You are on page 1of 291

ANTHONY D.

SMITH 1933'de dodu, ngiltereli sosyolog, milliyetilik zerine


alt. "Milliyetilik sosyolojisi"nin 1970'lerden sonraki en nemli yazarlarndandr. London School of Economics'de ders veren Smith'in dier eserleri unlardr:
Theories of Nationalism (1971), Nationalism in the Twentieth Century (1979), The
Ethnic Revival' (1981), Ethnic Origins of Nations (1986).

1. BASKI

letiim Yaynclk A. . ubat 1994

ANTHONY D. SMITH

Mill Kimlik
National

Identity

EVREN Bahadr Sina ener

NDEKLER

Giri

BRNC BLM

Mill ve Dier Kimlikler

13

KNC BLM

Milli Kimliin Etnik Temeli

39

NC BLM

Milletlerin Douu

75

DRDNC BLM

Milliyetilik ve Kltrel Kimlik

117

BENC BLM

Milletler: Tasar rn m?

157

ALTINCI BLM

Ayrlklk ve oklu Milliyetilik

191

YEDNC BLM

Mill Kimliin tesi mi?

221

Sonu

269

Kaynaka

273

GR

Bu kitapta, kollektif bir grng (fenomen) olarak mill


kimliin doas, nedenleri ve sonulan hakknda dorudan
bir girizgh amak amalanmaktadr. Milliyetilik dalgasnn
dnyann pek ok yresinde zellikle de Sovyetler Birlii ile
Dou Avrupa'da kabara getii bugn, millet grngsnn
alanna ilikin zet bir izahatta bulunmann tam srasdr.
imdiye kadar, milliyetilik hakkndaki tarihsel aratrmalarn
tesine gemi sadece birka genel izahat bulunmaktadr.
Bu arada Bat'daki etnik canlanma da, gerek kamuoyunun
gerekse akademik topluluun dikkatini etnik milliyetiliin
ortaya kard sorunlara ekmi ve bu alanda siyas olduu
kadar entellektel ele olan nemli tartmalarn domasna
yolamtr. Kuzey Amerika'da etniklik konusunda yaplan
birbirine yakn incelemeler de yerkrenin her kesindeki
ok etnili devletlerin sorunlarna kar bir ilgi yaratmtr.
Elinizdeki kitap mill kimliin tarihsel sosyolojisini vermeye
alan bir giriimdir ve benim Ethnic Origins Of Nations (1986)
kitabmda, esas olarak modern-ncesi dnemle ilgili olarak
gelitirilmi kavramlar modern milletler ve milliyetilik
dnyasna uygulamaktadr. Altta yatan varsaym, milletler
7

ile milliyetilii basite bir ideoloji veya siyaset biimi olarak


anlamamzn mmkn olamayaca, bunlarn ayn zamanda
kltrel birer grng olarak da ele alnmalar gerektii
eklindedir. Yani, bir ideoloji ve hareket olarak milliyetiliin
ok boyutlu bir kavram olan mill kimlik ile yakndan ilikilendirilmesi ve belirli, zel bir dil, hissiyat ve sembolizmi
ierecek ekilde geniletilmesi gerekir. Analitik amalar
asndan bakldnda ideolojik milliyetilik hareketini, daha
geni bir grng olan mill kimlikten ayr tutmak gerekirse
de, analizimizi; odana, kollektif kltrel bir grng olarak
ele alnan mill kimlii oturtan daha geni bir bak asnda
temellendirmeksizin, siyas bir g olarak milliyetiliin
nfuzunu ve arsndaki cazibeyi anlamaya balamamz
mmkn deildir.
Byle bir yaklamn kendisi de mill kimliklerin temelleri
ve oluumu hakknda tarihsel bir sosyolojiyi gerektirir. Bu
da, ncelikle modern milletlerin modern-ncesi evveliyatlarn
kavramamz ve mill kimlik ile milliyetilii, etnik kimlik ve
toplulukla ilikilendirmemiz gerektii anlamna gelir.
Bu meselelerden bazlarn baka bir yerde ele aldm iin
burada, modern-ncesi etniler ile milletler arasndaki sreklilik
konusu ve modern milletlerin oluma ve yaratlma yollar
hakkndaki sorunlarla ilgili grlerimi sunmay tercih ettim.
Benim burada sadece deinmekle yetindiim etniklik ko
nusundaki rakip yaklamlar zerine geni bir literatr bu
lunmaktadr [McKay ( 1 9 8 2 ) ve A.D.Smith ( 1 9 8 8 a ) yansra
zellikle Taylor ve Yapp ( 1 9 7 9 ) ile Stack ( 1 9 8 6 ) iindeki
denemelere baknz].
Bu kitapta drt ana meseleyi ne kardm. Birincisi, dier
kollektif kltrel aidiyet tarzlarnn aksine sadece milllie
zg zelliklerdir. kincisi, modern milletlerin oluumunda
farkl etnik temellerin rolleri ile modern Avrupa'nn erken
dnemlerinde ortaya k tarzlar hakkndadr. ncs,
8

milliyeti ideolojinin farkl trlerinin doas, sembolizm ve


bunlarn teritoryal* ve etnik siyas kimliklerin oluumundaki
tesirleridir. Son ilgi konum da, farkl mill kimlik trlerinin
sonular ile etnik atmalarn yaylmas (proliferleme)**
asndan tadklar potansiyel ve blgesel bir istikrarszla
sebebiyet veren kimlik ve ideolojilerin ikame edilme anslar
konusuna ayrlmtr.
Milliyetilik modern dnyadaki belki de en zorlayc kimlik
mitidir ama muhtelif biimler alr. Mill kimlie dair mitlerin,
siyas topluluun temeli olarak lkeye/topraa ve soya (veya
her ikisine de) atfta bulunmas manidardr ve bu konudaki
farkllklar,

ekseriyetle ihmal edilmi

olmakla birlikte,

dnyann pek ok yresinde patlak veren atmalarn ve


istikrarszln kaynaklarn oluturur. En sert ve uzatmal
"milletleraras" atmalarn ounun mill kimlik konusunda
birbirleriyle rekabet ve ekime halinde bulunan iddia ve
dncelerden kaynaklanmas bir raslant deildir. Bu a
tmalardan bazlarna, brakn halletmeyi, biraz olsun e
kidzen verecek ve gerek bir uluslararas topluluk [bu konuda
mkemmel bir alma iin Mayall'a ( 1 9 9 0 ) bakn] yaratacak
isek, bu fikir ve iddialar hakknda bir anlaya ulamamz
hayat nemi haizdir. Bu kitabn savn ve plann ekillendiren
birtakm kayglar szkonusudur. Mill kimlie zg zellikleri
aydnlatmak iin farkl kollektif kltrel kimlik trleriyle ilgili
stnkr yaplm bir inceleme ile balyorum. 2. Blm'de

(*) Teritoryal: Belirli bir lkeye/topraa ilikin, -.n.


(**) Proliferleme (proliferation): A.Smith'in Horowitz'den ald bu kavram, baz
etnik oluumlarn ve etniye dayal baz milliyetiliklerin ortaya k ve yayllarn
betimleyen, botanie gnderimde bulunan bir benzetmedir. zellikle A. Smith'in
etniler arasnda yapt "yatay" ve "dikey" blmlemede "yatay" (lateral) anlamak
bakmndan zseldir. Bu anlamda "yatay" (lateral), dil ve soy bakmndan yanlara
doru, ana gvdeden srgn vererek byyen dolaysyla "saaklanan" anlamna
almak yerinde olur. Bu kavram, kitabn bundan sonraki sayfalarnda "proli
ferleme" olarak karlanacaktr. -.n.

mill kimliin etnik temellerine iaret edilmekte ve zellikleri,


dinamikleri ve beka potansiyelleri tanmlanmaktadr. 3.
Blm'de milletlerin oluumundaki iki ana yol izlenmekte
ve ilk modern mill devletlerin neden Bat'da gelitikleri sorun
edilmektedir. Aa tabakalarn ve uzak diyarlardaki etnik
gruplarn, aristokratik etnik topluluklar tarafndan kurulmu
gl devletler eliyle brokratik dahil edilme sreleri ile
"halk"n popler etnik topluluklardaki entellekteller ve
profesyoneller tarafndan seferber edilii arasndaki ztlk, ilk
olarak modern Avrupa'nn balang dnemlerinde grl
mektedir. Ancak ok gemeden baka ktalarda da kendini
gstermekte ve modern dnyann kltr ve siyasasnda daimi
bir motif oluturmaktadr.
4. Blm'de mill kimlikle ilgili semboller, seremoniler ve
gelenekler ne kartlmakta; teritoryal milliyetiliin etnik
milliyetilik eitlerinden ayrdedilmesi suretiyle bir ideoloji,
dil ve hissiyat olarak milliyetilik kavram tartmaya dahil
edilmektedir. Bir ideoloji ve dil olarak milliyetilik 18. yzylda
Avrupa'da ortaya kmtr; bu nedenle entelektellerin,
milliyetiliin dousundaki rol ile kltrel matrisi ksaca
ele almak gerekiyordu.
5. ve 6. Blmler'de srasyla teritoryal ve etnik mill kimlik
trlerinin oluma biimleri/yollar ile bunlarn dnyann farkl
yrelerindeki siyas yaamlar zerinde gsterdikleri tesirler
incelenmektedir.
5. Blm'de, eskinin imparatorluk ve smrgelerinden
teritoryal siyas topluluklarn yaratlmas sreci ile entel
lektellerin, tasarm yoluyla "sivil milletler" yaratlmasnda
nasl ilev grdkleri meselesi ele alnmaktadr. 6. Blm'de
19. yzylda Dou Avrupa ile Orta Dou'da ve 20. yzylda
Afrika ve Asya'da, 1960'lardan itibaren de Avrupa ve Sovyetler
Birlii'nde nkseden popler "etno-milliyetilik" dalgalar
izlenmektedir. Bunlarn herbirinde de benzer bir "yerliliin
10

seferberlii"* sreci; halkn, kendi yerli kltr ve tarihleri


iinde ve onlar araclyla seferberlii, mevcut devletler
sistemine meydan okumu ve biim ile zamanlamalar de
ikenlik arzetmekle birlikte, etnik ayrlma ve irredentist
hareketleri tevik etmitir.
Son blmde, yeni bir "post-mill" (milllik-sonras) dnya,
milliyetiliin olmad ve belki de milletsiz bir dnyaya ilikin
olaslklar gzden geirilmektedir.

okuluslu irketlere

birtakm snrlamalarn dayatld, g-bloklarnn erozyona


uramakta olduu ve kresel iletiim alarnn millletirildii
bugn, milliyetilii yakn bir zamanda ikame etme ans pek
mitvar gibi grnmyor. Buna karn, blgesel birliklere
dair emareler, "pan" milliyetiliklerin kltrel koruna al
tnda, en azndan yerkrenin belli yrelerinde, kollektif ay
niyetlerde yeni bir evreye girilmekte olduunun habercisi
olabilir.
Muhtemelen bu yava ve belirsiz bir sre olacaktr. Belli
bir kesinlik dzeyiyle btn syleyebileceimiz, mill kimlik
ile milliyetiliin, ngrlebilir bir gelecekte etkili ve pro
liferleme yoluyla yaylmasn srdrecek birer g olarak
varlklarn koruyabilecek olulardr. Dolaysyla, bu denli
kresellik arzeden bir durum ve tahripkr bir g karsnda
anlaymz artrmak acil bir grevdir.
Anthony D. Smith
London School of Economics
21 Mart 1990

(*) Yerlilik olarak karladmz "vernacular" kavram, en genel anlamyla, rasyonel


sivil/siyas yan ok daha ar basan Batl milliyetiliin aksine etnik/secereci
zellikleri daha belirgin olan (Avrupa'nn dousu, hatt H. Kohn'un yorumunu
dnrsek Almanya da dahil) Doulu etno-milliyetiliklerin kltrel (dilsel
ve en geni anlamyla folklorik) ynn ve siyaseten, entelijensiyamn poplist
sylemine cevap vermeye, dolaysyla "seferber edilmeye" msait, "irrasyonel"
retorik ve eylemci karakterini ifade etmektedir. -.n.

11

BRNC BLM

MLL VE DER KMLKLER

.. 4 2 9 tarihi, Atinallar iin bir dnm noktas olmutu.


O yl, Atina'nn nderi olarak geirdii 30 yldan sonra Perikles, Atinallar krp geiren bir musibete yenik dt. O
tarihten itibaren de Atinallarn gc gzle grlr bir ekilde
azalmaya balad. Ayn yl Sofokles pek oklarnca en byk
trajedisi olarak kabul edilen Oedipus Tyrannos'u (Kral Oedipus)
sahneye koymutu.
Zaman zaman bir oyun yazarnn kibirin ve gcn yarataca
tehlikeler hakknda lkesi insanlarna ikaz olarak deer
lendirilmekle birlikte aslnda oyunun ana tezini kimlik sorunu
oluturmaktayd.
Oyun, Atinallarn deil de bu kez Teblilerin bana musallat
olan bir belayla balar. Bir sre sonra bu belann, tanrlar
tarafndan Teb kral Laius'un uzun zaman nce zlmemi
bir cinayete kurban gitmesi zerine gnderildiini reniriz.
Kraln Delfi yolunda ldrlmesinin akabinde Oedipus Teb'e
gelir ve sorduu bilmeceleri doru yantlayarak kenti Sfenks'in
gazabndan kurtarr. Oedipus kral olur, dul kralie Jocasta
13

ile evlenir ve ondan iki erkek iki kz drt ocuu olur.


Oyunun banda Oedipus bu belaya sebep olan ve yokedilmesi gereken mphemlii ortaya karacana sz verir.
Kr bir kahin olan Teiresias' artr; ama Teiresias'n cevab
esrar doludur; defedilmesi gereken mphemlik bizzat Oedipus'tan kaynaklanmaktadr. Bunun zerine Oedipus Tei
resias'n, Jocasta'nn dalaverac kardei Creon ile bir olup byle
bir tertibe girdiinden phelenir. Ama Jocasta araya girerek
Oedipus ile Creon arasndaki ekimeyi yattrr ve eski kocas
Laius'un "bir yol aznda" haydutlarca ldrldn
syler. Bu szler Oedipus'a bir ka yabancy ldrd gn
hatrlatr. Ancak yabanclardan biri sa kalm ve Teblilerin
yanna geri dnmek yerine bu vahi krlara braklmas iin
yalvarm, Oedipus da ona yol vermitir. Laius'a ne olduunu
mutlaka bulmaldr.
Korint'den gelen bir haberci kentin kral ve Oedipus'un
babas Polybus'un ld haberini getirir. Bu haber zerine
Oedipus, Delfili bir kahinin babasn ldrerek annesi ile
evleneceini sylemi olduu iin uzun zaman nce Korint'i
terkettiini ve bu yzden bir daha oraya asla dnmediini
anlatr. imdi bile annesi Merope ile evlenmek korkusu y
znden Korint'e geri dnememektedir.
Ama Korint'ten gelen habercinin Oedipus iin bir mjdesi
vardr. Oedipus Korint'in kral ve kraliesinin olu deildir;
ortalkta bulunmu ve ocuklar olmad iin kraliyet iftine
verilmitir; hatt Cithaeron Da'nda uzun zaman nce o
banlk yaparken Oedipus'u bularak onlara veren habercinin
bizzat kendisinden bakas da deildir. ayet kendisi gibi oban
olan bir Tebli onu evine almam olsa, yrtk prtk ayakka
blarndan frlam imi kk ayaklaryla Oedipus'un lmesi
iten bile deildir; ad da oradan gelmektedir zaten (i-ayak).
Kimdi bu Tebli oban ve ayaklar souktan donmu bu ocuu
ne yapmt? Jocasta korkun hakikati anlar ve Oedipus'a bu
14

iten vazgemesi iin yalvarr. Ama Oedipus reddeder; "kim"


olduunu renmelidir. Jocasta dar kar ve kendini asar.
Oedupis haykrr;
ren de olsa brak her ey aa ksn! Deersiz de olsa
yaammn gizini zmeliyim.
Kadnlar arasnda en haysiyetlisi olan o
dkn kkenimden utanyor.
Ksmeti datan Kaderin oluyum ben
utanmayacam. Doa benim annem;
Mevsimler kzkardelerimdir; onlarla doar, onlarla batarm
Kendimden bakas olmak istemiyorum,
nasl domusam yle
Kim olduumu bulacam.

Bu kez Tebli oban huzura getirtilir ve Laius ldrld


srada srra kadem basan adamla ayn kii olduu, uzun zaman
nce lme terketmek yerine bebei Cithaeron Da'nda
Korintli haberciye verenin de ayn kii olduu ortaya kar.
Balarda gnlsz davranan Tebli oban bana gelecei
anlaynca hakikati anlatr; Kendisi Laius ile Jocasta'nn g
venilir bir hizmetkryd. Bir kehanet yznden bebeklerini
Cithaeron Da'na brakmak zere ona vermilerdi; bebek
Laius ile Jocasta'nnd...
Oedipus dar frlar, havada asl sallanan Jocasta'y grr
ve kendini kr eder. Yaamnn geri kalan Atina'nn dndaki
Colonus'da Eumenides'in koruluunda, tkehinceye ve bu
ahdla Atinallar sonsuza dek kutsaymcaya kadar nceTeb'de
sonra Antigone'da srgnde, bu tuhaf kaderin anlam zerine
uzun bir aray halinde geer. Bu da, uzun sren yaamnn
sonunda, 1.0. 406'da, airin son sz olur. 2

1 Sophocles (1947, 55)


2 Sophocles (1947, 71-124)

15

oklu kimlikler
Sophokles'in oyunu tek bir kattan ibaret deildir ve pek
ok motif ierir. Ama oyunun btn zerinde, bireysel olduu
kadar kollektif bir kimlik sorunu asl durur. Oyunun motoru
ve eylemin deruni anlam kendinin kefidir: "Kim olduumu
bilmeliyim". Fakat Oedipus'un meydana kard her "kendi",
Oedipus iin doru olmad anlaldnda bile ayn zamanda
toplumsal bir kendi, bir kategori ve bir roldr. O ykc srrn
ifasndan sonradr ki Oedipus kaderinin anlamn kavramaya
balar. Ne baarl bir ynetici, normal bir koca ve baba, ne
de kentinin kurtarcsdr. Varl srasyla bir katil, alt ta
bakadan bir kle, bir yabanc ve kaderin oyunca olmakla
lekelenmitir. Grlebilir olsa da kendisinin "grmek" ten
aciz olduu, sadece kr kahin Teirsias'n grebildii eyi, i
iten getikten sonra grr. ektii azaptan ve ei menendi
olmayan kaderinden szlerek saalm ve kurtulmu olmann
kudretiyle baka bir Teiresias, baka bir kr khin olacak
tr. 3
Sofokles'in dramnda Oedipus bir dizi kategori ve rol iine
girer kar. Bu rol ve kategoriler ayn zamanda 5. yzyl Yu
nanllarnn ok iyi bildikleri kollektif kimlikleri olutururlar.
Balarndan cinayet ve krallk gememi bile olsa eski Yu
nanllar bu tr konularn sembolik ve mitik anlamlarna ol
duka ainaydlar. Oedipus'un birbiri peisra "giyip kard"
aina ve kolaylkla anlalabilir grnen rolleri oturmam
klan ite tam da Oedipus'un nihai kaderindeki bu yabanc
lktr.
Servenleri Atinal tragedya yazarlarnca oyunlatrlm
olan teki kahramanlar gibi Oedipus da kendini allmadk
durumlar iinde bulan, dierlerinden esiz bir kaderle ayrlm
3 Sophocles (1947, 6 6 , 7 4 , 79,117-121)

16

normal birini temsil eder; kkenindeki giz ortaya kmadan


nce igal ettii rollerin, kollektif kimlik ve yerlemleri temsil
ediyor olmalar bakmndan normaldir Oedipus. tekiler gibi
onun da -baba, koca, kral, hatt kahraman gibi- bir dizi ro
l/kimlii vardr. Bireysel kimlii byk lde bu toplumsal
rol ve kltrel kategorilerden oluur, ya da hakikatin ortaya
kaca ana kadar yle grnecektir. Daha sonra dnyas
tepetaklak dner ve eski kimliklerinin boald grlr.
Kendi'nin nasl oklu -ailevi, lkesel, snfsal, etnik ve cin
sel- kimlik ve rollerden olutuunu gsteren Oedipus'un
yks, kimlik sorununu btn keskinlii ile ortaya koyduu
gibi, bu kimliklerden her birinin deitirilebilir veya hatt ilga
edilebilir toplumsal snflamalara nasl dayandn da ortaya
sermektedir. Oedipus'un doumundaki gizin ifas bize, baka,
grlmeyen bir dnyann madd dnyamz nasl etkisi altna
aldn, toplumsal kategorilerini tepetaklak ettiini ve btn
ailevi kimlikleri tahrip ettiini retmektedir. Normal olarak
her bir bireysel Kendi'yi oluturan bu kategori ve roller ne
lerdir?
En kesin ve temel olan cinsiyet kategorisidir. Cinsiyete
dair snflamalar, deimez olmamakla birlikte, evrensel ve
btne amildir. Ayn zamanda teki farkllk ve tabiyetlerin
kkeninde de bu tr cinsel snflamalar bulunmaktadr. Ya
amdaki frsat ve dllendirmelerden pek ounda olduu
gibi gizli ya da ak pek ok biimlerde cinsiyetimizle ta
nmlanrz. Cinsiyet farkllamasn, kollektif ayniyet ve
hareketlilik bakmndan dk tutunumlu ve nispeten zayf
klan tam da bu evrensellii ve btne amil doasdr. Belli
baz lkelerde feminizmin ykseliine ramen modern
dnyada cinsel kimlik yeryznn her kesinde dier
kollektif kimlik trleri karsnda kanlmaz olarak daha zayf
kalmakta ve zaten olaan bir durum olarak kabul grmektedir.
Coraf olarak ayrlm, snflara blnm ve etnik olarak
17

blk prk edilmi cinsel ayrmlamalar, ayet kollektif


bilin ve eylemlilie ilham kayna olacaklarsa yksek tu
tunumlu daha baka kimliklerle ittifak yapmak zorundadr
lar.

kincisi, mekn ya da lke/toprak kategorisidir. Yerel ve


blgesel kimlik de zellikle modern ncesi devirlerde ayn
lde yaygnlk gsterir. Yine yerelcilik ve blgecilik genelde
cinsel farkllamann yoksun olduu tutunum salama ni
teliine sahip gibi grnr. Ama grnt ok zaman yanl
tcdr. Blgeler kolaylkla yerel birimler halinde paralanabilir,
yerel birimler de farkl yerleimlere ayrabilir. Fransz Devrimi
dneminin Vendee'sinde olduu gibi gl ve asabiyesi yksek
bir blgesel hareketle karlalmas nadir grlen bir du
rumdur; bu olayda bile hareketin birliini, ideolojiden ziyade
ekolojiden temin etmi olmas daha mmkndr. Baka pek
ok olayda da "blgecilik", kendi sorun ve dertleri yznden,
halkn hareketliliini tamaktan acizdir. Ayrca blgeleri
coraf olarak tanmlamak da gtr; ou durumda tek bir
merkezden ve dzenli snrlardan yoksundurlar. 5
nc kollektif kimlik tr, sosyo-ekonomik toplumsal
snf kategorisidir. Oedipus'un "kle domu" olduunu
anlayaca korkusu, eski Yunanllarn klelik ve yoksullua
kar duyduklar -hatt kleliin yerini serflik aldktan sonra
bile ou zaman siyas eylemin motorunu

oluturmu

olan- korkunun bir yansmasdr. Marx'n sosyolojisinde snf


yce, ya da aslnda yegane nemli kollektif kimlik ve tarihin
tek motorudur. Belli toplumsal snf trleri -muhtelif aris
tokrasiler, burjuvaziler, prolateryalar- zaman zaman belirleyici
mahiyette siyas ve asker bir hareketin temelini olutur-

Bunlar da allageldii zere, feminist hareketlerin sosyalist ve/ya da milliyeti


hareketlerle ittifak ettii snf veya millet kimlikleri olmaktadr.

Vendee'deki ayaklanma iin baknz, Tilly ( 1 9 6 3 ) ; modern Bat'daki etno-din


hareketler hakknda baknz; Hechter ve Levi ( 1 9 7 9 ) .

18

mulardr; ama her zaman deil, hatt sk sk da deil, olsa


olsa zaman zaman. Aristokrasinin tek bir "aristokrasi" halinde
harekete gemesi, aristokrasi iindeki hizip atmalarndan
daha az rastlanr bir durumdur. Brakalm farkl milletlerin
burjuvazileri arasndaki atmay, bizzat Fransz Devriminden
balayarak bir mill burjuvazinin kesim ve hizipleri arasnda
atmalarn varl da srad bir durum deildir. i snfna
gelince, proletaryann uluslararas kardelii miti yaygn bir
kabul grrken, iiler farkl sanayi dallarna ve beceri d
zeylerine gre blnm olduu iin belli bir lkede iilerin
birlii de ayn oranda geerli ve nemli bir mittir. i dev
rimleri neredeyse kyl devrimleri kadar nadirdir; her iki
halde de devrimlerin mnferit ve yerel olmalar ise kural
dandr.

Toplumsal snf salam bir kollektif kimliin dayana


olarak ele almann gl, arsnn duygusal bakmdan
snrl ekiciliinden ve kltrel derinlikten yoksun oluundan
kaynaklanmaktadr. " S n f ister Marx gibi retim aralaryla
ilikisine gre, ister Weber gibi pazarda zde yaam anslarna
sahip insanlar topluluu olarak tanmlayalm, snf dayanak
olarak kullanmaya ynelik her abann, kimliin ve topluluun
anlam bakmndan belli snrlar vardr. Cinsel farklar gibi
snflar da blgesel olarak dalmtr. Bu arada byk lde
ekonomik karla ilgili kategorilerdir, o yzden gelir ve beceri
dzeylerindeki farkllklara gre de alt blmlere ayrlrlar.
stelik ekonomik etkenler zaman iinde hzl ve kararsz
deiimlere maruz kalrlar; o nedenle farkl ekonomik gruplar
snfa dayal bir topluluk iinde tutma ans pek fazla olma
yacaktr. stikrarl kollektif kimliklerin hamurunda genellikle

Tiers Etat'y (nc Zmre) oluturan kesimler Cobban'da (1965) ele aln
maktadr; milliyeti olmayan sosyalist ii devrimlerinin seyreklii konusu
Kautsky'de (1962, giri yazs) incelenmektedir; ama daha ayrntl bir bak iin
Breuilly (1982, blm 15) ile karlatrn.

19

ekonomik z-kar bulunmaz.


Snf kimliinin, istikrarl bir topluluun oluumunu hem
lehte hem de aleyhte etkileyen baka bir vehesi daha vardr.
"Snf" bir toplumsal ilikiye iaret eder. Verili bir toplumsal
formasyonda her zaman, ngiltere'deki ii snf kltr
hakknda yaplan almalarn gsterdii gibi, snf farkl
lklarnn, dolaysyla kimlik farklarnn keskinlemesine
hizmet eden, atma halinde iki ya da daha fazla sayda snf
bulunur. Ayn anda, tanm gerei belli bir toprak parasyla
snrlanm bir halkn yalnzca bir ksm bu snf kimliklerince
ierilecektir. Eer o lkedeki btn halk kuatacak kadar
kapsaml bir kollektif kimlik ortaya kacaksa bunun snf
ve ekonomik kara dayal bir kimlikten tamamen farkl trden
olmas gerekir. Hatt byle geni kollektif kimlikler daha snrl
snf kimliklerine meydan bile okuyabilir, tamamen farkl bir
kategorizasyon ltne bavurarak snfsal kimliklerin te
melini oyabilir ya da blebilirler.
En sk olan da bu durumdur. Hem dinsel hem de etnik
kimlikler, bu temeller zerinde kurulmu olan topluluklara
birden fazla snf dahil etmeye gayret etmilerdir. Kilise olmay
arzulayan dinsel cemaatler belli bir halkn btn kesimlerine,
hatt etnik snrlar da aacak ekilde seslenmilerdir. Mesajlar
ya milldir ya da evrensel.
Din asla, hatt pratikte belli bir snfa tahsis edilmi veya
esas olarak belli bir snf amalam olduunda bile zel bir
snfa seslenmez. 5. yzylda Sasani ran'ndaki Mazdekilik
hi phe yok ki alt snflar iin toplumsal adalet isteyen bir
hareketti, ama mesaj ilke olarak evrenseldi. Ayn ekilde 18.
yzyl ngiltere'sindeki Anglikanizm, byk oranda st ve
orta snfa mahsusdu ama yine de ilke olarak her ngilize akt.
Weber'in belirttii gibi "snf dini"nin pek ok farkl biiminin
olmas snfsal ve dinsel kimlikler arasnda yakn balar bu
lunduunu ve birinden tekine srekli bir "kayma"nn ol20

duunu dndrtmektedir.

Buna ramen "dinsel kimlik", "toplumsal snf" kimlikle


rinden olduka farkl bir lte dayanr ve son derece farkl
beeri ihtiya ve eylem alanlarndan doar. Snf kimlikleri
retim ve mbadele alanlarndan doarken dinsel kimlikler
iletiim ve toplumsallama alanlarndan doar, kltr ile
kltr oluturan unsurlar -gelenek ve riteller iinde
kodlanm deerler, semboller, mitler ve grenekler- arasnda
bir hizalana dayanrlar. Bu nedenle, gayriahsi olmann
yannda ampirik olann daha stndeki bir gereklie ve seyrek
olsa bile zellemi kurumlarn nianlarna atflar da yaparak,
belli sembolik kodlar, deer sistemlerim, inan geleneklerini
ve ritelleri mtereken paylatklarn dnenleri, tek bir
inananlar topluluuna katma eiliminde olmulardr.

Dinsel topluluklar etnik kimliklerle de ou zaman yakndan


ilgilidir. "Dnya dinleri", etnik snrlar amaya ve kaldrmaya
alrken, belli etnik gruplar en dindar cemaatler haline
gelirler. Ermeniler, Yahudiler ve Monofiziz* Habeliler, tpk
Msr'n Araplar tarafndan fethinden nce Kptilerde olduu
gibi, bu (etnik-din) akmann klasik rneklerindendir.
Hatt bu iliki daha da yakn olabilir. Tmyle din bir cemaat
olarak yola km olan bir topluluk sonunda mnhasran
etnik bir cemaate varabilir. Msr'da ii Mslman bir mezhep
olarak ortaya kan ama burada eziyet ve zulmle karlaan
Drziler, kale gibi korunakl Lbnan Da'na gittiler ve burada
11. yzyln ilk onyllarnda Araplar kadar Krt ve ranllar
da aralarna aldlar. Ama son byk hocalar Baha'al Din'in

Devrimci Mazdek mezhep hareketi iin Frye'ye (1966, 249-50) bakn. Weber'in
tabaka ve snflar ile farkl din deneyim/yaant trleri arasndaki ilikiye dair
zmlemesi iin baknz Weber (1965, blm 8 ) .

Baknz M.Spiro: "Din: tanm ve aklama sorunlar", Banton'da (1966).

(*) Monofiziz; sa'da tanr ile insann birliini gren bir Hristiyan tarikat, -.n.

21

lm (.S. 1031) zerine mhtedilii braktlar. Cemaate


yelik, daha ok dardaki din hasmlarn korkusundan, sabit
bir hal ald. nananlar cemaatine giri klara artk izin
verilmiyordu. ok gemeden Drziler soyu sopu olan, eceresi
belli, toprak sahibi bir cemaat haline geldiler. O nedenle bugn
Drzi olmak "etno-dinsel" bir toplulua mensup olmak de
9
mektir.
Hatt bugn bile pek ok etnik aznlk gl din ba ve
simgelerini muhafaza etmektedir. Kuzey rlanda'daki Katolik
ye Protestanlar, Lehler, Srplar ve Hrvatlar, Maruniler, Sihler,
Sri Lankallar, Karenler ye ranl iiler, kimlikleri dinsel
farkllk ltne dayanan saysz etnik topluluktan birkadr.
J o h n Armstrong'un da iaret ettii gibi burada da kolayca bir
kimlik tarzndan dierine "kayma"lar, sk sk da akmalar
olur. nsanlk tarihinin byk blmnde bu din ve etnik
ifte kimlik dairesi, zde olmasa bile birbirlerine son derece
yakn durmulardr.. Antikitede her halkn kendi tanrlar,
kutsal metinleri, ayinleri, ruhbanlar ve mabedleri vard;
aznlklar ya da kyller bile yneticilerinin egemen din
kltrlerini paylaabilirlerdi. Hatt erken Ortaa Avrupas'nda
ve Orta Dou'da slm ve Hristiyan dnya dinleri, Ermeniler,
Kiptiler ve daha sonra da ranl iilerde olduu gibi, zaman
zaman etnik bakmdan snrlanm Kilise veya mezhepler
halinde alt blmlere ayrlmlardr. Her ne kadar nihai bir
etnik nedensellik savnda bulunmak mmkn olmasa da dnya
dinlerinde bile din kimlik biimleri ile etnik ayrmalar ve
cemaatler arasnda gl balarn mevcut olduunu d
ndrtecek yeterince somut rnek bulunmaktadr. 1 0

Drziler hakknda baknz Hitti (1928, zellikle 12) ve H.Z. (J-W.) Hirschberg:
"Drziler", Arberry'de (1969).

10 Bu savla ilgili olarak Armstrong'un (1982) ufuk ac almasna bakn (zellikle


3. ve 7.blmler).

22

Buna ramen bu iki kollektif kltrel kimlik tarznn analitik


olarak ak bir biimde ayrdedilmeleri gerekir. ncelikle
din topluluk, sve veya Almanlar arasnda ve Msr'da olduu
gibi etno-linguistik bir nfusa ayrlmaldr. Din ayrlklar
uzunca bir zaman -milliyetilik a topluluu yeni, siyas
bir temel zerinde biraraya getirmeyi baarncaya kadar- bu
halklar arasnda gl ve kalc bir etnik bilincin domasn
nlemitir. Ayn biimde, Budizm ve Hristiyanlk gibi dnya
dinleri Sri Lanka ve Burma'da olduu gibi sonradan kendilerini
glendirecek mevcut etnik cemaatlere uyarlanm da olabilir
ama ayn lde, Hristiyanla geip komu halklarla kay
natklarnda saysz barbar halkn, rnein ngiltere'de J u te'ler, Angle'lar ve Saksonlarn* bana geldii gibi bu dinler
etnik farkllklarn anmasna da hizmet edebilirler.

11

Sonraki blmde etnik kimliin, onu din olan da dahil


teki kimliklerden ayrdeden zgl zelliklerini aklayacam.
imdilik din ve etnik kimlik arasndaki benzerliklerin ne
kartlmas gerekmektedir. Her ikisi de benzer bir kltrel
snflama ltnden gelirler; ou zaman akr ve birbir
lerini glendirirler; tek tek ya da birlikte gl cemaatleri
harekete geirebilir ve besleyebilirler.

"Mill" kimliin unsurlar


Sophokles'in Tebliler hakkndaki oyunlarnda gnmzde
son derece yaygn grlen ve byk nem tayan bir kollektif
kimlik trnden hemen hi szedilmez. Bu oyunlar kentler
(*) Jute, Angle, Sakson 5. yzylda ngiltere'yi istila eden Cermen kavimleri. Bu
kavime birden Anglosaksonlar denmektedir. -.n.
11 Dinin etniklii tahkim ettii en bariz rnek Burma Budizmidir. Bunun iin
Sarkisyanz'a (1964) bakn ve ayn zamanda Sinhali rneiyle ilgili olarak Silva
ile (1981) karlatrn. Anglo-Sakson kaynamas iin P.Wormald'n, L. Smith
(1984) iinde yeralan "Anglo-Sakson Krallklarnn Douu' yazsnda ilgiye
deer savlar bulunmaktadr.

23

arasndaki atma ekseninde dnp dururlar ama asla "mill"


kimlik meselesini ortaya atmazlar. Oedipus'un pek ok kimlii
vardr fakat aralarnda "yabanc"lk (yani Yunan olmamak)
yoktur. Kollektif atmalar eni konu Yunan kent-devletleri
ve onlarn yneticileri arasndaki savalardr. Aslnda bu durum
5. yzylda eski Yunanistan'n durumunu yanstmyor muydu?
1908'de Friedrich Meinecke, genelde edilgen kltrel topluluk
anlamnda Kulturnation (kltrel millet) ile etkin, iradesini
kendi belirleyen siyas milleti ifade

eden Staatsnation'u-

(devletsel millet) birbirinden ayrmt. Meinecke'nin bu


kavramlar kullan tarzna, belki de bizzat bu kavramlarn
kendilerine itirazmz olabilir, ama ayrmn kendisi geerli
ye. anlamldr. Eski Yunan'da siyas anlamda "millet" deil,
her biri kendi egemenliine tutkuyla bal kent-devletlerinden
oluma bir topluluk vard. Oysa, rnein Perikles'in siyaset
alannda -genellikle Atina'nn amalarna bal olarak- m
racaat edebilecei kltrel anlamda bir eski Yunan cemaati,
Hellas (Elen lkesi) szkonusuydu. Baka bir deyile eski
bir Yunan "millet"inden deil ama bir Yunan etnik ve kltrel
cemaatinden szedebiliriz. 1 2
Bu, her ey bir yana, "mill" kimlikle kastettiimiz eyin,
zayf da olsa belli anlamda bir siyas topluluu gerektirdiini
gsterir. Siyas bir topluluk da, topluluun btn fertleri iin
en azndan belli ortak kurumlarn, hak ve grevlere dair tek
bir yasann varln ima eder. Yine topluluk mensuplarnn
kendilerini zdeleyecekleri, aidiyet hissi duyacaklar belli
bir toplumsal mekn, az ok hatlar kesin ve snrlanm bir
toprak parasn da akla getirmektedir. Milleti, belli bir lkede
ayn yasalara ve kurumlara boyun een bir halk topluluu
olarak tanmlarken Filozoflarn da (Fransz Aydnlanmaclar)

12 Finley'in (1986, blm 7) Meinecke'nin grlerinden hareketle oluturduu


sava bakn; Fondation Hardt'la (1962) karlatrn.

24

akllarnda olan tam da buydu. 1 3


Elbette bu, milletin Batl tarzda kavramsallatrlmasdr.
Ama bu Batl deneyimin sonradan "millet" dediimiz birlie
ilikin dncemiz zerinde gl, hatt ynlendirici bir etkisi
olmutur. Birbiriyle balantl yeni bir tr siyasa -rasyonel
devlet- ve yeni bir topluluk tr -teritoryal millet- ilk kez
Bat'da ortaya kt. Bunlar, mteakip Batl olmayan d
nceler zerinde de, hatt bu dnceler (Batl) normlarn
dna ktklarnda bile, iz brakmlardr.
Millete dair bu Batl ya da "sivil" model ayrntlaryla ele
alnmay haketmektedir. Burada hkim olan dnce me
knsal ya da territoryal'dr. Bu manta gre milletlerin iyi
tanmlanm lkelere/topraklara sahip olmalar gerekir. yle
ki, rnein ellerindeki topra bir demirci rsndeymi gibi
ileyerek temellk eden, kendilerini yksek denizlerin har
cndan gren eski Flamanlar gibi, halk ile toprak adeta bir
birlerine ait olmaldrlar. Ama szkonusu toprak parasnn
herhangi bir yer olmas mmkn deildir; o herhangi bir
toprak paras deil, "tarih" bir toprak, "yurt", halkn "beii"
olmaldr. Trklerde olduu gibi, o toprak soyun kklerini
tamasa bile bu byledir. "Tarih toprak", terrain (toprak)
ile halkn, nesiller boyu birbirleri zerinde mterek ve yararl
etkilerde bulunduu bir topraktr. Tarih bellek ve ar
mlarn mekn haline gelir yurt; "bizim" bilgelerimizin,
azizlerimizin ve kahramanlarmzn yaadklar, altklar,
dua edip savatklar yerdir. Btn bunlar yurdu yeryznde
biricik klar. Nehirleri, denizleri, glleri, dalar ve kentleriyle
"kutsal" hale gelir yurt -derin ve deruni anlamlar sadece srra
matuf olanlar, yani milletin z-bilinli evlatlarnca kavra
nabilecek mbarek ve yce yerlerdir buralar. Topraktaki doal
kaynaklar da sadece o halka aittir, "yabanclar"n kullanmna.

13 Milletin ilk Batl tanmlar iin Kemilainen'e (1964) bakn.

25

ve smrsne kapaldr. Mill lke kendine yeterli olmak


zorundadr. Otari, ekonomik karlarn olduu kadar kutsal
yurt topraklarnn da savunulmas anlamna gelir. 1 4
Mill kimliin ikinci bir unsuru patria (vatan) fikridir;
yasalar ve kurumlaryla tek siyas iradeye sahip bir topluluk.
Bu durum, ortak siyas hissiyat ve maksatlarn ifadesi olan
en azndan baz ortak dzenleyici kurumlar gerektirir. Hatt
eitli blgelerin 20. yzyln balarna kadar yerel kimliklerini
koruduklar Devrim sonras Fransa'snda bile patria byk
lde merkezlemi ve niter kurumlar eliyle ifade edilir.
teki uta, ortak bir irade ve ortak siyas duyarllklarn bir
ifadesi olmann yannda yerel ya da blgesel zgrlkleri de
korumak zere tasarlanm federal kurum ve yasalara sahip
ayr smrgeler, eyaletler ve kent-devletlerinden oluan
birlikler grmekteyiz. Gerek Amerika Birleik Devletleri
gerekse Hollanda Birleik Krall, berat, senet, bildirgeleriyle
bu tr mill birliklerin en iyi rneklerini olutururlar. 1579'daki
Utrecht Birlii'nin* ve Hollanda Genel Meclisi'nin esas amac
pek ok bakmdan, V. Charles ile II. Felipe dneminde
Habsburglarn merkezletirme siyasetinin kaba tecavzlerine
kar birleik eyaletlerin eski zgrlk ve ayrcalklarn
korumakt. Oysa spanya'ya kar srdrlen uzun ve amansz
sava, ok gemeden eksik de olsa ifadesini ykselen Flaman

14 Flamanlarn erken dnemleri hakknda Schama'ya (1987, blm 1) bakn; "mill


topran" eitli anlamlar konusunda A. D. Smith'e (1981b) bakn.
(*) Utrecht Birlii: spanya Kral 11. Felipe'ye ve spanya'nn otoritesini kabul eden
Hollanda'nn Katolik gney eyaletlerinin oluturduu Arras Birlii'ne kar,
kuzeydeki 7 Protestan (Kalvinci) eyaletin (Hollanda, Zeeland, Utrecht, Gelderland,
Overijobel, Friesland ve Groningen) kurduu ve Hollanda Birleik Krall'nn
ekirdeini oluturan birlik. Utrecht Birlii dnemin tek anayasal metniydi. Buna
gre Hollanda Genel Meclisi, beled/idar/yargsal zgrlklerini muhafaza eden
"blnm eyaletler" den gelen yedier temsilcinin oluturduu ve kararlar yine
eyalet meclislerince onaylanmas gereken, Lahey'de toplanan bir "yksek organ"d.
-.n.

26

mill siyas topluluunda bulan (Kalvinist etkiden tamamen


uzak) ortak bir ama ve kimlik duygusu yaratt.

15

Bu topluluun fertleri arasnda yasal ve siyas topluluk


fikrinin dousuyla ayn zamana denk gelen bir yasal eitlik
fikrinin izlerini de grmek mmkn. Sivil ve yasal haklar,
siyas haklar ve grevler ve sosyo-ekonomik haklar da dahil
sosyologlarn sayp dktkleri muhtelif "yurttalk" trleri
bunun tam ifadesidir. Bat dncesi ite bu yasal ve siyasal
haklar kendi millet modelinin tamamlaycs olarak grr.
Bu, topluluun yeleri arasnda karlkl asgari hak ve y
kmllklere paralel olarak dardakilerin bu hak ve g
revlerden hari tutulduklarn da ima ettii gibi, tatbikatlarn
salayan aygtlar, yksek mahkemeler vs. ile birlikte, yerel
yasalarn dnda ve tesinde ortak bir yasa kodunu ifade eder.
nk ilke olarak milletin btn fertlerinin yasal bakmdan
eit olduklarnn, zengin ile glnn patria'nn yasalaryla
mkellef klndklarnn kabul nemlidir.
Son olarak snrlar belli bir yurttaki bir siyas topluluun
fertleri arasndaki yasal eitliin, halk arasnda belli ortak deer
ve gelenekleri ya da bir ekilde "ekirdek" bir topluluu
varsayd dnlyordu. Baka bir deyile milletler, yurt
iindeki halk bir arada tutan ortak bir anlay, emel, hissiyat
ve fikirlere, ortak bir sivil ideoloji ve kltrel boyuta sahip
olmalydlar. Ortak bir kamuyu ve kitle kltrn temin ii,
popler toplumsallatrma vastalarna, kamusal bir eitim
sistemi ve kitle iletiim aralarna havale edilmiti. Batl mill
kimlik modelinde milletler, mensuplar ortak tarih anlar,
mitler, simge ve geleneklerle balanm, ama trde kln
mam kltr topluluklar olarak grlmekteydi. Devletin,
kendi tarih kltrleriyle ykl yeni gmen topluluklarn

15 Schama (1987, blm 2); ve 19. yzyl Fransa'snda blgeciliin srmekte oluu
hakknda E.Weber'e (1979) bakn.

27

buyur ettii yerlerde bile onlarn ahvadnn, mill kitlesel


toplumsallatrma vastalar araclyla "millete" ve onun tarih
kltrel evresine kabulleri (o da olduu kadaryla) nesiller
almtr.

16

Tarih lke, yasal-siyas topluluk, topluluk fertlerinin yasal-siyas eitlii ve ortak sivil kltr ile ideoloji-btn bunlar
milletin standard, Batl modelinin oluturuculardr ve Bat'nn
modern dnyadaki etkisi nedeniyle bir miktar biimi dei
mekle birlikte, Batl olmayan mill kimlik tasavvurlarnda
da canl unsurlar olarak kalmlardr. Ayn anda Bat dndan,
Dou Avrupa ile Asya'dan tarih olarak Bat modelinin s
tnlne meydan okuyan ve Batl olmayan topluluklarn
yrngelerine onlarn, son derece farkl koullarna daha
uygun, anlaml yeni unsurlar ekleyen olduka farkl bir millet
modeli u vermeye balamt.
Bu Batl olmayan modele "etnik" millet kavram diyebiliriz.
Ayrdedici zellii doutan, ftri bir topluluk fikrini ne
kartmasdr. Batl millet kavram bireyin, kendi seebilecei
belli bir millete ait olmas gereini art koarken bu Batl
olmayan ya da etnik kavramlatrma byle bir msamaha
gstermiyordu. Kendi topluluunda kalsa da, baka bir yere
gse de birey kanlmaz biimde, organik olarak iinde
doduu topluluun mensubu olarak ve sonsuza dek onunla
damgalanm olarak kalmaktayd. Baka bir ifadeyle bir millet
evvel emir ortak soydan gelen bir topluluktu. Bu etnik modelin
de saysz yz vardr. lki, kesin biimde, lkeden ok soyu
-ya da varsaylan soyu- ne kartmasdr. Millet, hayali bir
"st aile" olarak grlr ve zellikle Dou Avrupa ve Orta
Dou lkelerindeki yerli entellektellerce etelesi tutulan soy
ve eceresinin kkeniyle gurur duyar. Buradaki mesele, bu
dncede milletin kklerinin isnat edilen ortak ecdada dek

16 Bu "siyas kltrler" hakknda rnein Almond ile Pye'ye (1965) bakn.

28

gtrlebilmesi ve bylece milletin fertlerinin birbirlerinden


ancak dardan gelen ailevi balarla farkllam kz ve erkek
kardeler veya en azndan kuzenler olmalardr.
Varsaymsal ailevi balara getirilen bu vurgu etnik millet
kavramnda mevcut bulunan gl popler veya demokratik
unsurun da aklanmasna yardm eder. Elbette "halk" figr
Batl modelde de vardr. Ama orada halk, ortak yasa ve ku
rumlara tbi siyas bir topluluk olarak grlr. Etnik modelde
ise halk, hatt fiilen eylemli bir siyas seferberliin olmad
yerlerde bile, milliyeti emellerin nesnesini verir ve arnn
nihai retorik merciini oluturur. nderler ancak "halkn
iradesi"ne bavurmak suretiyle eylemlerini hakllatrabilir
ve ayr snf ve gruplar biraraya getirebilirler. Entelijensiya
kitleleri siyas arenaya toplamak gibi en ufak bir niyet bes
lemediinde bile, etnik tasavvuru daha aikr biimde "snflar
aras" ve "poplist" klan budur. Bu nedenle halkn seferber
edilmesi, etnik millet kavramnda fiilen deilse bile ahlk
ve retorik bakmdan nemli bir rol oynar.
Ayn ekilde Batl sivil modeldeki hukukun yerini etnik
modelde yerli kltr, genellikle de dil ve adet almtr. Lgatilerin, dilbilimcilerin ve halkbilimcilerin Dou Avrupa
ile Asya millyetiliklerinin ilk evrelerinde merkez bir rol
oynamalarnn nedeni budur. Bu insanlarn "halk"n (folk)
gemi ve imdiki kltryle ilgili yapm olduklar linguistik
ve etnografik aratrmalar, dildeki canlanmalarn hsranla
sonuland yerlerde bile, "millet olma-k" planna malzeme
oluturdular. Topluluun mit, tarih ve dilsel geleneklerine
dair yaygn bir uyanklk yaratmak suretiyle, rlanda ve
Norve'de okluu gibi eski dillerin tavsad zamanlarda bile,
mensuplarnn ounluunun kafasnda etnik bir millet fikri

17 Nairn (1977, 2 ve 9. blmler) bu "snflar-araslk", poplist rol ne kartr.


Ayn zamanda Gellner ve Ionescu ile de (1970) karlatrn.

29

yaratmay ve bu fikri billurlatrmay baardlar. 1 8


Secerecilik (jenealoji) ve varsaymsal soy balar, halkn
seferber edilmesi, yerli dil, det ve gelenekler -btn bunlar,
Dou Avrupa ve Asya'daki saysz topluluun izledii son
derece farkl bir "mill oluum" rotasn yanstan ve dinamik
bir siyas meydan okuma olan alternatif bir etnik millet
kavramnn unsurlardr. lerde greceimiz gibi bugn de
dnyann pek ok yresinde tekrarlanan bir meydan okumadr
bu ve her milliyetiliin canevindeki derin ikilii yanstr..
Aslnda her milliyetilik deien derecelerde ve farkl bi
imlerde sivil ve etnik unsurlar barndrr iinde. Kimi zaman
sivil ve teritoryal unsurlar hakimdir, kimi zaman da etnik ve
yerli unsurlarn ne kt grlr. rnein Jakoben d
nemdeki Fransz milliyetilii temelde sivil ve teritoryald;
siyas-yasal bir topluluk iindeki Fransz yurttalarnn kar
deliini ve cumhuriyeti vatanseverlerin (patrie) birliini
vaazetmiti. Ama ayn sralarda Barere ile Abbe Gregoire'nin
vaazettii hegemonik bir Fransz kltrnn saflndan
duyulan gurur ile uygarlatrma misyonunu yanstan dilsel
bir milliyetilik de ortaya kmt. 19. yzyl balarnda
Fransz kltrel milliyetilii, ister Frank ister Galci olsun
millete dair daha etnik nitelikli dnceler yanstmaya ba
lamt; daha sonra bunlar, Fransa hakknda (Jakoben doneminkinden) son derece farkl ideallere cevaz verir hale
geldiler. Dinci-monarist sa, zellikle Dreyfus Davas sra
snda, cumhuriyeti teritoryal ve sivil modelin aksine, jenealojik ve yerli "organik" millet kavramlaryla yataa girdi.

19

18 Bu dilsel uyanlar hakknda Fishman'a (1968); aralarnda rlanda ve Norve'in


de bulunduu baz Kuzey lkelerindeki uyanlar konusunda Mitchison'a (1980)
bakn.
19 Devrim srasndaki Fransz dilsel milliyetilii konusunda Lartichaux'a ( 1 9 7 7 ) ;
Fransz rakip soy mitleri hakknda Poliakov'a (1974, blm 2) bakn.

30

Buna ramen zt millet modelleri arasnda son derece ciddi


atmalar olduunda bile belli temel varsaymlar savaan
la raflar ortak bir mill sylem yoluyla bir araya getirmitir.
rnein Fransa'da yukarda zikredilen cumhuriyeti ve
monarisi]erin her ikisi de Fransa'nn "doal" ve (Alsace'n
da dahil olduu) tarih topraklar fikrini kabul etmilerdir.
Ayn ekilde kitlesel bir kamu eitim sistemiyle mill lklerin
ve mill tarihn, belli bir ksm dnda (yani Katolik boyutu)
retilmesi gereine dair gerek bir ihtilaf szkonusu deildi.
Yine Fransz diline duyulan ballk da genel bir nitelik arzetmekteydi. Ayn ekilde, kimse Fransa'nn ve Franszlarn
tekliini szkonusu etmedi; farkllklar yalnzca bu benzer
sizliin tarihsel ierii, dolaysyla bu deneyimden kartlacak
dersler konusunda patlak verdi.
Bu durum, rakip millet modellerinin ardnda milleti, baka
herhangi bir kollektif kltrel kimlikle kar karya getiren
niteliin ne olduuna dair belli baz ortak inanlar bulun
duunu akla getirmektedir. Bu inanlar, milletlerin teritoryal
olarak snrlanm nfus birimleri olduklar ve kendi yurt
larnn sahipleri olmalar gerektii; mensuplarnn ortak bir
kitle kltrn, ortak tarih mitleri ve anlar paylatklar;
mensuplarnn belli bir ortak yasal sistem altnda karlkl
hak ve grevleri bulunduu ve; milletlerin fertlerinin btn
lkede hareket imkn ile balantl ortak bir iblm ve
retim sistemine sahip olduklar fikrini ierir. Bunlar, btn
milliyetilerin hatt milletlerin varlnn yolat mteakip
kresel blnme ve atmalardan srekli olarak szlanan
eletirmenlerinin bile byk lde kabul ettikleri varsaym
ve gereklerdir.
Bu ortak varsaymlarn mevcudiyeti mill kimliin temel
zelliklerine dair aadaki listeyi yapmay mmkn kb
maktadr;
1. Tarih bir toprak/lke, ya da yurt
31

2. Ortak mitler ve tarih bellek


3. Ortak bir kitlesel kamu kltr
4. topluluun bttn fertleri iin geerli ortak yasal hak ve
grevler
5. Topluluk fertlerinin lke zerinde serbest hareket im
knna sahip olduklar ortak bir ekonomi.
Demek ki bir millet, tarih bir topra/lkeyi, ortak mitleri
vc tarih bellei, kitlevi bir kamu kltrn, ortak bir ekonomiyi,
ortak yasal

hak

ve grevleri paylaan bir insan

topluluunun,

ad olarak tanmlanabilir. 2 0
Koullu ilevsel bir geerlilie sahip bu tanm, mill kimliin
ne denli karmak ve soyut bir doada olduunu gster
mektedir. Aslnda, millet, kollektif kimliin teki trlerine
ait unsurlar bnyesinde toplar; mill kimliin sadece -snfsal,
dinsel ya da etnik- baka kimlik tipleriyle kurabilecei terkip
biiminin deil, ideoloji olarak milliyetiliin de liberalizm,
faizm ve komnizm gibi dier ideolojilerle girdii bukalemun
benzeri permtasyonlarn (deiimlerin)

izahat burada

aranmaldr. Mill bir kimlik temelde ok boyutludur; u ya


da bu milliyeti hizip tarafndan bile asla tek bir unsura indirgenemeyecei gibi bir halkn bnyesine yzeysel yollardan
kolay ve hzl bir ekilde zerkedilebilmesi de mmkn deil
dir.
Byle bir tanmlamann mill kimlii ayn zamanda devlete
ilikin herhangi bir kavramlatrmadan da ayrd aktr.
Devletle ilgili bir kavramsallatrmada, mnhasran dier
toplumsal kurumlardan farkllam ve onlardan zerk, belli
bir toprak parasnda bask ve zor tekeli uygulayan kamu
kurumlar kastedilir. Oysa millet, bir tarih kltr ile belli

20 Millet ile milliyetiliin tanmlanyla ilgili sorunlar etrafnda meydana gelen


pek ok tartmadan birka iin Deutsch (1966, blm 1), Rustow (1967, blm
1), A.D.Smith (1971, blm 7) ve Connor'a (1978) bakn.

32

bir yurdu paylaan herkesi tek bir siyas topluluk iinde


birletiren kltrel ve siyas bir ba gsterir. Her ikisinin
de tarih topraa/lkeye atfta bulunduu ve (demokratik
devletlerde) halk egemenliine bavurduu dnlrse, bu,
iki kavram arasnda kimi akmalar bulunduunu inkr etmek
anlamna gelmez phesiz. Ama, modern devletler kendilerini,
u ya da bu milletin devleti olarak mill ve popler tabirlerle
merulatrmak zorunda kaldklarnda bile, ierikleri ve
odaklar son derece farkldr.

21

Bugn "oul" devletlerin varl, devlet ile millet arasndaki


bu tekabliyet eksikliini gstermektedir. Walker Connor'n
1970'lerin banda yapt deerlendirme, devlet snrlar ile
millet snrlarnn akmas ve devletin toplam nfusunun
tek bir etnik kltr paylayor olmas olgular gznne
alndnda bugn mevcut devletlerin sadece yzde 10'unun
hakiki anlamda "mill-devlet" olma iddiasnda bulunabile
ceklerini gstermitir. ou devlet, tevelld eski Bat dev
letleri bile, bu anlamda birer mill devlet olmay arzularken
meruiyet iddialarn, kendi snrlar iinde kalan etnik
topluluklarn bakaldr tehditlerine ak olan bir siyas birlik
ve halk egemenlii tesisi isteiyle snrlama eilimindedirler.
Devlet ile millet kavramlar arasnda, ksaca tartlan bu tarih
malzemenin ortaya koyduu derin ayrl ortaya serecek daha
pek ok benzeri rnek bulmak mmkndr. 2 2

Mill kimliin baz ilev ve sorunlar


zetleyelim. Mill kimlik ve millet, birbirleriyle ilikili etnik,
kltrel, teritoryal, ekonomik ve yasal-siyas pek ok unsurdan
oluan karmak yaplardr. Kendi devletlerinde ifadesini

21 rnein Tivey'e (1980) bakn.


22 Bu sonu hakknda Connor'a (1972) bakn; yine Wiberg'e (1983) bakn.

33

bulsun ya da bulmasn, mtereken paylalan anlar, mitler


ve geleneklerin bir araya getirdii topluluk fertleri arasndaki
dayanma balarn gsteren bu kavramlar, devletin tamamen
yasal ve brokratik nitelikli balarndan tmyle farkldr.
Kavramsal olarak millet, her zgl durumda deiik oranlarda
biri sivil ve teritoryal teki etnik ve jenealojik olan iki boyutu
birbirleriyle harmanlamtr. Mill kimlii modern yaam ve
siyasada bylesine esnek ve daimi bir g haline getiren ve
kendi zelliini yitirmeksizin dier gl ideoloji ve hare
ketlerle etkili birleimlere girmesini salayan tam da bu ok
boyutluluudur.
Mill kimliin bu ok yzl gcn, grup ve bireyler a
sndan yerine getirdii ilevlerden bazlarn izleyerek grmek
mmkndr.
Yukarda belirtilen boyutlara uygun olarak bu ilevleri
"dsal" ve "isel" nesnel sonular eklinde blmleyebiliriz.
Teritoryal, ekonomik ve siyas olanlar, dsal ilevlerdir.
Milletler ncelikle mensuplarnn iinde yaamak ve almak
zorunda olduklar kesin bir toplumsal mekn tanmlar ve bir
topluluu zaman ve mekna konumlandran bir tarih topra
n/lkenin snrlarn izerler. Yine bireyleri, milletin "moral
corafyas"nn esizliini gsteren "kutsal merkezler"le, ruhani
ve tarih hac yerleriyle tehiz ederler.
Milletler ekonomik bakmdan, insan gc de dahil teritoryal
kaynaklar zerinde denetim kurarlar. Ayrntl bir iblm
oluturur, yurt iinde topluluk fertleri arasnda kaynak da
lmnn yansra emek ve meta dolamn da tevik ederler.
Mensubiyetin, snrlarn ve kaynaklarn tanmlanmas suretiyle
mill kimlik, mill otari idealine bir rasyonellik verir. 2 3

23 Milliyetiliin ekonomik veheleri hakkndajohnson'a (1968) ve Mayall'a (1984)


bakn.

34

Mill kimlik siyaseten, devlet ve organlarna ya da devletleri


olmayan milletlerde devletin siyaset ncesi muadillerine
payandalarn verir. Siyas personelin seimi, siyas davrann
dzenlenii ve hkmetlerin seimi, halka amil bir mill
kimlik ve mill iradeyi yanstt varsaylan mill kar ltne
gre temellendirilir.
Ama mill kimliin siyaseten belki de en belirgin ilevi,
millete zg kiilik ve deerleri tanmlayan ve halkn kadim
gelenek ve detlerini yanstan, ortak yasal haklarn ve yasal
kurumlarn grevlerinin merulatrcs olmasdr. Mill
kimlik, bugn toplumsal dzen ve dayanmann meruiyeti
bakmndan temel mracaat noktas haline gelmitir. Mill
kimlikler, topluluk iindeki bireyler iin daha samimi, isel
ilevler de yerine getirirler. En bariz olan fertlerin "uyruklar"
ve yurttalar" olarak toplumsallatmlmalardr. Bugn bu ou
rejimin milliyeti kltrel sahicilik ve birlik ideallerinin etkisi
altnda byk bir gayretkelikle takipisi olduklar, bu sayede
devlet otoritelerinin mill hars ile ayrdedici, trde bir kltr
alamay umduklar zorunlu, standard kamu eitim sis
temleriyle salanmaktadr. 2 4 Mterek deer, sembol ve
geleneklerden bir repertuvar oluturmak suretiyle bireylerle
snflar arasnda toplumsal bir ba kurmak iin de yine millete
mracaat edilir. Bayrak, para, mar, niforma, ant ve kutlama
gibi sembollerle topluluk fertlerine ortak miraslar, kltrel
yaknlklar hatrlatlr, ortak kimlik ve aidiyet duygular
glendirilir. Millet, engelleri amaya, meakkatleri gs
lemeye muktedir "iman-teknesi" bir grup haline gelir. 2 5
Son olarak mill kimlik duygusu, kollektif kiilik prizmas
ile onun ayrdedici kltr iinden tanmlad bireysel
kendilere dnya zerinde bir yer veren gl bir aratr.

24 Gellner'in ne kard bir yan (1983).


25 Klausner (1960) bu sonucun ilgi ekici bir rneini vermektedir.

35

ada dnyada "kim" olduumuzu mtereken paylalan


esiz bir kltr araclyla bilebiliriz. Bu kltr kefederek
kendimizi, "otantik kendi"yi kefederiz, ya da modern
dnyann devasa deiiklik ve belirsizlikleriyle cebellemek
zorunda kalm, blnm ve yolunu yitirmi pek ok kiiye
yle gelir.
Szkonusu kendini tanma, dnya zerinde bir yer bulma,
pek ok adan mill kimlik iin anahtar olma vasf tamakla
birlikte, ayn zamanda zerine en fazla kukuyu toplayan da
bu zelliidir. Zaten insani tutum ve alglarn byk eitlilii
gznne alndnda, milliyetilerin, onlar eletirenlerin
ve geri kalanlarmzn mill z-tanmn ve dnyada yerini
bulmann lt konusunda fikir birliine varamamamz hi
de artc deildir. Mill ben/kendi ve bireyin bu berile
ilikisinin ne olduu sorusu milliyeti projenin en esrarl yan
olmay srdrr.
Bu kukular hem felsef hem de siyasdir. Milletin ok yzl
bir doaya sahip olmas neticesinde kendim pratikte ortaya
koyan ok sayda mill ben/kendi tr olduu iin, milliyeti
doktrin mantken tutarsz ve elikili olmakla sulanmtr.
Milllik ltnn belirlenemezlii ile milliyetilerin yaz
larndaki bulanklk, deikenlik ve keyfi karakter, kltrel
farkllk fikri gibi tekil milliyeti nermelere saygyla yakla
ld yerlerde bile, ideolojinin inanlrln andrmtr.
Millet fikri en iyi halde kaypak ve stn kr, en kt halde
de sama ve elikili grlmtr. 2 6
Bu entellektel kukuculua ahlk sulamalar da elik eder.
Denilir ki halk, "mill kimlik" adna kendi zgrlklerinden
vazgemeyi ve bakalarnn zgrlklerini de ksmay iste
mektedir; yutamad etnik, rksal ve dinsel aznlklarn sivil

26 Kedourie'nin (1960) malum eletirisine bakn. Modern Afrika'da mill 'kendi'lerin


ampirik okluuna dair tantlama Neuberger'de (1986, blm 3) yeralmaktadr.

36

ye dinsel haklarn inemeye amadedir. Uluslararas, daha


doru bir ifadeyle devletleraras ilikiler de ayn gadre uramlardr. Bat'daki anayurdundan btn dnyaya yaylan
millet ideali zellikle de etnik ve din bakmdan karklar
arzeden blgelere nifak, istikrarszlk, kavga ve terr getir
mitir. Milleti her siyas teebbsn nesnesi ve mill kimlii
de her insani deerin lt yapan bir doktrin olarak milli
yetilik, Fransz Devrimi'nden bu yana, tek bir insanlk, tek
m dnya topluluu ve ahlk birlik fikrine btnyle kafa
ilmutur. Milliyetiliin siyas toplulua kazandrdnn
aksine, kltr topluluklarn kanlmaz ekilde birbirlerine
dren ve sadece kltrel farkllklarn miktar ve eitlilii
dnldnde olsa olsa insanl siyas bir girdaba srkleyecek olan meruiyet, dar ve elikilerle ykl bir
meruiyettir. 2 7
Bu tandk bir ithamdr ve bu ithamn sahas ile younluu,
sulad idealin duygusal ve siyas gcn ortaya koyar. Ama
gerek kollektif gerekse bireysel bakmdan bunca ilevi yerine
getirebilen bir ideal ve bir kimlik, milliyetilerin faaliyet
gsterdikleri koullarn eitlilii gznne alndnda, son
derece deiken toplumsal ve siyas neticeler yaratmaya
mahkmdur. Ayn ekilde milliyetiliin mlayim etkilerinden
de szedebilirdik; aznlklarn kltrlerini savunuyor oluu;
"kayp" tarih ve edebiyatlarn kurtarcs olmas; kltrel
yenilenmelere ilham vermesi; "kimlik krizi"ne getirdii zm;
topluluu ve toplumsal dayanmay merulatrmas; tirana
kar direniin ilham kayna olmas; halk egemenlii ve
kollektif seferberlik ideali; hatt kendi gcne dayal bir
ekonomik gelimeye kaynaklk etmesi gibi.
Eletirmenlerinin sayp dkt habis sonular kadar bu
etkiler de ayn mantkilik llerinde milliyeti ideolojilere

27 Kedourie (1960) ve (1971, giri yazs).

37

isnat edilebilirler. Bugn artk dnyann drt bir kesindeki


saysz halk iin, mill kimlik ile milliyetiliin veya bunlar
arasndaki derin ilginin kukulu niteliini gzler nne serecek
ya da ifa edecek hibir beyanda bulunulamaz, kant gste
rilemez. imdi bunun neden byle olduu ve bugn mill
kimliklerin sergiledii gcn daha derindeki kkenlerinin
neler olduu zerinde duracaz.

38

KNC BLM

MLL KMLN ETNK TEMEL

Mill kimlik adn verdiimiz eyin kkeni, en az doas kadar


karmaklk arzeder. Bununla sylemek istediim her milletin
kkeninin biricik olduu ve modern milletlerin balang
noktalar, yrngeleri, gidiat ve zamanlamalar bakmndan
byk bir eitlilik gsterdikleri deil. Tam da "Milletlerin
kkenleri nedir" sorusunun, "Millet kimdir? Nerede ve ne
zaman, neden ve nasl millet olunur?" gibi birtakm baka
sorulara ayrtrlmas gerekir. Aslnda bu sorular rahatlkla
modern milletlerin kkenleri ve geliimine dair blm
halinde genel bir aklamada bulunmak iin kullanabiliriz.
1. Millet kimdirl Modern milletin modelleri ve etnik te
melleri nedir? Tek tek milletler neden ortaya ktlar?
2. Bir millet neden ve nasl doar? Yani, deikenlik ve
eitlilik arzeden etnik ba ve anlardan milletin oluum
srecini harekete geiren genel neden ve mekanizmalar ne
lerdir?
3. Millet ne zaman ve nerede ortaya kmtr? Tek tek
milletlerin belli zaman ve yerlerde oluumlarn mmkn
klan zel fikir, grup ve konumlanlar nelerdir?
39

Geri genel nitelikte ve mecburen yetersiz olacaktr ama


bu sorulara verilecek yantlarla, milletlerin kkenleri ve mill
gelime hakkndaki meakkatli sorunu biraz olsun aydn
latmay umabiliriz.

Etniler ve etnik oluum


Oedipus gibi mitleri; dramatik bir form iinde anlatlan,
gemiteki olaylara ama bugnn maksatlarna ve/ya da ge
lecekteki amalara hizmet etmek zere atflarda bulunulan,
yaygn biimde inanlan masallar olarak grmek mmkndr.
Bu anlamda millet de modern zamanlarn en popler ve en
sk rastlanan mitlerinden birinin, milliyetiliin merkezinde
yeralr. Bu mitin merkezinde, milletlerin bilinmeyen bir za
mandan beridir varolduklar ve milletler dnyasnda yerlerini
almak zere milliyetiler tarafndan uzun uykularndan
uyandrlmalar gerektii fikri bulunur. Milletin hkm,
greceimiz gibi, ksmen bizzat milliyeti kurtulu dramasmn
kendi vaadinde yatar. Ama bu vaadin gcn inanlmaz lde
artran, bir halkn, topluluun ya da blgenin, hayatnn ilk
evrelerine dek uzanan anlar, sembolleri, mit ve deerleri
cisimletiren geleneklerin yaayan canl varldr. yleyse
ilk ele almamz gereken bu modern ncesi etnik kimlik ve
geleneklerdir. 1
"Etniklik" kavram son zamanlarda byk ilgi grmeye
balad. Bazlar iin bu kavram "ilksel/asli" bir nitelie sahiptir;
zamann dnda doal olarak vardr. nsani varln "verilerf'nden biridir (bu gr, sosyobiyolojiden de belli bir destek
grerek genetik seme ve i saln bir uzants olarak kabul
edilir). teki uta ise "etniklik" "durumsaF'olarak grlr.

40

Milliyeti kurtulu dramas, Kedourie (1960) ve Breuilly (1982) tarafndan ele


alnmaktadr.

Bir etnik gruba aidiyet, znenin zgl durumuna gre de


iiklik gsteren, zorunlu olarak gelip geici ve kararsz tutum,
alg ve duygularla ilgili bir meseledir. Bireyin durumu de
itiinde grup ayniyeti de deiecektir; ya da en azndan
bireyin bal kald pek ok kimlik ve sylemin o birey
asndan nemleri farkl dnem ve durumlara gre deiiklik
gsterecektir. Bu durum etnikliin, baka bireysel ve kollektif
karlar iin, zellikle de iktidar mcadelelerinde amalarn
arkalamalar iin taraftarlarn harekete geirme ihtiyacn
duyan rekabet halindeki sekinlerin karlar iin "arasal"
olarak kullanlmasn mmkn klar. Byle bir mcadelede
etniklik yararl bir ara haline gelir. 2
Bu iki u nokta arasnda etnik kimliin tarih ve sembolik-kltrel niteliklerini ne kartan yaklamlar yeralr.
Burada benimsenen bak as da budur. Etnik bir grup, soya
ait mitlerin roln ve tarih anlar vurgulayan, din, gelenek,
dil ya da kurumlar gibi bir veya birden fazla kltrel farklla
gre tannan ve ayrdedilen bir kltrel kollektif tiptir. Bu
tr kollektifler sadece tarih anlarn devamllklar bakmndan
zsel bir nem tamalar bakmndan deil, her bir etnik
grubun zel tarihsel glerin rn olmas ve bu nedenle
tarihsel deiim ve zlmelere maruz kalmas anlamnda
da hi phesiz "tarih"dir.
Bu noktada etnik kategoriler ile etnik topluluklar arasnda
ayrmda bulunmak yararl olur. Birincisi, en azndan onun
dnda kalan kimilerince ayr bir kltrel ve tarih grup
oluturduu dnlen insan nfuslardr. Ancak bu biimde
adlandrlan nfuslar bazen ok az bir z-bilince, ayr bir
kollektif oluturduklar yolunda belirsiz bir bilince sahip
olabilirler. rnein Anadolu'daki Trkler 1900'den nce ayr

Bu rakip yaklamlarla ilgili daha geni bir deerlendirme iin, Taylor ve Yapp (1979)
iinde Paul Brass'n yazd denemeye ve A.D.Smith'e (1986c, blm 1) bakn.

41

-yani hkim Osmanl veya kuatc slamc kimliklerden ay


r- bir "Trk" kimliinin pek ayrdmda olmadklar gibi, ky
ya da blge olarak yerel hsmlk kimlikleri ou zaman daha
byk nem tamaktayd. Ayn ey lehe ve dinleri ortak
olmakla birlikte 1850'den nce Karpat vadilerinde yaayan
Slovaklar iin de sylenebilir. Her iki durumda da ortak kkene
dair bir mit, ortak tarih anlar, seilmi bir yurtta birlik ya
da dayanma duygusundan eser yoktur neredeyse.

Oysa ki, onlara belli bir nfusun sadece kk bir kesimi


inatla sahip km ve aka telaffuz etmi olsa bile ve belli'
bir dnemde bu niteliklerden bazlar tekilerine nazaran daha
youn ve belirgin olmu olsa bile, etnik bir topluluu ayrdeden
ite tam da bu niteliklerdir. Etnik bir topluluun (ya da
Franszca adyla sylersek etni'nin) alt ana niteliini yle
sralayabiliriz;
1. Kollektif bir zel ad
2. Ortak bir soy miti
3. Paylalan tarih anlar
4. Ortak kltr farkl klan bir ya da daha fazla unsur
5. zel bir "yurt"la ba
6. Nfusun

nemli kesimleri arasnda dayanma duygu-

su. 4
Belli bir nfus bu niteliklere ne kadar sahipse veya payla
yorsa (ve bu niteliklerden ne kadar ouna sahipse veya
paylayorsa) ideal etnik topluluk ya da etni tipine o lde
yaklar. Bu unsurlarn belirtilerine rastland yerde ortak
bir kimlik duygusuna sahip tarihsel kltr olan bir toplulukla
kar karyayz elemektir. Byle bir topluluk, grubun zihinsel

Trkler hakknda B. Lewis'e (zellikle blm 10); Slovaklar konusunda Brass


(1985) iinde Paul'n denemesine bakm.

Daha tam bir deerlendirme iin Horowitz (1985, blm 1-2) ve A. D. Smith'e
(1986a, blm 2) bakn.

42

niteliklerini belirleyen benzersiz kaltsal biyolojik zelliklere


sahip olduu savunulan bir toplumsal grup anlamnda rktan
kesin olarak ayrdedilmelidir. 5
Pratikte etni'ler, yalnzca bu toplumsal anlamda deil, ama
Homo sapiens'in San, Siyah, Avustralyal, Kafkas vb. gibi fizik,
antropolojik alt-trjeri anlamnda bile birbirleriyle kart
rlmaktadr. Bu karklk, rksal mcadele, toplumsal orga
nizmalar ve rkn slahna (j enik) dair mealen "bilimsel"
nosyonlaryla rk ideoloji ve sylemlerin yaratt geni apl
etkilerin bir rndr. Bu nosyonlar 1850 ile 1945 arasndaki
yzylda gerek Avrupa ve gerekse Afrika ve Asya smrge
lerinde etni'ler arasnda mevcut tmyle kltrel ve tarih
nitelikli farkllklara uygulanmt.
malumudur. 6

Sonular hepimizin

' ,

Ama etnik niteliklerle ilgili yukardaki listeye yle bir


bakldnda sadece ieriklerinin tarih ve kltrel olular
deil, (drdncs hari) ayn zamanda son derece znelde
olduklar grlecektir. En nemlisi, (aratrlmas genellikle
zor olan) ecdata dair herhangi bir olgusal veri deil, ortak
ecdata dair mitlerdir. Etnik ayniyet duygusu iin nemli olan
hayal bir soy, farazi bir ecdattr. Horowitz de etnik gruplar,
mensuplar etnilerini mitik evlat ve ecdat balaryla bal geni
bir "aile" oluturan birbirleriyle ilikili ailelerden mrekkep
grdkleri iin, hayal bir soydan gelen "sper-aileler"e
benzetmiti.
Milliyeti mitolojilerde aile ile millet arasndaki bu ba
yeniden ortaya kar ve etnikliin bu zelliinin merkezliini
srdrmekte olduunu kantlar. Byle bir soy miti olmadan
etnilerin hayatta kalmas son derece gtr, "...den geldik"

Bu ayrmla ilgili olarak Van den Berghe'e (1967) bakn.

rnein, Dobzhanbky'de (1962) yeralan tartmalara; Banton ve Harwood'a (1975)


ve Rex'e(1986) bakn.

43

duygusu "kim olduumuz"un tanmlanmasnda esastr.

"Paylalan tarih anlar" dediim ey de bir mit biimine


brnebilir. Aslnda modern ncesi pek ok halk iin mit ile
tarih arasndaki izgi genellikle bulanktr, hatt yoktur bile.
Hatt bugn bile bu izgi bazlarnn olmasn isteyecekleri
kadar ak deildir; Homer ile Truva Sava'n tarihsellii
hakkndaki ihtilaf buna bir rnektir.
Stauffacher ve Rtli And,* Wilhellm Tell ve Gessler gibi,
her svelinin "tarihsel bilinci"ne girmi olan masallar iinde
durum budur. Sorun yalnzca bugnn ve gelecein hedef
lerine hizmet eden gemiin yaygn biimde inanlan dramatik
masallarnn, az ok dorulanm olaylarn etrafnda arabuk
serpilip gelimeleri deil; bunun yannda siyas kurulu,
zgrlk, g ve seime dair mitlerin, baz tarih olaylar
sonraki yorum ve tafsilat ileri iin balang noktalar olarak
almalardr. Kievli Vladimir'in Hristiyanla intisab (.S. 9 8 8 )
ya da Roma'nn kuruluu (.. 753 ?) tarihsel olaylar olarak
ele alnabilirler, ama asl nemleri bu kurulua balanan ef
sanelerde yatar. Onlara siyas asabiyye kayna olarak top
lumsal bir hedef tevcih eden bu balardr. 8
Ayn ekilde lkenin belli ksmlarna, buralardaki belli
yerlere duyulan ballklarn mitik ve znel bir yan vardr.
Etnik ayniyet asndan nemli olan, bir toprak parasnda
ikamet etmek veya onun sahibi olmaktan ziyade bu tr sevgi
ve ballklardr. Ait olduumuz yerdir oras. Atalarmzn,
kanun koyucularmzn, krallarmzn, azizlerimizin, airle-

Horowitz (1985, blm 2 ) ; Schermerhorn (1970, blm 1) ile karlatrn.

(*) Avusturya Habsburglarna kar svire orman kantonu (Waldstatte) zgr


lklerini korumak iin aralarnda sresiz bir,anlama yaparak, sonradan efsaneleen koullarda (Wilhelm Tell) birletiler (1 Austos 1291). Bu anlamayla
svire konfederasyonu domu oldu. -.n.
8

44

Roma rnei iin Tudor'a (1972, blm 3 ) ; sve mitleri hakknda Steinberg'e
(1976) bakn.

rimizin ve din adamlarmzn anayurdumuz haline getirdikleri,


genellikle kutsal bir Toprak'tr da. O bize ait olduu kadar
biz de ona aitizdir. Ayrca yurt iinde bulunan kutsal meknlar
etni mensuplarn kendine eker veya uzak diyarlarda sr
gnde olduklarnda bile ilham kaynaklar olmay srdrr.
O yzden bir etni, yurdundan uzun zaman ayr dtnde
bile, youn bir nostalji ve ruhsal ballk yoluyla varln
srdrebilir. Yahudiler ve Ermeniler gibi diaspora toplu
luklarnn kaderi tam da budur.

Bu izilen manzaraya daha nesnel zellikler ancak ortak


bir kltrn bir halk dierinden ayrdeden muhtelif un
surlarna yneldiimizde dahil olur. Bireylerin iradelerinden
bamsz olarak varln srdren hatt onlara bir takm
mecburiyetler dayatt grlen "kltrn nesnel yapclar"n
veya ayrdedicilik vasfn tarif etmek iin genellikle dil, din,
gelenek ve renk kullanlr. Ancak son iki veya yz yldr
dil ve renge tannan siyas nemdeki artn da gsterdii gibi,
etnik ayniyet bakmndan renge ya da dine bireyler (ve r
gtler) tarafndan gsterilen nem onlarn devamllk ve
bamsz varlklarndan da daha nemlidir. Bu kltrel
zellikler, yalnzca bu kltr yapclarna tefrik edici bir nem
bahsedildiinde, en azndan etnik snrlarla ilgisi bakmndan,
nesnel olarak grlmeye balanr. 1 0
Btn bunlar, milliyeti ideoloji ve sylemlerdeki iddia ve
retoriklere ramen etni'nin ilksel/kadim [topluluk] tan baka
bir ey olmadn dndrtmektedir. Bir toplulua mensup
olmann z-bilinci ve bu fertlerin asabiyesi, bu vasflardan
her birinin o topluluun fertleri iin tad znel anlamn

Topraa duyulan ballk hissinin nemi Armstrong'da (1982, blm 2) ele


alnmaktadr.

10 Bu konuda Gellner'e (1973) bakn; etnik gruplar ayran "snr mekanizmalar"


gibi iaretlerin sembolik yarar hakknda Barth'a (1969, giri yazs) bakn.

45

azalma ve ykselmesin baldr. Bu saysz vasf biraraya


geldike, younluunu ve belirginliim artrdka, etnik kimlik
ve onunla birlikte etnik topluluk duygusu/fikri de glenir.
Tersine bu vasflardan biri deer kaybna uradnda genel
etniklik duygusu da tavsar ve bunun sonucunda bizzat etni'nin
kendisi zlmeye urayabilir ya da yutulabilir.

11

Bir etni nasl biimlenir? Buna yalnzca ok geici yantlar


verilebilir. Ancak yazl tarihte bu oluum srelerine dair
bilgilerin mevcudiyetiyle orantl olarak, etnik oluumun belli
rntleri olduunu dnmek mmkn. Ampirik olarak
bunun iki ana biimi vardr; birleme ve blnme. Etnik
oluumu bir yandan ayr birimlerin birbirlerine karmas
eklinde gzlemleyebiliriz. Bu da ehir devletleri gibi ayr
birimlerin aralarnda kaynamalar ile blgelerin ya da "kabileler"in zmlenmelerinde olduu gibi, bir birimin bir
bakas tarafndan yutulmas trnden srelere ayrlabilir.
te yandan etni'ler, ii mezhepiliinde olduu gibi blnme
suretiyle veya rnein Benglade'de Horowitz'in "prolifer
leme" dedii ekilde etnik cemaatin bir blmnn yeni bir
grup kurmak zere ayrlmas suretiyle alt blmlere ayrla
bilir. 1 2
Bu srelerin skl, etnik snrlarn deiken bir doalar
olduunu ve mensuplarnn kltrel kimliklerinin, belli kstlar
dahilinde ekillendirilmeye msait olduunu akla getiriyor.
Bunun yannda szkonusu sklk, ayn zamanda etnik ve daha
genel olarak kollektif kltrel yaknlklarn doasnn "ortak
merkezli" olduklarn da gsterir. Yani bireyler snfsal ve cinsi
ayniyetlerinin yansra sadece ailelerine, kylerine, kastlarna,

11 Buna, iinde ifade edildikleri kltrel tarzlarn (diller, alkanlklar, sluplar vs.)
yansra, etnik gelenekler ve gelenein bekilerinin de uzun dnemde tesirli, srekli
ve biimlendirici bir etkileri olabileceini eklemeliyiz; bunlar hakknda Armstrong'a (1982, passim) bakn.
12 Horowitz (1985, 64-74)

46

kentlerine, blgelerine ve dinsel cemaatlerine sadakat duy


gular beslemekle kalmayabilir, ayn zamanda farkl etnik
cemaatlere, ayn anda farkl ayniyet dzeylerinde ballk da
hissedebilirler; Eski dnyada Yunanllarn kendilerini bir polis
ya da "alt-etni" (her biri kendi yolunda/gereinde gerek
birer etnik kimlik olan Dorlu, yonyal, Aialas, Boiotia vs.)
ve (ayn anda) Helenik kltrel etninin mensuplar olarak
hissetmeleri bu duruma bir rnek tekil edebilir. 1 3 Modern
dnyada da eitli Malay veya Yoruba klanlar, dil ve soya
dayanan bu "alt-etniler", ortak merkezli etnik kimlik ve
ballk halkalarna rnek tekil etmektedirler. phesiz belli
bir zamanda bu ortak merkezli sadakat halkalarndan biri ya
da teki, siyas, ekonomik ya da demografik nedenlerle ne
kabilir; ama bu sadece, etnik topluluklarn ilksel/kadim
doas (iddiasna) kar "arasalc" savlar glendirmeye ve
etnik snrlardaki deimelerin nemini gstermeye yarar. 1 4
Bu, hikyenin sadece bir ksmdr. Etnik snrlarn dei
kenliini veya kltrel ieriklerindeki akkanl abartmamak
gerekir. Byle davranmak bizi (brakalm kaynaktaki bil
lurlamasn) etnik ba ve topluluklarn evrimini ve u veya
bu durumda mevcut snrlarn ve kltrel deimelerin dnda
ve

tesinde

tantlanabilir

devamllklarn aklamann

aralarndan da yoksun brakacak; bireyleri zdeleyen (ayn


klan) alg, tutum ve duygularda birbiri peisra akp giden
momentlerden daha fazla bir ey olan ayniyetleri kurma/
oluturma olasln yokedecektir. Daha kts bizi herhangi
bir kollektifin, herhangi bir grubun oluumunu, saysz bi
reysel his, alg ve hafza momentlerinden karak aklaya-

13 Alty (1982) ve Finley'e (1986, blm 7) bakn.


14 Ortak merkezli etniklik kavramnn yararna, uzun zaman nce Coleman (1958,
Ek) tarafndan Afrika balamnda dikkat ekilmitir; Anderson, von der Mehden
ve Young (1967) ile karlatrn.
,

47

bilmekten de aciz brakacaktr. Ama gerek udur ki snf,


cinsiyet ve lke/toprak gibi kollektif kimliin dier toplumsal
grnglerinde olduu gibi etniklik de, gzlemcinin sz
konusu toplumsal grng karsndaki mesafesi ve amalarna
bal olarak hem sabitlii hem de akkanl yan yana sergiler.
Baz etnilerin, demografik yaplarnda kimi ayrdedici kltrel
zelliklere ve toplumsal snrlarnda meydana gelen dei
ikliklere ramen gsterdikleri devamlln, etnik kimliklerin
yeniden tanmlanmasna dnemsel snrlamalar getiren kadim
kltrel yaknlklarn nemini hesaba katmay baaramayan
daha arasalc ya da fenomenolojik aklamalarla karlat
rlmas gerekmektedir.

15

O nedenle etnik kimlik ve etnik-oluum hakknda gereki


bir aklamann, bir uta kltrel rntleri doas gerei sabit
addeden, teki uta etnik duygular "stratejik" bakmdan
maniplasyona msait ve kltrel olarak da mtemadiyen
ekil verilebilirmi gibi telakki eden ilkselci-arasalc ihtilafnn
kutupsallmdan uzak durmas gerekir. Aksine, kltrel
kollektif kimlik kavramnn bizzat kendisinin tarihsel, znel
ve sembolik bakmlardan yeniden inasna ihtiyacmz vardr.
Kollektif kltrel kimlik, bu kimlii oluturan unsurlarn
nesiller boyu srm tekbiimliliine deil, halkn belli bir
kltrel birimine dahil nesillerde varolan bir sreklilik
duygusuna, bu birime ait tarihin eski devir ve olaylarnn
paylalmakta olan anlarna ve her bir neslin bu birim ve onun
kltrnn kollektif kaderi hakknda tad tasarma atfta
bulunmaktadr. O nedenle kltrel kimliklerde meydana gelen
deimelerden kast, nfusun belli kltrel birimlerinin
kollektif kaderlerine dair dncelerini, mterek anlarn
ve sreklilik duygusunu oluturan kltrel unsurlarn ara
larndaki temel rntselliin travmatik gelimeler karsnda

15 Bu konuda Horowitz'e (1985, 51-4; 66-82); A .D.Smith'e (1984b) bakn.


48

urad bozulma derecesidir. Sorun, bu travmatik geli


melerin, kltrel farkllamann snr izici "kltrel ia
retlerini" tekil edecek olan izgilerden hangilerini sabit
klaca meselesi babnda; bir yandan onlar "dardakiler"den
ayrdederken te yandan topluluun nesillerini de birbirlerine
balayan temel mit, sembol, hafza ve deer kalplarn ne
lde tahrif ettii ya da deitirdiidir.

16

Yukarda tanmladmz ortak etniklik duygusu ile etnikliin


kimliini yeniletirmekle birlikte daha ziyade tahrif eden
bozucu kltrel deimeye dair baz rneklere ksaca gz
atarak bu noktalar aydnla kavuturabiliriz. Sava ve fetih,
srgn ve kleletirme, g dalgalar ve din deitirme,
kimliin kltrel ieriklerinde derin deiikliklere sebep olan
belli bal olaylardr. ranllar, en azndan Sasani dneminden
itibaren Araplarn,Trklerin ve bakalarnn fetihlerine tank
olmu, yava yava slm'a iltihak etmi ve pek ok kereler
g aknna maruz kalmlardr. Ancak kollektif kltrel
kimlikte bu srelerin sonunda ortaya kan btn dei
ikliklere ramen ranl ayrdedici etnik kimlik duygusu
varln srdrm, zaman zaman, zellikle 10 ve 11. yz
yllarda canlanan Yeni ran dili ve edebiyatndaki rnesansla
yeni bir hayat soluu bulmutur. 1 7 Ermeniler de etnik kim
liklerinin kltrel ieriinde derin etkileri olan travmatik
olaylar yaamlardr. lk krall kuran, Hristiyanla iltihak
eden, Sasaniler ve Bizansllarla savaan, yenilen, krlan,
ksmen srlen, ciddi gler yaayan ve sonunda kendi
yurtlarnda soykrma maruz kalan ve kitleler halinde srlen
bir halk oldu Ermeniler. Ancak yzyllar boyunca kltrle
rinde, toplumsal yaplarnda, ekonomik etkinliklerinde ve

16 lkselci/kadimci ile arac veya seferberliki (mobilizationist) yaklamlar arasnda


bir bireim oluturma giriimi iin McKay'e (1982) bakn.
17 Bu konuda Cambridge History of ran'a (1983, Cilt III, blm 1) bakm.

49

yerlemelerinde meydana gelen deimelere ramen, btn


diasporada ortak bir Ermeni kimlik duygusu varln korumu
ve zellikle de din ve yaz alannda soy kltrlerine ait biimler,
kltrel kimliklerine znel olarak balanmalarn ve mu
hitlerinden uzakta da yaayabilmelerini mmkn klm
tr.

18

Bu rnekler baka bir gzlemi daha hatrlatmaktadr: zengin


bir i ya da "etno" tarih ile ekseriyetle tam tersi d etkenlerin
biraraya gelii, etnik kimliklerin billurlamasna ve kalc-,
kasmasna hizmet edebilir. ayet bizzat kltrel farklln
kkenleri tarih ncesi dnemlerde kaybolup gitmise, o zaman
hi olmazsa etnik kimlik duygusunu biraraya getiren, bir
letiren ve uzun sre devamn mmkn klan devrevi gleri
soyutlamaya almalyz.
Bu gler arasnda devlet kurmak, asker hareketlilik ve
rgtl din, hayat nemi haiz grnmektedir. Uzun zaman
nce Weber "rgtll ne kadar yzeysel olursa olsun ortak
etniklie inanc telkin eden esas olarak siyas topluluktur" 1 9
diyerek, etnik oluum ve sreklilik asndan siyas eylemin
nemini vurgulamt. (Burgundy'nin baarszl ile Prus
ya'nn gzalc baars dnldnde) devlet kurmann
etnik billurlamadaki rol ne kadar abartlsa azdr. Fransa,
spanya ve ngiltere'yi geelim, Eski Msr'da, srail'de, Roma'da, ran'da, Japonya'da ve in'de etnik kimlik duygusunun
ve nihayetinde mill asabbiyenin gelimesinde en byk rol
niter bir siyasann tesisi oynamtr. 2 0
Bundan da daha nemlisi varsa, o da savatr. Tilly'nin

18 Erken dnem Ermeni tarihi hakknda Lang'a ( 1 9 8 0 ) ; yine Armstrong'a (1982,


blm 7) bakn.
19 Weber (1968, Cilt I, Ksm 2, Blm 5, "Etnik Gruplar").
20 Bat'daki rnekleri iin Tilly'e (1975, giri yazs); dier modern ncesi durumlar
iin Mann'a (1986) bakm.

50

lyledii gibi "devleti sava yapar (ve sava da devlet)" anlamnda deil sadece; sava yalnzca savaan taraflardan deil
savan yrtld topraklarn sahibi olan nc taraf
lardan da etnik topluluk kartr. Eski Orta Dou'nun en byk
gleri olan Asur ile Msr arasnda kalan eski srail'in durumu
bunun en iyi rneidir. Bu tr olaylardan domam olmakla
birlikte Ermeniler, sveliler, ekler, Krtler ve Sihler, ortak
etniklik duygular ortalarna dtkleri yabanc gler arasndaki uzatmal savalarn etkisiyle tekrar tekrar billurlam,
Coraf bakmdan stratejik nem tayan rneklerdir. Savaan
taraflarn kendilerine gelince, sadece antagonist iftler
oluturan etnileri tespit etmek bile yeter; Franszlar ve n
gilizler, Yunanllar ve ranllar, Bizansllar ve Sasaniler, Msrl
ve Asurlular, Kmerliler ve Vietnamllar, Araplar ve srailliler...
"Dardaki" karsnda duyulan korkudan bir ortak etniklik
duygusu kartmak zorlama olacaksa da, Simmel'in ileri
srd gibi savan bir etnik asabiye snav olarak deil (baz
Avrupa lkelerinde Byk Sava srasnda olduu gibi bu
asabiye atlayabilir de) ama topluluk yaamnda merkez bir
g, etnik duygularla mill bilincin ateleyicisi ve gelecek
nesiller iin mit ve an kayna olma roln inkr etmek
mmkn deildir. Etnik kimliin kuruluuna belki de en
derinlemesine nfus etmi olan, bu son ilevdir. 21
rgtl dine gelince, onun rol hem ruhani hem de top
lumsaldr. Ortak etnik kkene dair mitler

genellikle -

Hesiod'un Thegony'si, Deukalion ve Pyrrha ile ncil'deki Nuh


gibi- yaradl mitleriyle i i c e gemiler ya da en azndan
yaradl mitlerini varsaymlardr. Etnik topluluun kah
ramanlar, etnik kurucu ya da ncler olmaktan ziyade
"Tanr'nn hizmetkrlar" olarak grlmekle birlikte, Musa,

Tilly'e (1975, zellikle Tilly ile Finer'in yazlarna) bakn; A. D. Smith (1981c)
ve Byk Sava hakknda Marwick'e (1974) bakp karlatrn.

51

Zerdt, Muhammed, Aziz Gregory, Aziz Patrick ve daha pek


ok rnekte olduu gibi ekseriyetle din ilim ve gelenein de
kahramanlar olarak telakki edilirler. Kilise ya da mmin
cemaatinin dua ve ayinleri, her bir etnik toplulua zg, onlar
komularndan ayran metinler, dualar, ilahiler, bayramlar,
kutlamalar, detler ve hatt zaman zaman yazlardan izler tar.
Ve btn bu kltrel farkllk mirasnn zerine "gelenein
bekileri" olarak, kltrn-topluluun egemenlik alam iinde
kalan her ky ve kentteki tapnak, kilise, manastr ve okullarda,
halka kendilerine hrmet gstermesi retilen kutsal gelenek
klna brnm etnik mit, an, sembol ve deerler hazinesini
kaydeden, koruyan ve nakleden papazlar, fakihler ve ozanlar
kurulur.

22

Etnik billurlama ve sreklilikle ilgili yazl tarihin nsayfalarnda yer alan devlet kurma, uzatmal savalar ve rgtl
din olgular, etnik ayniyetleri bozucu ya da paralayc ynde
de etkide bulunabilirler. Asur ile Ahemeni (ya da Akaman)
hanedanl dneminde (.. 5 5 0 - .. 3 3 0 ) imparatorluk
haline gelen ran, etnik kategori ve topluluklar, Arami dili
konuan senkretik bir uygarlk iinde biraraya getiren koullar
yarattnda ya da uzayans avalar ve ekimeler Kartacallar
ve (Normandiya'da) Normalar gibi etnik devlet ve topluluklara
son verdiinde olan buydu. Din hareketler de etnik snrlar
paralayarak Budist, Katolik veya Ortodoks lkelerst byk
rgtler kurduklarnda, ya da tersine sve ve rlanda gibi etnik
topluluklarn fertleri hiziplere blndklerinde de etnik
kimliin gelitii grlr. Ancak btn bu durumlarda, etnik
billurlama ile, devletlerin, savan ve rgtl dinin kadim
rolleri arasndaki sk ban onaylanmasnn da tesinde eyler
grebiliriz.

22 Daha ayrntl bilgi iin Armstrong'a (1982, blmler 3,7) ve A. D. Smith'e (1986a,
blmler 2-5) bakn.

52

Etnik deime, zlme ve beka


lmilerin karakter bakmndan nasl deitikleriyle, zldkleriyle veya bekalaryla ilikili sorulara yant arad
mzda yine bu ve benzeri etkenlerin nemini tehis etmek
mmkndr.
Konuya, etnik deime ve bu balamda herkese malum
Yunan rneini ele alarak balamak istiyorum. Modern Yu
nanllarn sadece Yunan Bizans'nn deil eski Yunanllarn
ve onlarn klasik Helen uygarlnn da soyundan geldikleri
ve miraslar olduklar sylenir. Her iki durumda da "soy"
aslnda 19. yzyln bandan itibaren birbirine rakip iki soy
miti szkonusudur) byk lde demografik terimlerle ifade
olunmutu; ya da, Bizans ile Eski Yunan (zellikle Atinallar)
arasndaki kltrel yaknlk demografik sreklilie dayandrlmt. Ne yazk ki klasik Helenik mit asndan bakld
nda demografik kant en iyi halde olduka zayftr, en kt
halde ise mevcut deildir. J a c o b Fallmereyer'in uzun zaman
nce gsterdii gibi Yunanllarn demografik devamll ..
6. yzyln sonlarndan 8. yzyla kadar kitleler halinde Avar
ve Slavlarn sonra da Arnavut gmenlerin aknyla acmaszca
kesintiye uratlmt. O dneme ilikin kantlar, bu g
menlerin blgenin Yunanca konuan ve Helenik (kendileri
ile zaten daha nceleri gelen Makedon, Romen ve dier
gmenlerle kaynam olan) ilk sakinlerini ky blgelerine
ve Ege adalarna doru iterek Orta Yunanistan'n byk
blmne ve Pelopones'e (Mora) yerletiklerini gster
mektedir. Bu durum gerek Helen uygarlnn merkezini
douya, Ege'ye, Kk Asya'nn lyonya ky eridine ve
Konstantinopel'e kaydrmtr. Yine bu durum, modern
Yunanllarn eski Yunan soyunun devam olarak telakki
edilmelerinin asla ihtimal d grlmemekle birlikte g-

53

leebilecei anlamna da gelir.

23

nceki tartma imdiki ve nceki Yunan kimlik duygusuyla


bir anlamda hem ilgili hem de ilgisizdir. lgisi uradadr; imdi
ve daha nceleri de, Yunanllar, kendi "Yunanllklar"n, Eski
Yunanllara (veya Bizansl Yunanllara) uzanan bir soyun
rn olarak grmektedirler, ve bu soydalk onlara

ken

dilerini canl bir kimlik duygusu iin vazgeilmez olan s


reklilik ve mensubiyet duygularn paylaan Yunanllardan
mteekkil geni bir "sper-aile"nin mensubu olarak his
settirmektedir. Etnilerin, fiziki soy izgileri boyunca deil
de, sreklilik duygusu, paylalan bir bellek ve kollektif bir
kader fikrince, yani nfusun belli bir kltrel birimince
muhafaza edilen o etniye zg ayrdedici mitler, anlar,
simgeler ve deerlerde somutlanan kltrel yaknlk hatt
boyunca olumu olmalar anlamnda ise bir ilgisi yoktur.
Bu adan bakldnda Eski Yunan mirasndan bugne kalan
ve canllklarn srdren ok daha fazla ey vardr. Zira Slav
gler srasnda bile yonya ve zellikle Konstantinopel'de
Yunan dili, edebiyat, felsefesi ile klasik dnme ve bilim
modellerinin nemi artmaktayd. Yine 10 ve 14. yzyllarda,
sonradan da grlecei gibi, Eski Yunan ve onun klasik miras
ile kltrel yaknlk duygusuna itki veren bir "Yunan dirilii"
gn yzne kacakt. 2 4
Bu, ortak bir etniklik duygusu varln srdrm olmasna
ramen Yunanllarn ne devasa kltrel deiikliklere urad
gereini ne de komu halk ve uygarlklarn onlar zerindeki
iki bin yllk kltrel etkilerini bir an iin bile inkr etmek
anlamna gelir. Ama son iki bin ylda ortaya kan saysz

23 zet bir izahat iin Woodhouse'a (1984, 36-8) bakn; Ostrogorski (1956, 93-4,
192-4); Helenik mit hakknda Campell ile Sherrard'a (1968, blm 1) bakp
karlatrn.
24 Bu dirili konusunda Baynes ile Moss'a (1969, giri yazs) ve Armstrong'a (1982,
174-81) bakn; ve daha genel olarak Sherrard ( 1 9 5 9 ) .

54

loplumsal ve siyas deiikliin ardnda yaz ve dil bakmndan


belli deerlerin, belli zel bir evre ile ona duyulan zlemin,
sregelen toplumsal etkileimlerin, din ve kltrel farkllk
hatt dlama duygusunun, Yunan kimlik duygusu ile etniklie
dair ortak hissiyatn varln koruduunu da sylemek
mmkndr. 2 5
Etnik devamlln temininde etnik dlamann rol ko
nusuna ilerde deineceim. imdi madalyonun dier yzne
bakmak istiyorum; etnik zlme. Etnilerin blnme ya da
proliferleme yoluyla nasl zlebileceklerine deinmitik.
Ama etnik topluluk bu gibi durumlarda bir anlamda -daha
kk ya da belki de katlanm olarak ama yine de hl
"orada"olan- belli bir biimi muhafaza eder. Dolaysyla etnik
snmeden -yalnzca o ana kadar sahip olduu biim bak
mndan deil, herhangi bir biim anlamnda bir etninin or
tadan kalkmasndan- szedilebilir miyiz? Etnik kimlie dair
burada kullanmakta olduum tarih, kltrel ve sembolik
ltleri kabul edersek, sanyorum szedebiliriz. Tam an
lamyla bir etnik snmenin iki ana tr vardr; soykrm
(jenosid) ve zaman zaman "kltrel soykrm" denen -ou
kere de yanl yerlere gtren- etnik-krm (etnosid). Bir
anlamda soykrm nadir rastlanan bir durumdur ve muhte
melen de modern bir olgudur. Bir kltrel grubun yelerinin
nceden tasarlanarak kitlesel ekilde ldrld ve asl
hedefin zellikle o grubun varl ve mensuplar olduunu
bildiimiz vakalardr bunlar. Bir ksm ingeneye ve Yahu
dilere ynelik Nazi politikalar bu trdendi. Avrupallarn
Tasmanya yerlilerine ve Trklerin Trkiye Ermenilerine kar
yaptklar da belki bu tre sokulabilir.

26

Dier politika ve

25 Bu, Carras'n (1983) ileri srd bir savdr.


26 Nazilerin ingeneleri imhas konusunda Kenrick ve Puxon'a (1972); zerinde
oka tartlan Trklerin eylemleri hakknda Nalbandian'a (1963) bakn.

55

teebbsler maksatlar bakmndan deil sonular itibariyle


soykrmsaldr; Amerikal beyazlar Amerikal yerlilerle ve (her
ne kadar burada hastalklar daha nemli bir rol oynam olsa
da) spanyol fatihler Aztekler ve Meksika'nn teki yerli
halklaryla karlatklarnda yaananlar bu trden bir etnik
imhayd. Bu rneklerde etnik snme kastl olarak amalanm
deildi ancak soykrmsal yan etkileri olan bu politikalar
yattracak hibir gayrette de bulunulmad. Yine bu tr
soykrmsal teebbslerin, 13. yzylda Moollarn, modern
zamanlarda Sovyetlerin ve Nazilerin sivil halka dehet salmak
veya basz brakmak suretiyle direni ruhunu krmak ama
cyla, seilmi topluluklara kar giritikleri trden byk
boyutlu katliamlardan da (rnein Katyh katliam veya Lidice
ve Oradour misillemeleri) ayrdedilmeleri gerekir.

27

En azndan modern zamanlarda soykrm ile soykrmsal


teebbsler bakmndan ilgin olan, beyan edilen amalara
ulamakta nadiren baarl olmalar veya amalanmam so
nular yaratm olmalardr. Etnileri ya da etnik kategorileri
nadiren yokedebilirler. Aslnda Tasmanya yerli hareketinde
veya Romanya ingene milliyetiliinde grld gibi, etnik
asabiye ve bilincin canlanmasna ya da billurlamasna yar
dmc olmak gibi tam tersi etkilerde debulunabilirler. Belki
de modernitenin, baarl (baars toptan snmeyle llen)
soykrm hem cesaretlendiren hem de engelleyen, kkleri
derinlerde yatan yzleri vardr ve bunun milliyetiliin ko
ullar ve yaylmasyla ok yakndan ilgisi olmu olabilir. Bir
etniyi modern ncesi dnemde ortadan kaldrmak daha kolay
olsa gerekti. En nihayetinde Romallar Kartaca'y bir seferde
ve sonsuza dek ortadan kaldrmaya karar verdiklerinde kenti
yerle bir ettiler ve kent halknn drtte n katlederek geriye
kalanlarn da kle olarak sattlar. Pn kltrnn izleri St.

27 Genel anlamda soykrm iin Kuper'e (1981) ve Horowitz'e (1982) bakn.


56

Augustine zamanna kadar varln srdrmse de, Bat


Finikeli bir etni ve etnik devlet sfatyla Kartacallar ortadan
28

kaldrlm oldu. Aralarnda Hititler, Filistinliler, (Lbnanl)


Finikeliler ve Elamllarn da bulunduu eski dnyann saysz
halkn ayn akbet bekliyordu. Her birinde de etnik snmenin
belirtisi, siyas iktidar ile bamszln kaybedilmesiydi ama
snmeyi nihayete erdiren genellikle kltrel olarak yutulma
ve etnik kaynama oldu. [Modern an] siyas dramatizasyonunda (nksedecek) birer kelti olmakla birlikte bunlar
soykrmdan ziyade etnik krm rnekleridir. .. 636'da Asur
Kral Aribal, Susa'y ykp Elam devletini siyaset sahnesinden
sildiinde btn Elamllar yoketmeye kalkmad (Asurlular
aslnda genellikle fethettikleri halklarn sekinlerini srer
lerdi). Ancak ykm ylesine ard ki Elam bir daha asla
toparlanamad; yeni halklar topraklarna gelip yerleti ve Elam
dili Ahemeni ran dnemine kadar varln srdrm olsa
da Elam din ve kltrne ait mitleri, anlar, deer ve sem
bolleri tayacak hibir Elaml topluluk ya da devlet bir daha
ortaya kmad. 2 9
Asur'un akbeti ise ok daha hzl ve dramatik oldu. Ninova,
banda Kserkses'in bulunduu Medler ile Nabopolassar'n
banda bulunduu Babillilerin ortak saldrlar karsnda
.. 612'de dt ve son kral Asur-uballit yl sonra
Harran'da bozguna urad. O tarihten sonra "Asur" adn
hemen hi duymaz oluyoruz. Tanrlar, Byk Keyhsrev
tarafndan Babil'deki Pantheon'a iade edildi ama Asur devleti
ile halkna dair baka bir sz yoktur ve Ksephenon'un ordusu
Asur eyaletinden geerken Erbil haricindeki Asur kentlerinin

28 Bu konuda, Moscati'ye (1973, Ksm II, zellikle 168-9) bakn; teki Pn kentleri
balanm, bylece Pn kltr varln srdrebilmitir.
29 Roux'a (1964, 301-4) bakn; Elam ile Elaml kltr hakknda daha genel bilgi
iin Cambridge Ancient History'e (1971, Cilt I, Ksm 2, blm 23) bakn.

57

harabeleriyle karlamtr. Buna bir soykrm teebbs,


hatt bir soykrm denebilir m i ? 3 0
Mmkn deil. Asurlularn dmanlarnn amac, onlarn
nefret uyandrm olan ynetimlerini ortadan kaldrmakt.
Bu, Asur'un siyas yldzna bir daha parlama ans vermeyecek
ekilde, nemli kentlerinin yerle bir edilmesi anlamna gel
mekteydi.
Nabopolassar'n "dman topranda ta stnde ta b
rakmamak"tan szettii dorudur ama bu, mmkn olsa bile
btn Asurlularm imha edilmesi anlamn tamyordu. Belki
de yalnzca Asurlu sekinler snr d edilmiti ama ne olursa
olsun din ve kltr bakmndan Asurlular yarma halinde
bulunduklar Babil uygarlyla olan farkllklarn giderek
yitirmekteydiler.
stelik byk Asur mparatorluu'nun son gnlerinde gerek
ordu gerekse tarada ciddi toplumsal blnmeler, z be z
imparatorluk topraklarnda ciddi llerde etnik karmalar
ve Aramilerin geni nfusu yznden ticar ve idar ilerde
Aramcann lingua franca* olarak kullanlmasna tank olunmaktayd. Demek ki Asurlularm etnik ayrdedicilikleri
imparatorluun knden epey nceleri ciddi ekilde
tehlikeye dm ve kltrel senkretism ile etnik kaynamalar
Asur etnik topluluunu ve kltrn zayf drerek ev-

30 Saggs'a (1984, 117-21); Roux'a (1964, 374) bakn.


(*) Lingua franca: Muhtelif tarih dnemlerde, ticaret, sava ve hac gibi belli vesilerle
kar karya gelen, birbirlerinin ana dillerine yabanc zgl topluluklar arasnda
gelien eklektik, karma yapl jargonumsu dil (sabir). Aramca 14. yzylda Yukan
Mezopotamya'da yaam, balangta gebe, fakat .. 8. yzylda Asur kral
II.Sargon tarafndan son verilinceye kadar Suriye ve Mezopotamya'da krallklar
kurmu Arami boyunun Sami grubuna ait dili. Bu dilin tarih adan zellii,
Aramilerin yenilmeleri ve Asur krallnn eitli muhitlerine srlm olmalarna
karn, kullan kolaylklar nedeniyle ivi yazsnn yerini alarak zellikle
Keyhsrev dneminde Nil'den ndus'a kadar ynetim dili haline gelmesindedir.
Daha sonra Hellenizmle yerini Yunancaya brakacaktr, -.n.
58

resindeki halklar ve kltrlerce yutulmasn kolaylatrmt.

31

Finikeliler, Elamllar ve dierlerinde olduu gibi, Asur


kltr ve topluluunun grece hzl bir ekilde ortadan kalk
bir etnik krm rnei olarak grlmelidir. Bir topluluu
ortadan kaldrmann yolu en azndan eski dnyada topluluun
ya da devletin tanrlarn ve mabedlerini ykmak olarak g
rlmekteydi; .. 482'de Babil'in mabedlerini ykarken
Perslerin ve belki de .S. 70 ylnda Kuds'teki Mabed'i y
karken Romallarn byle bir eyi amaladklar dnle
bilir.

32

Btn bu rneklerde ama grubun kendisinden ziyade

kltrnn kkn kurutmakt ve amalanm etkileri ba


kmndan, saysz kk etnik kategori ve topluluu kertmi
olan, daha yava, plansz gelien kltrel emme srelerinden
farkllk gstermektedir.
Tarih, amalanmam kltrel emme ve etnik zlme
rnekleriyle doludur. 1859 ylnda Engels, Avrupa'nn etnik
haritasna baktnda, aslnda biraz da zlerek lmekte olan
bu etnik kltr ve topluluktan, kapitalist mill-devletin yolunu
amak zere ksa bir zaman iinde ortadan kalkacan
umduu bir "etnografik mezarlk"a benzetmiti. [Baka etnik
bnyelere] dahil edilme ve paralanma yoluyla Oksitenler,
Sorablar (Wende) ve daha pek oklarnn bana geldii gibi
eski etnilerin azalmas, etnik hissiyatn dumura uramas,
yaygn olarak yaanmakta olan bu tedrici emilme srelerini
tantlamaktadr.

31 Asur sanatndan da grlecei gibi, kltr veya topluluktan ziyade bizzat Asur
devletinin kendisi, Asur emei ve kltnn nesnesi haline gelmekteydi; Liverani'nin Larsen'de (1979) yeralan yazsna bakn. Asurlularm k ve yokolularnn olas nedenleri hakknda Roux'a (1964, 278, 290) ve A. D. Smith'deki
(1968a, 100-4) deerlendirmeye bakn.
32 Babil isyanlar konusunda J. M. Cook'a (1983, 55-6,100) bakn; Oates'le (1979)
karlatrn.

59

Fakat bunlar ayn lde madalyonun teki yzn de


ortaya koyar; etnik balarn yzlerce yldr sregeldiini,
kltrlerinin ne denli uzun mrl olduklarn ve kollektif
kimlik hatt bizzat topluluklarn dirayetini de gsterir. ayet
etnik snrlar ve kltrel ierikler dnemsel deiikliklere
uramlarsa etnik bekann bu binyl da aan gizini nasl
aklayacaz? Burada iyi bilinen bir baka rnei ele almak
yararl olacak. Yahudiler soylarn brahim'e, zgrlklerini
Eski Ahid'e, kurulu beratlarn Sina Da'na ve altn alarn
da Davud'un ve Sleyman'n krallna veya ge dnem kinci
Tapmak ve sonrasndaki azizler ana dayandrrlar. Bunlarn
tm de yukarda anlatlan anlamda mittirler ve bugn de din
glerini korumaktadrlar. Ama bu g yalnzca din deildir;
laik Yahudiler iin bile etnik kimliklerinin beratlar olma
vasflarn srdrmektedirler. Tpk Yunanllar ve Ermeniler,
rlandallar ve Etopyallar'da grdmz gibi burada da
kltrel yaknln yansra, ok uzak bir gemite olumu,
urad onca deiiklie ramen hl belli anlamlarda "ayn"
olduu kabul edilen bir cemaatin soyda olunduu hissi vardr.
Bu sreklilik, mterek bellek ve kollektif kader duygusunun
varlklarn borlu olduklar ey nedir?
Halklarn yurtlarna kk saldklar ve bamsz bir devlet
geleneine sahip olduklar iin bir biimde hayatiyetlerini
koruduklar gibi basit bir yant, Yuhadilerin durumunu ay
dnlatmak iin yeterli olmayacaktr. Yahudiler yaklak iki
bin yl boyunca yurtlarndan da devletli hayatlarndan da
mahrum edildiler ve srgnde yaadlar. Yahudilerin kimlik
duygular bakmndan her iki zellik de nemsiz deildir, ama
bunlar canl birer an olmaktan ok semboldrler. Bu, devletli
yaam asndan Hazar Kralln katmazsak* gerekten ba-

(*) Ortaa'da Yahudiler, "merkez"de (Basra Krfezi'nden Yukar Frat'a, Suriye ve


Filistin'den Msr'a uzanan "Verimli Hilal" kuanda) Hristiyan ve daha ok
Mslman egemenlii altnda bulunurken, "evre"lerde nispeten zgr bir geliim

60

msz son Yahudi devletinin Hasmonler (ya da Hasmonlar)


olduunu dnrsek,* zellikle dorudur. srail Topra
ou zaman mesihi bir restorasyondan daha fazla bir eyi
ifade etmekteydi; zaman zaman baz Yahudi gruplarnn yollar
buralara dm ve sinagoglar kurmulard. Ancak Siyon (sla)
hasretinin gerek olmaktan ziyade ekseriyetle manev olu
unun nedeni burada yatmaktayd. Bu, ihya edilmi bir
memleket ve ehirde mkemmelliyete ulama, kemale erme
hayaliydi.

33

zellikle diasporadaki halklarla ilgili bir baka yaygn gr


de, bu halklarn bekalarnn, misafiren bulunduklar top
lumlarda, asker ve tanmsal sekinlerle kyl kitleleri arasnda
genellikle tefeci ya da zanaatkar olarak varolabilecekleri farkl
bir ekonomik doku bulabilme yeteneklerine bal olduunu
ileri srmektedir. Yahudilerin, Yunanllarn ve Ermenilerin,
Lbnanl ve inli tacirler gibi, Ortaa Avrupas'nda ve
balang evrelerindeki modern toplumlarda bu tr dokular
bulduklar ne vakidir ne de zaten mevcut olduklar yerlerde
kltrel ayrlk ve ikamet kalplarn takviye etmede bu meslek
dokularn bir rol vardr. Szkonusu olan, "meslek doku"
kategorisini, tipik bir diasporay meydana getiren ve etnik
beka ile etnik stat teminine apriori (nsel) nedensel bir arlk
veren artlarla rabtadan ayrma yntemidir. Bilakis, Arms-

gstermilerdi. evre Yahudi gruplarnn en dikkate deer olan da, 6. yzylda


Orta Asya'dan Kuzey Kafkaslar'a gettii sanlan ve 8. yzylda Yahudilii
benimseyen Trklerin kurduu Hazar Devleti'dir. Ancak btn Hazarlar deil,
sadece ynetici snf Yahudilie dnmt. Yahudiliin Kuzey Irak'taki asl merkezi
ise bu "Yahudi imparatorluu"na hibir zaman ilgi gstermemiti. Dolaysyla
Hazarlar Yahudi dnyasyla btnleemediler. Smith'in Hazarlar "gerek"Yahudi
saymamas, "sonradan" Yahudilie intisap etmi olmalarnn yannda, bu intisabn
Falaalardakinin aksine ksmi kalm olmasndan trdr. -.n.
(*) Bkz. 83. sayfadaki dipnot. -.n.
13 Werblowski'nin Ben-Sasson ile Ettinger'de (1971) yeralan denemesine bakn;
Seltzer (1980) ve Yerushalmi (1983) ile karlatrn.

61

trong'un iaret ettii gibi, din ve kltrel farkllklara dayanan


arketipik diasporalar, meslek ayrm ile tefeci statsnn etnik
farkllk ve bekay zorunlu olarak temine deil takviye etmeye
ve dallanp budaklandrmaya yarad, birbirleriyle ilikili
vehe ve boyutlarn bir toplam olarak grlmelidir. spanyol
Marib'indeki Yahudiler arasnda her tr meslekten insana
rastlanmaktayd ama etnik bekalar, komularyla olan o k
daha temelli din ve kltrel ayrmlara balyd.

34

rgtl

dinle ilgili olarak nceden sylenenlerden daha temel bir


mtalaa kartlabilir. Drziler, Samiriyeliler, Maruniler ve
Sihler gibi mezheplere dnm etnilerde olduu gibi diasporadaki topluluklarda da din ritueller, dua ve hiyerariler
nesiller arasnda ve topluluktan toplulua yksek bir biimsel
sreklilik dzeyi salayarak gl bir koruyucu rol oyna
mlardr. Kutsal dil ve yazlarn, metin ve takvimlerin ayrc
gcne bir de milleniumun* grnteki bys eklendiinde
diasporann bekas mmkn olmutur. Fakat glk de burada
yatmaktadr. Zira bu aklama hayatiyetini srdren bir
topluluun biim, boyut ya da coraf konumu dnda bir
ey sylememektedir. rnein Samiriyeliler son zamanlara
kadar etnik snmenin ban ekiyorlard, nk yzyllarn
kymndan sonra endogami (iten evlenme) artk kayplar
kapatp, saylarnn artmasn salayamyordu. Eer daha geni
bir Yahudi kesiminde etnik bir kendini yenileme yaanmam,
Siyonizm ve srail devleti ortaya kmam olsayd savalar
yznden saylar azalan ve zanaatkar cemaati tecrit edilen
Kuzey Etopya'nn Beta srail'i (ya da Fala) hakknda imdi
bir

yutulmadan szediyor olabilirdik. 3 5

34 Armstrong (1976) ve (1982, blm 7).


(*) Millenium: Binylclk. Mesih ile azizlerin yeniden yeryzne gelerek kuracaklar
dnlen bin yllk bir dnyevi saltanatla ilgili inanlarn tm. -.n.
35 Samiriyelilerin son dnemlerine ilikin olarak Strizower'e (1962, blm 5); Etopya
Falalar hakknda Kessler'e (1985) bakn.

62

Bu tez topluluun canll hakknda da bir ey syleme


mektedir. Din, Asur devlet dini gibi talam ve antikalam
olabilir; daha nce grdmz gibi byle bir durumda etnik
bekaya hibir katks olmad. Bu ierden rme tpk Ptolemaus dnemi* Msr'nn Firavun dininde olduu gibi ge
Roma dininde de gzlenebilir. Her iki durumda da, brakalm
etnik canll, etnik beka iin bile geleneksel din iinde bir
harekete yaslanacak bir sav kurmak mmkn deildir. 3 6
u halde din, Yunan Ortodoksisinin Osmanl ynetimi
altndayken kendi kendini yneten Yunan Ortodoks millet'i**
iin yapt gibi, en azndan ksa bir dnem zarfnda, ortak
bir etniklik duygusunu sanki bir krizalit iindeymi gibi
muhafaza edebilir. Ama bu din iskelet iindeki ruhu kpratracak yeni hareket ve cereyanlar olmazsa tam da dinin
muhafazakrl etniyi donuklatrabilir veya raitik bir
kimliin kabuu haline gelebilir. 37 rgtl dinin kendi bana
yeterli olmad aktr. O zaman etnik kendini yenilemeye
zg mekanizmalar nelerdir? Byle drt mekanizma sapt
yorum;
1. Dini reform. Etnik beka potansiyeli bakmndan rgtl
dinin nemini kabul ederken, etnik kendini yenilemenin
uyarlmasnda dinsel reform hareketlerinin roln gznne
almamz gerekir. Bunun Yahudi tarihinde, l.. 7 ve 8. yzyllardaki Peygambere ve kitab- Mukaddes'e dayal hare
ketlerden, Yahuda'dan, l.. 5. yzylda ortalarnda Ezra'nn
reformlarna, .S. 2. yzylda Ferisicilikten ve mesihi Rab-

(*) Ptolemaus dnemi Hellenistik dnemde Msr'da (baz kaynaklara gre ..


332 bazlarna gre .. 331) kurulan ilk Yunanl firavun hanedan. Ayrca 82.
sayfadaki dipnota baknz. -.n.
36 Firavun dini hakknda Grimal'e (1968, 211-41) bakn.
(**) ngilizce zgn metinde Trkedir. -.n.
37 Ortodoks rnei konusunda Arnakis'e (1963) bakn.
63

binizm'in ykseliine, 18 ve 19. yzyllarn Hasidi ve yeniOrtodoks hareketlerine dek uzanan saysz rnei vardr: Bu
rneklerin her birinde dinsel reform etnik kendini yenileme
ile i ie gemitir; topluluun yenilenme tarzna ilhamn
veren, din olmutur. 3 8
Tersine din reformun baarszl veya talam muha
fazakrlk, etnik kendini yenileme tarzlarnn baka yere
dnmesine yolaabilir. Bu durum 19. yzyl balarnda
Yunanllarda grld. stanbul'daki Yunan Ortodoks hiyerarisi, Mora'daki ayaklanmaya elebalarn gndermi olan
ruhbann alt tabaka mensuplar da dahil, orta snf ve popler
zlemlerden giderek uzaklamaktayd. Yunan emelleri burada
kendi hedefleri iin giderek artan ekilde laik ideolojik sy
lemler buldular. 3 9
2. Kltrel dn alma. Etnik beka, daha geni bir kltrel
alanda gdasn tecritlikten deil seici bir dn altan ve
kontroll bir kltrel temastan salar. Yine burada da Yahudi
tarihinden bir rnek alabiliriz. Helenistik kltrn sken
der'den itibaren canlanmas iddetli siyas geri tepmeleri ol
musa da btn bir Yahudi kltr ve kimlik alann zengin
letirecek ekilde Yunan ve Yahudi dnceleri arasnda canl
bir yzlemeyi harekete geirmitir. 4 0 Dsal bir kltrel
uyarann ve kltrler aras temasn, etnik kimlik duygusunu
seici bir kltrel temellk yoluyla yenileme biimlerine ilikin
daha pek ok baka rnek mevcuttur; bunlar arasnda 19.
yzyl Japonyas, Rusya ve Msr iyi bilinen durumlardr.
3. Halk katdm.. Toplumsal bakmdan da, toplumsal tabaka

38 Peygambere ve Kitab- Mukaddes'e dayal hareketler iin Seltzer'e (1980, 77-111);


Mesihi dnem hakknda Neusner'e (1981) bakn. Modem dnemdeki din
reformlar iin Meyer'e bakn (1967).
39 Bu konuda Frazee'ye (1970) ve Kitromilides'e (1980) bakn.
40 Tcherikover'e (1970) ve Hengel'e (1979) bakn.

64

ve snf hareketleri iinde etnik kendini yenileme tarzlar


ayrdedebiliriz. Bunlar arasnda kltrel ve siyas hiyerariye
daha byk bir katlmla en ilgili olanlar, halk hareketleridir.
Mazdakilerin 5. yzylda Sasani ran'nndaki byk toplumsal-din halk hareketi, bir yandan Sasani devletinin temellerini
andrrken, te yandan Sasani ran'nn ve Zerdti toplu
luun ciddi ekilde zarar grm dokusunu da yenilemitir.
Bu da, 6. yzylda I. Keyhsrev zamannda, Krallar Kitabna
dayal bir kodifikasyon da dahil, ran mitolojisi ve riteline
baskc ama ayn zamanda da etnik bakmdan yeniden yaratc
bir geri dn hareketini, dilde, protokolde, eitimde ve
sanatta mill bir canlan tahrik etti. 4 1 Musa dneminden
yukarda andmz Hasidilie dek Musevilikte grlen halk
hareketleri de cokulu bir halk itiraki ve misyonerce bir
gayretkelik yoluyla halkta tanml bir etninin yenilenmesine
hizmet etmitir. Ayns, kurulu temelleri kadar bugnk
Vahabicilik, Mehdicilik ve ran'daki ii devrimi gibi Snni
ya da ii saflamac ve mesihi hareketler de dahil, slm'daki
muhtelif halk hareketleri iin de geerlidir.

42

4. Etnik seilmilie dair mitler. Etnik seilmilie dair mitler,


etnik kendini yenileme tarzlarnn ve bylelikle de etnik
bekann yreinde yer etmitir. Her eyden nce bizim burada
dikkatimizi eken, bakalarna kar etno merkezciliklerini
oluturan bu tr mitlerden yoksun olan (ya da bu mitleri
halkn geneline alamakta baarl olamayan) etnilerin, ba
mszlklarn kaybettikten sonra baka cemaatlerce yutul
maya eilimli olmalardr. Belki de bu, skutun yanltc ikrarmdandr. Genel konuursak, din etnik seilmilik mitleri

41 Cambridge History of Iran'a (1983, Cilt III/l, blm 3 ve III/2, blm 27) ve Frye'e
(1966, blm 6) bakn.
42 rnein Saunders'e (1978) bakn; ve bugnn ran' iin Keddie'ye (1981) ba
kn.

65

olan etniler, konum ve durumlar byk lde seilmilie


dair mitlerin baar ve nfuzuna bal olan uzman snflara
sahiptirler -ve bizim de edeb olarak t a n k l k l a r n a ba
vurduklarmz onlardr. Buna ramen Asur, Pn ve Filistin
rneklerinin gsterdii gibi, bylesi snflara sahip ama (kraln
seilmiliinin

aksine)

etnik

seilmilie

dair mitlerle

vnmeyen pek ok etninin kaderine baktmzda, etnik beka


anslarnn dikkate deer ekilde azalm olduunu gr
rz.
Elbette bu, aklamann btn ykn etnik seilmilie
dair mitleri besleyen ve tayan koullara ykmaktadr. Ancak
byle bir yntem etnik beka srecinin, mstesna seilmilikle
ksa devre yapmasna neden olur. nk eilmilik miti,
koullu, arta bal bir kurtuluu vaad eder. Bu mitin beka
potansiyeli bakmndan rolnn kavranlmasnda bu nokta
hayat nemi haizdir. Bu mitle ilgili locus classicus (can alc
nokta), Eski Ahit'in ikinci kitabnda yeralmaktadr; "Demek
ki sesime itaat eder, akdime uyarsan benim gzmde btn
halklardan daha deerli olacaksn. nk btn dnya be
nimdir; ve sen benim iin rahiplerden bir krallk, kutsal bir
millet olacaksn". 4 3 Kendini potansiyel bir "kutsal millet"
olarak grmek, seilmilii, ayrlmaz bir ekilde kollektif
kutsamaya balamak demektir. Kurtulua yalnzca kefaretle
varlr, ki bu da kutsanmann aralar olan eski usul ve
inanlara geri dnmeyi gerektirir. Dolaysyla pek ok etno-din gelenekte, gerek din reformu gerekse kltrel res
torasyonu esinleyen, yinelenen bir "geri dn" noktasdr.
Etnik aidiyetin bu kanlmaz znellii veriliyken, potansiyel
seilmilii yeniden kutsamaya dnk bu moral vaaz-davetler,
etnik kendini yenileme ve dolaysyla uzun vadede kurtulu

43 Exodus 19: 5-6; Deuteronomy 7: 6-13.44. O'Briena (1988) bu konuda bir ba


langta bulunmutur; karlatrn Armstrong (1982).

66

iin gl bir mekanizma salar. Yahudilerin bunca felaket


karsnda bekalarn salayabilmelerinde bu zellik kesinlikle
anahtar niteliindedir. Ama bunun baka halklar -bir kan
sayacak olursak; Etopyal Amharalar,* Ermeniler, Orto
dokslua geen Yunanllar, Ortodoks Ruslar, Drziler, Sihler,
bunun yannda Polonyallar, Almanlar, Fransz, ngiliz,
Kastilyal, rlandal, sko ve Galliler- arasnda da canlandrc
etkilerini grmemiz mmkndr. Bu denli yaygn yaanan
bir grng daha fazla aratrlmay hakeder.

44

"Etnik ekirdekler" ve milletlerin oluumu


Din reform, kltrel dn alma, halk katlm ve etnik
seilmilie dair mitler; bunlar, coraf yer, zerklik, okdillilik, ticar beceriler ve rgtl dinle birlikte belli etnik
topluluklarn, toplumsal bileim ve kltrel ieriklerinde
yaanan onca deiiklie ramen yzyllar iinden geerek
bugne gelmelerini salayan mekanizmalardan bazlardr.
Yine bunlar bizi btn plaklyla etnikliin ana paradoksuyla keskin bir ekilde kar karya getirirler; akkanlk
ve kalcln, farkl toplumsal ve kltrel parametreler iinde
her daim deien bireysel ve kltrel davurumun birarada
bulunmas. Bu ikinci zellik bir nesile bir baka nesilden geen
bir miras ve gelenek biimini alr. Ama bu biim, topluluun
grnmn ve kltrel grlerini snrlayan az ya da ok
deimi bir biimdir. Belli olaylar, kahramanlar, peysajlar

(*) Amharalar: Etopya'daki en kalabalk halk topluluu. Amharca konuan, erken


bir tarihte Monofizist Hristiyanl benimseyen Amharalar, merkez krallklar
sayesinde Etopya'daki br topluluklara siyasal egemenliklerini kabul ettirdiler.
Amharca: Etyopya'nn resm dili olan Amharca, yeni imparatorluun 1270 ylnda
kuruluundan beri ynetim ve devlet dili durumundadr. Yaz dili gelenei olduka
yenidir. Gney kmesinin (ya da Etopya'nn) Sami dilidir. -.n.
44 Bu konuda bir balang giriimi iin O' Brien'a (1988) bakn; karlatrn
Armstrong (1982).

67

ve deerlerin yansra imajlardan, kltlerden, ayinlerden ve


sanat eserlerinden oluan belli bir gelenek, etnik kltr
ayrdedici klan zelliklerin topland ve topluluun nesil
lerinin seici bir biimde sonular kard bir ambar biimi
almaya balar.
Bu gelenekler sonraki nesilleri nasl etkilemektedir? Modern
ncesi toplumlarda gelenekleri nakleden, yeniden derleyen
ve kodifiye eden, ounlukla lonca ve kastlar eklinde r
gtlenmi din adamlar, ktipler ve ozanlardr. Yegne
okuryazar tabaka olduklar iin ve ilahi glerin efaati de
zorunlu olduundan din adamlar, ktipler ve ozanlar pek
ok toplulukta nemli nfuz ve saygnla sahiptiler. Kardelik
birliklerinde, tapnaklarda ve kiliselerde rgtlenmi olan
bu tabaka, byk kentler ile -rgtlenme dzeylerine ve
topluluun lkesi zerinde kurduklar zihinsel tekele bal
olarak- kentin tara muhitlerinin byk blmnde bir
toplumsallama ebekesi olutururlar. Aslnda eski ve Ortaa
imparatorluklarnn ounda rahipler, tapnak ve onlarn
(tekelindeki) yazclk altyaplar, zellikle eski Msr ve Sasani
ran'nda, ynetimin ve/ya da Saray ve brokrasiye kar rakip
g merkezlerinin vazgeilmez ortaklar olmulardr. 4 5
Diasporadaki topluluklarda bile, geni bir mahkeme ve
istiare a oluturacak ve en uzaklardaki yerleim blgelerini
dman bir evre karsnda din, yasal ve kltrel bir birlikle
donatacak ekilde, az ok merkez biimde rgtlenmi rahip,
haham ve hukukular grmekteyiz. Armstrong'un da iaret
ettii gibi zellikle Yahudiler ve Ermeniler arasnda din g
revlileri ve kurumlarndan oluan bu son derece gelimi a,
topluluun znel birlik ve bekasn, tarih ve din geleneklerini

45 Rahipliin ve dinn imparatorluklardaki rol hakknda Coulborn ve Strayer'e


(1962) ve Eisenstadt'a (1963) bakn; etnik rollerine ilikin de Armstrong'a (1982,
blmler 3,7) ve A. D. Smith'e (1986a, zellikle blmler 3,5) baknz.

68

teminat altna alabilmitir. 4 6 Bizim "etnik ekirdek" adn


verdiimiz ey, bu tr birletirici ve kapsayc mekanizmalar
araclyla yava yava oluur, kurulur. Bu "ekirdek"ler,
Ortaa'n balarndaki barbar dzeni (regno) gibi, krallk
Ve devletlerin zn ve temelini oluturan yksek asabiyeli
ve z-bilinli ayrdedici etnilerdir.
Frank, Lombard, Sakson, sko ve Vizigot krallklar arasnda ortak soy ve geleneklere sahip bir topluluk duygusu,
krallk topraklarnda yaayan pek ok insan egemen etnik
toplulua ait olmam olmasna ramen, hayat bir rol oy
namtr. Buna ramen halkn algsnda bu regna giderek
kamusal ve birletirici bir klltrel temeli haiz olarak g
rlmekteydi. 4 7 Ge Ortaa dneminde znel olarak birleen
kltr topluluklar, byk ve gl devletlerin idar, hukuk,
mal ve asker aygtlarn etrafna kurduklar ve buradan
hareketle komu topraklar ve buralarda yaayan kltrel
olarak farkl halklar ilhaka giritikleri bir ekirdek olu
turdular.
rnein I. Edward dneminde ngiliz (Anglo-Norman)
devleti, Gal krallklarn ykarak ve Gallilerin byk blmn
ngiliz devletinin tahakkm altnda periferik (evresel) bir
kltrel topluluk eklinde lkesine katarak Galler'e uzand.
Ayn ey VIII. Louis dneminde Fransa'da, Albililer Sava*
srasnda pays d'oc'da, yani Toulouse Kontluu'nda meydana

46 Armstrong (1982, blm 7).


47 Bu dzenler (regno) hakknda Reynolds'a (1984, blm 8) bakn.
(*) Balangta, bir Ortaa Hristiyan tarikat olan ve (Toulousse Kontluu dahil)
Gney Fransa'ya yaylm olan Katharclk, bir sre yerel rahipler eliyle Papaln
egemenliine dahil edilmeye allm, bunda baarl olunamaynca da Kontlua
bir Papalk elisi gnderilmitir. Ancak eli, Kont'un azmettirmesiyle ldrlnce
Katharcla kar, kont ile kilise arasnda siyas nfuz mcadelesine yolaacak
bir hal seferi balatlr. Katharcln ortadan kaldrlamad bu savaa, Fransz
monarisinin temel kurumlarnn (Curia Regis) temellerini atacak olan Capet
hanedan tarafndan son verilir. -.n.

69

geldi. 4 8
Ortaya kartlan bu tr etnik ekirdekler bize (buradan
millet doacaksa (ya da doduunda) milletlerin karekterleri
ve mteakip biimlenileri hakknda pek ok ey anlatmakta,
u sorular yantlamamza yardmc olmaktadr; millet kimdir
ve -bir lde- millet nerededir? Bir devletin etnik ekirdei
ounlukla o milletin karakter ve snrlarn ekillendirir; zira
devletler milletleri oluturmak zere ou zaman tam da byle
bir temel zerinde birleirler. Zamane milletlerinin byk
blm aslnda ok etnili olmakla ya da daha dorusu ou
mill-devlet ok etnili olmakla birlikte; balangta pek ou,
teki etnileri veya etnik paralar, adn ve kltrel karekterini
verdii bir devlete ilhak eden ya da cezbederek eken egemen
bir etni etrafnda olumulardr. Zira etniler tanm gerei belli
bir lkeye bal olarak anldklar iin, belli bir kutsal topraa
ve varsaymsal mill snrlara sahip seilmi bir halkn, kurulu
szlemesi, altn a miti ve buna bal toprak iddialar veya
etnik tapu senetleri de dahil egemen etniye ait mit ve anlarca
belirlenmesi hi de nadir grlen bir durum deildir. O nedenle
bugn bile -Ermenistan'da, Kosova'da, srail ve Filistin'de
Ogaden ve baka yerlerde- etnik anayurttan ayr dm toprak
paralar iin atmalar srp gitmektedir.
Etni ve millet kavramlar ile bunlarn tarihsel imalar ara
sndaki gerek yakn iliki ve gerekse farklar, millet tanmmz
hatrlamak suretiyle de grmek mmkndr. Bir milletin,
tarih bir topra/lkeyi,
bir kamu kltrn,

ortak mitleri ve tarih bellei,

ortak bir ekonomiyi,

kitlevi

ortak yasal hak

ve

grevleri paylaan bir insan topluluunun ad olduu sylen


miti. Millet, bir etnide olduu gibi, tanm gerei ortak mitleri
ve anlar olan bir topluluktur. Ayn zamanda da teritoryal

48 Bu srelere ilikin genel bir ereve iin Seton-Watson'a (1977, blm 2 ) ; ve


daha tam bir deerlendirme iin bir sonraki blme bakn.

70

bir topluluktur. Ancak etnide, bir lke ile olan ba sadece tarih
ve sembolik kalabilirken, millette bu ba fizik ve fiilidir;
milletlerin lkeleri vardr. Baka bir deyile milletler her zaman
etnik "unsurlar" gereksinirler. Elbette bu unsurlar yeniden
ilenebilirler, ou zaman da yle olur. Ama teritoryal bir
yurda dair ortak mit ve anlar olmakszn milletleri kavramak
olanakszdr. Bu durum, milletlerin etnik ekirdek temelinde
olutuu savnda belli bir, evrimsellik olduunu dn
drtyor. Aslnda etniler ile milletler arasnda tarih ve
kavramsal bakmlardan gzle grlr bir akma szkonusudur. Buna karn farkl kavramlar ve tarih oluumlarla
itigal halindeyizdir. Etnik topluluklar, bir milletin sahip
olduu pek ok nitelikten yoksundur. Etnilerin "kendi" te
ritoryal memleketlerinde ikamet ediyor olmalar gerekmez.
Ortak bir i blm ya da ekonomik birlik de gstermeleri
gerekmez, ou durumda da gstermezler zaten. Ne de herkes
iin geerli hak ve grevler tayin eden ortak yasal kodlara
ihtiya duyarlar. lerde de greceimiz gibi, milletlere zg
bu nitelikler, gemiteki etnik ekirdekler ve etnik aznlklar
zerinde etkide bulunmu zel toplumsal ve tarih koullarn
rndrler.
Manzarann teki yanna bakldnda, milletlerin etnik
evveliyat olmakszn oluma ihtimalini tespit etmek duru
mundayz. Amerika, Arjantin ve Avustralya gibi baz dev
letlerde, milletler ardarda dalgalar halinde gelen (esas olarak
Avrupal) gmenlerin kltrlerini biraraya getirme ynnde
bir abann neticesidirler. Baka durumlarda devletler, zellikle
Latin Amerika'da ortak bir dil ve dini vazetmi imparator
luklarn eyaletlerinden olumutur. Ayrdedici bir etninin
olmad bu durumda da millet-kurma iini balatanlar kreol*

(*) Kreol: Bat Hint adalar ile Mauritius adasnda yerlemi olan, Avrupal soyundan
gelenler. -.n.
71

sekinleri olmutur. Aslnda millet-kurma iine kalkldnda


ayrdedici bir Meksikal, ilili, Bolivyal vs. kltr yaratmak
ve -ayr semboller, deerler, anlar vs. bakmndan- her szde
millete zg zellikleri ne karmak gerei domutur.

49

Bu ikilem, devletlerin, kastl olarak etnilerin zerinden


atlayacak ekilde deilse bile onlara pek fazla atfta bulun
madan kurulduu Aa Sahra Afrika'snda ok daha keskindir.
Burada smrge devletler saf bir teritoryal vatanseverlii, yeni
kurulan devletlere ve bunlarn reym halindeki siyas top
luluklarna siyas bir sadakat duygusunu gtmek zorun
daydlar. Muhtelif etniler, etnik paralar ve etnik kategoriler,
imdiye dek birbirleriyle ilgisi bulunmayan gruplar smrge
sonras siyas sistem iine dahil eden ve onlar kendi iradelerine
ramen yeni bir kt kaynaklar ve siyas iktidar mcadelesi iine
sokan siyas dzenlemeler ve toplumsal snrlamalar arac
lyla, bu teritoryal topluluklardan doan bamsz devletler
iinde biraraya getirildiler. Bu koullarda, egemen durumdaki
bir etniden veya etnik gruplamalar arasndaki koalisyondan
devirilen ynetici sekinler, yalnzca ou zaman otoriteryen
olan kendi rejimlerini merulatrmak iin deil, ayn zamanda
yresel etnik atmalardan doan tehlikeleri hatt ayrlk
hareketleri savuturmak amacyla yeni bir siyas ideoloji ve
sembolik dzen yaratmaya giritiler. Bu gibi durumlarda devlet,
mitleri, anlar, sembolleriyle, yitik veya eksik olan egemen
etninin ilevsel muadili olacak "sivil bir din" oluturmak iin
kullanld. yle ki Aa Sahra Afrikas'nda millet-kurma
projesi, mevcut etnilerin kltr ve sadakatlerinin bir blmn
biraraya getirmek suretiyle kendi altnda toplayacak yeni bir
etnik kimlik ve bilin bileiminin yaratldn dndrt
mektedir. Bu en azndan Afrikal ve Asyal sekinlerin ounun

49 Latin Amerika'daki milliyetilik hakknda genel bir izahat iin Masur'a ( 1 9 6 6 ) ;


ve Anderson'un (1983, blm 3) uyarc zmlemesine bakn.

72

mill "projesi" olmutur.

50

Bu durum modern milletlerin herhangi bir etnik ekirdekle


olan ilikilerinin sorunlu ve belirsiz olduu anlamna gelir.
O halde neden bir milletin kkenlerini, her modern milletin
gerisinde etnik bir temel bulamayaca modern ncesi balarda
aramak durumundayz? Sanyorum bunun nedeni var.
Birincisi u; tarihsel bakmdan ilk milletler, greceimiz gibi,
modern ncesi etnik ekirdekler temelinde olumutur; ve
kltrel adan etkili ve gl olan bu milletler, sonralar
dnyann baka pek ok yerinde millet kurma/oluturma
srelerine rnek tekil etmilerdir. kinci neden, etnik millet
modelinin, yalnzca birinci nedenden tr deil, ayn za
manda bunu dnyann pek ok yerinde modern aa dek
varln korumu olan topluluun modern ncesi "demotik"*
topluluk biimine oturtmak ok daha kolay olduu iin de
giderek popler ve yaygn bir nitelik kazanm olmasdr. Baka
bir deyile etnik model sosyolojik bakmdan bereketlidir.
Ve ncs bir millet-olmak'la vn duyabilecek nemde
bir etnik evveliyatn olmad ve etnik balarn bulank veya
uydurma olduu yerlerde bile eldeki malzemeden tarihi ve
kltr olan bir toplulukla ilgili tutarl bir mitoloji ve sembolizm
yaratma ihtiyac her yerde mill beka ve birliin koulu olarak
yce bir i haline gelmitir. Etnik bir kken olmadan milletolma (sreci) yarm kalrd. Uluslarn oluumundaki bu etken
bundan sonraki iki blmde kalk noktamz olacaktr.
50 Buradaki model Yugoslavya iin sve veya ngiltere iin olduundan daha az
geerlidir. Bu iki mill devletin elinde gerekli zaman sresi bulunmamakla birlikte
mill oluumlarnn sadece son evrelerinde sahip olduklar milliyeti bir ideolojinin
kaynaklar mevcuttu. Bu, aada 4. Blm'de ayrntl bir ekilde tartlacak.
Aa Sahra Afrikas'nn genel manzaras hakknda Rotberg'e (1967) ve Horowitz'e
(1985) bakn.
(*) Demotik: Halka ait, avam (.. 700'e doru, iyice basitletirilmi ilek bir yaz,
hiyeroglifin yerini ald; Yunanllar bu yazya demotike, yani "halk yazs" adn
verdiler. Demotike daha sonra zgl bir yaz biimi olmann tesinde, halkn
konutuu leheleri tanmlayan bir sfat halini almtr). -.n.
73

NC BLM

MLLETLERN DOUU

Etnik ba ve mevcut gemi ile bu gemiin yeniden inas,


nfus iinde hangi birimin millet haline gelmesinin mmkn
olduu; ve buna msait birimin belirlenmesinde sz sahihi
olsa bile, bu dnmn neden ve nasl meydana gelecei
hakknda pek az ey syler. Yantlanacak soru udur; de
ikenlik arzeden etnik ba ve anlar temelinde milletlerin
oluumunun genel neden ve mekanizmalar nelerdir? Kim
liklerin oluumunda yer alan ve gelimelerini salayan byk
deiiklikleri incelememiz gerekir.
Bu balamda " m i l l e t l e r i n oluumu" ifadesi nemlidir.
Kullanl ye kolay olmas bakmndan belli bir millet tasla
izmek ve tanmlamak mmknse de bu ifade bize aslnda
sabit "zler"den ziyade zaman ar karmak bir sreler
kmesiyle uratmz hatrlatmaktadr. 1. Blm'de "mill
kimlik" kavramnn karmak ve soyut doas ortaya kondu.
Tarih bir topra/lkeyi,
bir kamu

kltrn,

ortak mitleri ve tarih bellei,

ortak bir ekonomiyi,

ortak yasal

kitleyi
hak ve

grevleri paylaan bir insan topluluunun ad olarak millet ok


boyutlu bir kavram, somut rneklerin eitli dzeylerde
75

benzerlik arzettii bir standart ya da mihenk ta oluturan


ideal bir tiptir. Farkl srelerin yaklak bir ideal millet tipi
ortaya koyacak ekilde eitli boyutlarda gelime ve badama
dereceleri bakmndan tekil rneklerin dikkate deer bir
deikenlik gstermelerine hazrlklkl olmalyz. Milletlerin
dou nedenleri ve mekanizmalarn aklarken bunu srekli
olarak aklda tutmak gerekir.

Milliyetilikten nce milletler mi?


2. Blm'n banda, milletlerin, ekseriyetle uzun bir
uyuklama dnemine ramen, bilinmeyen bir zamandan beridir
varolduklar yolunda milliyeti bir inantan szetmitim.
O nedenle daha eski kuan bilimadamlar iin olduu gibi
milliyetiler iin de milletlerin kken ve nedenlerine dair zel
bir sorun mevcut deildir, oluum srelerinin aklanmas
da gerekmez. Milletler hep vard; deien sadece kendilerinin
bunun farkna varmalar ile fiiliyata dklme dzeyleridir. 1
Bu malum eski gre kar modern bir bilimadam kua
tarihte milletler ile milliyetiliin olumsalln ve bunlarn
modernite ile ilgilerini ortaya koymutur. Pek ok bilimadamnn gznde bir hareket ve ideoloji olarak milliyetilik'in
tarihini 18. yzyl sonlarndan balatmak mmkndr. Fransz
Devrimi'yle neticelenen dnemden nce grdmz, sadece
mill hissiyatla ilgili birka geici ifade ve kltrel bakmdan
farkl milletlerin zerkliklerinin ne kartld milliyetiliin
ana fikirlerine dair bulank imalard. Oysa, milletin Avrupa'da
dou dnemini bazlarnn 18. yzyl veya ncesine, baz
larnn ise kitlelerin sonunda "millletirildikleri" ve kadnlara

76

Organik "mill ruh"a (Volksseele) ilikin Alman Romantik inanc hakknda Reis'e
(1955); milletler hakknda "perennialist" (srekliliki) bir anlay savunan eski
kuak bilimciler iin Walek-Czernecki'ye (1929) bakn.

oy hakknn tannd 19. yzyl sonu 20. yzyl bana


yerletirmelerinde grld gibi bu konuda da "modernistler" aralarnda bariz bir anlamazlk bulunmakla birlikte,
milletin tamamen modern bir yap olduu konusunda
hemfikirdirler. Milletin tamamiyle "modern" bir olgu olduu
iddiasn tayan modernistler arasnda da millete dair farkl
2

fikirler beslendii aktr. Eer modernistler haklysalar o


zaman modern ncesi dnemlerde ne milletlerin ne de mil
liyetiliin olmas mmkndr. O zaman milleti ortaya
kartan koullar antikite ve Ortaalar'da yoktu ve modern
ncesi ile modern kollektif kltrel kimlikler arasndaki farklar
tek bir millet kavram altnda toplanacak kadar byktr,
kitlesel "vatanda-milletler" sadece sanayileme ve demokrasi
anda doabilirler.

Bu grte fazlasyla hakikat pay bulunmakla birlikte


nemli noktalarda ayrntlandrlmas gerekir. rnein milletin
douunun ve mevcudiyetinin belirlenmesinde kitleleri ve
kadnlar kapsayan tek bir ltn belirleyici olduunu
varsaymaktadr. Bu yanltc deilse bile beyhude yere s
nrlaycdr. stelik bu lte gre milletleri oluturacak olan,
nfusun kitleleri asker ve siyas bakmdan harekete geirmi
birimleridir -o zaman erken dnem Smer kent-devletlerine
ya da ilk sve kanton milletlerine ne diyeceiz? Kitleler siyas
faaliyet ya da temsilden hari tutuldular diye eski Msr ve
Asurlular millet sfatndan mahrum mu edeceiz? Bu tam
da Batl bir millet kavramn tamamen farkl blgelere ve
alara dayatmak anlamna gelmez m i ? 4

Kedourie (1960) ve Breuilly (1982) bu "modernist" yaklamn iyi rneklerindendir;


bir eletiri iin A. D. Smith'e (1988a) bakn.

Gellner'e (1983, blm 2) bakn.

4 Smer kent-devletlerinde demokrasinin ilk emareleri iin Roux'a (1964,105); ilk


sve kantonlar hakknda Kohn'a (1957) bakn. Milletin ne zaman varolduu sorusu
sadece son zamanlarda ilgi konusu olmaya balamtr; Connor'a (1990) bakn.
77

Hi olmazsa belli bir biim ve dzeyde bundan kanmamz


mmkn mdr? Sanmyorum. Daha nce belirttiim ok
daha geni bir ok boyutlu millet kavram kullansak bile yine
de hl pratikte modern ncesi ile modern dnemlerdeki
kollektif kltrel kimlikler arasndaki farkllklar, birka sre
ve boyut araclyla lyor olacaz. Ne demek istediimi
aklamama izin verin.
e, antikitede milletlerin ve milliyetiliin bulunup bu
lunmadn sorarak balayabiliriz. Eski Msr bu bakmdan,
mkemmel bir seimdir. Nil Nehri ile civarndaki ller, belki
gneyi hari, olduka sabit ve tmleik yapl bir lke olu
turur. Aa ve Yukar Msr'n birletirilmesiyle bu topraklarda
uzun bir hanedan ynetimi tarihi, tek bir Firavun yasas
koduna tab sakinleri ve birleik bir ekonomik sisteme temel
oluturan nehri ile bugn bizlerde tam bir gl ve birleik
brokratik devlet izlenimi uyandrmaktadr. Kltrel ba
kmdan da Firavun dini ve geleneklerinin tekelci konumu
her snftan Msrlya, en azndan devletin kne kadar
ayrdedici bir kltrel profil kazandrmt. 5
Demek ki karmzda tarih bir lkeye, mitlere, anlara,
kitle kltrne ve hatt ortak bir ekonomi ile yasal kodlara
sahip ad san belli bir nfus durmaktadr. O halde Msr,her
anlamda ideal tipik bir millete daha fazla deilse bile en az
Asur, Safevi ran' ya da Tokugawa Japonyas kadar yakla
mam mdr?
Eski Msrllarn, Asurlular, Safevi dnemi ranllar ve
Tokugawa dnemi Japonlar gibi, ona karlk gelecek bir etno-merkezcilik ile birlikte benim etni adn verdiim eyi
oluturduklarndan hi phe yok. Ama birka nemli noktada
millet ideal tipine yaklamaktan belli lde uzaktlar. Nil
Nehrinin salad ticar birlie ramen ekonomik adan

5. rnein Frankfort'a (1954, blm 4) ve David'e (1982) bakn.

78

Msr, kylerde byk lde geimlik tarma dayanan bir


ekonomiyle, blgelere ve vilayetlere ayrlmt. Yasal adan
da her ne kadar btn Msrllar Firavun'un dzenlemelerine
tbi olsalar da brakn eski Yunan'da grlen vatandalk
Fikrini, hak ve grevlerin paylaldna dair en ufak bir emare
bile yoktu. Aslnda, btn bu devletlerde olduu gibi, farkl
snf ve tabakalar iin farkl yasalar vard, rahipler tamamen
kendilerinden menkul bir kategori oluturmaktaydlar. Eitim
de snflara ayrlmt; Msr soylularnn ocuklar, tapnak
yaz okullarnn verdiklerinden tamamen ayr bir eitim al
maktayd. u halde, Msrllar dier halklardan ayrmaya
yarayan ortak bir panteon* ve ritellerin yansra ortak mitler
ve anlar bulunmakla birlikte, Firavun devletinin kamu kltr
byk oranda, kendileri de blnmelere maruz kalan ve Msr
devletinin birliini sk sk andran blgecilii telafi etmekten
aciz din kurumlar araclyla ilemekteydi: Daha sonraki
dnemlerde sekinler ile kyl ve zanaatkarlar arasnda
byyen blnme, eski Firavun tapnak dininin ve alt snflarn
yeni mistik kltlere ve sonunda da Hristiyanla ynelmeleriyle sonulanacak bir soumaya yol at. 6
Eski Msr', daha nce tanmladmz gibi, bir milletten
ziyade etnik bir devlet olarak grmek belki daha yararl olabilir.
Fransz ve ngiliz devletlerinden farkl olarak Msr devleti,
aristokratik ve rahip temellerinden kopmay kesin ekilde
baaramad. Asur, ran ve Japon etnik devletleri gibi orta ve
alt snflara bir kamu kltr alayamad ve ister lkenin
her yerinde tek bir meslek sistemiyle olsun isterse kralln
btn fertleri iin ortak hak ve grevler tanmlamak suretiyle

(*) Panteon: Eski Yunan ve Roma'da tanrlar mezar. Buradaki anlamyla yurtlarna
an vermi kiilerin gmld mill ant. -.n.
6

Eski Msr'da snflar arasndaki bu yasal ve eitimsel farkllklar hakknda Beyer'e


(1959); eski Msr dininin k hakknda Grimal'e (1968, 211-41) bakn.
79

olsun halk biraraya getirmek iin hemen hi bir giriimde


bulunmad. Bu etnik devlet modern milletin modern ncesi
muadili olarak kald, bu kalb krmak iin bir devrim gere
kecekti.
O zaman geriye dnk bir determinizme dmeden eski
bir Msr milliyetiliinden szedebilir miyiz? Akhenaton da
dahil Msr monarklarnda bir krallk ve (sonralar) bir im
paratorluk eklinde bir Msr ideas bulunduunu biliyoruz;
hatt Akhenaton'un gne ilahisi baka halklara bile bir deer
atfeder ("Yabanclar iin cennette bir Nil vardr").
Ama bu trden duygular sekinlerle snrl ve yabanclara
direnmeyi, eski dzeni korumay niyaz eder gibiydi. ..
1580'lerde Hyksos krallarn kovmu olan Teb prensi Kamose'nin dedii gibi;
Savaacak ve barsaklarn deeceim onlarn!
Asyallar bozguna uratacak, Msr' koruyacam! 7
Eer milliyetilik sadece kltrel ve siyas olarak haritekilere direni anlamna geliyorsa o zaman Kamose ve ardllar
milliyetiydiler ve milliyetilik her a ve iklimde grlebilecek
bir eydir. Ama ayet milliyetilikle, her biri kendine zg
bir karakter tayan milletlerden mteekkil bir dnyay
varsayan ideoloji ve hareketleri, yegne siyas iktidar kayna
ve dnya dzeninin temeli olarak millete kar duyulan asli
bir sadakati dnyorsak o zaman brakn eski Msr'da
Eskia ve Ortaa dnyasnda da ilhamn bu fikirlerden alan
herhangi bir hareket bulmak epeyce g olacaktr.
u halde eski Msr bize hanedan devleti ile grece trde
bir tarihsel kltre sahip bir nfus arasnda salam bir uyumun
bulunduu bariz bir etnik devlet rnei sunmaktadr. Ainu

80

Bu yazt hakknda Moscati'ye (1962, 110) bakn; Pritcard (1958, 173-5). lk


Msrllk hissiyat hakknda Trigger'e (1983, 188-202) bakp karlatrn.

ve Koreli aznlklara ramen, olsa olsa sadece Japonya benzeri


bir etnik trdelikle vnebilir. teki etnik devletler -Asur,
E l a m , Urartu, ran, in- ok gemeden, kltrel bakmdan
farkl halklarn yaad blgeleri ilhak ettiler veya haritekileri
kendi yurtlarna ardlar (ya da snr d ettiler) ve onlarn
egemen etnik topluluktan kiilerle evlenmelerine izin verdi
ler.
Eski dnyada millet ve milliyetiliin ne lde varolduunu
deerlendirirken ynetici tabakalar hakknda bile yeterince
kantmzn olmamas elimizi kolumuzu balyor. Belki de
milletlerin ve milliyetiliin mmknln kabule daha
ok kanta sahip olduumuz iki rnek durumda daha hazrlkl
oluumuzun nedeni budur.
Anlalaca gibi eski Yunan ve srail'i kastediyorum.
Herhangi bir yerden daha fazla buralarda gl bir mill kimlik
duygusu ve ayn canllkta bir milliyetilikle karlamay
umabiliriz. Ama burada bile kantlar en iyi halde bulank bir
nitelik arzetmektedir. Eski Yunanllar arasnda siyasden ok
tamamen kltrel olan birliin nasl bir ey olduunu daha
nce grdk.
Aslnda Helen etnik cemaati iindeki etnik blnmelerin,
Iyonyallar, Aelian'lar, Boeotian'lar ve Dorlular arasndaki
ayrlklarn, toplumsal ve hatt siyas yaamdaki nemi y
znden, kltrel manzara ok daha karmak bir nitelik ar
zetmektedir. Pelopones savalarna katlanlar, mttefik ve
hakllk araylarnda Dorlu "metanet" ile Ionyal "zerafet"
arasndaki ayrma (genellikle "kaba kuvvet" ve "tkrldmlk"
gibi olumsuz anlamlaryla) bavuruyorlard. Bu farkllk
toplumsal ve din yaamda da nemli bir rol oynamtr;
kabilesel blnmeler, din riteller, takvimler ve sanatsal
biimler her bir etnik kategoriye gre deikenlik gsteriyor
du.
Ancak her biri kendi ilerinde polislere, bir Yunanldan
81

birinci derece ballk isteyen, daha sonraki amphiktyoni'lara*


ramen bundan asla vazgememi olan kent devletlerine
blndklerinden, bu blkler bile etkili topluluklar olu
turamyordu.

Bu ayn zamanda eski Yunanllarn milliyetiliin suretinden


daha fazlasn ortaya koyamamalarmn da ana nedenidir. Bu
kez de, tpk eski Msr'da olduu gibi antikitedeki en kltrl
topluluklarn sergiledii tipik bir etnomerkezcilik durumuyla
kar karyayz; bunalm dnemlerinde Helenik kltrel
topluluu oluturan ksmlar (asla tmn deil) ortak
dmana kar direnmek zere biraraya gelmeye zorlayabilen
bir entomerkezcilik. Aslnda Perslere kar baaryla ger
ekletirilen direni pan Helenik kltrel hissiyata da ilham
kayna oldu ve Yunanlnn "kle" barbarlara kar stnlk
duygusunu besledi -ama Kimon ile Perikles'in gayretlerine
ramen, Perslere kar bu hal seferinde Yunanllar tek vcut
olarak biraraya getiremedi. Pers altn pan-Yunan hissiyatn
bastrd. 9
Yahuda Yahudileri arasnda daha geni bir birlik ve daha
gl bir milliyetilik szkonusuydu belki de. Grece ge
bir gelimeydi bu. Hi phesiz antik srail, ortak kkene dair
mitler, mterek an ve gelenekler ve ortak bir din kltr
yaratmt. Ama kabile blnmeleri ile kuzeyin ve gneyin
kabile blgeleri arasnda iin iin kaynayan atmalar, birliini
atlatmaktayd. Kenanllar ile Filistinliler arasndaki uzatmal

(*) Antik ada, Orta Yunanistan'da bulunan 12 "etnos"dan ikier kiinin, her yl
Delphi'de biraraya gelerek oluturduu konfedere yap. -.n.
8 Dorlu-yonyal dikotomisi hakknda Alty'e (1982); ve kltrel alm iin Huxley'e
(1966) ve Burn'a (1960, zellikle 6-7,48-50, 98-100, 210-14) bakn.
9

82

Pan-Helenik hissiyat iin Schwabl ve H.Ditter'in Foundation Hardt'daki (1962)


yazlarna, Andrewes'in Lloyd-Jones'daki (1965) yazlarna bakn; kentler aras
ve polis iindeki toplumsal atmalar iin Forrest'e (1966) ve Burn'a (1978,
blmler 9-10) bakn.

savalar belli llerde varolan siyas birlii tehlikeye d


rmekteydi; ama asl .. 722'de srail'in kuzey krallnn
yklmasndan sonra kabaran kltrel asimilasyon dalgasnn
nn alan, Kuds rahiplii ile peygamber hareketi oldu.
Ayn ekilde Ahemeniler ve onun halefleri olan Ptolemaioslar
dneminde Yuda commonwealth'ini koruyan, Ezra'nn re
formlar ile Nehemiah'n ald siyas nlemlerdi. Bunu takip
eden ve Antiokhos Epiphanes'in nlemleri sklatrd
Helenizasyonun byk bunalmnda bu din akmlar bir kere
daha Makkabiler, Ferisiler, Zealot'lar ve son olarak da Rabbi
ve Azizler dneminde kltrel asimilasyon dalgasn tersine
evirdiler.*

10

Ama burada bile bir Yahudi milleti ile Yahudi milliyeti


liinden sz etmemiz mmkn mdr? Makkabilerle Zealotlar, gnmzn milliyeti gerillarnn ve zgrlk sa
valarnn ilk rnekleri olarak m greceiz? Ak ve kesin
bir cevaba varmann gl, ayr olarak mtalaa ettiimiz

(*)

Yahudilerin Pers ve Helen nfuzu altna girdii devreler olan Ahemeni hanedan
ile Ptolemaios hanedannn Yahudi tarihi bakmndan belli bir anlam vardr.
ran Kral Keyhsrev .. 539'da Babil'i zaptederek Babillilerin srgne yollad
Yahudilerin Kuds'e geri dnerek eski cemaat yaamlarn zynetim eklinde
yeniden tesis etmelerine izin vermiti. Her ikisi de ran saraynda grevli olan
Ezra ve Nehemya da srgnden Filistin'e geri dnenler arasndayd ve nce
Nehemya ardndan da Ezra, reformcu uygulamalaryla Yahudi din yaamn
yeniden rgtlediler. Hellenistik Ptolemaios dneminde de, ran dneminde
tesis edilen bu dirlik devam etti. Ancak Antiokhos Epiphanes'in Yahudileri
Helenletirmeye dnk politikalar, oullarndan biri olan Yuda'nn adn
ycelttii bir "millci" Yahudi ailenin direnie gemesine neden oldu (.. 167).
Yuda commonwealth'i (Yuda'ya ve onun soyundan gelenlere daha sonra Makkabi
lakab taklacaktr) Yahudilerin sadece din zerkliklerini yeniden tesis ettii
bir dnemi belirtir. Hasmon commonwealth'i (izleyen dipnotlara bakn) ise,
bu din zerkliin siyas bamszla dnt, Yahudi (Makabi) soyuna
dayanan ve Filistin'de kurulan bir hkmdarl (.. 137-37 aras] ifade eder.
-.n.

10

Helenizasyonun bunalm hakknda Tcherikover'e ( 1 9 7 0 ) ; Yahuda'dan nce


7. yzylda peygamber ve rahip hareketlerinin oynadklar role ilikin Seltzer'e
(1980, blmler 2-3); yine Zeitlin'e (1984) bakn.

83

eyin, yani din topluluk ile din mesihilii ve milliyetilii


ieren millet olgusunun Yahudi dnce ve pratiinde ne
redeyse zde halde bulunmalarnda yatmaktadr. Zealotlar
iin srail topra Tanr'ya aitti ve o nedenle devredilemezdi.
Kyamet gnnn bir perevi kabilinden onu Romallarn
elinden almak her Yahudinin greviydi. Bu eskatolojik (irek)
umutlarn odanda srail ile Rab arasnda yaplan Akit'in
gereklemesi vard. Tanr'nn yeryzndeki krallna dair
mesihi vaad Yahudi teokrasisine gre srail topranda ifa
edilecekti. Bu kavramsallatrmada Yahudi milleti ile dini, srail
cemaati veya Yahudi mesihilii ile Yahudi halknn emelleri
arasnda bir ayrm szkonusu deildi.

11

Greceimiz gibi her ne kadar milliyetilik znde laik bir


ideoloji olsa da din milliyetilikte yadrgatc bir yan yoktur.
Milliyetiler sadece kitlelerin din duygularna seslenme
gereini ska duymakla kalmadlar, Sri Lanka, Ermenistan,
Polonya ve rlanda'da olduu gibi din topluluun etnik
topluluk dairesini tanmlad yerlerde milleti din toplulukla
tanmlamak kolaylarna da geldi. Ama bu sonrneklerde etno-din topluluktan beklenen niyaz, z-bilinli olarak mil
liyetilik anda ortaya kmaktadr. Oysa antik Yahudilikte,
ekimine kaplnacak milliyeti fikriyatla ilgili Avrupa'ya ya
da dnyaya amil bir gelenek, dolaysyla bu sfatla (per se)
millet ideolojisi mevcut deildi. Bu dnem hakknda bildiimiz
kadaryla Yuda'dan nceki 1. yzyln Zealotlarnn (ya da
baka Yahudilerin) Musevilikten ayr olas bir laik millet
kavramn kaale almalar muhtemel deildi. Ama yine ses
sizlikteki ikrar temkinlikle karlamal. 1 2

11 Zealota ilikin bu kavramsallatrmalar hakknda Brandon'a (1967, blm 2)


ve Maccoby'e (1974); Brandon un tezi hakknda bir deerlendirme iin Zeitlin'e
(1988, blm 10) bakn.
12 Bu trden dinsel milliyetilikler iin D. E. Smith'te (1974) yeralan rneklere bakn.

84

Belki de kinci Tapnak dneminde bir Yahudi milletinden


szedebiliriz. Ortak ad ve soy mitlerinde, mterek tarihi
bellekte, topraa duyulan cokulu ballkta, paylalan dillerde
(Ibranice ve Aramice) ve ortak din kltrde somutlanan canl
bir ortak etniklik duygusu olduu kesindi. Ancak baka
alardan kantlar pek ak deildir. srail toprann hudutlar
gelenek tarafndan konmu olmakla birlikte ("Dan'dan Beer
Sheva"ya dek*), Galilee ile ky eridinin (ve Gney Necef'in)
Yahudi merkezinden epeyce ayr dtne bakarsak, bu
gnk gncel teritoryal hudutlar ile (lkesel) birlik farkllk
arzetmektedir. Tapnak'n, ticar mallarn ambar olarak
birletirici rolne ramen, bu durum mtekabil ekonomik
ayrmalara sebep oldu. Bilhassa Galilee, daha ok Mesihi
dnemin sonlarna doru (tercihan zeytincilik ve baclk
yapan) mreffeh iftilerin bulunduu byk oranda kendine
yeterli bir yerdi. Hasmon commonwealth'indeki Yahudiler
ortak sivil haklar etrafnda birlemi olmaktan son derece
uzaktlar ve grevler de belirsizdi, ama din fetvalar ve devler
en azndan teorik olarak ayn din eitimi alm olan btn
yetikin erkekler iin eit lde geerliydi. Sinagog ve F e riselerin ortaya kyla yerel din eitim herkes iin bir
gereklik halini ald. Bununla birlikte sradan insann (Am
Ha-Aretz) kendini yasal hak ve grevlerle tanmlar hale gelii
bir sonraki Mesihi dnemde olabildi. O zamana dek siyas
zerklie ilikin en ufak umut krnts bile yokedilmitir. 1 3
Bu durum millet ideal tipine, ge kinci Tapmak dnemi
Yahudileri arasnda antik dnyann belki de herhangi bir

(*) Bizdeki "Edirne'den Kars'a kadar" deyiine benzer, Yahudi lkesinin snrlarn
tanmlayan popler bir tabir. -.n.
13 kinci Tapnak ve Mesihi dneme ilikin baz Yahudi kavramsallatrmalar iin
Werblowski'nin, Ben-Sasson ve Ettinger'deki (1971) yazlarna ve Neusner'e
(1981) bakn; Talmud Yuda ile ge dnem Romas'nn siyas ve ekonomik tarihi
hakknda Alon'a (1980, cilt 1, blmler 1,4, 7-8) bakn.

85

yerinden ok daha fazla yaklaldn dndrmektedir,


ve modernitenin balangcndan nce millet olaslndan hatt
bir din milliyetilik biiminden ok kolayca szedilmemesi
noktasnda bizi ihtiyatl klmas gerekir. Seilmi halk d
ncesinin derin dourgular, kutsal topraklara ve merkezlere
kar hissedilen tutkulu ballk, kutsal dil ve vesikalarn
balayc etkisi, yeniden doua olan umutlarn besleyerek
ve biriciklik duygularn koruyarak antikiteden modern za
manlara dek pek ok insan iin kalc bir miras olduunu
gstermitir. 1 4
Ortaa dneminde de (ideal millet tipine) benzer yakn
lamalar grmeyi bekleyebilir miyiz? Aslnda Ortaa krallk
ve halklarndan bir ou gnmzn "srail'in ocuklar" gibi,
kendilerini, ortak gelenekleri olan ortak soydan gelen, kutsal
topraklara ve merkezlere sahip, ilhamlarn tanrdan alan
yneticiler eliyle kahramanca iler yapmak zere Tanr ta
rafndan seilmi olarak gryorlard. Bat'da, Roma mparatorlu'nun ykntlar zerinde doan kimi barbar dzenleri
(regna) soylarn Truva'ya ve/ya da Kutsal Kitap'ta geen kiilere
dayandrarak saygnlk iddiasnda bulunuyorlard. Bir sre
sonra ortak inan ve soya dayanan topluluklarn kraliyet
ailelerinin nl soyaalaryla zdeletiren popler inanlar
ortaya kt. Vizigotlar, Saksonlar, Franklar ve Normanlar
arasnda, yneticilerini Davud'un halefleri, kendi topluluk
larn da antik srail'in vasileri olarak gren etnik bir seilmilik
miti dodu. Ancak gerek bir mill dava ideolojisi gerekse ister
kltrel, eitimsel, yasal, teritoryal ister ekonomik olsun
milletlerin oluumu iin gerekli sreler bakmndan gereklik
modelin ok gerisine dyordu. Bu tr srelerin mill
oluum ve bilin iin bir temel oluturacak ekilde gelimeye

14 zellikle Ermeniler, Etopyallar, Yahudiler, Bizansl Yunanllar, Ortodoks Ruslar,


Katolik Polonyallar, rlandallar, Galliler, ngiliz ve Franszlar iin.

86

halamalar yalnzca Ge Ortaa dneminde mmkn ola


bildi. Bu srelere birazdan deineceim. 1 5
Avrupa'nn teki ucunda, Polonya ve Rusya'da sadece
paralanmaya ve Rusya'nn durumunda "Mool istilas"na
kar koyabilmek iin 10 ile 12. yzyllar arasnda benzer bir
dzen (regno) yerleti. Her iki krallkta da Slav arlna
ramen etnik trdelik asla antik Msr ya da Yahudiye'de
olduu gibi byk olmad ve brakalm kamusal bir eitim
ilemini ekonomik veya yasal birlik de pek szkonusu deildi.
Sadece, biri Katolik teki Ortodoks olmak zere dil ve din
kltrleri, Piast ve Rurik (Rus) hanedanlar dnemindeki
nceki devlet geleneklerine dair anlarn da yardmyla ortak
ve ayrdedici bir etniklik duygusunu kristalize etmeyi baard.
Bu anlar sonradan 15. yzyldan itibaren Polonya ve Rus
milletlerinin tanm ve oluumlarnda nemli bir rol oyna
mlardr. 1 6
Milletlerden ziyade etnik devletleri ele alacak olursak, .S.
1300'lerden, Ge Ortaa'dan nce Avrupa'da bir milliyet
ilikten szedilebilir mi? ayet bir ideolojik hareketten, bir
millet kuraca farzolunan bir toplumsal grup iin zerklik, birlik
ve kimlik temin etmeyi veya bir kimlii srdrmeyi amalayan
bir eyi anlyorsak, ok zor. Bize ulaan kaytlar esas olarak
din adamlaryla brokrat tabakalara ait olmakla birlikte yine
de lk ve Yksek Ortaalar'da etno-merkezci duygulann ifade
edildii ynla malzeme vardr. Ancak ngiltere-Fransa Sa
valarndan ve Bat Hristiyanlnn gl hanedan devlet
lerinin birbirine rakip hak iddialaryla paralanmasndan nce
milliyetilikle birlikte dndmz fikir ve faaliyetlerin

15 Bu erken dnem Ortaa dzenleri (regna) hakknda Reynolds'a (1983) ve Wallace-Hadrill'e(1985) bakn.
16 Genel olarak Polonya ve Rusya hakknda Seton-Watson'a (1977, blmler 23 ) ; Polonya hakknda Davies'e (1982) ve Rusya hakknda Pipes'e (1977) bakn;
karlatrn Portal (1969).
87

eksiklii kesindir. Siyasetin kltrel belirlenmesi, kendinizgrletirme, milletin stnl ve halk egemenlii gibi fikir
ve doktrinler iin, ayet milliyeti faaliyet ve hareketlere tahvil
edilerek ksa mrl olmaktan kmalar isteniyorsa, 17 ve
17

18. yzyllar beklemek gerekecekti. Sadece 1320'deki sko


Arbroath Bildirgesi veya, 1307'de yenilenen 1291 tarihli Rtli
And (svire) gibi ska zikredilen ifade ve hareketler daha
eylemci bir emare -Makkabilerle Zealotlarn etnik seilmilie
dair din duygularn yanslayan, halkn kltrel farkllna
ayrdedici yasa ve geleneklerine dayal zerklik arzusu- ortaya
koymaktadrlar. Ama direnii ilham etmi olsalar da bu fikirler
uzun vadede milletler dnyasnn bir paras olarak bir sko
veya svire milletinin inasna yardmc olmamlardr.

18

Etnik topluluk tipleri


Tek tek rnekler hakknda ne sylenirse sylensin, antikite
ve Ortaa'n balarndaki kollektif kltr topluluklarnn,
bir btn olarak, ne millet ideal tipine yaklatklar ne de fikir
ve duygularnn, yakn zamanlarda milliyetiliin artrd
fikir ve inanlarn tipik ifadesi olduklar aktr. Bunun bizim
ilemsel tanmlarmza ne katt ve ne denli tarih ve sosyolojik
nemi haiz bir farkll yanstt ise bir yorum meselesi olmay
srdrr. Yazl tarihte byle bir farklln bulunduu ye
terince aktr; ama bunun greli nemi bir yarg sorunudur.
Modern ncesi etniler ve etnomerkezcilik ile daha modern
milletler ve milliyetilik arasnda, her trden modernistin

17 Bu konuda ilk iaretlere 16. yzylda rastlamaktayz; Marcu'ya (1976) bakn; ama
Breuilly'deki (1982, giri ksm) eletiriyle karlatrn. Ortaa milliyetilii
ile ilgili bir tartma iin Tipton'a (1972) ve Reynolds'a (1984, blm 8) ba
kn.
18

88

Arbroath Bildirgesi hakknda Duncan'a (1970); svire Eidgenassenschaft'


(Konfederasyonu) ve Rtli And iin Threr'e (1970) bakn.

kabul edebileceinden daha byk bir sreklilik olduunu


dndrten, tam da bu sicile dair yoklamalarn kayda deer
phelere vesile olmasdr.
Bu, milletlerin nasl ve neden ortaya ktn aklama
gayretlerinin, hepsinin de ortak kltrel temelini oluturan
ve gstermeyi umuduum gibi, ilk ve mteakip milletlerin
olumasnda nemli bir rol oynam olan etnik ba ve kim
liklerden balamasnn zorunlu olduu anlamna gelir.
Benim kalk noktam bakmndan, "yatay" ve "dikey" iki
cins etnik topluluk arasnda bir ayrm izgisi ekilmesi gerei
vardr. Bat Avrupa'nn barbar prenslikleri arasnda .S. 913'de
Rollo tarafndan Normandiya'da kurulan Norman dukal,
.S. 1204'de Fransa tarafndan istila edilinceye kadar, kuzeyli
gmenlerle blgenin Franszca konuan sakinlerini biraraya
getiren soya dair mitler ve geleneklere dayanan canl bir
topluluk duygusunu muhafaza etmiti. Yaklak yzyl
boyunca, hatt rlanda ve Sicilya gibi uzak diyarlara seferler
dzenlediklerinde bile sava bir topluluk olarak sekin
konumlarn korudular. Ancak Norman etnisini aslnda sadece
st tabaka oluturmaktayd. Bunun nedeni, karlkl ev
lendikleri, dil ve geleneklerininin ounu benimsedikleri yerli
halk kmsemeleri deildi. Mesele, topluluk duygularnn,
soya dair mitlerinin, tarih belleklerinin tmnn de lkeye
hkmeden saray etrafnda kmelenmi olmasndadr. Norman
dklerinin secere ve kahramanlklar St. Quentinli Dudo ve
Orderic Vitalis tarafndan takdis edilmiti. Hkmeden saray,
dkal kuran ve oraya yerleen btn bir sava aristokrat
snf temsil ediyordu; dierleri sarayn celal ve izzetine bal
ortak mit ve gelenekler altnda sralanmaktaydlar. 1 9
Norman ordularnn hakimiyetindeki baka yerlerde olduu

19 Normanlar ve mitleri hakknda Davis'e (1976) ve daha genel olarak Reynolds'a


(1984, blm 8) bakn.

89

gibi Normandiya'daki Norman dukal da, "yatay" olarak


adlandrlabilecek bir etnik topluluk tipi sergilemektedir. Bu
etni tipi, her ne kadar zaman zaman buna brokratlar, yksek
asker grevliler ve zengin tccarlar dahil olsalar da genellikle
aristokratlardan ve yksek din adamlarndan meydana gel
mekteydi. Bu tipe yatay denmesinin nedeni ayn anda hem
toplumsal olarak st tabakayla snrlanm hem de komu
yatay etnilerin st basamaklaryla sk sk yakn balar kurmak
zere coraf olarak yaylma eiliminde oluuydu. O nedenle
snrlar tipik biimde "oyuklu"ydu, toplumsal derinlikten
yoksundu ve bu bariz ortak etniklik duygusu ekseriyetle,
stats yksek bir tabaka ve ynetici snf olarak onun asa
biyesine (esprit de corps) balyd.
"Dikey" etni tipi ise tersine daha youn ve tmleik, po
plerdi ve teki toplumsal tabaka ile snflara yaylma eilimi
gstermekteydi. Toplumsal blnmeler kltrel farkllklardan
destek grmyordu; aksine farkl snflar ortak bir miras ve
gelenekler etrafnda biraraya getiren ayrdedici bir tarih kltr
vard -zellikle de dardan gelebilecek bir tehdit szkonusu
olduunda. Bunun neticesi olarak etnik ba ekseriyetle daha
youn ve dlaycyd, etniye kabuln nndeki engeller daha
yksekti.
evrelerindeki Kenanllar ve Filistinliler gibi aristokratik
etnilerin aksine srail kabile konfederasyonu ve krall, daha
dlayc etnomerkezci bir taassup, ve uzatmal savalar ne
deniyle, btn tabakalar saran etkin bir seferberlik hali
gstermitir.
Drziler, Sihler, rlandallar ve Baskllar daha demotik, dikey
etni rnekleri arasnda yeralrlar.
Btn bu topluluklarda tabakalar arasnda bariz farkllklar,
hatt snf atmalar szkonusuydu ama etnik kltr bir
tabakann dierlerini dlamasna dayanmyordu; daha ziyade
yle ya da byle topluluun bttn mensuplarnn bir has90

letiydi.

20

Yatay ve dikey etnik topluluklar arasndaki ayrm

ideal tipik bir ayrmdr; bu, tipler arasnda ok daha keskin


bir blnmeyi akla getirdii gibi, her bir kategori iindeki
farklar da gizler.
Aristokratik, yatay topluluklar, soylu Hitit charioteer'leri
(soylular) veya Macar valyeleri gibi, bir dizi fethin sonucu
olabilecei gibi; Mazdek hareketinde grld gibi Manikeist,
Hristiyan ve Yahudi kentli aznlklar ile krsal kitleleri bir
letirmeyi baaramayan ama st tabakalar arasnda (zellikle
I. Keyhsrev zamannda .S. 531-76) Pers azametini yeniden
canlandran Sasani Pers monarklan, soylular ve Zerdt ruhban
gibi, yerli de olabilir.

21

Benzer bir ekilde, daha krsal temelli

kabile konfederasyonlarnn (Araplar, Moollar, rlandallar)


ve Katalan veya sve gibi "snr boyu" sava etnilerin yannda
ehirli kent-devlet konfederasyonlar, mezhepler ve diaspora
adacklar da bu demotik, dikey topluluklara dahildirler. Ama
rneklerin de gsterdii gibi, biz sabit tiplerden ziyade tarih
ve toplumsal srelerle uramaktayz.
Belli tarih topluluklar bir utaki tipten dierine veya her
iki tipten unsurlarn bir karm olacak biimde deimeye
maruz kalm olabilirler. Siyas yaamlarna Peygamber'in
etrafnda toplanm bir mminler topluluu eklinde gevek
bir kabile konfederasyonu olarak balam olan Araplar ok
gemeden yerleim ve ynetimlerinin ana merkezlerinde ya
yatay, fatih bir etni olarak ya da slmlama ve karlkl ev
lenmeler suretiyle daha yerli bir biimde, ama sultanlar

20 Yatay ve dikey etniler arasndaki farkllklara ilikin daha kapsaml bir deer
lendirme A. D. Smith'de (1986a, blm 4) bulunabilir; erken dnem srail kabile
konfederasyonu iin Zeitlin'e (1984, blmler 3-5) bakn.
21 Frye'e (1966, blm 6) bakn; karlatrn Herrmann (1977). .S. 5. yzyl Mazdek
hareketi, doktriner meselelerde Manikeist heterodoksisi ve snf protestosunu
ieren hem toplumsal hem de dini bir hareketti; Manikeist doktrinler konusunda
Runciman'a (1947) bakn.
91

arasnda sadece oyuklu snrlara sahip olarak "aristokratize"


22

oldular.

Bamsz bir devleti ynetmekten aciz kaldklarnda

Ermeni feodal soylular daha Memorize" oldular, ya da daha


dorusu diasporada eskinin daha aristokratik ve yatay etnisinin
yerine daha popler dikey bir topluluk (ya da bir dizi adacktan
mteekkil topluluklar) ortaya kacak ekilde ortak Ermeni
din-etnik kltr toplumsal merdivenin aalarna dek
yayld.

23

Demek ki bu iki cins etnik topluluk arasndaki ayrm sadece


modern ncesi dnemlerdeki etnik atma ve etnik de
vamlln kaynann aydnlatlmas asndan deil, ayn
zamanda etrafnda milletlerin ina edilebilecei farkl etnik
ekirdek tiplerinin ortaya kartlmas ve milletlerin biim
lenebilecei iki ana rotann izilmesi asndan da nem ta
maktadr. imdi bu gzerghlar aklamak durumunda
yz.

Yatay etniler ve etniye dahil


olmann brokratik biimi
Yatay rotayla balamak istiyorum. Aristokratik etnik top
luluklarn kendilerini idame ettirme yetenekleri, nfusun dier
tabakalarn kendi yrngelerine katabilmelerine baldr.
Kendi kltrlerini toplumun alt katlarna yaymak iin hemen
hi bir aba gstermemilerdir.
Hititler, Filistinliler hatt Asyallar ilhak ettikleri kltrel
bakmdan yabanc halklar ynetmek ve kendi sekin kl
trlerini birka yzyl ayakta tutmay baarmakla yetin
milerdir. Ama neticede siyas yaplar ykld, kltrleri

22 Bu klasik izahat Lewis'e (1970) aittir; ayn zamanda Saunders'e (1978) bakn.
23 Ermenilerde feodal dnem iin Lang'a (1980, blmler 7-8); daha sonraki Ermeni
diaspora topluluklar iin Nalbandian'a (1963) bakn.

92

yabanc gmenlerce yutuldu. Bir iki baka rnektede -ran


ve Msrllar ilk akla gelenlerdir. "karakterlerini deitirmek",
yani adlarn, ortak soya dair mitlerini, yksek tarih anlarn
ve yurtlarn alkoyarken yeni din ve/ya da gelenekleri be
nimsemek suretiyle bugne dek varkalmalar mmkn
oldu.

24

Birka aristokratik etni, yzyllar hatt binyl boyunca


ksmen dinin ayrdedici biimlerine sk skya bal kalarak
teki etnik topluluklar, siyas snrlarna dahil etmek suretiyle
ve din kltrlerinin toplumun aa tabakalarna snrl
yaylmyla da kimliklerini muhafaza etmeyi baarmlardr,
Ortaa "Sleyman" hanedanndan Amhara krallarnn uzak
diyarlar ve aa tabakalar kendi Monofiziz etnik kltrlerine
dahil etme abalar sadece ksmen baarl olmu, ama en
azndan Mslman ve takiben Avrupallarn en azndan
anayurtlarna kar mtecaviz aknlar karsnda bekalarn
temine yetmiti.
Baz Bat Avrupal etnik devletlerin gayretleri daha baarl
sonular vermitir. ngiltere'de, Fransa'da, spanya'da, is
vire'de ve belli llerde Polonya ve Rusya'da devletin etnik
ekirdeini oluturan hkim yatay etni, orta tabakalar ve uzak
diyarlar egemen etnik kltre tedrici olarak katabilmitir.
Byle bir dahil ediin esas amili yeni brokratik devletti.
Asker, idar, mal ve hukuk aygtlaryla bu brokratik devlet,
hkim aristokratik etnik ekirdein mirasn oluturan de
erlerden, sembollerden, mitlerden, geleneklerden ve an
lardan mrekkep sermayeye ekidzen verdi ve onu yayd.
Pratikte egemen ve periferik etnik kltrler arasnda hkim

24 7. yzyldaki Arap istilasndan sonra ran'da ortaya kan bu dnm hakknda


Frye'e (1966, blm 7); Msr'n, l.S. 7. yzyldan itibaren slmlamas konusunda
Atiyah'a (1968 Ksm 1) bakn.
25 Bu konuda, Levine'e (1965, blm 2) ve Ullendorff'a (1973, blm 4) bakn.

93

ekirdein tayin ettii parametreler dahilinde belli bir intibak


gerekmise de, bu sayede aristokratik etnik devlet nfus iin
yeni ve daha geni bir kltrel kimlik tanmlamaya muktedir
olmutur.

26

ntibak, Norman istilas ardndan ngiltere'deki gelimelerin


alamet-i farikasyd. 12 ve 13. yzyllarda fatih Normanlar ile
tbi st tabaka Saksonlar arasnda, yer yer kesintiye uramakla
birlikte, devletin merkezliinin artt ve ngiliz Katolik Kilise
rgtnn glendii bir genel ereve dahilinde dilsel
alveriler, karlkl evlenmeler ve sekinler aras hareketlilik
yaanmtr. Bu, tbi etnik nfusun brokratik ieriliinin
Anglo-Sakson, Danimarkal ve Norman unsurlar arasnda
dikkate deer bir toplumsal etkileime ve kltrel kaynamaya
yolat anlamna gelir. 14. yzyllardaki dilsel kaynama,
Chaucer'n yazlarnda somutlanan ngilizcede kristalize oldu;
12. yzylda Monmouthlu Geoffrey tarafndan ortaya atlan
ortak "Britanya soyu"na dair mit geni bir toplumsal ve siyas
kabul grd. 2 7
Bu, 14. yzylda bir ngiliz milletinin ortaya ktn deil
sadece milletlerin oluumuna yardmc olan srelerden
bazlarnn farkedilebilir hale geldiini gsterir. Milletin etnik
unsurlar zaten az ok gelimitir. Sadece ortak bir ad ve etnik
soy miti deil ayn zamanda Iskoya, Galler ve Fransa'daki
komularla olan uzatmal savalarla beslenen bir dizi tarih
an ve gelenekler de bulunmaktayd. Yine kendini ngiliz
dilinde da vuran ama daha ok hatrl ngiliz Kilise rgtne
dayal olarak glenen ortak bir kltr duygusu szonusuydu.
Bu duygunun en gl dayanan, bir ada yurda kar, ok
daha nceleri gzle grlr bir hal alm olmakla birlikte

26 Bu karmak srecin siyas (devlet) veheleri konusunda Tilly'e (1975) bakn;


karlatrn Seton-Watson (1977, blm 2 ) .
27 Bu konuda Monmouth'lu Geoffrey'e (1966) ve Mason'a (1985) bakn.

94

zellikle Fransayla olan uzun savalar srasnda daha da ateli


bir biimde hissedilen ballk duygusu oluturmaktayd. Bu
arada birlik baka bakmlardan ar aksak kendini gster
mekteydi. Kilisenin yaygn etkisine ramen Ortaada gerek
anlamda ortak bir kamu eitim sisteminden szetmek
mmkn deildir. Tamamen sekler anlamyla byle bir
sistemin ortaya kmas iin birka yzyl beklemek gere
kecekti. Ama 16. yzyl sonlarnda sekin bir eitim sistemi
kurulmutu. Ekonomik birleme de II. Henry'den itibaren
devletin giderek artan mal ve idar mdahalelerine ramen
asgari dzeyde seyretmekteydi. Yn ticaretinin nfuz alan
dnda kalan yerlerde geim ekonomisinin devam etmekte
oluu gibi, blgecilik de uzunca bir sre varln srdrd.
Hatt kralln hudutlar bile, Kanal'n te yakasndaki
Plantagenet mlklerini hi hesaba katmadan, Galler'deki ilhak
edilmi yerler ve skoya'yla olan kesintisiz snr savalar
yznden ihtilafl bir durum arzetmekteydi. Ortak yasal hak
ve grevler konusuna gelince, Magna Carta'ya ve kamu hu
kukunun gelimesine karn bunlar sadece toplumun son
derece snrl st tabakalar iin geerliydi. Bu haklarn
toplumun daha geni kesimlerine genellemesi ok sonralar
ve ekseriyetle de mtecaviz monark ve lordlarla mcadeleler
iinde gerekleti. 2 8
Her eye ramen merkezlemekte olan Norman devleti
ve ngiliz Kilisesi, tam ifadelerine kavumalar iin Tudor
Rnesans ile Reformasyon'u beklemek gerekmise de, son
derece erken bir tarihte bir mill kltr ve mill kimliin te
mellerini atmay baardlar. Bu noktada soya dair eski Britanya
mitinin yerini ngiltere'nin kkenlerini Cermen kabilelerine

28 Yasal, ekonomik ve teritoryal birliin geliimi hakknda Corrigan ve Sayer'e (1985)


bakn; nceki dnemle ilgili olarak Brooke (1969), ngiltere-Fransa savalar iin
Keeney'e (1972) bakp karlatrn.

95

ve onlarn antik hrriyetleriyle "zgr" kurumlarna da


yandran Anglo-Sakson bir mite brakmas ilgintir. Yine bu
sralarda yeni bir mill din, Roma ile onun mttefiki emperyal
spanya'nn evrensel iddialarnn aksine ngilizlere zg bir
kimlii tanmlar hale gelmiti. Zanaatkarlar ve kyllk,
brakalm ncesini 16. yzylda bile milletin kapsamna
girmiyordu ama eski aristokratik Anglo-Norman yatay etnik
topluluk, ardnda, kuzeye, batya ve Gal hudutlarna dek
uzanan diyarlarn yannda, atmalar hi eksik olmamakla
beraber st orta snflar da ierecek kadar gl bir devlet
gelenei ile idare yaps brakmtr. Bu, milletin, st tabaka
bile olsa grece trde bir etnik ekirdek etrafnda gelien
(kilise tevikli) devlet eylemiyle ortaya k biimine dair
bir rnektir. 2 9
Benzeri bir etnik brokratik dahil edi srecini gelimeler
daha yava ve blk prk olmakla birlikte Fransa tarihinde
de grmek mmkndr. Hristiyanlam Merovenj dne
minde Frank st tabakalar ile Romano-Galyal etnik kltrn
belli llerde karmalarna tank olundu ama Fransz dzeni
(regnum) gerek anlamyla merkez ile de France'da 12. yzyln
sonlarnda dodu. phesiz Capet krallar, arlmarim lkesi
blndkten sonra dou Franklarnn krall ayr bir kimlie
sahip regnum Teutonicrum olarak bilinmeye baland iin
Frank krallnn ve Karolenj imparatorluunun namndan
ve kimlik mitlerinden kendi amalar iin yararlanabilmek
teydiler. 3 0 Ama Fransz kilise hiyerarisinin, zellikle de
hanedana Paris'teki hukuk okullarnn salayacandan ya
da krallarn asker salamlklarndan ok daha gl bir hava

29 "Sakson" miti konusunda MacDougall'a (1982) bakm; 16. yzyldaki orta snfn
din ve mill hissiyat hakknda Corrigan ve Sayer'e (1985, blmler 2-3) ba
kn.
30 Reynolds'a bakn (1984, 276-89); karlatrn Bloch(1961, II, 431-7).

96

ve saygnlk veren meshetme seremonileriyle rakipleri kar


snda

Capet krallarna bir stnlk kazandran Rheims'deki

piskoposluun oynad sembolik manadaki hayat rol de eit


neme haizdi. Fransz kraliyetinin, l.S. 754'de taht gaspeden
Pepin'in Papa tarafndan tasdikine ve yine Papa'nn arlman'a
ta giydiriine kadar uzanan kutsal nitelii, 13. yzyln so
nunda Papa Boniface'in "Fransa krall" iin "... tpk srail
halk gibi... Rabbimiz tarafndan Cennet'in dzenini hkim
klmak iin setii mmtaz bir halk"tr diye buyururkenki
etno-din dilinde yanklanan Fransa kralnn seilmiliine
dair zen ve sebatla ilenmi mitte yanssn bulur. 3 1
Bu sre ngiltere'dekinden ok daha yava ve uzun srm
olmakla birlikte Capet krallarnn nce Kuzey'de ve Orta
Iransa'da sonra da 13. yzyldan itibaren kltrel miras
kuzeydekinden dikkate deer farkllklar gsteren pays d'oc'un
( Provans) bats, dousu ve gneyini de iine alan nispeten
etkili ve merkez bir krallk kurabildikleri gereini dei
tirmez. ngiltere'nin tedrici olarak srlmesi ve gneydeki
krallklarla Bretanya'nn ilhak edilmesiyle Rnesans krallar
gerek idar anlamda gerekse Fransz dilini resm yazma ve
ynetim dili durumuna ykseltmek suretiyle lkeyi derece
derece birletirebildiler.
Teritoryal ve ekonomik birleme aray ok daha yava
ilerlemekteydi; yasal standardizasyon iin de, Burbonlarn
ve bakanlarnn gsterdii merkezletirme abalarna ramen,
Devrim'i beklemek gerekecekti.
Aslnda blgecilik yle byle 19. yzyla kadar varln
S r d r m t r ; kitlesel bir milliyeti eitimin uygulanm
olmasna ve III. Cumhuriyet'in "Jakoben" devletinde askerlik
yapm olmalarna ramen Fransz kyllnn byk
blmnn Fransa milletine tam anlamyla dahil edilmesi

31 Armstrong'a (1982,152-9) bakn; karlatrn A. Lewis (1974, 57-70).

97

1900'e kadar mmkn olmad.

32

spanya, yatay bir etnik devlet tarafndan daha sreksiz ve


tamamlanmam bir brokratik ierilme rnei olutur
maktadr. Burada Mslman fatihlere kar Katolik direniin
mendireini Kastilya ve Aragon Krall oluturmaktayd.
Ge Ortaa'da yneticiler trdeletirme, din deitirtme
ve nihayet Yahudiler ile Fasllar gibi zmsenmeleri mmkn
olmayanlar srmenin bir arac olarak dine giderek daha ok
bavurur oldular. Burada da idar ve kltrel dzenleme
yoluyla uzak diyarlara ve orta snflara nfus etmeye alan
beryal Katolik bir liberal etniye mensubiyetin tayininde kan
saflna (limpieza di sangre) dair kavraylar ie koul
du.

33

Ama en bandan beri spanya Tac'nn birlii, daha nceki


kltrel miraslarn muhafaza eden ve antik haklarn tesisini
isteyenlerin drt bir yandan ykselen taleplerinden kendini
kurtaramamtr. Portekiz'in ayrlmas bir yana, Katalanlar,
Baskllar ve Galiyallar kendi ayr kltrel kimliklerini
modern ada da, hatt 1640 Katalan devriminden sonra
olduu gibi yaadklar blgelerde nemli lde bir siyas
btnlemenin szkonusu olduu yerlerde bile alkoymay
baarmlard. 17. yzylda spanya devleti ve imparatorluu
olduka zayflamt; toplumsal ve coraf nfuz alann ge
niletecek ve derinletirecek durumda deildi. Sonu, hem
ngiltere hem de Fransa'dan daha az birleiklik arzeden bir
mill topluluk ve ok daha oulcu bir devlet oldu. 19. yzyln
ortalarndaki Katalan Rnesans, bilhassa Katalonya ve
Euzkadi'de (Bask blgesi), spanya devletinin birliinde srekli

32 Bu konuda E.Weber'e (1979) bakm; Fransa'nn dilsel birlii ve birrneklemesi


konusunda Rickard'a (1974) ve Devrim konusunda Lartichaux'a ( 1 9 7 7 ) ba
kn.
33 Genel bir izahat iin Atkinson'a (1960) balan; karlatnn Poliakov (1974, blm 1).

98

gedikler aacak olan etnik milliyetiliklerin kabulne ve buna


dair formlasyonlara giden yolu at. Bu arada, aznlk du
rumundaki etnik topluluklardan pek ok insan youn etnik
hissiyatlarnn yannda kuatc zellikteki spanyol kimliine
kar deien derecelerde siyas ballk da duyuyorlard.
Ancak bugn bu, Bat devletlerinin ounda bir norm halini
almtr.

34

lk milletler?
19 ve 20. yzyllardaki mill oluumlar, ngiltere, Fransa,
spanya ve bir lde de Hollanda ile sve rneklerinden
derin bir biimde etkilenmilerdir. Bu durum genellikle Bat
Avrupa'da mill oluumlar srasnda bu lkelerin sahip ol
duklar asker ve ekonomik gce yorulur. 17 ve 18. yzyllarda
u veren byk gler olan bu devletler baht yaver gitme
yenlerin taklit edecekleri birer model olarak grldler ve
baarlarnn anahtar mill formatlarnn eseri olarak de
erlendirildi. ngiltere, Fransa ve bir lde de spanya r
neklerinde bu arzi bir durum deildi. Bu milletlerin gs
terdikleri grece erken gelime, idar, ekonomik ve kltrel
alanlardaki ardarda gelen devrimlerle akmt. Aslna ba
klrsa pek ok insan bu ve baka rneklerde milleti fiilen
"yaratan"n devlet olduunu, devletin vergilendirmesinin,
askere alma dzeninin ve ynetiminin kendi yarg alan iinde
kalan nfusu toplu bir kimlik ve sivil ballk ile donattn
ileri srecektir. Devlet, bugn bu kadar bariz olan mill
balln kulukas olmak bakmndan zorunlu bir koul ve
matristi. Vatandalk haklarnn yaygnlamas, lkenin uzak
ksmlarn balayan bir altyapnn inas ve devlet snrlar

14 Son dnem Bask ve Katalan etno-milliyetilikleri hakknda Payne'e (1971) ve


Greenwood'un Esman'da (1977) yeralan yazsna ve Llobera'ya (1983) bakn.
99

boyunca devasa llere varan youn bir iletiim ann tesisi,


giderek daha ok blge ve snf mill siyas alann iine ekti
ve bugnlere dek uzanan gl ballk duygular uyandran
"ngiltere"ye, "Fransa"ya ve "spanya"ya dair mill topluluk
imgeleri yaratt.
Aslnda devletin topluma ve pek ok toplumsal alana derin
nfuzu Bat'da milletlerin gereklemesini birka yzyl ge
ciktirecekti. ngiltere, Fransa ve spanya'nn dier mill oluum
rnekleri karsndaki zamansal ncelii, Fransa ve ngiltere'de
19. yzyln sonlarna kadar alt snflarn 1920'lere kadar da
kadnlarn siyaseten dahil edilmedikleri dnlrse, birka
on yllk bir meseledir. Dolaysyla ngiltere ve Fransa'nn
dnya yznde etkilerini ok daha erken bir tarihte duyurmaya
balam olmalarna karn, kitleleri seferber eden devleti ilk
milletlerin douuna maledemeyiz. Daha nceden de gr
dmz gibi devletin ilk milletleri tout court (uzun lafn
ksas) "yarattn" iddia etmek ok kolayc bir yant olur.
Sorumluluk duygusu tayan bir yantn soruyu baka s
relerle birlikte (ve balam iinde) ele almas gerekir. 3 6
Tartmamzla ilgisi olan byle iki sre ya da "devrim" vardr.
Birincisi ekonomiktir; Ge Ortaada Bat'nn birka ekirdek
devletinde balayarak Avrupa'nn dier blgelerine, Latin
Amerika'ya, Amerika'ya, Asya'ya ve nihayet Afrika'ya yaylan
pazar ekonomisine doru bir hareket. Kapitalist devrim Bat'da
ve sonra da seilmi periferilerde kendi de sermaye birikimini
ve zengin kent merkezleri ile ticaret sermayesinin douunu

35 Tilly'de de (1975, giri ve sonu ksmlar) zmnen bulunan Bendix'in tezine (1964)
bakn; karlatrn Poggi (1978).
36 Bu, hayat rol Prusya'ya dm olmakla birlikte Almanya iin de dorudur; eski
etnik balara dair anlarn -mitlerin, sembollerin, geleneklerin, dillerin- veya
entelijensiya ile burjuvazinin Gmrk Birlii'nde oynad rolleri grmezden
gelmemiz mmkn deildir; Hamerow'a (1958) ve Kohn'a (1965, zellikle blm
8) bakn.

100

tevik edecek olan devasa llere varan bir ticaret ann


kurulmasn gerektirmitir. Ekseriyetle birbirleriyle sava
halinde olan Avrupa devletleri, daha byk ve daha iyi do
nanml ordularn kurulmasn ve "uzmanlar"n desteiyle
daha verimli ve etkili idar yaplarn inasn mmkn klan
burjuvazilerinin faaliyetlerinden yararlandlar.

37

"Batl" devrimlerin ikincisi kltr ve eitim alanndayd.


Bu devrimin merkezinde, Kilise iinde uyanan reformcu
hareketler ve Reformasyon savalar nedeniyle din otoritenin
iine girdii gszleme sreci bulunmaktayd. Bu da
zellikle klasik hmanizm ve bilimde laik almalarn,
niversite reniminin ve nihayetinde -roman, oyun ve se
yahatnameler gibi- popler iletiim tarzlarnn gelimesine
olanak verdi. Btn bu srelerde, yaylan idar devletin,
teknik "uzmanlklar" ve "rasyonel" sylemleriyle hanedana
ve siyas amalara hizmet etmek zere devirdii entellekteller ile profesyonellerin (ya da entelijensiyann) nemli
bir rol olmutur. Rasyonel Devlet'in, topluma nfuzu snrl
olmasna ramen, Bat'da gsterdii grece erken gelime
nedeniyle entellekteller ve meslek zmreler genelde devlet
kurumlar ile brokratik ilemlere ve memurlara tbi kln
mlardr. Baz entellekteller memurlara (zellikle Fransz
Aydnlanmas srasnda) devlet kurumlarnn dnda i g
rebiliyor olmakla birlikte, pek ou eski niversitelere
gnderildi ya da kraliyet veya parti mevkilerine tayin edildi.
Bu durum mill topluluun karakter ve snrlarnn tanm
lannda devlete ncelik kazandrd; devrimci Jakoben va
tanperver rejimler olsa olsa bu sreci pekitirmeye hizmet
etmilerdir. 3 8

37 Wallerstein'a (1974, blm 3) ve Tivey ile Navarri'nin Tivey'de (1980) yeralan


yazsna bakn.
18 Entellektellerin konumu iin Gouldner'e (1979) ve Anderson'a (1983) bakn.

101

Bu -idar, ekonomik ve kltrel- devrim sayesinde uzak


diyarlar, buralardaki etniler ve orta ve alt snflar, brokratik
devlet vastasyla egemen durumdaki yatay etnik kltre dahil
edildiler. Kamusal, kitlesel bir eitim sistemiyle yrtlen
youn siyas toplumsallama programnn nihai sonucu, laik,
kitlesel milletlerin yaratlmas oldu. Ama bundan ok daha
uzun bir zaman nce aristokratik bir etnik kltr daha tedrici
bir biimde yaylmaya ve daha gerek anlamda, etnik olduu
kadar sivil ve ayn zamanda da medeni ve yasal haklarn
kralln daha geni kesimlerine genilemesiyle uyarl olarak
toplumsal bakmdan kapsaml bir mill kltre dnmeye
balamt. Ancak bu sre nihai olarak, teki tabakalar, uzak
diyarlar ve buralardaki etnileri dahil etmeyi mmkn klan
gl devletlerin etrafna kurulabilecei ekirdek bir etninin
varoluuna kadar dayandrlabilir. Geleneklerde, detlerde,
yasalarda ve sluplarda cisimleen belli etnik mitlerin, anlarn
ve sembollerin direnci nedeniyle erken bir tarihten beridir
ngiltere'nin, biraz daha ge bir dnemden itibaren de
Fransa'nn, sonraki birka yzyl zarfnda greceyeni bir ulus
kavramn yaratacak, gl devletlerin geniletip derinletirebilecei az ok trde (znel anlamda) etniler temelinde
krallklar halinde kaynaabilmeleri mmkn olmutur. 3 9

"Dikey" etniler ve yerliliin seferberlii


Aristokratik bir etnik topluluun izledii brokratik ierme
rotasnn aksine, milletlerin demotik etniler temelinde kurulma
sreci zerinde brokratik devletin sadece dolayl yoldan bir
etkisi olmutur. Bunun esas nedeni dikey etnilerin genellikle
tbi topluluklar olmalar ve yelii oluturan harem dlayc

39 Bu srece ilikin daha tam bir deerlendirme iin Strayer'e (1963) ve A. D. Smith'e
(1986a, blmler 6-7) bakn.
102

ve btn kapsayc olmasdr. rgtl din ve onun kutsal


yazlar, dualar, ayinleri ve ruhban, dikey topluluklar arasnda
etnik devamlln ana aygt gibi i grmlerdir. Burada din
btn bir yaam tarz demektir; Bizans Yunanllar, erken
dnem Ortodoks Ruslar, Monofiziz Kiptiler ve Etopyallar,
Gregoryen Ermeniler, Katolik rlandallar ve Polonyallar,
Sihler, Yahudiler ve Drziler gibi demotik topluluklarn
karakterlerini ekillendiren dinler, kurtulu dinlerinin top
lumsal vehelerini oluturmaktadr. Btn bu etnilerde, se
ilmilie dair mitler, kutsal metinler ve yazlar ve ruhbann
saygnl topluluk mirasnn ve geleneklerin bugne kal
masna yardmc olmulardr.
Ama dinin ekillendirdii halklarn da kendilerine zg
sorunlar vardr. Ekseriyetle dman olan bir evreye huzurlu,
dingin intibak sorunlu olduunda, eski iman tayan rgt,
koruyucu bir kalkan gibi i grr. Sorun topluluu bir millete
dntrme noktasnda doduunda ise mutadlam kav
ramsal etnik ereveyi ve yaam tarzn terketmek son derece
g olur. stelik de bu kalb paralayacak isel bir bask aygt,
brokratik bir devlet yoktur. Glk demotik bir topluluun
fertlerinden ounun basite zaten bir millet oluturduklarn,
-ortak bir ad, soy mitleri, tarih bellek, bir yurda ballk vs.
gibi- bir milletin etnik unsurlarna sahip olduklarn ve her
zaman buna uygun davrandklarn sanmalarndadr. Bamsz
bir devlet szkonusu olduunda bu topluluklar bakalar gibi
bir millet olabileceklerini dnmlerdir. 4 0
Arap "milleti"nin durumuna ksa bir bak bile meselenin
bu kadar basit olmadn ve demotik etnilerin millet haline
gelilerinin ekseriyetle yava ve travmatik bir sre olduunu

40 Etno-din topluluklarn yaad sorunlarla ilgili rnekler hakknda, Osmanl


ynetimi altnda Yunanllar iin Arnakis'e (1963) ve 19. yzyl Arap ve Yahudileri
iin A. D. Smith'e ( 1 9 7 3 b ) bakn.
103

gstermeye yetecektir. ok yaylm corafyalaryla, smrgeci


gler tarafndan devletlere blnmlkleriyle, Arap dn
yasnn eitli muhitleri arasndaki tarih ve ekonomik
farkllklarla Araplarn elverisiz jeo-politik etkenlerle kar
karya olduklar aktr. Tek bana bu bile tek bir iblm
ve birlemi bir ekonomisi olan ortak bir Arap milleti ta
hayyln zora sokmutur. eriat'n (Mslmanlarn yasal
kodu) burada mterek bir vatandala birleik bir yaklam
iin bir temel salayabiliyor olmasna ramen, muhtelif Arap
devletlerinin son derece farkl tarih miraslara sahip olmalar,
yasal hak ve grevlere ilikin ortak bir sistemi tahayyl etmeyi
gletirmektedir. Brakalm btn Araplar iin tek bir ka
musal, kitlesel eitime benzer bir eyin varln, yaklam
olarak dahi ortak bir eitime dair hemen hi bir emare yoktur.
Ortak sivil kltr konusuna gelince, slmn kitlesel nfuzu,
kudret kadar zayfln da kaynadr. Ortak bir din kltrn
ilke olarak bir Arap milletinin toplumsal harc grevi gr
memesine hibir nedeni yoktur, velev ki slm mmin
topluluu, mmet, tam da ilhamlarn farkl yerlerden almakta
olular ve coraf cesameti nedeniyle bir rekabet ortam
oluturmuyor olsayd. mmet tamamen Arap bir bak a
sndan, evrenselci ve kresel olmayan bir Arap gemiini kefe
kanlar tevik ederken bu arada da ustalkl bir ekilde bunlar
olumsuzlayan ift anlaml bulank bir birlik ve kader olu
turmaktadr. "Younlatrlm" bir Arap milleti yaratmann
gl sadece jeo-politik deildir. 4 1
Arap aydnlarnn z be z Arap olan bir kimlii tanmlama
sorununu iinden klmaz bulduklarna phe yok. Sorun
tarih, dil ve din davuruma dayal ayrdedici bir Arap etnik
kltrnn noksanlnda deil sadece, bu kltrn daha

41 Arapa bilginlerinin yazlarnda da yeralan bu sorunlar hakknda Haim'e (1962);


kurumsal farkllklar hakknda Rosenthal'a (1965) bakn.
104

geni bir daire oluturan slm kltr ve sadakat balaryla


akyor olmasnda ve Arap entelijensiyasnn bu etnik
kltr gerek anlamda mill ve sivil bir kitle kltrne
dntrmekte zorlanmasnda yatmaktadr. Zira laik kafal
yeni entelijensiya tabakasnn asli ii budur; din ile etniklik,
inananlar cemaati ile tarih kltr topluluu arasndaki temel
ilikinin ynn deitirmek.

42

Ekseriyetle emperyal veya smrgeci trde olan rasyonalletirici bir "bilimsel devlet"in tesiri altnda, din gele
neklerle onlarn demotik etnik "tayclar" arasndaki iliki
erozyona urar. Emperyal veya smrgeci devletlerle bunlarn
kurucu aznlk etnileri arasndaki eski badamalar anr ve
Batllama ile pazar ekonomisi, bilimsel devletin geleneksel
din imge ve teodisiler zerindeki basksyla, milliyetiler de
dahil, muhtelif Batl ideoloji ve sylemlerin cazibesine kaplan
profesyoneller ve entellektel tabakalarn ban ektii yeni
toplumsal snflar su yzne kartr. 4 3
Bu durumda, entellekteller ile bunlarn profesyoneller
iindeki takipileri arasnda, gelenee bilinli ve modernletirici bir geri dn (veya "gelenekilik"); Batl moderniteyi
ve onun btn eserlerini zmlemeye ynelik mesihi bir
arzu ("zmleme" ya da "modernizm"); ve gelenein un
surlarn Batl modernitenin zellikleriyle sentezlemeye ve
eskinin kollektif altn an rnek alan saf ve bozulmam
bir cemaati canlandrmaya ynelik daha savunmac bir aba
(ya da "reformist yeniden uyanlk") eklinde muhtelif
anlam haritalar ortaya kar. Bu anlam haritalar milletlerin
oluumuna giden yolun yatay gzerghna da denk dmekle
birlikte esas olarak demotik dikey topluluklar arasnda daha

42 Araplar hakknda Sharabi'ye (1970), Msrllarn bu sorunlar karsndaki tutumlar


iin Jankowski'ye (1979) bakn.
43 Kedourie'ye (1971, giri) ve A. D. Smith'e (1971, blm 10) bakn.
105

sk ve youn olarak grlmektedir. Bunlar, zengin etnotarihleri olan yani iyi belgelenmi ve tafsilatl tarihe sahip
topluluklara zgdrler.

44

Entellekteller arasndaki bu anlam haritalar ve tartmalar,


demotik etnilerin siyas milletlere dnmelerinde szkonusu
olan temelden farkl ynleri yanstmalar ve ifade etmeleri
lsnde nem tar. Bu dnmn gelenekilerin mi,
modernsit veya yeniden uyan sekinlerin mi gzetiminde
yoksa bunlarn bir karmyla veya birbirini izlemesiyle mi
olaca, dnmn biimi, hz, alan ve younluu bak
mndan nemlidir. Her durumda da entelijensiya, eskiden
edilgin durumda bulunan topluluun harekete gemesini
gerektiren yeni bir kamusal z-tanm ve amalar belirleme
gayretindedir. Bu yeni tanmlarn basite entellektellerin
icatlar ve yapmlar olarak grlmemeleri gerekir. Onlarn
abas daha ziyade Batl mill oluum srelerine ilikin bir
anlay, ekseriyetle eski din geleneklerin yerini almak zere
(veya onlar yeniden yorumlayarak) halk ve onun yerli
kltrn sahnenin ortasna kartacak etnik gemi veya
gemilerin yeniden kefine dair bir programla birletirmektir.
imdi "halk", sadece din kurtuluun seilmi bir teknesi ve
ilah tebligatn sadece tebell edeni deil, kurtuluun kayna
haline gelir ve eskinin aziz ve arifleri halkn mill dehasnn
ifadeleri olurlar. 4 5
u halde etnik bir entelijensiyann ana grevi burada yat-

44 Bu anlam haritalarnn entellekteller tarafndan deerlendirilileri hakknda


Matossian'n Kautsky (1962) iinde yeralan yazsna ve A. D. Smith'e (1979a,
blm 2) bakn. Bunlar, Araplar ile Bat Afrikallar arasndaki ve Rusya, Hindistan,
ran, Yunanistan, srail, rlanda'daki milliyeti hareketlerin hkim taraflardrlar;
Bat Afrikallar ile ilgili mkemmel bir alma iin july'e (1967) ve Geiss'e (1974)
bakn.
45 Bu konuda Kedourie'ye (1971, giri) bakn. 19. yzyl Rus entelijensiyas bu "halka"
ve onun etno-tarihine dn"n ve klasik bir rneini oluturmaktayd; Thaden'e
(1964) bakn.
106

maktadr; eskinin edilgin durumda bulunan cemaatini yeniden


kefedilmi yeni yerli tarih kltr etrafnda bir millet olu
turacak ekilde seferber etmek. Batllamaya gsterilen farkl
tepkilerin ardnda, halkn, eit yurttalardan oluan bir siyas
toplulua salimen varabilmesi iin yzyllarn eklentilerinden
arnmasn gerektiren ahlk ve siyas bir devrimin emir kipi
yatmaktadr. Bu devrim birbirleriyle ilintili birka sreci ierir.
Bu. sreler unlardr;
1. Topluluun edilgin bir tbiyet konumundan etkin bir
siyas ka doru hareket,
2. Topluluu, emin ve bilinen tmleik bir toprak/lke olan
kendi yurduna yerletirme hareketi,
3. Teritoryal toplulua ekonomik bir birlik kazandrma
hareketi,
4. Halk ilgi oda haline getirme ve kitleleri mill deer,
an ve mitlerle yeniden eitmek suretiyle kutsama hareketi,
5. Onlara sivil, toplumsal ve siyas haklar vererek etnik
yeleri yasal "yurttalar" haline dntrme hareketi.
Bunlar, sadece emperyal ya da smrgeci g ile onun yerli
st snflardaki mttefiklerinin deil ayn zamanda deerleri
ve nderlikleri, toplulua dair entellektellerin ortaya att
yeni tanmlarla tehlikeye dm olan gelenein bekilerinin
de sert muhalefetiyle karlaacak olan etin ilerdir. Bu ilerin
kotarlmas, entelijensiyann antika meraknn tatmin edilecei
basit bir kaz alan deildi; halkn duygu ve geleneklerinden
kartlabilecek yaayan bir gemie yzn dnmesine
balyd. Bu, biri toplulua "haritalar"n, tarihini, yazgsn
ve milletler arasndaki yerini veren, teki yeniden domakta
olan toplulua imdiki neslin mill karakteri ifade ettii
farzolunan kamu deerlerine zenmelerini salayabilecek
"trellii" kazandran iki ynl bir strateji demekti. Yeni millet
bu yollarla kendi ayrdedici kltrel miras ve tahayyln
yeniden douunu salayp srdrebilecek bilisel bir temel
107

ve ahlk bir hedefle mcehhez klmabilirdi. 4 6


Bu haritalar ve trellii, yaayan bir etnik gemiten
kartabilmenin iki ana yolu vard. Eitmen-entellekteller her
iki yolu da halkn yaam ve sembolizmi ile onun popler
tarihsel geleneklerinde bulmulardr. Birinci yol "doa"ya
ve onun "iirsel mekn"na bir geri dnten geiyordu. Bu
doa ve meknlar tamamiyle zeldir; halkn tarih yurdunu,
anlarnn kutsal memban olutururlar; ruhlarn tn
farkllklarn uyumlu klan, kendilerine zg tarih iirsel
likleri vardr. Yurt sadece mill dramann sergilendii bir dekor
deildir, bizzat baroldedir; doal zellikleri popler tarihsel
bir nem tar.
yle ki gller, dalar, nehirler ve vadiler hepsi de halk
meziyetlerin ve "otantik" mill yaantnn sembolleri haline
gelebilir; Jungfrau (bakire), svire saflk erdeminin ve doal
gzelliinin bir sembol haline byle gelmiti, 1291'de Eidgenossenschaft'n (svire Konfederasyonu) kuruluunu anlatan
tarih bir drama olan Vierwaldstatterseehin (Vierwaldstatter
Gl) de durumu buydu. Bu iirde tarihsel gereklerle efsane,
tirana kar direnie ve ruhun saflna dair mitlere ilham
kayna oluturacak biimde birbiriyle kaynamlardr. 4 7
te yandan tarihsel olaylar ve yurt topraklarnda bulunan
antlar da "doallatrlr". atolar, mabedler, hikyeler, lahitler, peyzaj iinde biraraya getirilerek sanki onun doal
paralarym gibi muamele grrler. 17 ve 18. yzyllarda
Stonehenge,* tarihin romantik yoldan canlandrlmn bir
paras olarak, Britanya antikitesinin "doal" bir sembol

46 Daha tam bir deerlendirme iin A.D. Smith'e (1984a) ve Hobsbawn ile Ranger'a
(1983) bakn.
47 sve'te menkbelerin kullanlma ekline ilikin Seinberg'e (1976) bakn.
(*) Byk Britanya'da Salisbury'nin kuzeyindeki arkeolojik yer. Britanya adalarnn
en nemli megalit btn, -.n.
108

haline gelmiti. Aslna baklrsa "Britanya" (Briton) peyzajnn


neredeyse tamamnn hali buydu, yle ki orjinal doasnn
byke bir blmn oluturan Wessex dzl ile civa
rndaki tepelerin bana geldii gibi, Britanya etnik karak
terinde ikin olarak bulunmayan, doal olmayan bir eyi
tahayyl etmek giderek glemekteydi. Belli bir zamana ve
ierie bal tamamen tarih bir ant "doallavermi"ti.

48

imdiki kuaklar iin haritalar ve trellikler oluturmann


teki yolu da tarihten ve zellikle de altn alar mitini
kullanmaktan geiyordu.
Milliyeti eitmen-entellektellerin hedefleri akademik
deil toplumsal ve siyasydi; halk saflatrmay ve etkin hale
getirmeyi amalamaktaydlar. Bunu yapmak iin topluluun
anl gemiine dair parlak yeniden canlandrmalar yaratmak
gibi etnik gemiten kaynaklanantrel numunelere ihtiya
vardr.
O nedenle bir dizi mit araclyla szkonusu gemie
dnlr; kken ve soy, zgrlk ve g, kahraman ve azizleriyle altn bir a ve belki de seilmi halk mitleri bir kere
daha uzun uykularndan uyanr ve/ya da srgnden dnerler.
Beraberce, bu mitik motifler karma bir milliyeti mitoloji ve
kurtulu/selamet dramas iinde biimlendirilebilir. 4 9
1890'lardaki Kelt uyan tarihten milliyeti bir yoldan
yararlanmann ve milliyetinin altn aa geri dn arzusunun
bir rneini oluturur.
Burada, kltrel milliyetilerin rlanda'nn Aziz Patrick
anda yaanan altn ann farkl ynlerini vurgularkenki
tahayylleri Katolik olduu kadar Pagand da. O'Grady ve
Lady Gregory gibileri iin, szcln yaptklar bu tahayyl,

48 Stonehenge'e bu romantik ilgi hakknda Chippindale'a (1983, blmler 6-7)


bakn.
49 A.D.Smith'e (1984b) ve (1986a, blm 8) bakn.

109

yeniden kefedilmi Ulster Cycle'da* bulduklar Tara'nn Ulu


Krallar'nn** altn andaki Cuchulain ve Fin Mac Coil
efsaneleriydi. Burada aristokratik sava bir topluluk szkonusuydu ama krsal ve zgr, tinsel bir bilgelikle, fianna
algclaryla ve ozanlarn/iid loncalaryla*** dolu bir top
luluktu bu. Bakalar iin ise altn a, AzizPatrick'in Hris
tiyanla dndkten sonraki, rlanda'nn barbar Bat'nn or
tasnda neredeyse tek bana zek ve uygarln mealesini
tad, manastrlarnn, Kelt sanatnn ve Hristiyan retisi
ve literatrnn her yere nam sald ad. Kelt kahramanlar
ve Hristiyan lim-misyonerleriyle ilgili bu ifte klt rlandal
entelijensiyaya, ayet Norman istilaclarca gelimesi sapt
rlmam sonra da ngiliz Protestan fatihlerce kesip atlmam
olmasayd zgr bir rlanda'nn ne menem bir ey olabilecei
hakknda bir fikir vermekteydi. Etnik bir altn a vizyonu
modern rlandallara "otantik kendi"lerinin ne olduunu ve
zgr bir rlanda'da nasl yeniden "kendileri" olabileceklerini
anlatyordu. 5 0
Finlandiya'da da gemi ile gemiin kahramanlar belirgin
bir milliyeti kullanma sunuldu. 19. yzyl balarnda Finliler
nce sveli kltrel sekinlerden sonra da 1830'lardan itibaren

(*)

Ulster evrimi: (9-13. yzyllar). Konusu Ulster (Byk Britanya'ya balln


muhafaza eden ve Kuzey rlanda olarak bilinen 6 Kontluk) olan; Ulster'in konu
edildii mitik hikyat. -.n.

(**) Tara'nn Ulu Krallar (ARG RI): lk Gal Krall olan Connactha'y (yeni ngilizce
ile "Connact", yani Conn Yasas veya Conn Hukuku) kuran ve Tara'y bakent
yapan eski, Hristiyanlk ncesi rlanda'nn mitik kahraman Conn, ilk ARG
RI'dir. Bu yasa/hukuk, bir senyrler hiyerarisine dayanmakta, dolaysyla ba
senyr, kral yani ARG Rl olmaktayd. Daha sonra Conn'un soyundan gelenler
bu onursal nvan Tara Tepesi'nde ilan olunarak aldlar, -.n.
(***) Fiana-Filedha; bunu, Trk milliyetiliinin "Alp-Bilge"imgesine benzetebiliriz
-.n.
50 Kek uyana dair tahayyller Hutchinson'u parlak almasnda (1987)
zmlenmektedir; ayn zamanda Lyons'un (1979) ince izahatlaryla da kar
latrn.

110

Lonnrt, Runeberg ve Snellman gibi eitmen-entellektellerin


mill yeniden ina giriimlerine hazr bir etnik temel olu
turmu olan Rus siyas efendilerinden farkllam bir tbi
dikey etnik topluluk oluturdular. zellikle, bir doktor olan
Elias Lonnrt Karelie eyaletinden derledii ve 1835'de Kalevala
adyla toplad (1849'da geniletilmi basm yapld) iir ve
baladlarla Finli entelijensiyann, sonra da halkn muhayyi
lelerini sarst. Bu "Kahramanlar Diyar" epiinin (eldeki
malzemenin gsterdii gibi) S . ilk bininci yln erken dnem
" F i n " toplumuyla pek az bir benzerlii vard ama modern
Finlilerin, Sibelius ve Gallen-Kallela'nn dehasna ve halk
sanatna ilham kayna olacak kahraman Vainaminen ve
Lemminkainen'ne ilikin bir altn a klt yaratmalarna
yetti. 5 1 19. yzyl sonlarnda sve'in kltrel ve Rusya'nn
siyas tahakkmne kar mcadelede yeniden domakta olan
bir Finlandiya iin ideal bir ben tanm ile bir rnek yat
maktayd burada. Fin tarihinin eski ama grnte "yitik"
bir dneminin yeniden ortaya kartl Finlandiyallarda,
"yksek kltr" dairesi iinde kendini yeniden duyurmann
mcadelesini veren kk, nispeten yoksul bahtsz bir toplum
iin elzem olan bir cemaat ve asalet duygusu uyandrd.

52

Eitmen-entellektellerin, mill bir canlanmay harekete


geirmek iin tarihten ve altn alardan yararlanna dair
daha pek ok rnek bulunmaktadr. Ama zengin bir "etnotarih" damar kefedilip de cevher ikmaline hele bir giriilsin,
"kltrel savalar" a alm demektir. Bunun normal olarak

51 Branch'n, Kirby'nin 1907 tarihli Kalevala evirisine yazd Giri yazsna (Branch
1985) bakn; daha geni siyas balam hakknda Jutikkala'ya (1962, blm 8)
ve M. Klinge'in, Mitchison (1980) iinde yeralan yazsna bakn.
52 Kalevela'nn tarihsel yorumunu, mill kimliin tehlike arzettii dnemlerle
ilikilendiren Honko'ya (1985) bakn; Sibelius ve Kalevala iin Layton'a (1985)
ve Akseli Gallen-Kallela'nn sanat hakknda Arts Council'e (1986, zellikle
104-105 ve Sarajas-Korte ile Klinge'nin yazlarna) bakn.

111

iki tr vardr. Birincisi emperyal kozmopolitanizme veya


onun smrgeci ekline kar ya da hatt Slovaklarn egemen
ek kltrne ya da Ukraynallarn Ruslarn kltrel yut
masna kar direniinde olduu gibi kltrel bir direnitir.
kincisi de laik enteltjensiyann, demotik etniyi seferber etmek
ve onu siyas bir millete dntrmek iin, gelenein eski
bekilerine srtn dnd, "babalara kar oullar"n kltrel
savadr. smail Gasprinski Bey'nin (Gaspral smail) Tatar
eitim reformlar ya da Japon Meiji reformcularnn (kltrel)
dn almalarnda grld gibi, bu yabanc (genellikle
de "Batl") unsurlardan seici bir zmlemeyle yaplabilir.
Ama ayn anda yeni kuaklarn yeniden kefedilmi etno-tarih
ve topluluun yeniden ihya edilen diliyle iletiim ve top
lumsallama kampanyasyla yerli etnik temelin de glen
dirilmesi gerekir. Eski etno-din "ben" tanmlarnn beki
lerinin sk sk keskin direniiyle karlaan topluluun yeni
"ben" tanmlar, milletler dnyasna giri iin temel oluturmak
zere burada ilenir. 5 3

Milletteki modernite ve antikite


Farkl etnik topluluk trlerinin milletlere dnmnde
izledikleri iki rotay sundum. Bunlardan birincisi devlet
destekliydi ve etnik bir devletin ekirdeini oluturan yatay
bir etniden yola kyordu. Bu devlet daha merkez ve b
rokratik bir yapya kavutuka, asker, mal, hukuk ve idar
sreler eliyle orta snflar ve uzak diyarlar kendine dahil
etmeye alyordu. Ekseriyetle farkl olan nfuslar, egemen
etnik ekirdein kltrel mirasna dayanan tek bir siyas

53 Bu kltrel hal seferlerinin baz Dou Avrupal rnekleri iin Sugar'da (1980)
yeralan yazlara ve Slovaklar konusunda Paul'n, Brass iinde (1985) yeralan
yazsna bakn.

112

topluluk haline getirebilirse baarl olmu demekti. Enteli


jensiya bu srete bir rol stlenmi bile olsa bu tbi bir rold.
Orta snflarn daha ge bir tarihte boy gsterdii, aristokratlar
ile ruhbann ounlukla ikircikli davrand bu oyunun ana
aktrleri krallar, nazrlar ve brokratlard. Zira devlet bir
anlamda onlarn ve mirasn yayyor olmakla birlikte sonu,
aristokratlar ile ruhbann marjinallemesi oldu; onlarn miras
ve kltrleri ilke olarak herkesin oldu. Bu yeni siyas millet
iersinde ekseriyetle devre d brakldlar. 5 4
kinci rota ise daha poplerdi. Etno-din "ben" kavramlatrmalar daha eylemci ve siyas olanlarla deitirilmesi
gereken daha kk, demotik topluluklardan balamt.
Yerliliin seferberlik

sreci

bu

dnmn

anahtarn

oluturmaktayd. Batllama ve moderniteye farkl karlklar


vermelerine ramen kk eitmen-entellektel muhitlerin
niyeti, topluluun iddia olunan etnik gemilerine seslenmek
suretiyle "halk" arndrmak ve harekete geirmekti. Bunu
yapmak iin, bugnk kuaklarn nne, topluluun ge
miindeki altn alardan ve iirsel meknlarndan kartlm
bilisel haritalar ile tarihsel trellikler karmalar gerekmiti.
Bu yolla geri kalm geleneksel etnik topluluu, dinamik ama
yerli bir siyas millete dntrmeyi umuyorlard.
19. yzyl boyunca her iki topluluktaki milliyetiler, sanayi
ann douuna olduu kadar geri dnp baktklar kadim
bir aa da uygun olarak milleti hem modern hem de doal
bir ey olarak grmeye baladlar. Bu ifte konumlanma ayn
zamanda, grdmz gibi, millet ve millliin modernitesi
hakknda son dnem bilimsel tartmalarn da temelini
oluturmaktadr. Yukarda anlatlanlardan u kmaktadr ki,

54 Ama her zaman deil. Japonya'da, arlk Rusyas'nda, Etopya'da ve ran'da


aristokratlar ile ruhban uzunca bir sre nfuzlarn korudular. Bu durum Aa
Sahra Afrikas'nn kimi yerlerinde bile geerlidir. Bu konuda Markovitz'e (1977,
blmler 2-3) bakn.
113

milletler;
1. Milletin bamsz olduu yerde yurttalk haklaryla
birlikte ortak hak ve devlere dair birleik bir yasal kod ge
rektirdikleri,
2. Tek bir iblmne sahip birleik bir ekonomiye, mill
topran/lkenin her yannda mal ve kiilerin

serbest

hareketliliine dayandklar
3. Benzer bir tmleik milletler dnyasnda, tercihan sa
vunmaya msait "doal" snrlar olan olduka tmleik bir
topraa/lkeye ihtiya duyduklar
4. Gelecek kuaklar yeni milletin "yurttalar" olarak
toplumsallatrmak iin tek bir "siyas kltr", kamu, kitle
eitimi ve medya sistemi gerektirdikleri
lde aslnda modern bir grngdr. Grdmz gibi,
ne denli gl boy gstermi olsalar da modern ncesi etnik
devletlerde bu unsurlarn topyekn yrrlkte olduklar bir
durum nadiren mmkndr. "Ben" kavramlatrmasnn
yansra hem teknoloji hem de siyas irade asndan bakl
dnda tekbiimlilik ve biriciklik, esizlik ynnde ifte bir
drtnn eksiklii szkonusuydu. Modern millete ait bu
unsurlar ne anlalmt ne de bu ngereklerini yaratmak gibi
bir eilim vard; ya da byle bir saik olmusa bile, ky ile
kilisenin milleti siyaseten gereksizmi gibi gsterdii baka
kapsayc daha yerel, ya da daha btn amil ihtiya ve ta
hayyllerin gerisinde kalmt. 5 5
Ancak bu manzarann bir baka yan daha var. Millet pek
ok yanyla modern gibi grnmekle birlikte, kkleri de-

55 Dnyann "milletler" halinde blnmesi tekil etnilerin krallklarn temeli haline


geldii yerlerde bile, bir zorunluluk olmaktan kmt; ekseriyetle geni din
topluluklarn (slm, Budizm, Hristiyanlk) kendi etnik alt-blmlenmeleri
karsnda sahip olduu nfuz, Dante'deki gibi zaman zaman imparatorluk fikriyle
de balantl olarak siyas sadakat asndan daha evrensel bir temel salamaktayd
(Breuilly, 1982, giri).
114

rinlerdedir. Milliyetilerin hatas tarihe teleskopla bakmakt,


ama tmyle de hatal deillerdi. Modern de olsa ayet bir
millet bu modern dnyada hayatiyetini srdrecekse biri sosyo-politik teki kltrel-psikolojik olmak zere iki dzeyde
davranlmasnn gerekli olduunu dnyorlard. Herey
bir yana eer ayn zamanda kendi biricik (ya da biricik olduu
iddia olunan) kltr deerlerinin bir rn (devletin aksine)
deilse, herhangi bir millet'in raison d'etre'i (varlk sebebi)
nedir?

Milletin sine qua non'u (olmazsa olmaz art) etnik

ayrdedicilik vasfdr ve bu mtereken paylalan soy mitleri,


ortak tarih bellek, esiz kltrel yapclar ve, ayet seilmilik
iddias szkonusu deilse, bir farkllk duygusu anlamna gelir.
Btn bu unsurlar modern ncesi dnemlerde etnik toplu
luklara damgalarn vurmulardr. Modern millette ise, eer
millet krklara karmamsa korunmas, daha dorusu terbiye
edilmesi gerekir.
Modern milletlerin bir baka antik yz daha vardr; coraf
konumlar. ddia odur ki olmalar gereken yerdedirler, zira
corafyann belirli yerleriyle ok uzun sre ilikili olmulardr.
"Milletler derin kklers almlardr". Kkler iddia olunduu
kadar derin olmasa da, basite uluslararas kabule deil
kollektif i gvenliin ve nesli srdrmenin ok daha temelli
hedefleri bakmndan sunulmu bir iddia olmaldr bu. 5 6
Burada milliyetin yaln pratik veheleri burada tamamiyle
sembolik olan yanlaryla elele verir. Milliyetilik hem mlkiyet
ve (kelimenin tam anlamyla) yeniden ina, hem de atalarn
yaadklar ve tarihin bir "yurt" olarak belirledii yere ait olma
anlamnda "toprak"la ilgilidir. Bu nedenle milleti znel olarak
coraf bakmdan konumlamak, yerkrenin belli zel yer
lerinde tarihinin ve yazgsnn izlerini brakm bir topluluun
kuaklar arasnda balar bulunduunu varsayan etnik tarihin
56 Millet ile milliyetiliin teritoryal vehesi iin Kohn'a (1967b) ve A.D.Smith'e
(1981b) bakn.

115

okunmasna baldr. Bu milletin antik olduu anlamna


gelmez, sadece znel olarak pek ok millette modern ncesi
unsurlar bulunduunu gsterir.

116

DRDNC BLM

MLLYETLK VE KLTREL KMLK

Milletin "modernist" imgesine gre, mill kimlii yaratan


milliyetiliktir. Gellner, "milliyetilik milletlerin z-benlikleri
konusunda uyanm olmalar deildir; milliyetilik olmadk
yerde milletler icat eder -ama daha nce de dendii gibi ta
mamen olumsuz bile olsalar kendisinin ileyebilecei, o milleti
farkl klan baz nceden mevcut emarelere ihtiyac vardr..."
1

derken meseleyi zl bir ekilde ortaya koymaktadr. Ayn


biimde Kedourie de bizzat milliyetiliin "icat edilmi" bir
doktrin olduunu ileri srer; "Milliyetilik 19. yzyln
balarnda Avrupa'da icat olunmu bir doktrindir". 2 Bu "icat"
kelimesinden ne anlamamz gerekiyor? Milliyetilik hangi
anlamda "olmadk yerde" milletler icat eder ya da yaratr?
2. Blm'de de grdk, ayet hangi birimlerin (nasl ve ne
zaman) millet olabileceklerini aratrmak istiyorsak etnik,
ba ve duygularn kmelenmelerine bakmamz gerekir. Genel
konuursak nceden mevcut etnik kimlik ne denli gl ve

1 Gellner {1964, 168).


2 Kedourie (1960,1).

117

inatysa bu kimlie dayanarak bir milletin doabilme ihtimali


de o denli fazladr.
Yine 3. Blm'de milletlerin oluum rotalar ve srelerini
tartrken sylendi; en azndan Avrupa'da milletlerin niin
ve nasl doduklarna ilikin aklamalarda modern ncesi
etnik kimliklerin ana hatt oluturduklar, bir o kadar kesin
gibidir.
Ayn eyin milliyetilik iin de geerli olduunu iddia
edeceim. Milliyetilik aslnda, ou grnte yeni ya da
zlem olarak "yeni" milletlerin yaratlmasna yardm eder.
Bir ideoloji ve bir dil olarak 18. yzyln sonlarna doru siyas
arenada ortaya kan milliyetilik grece moderndir. Ama
milletler ve milliyetilik baka bir kltr, toplumsal rgtlenme
ya da ideoloji trnden daha fazla "icat edilmi" deildir.
Milliyetilik "an ruhu"nun bir paras olduu kadar ayn
lde daha eski motif, tahayyl ve fikirlere de baldr. Zira
milliyetilik dediimiz ey pek ok dzeyde faaliyet gsterir
ve bir siyas ideoloji ve toplumsal hareket tr olduu kadar
bir kltr biimi olarak da grlebilir. Ve milliyetiliin av
detiyle yeni bir a alrken, onun mill kimliin oluumu
zerindeki etkisini, modern ncesi etnilerin mevcudiyetine
ve Bat'da mill devletlerin tedrici doumuna ok fazla ey
borlu olan toplumsal ve kltrel matrisini incelemeden
kavramak olanakszdr. O nedenle milliyetiliin bir sonraki
blmde ele alnacak siyas etkisine gemeden nce evvela
bir kltr ve kimlik biimi olarak incelenmesi gerekir. Yine
bu nedenle hem milliyetiliin ve taraftarlarnn ve hem de
son iki blmde ele alnm olan milletlerin nceden mevcut
etnik balar temelinde oluma srelerinin etkisi balamnda
"milletler ne zaman ve nerede ortaya ktlar?" sorusunun
sorulmas gerekiyor.

118

Milliyetilik: ideoloji, dil ve duygu


Milliyetilik ifadesi u anlamlara gelecek ekilde birka
hiimde kullanlmaktadr;
1. Btn olarak millet ve mill-devletlerin btn bir kurulma
ve kendini idame ettirme sreci,
2. Bir millete ait olma bilinci ve milletin gvenlii ve refahyla ilgili zlem ve hissiyata sahip olmak
3. "Millet" ve rolne ilikin bir dil ve sembolizm
4. Milletler ve mill irade hakknda bir kltrel doktrin ile
mill emellerin ve mill iradenin gereklemesine dair reeteleri
de ieren bir ideoloji.
5. Milletin amalarna ulaacak ve mill iradeyi gerek
letirecek bir toplumsal ve siyas hareket.
Sanyorum ilk kullanm biimini dncelerimizden d
layabiliriz. Bu, dierlerinden ok daha genitir ve nceden
ele alnmtr. kinci kullanmdaki anlam, mill bilin ya da
hissiyat, dierlerinden ayrdedilmelidir. Milliyeti hareketi
bir yana brakalm, mill ideoloji veya doktrin trnden bir
eye sahip olmadan yksek dzeyde bir mill bilin sergileyen
bir nfus bulmak gayet mmkndr. Her ne kadar Cromwell
ve Milton veya Burke ile Blake'in dneminde olduu gibi
milliyeti ideolojiler zaman zaman boy gstermi olsalar da
ngiltere buna iyi bir rnektir.
Tam tersine, ok az veya hi mill bilin ya da hissiyat
olmayan nfuslar arasnda milliyeti ideolojiler ve hareketler
grlebilir; nfusun kk bir kesiminde ortaya kar ama
geni kesimlerinde hibir yank uyandrmazlar. Altn Kys
ile Nijerya da dahil Bat Afrika'nn ounda olan buydu. Etnik
ve blgesel blnmeleri tmyle bir yana koyarsak, bu s
mrgelerin yenilii, daha yakn zamanlarda kurulan Britanya
smrgelerinde yaayanlarn ounun ait olduklar farzolunan
119

bir Altn Kys (sonra Gana oldu) ya da bir Nijerya milliyetinin


farknda olmadklar anlamna gelmekteydi. Ayn ekilde
aralarndaki kk milliyeti gruplarn ortal velveye veren
kampanyalarna ramen Araplar ve Pakistanllarn byk
ounluu da kendilerini Arap ve Pakistanl'dan ziyade
Mslman olarak grmekteydi.

Bir dil ve sembolizm olarak milliyetilik iin de ayn eyler


sylenebilir. Greceimiz gibi bu da entellektellerin rollerinin
ar bast sekin bir grng olarak balar. Ancak ne mil
liyeti ideoloji ile ne de mill hissiyatla ayndr. Milliyeti bir
dil ve sembolizm, bir ideoloji veya ideolojik bir hareketten
daha genitir; ounlukla sloganlar, fikirler, semboller ve
seremoniler araclyla bu ideolojiyi muhayyel bir nfusun
geni kesimlerinin "kitlesel duygular"yla balantlandrr.
Milliyeti dil ve sembolizm, ayn zamanda gerek sekinler
gerekse daha geni tabakalar arasnda daha umumi zlem ve
duygular birbirine balayarak hem bilisel hem de davurumsal boyutlar kuatr. zerklik ve sahicilik (otantiklik)
kavramlar ile zgven ve doal topluluk sembolleri (rnein
direni olaylaryla ilgili msamereler veya peyzaj sembolleri
ve tarihsel antlar ya da yerel rnlere, sanatlara dair semboller
veya spor msabakalar) bilisel ve davurumsal yanlarn iice
getii rneklerdir ve yaygn olarak yaanan duygu ve zlemleri
birbirine balar. 19. yzyl sonu rlanda'snda, yerel sporlarn,
doann, yerli zanaatlarn ve antik Pagan kahramanlarn n
plana kt Kelt Uyan'nn tefsirleri srasnda ortaya kan
otantiklik duygusu, rlanda milliyetiliinin yeni dil ve
sembolizminin yaylm olduunun bir gstergesidir. 4

3 ngiltere'deki milliyetilik iin Kohn'a (1940) ve Christopher Hill ile Linda Colley'in,
Samuel'in iinde (1989, cilt 1) yeralan yazlarna bakn. Bat Afrika milliyetilii
hakknda July'e (1967) ve Geiss'e (1974); Arap milliyetilii iin Binder'e (1964)
bakn.
4
120

Bu konuda Hutchinson'a (1987,158-61, 285-90) bakn.

Nihayet milliyeti hareketin son kullanl eklindeki an


lamn milliyeti ideoloji ile yakn ilikisi vardr. Aslna baklrsa
onsuz milliyeti hareket anlalamaz. O nedenle ikisini birlikte
ileyeceim ve bir yandan milliyeti bir hareketin olmad
yerde milliyeti ideolojinin bulunabileceini ve tartlabi
leceini kabul ederken milliyetilii, hl-i hazrda ya da po
tansiyel olarak bir

"millet"i

kuraca baz mensuplarnca far-

zedilen bir halk adna zerklik, birlik ve kimlik edinmek ve bunu


srdrmek

iin

oluturulan

ideolojik

bir

hareket

olarak

ta

nmlayacam. 5 Aslnda bu tanm, daha yaygn duygu ve


zlemlere atfla, hem milletin dil -ile- sembolizminden hem
de ideolojisinden unsurlar biraraya getirip, cisimletirmektedir.
Milliyetiliin ideolojisi ile balamama izin verin. deolojinin
veya "ekirdek doktrin"in merkez nermelerini yle ta
nmlamak mmkndr;
1. Dnya, herbiri kendi bireysellii, tarihi ve kaderi olan
milletlere blnmtr.
2. Millet, btn siyas ve toplumsal gcn kaynadr ve
millete ballk btn teki sadakat balarnn stndedir.
3. ayet zgr olmak ve kendilerini gerekletirmek isti
yorlarsa insanlarn bir milletle zdelemeleri zorunludur
4. Dnyada bar ve adalet hkim olacaksa milletlerin zgr
ve gvenlik iinde bulunmalar gerekir.

Milliyetiliin "ekirdek doktrin"ine dair bu formlasyonda


devletten hibir biimde szetmemeye kastl olarak zen
gsterdim. Aslnda bir anlamda 2 ye 4. nermelerde byle
bir atf zmnen vardr. Ama milliyetilik devletin deil milletin

"Milliyetilik'in tanmlanmasnda karlalan sorunlar hakknda daha tam bir


deerlendirme iin Deutsch'a (1966, blm 1), Rustow'a (1967, blm 1), A.D.
Smith'e (1971, blm 7) ve Connor'a (1978) bakn.

Bu nermeler A.D. Smith'den (1973a 2.1) uyarlanm ve zerlerinde baz de


iiklikler yaplmtr.

121

ideolojisidir. Meselenin merkezine milleti koyar ve dnya tarifi


ile kollektif eyleme dair reeteleri sadece millet ve fertleriyle
ilgilidir. Milletlerin yalnzca kendi hkmran devletlerine sahip
olduklarnda zgr olabilecekleri fikri ne zorunlu ne de ev
renseldir. Daha sonraki (Rousseau, Herder, Achad Ha'am,
Aurobindo gibi) kltrel milliyetilerin yansra ilk milli
yetiler de ne genel olarak ne de kendilerinin tanmlad
emellere sahip millet iin, bir devlete sahip olunmas mese
lesiyle zel olarak ilgilenmiti. Ayrca her milliyeti hareket
de kendi milletinin bir devlete sahip olmasna ncelik tanm
deildir. Katalan, sko ve Flaman milliyetilerinin ou
okuluslu bir devlette zerklik ve kltrel eitlik meselesine
(her ne kadar aralarnda tam bamszlk isteyen milliyetiler
olmusa da) tam bamszlktan daha fazla ilgi gstermilerdir.
"Her milletin kendi devletine sahip olmas gerekir" genel geer
bir anlay olmakla birlikte, milliyetiliin ekirdek doktri
ninden karsanacak bir zorunluluk deildir; ve bize milli
yetiliin esasnda kltrel bir doktrin olduunu veya daha
dorusu odanda kltrel bir doktrin olan siyas bir ideoloji
olduunu anlatr.

Bu kltrel doktrinin kendisi de yeni

kavramlarn, dillerin ve sembollerin devreye sokulmasna


baldr. Milliyetilik, sylediim gibi, bir milletin zerklik,
birlik, kimlik kazanmasna ve bunlar idame ettirmesine ynelik
ideolojik bir harekettir. Bu kavramlarn her biri, 17 ve 18.
yzyllarda Avrupa'da ortaya kan yeni felsef, tarih ve
antropolojik dil veya sylemlerden tretilir. rnein "kimlik"
(ayniyet) kavramnn dz bir ekilde "aynlk" olarak anla
lmas szkonusudur. zel bir grubun mensuplar, sadece
grubun dndakilerle farkllklar bakmndan benzerlik arzederler. Grup mensuplar benzer ekillerde giyinir, yerler,
ayn dili konuurlar; btn bu bakmlardan, kendilerine

7 "Millet/devlet" ayrm iin Connor'a (1972) ve Tivey'e (1980, giri) bakn.


122

mensup olmayan, farkl biimlerde giyinen, yiyen ve konuan


fertlerden farkllk gsterirler. Bu benzerlik-benzemezlik
rnts, mill "kimliin" anlamlarndan birisidir.

Ama yine 18. yzylda gelien, dierlerinin yansra Lord


Shaftesbury'nin yazlarnda grlen "mill deha" fikrinden
domu felsef ve antropolojik bir dnce daha vardr. r
nein Shaftesbury "Milletimizin (Britanya) ykselen deha
s n d a n szeder ve bunun "Sanatlarn asli mevki" olaca
9

kehanetinde bulunur. Mill kimlik veya daha sk olarak mill


karakter fikri 18. yzyl yazarlarnda zellikle Montesquieu
ile Rousseau'da da grlr. Aslnda Rousseau'nun syledii
udur; "izlememiz gereken ilk kural mill karaktere aittir; her
halkn bir kiilii vardr ya da olmas gerekir; eer bundan
yoksunsa, ona bunu kazandrmak iin ie koyulmamz ge
rekir. 1 0
Herder bu ilkeyi kltrel poplizminin ke ta durumuna
getirmitir. Herder iin her milletin kendine zg bir "deha"s,
dnme, davranma ve iletiim tarz vardr ve bizim bu biricik
dehay ve bu zgl kimlii, hasralt edildii ya da yitirildii
her noktada yeniden kefetmek iin almamz gerekmektedir;
"Haydi ibana... btn insanlar milletimizden, edebiyat
mzdan, dilimizden szetsinler; onlar bizimdir, onlar bizizdir,
bu kadar da kafidir zaten". 1 1 Bylelikle yzyllarn yabanc
katklar altnda kalm olan otantik kimlii ortaya karmak
iin filoloji, tarih ve arkeoloji eliyle bir "kollektif kendi"nin
yeniden kefi, kklerin "etnik gemi"te aranmas nem
kazanr.
Birlik kavramnn da vazh ve daha ezoterik (irek) bir

Akzin'e (1964, blm 3) bakn.

Shaftesbury (1712, 397-8); ayn zamanda Macmillan'a (1986, blm 3) bakn.

10 Rousseau (1915, II, 319, Projet Corse).


11 Berlin'de zikredilmektedir ( 1 9 7 6 , 1 8 2 ) ; karlatrn Barnard (1965).

123

milliyeti anlam vardr. En alt dzeyde, mill lke veya yurdun


ayet blnmse birletirilmesini ve btn milletin memleket
iinde biraraya getirilmesini kasteder. Hatt burada milli
yetiler daha felsef bir fikir devreye sokmulardr; memle
ketlerinin dnda kalan milletler "kayp" farzedilmitir ve
onlarn yaadklar topraklar zellikle de memleketle hududu
olanlar "rehinde" idiler (irredenta) ve yeniden ele geirilmeleri
ve "kurtarlmalar" gerekmekteydi. Bu durum zaman zaman,
19. yzyl sonu ve 20. yzyl balarndaki talyan, Yunan ve
pan-Cermen hareketleri gibi milliyeti irredentizm* hare
ketlerine yolamtr. Bu tr akmlar hl vardr; bugn bile
Arjantin'in Malvina ya da Falkland Adalar, Somali'nin Ogaden
ve IRAnn (rlanda Cumhuriyet Ordusu) da Ulster zerindeki
hak iddialarna tank olmaktayz. 1 2
Ama milliyeti birlik idealinin baka bir anlam daha vardr.
Milliyeti dilde "birlik", Devrim srasnda Fransz vatanse
verlerinin kardelik dedikleri, millet iindeki btn milliyetlerin
kardeliini ve toplumsal tutunumu gsterir. Secereci (jenealojik) millet kavramnn temelini oluturan aile metaforu
burada vatanlar (patria) veya baba topraklan iin lmek ya
da savamak {yaincre ou mourir) iin babalarnn klcn
kuanan kardein konu edildii Davud'un nl Daih of the
Horatii'sinde simgeselleen karde yurttalar birlii eklinde
ama laik, siyas bir klkta yeniden boy gsterir. 1 3

(*) Kken bakmndan talya tarihi ve diline dayanr. Irredento'dan gelir. 1866-1918
arasnda Avusturya-Macaristan'n elinde kalan "kurtarlmam/rehindeki" topraklar
(Trentino, striya, Dalmaya), daha sonra da talyan saylan tm topraklar zerinde
hak iddia eden hareket. 1870'ten sonra, Risorgimento ile birlikte ortaya kt.
-.n.
12 nc Dnya'daki irredentist hareketler iin Horowitz'e (1985, blm 6 ) ; ayn
zamanda Lewis'e (1983) bakn.
13 Davud'un Horatii'sine dair bir deerlendirme iin Brookner'e (1980, blm 5)
ve Crow'a (1978) bakn; Fransz Devrimi srasndaki kardelik (fraternite) zerine
Cobban'a (1957-63, cilt I. Ksm 3) ve Kohn'a (1967b) bakn.

124

Milliyeti birlik fikrinin derin dourgular olmutur.


Bunlardan biri de milletin (cumhuriyetin) birlii ve bln
mezlii (la republique une et indivisible) fikrini tevik etmi,
kltrel ve siyas trdelik adna btn arac organ ve yerel
farkllklarn, ekseriyetle zor yoluyla, ortadan kaldrlmalarn
hakl gstermi olmasyd. Bunun neticesi, devletin "millet
olma-k"n arac ve heterojen bir nfusun eitli etnik kl
trlerinin zorunlu olarak yerini alacak bir "siyas topluluk"
ve "siyas kltr"n yaratcs haline geldii kitlesel sefer
berlie dayal toplumsal ve siyas btnletirme politikalar
olmutur. Burada milliyeti birlik kavram etnik kklerine
rcu eder ve kltrel farkllklar tasarlanan milletle aacak
bir tekbiimlilik oluturmaya alr. 1 4
Son olarak zerklik kavramyla Kant "self-determination"
dnyasna girmekteyiz. Modern Avrupa felsef geleneinden
nce siyas zgrlk dncesi yok deildi; Tukidides deilse
bile Josephus'a kadar uzanan eski bir tarihte bile soy detlerini
yabanc szmalara kar korumak iin zgrle bavurul
duunu gryoruz. 1 5 Ancak Kant'la birlikte zerklik, sadece
tehlike zamanlarnda medet umulan siyas bir ideal deil birey
iin etik bir imperatif, varlnn bir ilkesi haline gelir. Fichte,
Schlegel ve dier Alman Romantikleri tarafndan bireylerden
ziyade gruplara uygulanan bu zerklik ideali, otantik mill
iradeyi -sahibinin kendisi olduu bir devlet iinde- gerek
letirmeye matuf bir kollektif mcadele ve mill zgr irade
(kendi kaderini tayin) felsefesine yolamtr. Yalnzca o halde
topluluk kendi "i ritmi"ni izleyebilir, iinden gelen sesi
dinleyebilir ve kendi saf, lekesiz bozulmam durumuna

14 Fransa'nn III. Cumhuriyeti hakknda E.Weber'e ( 1 9 7 9 ) ; baz erken dnem


bamszlk-sonras Afrika rejimleri iin Apter'e (1963) ve Rotberg'e (1967) ba
kn.
15 Josephus:Jewish War II, Y. Yadin'de (1966) zikredilmektedir, Masada, Londra,
Weidenfeld & Nicolson; Thucydides: Pelopones Savalar, s. 71, 72.
125

dnebilirdi. O nedenle milliyetiler zaman ve emeklerinin


ounu milletin fertlerini, kendilerinin ve bir btn olarak
topluluun gelimelerini tahrip ve zehirlemekten sorumlu
yabanc fikir ve usullerden tamamen azade klacak ekilde
sahici bir mill irade tesisine hasretmek zorundadrlar. Mil
liyetilik, millet ve mensuplarnn, sadece tertemiz toplu
luklarnn sadece "i sesi"ne riayet edecekleri gerek kollektif
"kendi"ye dair uyanlar demektir. Millet ve mensuplarna
kendilerini otantik bir tarzda gerekletirme olanan sadece
zerklik verebilecei iin, otantik deneyim ve otantik topluluk
tam zerkliin nkoullarn oluturur. zerklik her milli
yetinin hedefidir.

16

Bu kavramlar -zerklik, kimlik, mill deha, otantiklik, birlik


ve kardelik- davurumcu seremoniler ve sembollere sahip,
birbirleriyle ilintili bir dil ya da sylemi biimlendirirler. Bu
sembol ve seremoniler ekseriyetini ylece kabul ederek ya
admz bir dnyann epey bir blmn meydana getirir;
-hepsi de, tarih bir kltr haiz fertlerce mtereken paylalan
ayrdedici det, gelenek, slup ile davran ve duyu tarzlarn
oluturan- mill mesire ve sayfiye yerleri, kadn ve erkek halk
kahramanlar, peri masallar, dab- muaeret kurallar, mimari
slup, sanat ve zanaatlar, kent planlar, yasal uygulaymlar,
eitim tarzlar ve asker yasalar gibi daha ok rtk/gizli yanlar
kadar, -bayraklar, marlar, fener alaylar, para basma, ba
kentler, halk detleri, mzeler, sava antlar, ehitlerin ha
trland trenler, pasaport, snrlar vs. gibi- milletin daha
aikr vasflarn ierirler. 1 7

16 Kant'n etkisi iin Kedourie'ye (1960, blmler 2-4) bakn; karlatrn A.D.
Smith (1971, blm 1).
17 Milliyeti sembolizm alan daha youn bir aratrmay haketmektedir; Tirol
sembolizmi iin Doob'a (1964), Fransz Devrim elenceleri konusunda Dowd'a
(1948), Alman milliyetiliinin seremonileri iin Mosse'ye (1976) ve Afrikaner
seremonileri konusunda Thompson'a (1985) bakn.
126

Pek ok bakmdan mill semboller, gelenekler ve seremoniler


milliyetiliin en etkili ve devamllk arzeden veheleridir.
Milliyetiliin temel kavramlarn cisimletirir, btn topluluk
mensuplar iin grnr ve vazh klar, soyut bir ideolojinin
retilerini, topluluun btn tabakalarnda derhal duygusal
tepkiler uyandran elle tutulur somut terimlerle ifade ederler.
Sembol ve seremoniler daima Durkheim'n tarif ettii kollektif
duygusal niteliklere sahip olmulardr ve bu durum hibir
yerde milliyeti sembol ve seremonilerde olduundan daha
gzle grlr deildir. Aslnda Durkheim'n Arunta ve teki
Avustralya kabilelerinin totemsel yin ve sembollerine yorduu
eylerin byk blm milliyeti yin ve seremoniler iin
ok daha geerlidir zira milliyetilik ister totem ister tanr
olsun hi bir dolaymlayc ima barndrmaz; onun tanrs
millettir. Topluluun bizzat kendisine ynelttii, kendini z
bilinli olarak ululad duygular geminden zer. Ycelttiim
eziyetler mnhasran ve sadece "mill kendi"ye ait olanlar,
mahkm ettii sular da bu kendiyi paralama, bozma tehdidi
ierenlerdir. Topluluun her yesi seremoniler, gelenekler
ve semboller yoluyla topluluun yaamna, duygularna ve
erdemlerine katlr ve kendini bunlar araclyla topluluun
kaderine yeniden yeniden vakfeder. Seremoni ve sembolizm,
milliyetiliin ideolojisi ile millete dair kavramlar eklem
leyerek ve onlar elle tutulur klarak tarihi ve kaderi olan soyut
bir topluluun devam edegelmesine yardmc olur. 1 8
Milliyeti ideolojinin, milliyeti dil ve sembollerin uyan
drd temel duygu ve emeller nelerdir? ana atfla ilgilidir
bunlar; toprak/lke, tarih ve topluluk. Son blmde, zellikle
"yerliliin seferberlii"ne balanm demotik etnilerde, entelijensiyann, milletlerden mrekkep bir dnyann bilisel

18 Milliyetiliin kendine-atfedici nitelii hakknda Breuilly'e (1982, blm 16);


Durkheim ve milliyetilik zerine Mitchell'e (1931) bakn.

127

haritasn oluturmaya ve herkesin gpta edip taklit etmeyi


isteyecei davurumcu trellikler alamaya altn gr
mtk. Bu amala iki ana strateji kullanlmtr; peyzaj ya
da iirsel meknlardan yararlanma ve tarih ya da altn alardan
yararlanma. Aslnda bu stratejilerin kkleri zaman ve mekna
kar taknlan popler tutumlarda ve ocaa ve atalara kar
beslenen popler ballkta yatmaktayd. Milliyetiler, kar
mak bir soyutlama olan yeni bir mill kimlik, ideoloji, dil
ve sembolizmi ak seikletirirken, gemi kuaklara ve ata
yurduna kar duyulan bu kadim inan ve ballklardan
yararlanmaktaydlar. Yeni millet kavram, modern ncesinin
yerel ve ailevi ballklarna uygun kitlesel emel ve duygular
ie komak suretiyle kaosa bir dzen kazandrmann ve evrene
anlam vermenin zamansal-meknsal bir erevesi olarak
hizmet etmek zere oluturuldu; baka bir noktada bunca
apraklk ve bulanklk arzeden bir ideoloji ve dilin tad
byk cazibenin canl ksm burada yatmaktadr. 1 9
Ama milliyetiliin uyandrd belki de en temel duygular
paradoksal olarak ailevi olanlardr; paradoksaldr, zira gerek
aileler, milliyetiliin u noktada idealini oluturan trde
millet fikrinin nnde bir engel oluturabilirler. Bu da Da
vud'un, daha nce szn ettiimiz Dath of the Horatii'deki
(Musa'nn Terennm) mesajnn bir blmn olutur
maktayd; tasvirin sa tarafnda sevdiklerini yitirdikleri iin
ve aile balar kopuyor diye matem tutan kadnlar yeralr.
Ama aile metaforu milliyetilik iin ayn zamanda vazgeil
mezdir de. Millet, byk bir aile olarak resmedilir; mensuplar
ayn ana dili konuan ana veya baba topranda yaayan
kardelerdir. Bu suretle millet ailesi bireyin ailesini sollar ve
onun yerini alrken uyandrd sadakatin ve balln gc

19 Bu Debray'n (1977) iaret ettii bir noktadr; ayn zamanda Anderson'a da bakn
(1983, blm 1).
128

ve canll bakmndan bireyin ailesinden aa kalmaz. Hatt


yerel ballklara msamaha gsterildii ve gerek ailelere
haklar tannd yerlerde bile milletin dili ve mill sembolizm
nceliini hissettirir; devlet ve vatandalk araclyla, kendini
hakl gstermek iin benzer akrabalk metaforlar da kulla
narak aile zerinde yasal ve brokratik basklar kurar. 2 0

Milliyetilik

trleri

Buraya kadar milliyetilii, ideolojisi ve ekirdek doktrini,


dili ve sembolizmi, hissiyat ve emelleri bakmndan farkl
lamam bir btn olarak ele aldm. Milliyeti hareketlere
geildiinde amalar bakmndan bariz farkllklarla kar
larz. Bunlar, 1. Blm'de anlatlan temeldeki sivil-teritoryal
ve etnik-jenealojik (secereci) millet modelleri arasndaki
kavramsal ayrma dek uzanan farkllklardr.
Bu ylesine derin bir farkllk, ve birbirlerine seenek
oluturan bu modellerin sebep olduu milliyetilik tarzlar
ylesine eitlidir ki zaman zaman milliyetilik hakknda tek
bir kavram bulmaktan midini yitirenler olmutur.
Milliyetilik bukalemunvaridir, rengini balamndan alr.
Bu sonsuz kere ynlendirilebilir, ekil verilmeye ziyadesiyle
msait inan, hissiyat ve sembollerden mrekkep dokuyu
anlamak yalnzca her bir zgl durum iinde mmkndr;
genel olarak milliyetilikten szetmek, olsa olsa tembel bir
tarihinin, kendi son derece zgl balam iinde u ya da
bu zgl milliyeti fikir, argman ya da hissiyatn etkisini
aklamak gibi devasa bir grevden kamas anlamna gelir.
Bu iddiann imasn ifrata vardran bir iki kii olmakla birlikte

20 Bir "sper-aile" olarak etnik grup iin Horowitz'e (1985, blmler 1, 2) bakn;
Davud'un tarihsel resmediliinde erkek/dii ayrm iin Herbert'e (1972) ba
kn.
129

ou tarihi bu temel "balamc" savla hemfikir olacak ve zgl


milliyetilikler arasndaki farkllklar pek ok bakmdan
yzeydeki benzerliklerden daha nemli addedeceklerdir.

21

Ama bu savda da birka glk vardr. Hi kimse zgl bir


milliyetilik rneinin dou, oluum ve gidiatndaki top
lumsal ve kltrel balamn nemini inkr edemez. Ama onu
bir milliyetilik rnei olarak tarif etmek, baka etkenlerle
karm bile olsa, bu rneklerin ait olduklar veya rneini
tekil ettikleri belli bir genel aile fikrini varsayar. Hatt her
bir durumun nemi ve biriciklii konusunda anlasak bile
-ki bu iddiann milliyetileri fazlasyla memnun ederek
desteklerini almak gibi ironik bir yan olacaktr- genel bir
millet ve milliyetilik kavramna bavurmaktan kanmak
zordur.
kincisi, bir "genel olarak milliyetilik" kavramnn me-,
ruiyetini inkr etmek bizi milletlerin modernitesi ve milli
yetiliin bugn her yerde hazr ve nazr olan ekicilii
hakknda genel sosyolojik sorular ortaya atmaktan, farkl
milliyeti ideolojiler, semboller ve hareketler arasnda tarihsel
karlatrmalar yapmaktan alkoyabilecektir. Aslnda bu tr
genel sorular ortaya atan ve tarihsel karlatrmalar yapanlar
her bir milliyetilik vakasnn balamnn zgllnde srarl
olan tarihilerle ayn kiilerdir; ve eer milliyetilik gibi
kapsaml ve karmak bir grng hakknda belli bir fikir
sahibi olmak istiyorsak bu elbette istenirdir. ncs,
"balamc" sav milliyetilik gibi karmak bir grngy
incelemek yani milliyeti ideolojiler ve/ya da hareketlere dair
tipolojiler oluturmak gibi asli bir grevin etrafndan dolar.
Oysa bu tr tipolojiler, daha genel karlatrmalar yapma
olanan heba etmeden byk farkllk arzeden balamlarn

21 Bu, Kedourie'de (1960) ve (1971), Sathyamurthy'de ve belli bir lde de Breuilly'de (1982) bulunan bir savdr.
130

nemini tanr. Milliyetiliin birlik iinde farkllk gsterdii


savndaki tipolojiler, ideoloji ve hareketin tarihsel dnem,
coraf blge, ekonomik gelime dzeyi, felsef varsaymlar,
snf balam, kltrel doku ya da siyas emeller itibariyle ana
tarzlarn dakik bir ekilde saptamay srdrrler. Aada
nereceim strateji budur.
Bilimadamlarnn nerdikleri eitli tipoloji trlerini ele
almann yeri buras deil. Yalnzca bir iki tanesinden szedeceim ve Avrupa'da milliyetiliin kltrel matris ve etkisini
zmlemeye bir girizgah babnda kendi tipolojimi ksaca
anlatacam. teki tipolojiler daha eski almalarda ele
alnmt.

22

Hi phe yok ki bu tipolojiler arasnda en nfuzlu olan


Hans Kohn'unkidir. Kohn, milliyetiliin rasyonel ve kurumsal
"Batl" trn, organik ve mistik "Doulu" trnden ayr
mt. ddiasna gre, milleti ayn ynetim ve yasalar altnda
ortak bir lkede yaamakta olan insanlarn bir birlii/
kurumsall olarak gren rasyonel millet kavram ngiltere,
Fransa ve Amerika'da ortaya kmt. Bu ideoloji byk lde
18. yzyln sonunda bu devletlerde iktidara gelen orta s
nflarn bir rnyd. Aksine Dou Avrupa'da (Ren'in do
usunda) nemli bir orta snf gelimemiti. Onun yerine
Napoleon'a kar direniin ve mteakip milliyetiliklerin ban
eken, bir avu entellektel olmutu. Saylar nemsiz, ik
tidardan da dlanm olduklarndan milliyetilikleri ka
nlmaz olarak keskin ve otoriterdi. Ayn nedenlerle milleti,
ancak yerli entellektellerin lp biebilecekleri mistik bir
"ruh" ve "misyon" sahibi dikisiz ve organik bir birlik olarak
gryorlard. Asya'da olduu gibi Orta ve Dou Avrupa'daki

22 Daha eski baz tipolojiler hakknda Synder'a (1954), Seton-Watson'a (1965),


Symmons-Symonolewicz'e (1965) ve (1970) bakn; Gellner'deki (1983) son
tipoloji ile karlatrn.

131

milliyeti hareketlerde de nde gelen bir rol oynam olma


larnn nedeni burada yatmaktadr.

23

Bu tipolojiyi pek ok gerekeye dayanarak eletirmek


mmkndr. Kohn'daki jeopolitik boyut, Avrupa'nn farkl
topluluklarnda grlen her iki ideolojik milliyetilik tarzn
ihmal etmektedir -rlanda ve 19. yzyl sonu Fransa'sndaki
organik tr ile erken dnem Bat Afrika milliyetiliinin yansra ek, Macar ve Siyonist milliyetilik yorumlarndaki
rasyonel fikir.

24

Keza Batl milliyetiliklerin burjuvazinin bir rn ol


duklar da kesin deildir. Grdmz gibi bu milliyetilikler
daha nceki monarik ve aristokratik kltr ve faaliyetlere
pek ok ey borludurlar. Benzer ekilde burjuvazinin rasyonel
milliyetilik trlerine ballklar da phe gtrr bir var
saymdr; Alman sanayi burjuvazisinin mistik pan-Cermen
hissiyat veya zengin Rus tccarlarnn 19. yzyl sonunda
organik ve "ilkelci" Rus milliyetiliine olan destekleri ha
trlansn. 2 5
Baka bir ayrm izgisini, Plamenatz, bu kez kltrel olarak
daha gelimi talyan ve Alman milliyetilikleri ile; (gelime,
oluma) anslar bakmndan engellerle karlaan ve daha
zayf ama daha keskin hareketlere sebebiyet veren, kltrel
ve eitim kaynaklarnn noksanlyla grece daha azgelimi
Balkan ve Dou Avrupa milliyetilikleri arasna ekmekte
dir. 2 6
Bu eletirilere ramen Kohn'un milliyeti ideolojilerin daha
rasyonel ve daha organik trleri arasna koyduu felsef ayrm

23 Kohn (1955) ve (1967a).


24 Daha ayrntl bir deerlendirme iin Hutchinson'a (1987, blm 1) bakn.
25 Pan-Cermenizme destek konusunda Pulzer (1964) ve Mosse'ye (1964) bakn;
Rus burjuvazisinin Rus kltrel milliyetiliine verdii destek konusunda Gray'e
(1971) bakn.
26 Plamenatz'n Kamenka'da (1976) yeralan yazsna bakn.
132

izgisi, geerliliini ve yararn korumaktadr. Bu ayrm zmnen


de olsa 1. Blm'de milletin "Batl" sivil-teritoryal ile "Doulu"
etnik-jenealojik modelleri arasnda yaplmtr. Jeopolitik
yaftalar burada ihtiyatla karlamak durumundayz. Her iki
model, milliyeti hareketler, iinde olabilecei gibi "Dou"da
da "Bat"da da, Asya'da, Afrika'da ve Latin Amerika'da da
bulunabilir.
Bununla birlikte kavramsal ayrtrmann nemli dourgular vardr. Milletin sivil ve teritoryal modelleri belirli
milliyeti hareket tarzlar yaratmaya eilimlidir; bamszlktan
nce "anti-smrgeci" hareketler, bamszlktan sonra
"entegrasyon" (btnleme) hareketleri gelmitir. te taraftan
milletin etnik ve jenealojik modelleri, sonradan grlecek
bamszlk yanls ve irredentist ya da "pan" hareketlerden
nce ayrlk hareketleri veya diaspora hareketlerini ortaya
karmaya eilimlidir. Tabi bu ayrm saysz alt tr ihmal
etmektedir ama sanyorum pek ok milliyetiliin temel
mantn yakalamaktadr.
Bu temelde, zgl topluluk ve hareketlerin gerek bamszlk
ncesinde gerekse bamszlk sonrasnda kendilerini iinde
bulduklar genel durumu gznnde tutarak, etnik ve teri
toryal milliyetilikler arasnda konulan ayrm etrafnda geici
bir milliyetilikler tipolojisi ina edebiliriz. Temel anlam
haritasyla birlikte bu durumlar geni lde her bir milli
yetiliin siyas hedeflerini belirler. Bylelikle aadaki tablo
karmza kyor;
1.Teritoryal milliyetilikler
a. Bamszlk ncesi hareketler. Millet kavram esas olarak
sivil ve teritoryal olan hareketlerdir. Bunlar ncelikle yabanc
yneticileri kovmaya ve eski smrge lkeyi yeni bir devletsel
milletle ikame etmeye alacaklardr. Anti-smrgeci milli
yetiliklerdir.
b. Bamszlk sonras hareketler. Millet kavram temelde
133

sivil ve teritoryal olan hareketlerdir. ou zaman etnik fark


llklar arzeden nfusu yeni bir siyas topluluk halinde birararaya
getirmeye ve btnletirmeye alacak ve eski smrge devletin
dnda yeni bir "teritoryal millet" yaratmaya alacaklardr;
entegrasyoncu/btnletirici

milliyetiliklerdir,

2. Etnik milliyetilikler
a. Bamszlk ncesi hareketler. Millet dncesi temelde
etnik ve jeneolojik (secereci) hareketlerdir. Paha byk bir
siyas birimden ayrlmaya (veya seilmi bir etnik yurdu
ayrmaya veya burada toplanmaya) ve onun yerine yeni bir
siyas "etno-millet" kurmaya alacaklardr. Bunlar ayrlk
milliyetilikler

ve

diaspora

milliyetilikleridir.

b. Bamszlk sonras hareketler. Millet dncesi temelde


etnik ve jenealojik olan hareketlerdir. "Etno-millet"in o andaki
snrlarnn dnda bulunan etnik "akrabalar" ve onlarn
yaadklar topraklar ilhak etmek veya kltrel ve etnik
bakmdan benzer etno-mill devletlerin birlii yoluyla daha
geni bir "etno-mill" devlet kurmak suretiyle genilemeye
alacaklardr. Irredentist ve "pan milliyetiliklerdir. 2 7
Bu tam teekkll, tketici bir tipoloji olarak grlme
melidir.
Tannm milliyetilik tarzlarndan bir blmn zellikle
korumac ekonomik ve "integral" (btnc) faist milliyet
ilikler ile rk milliyetilikleri atlamaktadr. Ama aslnda
bunlarn da Maurras'n Alsace-Lorraine zerinde Fransa'nn
irredentist milliyetilii dnemindeki "integral" milliyetilii
rneinde veya Arjantin, Brezilya ve ili'de poplist btnleyici
milliyetilikler dneminde Latin Amerika korumacl r
neklerinde olduu gibi, tarihsel olarak balantl bulunduklar
bamszlk sonras btnletirici veya irredentist milliyet-

27 Bu, A.D. Smith'in (1973a, 3.4-7) zerinde oynanm ve basitletirilmi bir yo


rumudur.

134

iliklerin alt trleri olduklar sylenebilir.

28

Byle bir tipoloji bir yandan daha genel aklamalarda


bulunmamza olanak salarken milliyetilikleri her bir kategori
iinde karlatrmamza ve geni benzer balamlar iersine
yerletirmemize yardmc olur. Bu, tekil milliyetilik r
neklerinin biricik zelliklerini inkr etmek deildir. Tersine
unu gsterir; her bir durumun benzersizliini oluturan tekil
bir milliyetiliin dier ayrdedici zelliklerinin nemine iaret
eden, tam da milliyetiliin sembollerine, temel kavramlarna
ve "ekirdek doktrin"ine dair kabaca bir manzara oluturma
zorunluluudur. Bu zgl doktrin ve kavramlar ["ikincil"
veya "ek"(unsurlardan) szetmekten daha iyi bir tabirdir bu]
sadece destekleyici bir rol deil her rnek durumda canl bir
rol oynar.
Zira en derindeki popler duygu ve emelleri canlandran
sembolizm ve trensellii salayan, bu zgl doktrinlerdir.
-zellikle de ok daha eski sembol ve seremonilerle de iie
getiinde- Polonyal byk air Mickiewicz'in btn iirlerine
sinmi olan mesihi kefaret figr, "ac eken sa" olarak
Polonya dncesi, hl kitlesel tapnma kltnn bir nes
nesini oluturan Yasna Tepesi'nde bulunan Meryem Ana'nn*
taksirat gcyle yakndan ilikilidir. Ac ekme ve kefaret
hakkndaki etno-din Katolik imge, Polonya milliyetiliinin
ideoloji, dil ve sembolizmim anlamakta merkez nem tar. 29
Ayn ekilde ivaji ve tanra Kali, Tilak ile mridleri gibi
Hindu kahraman ve tanrlar hakkndaki dualar, genelde
milliyetiliin laik ideolojisinden uzak olmakla beraber, halis

28 Maurras'n integral (btnc) milliyetilii iin Nolte'a (1969); Latin Amerika


poplizmi konusunda Mouzelis'e (1986) bakn.
(*) 6. Blm'n 7. dipnotuna bakn. -.n.
29 Kolin (1960) ve Davies'e (1982, cilt II, blm 1) bakn; Yasna Gora zerine
Rozanov ile Smulikowska'ya (1979) bakn.
135

bir Hint milletin biricik, esiz unsurlarn ekip kartan bir


Hint milliyetiliinin yaratlmasnda hayat bir rol oynam
tr.

30

Milliyetiliin zel doktrin ve sembollerinin nemi milli


yetiliin daha derin anlamna -ideoloji, dil, bilin- iaret eder.
Milletler dnyasnda her bir millet biriciktir, esizdir ve herbiri
"seilmi"tir. Milliyetilik, modern ncesi, kutsal etnik seil
mitik mitinin laik, modern muadilidir. ok merkezli bir bi
riciklik doktrini olarak milliyetilik "yeri doldurulmaz kltr
deerleri"nin evrenselliini vaazeder. Bir zamanlar kendi apnda
bir dnya, evrenin merkezi, karanln ortasnda bir k olan
her etnik topluluk, ayn topluluun tarih mahzeninden bu
gnk miras ve kltr deerlerini semesi, yeniden yorumlamas
ve yeniden ina etmesiyle, ayn esizlikteki teki kltrel
kimliklerin yanbanda ei menendi olmayan bir mill kimlik
olarak yerini alr. Bu, her kltrn, gelime ve ilenmilik
bakmndan en alt seviyede olannn bile, yeri doldurulmaz ve
beeri kltrel deerler hazinesine katks olabilecek belli bir
"deer"e sahip olduu anlamna-gelir. Bir ideoloji ve sembolizm
olarak milliyetilik, kltr deerleri hazinesindeki yeri dol
durulmaz konumunun srekliliini gvencelemek iin, entellektelleri her yerde "aa" kltr "yksek"e, ifahi ge
lenekleri yazl, edeb geleneklere dntrmeye davet ederek,
her kltrel kmelenmeyi merulatrr. Seilmi halklar bir
zamanlar tanrlar tarafndan seilmilerdi; bugn ise esiz ve
bireysel olan kresel bir gereklik dzeyine ykselten ve
dntren bir ideoloji ve sembolizm tarafndan seilmekte
dirler. Eskiden halklar kendi iddia olunan deer ve meziyet
lerinden dolay seilirlerdi; bugn ise kltrel miraslarndan
tr millet olmaya arlrlar.

30 Kedourie'ye (1971, giri ksm) bakn; Hindu gemiin milliyeti kullanm


konusunda Crane ile Adenwalla'nn Sakai'de yeralan (1961) yazlarna bakn.

136

Milliyetiliin kltrel matrisi


ok sayda "seilmi kltr"den meydana gelen, kltrel
bakmdan paralanm bir dnya ayn zamanda bir etnik
tarihselcilik dnyasdr. lk bakta byle bir dnya, milliyeti
ideolojilerin, sembolizmin ve hareketlerin doumuna tank
olan teritoryal mutlakiyetilik dnyasndan uzakm gibi
grnr. Buna karn milliyeti fikirlerin, motif ve sembollerin
ilk olarak ortaya kt yer 17. yzyl sonu -18. yzyl bala
r Bat Avrupas olmutu. yle ki, 16. -ve 17. yzyl bala
r Avrupas gl mesihi din milliyetilik hareketlerine
zellikle de Hollanda ve ngiltere'de ama ayn zamanda Bo
hemya ve Polonya'da da tank olurken, kendinde bir nihai
ama olarak millete dair kavramlar, fikirler, semboller ve mitler
iin daha. ge bir tarih, "ekirdek doktrin" ve ideolojik ha
reketler iin ise ok daha ge bir tarihi beklemek gerekecekti. 3 1
Elbette biz tarihi bir yana koyup, dnemletirilmeleri hi
de kolay olmayan karmak sreleri izlemekteyiz. Gerek
milliyetilik'in douunun dakik bir ekilde tespit edilebilecei,
brakn bir an, sabit bir evre bile yoktur. Tarihilerin, milli
yetiliin Polonya'nn ilk taksimat srasnda m (Lord Acton),
yoksa Amerikan Devrimi (Benedict Anderson) veya ngiliz
Devrimi (Hans Kohn) srasnda m ya da hatt Fichte'nin 1807
tarihli Alman Milletine Sesleniler'i ile mi (Kedourie) ortaya
ktna ilikin tartmalar bize olsa olsa onlarn farkl
milliyetilik tanmlar hakknda bir eyler sylemektedir,
milliyetiliin douu hakknda deil. Daha da nemlisi bu
tartma, milliyetiliin dil ve sembolizm, bilin ve itiyak
dzeyinde ok uzun srm kuluka dnemini ihmal et-

31 Ge Ortaa "milliyetilikleri" iin Tipton'a (1972); Flamanlar hakknda Schama'ya


(1987, 1/2) bakn.

137

mektedir. Bilin ile hissiyat lmek dolayl (karmlar) d


nda son derece g olduu iin, kaynaklarmz 18. yzyl
Avrupas'nn az saydaki eitimli snflar arasndan alyor olsak
bile, bilhassa milliyeti kavram, dil, mit ve sembollerin douu
zerine younlamak durumundaym. 3 2
Daha 17. yzylda "mill karakter" ile "mill deha" fikrine
giderek artan bir ilginin olduunu gryoruz. Bu ikincisiyle
Lord Shaftesbury'nin Britanya meziyetlerine duyduu yksek
takdir hissinde karlayoruz; buna Jonathan Richardson'un
ngilizler ile antik Yunan ve Romallar arasnda yapt kar
latrma da eklenebilir. ddias yle Richardson'un; "Bizi
benzer klan ey, atalarmzdan devraldmz ve ngilizler
olarak bize ait olan marur Yreklilik, Dnce Ykseklii,
Beeni Ycelii, zgrlk Sevgisi, Basitlik ve Drstlktr." 3 3
Buna benzer duygular 18. yzyl ba Fransas'nda da izlemek
mmkndr. Henri-Franois Daguesseau 1715'de Paris
Parlamentosu'ndaki konumasnda "yurttalarn bir patrie
(vatan) ile ve patrie'nin de yurttalaryla bulutuu"

patrie

sevgisi"ne vgler dzerken Peder Daniel Fransa'nn b


ykln Fransz monarisine u szlerle balyordu;
"Antikite bile, zamanmzda Fransa'nn yaratt saysz sanat
ve binlerce mucize eser karsnda hayranla kaplmaktan
kendini alamazd".

34

18. yzyln ortalarndan itibaren "mill karakter" kavram


geni kabul grmeye balad. Nfuzlu bir sanat eletirmeni
olan La Font de Saint-Yenne geriye dnp baktnda XIV
Louis'nin, Colbert'in ve Le Brun'un Grand Siecle'inden (Altn

32 Bundan sonraki deerlendirmeyi kendisine borlu olduum Kemilainen'nin (1964)


ayrntl almasna zellikle bakn; ayn zamanda Barnard'la (1965, blm 1)
karlatrn.
33 Richardson (1725, 222-4).
34 Her ikisi de W. F. Church'n "Fransa" zerine yazd Ranum'da (1975) yeralan
yazsnda zikredilmektedir.

138

Asr) gurur duyuyor, "le genie franais"nin (Fransz dehas)


yeniden canlanmakta olduuna dair kehnette bulunuyor
ve kendi szleriyle "bir yurttan, milletinin erefine glge
dren suistimalleri ortaya koymak ve zafer kazanmasna
katkda bulunmak iin sarfettii byk ve cesur gayret"
dorultusunda 3 5 telkinde bulunuyordu. Bu srada Man'n
kar kysnda Reynolds milletin zenginliini sergileyecek
bir mill tarih okulu ihtiyacn dile getiriyor, James Barry de
1775'de u szleri sylyordu; "Tarihsel resimler ve hey
kelcilik, sanatlar araclyla eref kazanma arzusundaki her
halkn esas telakkisi olmaldr. Bunlar mill karakterin alar
boyunca snanaca ve baka lke halklarnn da iinden getii
ve gemekte olduu deneylerdir" 3 6
18. yzyln ikincisi yarsndan itibaren bu dil Amerika'ya
(Noah Webster), Almanya'ya (Moser, Herder), svire'ye
(Zimmerman, Fuseli), talya'ya (Vico, Alfieri) ve Hollanda,
sve, Polonya ve Rusya'ya yayld. Shaftesbury, Bolingbroke,
Montesquieu ve filozoflar da dahil kavramsal kaynaklar
muhtelif olmakla birlikte, giderek "kendi" devletlerini "kendi"
"nfuslaryla" zdelemeye alyor ve onlar ya da her ha
lkrda eitimli snflarn, millet olarak grmeye balayan
aydnlanm despotizmin uygulamalarna da bakyorlard.
Zira bu dnemde Bat'da millete mensubiyeti Dou Avrupa'nn
baz blmlerinde olduu gibi ilk iki zmreyle snrlamak
gerekten artk olas deildi. 18. yzyl ortalarnda aydnlanm
despotlar, "uzman"lk hizmetlerine giderek daha ok ihtiya
duyulan daha zengin ve daha eitimli snflarn duygu ve
kanaatlerini hesaba katma gereini hissetmekteydiler.

37

35 La Font de Saint-Yenne (1752,305-6); bu konuda Crow'a (1985, blm 4) bakn. .


36 Barry (1809, II, 248).
37 Avrupa'da millet kavramnn anlamndaki bu deiiklikle ilgili Zernatto'ya (1944);
ayn zamanda Bendix'e bakn ( 1 9 6 4 ) .
139

Mill karakter kavram ile mill deha fikri, aydnlanm ve


rekabet halindeki devletlerden mrekkep bir Avrupa'nn yeni
manzaras oldu ve dilinde yararl ve gerekli unsurlar halini
ald. Tarihsel ve toplumsal gelimeye kar duyulan yeni ilgi
de eit neme haiz bir baka konuydu. Saysz kayna vard
bu gelimenin. Bu balamda belki de en nemli olan, 17. yzyl
sonlar Fransas'nda Quarrel of the Ancients and the Moderns'de
(Eskiler ile Modernlerin Kavgas) doruuna km olan,
Avrupa ile klasik uygarl karlatrma iinin mutad bir hal
almasyd. 18. yzyl kaiflerinin kefettii yeni kltr ve
topraklarn mekna ve meknsal mukayeseye yeni bir ufuk
kazandrmas gibi, klasik dnce ile sanatn yeniden kefinin
de yeni bir zaman duyusunun yaratlmasnda ve gemiin
uygarlklaryla tarih karlatrmalar yaplmasnda tahrik edici
bir etkisi olmutur.
Aklc devlet iktidarnn topluma mdahalesinin artt ve
imdiye dek bu dnyada zlmez addedilmi (hastalk, ktlk,
su, hatt cehalet gibi) sorunlar zmeye alt bir dnemdi
bu. Kapitalizmin ekonomik devriminin, profesyonellemi
"devlet ynetim sanatnn", idar devrimin ve laik, humanist
devrim ile bilimin mahmuzlad gven ikmali, klasik Yunan
ve Roma'nn baarlaryla yaran bir ilerleme imknna ve
devletler ile uygarlklarn kltrel bir mill deha hiyerarisi
iinde rtbelenebilecekleri evrimci bir dnya grne inanc
telkin etmekteydi. Halklarn ve kltrlerin doduklar, b
ydkleri, serpildikleri ve sonra dtklerine olan inan,
"tarihselcilik", gemi ve imdiye dair aratrmalar iin bir
ereve ve gemi ve imdideki hadiselerin izahnda aklayc
bir ilke olarak giderek daha cazip hale gelmiti. Olaylar ve
kiileri tarih balam iinde yerli yerlerine oturtmak, hadi
selerin ve dnemin "gerekte olduu gibi" manzarasn
karmaya alarak tarihsel olay ve sreleri, bylelikle de.
eylerin bugne nasl geldiklerini empatik olarak anlamak
140

mmkn olabilirdi. Bu nedenlerden dolay ngiltere ve


Fransa'da 18. yzyl boyunca aralarnda Rollin'in, Rapin'in,
Hume'un, Gibbon'un, Buchanan'n, Campden'in, Abbe
Velly'nin, Villaret'nin ve Mably'nin tarihlerinin de bulunduu,
gerek klasik gerekse mill tarihle itigal eden almalarn say
ve eriminde nemli bir artla beraber; halklarn kken ve
soyuna, kltrlerinin farkllk ve tarihsel karakterine ilikin
sorulara kar byk bir ilgiyle yaklaldn grmekte
yiz.

38

Bu noktada, uygulamada birbirini kesip, zaman zaman da


iice geiyor olmakla birlikte, iki kout gelime izgisi ayrdedebiliriz.
1760'lardan itibaren Bat Avrupa toplumunda, balarda
Pompei freskleri tarznda zarif ve yzeysel ama ok gemeden
daha derinlikli, heroik (kahramanla dair) bir niyetle yarYunan yeni bir beeni boy gsterdi. Adam ve Vien'in tatl
zarafetinin yerini Fuseli, Canova ve David'in sssz ve kat
asker tahayylleri, Gluck ile Haydn'n klasik basitlii ve
Boullee ile Ledoux, Soane ile Jefferson'n antsal klasizmi ald.
Bu yeni-klasik hareketin; bir yandan ilkel biim ve ifadelere
bir geri dn (Laugerie-Haute, Rousseaue'nun soylu vahisi)
eilimi, te yandan Sparta, Atina ve Roma cumhuriyetindeki
antik polis topluluundan ilham almaya alan biri ilkel dieri
klasik kentli iki vehesi vard. 3 9
deoloji ve dil olarak milliyetiliin gelimesinde bu ikinci
vehenin zel bir nemi vard. Shaftesbury, Bolingbroke ve
zellikle Montesquieu'de reym halinde bulunan millet
"ruhu" dncesi bir haberci nitelii tam olmakla birlikte,
dil ve ideoloji olarak milliyetiliin yaylmakta olduunu
sezinleyen ve bunu tevik eden yine Rousseau olmutur. Ancak

38 Poliakov'a (1974, zellikle blm 8 ) ; Nisbet'e (1969) bakn.


39 Bu yeni-klasik slup ve hareket konusunda Honour'a (1968) bakn.
141

"mill karakter" fikrini bir topluluun siyas yaamnn


merkezine koyan ve onu pratik bir mill koruma ve yeniden
ina programna tahvil eden de Rousseau'ydu. Gerek Projet
Corse'da (Korsika Projesi) ve gerekse Gouvernement de la
Pologne'da (Polonya Hkmeti) Rousseau mill bireyliin ve
bu bireyliin terbiye ve milletin gelenek ve detlerinin ko
runmas yoluyla idamesinin nemi zerinde srarla durmutur;
"vatan ne duvarlar ne de insanlar yapar; vatan vatan yapan
yasalar, gelenekler, alkanlklar, hkmet, anayasa, btn
bunlardan doan varolma biimidir. Vatan, devletin bireylerle
ilikilerine gmldr: Bu iliki deitiinde veya yok ol
duunda, vatan ortadan kalkar" 4 0 Cenevre cumhuriyetine
yrekten bal olan Rousseau iin klasik antikitenin kent
devletleri mill dayanma modellerini oluturmaktayd. Ahlk
ve siyas tutkular bakmndan hi de yanlz saylmazd. J a koben vatanperver (patriote) nderlerin ou kendilerini ve
ifa ettikleri rolleri son dnem Romal ve Spartallara ben
zetmekteydiler; Cato, Brutus, Scavola, Phocion, Socrates ve
Timoleon onlarn kahramanlar, polis'in sivil kltleri ideal
dinleriydi.

41

Ama ayn dnemde (1760-1800) son derece farkl bir gre


alan kout bir eilim szkonusuydu. Yeni-klasik hareketin
deerli addettii "tarih", temelde sivil ve siyasydi. Bu, klasik
antikitenin, bir kere daha modern Avrupa'da ama bu kez ok
daha yksek bir safhada gerekletirilmekte olan bir uygarlk
dzlemi olarak okunmasndan kaynaklanmaktayd. Bu evrensel
bir tarihti ama kurucular kent-devletler ile onlarn sivil da
yanma ve vatanseverlikleriydi. Klasik model ile onun modern

40 Rousseau (1924-34.X, 337-8), Cobban'da zikredilmektedir (1964);karlatrn


Cohler (1970).
41 Rousseau'nun Cenevre'ye duyduu ballk hakknda Kohn (1967a, 238-45) ve
Baron'a (1960, 24-8) bakn. Fransz Devrimi'ndeki Yunan-Roma modelleri
konusunda Rosenblum'a (1967, blm 2) ve Herbert'e (1972) bakn.
142

gereklemesi arasnda, daha barbar, krsal (feodal) bir top


lumla malul bir geri ekilme evresi szkonusuydu. Avrupa'nn
kken ve geliimini son derece farkl bir baktan okumay
ilham eden kaynak tam da klasik ile modern evreler arasnda
kalan "Ortaa"n bu krsal toplumuydu.
Ortaa literatr araclyla Avrupa'nn bu krsal gemiine
geri dn, "Literary medievalism" (edeb Ortaaclk), en
bandan itibaren (milliyetilie) ok daha fazla balyd.
Aratrma yntemleri ve edeb verileri bakmndan, bir top
luluun tarih ve kltrnn erken dnemlerinin gerekten
mevcut olduu gibi yeniden kurulabilmesi iin zgl halklarn
ve muhitlerin yazl tarihlerine bamlyd. Hareket esas olarak
Britanya'da kadim Britanya iir klt, Ossian ve Edda ile, iirde
balad ve ok gemeden 1770'lerde Moser, Herder ve gen
Goethe'nin Sturm und Drang* dneminde Ortaa Alman
Romantik kltnn belirtilerini ortaya koyduklar Almanya'ya
yayld. lkinde Gotik katedraller, Ortaa minyatrleri, vitray,
Hristiyan romanslar, valye ve aristokratik soy ktkleri
bir kez daha boy gsterdi. Her yeni peydahlanan milletin
entellektelleri tarafndan "yeniden kefedildii" ve her bir
milletin harcn oluturan deer ve kltrn ve biricik "de
hasnn" ifadeleri olarak grld iin, edeb Ortaaclk
kltnn, her bir milletin etnik arkaplanna dair yeni yeni
filizlenmekte olan bilincini dolaysyla etnik milliyetiliini
glendirici bir etkisi oldu. 4 2
Yeni klasik ve Ortaac gelimelere ak olmakla birlikte
ngiltere ile Fransa en azndan bir sre iin yollarn ayrma
eilimi gsterdiler. ngiltere, "doann airi" Homer'e olduu

(*) Sturm und Dang (Frtna ve iddet): 18. yzyl sonlannda Almanya'da Aydnlanma
aklclna kar doay, duyguyu ve bireyi ycelten romantik edeb akm. En
yetkin temsilcileri Goethe ile Schiller'dir. Sturm und Drang, Alman milliyeti
liinin manev kaynaklan arasnda yeralmtr. -.n.
42 Alman Gotik uyan hakknda Robson-Scott'a (1965) bakn.
143

kadar Shakespare, Spenser ve Milton'a da ok ey borlu olan


bir ebed Ortaacla doru ok daha hzla seyirtirken Fransa
gerek siyaset gerekse sanat alannda gl bir tarihsel klasizm
hareketi ortaya koydu. 4 3
Balarda Devrim'in etkisi yznden Fransz trel drama
ve tarih gerei yanstma tutkusu, ilhamn, her ehirde klasik
zaferinin iaretleri olarak mimari ve oyma eserler brakan
Napoleon'un muzaffer ordularnn izinde btn Avrupa'y
batan ayaa saran klasik heroik vatanserverlie dair oku
malarndan ald. Ama ok gemeden, klasik mabedlerin,
kemerlerin, ticaret hanlarnn yanbamda, memlekete daha.
yakn gelen bir gemii anlatan, Fransz topluluun tarihinin
daha eski dnemlerini hatrlatan baka antlar ykselmeyebalad. Ortaa savalarnn ve mill kahramanlarn hatralaryla ykl Gotik kiliseler, kemerli kabirler ve meclis binalar
milletin kollektif belleinin lacunae'sn (boluk) doldurdu.
Kk ocuklara Sokrates, Cato ve Brutus'tan daha fazla
saymasalar bile, Arthur ve Vercingetorix'e, Siegfried ve
Lemminkainen'e, Alexander Nevsky ve Stefan Dusan'a hr
mette kusur etmemeleri retildi. Zira Ortaa dnemi, etnik
kahramanlarn bu altn a, mill dehann ilhamn kendi etnik
topluluunun altn a ile iirsel peysazajndan alan su g
trmez aaasn Avrupa'nn her kesinde birbiri ardna
sergiledii milliyetiliin yeni dil ve ideolojisinin payandasn
oluturan tarihselci tahayyle daha bir yant veriyormu gibi
grnyordu. Ortaac edeb tarihselcilik, mill farkllk
kltn, hatt Avrupa nfusunun en dibindeki topluluklara
ve kltrel kategorilere kadar yayd.
Elbette bu topluluklar harekete geiren, mill stat ta-

43 "Doann iiri" konusunda Macmillan'a (1986, blm 3); ngiliz edeb Ortaacl
iin Newman'a (1987, blm 5) ve sanattaki Fransz ile ngiliz eilimleri arasndaki
belli ztlklar konusunda A.D. Smith'e bakn.

144

leplerine yolaan edeb Ortaaclk deildi. Bu srete,


rasyonel devletlerin uzak diyarlar zerindeki, pazar iliki
lerinin geim ekonomisi zerindeki etkilerine dek, hi de
daha az nemli olmayan daha pek ok etken ie karmt.
Ama Ortaac edeb tarihselcilik, yerliliin seferber edildii
demotik etniler iin kavramlar, semboller ve bir dil sunduu
gibi; Batl "devrimlerin" dnmlerince biimlendirildikleri
nispette etninin mensuplarnn kendi emellerini de ona ba
karak idrak edecekleri bir ayna grevi gryordu. Kendilerini
burada, "kendine mahsus bir deha" ve ayrdedici kltr olan
esiz, biricik bir topluluk olarak okuyabilir ve aksi takdirde
otantik haliyle yaamas mmkn olmayabilecei iin zerklik
talep eden "mill karakter"i tanyabilirlerdi. Yine her kltrel
topluluun mensuplar mill birliin neden hakiki mill
kimliin "gereklemesi" iin zsel olduunu ve neden
topluluun "sahici kendi"sini sadece tarih bir yurtta bula
bileceini ve yurttalar iin otari ve dayanma tesis ede
bileceini burada kefedebilirlerdi. Bu, edeb Ortaacln
beslenmesinde ve btn Avrupa'ya yaylmasnda bunca katkda
bulunduu tarihselci ufkundan kolayca kartlabilecek bir
dil ve sembolizmdi. 4 4
Birleik Devletlerle Latin Amerika'daki eitimli snflar
zaten harekete geirmi olan bu dil ve sembolizm nce Dou
Avrupa'ya sonra Orta Dou ve Asya'ya, nihayetinde de Afrika'ya
hzla yayld. Srat, nfuz alan ve younluu bakmndan
epey deikenlik arzetmekle birlikte her durumda belirgin
bir kltrel srann izlendiini grmek mmkndr. nce
"mill karakter"e ve bunun zgrce gelime iin zorunlu
olduuna dair bir ilginin uyan szkonusudur. Bunu hemen
"mill deha"nn kendi tarih geliim yasalarna gre akland
tarihselciliin uyan takip eder. Bu durum iki kltrel

44 Bu "dil" iin Berlin'e (1976) bakn.

145

rntnn ortaya kmasna sebep olur. "Yeni-klasik" diye


bileceimiz birincisi ilhamn, Avrupa d zgn klasik
kaynaklar dolaymlayan Bat rasyonalizmi ve aydnlanma
sndan alr. Bu Batl yeni-klasizm ou zaman cumhuriyetilik
ve onun meziyetleriyle el ele gider. Bu arada yerel halkn yerli
gemii ya da Ortaa (veya soy) mirasna kar bir ilginin
artt grlr. Zaman zaman bu yerlicilik veya Ortaaclk
Batl yeni-klasizme kar bir denge oluturur; zaman zaman
da Wilhelm Almanya'snda ve Meiji Japonya'snda grld
gibi propagandasn tekil ideolojik rejimlerin yapt "resm"
bir milliyetilik halinde Batl yeni klasizmle badar. Byle
bir terkibin mmknl, bu kltrel rntlerin ne denli
esnek ve akkan olduunu gsterir. nk gerek yeni-klasizm
gerekse Ortaaclk (veya yerlicilik), imdiki halde yaan
makta olan kollektif bir yeniden dou iin rnek tekil
edebilecek yceltilmi bir altn a ile kahramanca bir gemi
zlemi iindeki daha geni bir romantizmin trleridir. Ne var
ki aydnlanma ile Ortaa romantizmi arasndaki ztlk ayn
zamanda, milletlerin oluumundaki iki etnik temel ve rota
arasnda bulunan, radikal olarak farkl iki millet kavramn
douran daha derin bir kltrel ve toplumsal ayrmay
yanstr. 4 5

Entellekteller ve milliyeti kltr


Milliyetiliin Aydnlanma Avrupa's rahmindeki geliimine
dair bu tartmadan, onun ileyiinin farkl dzeylerini sap
tamaya geebiliriz.
nce tamamiyle siyas bir dzey szkonusudur. Bir ideoloji

45 Mill romantizm konusunda, Porter ve Teich'e ( 1 9 8 8 ) ; 19. yzyl sonlarnda


mill amalarla kullanlmas konusunda Hobsbawm'n, Hobsbawm ve Ranger'daki
(1983) sonu yazsna bakn.
146

olarak milliyetilik, siyas iktidar birimleri hakknda bir


doktrin ve iktidar elinde bulunduranlarn doas hakknda
bir hkmler dizisidir. Ayn zamanda da bu birimlerin meru
kresel ilikilerine dair bir doktrindir. Milliyeti faaliyetin
ekonomik bir dzeyi de vardr. Milliyetilik ideal olarak
kaynaklarda kendine yeterlilik, yaam tarznda zerlik ve
otantiklik taahhdne uygun bir saflk buyurur; bu olmad
takdirde milliyetiler kendi yurt ve kaynaklar zerinde azami
denetimi ele geirme mcadelesi verirler. Bunun dnda
milliyetilik, "halk"n seferberliini, yurttalar olarak yasal
eitliklerini ve "mill fayda" bakmndan kamu yaamna
katlmlarn tanzim ederek toplumsal dzeyde etkinlik
gsterir. Milleti geni bir aile ilm olarak gren milliyetilik,
milletin fertleri arasnda mill bir dayanma ve kardelik ruhu
alamaya alr; bu sayede her bir milletin toplumsal birliini
vaaz eder.
Ama en genel dzeyde milliyetilik, eski din kltr tarz
larn ve ailevi eitimi rten ya da onlar yerinden eden tarihselci bir kltr ve eitim biimi olarak grlmelidir.
Milliyetilik, bir siyas doktrin ve siyaset slubu olmaktan
ziyade tnsn yerkreye yaym bir kltr -bir ideoloji, bir
dil, mitoloji, sembolizm ve bilin- biimi ve millet de anlam
ve ncelii bu kltr biimi tarafndan nvarsaylan bir kimlik
tipidir. Bu anlamda millet ve mill kimlik milliyetiliin ve
taraftarlarnn bir yarats olarak grlmelidir. Anlam ve
kutsall da milliyetilerin el emeidir.
Bu, sanatlarn milliyetilik iindeki roln aklamak iin
bir yol sunar. Milleti vmek ya da anmak arzusundaki mil
liyetiler, zanaatlarn yansra, resim, heykel, mimari, mzik,
opera, bale ve sinema gibi sanatsal ara ve ortamlarn sunduu
dramatik ve yaratc olanaklarn cezbine kaplrlar. Bu arac
ortamlar eliyle, milletin grn, sesini btn somut be
lirlilii iinde ve "arkeolojik" andrm yoluyla, dorudan ya
147

da hatrlatmak suretiyle "yeniden ina" etme olanan bulurlar.


O nedenle milliyetiliin filiz vermekte olduu 18. yzyl
sonlarnda, Batl sanatlarn, antik Roma ve Sparta'nn ya
da Ortaa Fransa's, ngiltere'si ve Almanya'snn yeni yara
tlm imgeleriyle ilgili "arkeolojik drama'larna ve yeni
kuaklarn hayranlk duygularn celbedebilmek iin gemiin
kamusal meziyetlere sahip simalarn tasvirine, bunlarn "ahlk
tarihselci" siyas mesajlarna eilim duymalarna amamak
gerek. Kahraman ve bilge kiilerin idealize edildikleri bu "altn
alar"sayesinde, o milletin hem eskiliini hem de srekliliini,
soylu miras ile antik grkemi ve yenilenme kudretini gsteren
yaamn, wie es eigentlich war canl bir panoramasn yeniden
yaratmalar mmkn olabildi. airlerden, mzisyenlerden,
ressamlardan ve heykeltralardan baka kim, mill ideale hayat
verebilir ve onu halkn gnlne kazyabilirdi ki? Bu bakmdan
bir David, bir Mickiewitz ve bir Sibelius, Peder Jan'n Turnerscha/ten'ndaki (beden eitimi birlikleri) askerlerinden ok
daha deerlidir, ve yine bir Yeats en az, Gal Birlii'ni oluturan
topluluklar kadar nem tamaktadr. 4 6
Madalyonun bir de tersi vardr. Avrupa ve Avrupa dndaki
pek ok sanat da milliyetiliin dnyasna, dil ve sembo
lizmine kapldlar. Bunlarn arasnda besteci olarak Listz,
Chopin, Dvorak ve Smetana, Borodin ile Moussorgsky Kodaly
ile Bartok, Elgar ve Vaughan-Wiliams, Verdi ve Wagner, de
Falla, Grieg ve Sibelius'u sayabiliriz; ressam olarak ise,
amalanm olmaktan ziyade hatrlatc bir slupla, farknda
olmadan manzara resmi yaparak popler milliyetilie katkda
bulunmu ynla ressamn yannda, David ve Ingres, Fuseli
ye West, Gros, Hayez, Maclise, Delaroche, Gallen-Kallela,

46 "Sanatlar", "ahlk tarihselcilik" ve "arkeolojik drama" konularnda Rosenblum'a


(1967) ve A.D. Smith'e (1987) ve (1989) bakn; yine La France (1989) kataloguna
bakn.

148

Vasnetsov ve Surikov kendilerini gstermektedir. Milliyeti


dil ve semboller sanatlara, senfonik iirler, tarihsel operalar,
etnik danslar, tarihsel romanlar, yerel peysajlar, baladlar,
dramatik iirler, korolar ve benzerlerinde varolan geleneksel
ve klasik kalplardan farkl motif, tema ve biim araylarna
yardmc olmutur. Noktrnler, iirsel fantaziler, rapsodiler,
baladlar, preldler ve danslarla birlikte bu biimlere; etnik
milliyetiliin kavramsal dil ve slubuna, etnik tarihselciliin
ana amalarndan birini oluturan "i kendi"nin yeniden
kefine son derece uygun den anlatm gc yksek bir
znellik damgasn vurur.

47

Kollektif kimliklerin tarihsel kklerini ve modern bir


dnyada etnik ayrdediciliin isel anlamn ortaya karmaya
uraan tarihselci entellektel evrelerin ehemmiyetlerinin
artyla birlikte, bu ifadeci dilin ve znelliin etki sahas ve
younluu da byd. Burada entellektelleri, daha genel
anlamyla eitimli kamudan olduu kadar, (entellektellere
nazaran) daha geni bir tabaka oluturmakta olan profes
yonellerden de ayr tutmaktaym. Sanat eserleri yaratan ve
fikir reten entelektelleri; bu fikir ve yaratmlar aktaran
ve yayan daha geni profesyonel veya entelijensiya tabaka
sndan, yine tekilere nazaran daha geni bir muhit oluturan,
fikirleri ve sanat eserlerini "tketen" eitimli kamudan analitik
olarak ayrdetmek mmkndr. Elbette pratikte ayn kii,
sanat/entellektel, profesyonel/yorumcu ve alc/kamu gibi
birbirinden farkl roller dahilinde, fikir retiminde bulunduu
gibi, onlar yayabilir ve tketebilir de. Yine de bu l ayrm,

47 Mzikte mill duygulanm hakknda Einstein'a (1947, zellikle 266-9,274-82)


bakn; Vaughan'a 0 9 7 8 , blm 3 ) ; bunun Avrupa'nn kltr mirasndaki etkisi
hakknda Horne'a (1984) bakn. Hi bir ekilde milliyeti olmayan ok sayda
sanat, kendi sanat eserlerinin belli bir milliyetilie mal edildiini grebilirdi
zira milliyeti hissiyatn nfuz ettii kiiler asndan bu eserlerin "hatrlatc"
bir havas vard; Constable'n ve Delacroix'nn, Schumann ve hatt Beethoven'in
kaderi buydu.
149

nceleri Avrupal,

sonralar

da Avrupal

olmayan

mil

liyetiliklerin doumunda entellektellerin ebelik rollerinin


netletirilmesinde ie yarayabilir.

48

Millet ve milliyetilie ilikin kavram ve dil gelitirip neren,


dnceleri ve

aratrmalar ile, uygun imge, mit ve sem

bollerle, naklettikleri daha geni emellere ifade kazandranlar


entellektellerdir -airler, mzisyenler, oyun yazarlar, filo
loglar, antropologlar ve halkbilimcileri. Milliyetiliin ideo
lojisi ve kltrel ekirdek doktrinini ayn zamanda (Rousseau,
Vico, Herder, Burke, Fichte, Mazzini, Michelet, Palacky,
Karamzin gibi) her biri adna konutuklar topluluun du
rumuna uygun den unsurlar ilemi filozoflara, hatiplere
ve tarihilere de atfetmek mmkndr.

49

Entellektellerin ideolojinin hatalarn ve siyas gerekilik


noksanln aklamaktaki r ac roln yakalamak
milliyetiliin eletirmenlerine dt. Bu eletirmenlerin
savna gre mill irade doktrini ya cebri fanatizme yolamak
ya da hlyal bir dnyevi mkemmellik ryasna kaplarak
anariye yuvarlanmak durumundadr. Bir yandan milliyeti
iliin sunduu "szde zmler" karsnda ayn eletirellii
taknrken bu arada da milliyetilii znde devlet iktidarn
ele geirmekle ilgili siyas bir sav olarak gren baka bilimadamlar da, modern siyaset dnyasnda soyut ideolojinin
nemine ramen entellektellerin rolnn ar abartld
kansndadrlar. 5 0
Entellektellerin gerek kltrel milliyetiliin douu
gerekse balarda nclk etmeseler bile siyas milliyetilie
ideoloji teminindeki asli rolleri hakknda ynla kant vardr.
Avrupa'nn neresine dnlp baklsa milliyeti kavram, mit,

48 Entellekteller konusunda Shils'e (1972) ve Gella'ya (1976) bakn.


49 Baron'a (1960, blm 2) ve Anderson'a (1983, blm 5) bakn.
50 Kedourie'e (1960) ve Breuilly'e (1982, giri ve 15-16. blmler) bakn.

150

sembol ve ideolojinin dou ve zmlenmesinde entellek


tellerin r ac roln grmek mmkndr. Bu, ekirdek
doktrinin zuhuru, mill karakter, milletin dehas ve mill
iradeyle ilgili soy kavramlar iin de geerlidir. Bu, teki
toplumsal dnce gelenei, yani kollektif zgrlk ve popler
demokrasi fikri iin de dorudur. Burada da en byk rol
oynayan Rousseau, Sieyes, Paine, Jefferson ve Fichte (en
azndan ilk yazlar) gibi toplum felsefecileri olmutur. Asl
katks gruplardan ziyade bireyler iin geerli olmakla birlikte
iyi irade zerk iradedir fikriyle Kant'n etkisini ihmal etmek
mmkn deildir. 51
1792-94'de Jakoben vatanseverlerin devrimci itiyak ve
ifratlarnn ilham kaynan, bu iki gelenein, mill karaktere
dair kltr dili ile kollektif zgrlk ve halk egemenliine
dair siyas sylemin ortak etkisi oluturmaktayd. Ama bu
kltrel ve siyas gelenekler, ayn zamanda 1789-91 liberal
"burjuva" devrimine ve onun ksmen Direktuvar rejimine
sarkan uzantsna da kaynaklk etmiti.
Buradaki ynlendirici glerden biri, kendini gerek Sieyes'in
tannm risalesi Qu-est-ce que le Thiers Etat? (nc Zmre
Nedir?) ve gerekse 1789 balarnn Chaires de Doleances'nda
(ikyet Defterleri) kendini duyuran milliyetilik ideolojisiydi.
imdiye dek zerinde durduumuz bir "kltr biimi olarak
milliyetilik"ten, bundan sonraki blmde ele alacam "bir
siyaset biimi olarak milliyetilik"e gei anna damgasn
vuran, 1789 bahar ve yazndaki, "yurtta-millet" beyan ve
btn Franszlarn, reform grm yeni bir toplumsal ve siyas
dzen iin seferberliinin ve birliinin ilan oldu.

52

51 Alman Romantizminin katks zerine Reiss'e (1955) ve Kedourie'e (1960) bakn;


Kant iin yine Gellner'e (1983) bakn.
52 Cobban (1957-63, cilt I, Ksm 3) ve Palmer'a (1940); Cahiers de Doleances (ikyet
Defterleri) ve 1789'daki Fransz milliyetilii zerine Shafer'e (1938) bakn.

151

u aamada yalnzca entellektellerin milliyetiliin her iki


biiminin balang evrelerindeki hayat rolne dikkati
ekmekle yetiniyoruz. Ama sonraki evrelerde ya da hatt daha
dzenli milliyeti hareketlerin rgtlenmesinde bu rol
abartmamaya ayn lde dikkat edilmesi gerek.
Entellektellerin ilk milliyetiliklerdeki dlleyici etkisini
nasl aklamalyz? Bir ideolojik hareketin, entellektellerini,
hareketi destekleyen gruplarn ounlukla atma halinde
bulunan karlarn dolaymlayacak inandrc, soyut bir
doktrin oluturmaya mecbur etmesi, basite, entellektalizmin
bir ilevi midir? Siyaseten baarl her hareketin eitimli ta
raftarlara, anayasa uzmanlarna, propagandistlere, hatiplere
ve benzerlerine sahip olma gerei, basite, zorunlu beceri ve
yeteneklerle ilgili bir meselesi midir? Ya da milliyetilii ik
tidardan dlanm ve iktidar kendi sunduklar kltrel tanm
tayan "halk"n ncl yoluyla kazanmaya alan bir
"entellekteller hareketi" olarak m nitelememiz gerekir?
Btn bu belirlemelerde gerek bir yan var. Hepsinin deilse
bile modern hareketlerin ounun ideolojisini ortaya koymada
ve ilemede entellektellere ve entellektalizme ihtiya olduu
ak. ayet gerekten de ihtiyalara karlk geliyorsa becerileri
hareketin davasn ilerletmeye yardmc olacaktr. Ama mil
liyetilie zg beceriler ya da byle bir entellektalizm yoktur
ve greceimiz gibi szkonusu becerilerin entellektellerden
ziyade profesyonellere (entelijensiyaya) mahsus olmas daha
mmkndr; bunlar kltrel yaratm ye zmleme gibi asl
ilevlerine ek olarak edinilmi becerilerdir. 5 3
zellikle rk smrgecilik dneminde dlanm ve kskn
entellektellerin hkim olduu rnekler bulunabilirse de,

53 Entellektellere, modernletirici becerilerinden tr gerek duyulduu tezi


hakknda Kautsky'e (1962, giri) ve Worsley'e (1964) bakn. Ancak Kautsky'deki
"entellekteller" aslnda entelijensiya, profesyonellerdi. Ayns, Gandhi ve Kenyatta
da dahil, Kedourie'nin (1971, giri) zikrettii baz rnekler iin de geerlidir,
152

milliyetiliin

"g

aray"

iindeki

entellektellerden

mrekkep bir hareket olduu anlayna gelince, milliyeti


entellektellerin saikleri hakknda genel nermelerde bu
lunmaya yetecek kadar kant olmad gibi zaman zaman
danmanlk rol ifa etmi olmakla birlikte entellektellerin
milliyeti ncler olmaya nadiren elverili olduklarn gsteren
ynla kant vardr. Rousseau, Fichte, Korais, Obradovic,
Karadzic, Gkalp, Achad Ha'am, al-Kawakibi, Benerji, Li'ang
Ch'i Ch'ao, Blyden, Cheikh Anta Diop, Gasprinski; eitli
milliyetiliklerin bu ilk savunucularn gizliden gizliye ha
rekete geiren ksknlk duygusu olmu olabilir; ama so
nunda siyas bir dle konduklar grlmedi. Aslnda Marx'n
ada Moses Hess'in durumunda olduu gibi ou zaman
adalarnn ihmalleri hatt geici de olsa vefaszlklaryla
karlatlar. 5 4
u halde milliyetiliin bunca entellektel iin nasl bu
kadar cezbedici olabildiini nasl aklayacaz? En popler
tez, milliyetilikten, entellektellerin "kimlik krizi"ne bir
zm yolu olarak bahseder. Szkonusu tezin belirli husu
siyetler temelinde formle edilmesi artyla burada nemli
bir hakikat pay vardr. Tezin geerlilii entellektellerin
hususiyetiyle snrldr ve baka tabaka ve snflar, hatt
entelijensiyay bile ierecek ekilde genelletirilmemesi gerekir.
stelik milliyetiliin baars hatt karakteri b ar basit
terimlerle aklanamaz. Kemle ermi bir milliyetilik, ka
rakterini, dlleyici bile olsalar entellektellerin ancak bir
blmn oluturduu koul ve etkiler ynndan alr.
Szkonusu tez entellektellerin toplumsal dnce ve si
yasetlerini de tout court (ksa yoldan) aklayamaz; herey
bir yana ou entellektel milliyeti olmaz veya olsa bile sadece

54 Hess hakknda Hertzberg'e (1960, giri) bakn; entellektellerle milliyetilik


arasndaki Avrupal balantlar iin A.D. Smith'e (1981a, blm 5) bakn.
153

yzeysel ve geici bir durumdur bu. Bu tezin aklamaya


alt ey milliyetiliin neden mr boyunca dnyann
bunca yresinde entellekteller iin ekicilik tad ve neden
entellektellerin milliyetiliin dil ve ideolojisi zerindeki
izlerinin bu kadar gl olduudur.

55

Entellektellerin kimlik bunalm nihai olarak, etkili olduu


her yerde tevik ettii "bilimsel devlet" ve Bat"devrimleri"nin
geleneksel din ve topluma gsterdii meydan okumadan ileri
gelir. Entellektellerin bu "ifte meruiyet" krizine kar farkl
tepkilerini nceden aklamtm; "bilimsel" teknik ve tu
tumlardan giderek daha ok yararlanlmasn salayan bir
devletin akl ve fikre seslenmek suretiyle yaratt meruiyete
kar, devralman din ile gelenein kavramlaryla meruiyet.
Pek ok entellekteli alternatif ilkeler, kavramlar ve yeni bir
mitoloji ile sembolizm kefetmeye, insan dnce ve eylemini
merulatrma ve temellendirmeye iten, rasyonalist ve bilimsel
dnce ve faaliyete maruz kalanlarn ilkin ve en ar biimde
hissettii, geleneksel kozmik imge, sembol ve teodisilere kar
ynelen bu derin meydan okuyu oldu. Bu ilke ve mitler
arasnda belki de en nemli olan "tarihselcilik"inkidir. Onun
arsmdaki ekicilik, kesinlikle dsal bir yaratm ilkesine
bavurmadan ama ayn zamanda da gemii (gelenek), imdiyi
(akl) ve gelecei (mkemmelliyet) btnletiren (grn
itibariyle) eskinin dinsel dnya grleri kadar kapsaml bir
evren manzaras sunabilme yeteneinde yatar. O zaman sorun
udur; kimin gemii, kimin gelecei? Bir btn olarak in
sanln m, yoksa bireysel veya kollektif paralarndan birinin
mi? Bu sorulara verilecek yantlar entellektellerin saflarnda
byk blnmeleri balatm ve yer yer birbiriyle rten
alternatif toplumsal ve siyas gelenek ve hareketlere ilikin

55 "Kimlik bunalm" tezi iin Ayal'a (1966); Kedourie'e (1960) ve (1971, giri)
bakn; bir eletiri iin Breuilly'e (1982, 28-35) bakn.
154

formlasyonlara -bir yandan liberalizm ve Marksizm gele


neklerine, te yandan milliyetilik ve rk faizme- yolamtr. 5 6
Entellektellerin, kendi kozmik geleneklerine ynelik bu
meydan okuyularn paralad bir dnyada kendi kimlikleri
hakknda yaadklar daha zgl karakterdeki bunalm bu
daha geni bunalmla el ele gitmitir. O zaman sorun udur;
B e n kimim? Biz kimiz? Hayattaki ve toplumdaki ama ve
rolmz nedir? Bu sorulara tahmin edilebilecei gibi trl
yantlar verildi ve bu yantlarn ounu belirleyen ekseriyetle
bireysel koullar ile bireysel seimler oldu. Buna karn yant
klliyatnn snrszlk ve tesadfilik arzetmedii de ortadadr.
Bu durum bu kimlik bunalmna verilen belli trdeki yantlarn
neden zellikle ekicilik tadna dair bir soruturmann
hatlarn da ortaya koyar. Yantlardan biri, bireysel kimlii
milletin yeni kollektif kltrel kimliine garkeden ya da onda
"gerekletiren" trde, kesinlikle milliyeti bir zmd ve
hl da yledir. Bu zmde birey kendi kimliini kltrel
bir kollektiften alr; o bir yurttatr, yani ayn anda "tarihi ve
yazgs" olan kltrel bir "topluluk" da olan bir siyas top
luluun kabul edilmi ve hak sahibi bir mensubudur. Kimlik
sorununa verilen bu yantta "biz", nihai olarak "bizim tarih
kltrmzden tr" bizizdir.
Eski dinin kltr biimlerinin paralanndan ortaya km
tarihselci bir kltr biimi olarak milliyetilik imgesine geri
geliyoruz. Gerek milliyetiliin gerekse mill kimliin geni
ve canl ksm yani milliyetiliin nerdii kimlik zm
buydu, hl da budur. Ama bu zgl tarihselci zmn
nereden geldiini sorarsak basite milliyetilerin trensellikleri
ile tahayyllerine bavurmamz mmkn deildir. Onlarn
kavram ve imgelerine kaynaklk eden eylere daha derinle-

56 Bu daha geni kltr bunalm hakknda A.D. Smith'e (1971, blm 10) bakn.

155

mesine bakmamz gerekir. Bu kaynaklar, dnyann eitli


yerlerinde deien derecelerde varln srdren daha geni
bir kltrel topluluk duygusu iinde olduu kadar Ge Ortaa
ile erken dnem modern Avrupasndaki etnik temelin ve siyas
srecin farkl trleri iinde aramay neriyorum. Nereden
baklrsa baklsn hem entellektellerin kendi zel "kimlik
zm" araylarna hem de farkl meguliyet ve karlar
olan daha geni tabakalara hizmet edebilecek kollektif kimlik
rnek ve modelleri burada yatmaktadr.
Bu arada milliyeti zmn sadece kendi kklerini arayan
entellekteller tarafndan deil farkl anlamlar tasa bile ayn
zamanda benzer kken araynn eit lde kendini his
settirdii ve dolaysyla benzeri bir zmn yani milletin
eit lde gerekli ve ekici grld bakalarnca da be
nimsenmekte olduunu asla unutmamamz gerekmektedir.
imdi bu bakalarna ve onlarn mill kimliklerine geliyorum.

156

BENC BOLM

MLLETLER: TASARI RN M?

Bir kltr doktrini, sembolik bir dil ve bilin olarak milli


yetiliin esas meselesi kollektif kltrel kimliklerden veya
kltrel milletlerden mteekkil bir dnya yaratmaktr.
Nfusun hangi birimlerinin ve neden bilhassa onlarn millet
haline gelmeye msait olduunu belirlememekle birlikte
milletlerin nerede ve ne zaman oluacaklarnn belirlenmesinde
byk bir rol oynar. Milliyetilik bu noktada siyas alana girer.
ok merkezli biricikliin dil ve doktrini olarak, eski seilmi
halklar doktrininin modern, laik bir edeeri olarak milli
yetilik, modern ncesi alarda pek ok etnik toplulukta
grld gibi siyas alandan byk lde kopuk saf bir
kltrel ve toplumsal tahayyl ve bilin olarak kalabilirdi.
Milliyetiliin ekseriyetle kltrn zel alan ile siyasetin
kamusal alam arasnda snr ekmekteki baarszl, zgl
gruplarn niyetlerini ve milliyetilik yorumlarn bir yana
brakrsak dolaysz siyas etkisi milliyetiliin modern dnyada
belli rneklerini grdmz gibi 4. Blm'de de tarttmz
baka oluturucularnn olduunu dndrtmektedir.
Baka bir deyile mill kimlikle kastettiimiz ey hem
157

kltrel hem de siyas bir kimlii ierir ve kltrel toplulukta


olduu kadar siyas toplulukta da konumlanr. Bu, bir mill
kimlik imalatnn ayn zamanda jeopolitik bir haritann ye
niden izilmesi veya siyas rejim ile devletlerin bileiminin
deitirilmesi gerei gibi, siyas dourgular olan siyas bir
eylem anlamna geldii iin nemlidir. "Milletlerden mte
ekkil bir dnya" yaratmann, tek tek devletler asndan
olduu kadar kresel devletler sistemi bakmndan da derin
sonular vardr.
Mill kimlik siyaseti, 1. Blm'de anlatlan, milletin etnik
ve teritoryal model erevesindeki ifte kavramlatrlyla
daha da iinden klmaz bir hal alr. Bu durum birbirinden
ok farkl mill siyas kimlik ve topluluk tr yaratacak gi
riimlere yolamtr. Birincisi (basit tarihsel anlamda) teri
toryal siyas millet tipi olmutur; ikincisi de etnik siyas millet
tipi. Her bir durumda, nceki blmde tartlan farkl yeni-klasik/rasyonel ve yerli/romantik kltrel kaynaklardan
kartlan olduka farkl bir siyas kimlik ve topluluk modeli
tasarlanr. Bu blmde esas olarak teritoryal siyas kimlikler
ve topluluklar yaratma abalarn, bir sonraki blmde de
bu abalarn tahrik ettii etnik tepkileri ve ok etnili devletlerin
sorunlarn ele alacam.

mparatorluklardan

milletlere

Genellikle tarihiler "Bat'nn eski, devamll olan milletler"inin geliimini, milletlerin Dou Avrupa, Asya, Latin
Amerika ve Afrika'daki daha dnlm yaratmndan
ayrrlar. 18. yzylda ideoloji, dil ve hissiyat olarak milliyetiife'in douundan nce, Bat Avrupa'da milletler niyet
ve amalar asndan elverili bir durumdayd. Bat dnda
ise milletler milliyetiliin yaylmasn takiben olumulard.
Bat Avrupa'da milletlerin biimlenmesi byk blmyle
158

planlanmam bir geliimdi. Bat dnda ise genellikle mil


liyeti ama ve hareketlerin sonucuydular. Bat milletlere
neredeyse tesadfen vard; dnyann teki yerlerinde ise
milletler tasarlanarak yaratldlar.

Batl bir bak asndan bu ayrm bir vn vesilesidir.


3. Blm'de ilk milletler olan Batl milletlerin milliyetiliin
douunu ksmen ncelediklerini ve ynetici snflarnn
"milliyeti" olduunu sylemenin epey hayal gc gerektirdii
sylenebilecek aristokratik "yatay" etnilerce yrtlen b
rokratik ierme srelerinin amalanmam bir sonucu olarak
ortaya ktklarn ileri srmtm. Ama bu noktada bile zenli
davranmamz gerekmektedir. Fransz milletinin yaratlma
snda, Jakoben ve mteakip milliyetiliklerin aksine 15.
yzyldan itibaren yaanan kralc merkezleme ve trdeleme
srecine ne kadar arlk tannaca, bir soru olarak dur
maktadr. ngiliz, sonralar Britanya rneinde bile "muhayile"
etkeni tmyle yok deildi; Katolik Roma ve spanya'ya kar
Tudor ve Stuart merkezletirmesini, Priten etnik "milliyetilik"in etkisini ve Britanya'da 1770'den 1820'ye kadar
mill hissiyatn ykselen dalgasndan nasl yararlanldn
dnn. 2
Buna ramen Batl olmayan durumlarla karlatrldnda
Batl milletlerin douu milliyetilik'e ve "yoktan millet"
vareden bir harekete pek az ey borludur. Batl olmayan
mill oluum rneklerinde zelikle milliyeti etken, bir
ideolojik hareket olarak ok daha byk nem tamaktadr.
Bu nem, dolaysyla mill kimliin oluumunda "icat" ye
"ina"nn rol, byk blmnde nceden mevcut mahalli

Tilly'e (1975, giri ve sonu); ve Seton-Watson'a (1977, blmler 2-3) bakn.

Inter alia (dierleri yannda) Corrigan ve Sayer'e (1984, blmler 2-4) bakn;
Newman (1987, blmler 5-6); ve Hill ile Colley'in Samuel'deki (1989, cilt 1)
yazlan.
159

etnik kmelenmelere bal olarak dikkate deer bir deikenlik


gsterir. Keza nceki siyas sistem ve kurumlarn doasnn
ve eylemlerinin de etkisine tbidir.
3. Blm'de milletlerin oluum srelerinde iki rota ayrdetmitik. Bunlardan biri teritoryal ve sivil siyas milletlerin
douuna yolaan brokratik ierme/dahil etme sreciydi.
teki de etnik ve jenealojik milletleri yaratacak olan yerliliin
seferberlii sreciydi. Eer bakmz ilk rotaya evirirsek,
bu srete Bat dnda milletin oluumunu nceleyen siyas
sistemin doasna ve eylemlerine gre alt bir "emperyal" ve
bir "smrgesel" rota ayrdetmemiz mmkndr. Birinci
durumda szkonusu birim biimsel olarak hkmran ve
bamszdr, yabanc egemenliinden zgrleme hareketine
gerek yoktur, daha ziyade siyas sisteminde ve kltrel ben
tarifinde bir dnm ihtiyacndadr. kinci durumda ise
gerekli olan sadece yeni bir kltrel kimlik oluturmak deil
bunun yannda baml bir smrge olarak yabanc glerin
ynetiminden kurtulmak, bamsz ve hkmran bir duruma
gelmektir.
Bamsz devletler ve "emperyal" rota ile ie balamak is
tiyorum. Bu gibi durumlarda mill siyas bir kimlik nasl
oluturulur? Rusya, in, Japonya, ran, Osmanl Trkiyesi
ve Etopya gibi devlet ve imparatorluklar "tmleik" siyas
topluluklar ve teritoryal milletler haline dntrmek nasl
mmkn oldu, ya da mmkndr?
Milletleri oluturma srecini balatan ve bu amaca ulat
rabilecek rotay izen siyasalar unun gibi ana zellikler
gstermilerdir;
1. "Yatay" etni iinde aristokratik bir temel. Demotik unsurlar
da iermenin yannda devlete, iine ekseriyetle din ve ruhban
etkilerin szd aristokratik bir kltr ve gelenek damga vurur.
(Rusya, Etopya, Trkiye ve Japonya rneklerinde grld
gibi).
160

2. nemli etnik aznlklarn ierilmesi. lerinde ok sayda


byk aznln bulunduu (rnein Rusya, Etopya, Osmanl
Trkiyesi gibi) imparatorluklardan, yalnzca birka aznln
bulunduu (Japonya) imparatorluklara dek, duruma bal
olarak deikenlik arzeder.
3. Brokratik devletlerinin "modernletirici" zellii. Yine
bu da (Japonya ile Osmanl Trkiyesi veya Etopya karla
trldnda) derece olarak farkllk gsterir ama, tbi etni ve
snflar zerinde egemen etnik bir ekirdek ile hkim snfn
takviye edilmesini yanstr.
4. "Resm" ve kurumsal milliyetilikten yararlanma skl.
Nfuzlarn tahkim etmek ve nfusu tmleik bir millet
halinde trdeletirmek iin hkim snf, etnik aznlklar
byk kurumlarla desteklenen milliyeti bir eitim program
yoluyla zmlemeye alr. Bu amala herkesin uymak zo
runda olduu ve baka herhangi bir fikir, sembol ya da ha
yallerin ortaya kmasn nleyen, millete dair resm, yerleik,
kurumsal fikir ve imgeleri tevik ederler.
Emperyal rota ve onun resm milliyetilie dair program,
etnik devletlerin kurulmasnda ve imparatorluklarn tmleik
teritoryal siyas milletler haline dnmelerinde ne denli
baarl olmutur? Bu alanda baar jeopolitik ve toplumsal
deiikliklere balyd. Genel konuursak egemen etni ile
yneticilerinin, Trkiye rneinde olduu gibi, genellikle
snrlarn yeniden izmek suretiyle emperyal miraslarndan
kendilerini kopartabilmeleri durumunda veya Japonya'da
grld gibi "imparatorluk" dahilinde snrda ya da de
nizar baka lkeler ile etnik bakmdan farkllk arzeden
sakinlerin bulunmad yerlerde mill devlet hedefine ynelik
hareketler daha sratli gelimitir. Toplumsal bakmdan, eski
ynetici aristokrasinin, byle olmas gerekmese de iddet
yoluyla, bu arada etnik kltrel miraslarn muhafaza eden
ve koullara uyumlandran orta ve alt snflar tarafndan
161

yerinden edilmesi lsnde, mill-devlet hedefine ynelik


hareket daha sratli olmutur. ayet egemen etnik ekirdek
iinde ibirlii yaplacak alternatif bir canl demotik topluluk
yoksa bu mirasn sert ve kesin bir ekilde reddedilmesi gelecek
asndan kltrel ve siyas kimlik sorunlar yaratr.
Bu ltlere gre deerlendirildiinde teritoryal siyas
milletler oluturma bakmndan emperyal rotann kaydettii
baarlar pek cz'idir. Bir iki ampirik rnee bakldnda bu
durum grlebilecektir.
1. Rusya. arlk ynetiminin son yzylnda gerek toplumsal
ve siyas kurumlarn (ekseriyetle kesintiye uram olan)
modernletirilme giriimlerine gerekse imparatorluk nfu
sunun geni kesimlerini Ruslatrma ve Rus kltr ile Or
todoksluun dayatlmas suretiyle zmlemek amacyla resm
milliyetiliin kullanldna tank olunmutur. Bu arada
1 8 6 l ' d e serfliin kaldrlmasna ramen egemen Rus etnik
ekirdei iinde yneten ile ynetilenler arasndaki mesafe
artmtr; aristokrasinin Batllam kltr ile kyl kitle
lerinin Ortodoks inan ve ritelleri "Rusya" hakknda kart
bak alar ortaya koymulardr. 3
Ekim Devrimi, Rus imparatorluunu en nemli periferik
etniler nezdinde bir Sovyet cumhuriyetler federasyonuna
dndrmeye alan Marksist "proleter" seenek adna her
iki bak asn da reddetmitir. Ancak i sava, "Sosyalizmin
Tek lkede" inas ve zellikle de Nazilere kar Byk
Yurtsever Sava'n tehlikeleri, geleneksel hatt dinsel Byk
Rus milliyetilii mirasna ksmi bir geri dne neden olmutur. Bugn bu mirasn kurumsal deilse bile kltrel
dzeyde ok daha ak bir biimde stne gidilmektedir. Ayn
zamanda perestroika dnemindeki gayet ksmi bir geri dne
bile, Rus olmayan demotik etnilerin milliyeti taleplerinde

3 Pipes'a (1977, blmler 9-10) bakn; karlatrn Seton-Watson ( 1 9 6 7 ) .


162

sosyalist bak asn ve onun federal ilkesini tehdit edecek.


bir ykseli elik etmitir. 4
Bu koullar altnda SSCB'nin sosyalist milletleri arasnda
daha geni bir ibirlii oluturma programnn ertelenmesi
ve belki de birleme idealinin belirsiz bir tarihe braklmas
zorunluluu (sine die) domutur. Ayr mill kimlikler ve
siyas topluluklar arasnda gerek anlamda bir federal com
monwealth (milletler topluluu) kurulma ihtimalini darda
brakacak bir Sovyet mill kimlii ya da bir Sovyet siyas
topluluunu dnmek artk kolayca mmkn deildir. 5
2. Trkiye. Osmanl ynetiminin son yetmi ylnda btn
teba iin eitlik ve yurttalk tesisi yoluyla "Osmanlclk"a
ve kimsenin yurttaln yoketmeden imparatorluun slm
sakinlerinin

refahna

alan

Abdlhamid

dneminde

"slmclk"a bavuru da dahil, imparatorluun temelini slaha


(Tanzimat) ynelik baarl giriimlere tank olunmutur.
Ancak bir grup aristokratik slm sekinin modernletirme
abalar imparatorluun nce Hristiyan sonra da Mslman
kesimlerinin bakaldrs karsnda baarszlkla sonuland.
Bu noktada entellektel kesimler arasnda yeni bir pan-Trkist
ideoloji dodu ve bu ideoloji, Araplar da dahil imparatorluun
Trki olmayan kesimlerinin yabanclamasn hzlandran
1 9 0 8 darbesinden (coup d'etat) sonra baz profesyoneller ve
asker tarafndan devralnd. 6
Kemal Atatrk'n laik, Batllamac milliyetiliinin te
melini oluturan, Anadolu-d irredentizmi krplm bu Trki
idealdi. Aslnda Kemal Atatrk'n yapt, Osmanlcl ve
slam reddederek ve imparatorluu Anadolu Trklerinin

4 Dunlop'a (1985) ve Pospielovsky'nin Ramet'deki (1989) yazsna bakn.


5 rnein G.E. Smith'e (1989) bakn.
6 Osmanlclk zerine Mardin'e (1965) ve Berkes'e (1964) ve Karpat'n Brass (1985)
iinde yeralan yazsna bakn.

163

oluturduu etnik millete hizal tmleik bir teritoryal siyas


topluluk olarak yeniden tanmlayacak ekilde kentlerde bir
dizi modernletirici toplumsal ve kltrel reformu kabul
ettirip, Trk anavatannn takipisi olduu Osmanl imparatorluu ile Halife'den kopmas iine nezaret etmekti. Ama
millete dair bu teritoryal ve sivil dncelerin gerekleti
rilmesi, mill bir kltrel kimlik iinde bir dayanma temelini
gerektirir. Oysa Kemalistler Trklerin kkenini Orta Asya'ya,
Ouz Han'a uzanan bozulmam soylarna, anlam dillerinin
(Gne Dil Teorisi) eskiliine dayandran bir teoriden ya
rarlanarak zoraki etnik mitler, anlar, deer ve semboller
tedarik etmeye altlar. 7
Teritoryal dncede salanan grnteki baarya ramen
etnik payandalarnda ciddi sorunlarla karlald. Kk
kasaba ve kyler slm'a ballk duymay ve slm duygular
sergilemeyi srdrdler; Trki teoriler ve sembolizm, hatt
tacirler arasnda bile, bu daha geni ve yaygn ballk hissinin
yerini almay baaramad. Marksizm kk bir taraftar kitlesi
bulurken pan-Trkizm de grltc yandalarn muhafaza
etti. Trk mill kimlii, biimiyle deilse bile ieriiyle kay
ganln bir kez daha gsterdi.

3. Etopya. Etopya devleti ancak Menelik* dneminde,


Ogaden'deki Somali, Galla gibi ok sayda etnik topluluk ve
kategoriyi, Mslmanlan ve Eritre'deki bir dizi grubu kapsayan
bir imparatorluk haline geldi. Habeistan platosunun egemen
etnisi yzyllar boyunca Hristiyan Monofiziz Amharallar
oldu; ama o da sadece bu yzylda Amharalam bir "teritoryal
millet" yaratmaya alan resm bir Amhara milliyetiliin
takipisi oldu. Modernletirme politikalar da yine 1960'larda

Bu konuda Lewis'e (1968, blm 10); ve Kushner'e bakn.

Modern Pan-Trkizm konusunda Landau'ya (1981) bakn.

(*) Etopya kral (Negus'u); 1844-1913. -.n.

164

Haile Selasiye dneminde balad; ama ciddi ekonomik so


runlarn stesinden gelmede ve entelijensiyann meydan
okuyuunun nn almada ok ge kalnmt. Feci bir ktlk
dneminin ardndan 1 9 7 4 asker devrimi Allah'n Aslan'n
hal'etti ama Tigre, Galla, Somali ve Eritre etnik ayrlklna
kar Sovyet destei ile ve ok daha iddetli bir kararllkla
modernletirme ve merkezletirme politikalarn srdrd.
Marksist Hristiyan kartl ve toprak reformu programlaryla,
amac Dergue'nin sosyalist bir Afrika teritoryal milleti g
rn yaymak olan etnik bir yeniden iskn politikas ittifak
halindeydi. Ama burada da mebzul miktarda kimlik sorunu
vard. Monofiziz Kilisesi'ne kar saldrya ramen Amharalar
etniler arasnda egemenliini korumaktadr ve Mengistu'nun
rejimi Marksist sembolizmi Hristiyan Amhara sembolizmiyle
birletirmektedir; Etopya snrlar Marx'dan ziyade Menelik
sayesinde ayakta durmaktadr. Eer snrlar yeniden izil
meyecek olursa, aristokratik-ruhban gemiin keskin bir
biimde reddi Etopya'nn varolu nedenini (raison d'etre)
yokedebilir. 9
4. Japonya. Hi phesiz modernletirici milliyetiliin
emperyal yoldan kotarlm en baarl rnei olan Japonya
buna ramen gerek kltrel gerekse siyas dzeyde kimlik
sorunlar yaamaktadr.
Daha trde ve jeopolitik bakmdan hemen hepsinden daha
kkl olan Japon etnik topluluu, kan gdc lordlar ara
sndaki uzun i savalara ramen pepee feodal devletlerin
ortaya kmas (Kamakura, Ashikaga ve Tokugawa ogunlar)
ve Heian ve Nara imparatorluk vasiyetiyle Ortaa'n bala
rnda birletirildi. 17. yzyl balarnda Japonya kuzeyde
ikmet eden (sonra Korelilerin de eklenecei) sadece kk

9 Bu tarih hakknda Ullendorff'a (1973) bakn; Dergue'nin sorunlar konusunda


Halliday'e ve Molyneux'a (1981) bakn.

165

Ainu aznl eliyle bir etnik devlet niteliine terfi etti. Ja


ponya'nn snrlarn (neredeyse tmyle) d dnyaya kapatan
Tokugawa feodal mutlakiyetilii devlet ile etninin uyumunu
salayan har oldu. 1 0
Baz samurai hiziplerinin ban ektii 1868 Meiji Resto
rasyonu, ogun sisteminin yerine d etkilere zorunlu olarak
ak emperyal himaye altnda yaplan ekonomik ve siyas
reformlar araclyla Bat ile eit siyas iliki kurmaya istidatl,
modernletirmeci bir emperyal sistem yerletirdi. Meiji se
kinleri bu amala, imparator egemenlii sistemini salam
latrmak, siyas olarak edilgin, ekonomik bakmdan para
lanm etnik topluluu daha asabiyeli, ekonomik olarak
merkezlemi ve hareketli bir siyas toplulua dntrmek
ve bu sayede bir Japon mill siyas kimlii yaratmak iin lorda
biat, ailecilik (ie) (gibi) kyl ve Konfiyus geleneklerinden
ve ky topluluundan (mura) yararlandlar. Bylece Meiji
siyas milliyetilii, ayn zamanda hkim emperyal sisteme
entegre edilebilecek bu demotik kyl geleneklerinden ya
rarlanrken, aristokratik (samurai) kltr ve onun etnik devleti
temelinde modern bir Japon milleti yaratt.

11

Modern Japon mill kimlii salam etnik temeline ramen


sorunlu sonular yaratt. II. Dnya Sava srasnda saldrgan
milliyetiliin ve faizmin istihkam olan imparatorluk sistemi
(tennosei) eski mistik havasndan yoksun kald ve en azndan
o zamandan beridir tepesinde kara bulutlar dolamaktadr.
Sadakatin muallakta kal ile, her ne kadar inat bir "yeniden
uyan" siyas milliyetilii savunanlar varsa da, Japon mill
siyas kimliinin temelleri sarsntya uramtr. Onun yerini
zaman zaman nkseden, mill kltrel kimlii yeniden tanmlamakla megul her kltrel milliyetiliin canl bir unsuru

10 Biraz ksa bir izahat iin J.Hall'a (1962) ve A.Lewis'e (1974) bakn.
11 Brown'a(1955) bakn.
166

olan, zellikle literatrde nihonjinron (Japon tartmalar)


olarak bilinen mill ayrmclk taknts ald. Bu meguliyet
eidi tabakalardan gelen entellektellerce formle edilmi
olmakla birlikte, Japonya'nn ayrdedici toplumsal ve holistik
(btnc) kltrn ne kartan byk Japon irketlerindeki
iadam sekinler oldu. Ama bunun kltrel ya da siyas Japon
mill kimlii iin ne denli kalc ve kapsaml bir temel olu
turabilecei ilerde grlecek. 1 2
Verdiimiz rneklerde ideoloji ve sembolizm olarak mil
liyetilik nceden varolan "yatay" etnik kimlie yeni bir mill
siyas kimlik kavram alamtr. Bu sre, devlet nfusunun
kltrel trdelik dzeyine -yani etnik bir devlet oluturma
dzeyine- ve kendini imparatorluktan, bylelikle de kltrel
bakmdan farkllk arzeden topluluklardan kurtarma becerisini
gsterip gsteremediine bal olarak, sadece ksmen baar
salamtr. Bu srecin grece baar salad yerlerde em
peryal bir topluluun (az ok) tmleik bir millet ye siyas
topluluk olarak yeniden tanmlanna milliyeti fikir ve
semboller yardm etmitir.

Smrgelerden

milletlere

imdiye dek Batl olmayan devletlerin byk blm


Avrupal glerin dnda (genellikle denizar) smrgeler
olarak yola kmlardr. Bu rneklerin ounda hem kltrel
hem de siyas kimlik noksanl szkonusuydu. Bir smrge
nfusunun sahip olduu her trden kimlik ya da dayanma
balang itibariyle smrgeci gcn yaratt deiikliklerin
ve ierme srecinin bir rnyd. Birka rnek alrsak, Altn
Kys'nda, Nijerya'da, Fildii Kys'nda, Belika Kongo'sunda,

12 Nihonjinron ve tefsircileri hakknda ayrntl bir deerlendirme iin Yoshino'ya


(1989) bakn.
167

Kenya, Irak, Msr, Hindistan, Burma ve Endonezya'da kurulan


(ve hl da bu durumlarn muhafaza eden) milletler snrlar
ve karakterleri bakmndan smrgeci devlet tarafndan ta
nmlanmtr.
Smrge devleti hakknda geni bir literatr bulunmaktadr.
Avrupa'nn smrge politikalar bunca eitlilik arzederken- Fransz, Belika, Portekiz, ngiliz, talyan, Alman ve (Orta
Asya ile Kafkaslar'da) Rusya- smrgeciliin etkileri hakknda
herhangi bir genellemeye kalkmak riskli olur. Ama her durum
iin geerli olmamakla birlikte baz zelliklere yaygn olarak
rastlanmtr. Bu zellikler arasnda unlar yeralmaktadr;
1. Smrge devleti ile idar sekinlerinin deniz ar yabanc
etnik temeli. Alavi'nin de iaret ettii gibi smrge devleti
yerli sivil toplumun doal geliim srecinin bir rn deil,
metropol toplumunun, metropolde ho grlmeyen yrtme
karakteristikleriyle karm bir neticesiydi. Baka bir deyile
smrge devleti melezdi; kltrel bakmdan farkl bir siyas
topluluun yabanc bir icra aygtyd. 1 3
2. Etnik snrlar yalnzca ksmen hesaba katan ve imdiye
dek ayr olan etnik topluluklar ve kategorileri tek bir siyas
sistem halinde birletiren idar snrlar, anlamalar ve siyas
fiat (karar) ile yaratlmtr. Smrge devleti sadece (hatt,
Mauryas dneminde bir ara ksa bir sre iin birletirilebilmi
Hindistan'da bile) bu birimlerin leini devasa boyutlara
vardrmam, ayn zamanda ilk kez biraraya getirdii halklarn
etkileimde bulunup, ballk gsterecekleri bir teritoryal
mekn

tanmlamt. 1 4

3. Bu snrlarla izilmi szkonusu meknda teritoryal


vatanseverliin ykselii. Tamamen yeni olan bu teritoryal

13 Alavi'ye (1972) bakn; karlatrn Saul ( 1 9 7 9 ) .


14 Horowitz'e (1985, blm 2) bakn; Asiwaju ile Hargreaves'in Asiwaju'daki (1985)
yazlaryla karlatrn.
168

vatanperverlik, idar otoritelerin byk blmnden dorudan


tevik grmekteydi (Afrikal sekinler eliyle Fransa tarafndan
bir "kimlik" politikasnn uyguland Fransz Bat Afrikas'nda
bu tevik ok daha azd); ayn zamanda her bir lkede s
mrgeci rejim tarafndan uygulanan ekonomik mbadele,
ekonomik ve yasal dzenlemenin bir rnyd. Neticede
sekinler arasnda reym halinde "Nijerya"ya, "Kenya"ya,
"Burma"ya bir ballk duygusu olutu.

15

4. Her bir smrgede gerek dorudan smrgeci siyaset


eliyle gerekse smrgesel engellere ramen (Belika Kon
go'sunda olduu gibi) yksek eitim olanayla profesyonel
ve eitimli tabakalarn arlklarnn art. Bu entelijensiya
olaan artlarda sonraki milliyeti harekette anahtar bir rol
oynamtr.

16

5. Misyonerlerin ve misyoner eitiminin ama ayn anda


baka kaynaklarn da salad smrgeci ynetimden kur
tulma ve zgrlk fikirleri. Bununla entelijensiyann balants
son derece barizdir; bu fikirleri en fazla sahiplenen ve pratikte
de gerekletirmeye alan, bu tabakayd.
6. Smrge brokratlarnn, tacir ve askerlerinin, kendilerini
onlardan muhafaza ederken bile yerli halklara ve kltrlerine
kar -zaman zaman seici bir ekilde- ynelttikleri, youn
rk motifleriyle ykl aalama. 1 7
Smrgeci yapya zg milliyetiliklerin pek ok yazar
tarafndan "anti-smrgeci" olarak adlandrlmas artc
deildir. Bu adlandrmada, smrgelerin potansiyellerini
smrgeci gten bamszlamak uruna tkettikleri imas

15 Afrika'daki Fransz politikalar konusunda W.H.Lewis'e (1965) ve daha genel


olarak Crowder'e (1968) bakn.
16 Wallerstein'a (1965) ve Lloyd'a (1966) bakn; Geiss (1974) ve Kedourie (1971,
giri) ile karlatrn.
17 W.H.Lewis'e (1965); Geiss'e (1974, blm 15); ve Legum'a (1964) bakn. Bu
seici smrgeci alglama konusunda Enloe'ya (1980) bakn.
169

vardr. Fiilen ya da potansiyel olarak bir millet mevcut olmad


iin (Somali gibi birka istisna haricinde) "gerek" anlamda
milliyeti hareketler deillerdir. Anti-smrgeciliin bir baka
vehesi; entelijensiyann devreden kartlmasyla katmerlenen
Batllamac ynelimidir. Bu milliyetilikler, bu entelijen
siyanm smrgeci brokrasilerden dlanmasyla domalar
itibariyle kelimenin tam anlamnda anti-smrgecidir ve bu
durumu dzeltmeye ynelirler, Dlanmakla kendilerine
hakszlk yapldna inanan ve dolaysyla ounun Bat ile
onun deerlerine besledikleri tek tarafl sevgiyle de azm olan
entellektellerin

-bugnk

koullarda

entelijensiyann

duyduu "ksknlk", fke ve hayal krkl da bizim bu


savmz desteklemektedir.

Smrge milliyetiliini

doduu dorudur; gerek milletler oluturmaktan aciz,


mukallit "entelijensiya milliyetilikleri"dirler. 1 8
Entelijensiyanm smrge brokrasisinin st kademele
rinden tard edilmi olmalarnda bir ihtilaf szkonusu deildir.
Bu dlama yapsal ve kltrel bir gelimeyle ilgilidir; bir
yandan az oranda Fransz Bat Afrikas'nda ama zellikle
Hindistan ve ngiliz Afrikasnda, smrge broksasisi iindeki
mevkilere aday nitelikli mezunlar ve eitimli personel saysnda
byk art szkonusudur, buna bir de ekseriyetle ne kadar
vasfl da olsa siyah ya da kkeni kark adaylara ynelik rk
19

ayrmcl uygulamalar karr. Bu, ngiliz smrgelerindeki


entelijensiyanm baz kesimlerinin ok daha nceden ve daha
belirgin bir ekilde siyasallamasn aklar. Ancak Bat
Hindistan ve Bat Afrika'daki Fransz topraklarnda sonradan
gl bir Negritude (Siyah) kltrel hareketin domu olmas
entelijensiyanm brokrasiden ihracnn smrge milliyetiliin

18 Inter alia J.H.Kautsky'e (1962, giri), Kedourie'e (1971, giri) ve Selon-Watson'a


(1977) bakn.
19 Kedourie'ye (1971, giri); McCulley'e (1966) bakn.
170

douunda, nemli olmakla birlikte sadece etkenlerden biri


olduunu dndrtmektedir. Yar Batllam bir enteli
jensiyanm kyl kitlelerine "geri dn" giriimlerine olduu
gibi yerli kltrn aalanmasnn rol de teslim edilmelidir.

20

Aslnda smrge milliyetilii, ne kadar nemli ve yaygn


da olsa tek bir motora indirgenemez. Arkaplanlar ve etkileri
bakmndan saysz farkllk arzeder. Bir smrge ya da s
mrge blgesinin ekonomik gelime dzeyi, kapitalizmin
yerli toplumsal yaplara, yerli doal kaynaklara, altyapya
(limanlar, yollar vs.) nfus etme derecesi, gmen toplu
luklarn mevcudiyeti, her bir lkede smrgeci ekonomik
ve siyas politikalarn ivmesi, kentsel byme ve eitim du
rumunun dzeyi, zgl smrge milliyetiliklerinin za
manlama, alan, yn ve younluklarn etkileyen saysz un
surlar arasnda yeralr. Entelijensiya ile burjuvazinin belli
bir smrgede ortaya koyduu kltrel etkilerin doas da
ayn oranda nemlidir. rnein ngiliz ve Fransz Bat Afrikas'nda Rousseau ile Mill'in etkisinin, bu blgedeki milliyeti
hareketlerin zlem, dil ve ideolojilerinin biimlenmesine
katkda bulunduu grlmtr. Hindistan'da da bunlara,
zellikle Aurobindo ile Tilak'n dncesinde Herder ile Alman
Romantiklerinin etkisi eklenir. 2 1 Siyonizmi, Rus poplizmi
ile Bat liberalizmi (Herzl'in formlasyonlar) ekillendirirken,
Arap milliyetileri de Alman Romantik dilinin kavramlarndan,
mill ruh ve misyon duygusundan esinlenmilerdir. 2 2

20 Afrika, Asya ve Latin Amerika'da sivil-teritoryal milletin idamesine yardmc


olan daha genel siyas ve ekonomik etkenler vard, zellikle de jeo-politik gler;
Neuberger'e (1986) bakn. Negritude konusunda Geiss'e (1974) bakn.
21 Bu etkiler konusunda Hodgkin'e (1964) bakn; Hindistan konusunda Heimsath'a
(1964) bakn.
22 Sharabi'ye (1970) ve Vital'e (1975) bakn.
171

Smrge milliyetiliinin douunda ie karan unsurlarn


zet bir serimi bile "anti-smrgecilik" teriminin literal an
lamnn snrlarn gstermeye yeter. Ama, ayn mantkla bu
durum onlarn temeldeki "takliti" ve "tepkici" karakterini
de tasdiklemez mi? Afrikal ve Asyal entelijensiya, milliyetilik
eitimlerini darda almadlar ve bunlar "yoktan millet varetmek" iin kullanmadlar m?
Tekrar olacak ama, ister yurtd gezileri veya renimleri
yoluyla ister yurtiinde ktphaneler ve kitaplar araclyla
olsun,

Avrupal

kaynaklarn

smrge

entelijensiyasnn

milliyeti dncelerim etkilemi olduuna phe yok. Batl


bilimciliin derin etkisi de bundan ayr dnlemez. Jones'un,
Mller'in, Renan'n,

Cahun'un, Arminius Vambery'nin,

Zimmer'in, Rhys'n ve teki bilimadamlarnn aratrmalar,


byle bir niyet yokken bile milliyetiliin dil ve kavramlarnn
Avrupal olmayan blgelere yaylmasnn yannda, szkonusu
blge ya da topluluun karakter, snr ve sorunlarnn ta
nmlanmasna da yardmc olmutur.. 23
Ama bu aratrmalar son derece mmbit bir topraa d
mtr. "Fikirlerin yaylmas" tezi milliyetiliin ykseliine
dair aklamann sadece bir ksmna deinir; bu ilerde g
receimiz gibi, teritoryal kltrel ve siyas kimliklerin bi
imlenmesinden ok "dikey" etnilere dayanan demotik
milliyetiliklerle ilgilidir.
Yeterince Afrikal, Latin Amerikal ve Asyal entelijensiya
mensubunun belli konjonktrlerde Avrupal romantik ve.
milliyeti etkileri almaya hazr olduklar bir gerektir ve bu
ayr bir aklama gerektirir. Bu meseleye bir sonraki blmde
deineceim.

23. Kedourie'ye (1971, giri), Kushner'e (1976) ve Hutchinson'a (1987) bakn.


172

Milletlerin "icad"
Burada ele alacamz husus, Latin Amerika, Asya ve Af
rika'da yeni siyas kimliklerin oluumuna bir ara salamak
zere smrgeci bir ereveden doan sivil ve teritoryal
milliyetiliklerdir. Bu kimlikler nereye kadar smrge enlelijensiyasnn ve onlarn ardllarnn icatlardrlar? Haki
katen, Afrika ile Asya'nn ve hatt Latin Amerika'nn yeni
milletleri nasl yaratld?
Avrupa'nn dnda sivil, teritoryal milletler yaratmann iki
ana yolu varm gibi grnyor.
Birincisi, yeni devletin ekirdek etnik toplulua ait kl
trnn, zellikle szkonusu kltrn, Endonezya'daki Java
kltrnde olduu gibi, "tarih"lik ve ekirdek topluluk
arasnda "canl"ln koruduu iddiasnda bulunabildii
yerde, yeni bir mill siyas kimlik ve topluluun ana stunu
haline geldii "egemen etni" modelidir. Bu kltrler serpil
melerini srdryor olsalar bile domakta olan siyas top
luluun kimlii, onun egemen etnisinin tarih kltrnce
biimlenir.
Msr bunun en bariz rneidir. Kpti aznlk geliimini
srdrmekle birlikte resm mill kimlik olarak hkim bulunan
topluluun ounluunun slm kltr ile Arapadr. Bir
dzeyiyle Msr tmleik teritoryal milletin esasl bir rneini
oluturur; bir baka dzeyde ise kltrel kimliinin farkl
tarihsel tabakalar vardr. yle ki bu yzylda safbir Msrl
"firavunculuu" daha geni bir egemen slm Araplkla
dengelemek mmkndr.
Bu kltrel farkllklar zaman zaman siyas alana yansmtr;
eskinin "Msr Msrllarndr" siyas hissiyat Nasr dneminde
ardllarnn daha dar bir Msr odana sessiz sedasz geri
dnecekleri yaylmac bir demotik Arapla yol amt.
173

Msrl nderlerin sivil, teritoryal modellerini ounluun


popler slm emelleriyle ne denli btnletirebilecekleri
ilerde grlecek. Ama daha nceden mevcut olan dinsel
topluluk balar ile duygular, pratikte bir Msr milletinin
"icad"n byk lde koullandrmaktadr.

24

Burma'da da, byk atmalara ramen, egemen Burma


kltrnn canl ve tarihsel doas, sahay bir Burma milletinin
teritoryal "icad" iin dzledi. Sadece demografik ve tarihsel
nedenlerle bile olsa Burmaklarn ve tarihsel kltrlerinin, her
hangi bir Burmal siyas kimliinin doasn ekillendirmesi son
derece muhtemeldir. Burma etnisinin ve tarihsel kltrnn
canl, etkin niteliinden tr bugnk rejimin ideolojisi ve
etnikliin aznlk topluluklar arasndaki ayn oranda enerjik
karekteri ile rtse bile, Burmal kimlii ile Karenler, Birmanlar,
Monlar ve dier etniler arasndaki atmalar, daha uzun bir sre
devam edecektir. 2 5 Kenya'da da bir Kikuyulama sreci grl
mektedir. Ancak burada egemen etnik topluluk zaman zaman
teki topluluklarn, zellikle de Luo'nun meydan okumalaryla
karlamaktadr. Buna karn bir "Kenya" teritoryal milletinin
doas egemen Kikuyu topluluunun zlem, ihtiya ve kl
trlerinin byk etkisi altndadr. Ayn ekilde Zimbabwe'de,
blgede nemli bir yer tutan Ndebele aznlk topluluunun
zlemlerinin telif edilmesi gerekiyorsa da, Zimbabwe kimliine
dair doacak her hissiyat muhtemelen ona kltr ile tarihsel
bellei tarafndan ekillendirilecektir. 26
Bu rneklerde millet oluturma sreci bir "icat"tan ok etnik
ekirdei "yeniden kurmak" ve bu ekirdein kltrn
modern bir devletin gerekleriyle ve aznlk durumundaki

24 Vatikiotis'e (1969); ve Jankowski'ye (1979) bakn.


25 Burma Budhizmi konusunda Sarkisyanz'a (1964) bakn.
26 Rothchild'n Kenya hakkndaki Olorunsola'da (1972) yeralan yazsna bakn;
Zimbabwe'deki aznlklar ve evreleri hakknda Ucko'ya (1983) bakn.
174

topluluklarn zlemleriyle btnletirmektir. Bu bakmdan


belli bir lde Avrupa'daki Ge Ortaa krallklarnn du
rumunu andrmaktadr. nceden grdmz gibi onlar da
etnik ekirdekler etrafnda kurulmu ve sonralar bastrlmalar
ya da uzlatrlmalar gerekecek olan etnik topluluklar ile
komu topraklar ierecek ekilde genilemilerdir. Ancak
Asya ve Afrika rneklerinde zaman aral tamamen farkldr
ve ideolojik balam iin de ayn ey geerlidir. Jeopolitik durum
veriliyken yeni devletlerdeki rejimler, sadece uluslararas
arenada rekabet edebilir duruma gelmek iin bile Avrupa ve
Amerika'da varolduu ekliyle milletler yaratmak gibi belirgin "
ve dolaysz bir basknn altndadrlar. stelik ideolojik olarak
da pratikte mill btnleme ve seferberlikle badatrlm
bir devlet-kurmak anlamna gelen bir "millet-kurma" taahhd
altna girmilerdir; bu da kendini komularndan aka
farkllatran mill kltrel ve siyas bir kimliin oluumunu
gerektirir. Bu srete yeni bir milletin siyas, kltrel kimliini
ilemeye yardmc olmak zere egemen etninin kltrel
ayrdedici vasfn kullanmaya alr ve smrge sonras bir
erevede "yeni" bir millet yaratma sorununun zmnde
halk seferber etme yolu tercih edilir. Smrge rneinde sivil,
teritoryal milletler yaratmann ikinci yolu da yeni siyastopluluk iin etnilerst bir "siyas kltr" yaratmann
yollarn bulmaktr. Bu durumlarda onay alm egemen bir
etni yoktur; yeni devlet ya Tanzanya'da olduu gibi hibiri
devlete egemen olamayan e sayda kk etnik topluluk ve
kategorileri ya da Nijerya, Uganda, Zaire ve Suriye'de olduu
gibi ok sayda rakip etniyi bnyesinde bulundurur.
Nijerya klasik bir rnek oluturmaktadr. 250'ye yakn etnik
topluluk ve kategori, halkn yzde 60'n oluturan, birbir
leriyle siyas ve ekonomik rekabete kitlenmi byk
blgesel etniyle nispeten yakn bir zamanda ngiltere tara
lndan yaratlm olan "Nijerya" smrge lkesi, bamszlk
175

sonras mill oluum iin ilevsel olabilecek muhtelif temel


lerden birini salar. ana topluluk, Hausa-Fulani, Yoruba
ve Ibo arasndaki denklik ve husumet veriliyken Nijeryal bir
kltrel ve siyas kimlik oluturma iinin ne denli mkl
olduu aktr. Neticede sivil, teritoryal bir Nijerya milleti
ufkuna ynelebilmenin koullarn yaratmak iin iki darbe,
Ibo'larn krmdan geirilmesi ve ykc bir i sava yaanmas
gerekti. Hausa-Fulani etnik koalisyonunun siyas hakimiyeti
konusunda rahatszln srmesi, siyas yollarla bir panNijeryan kimlik oluturmaya ynelik her teebbs pheli
klmak durumundadr. Derin kltrel ve din farkllklar
ortadayken, baz byk etnilerin (Efiks, Tiv, Ibibio) "kapana
dm" aznlk stats ve en byk topluluun (federal
menfaatlerden daha fazla pay almay salamak iin) hkmetin
yaratt yeni idar eyaletleri "toparlama" ynnde sergile
dikleri yetenek, Bat Afrika'nn son smrge deneyimlerinden
ve milliyeti mcadeleden ortak bir "siyas kltr" yaratma
ansnn ne denli sorunlu bir karakter tadn gsterir. 2 7
teki durumlarda smrge sonras rejimler bilinli olarak
etnilerst "sivil dinler" oluturmay denemilerdir. Zaire ve
Suriye bu stratejinin rneklerini oluturur. Zaire'de Mobutu
rejimi, Belika smrgeci gcnn alelacele gidiine ve Katanga'nn ayrlmasna damgasn basm olan etnik ekime
lerden uzak, farkl etnileri ve etnik kategorileri yeni bir Zaire
milleti halinde birletirme ynnde bilinli bir abayla ortak
bir "Zaire" sembolizm ve dinin propagandasn yapm, bunu
alamtr. 2 8 Suriye'de Esat rejimi, ordu ve Baas Partisi ideo
lojisinin tekil ettii ikili temelde yeni bir sosyalist Suriye siyas
kimlii oluturmaya almaktadr. Ama Emeviler dnemindeki

27 Nijerya'nn etnik arkaplan hakknda Hodgkin'e (1975, giri); yine Panter-Brick'e


(1970) ve Markovitz'e (1977) bakn.
28 Gutteridge'e (1975) bakn.

176

eski Arap azametinin sembolizmi ve anlarna yaslanan ve am'


yeniden domakta olan bir Arap milletinin merkezi olarak
canlandrmaya ve bylelikle de Suriye'deki etnik ve mezhepsel
farkllklar galebe alan bu ideoloji, gl bir pan-Arap ve slm
karakter zelliini muhafaza etmektedir.
Hind-i in'de durum ok daha karmaktr. Pencapllar
Pakistan'da egemen etnik topluluu oluturuyor olmakla birlikte
birbirleriyle rekabet halinde ok sayda etni bulunmaktadr;
ancak karakter olarak byk lde Pencap damgasn tasa
da slm daha geni bir teritoryal "siyas kltr" iin bir rasyonel,
mmkn bir mill kimlik iin temel salamaktadr. Hindistan'da
Hinduizm de, byk din aznlklarn ve hatt rekabet halindeki
etni ve blgelerin varlna ramen benzeri tarzda ilev grr.
Burada ngilizlerin dayatt modern brokratik devlet ku
zeydeki ve merkezdeki Hinte konuanlar ve Hindu sekinlerce
ele geirilmitir; bir dizi kenetleyici kurum ve apraz kesen
balar ile Hindu mit, sembol ve gelenekleri araclyla ok
sayda Hint blge ve etnik topluluu tek bir laik, teritoryal
millet halinde birletirmeye almaktadrlar. Paradoksal olarak
hogryle karlanan kast, blge, dil ve etnik grup farkllk
larnn tesinde bir kltrel trdelik boyutu yaratmak iin
toplumsal bir din kullanlmaktadr. Kitleyi seferber etmekten
yana olan milliyetiler eliyle Hindu mitoloji ve deerlerinin
ihyas, ngiliz egemenliinin ve tm Hindistan' kapsayan devlet
hizmetinin snr ve kazanmlarna dayal teritoryal bir siyas
kimlik oluturmaya dnk genel stratejinin bir paras haline
gelmitir. 3 0

29 Erken dnem Baas ideolojisi konusunda Binder'e (1964) bakn; karlatrn


Sharabi (1966).
30 Pakistan'daki ana etniler ve milliyetilikleri, slm'n buradaki rol hakknda
bir izahat iin Harrison ile Esposito'nun, Banuazizi ve Weiner'de (1986) yeralan
yazlarna bakn. Hint etnik-din mozaik konusunda Harrison'a (1960) ve Brass'a
(1974) bakn.
177

Hindistan rnei, gerek siyas ideoloji ve kimlik imalat


gerekse byle bir kimliin kendilerinden yola kp ina
edilebilecei nceden mevcut etno-din balar ve semboller
bakmndan, nem arzetmektedir. Bu sre kimliin hem siyas
hem de kltrel dzeylerini iermektedir. Bir yandan heroik
ndo-Aryen bir gemi ile onun Vedac (Vedanta)* "Hindistan"
ve Hindu mirasnn yeniden kefine dayanan yeni bir kltrel
"Hindistan" kavramnn formle edilmesi ve yaygnlatrlmas
gerekti; te yandan da bu "Hintli" halkn sadece ngilizlere
deil ayn zamanda varlklarn srdren yerel kast, blgesel
ve dilsel-etnik kimliklere kar da tek bir siyas g olarak
harekete geirilmesi gerekti. Daha demotik, yerli bir Hindu
kitle seferberliine cesaret verebilecek ereveyi sivil ve te
ritoryal milliyetilik salamt. Burada milletlerin oluu
mundaki iki rota, "Hindistan" tahayyl ve emellerine -zaman
zaman talihsiz- alternatif modeller sunarak birarada bulun
maktadr. 3 1
u halde entelijensiya tarafndan smrgelerden "milletler
icat" edilmediini sylemek ne denli meru olacaktr? Bu
rneklerin ounda "icat" unsuru iki bakmdan koullandrlmtr; birincisi, smrgesel birim ve snrlarn yeni sivil-teritoryal milletin temeli olarak "kutsall," ikinci olarak
da kltr ve siyas kimlii zorunlu olarak devletin ve rejimin
ve dolaysyla yeni doan milletin karakterini ekillendiren
egemen bir etninin varl tarafndan.

(*) Vedac (Veda): "Veda" kelimesi, Brahman yaznnn btnn kapsayan Veda
kitaplarnn (Samhita) yazld eski Sanskritede "bilgi" anlamna gelmektedir.
Drt Samhita'nn yazlmas, .. 1800-1200 yllarnda, Arilerin Indus ve Ganjovalarna yerletikleri tarihe uzanmaktadr. Kaleme alnd .S. 11. yzyla kadar
bu "kitaplar" tamamen ezberden hatrlanarak varlklarm srdrmlerdir.
Samhita, bugnk Hinduizmde en temel ve kutsal metinler olarak kabul edilir.
Geenlerde bir grup Hindu, znde kurbanlarla ilgili olan bu dualar "sonsuza
dek" nbetlee okumaya baladlar, -.n.
31 McCulley'e (1966) ve D.E. Smith'e (1963) bakn.
178

Bu rnt, Endonezya'da, Filipinler'de, Malezya'da, Burma'da, Sri Lanka'da, belli bir lde Hindistan, Pakistan, Irak,
Msr, Cezayir, Sudan, Kenya, Gana ve Zimbabwe'de grl
mektedir. Bu egemen etni devletlerinin ounun devletin
iindeki etnik aznlklarn sert muhalefetiyle karlamalar,
etnik milliyetiliin periferik, demotik topluluklar harekete
geirdii ve onlara yeni, z-bilinli bir siyas k olana
verdii bir srada, gerek egemen ve gerekse aznlk etninin
etnik kimliklerini kuatabilecek veya aabilecek yeni bir siyas
kltr ve mitoloji "icad"nda baarsz kalndn gsterir.
Egemen etnilerin -ve milletlerin- teki etnik topluluklar
Bat Avrupal devlet kurma ve millet oluturma tarznda srece
dahil etmek iin modern devleti kullanma giriimi, ekseriyetle,
krlgan durumdaki yeni devletin brakalm boyun edirmeyi
gbela kapsayabilecei pek ok demotik etninin kararl bir
muhalefet sergilemesine yolaar. 3 2 Yazl tarihin, brakalm
etniklii aan kabul edilebilir siyas kltrler tehiz etme ya
da hkim durumdaki etnik topluluun kltrne ve siyas
tahakkmne meruiyet kazandrma yeteneini, bu trden
teritoryal "yarallar"n kaynaklara ve istikrara hkmettii
grn bile destekleyecek bir malzeme sunmamaktadr.
Hi bir etninin egemen durumda olmad yeni devletlerde
durum nedir? Bu tr durumlarda kabul edilebilir bir siyas
kltr ve siyas topluluk yaratma ans neydi? Yazl tarih bu
konuda cesaret verici deildir. Bireyleri etnik topluluklarna
duyduklan asli sadakat balarndan ayrmaya, "devletsel millet"e
kar en azndan belli llerde daha geni kamusal ballk
telkininde bulunmaya ynelik teebbslerin grld saysz
rnek vardr, ama bu giriimler deiik sonular vermitir.

32 Pakistan rneinde grld gibi. Binder ile Harrison'un, Banuazizi ve Weiner


( 1 9 8 6 ) iindeki yazlarna bakn. Afrikallarn bu baptaki endieleri hakknda
Neuberger'e (1986) bakn.
179

Egemenlik mcadelesine girecek daha byk etnik topluluklarn


bulunmad Tanzanya'da, tek parti ile onun ok saygn n
derinin egemenlii ve zgl bir tarmsal sosyalizm yorumuna
ynelinmesinin de yardmyla Tanzanya mill kimliinin a
lanmasnda epey yol katedildi. Nijerya ve Uganda gibi teki
devletlerde rekabet halindeki byk etnileri depolitize etmek
iin tasarlanm idar nlemler ve kararl merkezletirme
politikalarna ramen etnik ekimeler srmektedir. Ama ayn
zamanda okullarda, basnda, radyoda ve televizyonda devletin
siyas sembolizmi kararl bir ekilde kullanmas sayesinde daha
eitimli orta snf arasnda smrge sonras teritoryal birimlere
kar ballkta ilerleme salanmtr. Nkrumah'n Gana'snda
ve Nasr'n Msr'nda olduu gibi, baz eski smrge rejimleri,
milletin gnahsz ve dikisiz, devletin de onun siyas ifadesi
eklinde grld din/sert bir "siyas din" eliyle ok etnili
nfuslarn ortak fedakrlklarda bulunmalar iin seferber
etmeye almtr. Bunun nispeten yeni bir kavram, teritoryal
millet ve ona elik eden siyas kimlik kavramn merulatrmak
gibi bir etkisi olmutur. -OAU (Afrika Birlii) gibi kta rgt
lerinin (1964'te)- Afrika'nn mevcut smrge snrlar dahilinde
smrgeci taksimatn savunma ynnde takndklar tavr da
bu meruiyeti glendirmitir. 3 3
Nijerya Anayasas'nn 19. maddesinde ve her ne kadar
gneyde kuzeyin slmik hegemonyas konusundaki pheleri
yattrmadysa da 1980'de Sudan'n alt ana blgeye ayrl
masnda grld gibi, niter teritoryal devlet kavramnn
en azndan belli snrlar dahilinde daha yumuak yorum
lanmasna dair belli iaretler bulunmasna ramen smrge
snrlarnn kutsallna ballk sregeldi. 3 4
33 OAU'nun (Afrika Birlii) durumu hakknda Legum'a (1964) ve Neuberger'e (1986)
bakn.
34 Young'n Brass'taki (1985) yazsna bakn; ve daha nceki kitle seferberliine dayal
Afrika rejimleri hakknda Apter'e (1963) bakn.

180

Ne var ki, bu gibi kantlar da ayrlk etnik hareketlerin


grece baarszlnda olduu gibi, olumsuzdur. En fazla,
asli iverenlerden ve mal yneticilerden biri olarak devletin
rolndeki cebri ve ekonomik iktidar gsterir. Nfusun en
geni kesimleri arasnda ak bir kltrel ve siyas teritoryal
kimliin geliimi hakknda ise syledii pek fazla bir ey
yoktur. Greceimiz gibi nfusu daha geni bir katlm y
nnde seferber etme giriimleri, zellikle de devlet aygtlarnn
kapsayp denetleme iinin altndan kalkacak yeterlikte ol
mad yerlerde etnik paralanma gibi tehlikeler yaratr.
Etniklii ama ynnde sosyalist veya Marksist bir yol
benimsemi devletlerde bile kitlesel bir "siyas kltr" yaratma
baars ancak ksmen kaydedilebilir. Egemen bir etninin
bulunmad Mozambik'te, 1960'larda Portekiz ynetimine
kar mcadele eden direni hareketleri, siyas birlemelerinin
peinden niter, teritoryal bir kavram ortaya koydular. Ama
(Etopya ve Burma'da olduu gibi) Angola'da da Portekiz
ynetimine kar mcadele eden rakip, BaKongo, Ovimbundu
ve Akwambundu etnileri gerilla mcadelesi srasnda direni,
hareketlerini birletiremedikleri gibi, etniklik isavaa yolaan
siyas blnmelere temel tekil etti. Bylece asli bir Angola,
teritoryal siyas kimlii yaratma ynndeki her ilerleme yava
ve sarsak olmaktan kurtulamad. 3 5
Daha genel konuursak, ister eski imparatorluklarn par
alarndan isterse smrgelerden domu olsunlar, Batl
olmayan devletlerdeki dnemsel etnik hareketler seli, hepsi
de yoktan teritoryal millet "icat" etme giriimlerine ketvuran,
etnik balarn demotik topluluklar arasnda yeniden can
buluunun ve etnik kategorilerin etnik siyasallamasnn
kantlardr. Paradoksal olarak, "teritoryal bir millet" ve siyas

35 Angola direnii konusunda Davidson'a, Slovo ve Wilkinson'a (1976) bakn; yine


Lyon'un (1980) Guine-Bissau konusundaki kitabna bakn.
181

bir topluluk yaratma ansnn en Fazla olduu yer, bizzat Bat'da


olduu gibi, yeni devletin egemen bir etni etrafnda kurulduu
yerdir.

Entelijensiyann "sivil millet"i


Batl olmayan milliyetilerin yaratmaya uratklar teri
toryal siyas kimliin doasn daha tam bir ekilde belirle
yebilir miyiz? Onlarn milliyetilikleri hangi ve nasl bir
topluluk tipi gerekletirmeye almaktadr?
Elbette bu soruya verilecek yantlar ayrntda dikkate deer
farkllklar gsterecektir ve ekseriyetle milliyeti emellerin
grotesk bir karikatr olan bir gereklikle kartrlmamalar
gerekir. Buna ramen sanyorum oluturmay amaladklar
bu teritoryal milliyetiliklerin ve siyas kimliklerin hep tek
rarlanan zelliklerini ayrabiliriz. Bu zellikler unlar kap
sar;
1. Teritoryalizm. Bununla, kkeni ne olursa olsun belirli
snrlara basite bir siyas ball deil, teki teritoryal
milletler arasnda zgl bir meknsal ve toplumsal konuma
siyas ball kastediyorum. Bu balln temelini soy ve
ecerenin tersine direni ve hsmln nemine inan olu
turur. "Birlikte yaamak" ve belli bir toprak parasna "kk
salm olmak", yurttalk ile siyas topluluun temelleri ba
kmndan bir lt haline gelir. Bu lt ekseriyetle krsal
bir sadelik, basitlik ve kendine yeterlilik ile kentsel lksn
kokuturduu ky deerlerine geri dn kavramlarna
balanr.
Millet, teritoryal bir patria (vatan) olarak, kiinin doduu
ve ocukluunu geirdii bir yer, aile kucann ve ocann
bir uzants olarak kavranr.
Ayn zamanda atalarnn, yiitlerin mekn, eskilerin kltr
diyardr. O nedenle teritoryal bir milliyetinin bakndan,
182

kendine ait (tarihi yazlacak) baarlardan yoksun olmas,


muhtemel teritoryal milleti farkllatrp yceltmek iin, ayn
yerde kurulmu eski uygarlk ant ve sanat eserlerine el ko
yarak, onlarn kltrel baarlarn temellk etmek tamamen
merudur. O nedenle bugnn Irakllar Hammurabi'den
Nebukadnezar'a uzanan eski Babil kltrne, Ganallar
imdinin millerce kuzeyinde ortaya km Ortaa Gana
imparatorluunun hametine sahip kabilir ve Zimbabweliler
Byk Zimbabwe uygarln ve mistik mabedini siyas ben
imgelerine dahil etmeye alabilirler. Baka bir deyile patria
tarihsel bir lke olmak zorundadr. 3 6
2. Katlm. Elbette btn milliyetilikler en azndan teorik
olarak btn yurttalarnn etkin katlmn varsayarlar.
Pratikte ise bu katlm ekseriyetle koullandrlmm Teri
toryal milliyetiler asndan nemli olan teritoryal ve sivil
bir temelde btn yurttalarn etkin katlmdr. Ska ba
vurulan bir teritoryal poplizm biimi, efler, yallar, din
nderler, ky ileri gelenlerinin oluturduu reislikler ze
rinden milletin btn potansiyel yurttalarna yaplan bir
ardr (veya "millet olma"ya ar). Altn Kys'nda
Nkrumah'n Halkn Kongre Partisi, krdaki kollar araclyla
farkl etnik topluluk ve kategori mensuplarna, parti ve n
derine poplist bir destek vermeye armt. Bu arnn
temeli etnik, din ya da ailevi deildi; ar, burada mukim
olan ve olacak birisine, dolaysyla bir lkenin yurtta olmak-a, yani millet olmak-a bir aryd.

37

Ayn ekilde, rgt iinde tartmaya imkn veren tek-parti


sistemi btn lkeyi kapsayan bir temelde rgtlenir ve
devletin lkesinin her kesindeki her yurtta faaliyetlerine
36 Byk Zimbabwe tartmas hakknda ksa bir izahat iin Chamberlin'e (1979,
27-35) bakn; ve "yurd"un milliyeti anlam konusunda A.D. Smith'e (1981b)
bakn.
37 Ganal CPP (Halkn Kongre Partisi) iin Austin'e (1964) bakn.
183

katmaya alr. (Bu kuraln baz istisnalar vardr, bundan


sonraki blmde bu konuyu ele alacaz).
3. Yurttalk. Yine bu da (her milletin doal refakatisi olan
yasal yurttalk), teritoryal milletlere zg deildir ama te
ritoryal milletler ile milliyetiliklerde bilhassa nemli bir rol
stlenir.
Zira burada yurttalk, basite millete mensubiyetin altn
izmek ve "biz"i "onlar"dan farkllatrmak iin deil, hatt
daha ok, rekabet halindeki zellikle etnik nitelikli liyakat
balar ile kimliklerin hak iddialarna pey srmek iin kul
lanlr.
Bu ikincisinin barizlii ortadayken yasal yurttaln gl
ahlk ve ekonomik vurgular tamas, etnik kkeni dikkate
alarak esas olarak dlaycln ama ayn zamanda da ierl
ediin ve (i, eitim, salk vb. konularda) menfaatin balca
aleti haline gelmesi kanlmazdr.
Tekrarlarsak bu, riayetsizlie, riayetkrlktan daha byk
paye bien bir dncedir, ama sivil-teritoryal millete ve bu
milleti bireylerin siyas bir topluluk iinde yasal hak iddia
larnda bulunmalarn salayc temel olarak alan milliyeti
ideale doru ilerlemenin de mihenk ta olmay srdrr.
4. Sivil eitim. Bu, potansiyel olarak, teritoryal milliyetiliin
ve yaratmaya alt kimliin en nemli zelliidir. Gz
lemciler ska, yeni devlet rejimlerinin btn nfusu okur
yazar yapmak ve ilk eitimden bazen de orta eitimden ge
irmek amacyla balattklar seferberliin ciddiyetine dikkati
ekerler. Teritoryal milletlerde bu eitimin ierii de ayn
oranda nemlidir.
ayet mfredat (baz slm lkeleri hari) laik ve Batlysa
ruhu da byk oranda "sivil" karakterde olacaktr. Yani eitim
bireyin olduu kadar mill topluluun da yararnadr. Bireyin
toplulua verecei hizmet ve topluma borlu olduu fikri,
endoktrinasyondan ziyade toplumsal bir onayla dolayl yoldan
184

ifade edilse bile, ok fazla vurgulanr. 3 8


Eitim sisteminde "sivil" vurgu Batl olmayan ya da teri
toryal milliyetiliklerle snrl deildir. zlerini Fransz
Devrim'inin Jakoben vatanseverlerinde bile bulmak mm
kndr ve Fransz III. Cumhuriyeti'nde olduu gibi gn
mzn modern Birleik Devletler'inin eitim sisteminin de
bir zelliidir. nemli olan nokta udur; etni mensuplarnn
yerli eitimleri ile ilgili bir srarn bulunmad teritoryal
milletlerde yurttalk eitimine arlkl bir yer tannd iin
sivil unsur kesinlikle daha byk bir rol oynar. ayet etnik
ayrlklar uzun vadede trplenecekse bunun ancak toplumsal
detlerin sivil eitlik ve kardelik ruhuyla alanmasna bariz
bir nem verilerek yaplabilecei ne srlr. Bu eitimin
ieriine olsa olsa ksmen sivil denebilir. Zira bu eitim, yeni
milletin (veya "millet olma"nn) yeniliini hatt devrimciliini
meru klacak dil (bir lingua franca olmay stlenen), tarih,
sanat ve edebiyat, siyas bir mitoloji ve sembolizm eliyle, an
ti-smrgeci mcadelesine; toplumsal ve siyas zgrleme
hareketlerine, bugn de benzeri bir kendini kurban etme
hissine ilham kayna olabilecek uzak kahramanlar ve "altn
alar" vizyonuna dair mit, bellek, deer ve sembollerdeki
ynelimleri ifade etmekte kullanlabilir. 3 9 Cui bono? (Kimin
faydasna?) Teritoryal milliyetilerin btn bu emel ve fikirleri
nihai olarak kimin karlarna hizmet etmektedir?
Bu sorunun yant burjuvazinin, orta snflarn hatt en
telijensiyanm karlarna, diye verilmeye allacaktr; her
belirlemede bu toplumsal kategorilerin nasl tanmlandna
bal olarak bu yantlarn belirli bir hakikat pay olabilir, ama

38 Kamu eitimine verilen yeni nem hakknda Gellner'e (1983) bakn; ancak kamu
eitimi, milliyeti ideoloji ile bilincin nedeni olmaktan ok sonucudur.
39 Fransz Devrimi srasndaki dil eitimi hakknda Lartichaux'a (1977), III.
Cumhuriyet dnemindeki iin E.Weber'e (1979) bakn.
185

szkonusu yant teebbs nihai olarak yanltcdr.


Kltrel dzeyde, ideoloji ve dil olarak milliyetilik'in
entellektellerin bir rn olduu ve entellektellerin mil
liyetiliin vaadinin ekiciliine kaplmaya yatkn olduklar
ileri srlebilir. Ancak siyas dzeyde entellektellerin hu
susiyetlerinin kant nitelii azalr. Onlarn yerini, muhtelif
biimlerde, baka gruplar alr. Ve "ayn" toplumsal kategorinin
farkl toplumlarda farkl anlamlar yklenebilmesi meseleyi
biraz daha karmaklatrr.
Burjuvazinin

durumunda nispeten bir aklk vardr.

Kavram hi phesiz kesin olarak Marksist teori balamnda


belirlemek mmkndr. Ama ardndan Marksizmin akla
maya uygunluu kapitalist veya yar kapitalist toplumlarla
snrlanr. Kavram Markovitz'in "rgtl burjuvazi" dedii
eyi oluturacak olan subaylar, polis, st dzey brokrat ve
siyasetiler, geleneksel sekinler ve liberal mesleklerin nde
gelen mensuplarn dahil edecek ekilde geniletmek, aklayc
gcn yoketme noktasna gtrecek bir sulandrma ola
caktr. 4 0 "Yzergezerler" (Mannheim), "modernletiriciler"
(J.H. Kautsky), ykselen "Yeni Snf" (Gouldner) olarak eitli
ekillerde tanmlanm olan, her yerde hazr ve nazr orta
snf(lar) ve entelijensiya asndan da durum buna benzer. 4 1
Aslnda, karlatrmal olarak bakldnda milliyeti ha
reketlerin toplumsal bileimi, tarihsel konjonktre ve hare
ketin iinde bulunduu evreye bal olarak hem son derece
deikendir ve hem de snflar yatay keser. Taraftarlar ara
snda entellektellerin, tacir ve sanayicilerin, teknisyen ve
liberal profesyonellerin yannda, sadece "ii" ve"kyller"
(ya da bunlarn belli tabakalar) deil subaylar, ruhban snfnn

40 Markovitz'e (1977, blm 6) bakn.


41 Mannheim (1940); J.H. Kautsky (1962, giri); Gouldner (1979).

186

aa tabakasndan kimseler, kk (kimi zaman da byk!)


aristokratlar da bulunabilir. Bu durum bizi artmamal.
Mill kimlik kavramnn ne denli -farkl toplumsal gruplarn
farkl tarihsel konjonktrlerde ihtiyalarnn, kar ve ide
allerinin soyut ama duygusal bakmdan son derece somut
bir milletle zdeleme yoluyla ve bu zdeleme iinde
karlandn hissedecekleri kadar- karmak, soyut ve ok
boyutlu olduunu grdk. 42 Bu uyarlara ramen soruyu yle
sormak yine de meru olabilir; cui bono? Teritoryal ve sivil
bir temelde mill ayniyetler farkl zamanlarda kimlerin
karlarna hizmet etmektedir?
Her ne kadar baka toplumsal gruplar da ou zaman etkin
olmularsa da yine, zgl olarak belli bir grubun ilk/erken
milliyetiliklerde ne kan bir rol oynad grlmektedir.
Bu gruba, ayet bu kavramla kastettiimiz basite profesyo
neller ise, ekseriyetle (burada daha kk entellekteller
evresinden ayr olarak) entelijensiya denmektedir.
lk sivil ve teritoryal milliyetilikler -baz durumlarda ok
sayda iadam, ynetici ve tccar, elbette belli bir dzeyde
kapitalist giriime imkn tannd yerlerde, yeni bir sivil
millet iinde merkez, dzenli ve btn lkeyi kapsayan bir
pazarn ekimine kaplmlarsa da- asli dayanaklarn bu
profesyoneller (hukukular, doktorlar, mhendisler, gaze
teciler, retmenler vs.) arasnda bulmulard.
Byle bir iddiay ne srerken belli uyarlarda bulunmamz
gerekmektedir. Profesyonellerin bir sivil millet ideolojisi
yaratmalar olaan bir durum deildir. Onlarnki daha ok
fikriyat yaymak ve onu siyas kurumlar ve faaliyetler ierisinde
gerekletirmek gibi siyas bir roldr. Entelijensiyanm -

42 Milliyeti hareketlerin toplumsal bileimi hakknda Seton-Watson'a (1960);


Keirnan'n A.D. Smith'de (1976) yeralan yazma ve Breuilly'e (1982, blm
15) bakn; bir eletiri iin Zubaida'ya (1978) bakn.
187

profesyoneller- byk ounluunun bu faaliyetlere katl


malar da olaan bir durum deildir. Ekseriyeti kendi kariyerleriyle meguldr. stisnai durumlar bir yana ou insan
da toplumsal hareketlere katlmaz.

43

Ancak eski smrgelerde

gelimi bir sivil toplumun olmamas, anti smrgeci milli


yetiliin geliiminde devletin ve brokratik kurumlarn
arl, iletiim becerilerine duyulan ihtiya, profesyonelleri
bamszln

afanda

nderlik konumuna

getirmitir.

Bamszlk sonras Afrikas'nn ilk yasa koyucular iinde


nde gelen toplumsal kategori profesyonellerdi, onlar hemen
arkadan giriimciler, yneticiler ve tccarlar izlemekteydi.
Asyal ve Afrikal devlet nderlerinden ou da bamszln
hemen ardndan profesyonel tabakalardan gelmilerdi ve
aralarnda Kenyatta, Nkrumah, Ho Chi Minh, Manley, Senghor
ve Gandi'nin de bulunduu pek oklar Batinin yksek eitim
kurumlarnda retim grmt. Bunlar, Batl, Hristiyan
idealler ile smrgeci siyas uygulamalar arasndaki u u
rumdan hayal krklna uram, toplumlarna geri dnerek
halklarnn da yardmyla kendi mesihi hayallerini gerek
letirmek isteyen daha geni bir muhitin bir blmn
oluturmaktaydlar. Ancak bu tam bir geri dn deildi;
aralarndan pek ou kendi teritoryal ve sivil millet modellerini
Bat'dan alm ve toplumlarna uydurmaya almlard. Baka
bir deyile onlarnki gerek bir "etnik zm" deildi, zira
onlarn geri dndkleri yer zorunlulukla ya da asli olarak belli
bir etni deildi. Hatt koullarn iktidarlarn, smrge devleti
oluturan etnik topluluklardan birine dayandrmaya zorlad
zamanlarda bile, hl smrgeci gcn kovulduu topraklarn
btnnde ynetimlerini tesis etmek ve eitli kk etnik
topluluklarn yerine veya onlarn zerinde yeni bir teritoryal

43 Profesyonellerin rol hakknda Hunter'e (1962), Gella'ya (1976) ve Pinard ile


Hamilton'a (1984) bakn.
188

ve sivil siyas bir kimlik yaratmak arzusundaydlar.

44

Aslnda toplulua uyarlanm sivil ve teritoryal bir millet


modeli ile profesyonellerin (ve daha az bir lde olmakla
birlikte ticaret burjuvazisinin) stat ihtiya ve karlar ara
snda "seici bir yaknlk" szkonusudur; bir profesyonelin
talebi "gelimeye ak bir kariyer", becerilerinin karl olacak
bir gelir ve meslein asaletiyle orantl bir statdr. Bu talepler,
en kolay yoldan yerel kamusal inan ve ihtiyalara gre lp
biilmi olmakla birlikte sivil bir ideolojiye sahip teritoryal
bir millet iinde karlanr. Ortak bir yurttalkta somutlaan
hak ve grev eitlii, toplumsal ve coraf hareketliliin
nndeki engellerin o lkede yerleik olma esasna dayal
teritoriyalizmde bulunmamas, kamu meselelerine etkin bir
katlm ars ve her eyden nce, ounlukla epey laik ve
rasyonalist ierikli, bir rnek bir kamusal sivil eitime vurgu;
sivil-teritoryal millet modelinin btn bu zellikleri, arzulu
profesyonellerin kar ve sta taleplerinin gereklemesine
vesile olur.
Teritoryal-sivil millet modelinin srekliliinin yegne, hatt
belki de en byk nedeni bu deildir. Bu, her eyden nce
devlet ii dzen ve devletin hukuk tanm hakknda temel
bir varsaymdr. Ama yerel entelijensiyanm nder rol ihmal
edilmemeli. Toplumsal btnleme ve kltrel trdelik
ynnde kamusal alanda yaratt bask ve etnik milliyetilerin
sunduklarndan farkl bir siyas topluluk imgesi sergilemek
suretiyle, devlet ii sistemin ve bileenlerinin ii bo yapsnn
doldurulmasna yardm eder, Gereklik bu imgenin epey
uzana dse de, imdiye kadar halklar ekseriyetle teritoryal
ve sivil bir toplulukla zdelemeyi baaramam olsalar da,
bu yndeki -dolaysyla btnleme ve trdelik boyutunu
salamaya ynelik- basklar etkinliini muhafaza ederler.

44 rnein bakn Hodgkin ( 1 9 5 6 ) .


189

Bu imge ve basklarn farkl toplumlarda farkl arm


larnn olmas, trdelik, sivil eitim veya teritoryal katlmn
Angola, Nijerya ve Pakistan'da bir lde farkl anlamlara
gelebilecei, inkr edilemez bir gerektir. Ne var ki bunlar,
Batl olmayan devletlerin brokratlarnn, profesyonellerinin
ve tccarlarnn ounluu iin, devletlerin ve devlet ii
sistemlerdeki sekinlerin eylemlerine temel oluturan, ili
kilerini ve davranlarn birbirleri iin anlaml klan ortak
bir dil -ortak kavram ve semboller- oluturur.
Ama milliyetilerin dil ve ideolojileri ada dnyadaki
dil ve ideolojilerden yalnzca biridir. Sadece rakip bir milliyeti
ve mill kimlik biiminden deil, drt bir yandan ykselen
meydan okumalarla kar karyadr. imdi bu rakibe ve sebep
olduu siyas dourgularna deineceim.

190

ALTINCI BLM

AYRILIKILIK VE OKLU MLLYETLK

Milliyetiliin mill kimliklerin dou ve oluumu zerindeki


etkisi teritoryal milletlerin yaratlmasyla snrl deildir. Etnik
milletlerin oluumunda milliyetiliin rol belki de bundan
ok daha nemli ve kesinlikle daha tahripkrdr. Milliyetilii
ve milletleri pek ok muhitte bunca itibarszlatran, etnomilliyetiliin dnya devletler dzenine ynelttii meydan
okumalardr. Bu yargnn geerliliini snamak iin etnik
milliyetiliin bugn ve yakn gemite yaratt etkiye daha
yakndan bakmamz gerekir.
ncelikle, sivil-teritoryal ile etnik-jenealojik olmak zere
iki millet modeli arasnda yaptmz ayrm ve milletlerin
oluumuna dair, brokratik ierme ile yerliliin seferberlii
eklindeki iki rotay hatrlatmak gerek. Aristokratik se
kinlerin, gl bir devletten yararlanarak aa tabakalar ve
uzak diyarlar iermek suretiyle yatay bir topluluktan yaratt
milletler, gerek siyas bakmdan snrlarla belirlenmemi
topraklar iinde yeralan aznlklara ve gerekse snrlarn d
nda kalan dmanlarna kar, ngrlebilecei gibi, ateli
191

bir teritoryal milliyetilik sergilemilerdir. ktidarn dnda


tutulmu entelijensiya ile baz orta tabakalarn, "aadan",
teki tabakalar etkin, politize olmu bir "millet" halinde
seferber edebilmek iin (etno-tarih, dil, etnik din, gelenekler
vs. gibi) kltrel kaynaklardan yararlanarak dikey bir top
luluktan yaratt milletler ise; gerek "gerek" milleti ve
fertlerini elektriklendirmek ve saflatrmak iin ie kar,
gerekse yabanc baskclar ile siyas iktidara talip rakiplere
kar darya kar ayn lde ngrlebilir, gl bir etnik
milliyetilik sergilemilerdir. Bugn etkin halde bulunan
milliyetiliin byk bir kesiminin msebbibi, bu ikinci tr
millet ve milliyetiliklerdir.

Demotik

etno-milliyetiliin

nksedii

Aslnda 18. yzyldan itibaren birka etnik milliyetilik


dalgas ayrdetmek mmkn. Bunlardan ilki, ana merkezleri
Dou Avrupa ve ksa bir gecikmeyle Orta Dou'da bulunan,
19. yzyln son dneminin balarnda klasik etnik kendi
kaderini tayin etme dnemidir.
Genel konuursak, etnik kendi kaderini tayin hareketleri,
orta ve alt tabakalarn belli bir kesimini yerli bir siyas kltr
erevesi harekete geirmi sonra da bu topluluk ile onun
"tarih" lkesinin, geni, hantal imparatorluklardan ayrlmasn
salamaya girimitir. znde bu hareketler hem modernletirici hem de otokratik olan rejimlere kar ynelmilerdir.
Genellikle bu rejimler, ynetenlerinin btnletirmeye, aunlukla mnasip bir tarzda trdeletirmeye abaladklar
etnik topluluk ve kategorilerden mteekkil bir kolaj zerinde
egemenlik ihdas ederler.
O nedenle klasik etnik milliyetilik, Habsburg, Romanov
ve Osmanl imparatorluklarnda olduu gibi, hem egemen
etninin ynetici sekinlerinin "resm" emperyal milliyeti192

liklerinin bir tahrikisi hem de onlara bir yanttr.

kinci etnik milliyetilik grubu veya dalgas 20. yzyl


ortalarna doru Avrupann smrge imparatorluklarnn
denizar topraklarnda ortaya kt. Bugn bu trden ha
reketler Afrika ve Asya'daki smrge sonras devletlerin bar
ve istikrarn tehdit etmeyi srdrmektedirler. Bu demotik
etnik-milliyetiliklerin ilk ipularn yzyl banda Bengal'de,
II. Dnya Sava ncesi ve sonrasnda Krtler, Karenler, Eveler,
Somali ve BaKongo halklar arasnda grmekteyiz. Avrupal
nclleri gibi bu hareketler de, daha eskinin Avrupal im
paratorluklarna benzer bir tarzda, otoktonluk iddialarna
ramen yabanc bir igal veya dayatma olarak grdkleri
smrgeci ve smrge sonras devletten tamamen ayrlmay
amalamaktadrlar.
Demotik ento-milliyetilik devlet ile millet arasndaki
farkllklar tam odaa koyar; Asya ve Afrika'nn her ke
bucanda ayr etnik topluluklar st rtlm, hasr alt
edilmi ve ihmale uram ama yeri doldurulmaz, moder
nizasyon gleri ile kendisi de ekseriyetle egemen etninin
ve onun sekinlerinin hizmetinde olan brokratik devlet
tarafndan imha tehlikesiyle kar karya bulunan kltr
deerleri adna harekete geirir. Tamiller, Sihler, Morolar,
Beluciler, Patanlar, zbekler, Kazaklar, Ermeniler, Azeriler,
Krtler, Grcler, Filistinliler, Gney Sudanl Eritreliler,
Tigreliler, Oromolar, Luo, Ganda, Ndebele, Ovimbundu,
BaKongo, Lunda, Eve, Ibo ve daha pek oklar iin, smr
geciliin kendilerini dahil ettii bu yeni devletler, btn bir
blgenin istikrarn tehlikeye drc uzatmal etnik kurtulu
savalaryla skn edebilecek, yedeklenmi bir husumet
duygusundan dorudan dmanla kadar uzanan bir hissiyat

1 Bu "resm" milliyetilik iin Anderson'a (1983, blm 6 ) ; baz Dou Avrupa klasik
etnik milliyetilikleri ile ilgili olarak Sugar ve Lederer'e (1969) bakn.
193

sergilemektedirler.

Hatt etno-milliyetiliin, Bat'da ve Avrupa'nn "eski,


devamllk arzeden milletler"inde bile zaman zaman nksettii
olur. 1960'lardan itibaren zerklik ya da ayrlma ynnde
nc bir etnik hareket dalgas Yugoslavya, Romanya, Po
lonya ve Sovyetler birlii'ne dek uzanacak ekilde Bat Av
rupa'nn byk blmn kasp kavurdu. Bu zgl dalgann
ilk davurumlarn Kanada'da Quebecliler arasnda ve Birleik
Devletler'de Gneyli Siyahlar sonra da Yerliler ve spanyolca
konuan topluluklar arasnda bulmak mmkndr. te
yandan Avrupal etno-milliyetiliklerin epey bir blm
(rnein Katalan, Bask, Brton, sko, Gal ve Flaman hare
ketleri) kken bakmndan sava ncesiydi ve kltrel ev
veliyatlar baz durumlarda 1880'lere dek uzanyordu.

Bu nc etno-milliyetilik dalgas, mill kimlik teorilerinin


eletirel bir szgeten geirilmesine sebep oldu. nk Deutsch ve Lerner gibi tarihi ve toplumsal nfusbilimcilerinin
balardaki dalma (srelerini vurgulayan) modelleri, neden
belli etnik topluluk mensuplarnn yerliliin seferberlii ile
siyas eylemlilie hazr olduklarn aklamakta baarsz
kalyordu. stelik daha kk topluluklar iin, "aa" kl
trlerin egemen etnik komular tarafndan zmseneceklerine
dair ikinci bir eilim varsaymlard. 1960'lar ve 70'lerdeki
olaylarn kesinlikle dorulamad bir ngryd bu. 4
Dalmac modellerin yerini byk lde bamllk
modelleri ald. Bu modeller periferik topluluklar ekonomik

Smrge sonras devletin yabanc, metropoliten kkenleri hakknda Alavi'ye


(1972); nc Dnya'nn bu etnik hareketlerinden bazlar hakknda R. Hall'a
(1979) bakn.
Batl hareketlere ilikin genel aratrmalar iin Esman'a (1977) ve Allardt'a (1979)
bakn.

Deutsch'a (1966) ve Connor'daki klasik eletiriye (1972) bakn.

194

ve siyas olarak, zellikle sanayileme srasnda ve sonrasnda


ekirdek etnilere tbi klacak "i smrgecilik" srelerini
ne kartmaktadr. Ama bu noktada da sorun var. "Periferi"nin
"ekirdek"e

bamlln

vurgulayan

yaklamlar

yakn

gemiteki etno-milliyetiliklerin oluum ve zamanlamalarn


aklayamyordu. Sanayilemenin tarihi bu hareketlerin ortaya
klarndan ok ncesine rastgelmekteydi. te yandan etno-milliyetilikte sosyo-ekonomik arkaplanla hibir belirgin
korelasyon yokmu gibi grnmektedir. Bir yandan Slovenya
ve Katalonya, te yandan Korsika ve Brtanya, Galliler ile
Flamanlar gibi, ekonomik artlar farkllk tayan ve bu
topluluklarn ekonomik orta direi tekil ettikleri yerlerde
din etno-milliyetiliklere rastlyoruz. Walker Connor'un da
iaret ettii gibi burada etno-milliyetilik dereceleri ile her
hangi bir tr ekonomik etken arasnda bir iliki yok gibi
grnyor. 5
Bu nedenlerden dolay etnik seferberlik hareketinin daha
geni kresel arkaplan balamnda Batl "yeni-milliyetilik"in
tad anlama daha yakndan bakmamz gerekmektedir. Zira
dnyadaki eitli blgesel devlet sistemlerinin istikrar kadar,
gelecekte mill kimliin ekil ve anlam da byk blmyle
bu hareketlerin baar ya da baarszlklarnda sakldr.
Aslnda btn bu demotik etno-milliyetilikler, katlanlar
gznde bu milliyetiliklerin tketilme tarz ve toplumsal
bileimindeki deiikliklere ramen, amalar ve anlamlar
bakmndan dikkate deer benzerlikler sergilerler. Bu ben
zerlikler, demotik dikey etnilerin etnik milletler haline d
nrken ki rotalarnn alamet-i farikalar olan, temel yediliin
seferberlii ve kltrel politikleme srelerinden kaynak
lanrlar. Bunun sonucunda onlarn yarattklar mill kimlik
tipi son blmde incelenen teritoryal sivil kimliklerden ta-

5 Connor (1984a).
195

mamen farkldr ve gnmzde pek ok devletin oul do


asna radikal bir meydan okumay tekil eder.

Eski imparatorluklardan doan etnik ayrlklk


Dou Avrupa ve Orta Doudaki rnekler geen yzyldaki
klasik etnik kendi kaderini tayin rneklerini oluturmaktayd.
Ama o zaman bile Avrupa'nn bat, kuzey ve gney eteklerinde,
rlanda, Norve, Finlandiya, Brtanya, Katalonya ve Bask
lkesi'nde, etnik ayrlklk rnekleri szkonusuydu. Klasik
ve sonraki etnik "yeni-milliyetilikler" arasnda balant ve
akmalar olmas tipik bir durumdur; eitli ayrlk etnik
milliyetilik "dalgalar"nda yaknlk ve kltrel esaslar ba
kmndan ortaklk gstermektedirler.

Neydi bu ortak kltrel temel? Btn bu hareketlerin


amalar, dikkati ekecek kadar benzerdiler. Bu amalar
unlard;
1. ayet yoksa topluluk iin edeb bir "yksek" kltr
yaratlmas.
2. Kltrel bakmdan trde "organik" bir millet olutu
rulmas.
3. Tannm bir "yurt" ve tercihan topluluk adna bamsz
bir devlet temini.
4. imdiye dek edilgen olan etniyi etkin bir etno-politik
topluluk, "tarihin znesi" haline getirmek.
Bu amalar gerekletirmenin kltrel temeli ayrdedici
bir "etno-tarih"in varl ve/ya da yeniden kefiydi. Bu tarihin
yetersiz kald yerde yeniden inas ve hatt "icat" edilmesi
gerekebilecekti. Her iki halde de etno-tarihten daima seici

6 rlanda rnei hakknda Boyce'a (1982); Norve rnei hakknda Elviken'e (1931)
ve Mitchison'a (1980,11-29); Finlandiya iin Jutikkala'ya (1962) bakn; bunlarn
hepsi de 19. yzyl ortalarnda serpilmitir.
196

bir biimde yararlanlmtr; belli eyleri hatrlamak kadar


unutmak da nemliydi.
Etno-tarih zsel olarak toplumsal ve siyas amalarla
kullanlmtr. Milliyetiler "kendi" tarihleri ile sadece tarih
uruna deil, "kendi halklar"nm lkesel gemilerine dair
bir mitolojinin yeniden yorumuyla da ilgiliydiler. Bandan
sonuna dek bu temelde, edilgen bir etninin yerliliin sefer
berlii, iirsel meknlarn ilenmesi ve altn alarn yadedilmesi yoluyla kltrel mirasn siyasallatrlma sreciydi.
iirsel meknlarn ilenmesi, her eyden nce tarihsel olarak
bir toplulua ait ve dolaysyla topluluk tarafndan kutsanm
kutsal bir lkeyi/topra tanmlamak demekti. Bu kutsal yurt,
-Siyon Da, Ararat (Ar) Da, Meru Da, Croag Patrick,
Kum, Yasna Gora (Yasna Tepesi) gibi- yz srlen hac yer
lerini, aziz ve bilgelerin mridlerine telkinde bulunduklar
ya da Hdann o topluluk ya da temsilcilerine grnd,
tarihsel kurtulu ve kefaret yerlerini kendi bnyesinde top
lamtr. Bu kutsal tarih merkezlerden yaylan etnik seilmilik
btn bir lkeyi aydnlatarak takdis eder. 7
iirsel meknlarn ilenmesi ayn zamanda yurdun doal
zelliklerini tarihsel zelliklere dntrme ve tarihsel antlar
doallatrma sreci demekti. Tuna ve Ren gibi nehirler, Siyon
ve Olympus gibi dalar, Vierwaldstattersee ve Peipius gibi
gller topluluk miriyle olan armlaryla ve gsterilen
abalarla beeriletirilip, tarihletirildiler. Stonehenge, Brton
lahitleri ve tarih ncesinden kalma ta antlar gibi tarih antlar
da tersine tamamen tekil bir etninin ya da blgesel peyzajnn
bir paras, zamann doal ortamlar halinde emdii eski
uygarln ayrlmaz bir paras ve ans haline geldiler. Aslna

7 Gney Polonya'da 14. yzyl sonlarna doru Bizansl Meryem Ana imgesine gre
yaplm Yasna Gora (Yasna Tepesi) manastrna gsterilen sayg bunun iyi bir
rneidir. O tarihten itibaren hac ziyaretlerinin yapld mill bir urak yeri ol
mutur.
197

rcu eden entelijensiyanm, etno-tarihlerini yeniden kefetmeye


ve halklarn yerli kltr yoluyla seferber etmeye alrkenki
etnik milliyetiliine sn derece zengin bir tn kazandran,
tam da bu doal ve antsal zelliklerdi. Milliyeti iirsel peyzaj
miti besteciler, sanatlar ve yazarlarda sanatlar eliyle o
alttklar ve yaylmasn saladklar gl bir nostalji ve
zdeleme duygusu uyandrmaktayd. Bohemya'da Smetana,
Dvorak, Finlandiya'da Sibelius, Macaristan'da Bartok ve Kodaly
ile Rusya'da Borodin ve Moussorgsky iin lkelerinin peyzajlar
ve mevsimleri, efsaneleri, antlar gl milliyeti duygular
uyandryor ve onlar da mzikleri araclyla geni ve zaten
hazr kamuya bunlar iletiyorlard. 8
Heroik gemii yadeden kutlamalar da eit nemi haizdi.
Max Weber, Alman Reich'nn ilhak ettii Alsasllarm (pek
ou Almanca konuuyor olmasna ramen)

Fransa'ya

duyduklar ortaklk duygularndan szederken, demotik etnik


milliyetiliin bu yanna dikkati ekmekteydi; " renkli
bayrak (Fransz bayra) pompiers (atafat) ve asker miferler
gibi yadigrlar, Louis Phillippe'in yazd fermanlar zellikle
de Fransz Devrimi'nden kalma hatralar bakmndan zengin
bir grnt sergileyen Colmar'daki mzeyi dolaan bir ziyareti
bunu hemen anlayabilir; bu eyalar dardan bakan birine
nemsizmi gibi gelebilir ama Alsasllar iin duygusal deerleri
vardr. Bu topluluk duygusu, ortak siyas, ve dolayl yoldan,
feodalizmin yklmasnn sembolleri olarak kitleler tarafndan
byk deer verilen toplumsal yaantlar/deneyimler yznden
ortaya kmtr ve bu olaylara dair hikayat ilkel halklarn
heroik efsanelerinin yerini almtr". 9
Aslna baklrsa bu heroik efsaneler ve tarih anlar "ilkel

Mzikteki milliyetilik konusunda Einstein'a (1947, 266-9,274-82) ve Raynor'a


(1976, blm 8) bakn. Yine yukarda 92-3. sayfalara bakn.

Weber (1968, Ksm l/a, blm 5, s.396).

198

halklar" la snrl deildir. Bunlarla -aralarnda Polonyallar,


ekler, Finliler ile Ermeniler, Almanlar, Trkler ve Araplarn
da yerald- btn klasik Dou Avrupa ve Orta Dou mil
liyetiliklerinin ilk byk dalgasnda karlamaktayz. Her
durumda milliyetiler gemi alarn heroizmini, (ou
zaman "kendilerine" ait olmayan) soy uygarlklarn azametini,
bu kahramanlar tarihten ziyade efsaneler diyarna ait ol
duklarnda bile ve ayet yayorlarsa ulusun onlar karanlktan
ekip karmak iin ne kadar zahmete katland hakknda
en ufak bir fikir sahibi olmadklarnda bile, bu byk mill
kahramanlarn maceralarn yeniden kefetmi ve ekseriyetle
de abartmlardr. Antik destanlarn eski kahramanlar olan
Siegfried, Cuchulain, Arthur, Lemminkainen, Nevs.ki, Aga
memnon, imdi mill erdem timsalleri ve yeniden yaratld
her yerde etnik milliyetilerin ycelttii
prototipleri mertebesine ykseltilmilerdi.

10

"yeni insan"n
Peki bu yeniden

keifler ve yeniden inalar kime hizmet etmitir? lk admda,


mensuplarn toplumsal stat ve siyas iktidar araynda
seferber etmek zere, yemden dirilen etnilerinin "yaayan
gemi"ine girmeye alan kksz entelijensiyanm. Bu rcu
eden entelijensiya, meslek becerilerini yeni kurulan toplu
luklarnn hizmetine sunmak suretiyle, dozu giderek artan
laik eitim yoluyla iselletirdii rasyonalist "eletirel sylem
kltr"nn yaratt etnik "halklarnn" ounluu ile kendisi
arasnda kpr kurmaya alr. 11
Ancak yeniden ina edilen bir etno-tarihe yaplan "rcu"dan
geni anlamda yararlananlarn, seferber edilen bu etninin
fertleri olmas da eit oranda nemlidir. Zira bu yerliliin

10 Bu srele ilgili olarak Kedourie'ye (1971, giri) bakn.


11 "Eletirel sylem kltr" hakknda Gouldner'e (1979) bakn. Entelijensiyann
klasik Avrupa milliyetiliklerinde oynad rol hakknda Bamard'a (1965, blm
1) ve Anderson'a (1983, blm 5) bakn.
199

seferberlii sreci ile statleri, etkin hale geldikleri iin artk


basite d tahakkmn edilgen nesneleri olmaktan kmalar
anlamnda deil ama daha zel olarak tarihselci entellekt
ellerin temellk ettikleri ve edeb bir "yksek" kltr dairesine
ykselttikleri eyin kendi folk kltrlerinin bir formu olmas
bakmndan tersyz olmutur. lk kez kitleler, halk egemenlii
slogan altnda tarihn znesi haline gelirler. Bireysellik, esizlik
ve dolaysyla millete dnen topluluun raison d'etre'i onlarn
kltr iinde aranmaktadr. 1 2
Bu yediliin seferberlii srecinde tamamen yeni "iletiim
ilikileri" kurulur. Deerlerin, sembollerin, mitlerin ve anlarn
dolamnda ve yeni nesillerin bu gelenekler iinde toplumsallatirlmasmda, ailevi ve etnik iletiim tarzlarnn pek ok
alanda hkim olduu bir yerde, gemie rcu eden enteli
jensiyanm nclk ettii yediliin seferberlii srecinin etkisi,
etnik deerlerin, mitlerin ve anlarn siyas bir milletin ve siyas
olarak harekete gemi bir topluluun temeli haline gelecei
"mill" bir iletiim ve toplumsallatrma tarz yaratmak ola
caktr. Belirli snflarla (genellikle burjuvazi ama zaman zaman
da aa aristokrasi ya da hatt iilerle) birlikte entelijensi
yanm belirli trlerinin himayesi altnda yeniden ina edilmi
etnik folk kltrn topluluun btn snflarna yayan yeni
ve bariz bir mill kimlik yaratlr. Bu kimliin sivil unsurlar
da vardr; fertler imdi siyas etno-milletin yasal yurttalar
drlar ve bu arada kendilerini teritoryal terimlere gre de
tanmlamaya balarlar. Ama mill kimlik tarzlarnn temeldeki
demotik kklerini muhafaza ettii de bir gerektir; eskiden
dikey etniler arasnda yeralan entelijensiya ile entellektellerin
yaratt bu mill kimlik kendi farz- mahal etnik kltr ve
snrlaryla yaknlk kurmaya alr. Kitle seferberliine dayal
etnik milliyetilik kendi varsaymsal etnik kklerinin imgesine

12 Bu konuda Nairn'e (1977, blm 9 ) ; yine Pech'e (1976) bakn.


200

uygun olarak bir siyas millet yaratr.


O nedenle, eskinin demotik etnilerinin seferberlii ve
dnm yoluyla yaratlan ama bu kez teritoryal temelli
mill kimliklerden ok daha keskin ve ekseriyetle daha ie
dnk olan topluluklar arasnda mill kimlikler son derece
farkl bir form kazanrlar. rlanda milliyetilerinin yeniden
uyanan Kelt kltrne gsterdikleri ilgi veya Karelia'nn,
peysajnn, tarihinin ve iirselliinin yeniden kefinin Fin
landiyallar arasnda uyandrd gl duygular; kaybedilmi
etnik bir gemiin, her ferdinin halkn yegne otantik sesi
olduu iddiasndaki bu yeni yerli kltr iinde yeniden
eitilmesinin gerektii yeni siyasallam bir topluluun
hizmetinde kuvvetle yeniden kefinin ve manev seferberliin
tipik bir rneini oluturur.

13

"Otantik" yerli kltr ve tarihle kurulan bu derin ilginin


sonular iyi bilinir. Bu, Dou Avrupa'da ve Orta Dou'nun
baz yerlerinde, zaman zaman bagsteren rahatszlklara
ramen uzun yllar yanyana istikrar iinde yaam halklarn
rekabet ve hatt atma durumuna dmelerine neden ol
mutur. Etnik bakmdan kark blgelerde bir etnik kltrn
ortaya kartlp hayata geirilebilecei bir yurt aray, antagonizmalar yaratmaya veya nceden varolan husumetleri
kztrmaya yaramtr. 19. yzyln sonlarnda zellikle bu
blgeler en sert atmalarn ve terrn yaand yerler halini
aldlar. 1 4
Terr ve istikrarszl artran sadece yerliliin seferberlii
srecinin ayaklandrd tutkular deildi; ayn zamanda en
demotik etnilerin ierildii eski imparatorluklarn yava ama
hissedilir k de ayn etkileri yaratt. Yzyllar boyunca

13 Bu Galli milliyetilik hakknda Lyons'a (1979); Finlandiya'daki "Karelianizm"


iin Latiinen'e (1985) ve Boulton Smith'e (1985) bakn.
14 rnein Kedourie'e (1960, blmler 5-6); Pearson'a (1983) bakn.
201

bu blgelerde yegne siyas meruiyet kayna emperyal


devletler ve bunlarn monarklar olmutu. Aktan aa ileri
srlen ve kabul edilmi baka bir seenek szkonusu deildi.
Bu tarih kltr topluluu iinde ona alternatif bir (g ve
meruiyet) kaynan konumlandrmak, seenek aramaya
kalkmak sadece yeni bir siyas kimlik tipi yaratmak deil ayn
zamanda da bu kimlii, siyas otoritesini egemen halk
doktrinininden alacak yeni bir siyas dzenin temel ilkesi
durumuna ykseltmek demekti. O nedenle yinelenen "Fransz
devrimleri"nin biricik meru siyas otorite kayna olarak
hkmran bir kltrel topluluk fikrine itibar etmesi nemlidir;
bu tmleik millet rnei saygn Bat'nn canevidir. Enteli
jensiyanm yerliliin seferberlii programna siyas meruiyetini
verebilecek ve moral ve kltrel dnm siyas ve toplumsal
bir devrime dntrebilecek olan yalnzca bu rnek ve bu
saygnlk olabilirdi. 20. yzyla girildiinde Habsburg, Osmanl
ve hatt Romanov imparatorluklarnda Fransz Devrimi'nin
sedalar duyulmaya balamt. 1 5
Ancak Franszlarn egemen halk idealiyle entelijensiyann
ba ektii modern ncesi demotik etnilere dayal yerliliin
seferberlii srecinin kaynamas bu halk topluluklar arasnda
olduka farkl bir "mill kimlik" modeli yaratt. Sivil ve siyas
haklardan ziyade halk katlm; demokratik partilerden ok
poplist rgtlenme; aznlklarn ve bireylerin devlet m
dahalesi karsnda gvenceye kavuturulmasndan ziyade,
halkn mill devletinin mdahalesi; btn bunlar onyllar
iersinde, modern ncesi demotik etniler zerine kurulan
yeni olumu etno-siyas milletlerin alamet-i farikalar haline
geldiler. Teritoryal milletin sivil ideallerini, genellikle im
paratorluklara kar verilen ayrlk mcadelelerin peinden

15 rnein Fransz Devrimi'nin Osmanl Trkiyesi zerindeki etkisi konusunda


Berkes'e ( 1 9 6 4 ) ; Yunan rnei konusunda Kitromilides'e (1980) bakn.
202

kurulan etno-siyas milletlerin secere balaryla bu kayna


trma abas, mteakip yerliliin seferberlii dalgalarna ve
Bat'nn eski devletlerinin yansra Afrika ve Asya'nn yeni
devletlerinde ayrlk etno-siyas topluluklarn ortaya kna
emsal tekil etti.

Smrge sonras devletlerde etnik ayrlklk


Etnik ayrlk hareketlerin ok byk bir ksm II. Dnya
Sava'ndan sonra Asya ve Afrika'nn yeni kurulan devletle
rinde ortaya kmtr. Baka bir deyile, birincisi, gerek si
yasetin leini ve gerekse merkez olarak datlan kaynaklar
zerinde dnen atmalardaki ans orann artrarak, bir
birinden tamamen ayr ve farkl ok sayda etnik topluluk
ve kategoriyi tek bir siyas yarg kapsamna alan smrgeci
bir devlet szkonusu olduu iin; ikincisi de, gelecekteki
smrge sonras devletin sivil dzenine ve onun teritoryal
mill birliine meydan okuyacak etnik ayrlklklarn da
doduu k ve el deitirme yllarnda, smrgeciliin
ykl sreci boyunca gerekletii iin, ifte bir anlamda
smrgecilikten zuhur etmilerdir. Bu sava sonras etnik
ayrlklklarda ileyen temel sreler klasik etnik milliyetiliinkine benzemektedir. Ama dzeni ekseriyetle i i e
gemi hatt tersine evrilmitir.
Dou Avrupa ve ktann kenar blgelerinde olduu gibi,
etninin ve mirasnn, entelijensiyann ba ektii yerliliin
seferberlii srecini takiben siyasallamas yerine bu iki srecin
birlikte ortaya ktn veya bildik sralan deitirdiklerini
gryoruz. Avrupa'da milliyeti hareketler evvela birka on
yl sren bir kltrel "yeniden uyan" evresinden doarlarken
Asya ve Afrika'da bu iki milliyetilik tarzn sk sk birlikte
veya e zamanl olarak grmek mmknd. rnein Krtler
arasnda ilk kltrel ve edeb rgtler J n Trkler'in 1 9 0 8
203

tarihinde yaptklar darbenin (coup) ardndan ortaya kt.


1898'de kurulan ksa srm bir Krt dergisini bir yana ko
yarsak, stanbul'da parlak bir kltr gazetesi de yaynlayan
ilk Krt kltr rgt (Teali ve Terakki-i Kurdistan)

1908

Austos'unda kuruldu.
Bu arada J n Trkler de byk Krt ehirlerinde Krt
kulpleri atlar. 1910'da kurulan ilk Krt siyas rgt Kiviya
Kurd (Krt Umudu) 1912'de yasallatrld. I. Dnya Sava
ve ardndan gelen srgn ve kymlar Krt siyas eylemliliini
kesintiye uratt; ama yeni siyas rgtler, bilhassa Krdistan
Teali Cemiyeti mcadeleyi kald yerden srdrd. Yazlar
bir standarda kavuturma ve Krt dilini modernize etme
kampanyas daha geni bir milliyeti siyas mcadelenin
uzantsdr ve Trklere, Irakllara ve ranllara kar, zellikle
1960 ve 70'lerde yrtlen eitli gerilla mcadeleleri iinde
kabilesel olarak blnm etnik bir topluluun siyasallamas
ile pari passu (elele) gider. 1 6
Pakistan'daki Belucilerin durumuna gelince; entellekt
ellerin arkalarnda uzun bir tarih, zengin ve antik bir folklor
bulmalar mmknken, buradaki yerliliin seferberlii s
recinin 1947'den sonra siyas bir Beluci milliyetiliinin
uzants eklinde gelitii kesindir. rnein Arap alfabesinin
deiik bir Farslam Nastaliq biimine dayanan ayr bir Beluci
alfabesinin 1 9 6 9 ylnda Kanada'da baslm bir Beluci ders
kitabnda kullanlmas son derece yakn bir tarihte gerek
lemi, ama ok sayda Beluci milliyetisi kitaplarn Urduca
ve ngilizce olarak yazmtr. Bir yandan yava yava gelien
kentleme ve eitim yeni bir milliyeti nderlik oluturacak
olan bir eitimli snf yaratrken, Pakistan'daki merkez
otoritelerle zaman zaman nkseden savalar kabile bln
melerini yatay kesen mevcut Beluci mill bilincini tehlikeye

16 Krt mcadelesi konusunda Edmonds'a ve Chaliand'a (1980, 8-46) bakn.

204

drmtr. 1 7
Yine Filistinliler ve Eritreliler gibi dier rneklerde, yerliliin
seferberlii sreci ilkin bugnk ihtiyalarn hizmetine koulabilir bir etnik gemi kefetmek sonra da siyasallam
bir ortak kltrden birleik ve farkl bir bilin ve duygu ya
ratmak durumundadr. Filistinlilerin durumunda bu, ayr
bir Filistinli kltrel ahsiyeti ne kartmak ve bunu daha
geni olan Arap kimliinden ayrdetmek anlamna gelir.
Eritrelilerin durumunda ise ortak bir blgesel birlik yazgs
ile siyas mcadeleden kltrel bir birlik yaratlmas gerek
mektedir. Her ne kadar burada da kltrel sembolizmin her
yerde rastlanan trden kimi boyutlarn nceden varsayacak
olsa da bu her iki rnekte yerliliin seferberliinin potasn
bizzat asker ve siyas mcadele salayacaktr. 1 8
Kkenleri ne olursa olsun bugnk ayrlk etno-milliyetilikler, snrlar ve raison d'etre'leri smrge mirasnn
bir parasn oluturan grece yeni devletlerden zerklik veya
ayrlma istemektedirler. Etkisizliklerinin asl kayna bizzat
smrge sonras devletin oulcu doas ile krlgan me
ruiyetinde yatmaktadr. Yeni devletin vaadlerini yerine ge
tiremedii veya belli etnik topluluk ve kategorileri bakalar
pahasna kaynamad durumlarda ekonomik ikayetler is
yann katalizr olurken; ayrlmay bir are haline getiren

17 Beluci, Sindi ve Petu hareketleri de dahil Pakistan'daki etnik politikalara genel


bir bak iin Selig Harrison'un, Banuazizi ve Weiner (1986, 267-98) iinde yeralan
"Pakistan'da Etniklik ve Siyas Pat" yazsna bakn.
18 Eritre'nin durumunda bu zellikle problematik bir nitelik arzetmekteydi; talyan
smrgeciliinden edinilen tecrbe ile Etopya'nn bask altna alnmas hi
phesiz blgede dokuz ya da daha fazla etnik kategori arasnda belli bir birlik
duygusunun yeermesine yardmc olmutur. Ancak hkim durumdaki Hristiyan
Tigrini dili konuan halklar ile esas olarak Mslman "Tigre" ve teki halklar
arasndaki blnmeler, son zamanlarda Eritre Halk Kurtulu Cephesi'nin de itirak
ettii periyodik olarak nkseden bir i savaa yolamtr; Cliffe'e (1989, 13147) bakn. Filistin deneyimi konusunda Quandt'a (1973) bakn.
205

asl koullar yaratan, tam da smrge sonras devletin bu


doasdr. Devletin ve devlet grevlerinin gc herkesin
malumuyken, yine de bu yeni devletlerde siyas iktidar m
cadelesini keskinletiren sadece etnik rekabet deildir; za
ferlerin ve yenilgilerin Bat'nn gelimi ve daha birleik bir
nitelik arzeden devletlerinde olabileceinden ok daha byk
dlleri ve cezalar vardr. zellikle kentsel rekabet koul
larnda etnik balar daha bir ne kt ve toplumsal snflar
daha az gelimi olduu iin partilerin ve nderlerin siyas
semenlerinin, parti sloganlar ve programlarnda ne kan
bir ya da daha fazla etnik topluluk ve kategoriden olumas
sort derece muhtemeldir. Etnik bakmdan tanmlanm seim
blgeleri arasndaki iddetli siyas rekabet, snrlar keskin
letirmeye ve etniler ile etnik kategorilerin z-bilinlerini
gelitirmeye eilimlidir; stelik bu rekabette baarsz olmak,
bir de tekrarlanacak olursa, malup topluluu, zellikle de
nderlerinin olumsuz klieleri iselletirdii ya da Biafra'nn
durumunda olduu gibi, bu trden klielerin terr ve katliam
koullarnn yaratlmasna yardmc olduu yerlerde ayrlmay
dnmeye sevkedebilir. Bu nedenle ayet yeni devletin
nderleri 1975'den itibaren Nijerya siyas nderliinin yap
maya alt gibi ekonomik ve idar nlemlerle etnik ayr
lklarn fitilini skecek etkili tedbirler almazlarsa veya etnik
muhalefeti zor kullanarak bastrmak iin egemen etniyi
kullanmaktan ekinmezlerse, yeni ok etnili devletlerde etnik
istikrarszlk yaratc gizil eilimlerin hesaba dahil edilmesi
gerekir. 1 9
Elbette u ya da bu etnik topluluk veya kategoriyi "teritoryal

19 Biafra hakknda V.Olorunsolo'nn Olonrunsolo (1972) iinde yeralan "Nijerya",


yazsna ve Markovitz'e (1977, blm 8) bakn. Bir egemen etninin nasl kulla
nldna dair bir rnek iin D. Rothchild'n Olorunsolo (1972) iinde yeralan
"Kenya" yazsna bakn. Asya ve Afrika'daki etni-devlet ilikilerindeki kalplara
dair zenli bir zmleme iin Brown'a (1989, 1-17) bakn.

206

millet" ten ayrmay amalayan sivil ve teritoryal mill kimlik


ve hareketler yaratma abalar ile onu bir "etnik millet" haline
getirme gayretleri arasnda yakn, belki de diyalektik bir iliki
vardr. Yeni devletlerin nderlikleri, ok etnili bir mozaikten,
btnlemi teritoryal milletler yaratmaya altka etnik
ihtilaf kma ihtimali oalacak; hatt smrgecilik ile mil
liyetiliin, kendi etnik gemi ve kltr mirasn yeniden
kefetmek zere bir gemie rcu eden entelijensiyay ayaklandrd her yerde ayrlma teebbsleri de artacaktr.
Bu trden gemiler kefetmenin artk mmkn olmad
ya da onlar kefedebilecek bir entelijensiyanm bulunmad
yerde brakalm ayrlk hareketleri bir yana, ne smrgecilik
ne de btnletirici teritoryal milliyetilik etnik ihtilafn fitilini
skebilecek durumdadr. Bu, etnik milliyetilik hareketlerinin,
smrgecilerin varlna ramen, Batl kapitalist szmann
ve civardaki teki milliyetiliklerin izlerini asla skp ata
mam olmas anlamnda "baarsz milliyetilik"lerinden dem
vurabileceimiz Aa Sahra Afrika'sndaki pek ok kk
etnik kategori iin dorudur. Burada gerekli "i" koullar -laik
entellektllerden, daha geni olarak entelijensiyadan oluan
bir tabaka ile yeniden kefedilebilir bir etnik gemi- eksik
ti. 2 0
Bu, pek ok rnekte, farkl etnik topluluk ve kategorilerin
ya da bulunduklar blgelerin ekonomik ve kltrel nispi
gelime dzeylerinin nemini inkr etmek anlamna gelmez.
Horowitz'in argman btn arlnca sadece bu gelime
ilikilerine yaslanmaktadr. Horowitz etnik ayrlk hare-

20 Aslnda Gellner, etnik milliyetiliklerle karlatrldnda ok daha fazla "nesnel"


kltrel farkllklar mevcut olduu iin milliyetiliin "zayf olduunu ileri
srmektedir. Sadece baz farklar etnik seferberlik iin uygun zemin oluturur;
dierleri milliyetiliin geliimi bakmndan temel oluturmay "baaramaz". Bakn
Gellner (1983, blm 5). Mtekabil milliyetilikler ortaya koymay "baaramayan",
bilinen Afrikal kabile rnekleri hakknda King'e (1976) bakn.
207

ketlerin daha hzla ve sklkla gney Sudan, Krdistan, Karen


ve Birmanlar ile Pakistan Bengallileri gibi geri kalm bl
gelerdeki geri kalm etnik gruplar arasnda ba gsterdii
iddiasndadr. Bunlarn btnlemi teritoryal milletler yaratma
projeleriyle yeni devletler ailesine katlmakla kazanacaklar
pek az ey olmal. te yandan geri kalm blgelerdeki gelimi
etnik gruplar ayrlma konusunda gnlszdrler. Yeni devletin
baka blgelerine nfus ihra edenler olarak, sadece durumlar
dayanlmaz bir hal aldnda ve kalmann maliyeti son derece
ykseldiinde byle bir zme ynelirler. Yoruba, Baganda
ve Sihler gibi gelimi blgelerde yeralan gelimi gruplar iin
ayrlma yalnzca ekonomik maliyeti dkse szkonusudur
ve genellikle de blnmemi bir devlet iinde kalmak topluluk
asndan daha krldr. Gelimi blgelerdeki geri kalm etnik
gruplar ayrlmaya daha ok kafa yorabilirler ama onlar da
bulunduklar blgede nadiren arlkl kesimi olutururlar;
Gney Katanga hari ayrlmadan beklenen ekonomik yararlar
yeterli bir siyas denetimle akmaz. Genelde etnik ayrlk
la giden yollarn aklannda ekonomik karlarla grup
tedirginlii birbirine karr ama vakalarn byk bir bl
mnde grup tedirginlii hayal edilen ekonomik karlara ar
basar. 2 1
Horowitz'in ayrlma konusundaki matrisi sadece bir rehber
olarak dnlmtr. Araya girebilecek -etnik ayrmcln
iddeti, devlet hizmetlerinin dzeyi, gn boyutlar vs. gi
bi- grece gelimi gruplardan ve blgelerden ayrlma du
rumuna ve zamanlamasna dair karmlarda bulunmay
mmkn klacak daha pek ok deiken vardr. Buna ramen
szkonusu matrisin geri kalm blgelerdeki geri kalm etnik

21 Horowitz, 1945, blm 6; benim deerlendirmem asl olarak ayrlk etnik


milliyetiliklerin mill kimlik inasnn yaratt sonularla ilgili olduundan,
Horowitz'in savlarnn ayrntl serimi bakmndan snrl kalr.

208

gruplar arasnda ayrlma yanls hareketlerin saysal stn


lne dikkati ekmesi, ayrlmay yeni devletler iersindeki
gruplarn ve blgelerin greli konumlaryla ilikilendirmenin
ne kadar yararl olacan gsterir.
Bu tarz bir matris iki bakmdan sorunludur. Birincisi, her
rnekte gstergelerin, dzensiz deerlendirmelerin ve atan
klielerin muhtemel terkipleri dnldnde, "gelimi"
ve "geri kalm" gibi kavramlar (dakik bir ekilde) tespit
etmenin glnden kaynaklanr. Eritre ve Biafra hadiseleri
bu tr kavramlar btn gruplara uygulamann veya bu
kavramlara dayanan varsaymlardan sonular karmann
zorluunu gsterir. Baltk devletlerindeki son olaylar da
"gelimi" blgelerdeki "gelimi" gruplarn ayrlmaya g
nlszlkleri konusundaki kehanetlere kukuyla baklmasna
vesile olmaktadr. kincisi, bu hadiselerin de akla getirdii
gibi, bu trden matrisleri besleyecek, onu ok daha karmaklatrp kullanmn gletirecek tamamen farkl unsurlara
ihtiya vardr. Unsurlar derken, yakn bir zamana ait olsa bile
faydalanmaya msait bir etnik gemiin yansra (Horowitz'in
Bask rneinde teslim ettii gibi) siyas basknn ve demokratik
zgrlklerin derecesi, kltrel ve siyasi hareketlilie tannan
imknlar ve bir entelijensiyanm varl ya da yokluu gibi
eyleri dnyorum. Gemite etnik antagonizmalarn
mevcudiyeti de smrgecilik sonrasnda ve krlgan yapl
yeni bir devlet balamnda konuyla ilgili bir etkendir. 2 2
Ama belki de en etkili ve yeni etnik milletler yaratma ansn
en fazla zorlayan unsur, yeni devleti ve aygtlarn kontrol eden
sekinlerin etnik ayrlma yanls hareketlere kar ekseriyetle
de byk miktarda zor kullanarak diren gsterme gc ve
kararlldr. Aslnda II. Dnya Sava'ndan bu yana ama-

22 Bu unsurlara, Banuazizi ile Weiner'in (1985) yayna hazrladklar kitapta yeralan


Pakistan ve ran zerine yazlarda arlkl bir yer verilmektedir.
209

larna ulaan etnik ayrlk hareket says bir elin parmaklarn


gemez. Yeni devletlerin byk blm, ayrlma ile deil
smrgeciliin ykl srecinde yaratlmtr. Banglade ve
Singapur gibi istisnalar, istisnai koullarn rndr; ezici
oranda inli nfusun barnd Singapur'un ayrl bir anlama
neticesidir, Banglade'inki de blgesel gcn beklenmedik
ekilde jeopolitik yer deitirmelerinin bir sonucudur. Baka
her durumda, rnein Biafra, Eritre, Krdistan, Kalistan
ve Tamil Nadu'da,* ne anlama ne de allmadk blgesel
jeopolitik bir kayma vakidir. Bu (ve dier) etnik ayrlk
lklarn her birinin d destei varolmasna vardr; ama en
azndan geici olarak hibiri, ynetici snflar egemen etniden
kan ve hatt etnik zerklie cephe alan bir devleti, anlaml
saylabilecek ayrcalklar tanmaya zorlayabilecek dzeyde
bir d destee bel balayacak durumda deildi. Ardndan ba
gsteren istikrarszlk, Etopya, Angola ve Sri Lanka'da olduu
gibi, ksa srede barl bir zm yolunda ok az umut
tayan iin iin kaynayan etnik huzursuzluktan uzatmal
ayrlk savalara kadar saysz kla brnd. 2 3
Bu istikrarszlk smrge sonras devletler balamnda etno-ulusal kimliklerin yaratlmas hususunda ne gibi bir anlam
tar? Bu devletlerin btnletirme ve zaman zaman da ayrma
ynndeki basklar, demotik etnilerin etno-siyas milletlere
dnmelerinin almet-i farikalar olan yerliliin seferberlii
ve kltrel siyasallama srelerini acndrmakta mdr, yoksa
glendirmekte midir? Burada buna kategorik bir yant vermek
gtr. Btnletirme ynndeki basklarn szkonusu ya
plarn altn oyduklar ve Sibirya ile Afrika'da grld gibi

(*) Tamil Nadu: Hindistan'da Madras Eyaleti, -.n.


23 Afrika ve Asya'daki etnik ayrlk ve irredentist milliyetilikler ve bunlarla ilgili
jeo-politik deerlendirmeler hakknda Bucheit (1981), Wiberg (1983) ve Mayall'a
(1985) bakn.
210

edeb geleneklerden yoksun veya Latin Amerika'nn baz


ksmlarnda olduu gibi bu gelenekleri ksmen yitirmi olan
ok sayda daha kk etnik kategorinin kltrlerini an
drd kesindir. Bu rneklerde edeb "yksek" kltr ile
uzman iletiim gruplar gelitirmede ya da mevcutlar idame
ettirmede gzlenen baarszlk bu etnik kategorilerin smrge
sonras devletlerde kltrel btnlemeye kar direnlerini
azaltmtr. Belki de bu nedenlerden tr bu kategoriler
akltrasyon ile btnlemeye kar koyacak siyas irade ve
asker olanaklardan da yoksundular.

24

te yandan, modern koullara uyarlanabilecek edeb ge


lenei ile canl bir kltrn varolduu yerlerde, smrge
sonras devletin ounlukla smrgeciliin blc/ayrc
politikalarnn izinden giderek, btnletirmeye ynelik
basklar uygulamas, ekseriyetle etnik seferberlik ve siyasallama srelerini glendirmitir. Byyen ihtilaf, nceleri
sadece dilsel veya etno-din bir kategori olan ve Eritre ile
Gney Sudan'nn durumunda olduu gibi yine de din ile etnik
kkene blnebilir bir durum arzeden etnik kimlik duygusunda billurlat. Hatt Krtler ve Ibolar gibi olduka tannm
etnik gruplar bile II. Dnya Sava sonuna kadar birlik ve
tutunumdan pek az haberdardlar; Krtler bugn de aralarnda
ekimelerin eksik olmad da kabilelerine blnmttr,
Ibolar ise Ibo ve Hristiyan olmayanlarla rekabet halinde,
sadece ngiliz smrgeciliin ve 1960'dan sonra azgn bir etnik
rekabetin neden olduu deiikliklerin bir araya getirdii ky
ve eyaletlere dalmlardr. Her iki grubun mensuplarna da
daha geni bir kendilik bilinci ile ortak tarih ve kader duygusu
kazandran, Krtlerle Ibolarn dahil bulunduklar devletler

24 Bu trden daha kk gruplar arasnda vuku bulan etnik krm (etnosid) hakknda
Svensson'a (1978); Orta ve Latin Amerika'nn yerli halklar arasnda yerli ge
leneklerin ksmen yokoluu hakknda Whitaker ve Jordan'a (1966) bakn.
211

ve teki topluluklarla olan atmalardr. Bu bakmdan smrge


sonras devletin srekli istikrarszl yllar boyu youn bir
etnik kimlik duygusunu tevik etme ve mstakil bir etnomill kimlie duyulan zlemleri glendirme eilimi gstermi,
blgesel ve etnik atmalar beslemitir.

25

u halde etnik krm ye etnik seferberlik, smrge sonras


devletin ve onun ok etnili bir toplumu "teritoryal bir millet"
iinde btnletirme gayretlerinin ekseriyetle krlgan ama
cebri doasnn eit oranda mmkn sonulardr. Pek ok
devlette rejimlerin aznlk etnilerinin ve blgesel etnik ka
tegorilerin ekonomik ve siyas taleplerini telif ve hatt tatmin
ynndeki abalarna ramen bu durum ok sayda rnek iin
geerliliini korur.
Bu dengenin artk srdrlemedii, soumu etnilerin terre
ve isyana bavuracak kadar yabanclat yerlerde, etnik
milliyetilik, topluluun atmaya girmi pek ok ferdini yeni
tipte bir siyasallam yerli kltr iine eken ve farkl trde
bir katlmc toplum yaratan yeni bir mill kimlik iin bir ara
haline gelebilir.
Bu durumda hareketin kendisi yeni bir toplum ve kltrn
prototipi ve habercisi olur. arklar, bayraklar, giyim ku
amlar, iirleri, sporlar, sanat ve zanaatlarnn yannda
hcreleri, okullar, gerilla birimleri, yardm kurulular, zyardm gruplar, kadn cemiyetleri ve ii birlikleri, hepsi de,
hatt ayrlmaya mani olunduu ve szkonusu topluluun kendi
devletini kurmay baaramad yerlerde bile gelecekteki etnik
milletin ve onun siyas kimliinin ekirdei, n habercisi ve
yaratcs olur. Bu gibi durumlarda szkonusu hareketler bir
demotik etniden bir proto (n)-milletin yaratlmasna yardmc

25 Krtler konusunda Chaliand'a (1980) ve Entessar'a (1989,83-100) bakn. imdinin


Nijerya'sndaki smrge ncesi etnik kategoriler hakknda Hodgkin'e (1975,
Giri) bakn.
212

olmulardr, zira millet, kendi devletine sahip olma arzusu


tadnda bile devletle ayn deildir. 26

Sanayilemi toplumlarda
ayrlklk ve zerkilik
nc bir demotik etnik milliyetilik dalgas, 1950'den
itibaren sanayi toplumlarn kasp kavurmutur. Bu yeni bir
grngdr; milliyetilii II. Dnya Sava ncesinde yaam
olan ve etkilerine kar baklk kesbettii dnlen
devletlerde, milliyetiliin yeniden canlanm olmas. Ge
limekte olan toplumlarla gelimi devletlerin etnik milli
yetilikleri arasndaki fark barizdir; ilkinde, yeni devletlerde
teritoryal milletler yaratma gdsnn tepkisel bir etnik
ayrlkl uyard ak seik bir yrngeye tank olmaktayz;
oysa sanayilemi toplumlarda, eski mill nefretlerin kllerinin
kartrld milliyeti dramann ikinci perdesini izlemekteyiz.
Kuzey Amerika, Avrupa ve

perestroika'ya

maruz kalm

Sovyetler Birlii'nde mdahaleci devlet, kendi etnik aznlklar


arasnda, imdiye dek suskun kalm veya bastrlm zerklik
ve hatt ayrlma ynndeki emelleri yeniden tututurmutur.
Hi phe yok ki bu milliyeti canlantaki dinlik pek ok
gzlemciyi akna uratmtr.

27

Bu canlann yeni ayrdedici zellikleri nelerdir? Birincisi,


bunlarn byk blm itibariyle ayrlk olmaktan ziyade
zerklik yanls olmalardr; szkonusu etnik hareketin yan
dalarnn ounluu, yzyllar boyunca ierildikleri devletin
siyas, asker ats iinde kalmay srdrrken, kltrel,

26 Etnik miliyeti hareketlerin topluluk yaratc doas iin Hutchinson'a (1987)


ve Cliffe'e (1989, 131-47) bakn.
27 Connor ile Lijphart'n Esman (1977) iindeki yazlarna, yine Allardt'a (1979)
bakn.

213

toplumsal ve ekonomik zerklik istemektedirler. Bu genelle


menin istisnalar yok deildir. Baskllar arasnda ETA ve skoya'daki SNP* gibi, hareketin daha radikal kanatlan dorudan
doruya spanya ile ngiltere'den bamsz olunmasndan yanadrlar; Litvanya'daki Sajudis rneinde olduu gibi bir ka,
bir btn olarak ayrlk emeller ortaya koymaktadr. Ama
btn olarak bakldnda sanayi toplumlarndaki ou etnik
hareket zerklii ayrlmaya yelemitir.

28

kincisi, etnik zerklik yanls hareketler, kltrel-mill ve


siyas-mill eklinde ifte bir kimlik, veya greceimiz gibi
Fransa'da Brton milleti, spanya'da Katalan milleti vb. gibi,
teritoryal bir devlet kimlii altnda bir mill kimlii ihtimal
dahilinde grmekte hatt istenir bulmaktadr. Baka bir deyile,
skoyallarn 1970'lerdeki devalasyon tartmalar srasnda
bir rneini verdii gibi, mevcut devlet ats altnda kalmann
salayaca ekonomik kazanlarn hi sz edilmese bile,
kolayca birbirlerinden kopartlamayacak olan tarih anlar
ve siyas hissiyatn ikiliini kabul etmektedirler. 2 9
ncs sanayi toplumlarnda etnik zerklik yanls
hareketler, genelde gelimekte olan devletlerin oundan daha
yksek bir yaam standardna sahip, olduka yerleik bir yap
arzeden devletlerde ortaya kar. Aralarnda, daha az gelimi
blgelerde nispeten az gelimi gruplar bulunabilir ama bu
gruplarn ya da bu gruplarn bulunduu blgelerin pek az,
gelimekte olan lkelerde karlatmz trde bir yoksulluk
sergilerler; Brtonlarla Brtanya'nn, Gney Sudan'la kar-

(*) Eta: Euskadi ta Askatasuna (Bask ve. zgrlk). SNP: Scottish National Party
(skoya Mill Partisi). Bask ve skoya'nn milliyeti partileri, -.n.
28 Milliyetiliin Litvanya'da yeniden canlanyla ilgili olarak Vardys'e (1989,
53-76) bakn.
29 skolar hakknda MacCormick'e (1970) ve Webb'e (1977); Batl demokrasilerdeki
"ifte sadakat/ballk" sorunu hakknda A.D.Smith'e (1986c) bakn.
214

latrlmas mmkn deildir; hatt baz durumlarda gerek


etniler gerekse igal ettikleri blgeler egemen grup ile mer
kezden daha da gelikinlik arzeder; rnein Baskllar ve
Katalanlar, Sloven ve Hrvatlar, Kastilya veya Srbistan'dan
daha yksek bir ekonomik gelime dzeyine sahiptirler. Ama
btn bu gibi durumlarda gelimekte olan dnyayla kar
latrldnda gelimi dnyann devletleri daha tekin ve
eskidir ekonomik temelleri daha gelikindir. 3 0
nemli ama ksmen istisnai bir nitelik arzeden drdncs,
sanayi toplumlarnda etnik zerklik yanls hareketlerin
modern "mill devletler"e, yani, tam bir milliyeti yorum
erevesinden bakldnda etatiste (devleti) ile milliyeti
ilkelerin bir karm, mill melez olsalar bile kendilerini
"millet" olarak gren ve uzunca bir sredir de yle kabulle
nilmi devletlere kar ynelmi olmalardr. Aa yukar eski
imparatorluk snrlarn muhafaza eden milletlerden mte
ekkil bir federasyonu oluturan ve Rus mill stnlne
dayal bir komuta yapsnn biraraya getirdii Sovyetler Birlii
bunun elbette ksmi istisnasn oluturur. yle ki bugn
Sovyetler Birlii'ndeki etnik milliyetilik ifte bir grnm
arzetmektedir; Bat'da olduu gibi Sovyet devletinden etnik
zerklik yanls bir hareket ile, eski emperyal ierme geleneine
bir tepki olan, Rus emperyal stnlnn daha ayrlk
bir tonda reddiyesi. Bu anlamda Sovyetler Birlii'ndeki etnik
milliyetilik, brokratik mdahalelere olduu kadar "milldevlet"in ihmallerine uramaya kar da ynelmi olan Batl
"yeni-milliyetilikler"den ok 19. yzyln klasik milliyet
iliine daha yakndr. 3 1

30 Bat'nn "az gelimi" etno-blgeleri iin Reece'in ve Hechter ile Levi'nin, Stone (1979)
iinde bulunan yazlarna; etno-milliyetilikler ile zgl ekonomik arkaplanlar arasnda
bir uyuum bulunmamas konusunda Connor'a (1984a) bakn.
31 Sovyetler Birlii'ndeki etnik hissiyat ve seferberlik
ve G.E. Smith'e (1985) bakn.

konusunda Szporluk'a (1973)


215

Ama sanayi toplumlarndaki etnik milliyetiliin canlan


ile, 19. yzyl Avrupas'nda grlen daha nceki etnik milliyetilik dalgalar ve 20. yzyl Afrika ve Asya'sndaki ayrlk
hareketler arasnda daha temelli benzerlikler vardr. Bir yanyla
bunlarn tm de, egemen etnilere, "yabanc" devletlere ve
onlarn ynetici snflarna kar "teba halklar"n hareketleridir.
Eylem bakmndan her zaman byle olmasa da en azndan
retorik ve sloganlar bakmndan halk seferber eden hare
ketlerdir. Statkoya, ok etnili devletteki mevcut g da
lmna ve onun belli etnik kategorileri sistematik olarak
dlayna veya geriletmesine, kollektif kltr ve haklarn,
reddetmekte oluuna ynelirler. Bu bakmdan egemen etnilerin
teritoryal milliyetilikleri ve brokratik devletleriyle keskin
bir ztlamaya girerler. 3 2
kincisi, btn bu demotik hareketler yerliliin seferberlii
ve kltrel siyasallama srelerini gerektirmektedirler. Yeni
bir tr toplumda, kltrel bakmdan farkl etnik millette, yeni
bir tr birey yaratma eilimindedirler. Bu durum, "ulus olma-k"a bir rehber ve rnek olarak hizmet edecek, idealize
edilmi bir "biz suyduk" imgesine rcu etmek anlamna gelir.
Etnik bir gemie rcu yoluyla szkonusu topluluk, dank
halde bulunan emelleri iin bilisel bir ereve, bir harita ve
konumlan kefedecektir. Yine buna benzer ekilde "ge
miimiz" bugnk nesile sadece atalarnn meziyetlerini deil
ayn zamanda kendilerine den acil grevleri de retecektir.
Gerek doasn, otantik yaantsn ve gizli kaderini sz
konusu topluluun nne serecektir. Topluluk kendi ge
miinden, benzersiz karakterini tanmlayan i ahlkliini
ortaya kartacaktr. O nedenle, peysaj ve tarihten yararlanmak,
lm gelenek, ritel ve dilleri ihya etmek suretiyle, (hatt

32 Yakn dnem "yeni-milliyetilikler"den szettii kitabnda (1977,2 ve 9. blmler)


Nairn, etnik milliyetiliin popler yan zerinde durur.
216

bunun, "kendi"yi oluturan ksmlarn byk blmnn


"icad" anlamna geldii yerlerde bile) topluluklarn ke
fetmek, btn bu demotik etnik milliyetiliklerin altnda yatan
itkidir. Sadece kitleleri basite harekete geirmek yetmez; bu
seferberlik halini srekli klmak, "kitleleri" "milletler"e
dndrmek iin ncelikle onlar "yerliletirmek" ve bylelikle
onlara esiz bir kimlik ve kader bahetmek gerekir. 3 3
ncs, btn bu hareketlerde entellekteller ve ente
lijensiya nemli bir rol oynar. Grdmz gibi bu roln boyutu
ve kesin doas balamna gre deikenlik arzeder; farkl
toplumlarda ve dnemlerde "entelijensiya" teriminin anlam
deiebilir ama bu deiiklik belli snrlar dahilinde olur.
Hereye ramen, gerek yerliliin seferberlii srecinde ve
gerekse szkonusu topluluk veya kategorinin daha geni ta
bakalarnn kltrel siyasallamalarnda, entellektel ve pro
fesyonel gruplarn sahip olduklar gl nfuzu ve ekseriyetle
de nderliklerini grmeyi mmkn klan budur. Entellekteller
ve profesyoneller sadece detlere ve dillere can vermekle, tarihi
kefetmekle, seremoni ve gelenekleri (yeniden) tesis etmekle
kalmaz, ayn zamanda bu faaliyetlere ve yeniden keiflere,
imdiye dek asla sahip olmadklar mill bir siyas anlam da
katarlar. Edda ve Kalevala gibi iirlerin yeniden ortaya kar
lndan, rlanda'da ciritin ve Bretanya'da halk arklarnn
yeniden hayat bulmasna dek her yerde eiticilerin, sanatlarn
ve gazetecilerin nclk rol son derece barizdir; ve bu durum
sanayi toplumlarndaki en son demotik etnik milliyetilik
dalgas iin de bir o kadar dorudur.

34

33 Burada sz edilen srelerle ilgili daha dolu bir tartma ve deerlendirme iin
A.D. Smith'e (1986a, 7-8.blmler) ve yine Brock (1976) ile Hutchinson'a (1987)
bakn.
34 Fin milliyetiliinde Lonnrt ile Runeberg gibi entellektellerin oynam olduu
zgl rol hakknda Branch'a (1985) bakn. rlanda rnei ile ilgili olarak Lyons'a
(1979); Brton canlan hakknda Mayo'ya (1974) ve Beer'in Esman iinde (1977)
yeralan yazsna bakn.

217

O nedenle milliyetiliin sanayi toplumlarnda yeniden


canlanmas yeni ve sui generis (nev'i ahsna mnhasr) bir
eymi gibi deil, 18. yzyldan, 17. yzyl balar ve ortala
rndaki Priten Flaman ve ngiliz hareketlerini de katarsak
daha bile eski bir tarihten beridir dnyann eitli blgelerini
kasp kavurmu olan btn o demotik yerliliin seferberlii
srecinde yeni bir evre olarak anlalmas gerekir. 3 5
Btn bu hareketler arasndaki hsmlk ayn zamanda
tarihseldir de. Gerekten de Bat'da "son zamanlarda" ba
gsteren etnik zerklik yanls hareketlerin bir ou kesinlikle
gerek anlamda yakn zamana ait deildirler; 1960'l yllarda
olsa olsa bir taraftar ve destek art yaamlardr. Ama bu
kabarma, 1939'dan, -Galler, skoya, Katalonya, Bask, Brtanya
gibi- baz yerlerde de 1914'den nce olumu, nceden mevcut
ara ve idealler zerine ykselmitir. Btn bu rneklerde
edeb, dilsel ve tarihsel bir kltr rnesans, etnik zerklik
talep eden siyas hareketlerin oluumunu ncelemitir. 3 6
Aslnda milliyetiliin, Dou Avrupa'nn komnist dev
letlerinde ve Sovyetler Birlii'ndeki sonradan canlanndan
hayrete dmek iin nasl bir neden yoksa, etnik milliyetiliin
durmu oturmu sanayi devletlerindeki aznlklar arasnda
grlen bu kabarnda da artc bir yan yoktur. Her ikisinde
de ihmale uram veya bastrlm kimliklerin idraki ile
karlamaktayz; ve her iki durumda da sorumlu tutulan,
bizzat merkez devlettir. Bu konuda devletin doru davran
masnn mmkn olmad kabul edilmelidir; kaba saba
mdahale kadar efkatli bir ihmalkrlk da ikayet konusu
dur. 37 Bunun iin devletin roln, baka bir yerde incelenmeyi

35 Bu konuda Schama'a (1987) ve Hill'e (1968) bakn.


36 Ayrntlar iin A.D. Smith'e (1981a 1 ve 9. blmler); Conversie'ye (1990) bakn.
37 ngiliz devletinin etnik blgeler zerindeki etkisi Hechter (1975) tarafndan ok
gzel aklanmaktadr.

218

gerektiren bir temeldeki koullarn ve duygularn gl ka


talizr olarak grmek ve deerlendirmek belki de daha
akllca olur. Bu, devleti etnik huzursuzluk konusunda tad
btn sorumluluklarndan syrmak anlamna gelmez. Devlet
politikalarnn temelde yatan duygular ve koullar (za
manlama ve younluklarn belirlemenin yannda) byk
lde kztrabilecei aktr; stelikhi de ender rastlanan
bir durum olmamak zere devletin etnik olarak partizanca
davrand zamanlarda bu kesinlikle byledir ve sadece ge
limekte olan devletlere has bir durum da deildir.

38

O halde etnik zerklik ve ayrlma yanls hareketlerin ou


kez gdasn salayan szkonusu koul ve duygularn ne
denlerini nerede arayacaz? Geni bir ekilde erevelen
dirilmi byle bir soruya verilecek yantn gznne alnan
aa ve dneme gre deikenlik arzedecei aktr. Ama
sanyorum, birlikte bu koullar yaratan ve etnik milliyetiliin
btn dnyaya yaylmas ve canlanmasna temel oluturan
hissiyat tevik eden belirli yinelenen etkenleri bulup karmak
yararl olabilir. Bu etkenlere ve "mill kimlik"in nmzdeki
yzyldaki akbetine son blmde eilmemiz gerekecek.

38 Etnik aznlklar sk sk, Fransz, ngiliz ve yakn zamana kadar spanya merkez
devletlerine kar bu sulamada bulunmaktaydlar; Coulon'a bakn (1978).
219

YEDNC BLM

MLL KMLN TES M?

Bugn insanolunun paylat btn kollektif kimlikler


arasnda mill kimlik, belki de en temelli ve kapsaml olandr.
deolojik bir hareket olarak milliyetilik sadece yerkrenin
her kesine nfuz etmi olmakla kalmyor; dnya evvela
"mill-devletler" (millet olduu iddiasndaki devletler) halinde
blnmtr ve mill kimlik her yerde, zaman zaman pek
zel bir tiranlk biimine sebep olmann yannda, halk ege
menlii ve demokrasi ynndeki srekli yinelenen gdye
de payandalarn veriyor. Dier -snf, cins, rk, din gibikollektif kimlik trleri mill kimlikle rtebilir veya terkibe
girebilirler ama ynn etkileyebilmi olsalar da, altn oymakta nadiren baarl olmulardr.
Hkmetler ve devletler belli bir sre mill emellerin ifade
edilmelerini nleyebilirler, ama muhtemelen yksek maliyetli
ve nihai bakmdan etkisiz bir tedbir olacaktr bu. Zira mill
ballk hislerini besleyen gler mukabil her eilimden ok
daha gl olduunu gstermilerdir ve byk bir olaslkla
da gstermeye devam edeceklerdir.
Neden mill kimlik ve milliyetilik, modern dnyada bylesi
221

temel bir konuma oturdu? Birincisi, her yerde hazr ve nazr


oluundan. Eer gerekten kresel bir grng varsa bu millet
ve milliyetilik olmal. Yeryznde, etnik ve mill atmalarn
damgasn vurmad, seilmi halk iin mill bamszlk
isteyen hareketlerin douuna tank olunmad hemen hibir
yer yoktur. Gereklemekten ok uzak bile olsa her biri trde,
birlemi ve zgr olan milletlerden oluan bir dnyaya ilikin
milliyeti hayal, dnyann drt bir yanndaki halklarca
devralnm ve halk direnilerine, abalara ve atmalara ilham
kayna olmutur. Milletin trdelii deilse bile milliyetiliin
kresellemesi, kltrel manzaramz ve siyas abalarmz
koullayan gl bir gerekliktir.

Ama bugn mill kimlik sadece kresel deil ayn zamanda


kaplaycdr da. Daha nemli olduu dnlen belli baz
durumlar varsa da, faaliyetlerinin pek ok noktasnda bi
reylerin ve topluluklarn yaamn kaplad sylenebilir. Dil,
hukuk, kurumlar ve seremonilerde olduu kadar, gurur verici
olaylardan ve mitlerden deer ve anlara dek btn bir kltr
sahasnda boy gsterir mill kimlik. Toplumsal bakmdan
mill ba en mull topluluu, toplumsal iletiimin normal
olarak iinde getii genel olarak kabul grm snrlar ve
"dardak"ni ayrdetmenin snrn oluturur. Ayn zamanda
millet, gerek lke gerekse kaynak ve beceriler itibariyle temel
bir moral ekonomi birimi olarak da grlebilir.
Mill kimlik bugn siyaseten sadece rejimin personelinin
bileimini belirlemekle kalmaz ayn zamanda her yurttan
gndelik yaamn dzenleyen siyas hedefleri ve idar uy
gulamalar da etkiler. Son olarak millet ve mill kimlik,
yurttalara temel bir siyas ballk buyurarak, "milletler-aras"

Sibirya, Papua Yeni Ginesi ve Malezya gibi grnte hi beklenmedik yerlerde


bile mill hareketler ortaya kmtr. rnein Sibirya ve Orta Asya iin Kolarz'a
(1954) ve Papua Yeni Ginesi iin May'e (1982) bakn.

222

meruiyetin, her bir blge ve ktada, nihayetinde btn olarak


dnyada, bir devletler sisteminin geerliliinin yegne kabul
grm kayna haline gelmitir. Devletler topluluunda byle
bir dzenin kurulabilmesi, millet normunun siyasal sadakat
ve eylemin biricik kaynan oluturmas halinde mmkn
dr.
ncs, "millet" ile "mill kimlik"in arzettii derin
karmaklk ve eitliliktir. Birinci blmde grdmz gibi
mill kimlik, yaamn hemen her alanna temas eden ve saysz
bileim ve alverililik sergileyen, soyut ve ok boyutlu bir
yapdr. Bugnk tarihiler, eski nesil bilim adamlarnn
kavram iirme eilimlerine tepki olarak "milliyetilik"in
alann daraltma temaylndedirler. Ama millet ve milliyetilik
ne "tembel tarihi"nin kavramsal sna olarak grlmeli
ne de biz bu kavramlarn bukalemunvari doalar ile baka
mesele ve ideolojilerle terkibe girme ve hatt ekseriyetle onlar
kendine dahil etmedeki ustalklarn hafife almalyz. in
komnizmi ilk bakta Bat Marksizminin sahici bir eidi
olarak grlmt, ta ki Mao'nun hareketinin in mil
liyetiliine gerek doktriner gerekse uygulama bakmndan
ne kadar ok ey borlu olduu anlalncaya dek. Bugn ne
kartlan, Maoizmin milliyeti bileeni ile Mao'nun Marksizmini 1937'deki J a p o n istilasna kar direniinde in
kyllnn mill grnmyle telif etme tarzdr. Ya da
tersine, 1989'da Dou Avrupa'daki anti-komnist hareketler
balangta Batlvari siyas ve ekonomik hareketler gibi g
rldler, ta ki halk seferberliindeki milliyeti boyutlarn ne
denli gl olduu anlalncaya kadar. 2
Sklkla gzden karlan mesele mill emellerin, teki gayr
mill ekonomik, toplumsal veya siyas meselelerle terkibe

Milliyetilik enflasyonuna dair bir eletiri iin Breuilly'e (1982, 8-11) bakn.
Komnist in rnei iin Johnson'a (1969) bakn.

223

girme eiliminde olduklar ve szkonusu hareketin gcn


ounlukla bu terkipten devirdiidir. Bu, kimi zaman sanld
gibi, milliyetiliin baka "rasyonel" meseleleri ve karlar
beslemedii anlamna gelmez. in dorusu udur; ihmale
uram, bask altna alnm ya da marjinalletirilmi etnik
topluluk veya kategoriler mill ikayet ve emellerini, dier
mill olmayan emel ve ikayetlerle kaynatrrlar; yle ki ou
zaman, zaman iinde belli bir anda, belli bir nfusun takipisi
olduu, bizim tahlili amalarla, "mill etkeni" dierlerinden
soyutlamak zere "mill" ve "gayri mill" diye ayrdmz tek
bir kar dizisi szkonusudur.

st-milliyetilik: federal ve blgesel kimlikler?


Her yerde hazr ve nazr, kaplayc ve karmak bir yap
arzeden mill kimlik ve milliyetilik, nc bin yla yakla
rken gl ve tahripkr kresel gleri iinde barndrmay
srdrmektedir. Ama giderek artan kresel karlkl bamllk
eilimleriyle baedebilecek durumda mdr?
19. yzyl balarndan gnmze dek liberaller ile sosya
listlerin umut ve beklentisi hi kukusuz bu yndeydi. Comte
ve Mill'den modernleme kuramclarna kadar evrimci b a k u
kaynaklara doru ilerledike hem millet olma konumuna
eriileceini hem de bu konumun alacan vaat etmekteydi.
Aileviliin, yerelliin ve dinin erozyona uramas devletin,
insanln kresel bir toplum ve kltre doru ilerlemekte
olduunu grmesini salayacakt. Ayn ekilde Marksistler
de devletin "sneceini" ve milletler ile milliyetiliin "a
lacan" dnyorlard; mill kltrler varlklarn srdrecek bile olsalar, prolateryann deerleriyle, sadece mill

Daniel Bell de etnik seferberlikte "hsmlk" ile "kar"n birlemesi konusuna


iaret etmitir ( 1 9 7 5 ) .

224

biimin alkoyduu bir birleime gireceklerdi.

Bu yndeki umutlarn desteklemek zere aralarnda pek


ok bilimadamnn da bulunduu liberaller ile sosyalistler
iki kant dizisine iaret etmekteydiler. Kantlardan ampirik
plan, muhtelif federasyon trlerinin yannda, okuluslu
devletlerde yaanan eitli deneyimlerden kartlmaktadr.
Teorik dayanak ise, "millet sonras" (post-millet) bir dnyann
tohumlarn eken yeni ulusar glerin ve teknolojilerin
dourgularnda aranmaktadr. imdi bu iki sav ve kant trn
srasyla ele alalm.
e, sklkla vurgulanan, ou devletin bugn etnik olarak
heterojen ve oklu olduu meselesinden balayabiliriz. Ba
zlarnn gznde bu, yeni bir millet trnn, "okuluslu
millet"in ina edilmekte olduu anlamna gelmektedir;
bakalar iin ise milletin (baka bir eyle) ikame edilmekte
olduu anlamn tar. Taknlan tavrn, byk lde be
nimsenmi olan millet tanmna ya da her halkrda milletin
"trdelii" nclne bal olaca aktr. Millet kavramnn
mnhasran milliyetilerin bir imalat olduu varsaylsa bile
(ben de milliyetilerin paral etno-tarihlerle kaytl olduklarn
ileri srmtm), "trde millet" talebinin btn milliyetiler
iin ayn anlama sahip olaca kesin deildir. Btn milli
yetiler, zerklik, birlik ve kimlik talep etmilerdir; ama
(toplumsal, teritoryal ve siyas birlik anlamnda) ne birlik,
ne de (farkllk ve tarihsel bireylik anlamnda) kimlik, tam
bir kltrel trdelik gerektirir. sve sadece siyas bir birlie
ulamakla kalmad, ayn zamanda dilsel, blgesel ve kantonal
blnmelere ramen sarih bir tarihsel zatiyet duygusunu da
muhafaza etmeyi baard. (Ama) sve, silahl tarafszla varan

Liberal sosyolojideki bu evrimci perspektif iin Parsons'a (1966) ve Smelser'e


( 1 9 6 8 ) ; Marksist siyaset ile Marksizmde ise Cummins'e (1980) ve Connor'a
(1984b) bakn.

225

gl bir mill kimlik duygusuna ramen kltrel trdelemeye direnmitir. sve bu konuda yegne rnek de deildir
Gerek Almanya gerekse talya'da ekseriyetle gl yere
kurumlarla blgeciliin serpilmesine imkn tannmtr, ancak
her iki durumda da mill kimlik duygusunda ve dnem dnen
mill hissiyatn kabarnda en ufak bir azalma vaki deil
di.

Bu, baz romantik milliyetilerin tam bir kltrel trdelik;


arsnda bulunurken baka pek oklarnn da, ifadesini ortak
bir yurdun yansra ortak detlerde ve kurumlarda bulan
ekirdek deerler, mitler, semboller ve gelenekler etrafnda
birleme ve zdelemeyle yetindikleri anlamna gelir. Daha
nce de grdmz gibi, nc Dnya'mn mill sekin
lerinin ok etnili nfuslardan "teritoryal milletler" ina etmeye
girimelerini mmkn klan da budur.
Ama eer milletin kltrel bakmdan trde olmas gerekmiyorsa, bir ok milleti iererek bnyesine alan, millet
gibisinden bir ey nasl mmkn olabilmektedir? Millet
kavram, bilhassa ortak kltr ve tarih gibi temel zelliklerini
yitirmeksizin nasl bu kadar esnek olabilmektedir? Burada
akla Yugoslavya rnei geliyor. Yugoslavya iki kavram etrafnda
ina edilmitir; bir milletler federasyonu ile ortak bir kltrel-tarihsel deneyim. Bu ikincisi zaman zaman "lliryaclk"

Bugn iin, talyan irredentizmine ve Almanya'nn yeniden birleme hayaline


ramen ttalyan blgelerinin ve Alman aender'inin (eyaletler) sahip olduu g
bunun ak bir kantdr. svire hakknda Steinberg'e bakn ( 1 9 7 6 ) .

(*) "llirya", Arnavutlarn atalar olduu ileri srlen eski bir Gney Avrupa rknn
lkesidir. Coraf hatlarn, Roma mparatorluu'nun Gney Balkanlar'a "llirya
illeri" adn vermesiyle kazand. Daha sonra Napoleon bu blgeyi "llirya Krall"
adyla kurumsallatrmaya alt. Napoleon'dan sonra Habsburglar da bu corafyay "llirya" olarak kabul ettiler. 19. yzyln milliyeti kabar srasnda
Hrvatlar "llirya"ya (Hrvatistan ve Dalmaya'nn nemli bir blm, Slovenya
ve Bosna'nn bir ksm) Pan-Slav lksnn ekirdek lkesi ve tarihsel kayna
anlamn yklediler, -.n.

226

olarak adlandrlr; ama ideologlarn bile kanaati odur ki Gney


Slavlarn birarada tutan siyas tarihten ok dillerinin ayn
kkten olular ve coraf yaknlktr, belki biraz da (farkl
glerce de olsa) yabanc igal. te yandan dinsel farkllklarn
yansra bir de Slovenlerin, Hrvatlarn, Srplarn, Make
donyallarn ve Karadallarn ayr tarihlere sahip olular
dnldnde, bir milletler federasyonu eklinde bir "akn
millet" modeli oluturan Yugoslavya'nn, baka bir yerde ve
daha geni bir lekte de tekrarlanabilmesi akla yatkn ge
liyordu.

Ne yazk ki bugne kadarki Yugoslavya tarihi, o ve baka


federasyonlar iin beslenen hayalleri boa karmtr. Ko
mnist Parti'nin mill partilere blnmesi, anayasal dzen
lemeler, ekonomik blmde milletlerin sahip olduu
merkez konum ve zellikle II. Dnya Sava srasndaki mill
antogonizmalar tarihi, tm de, nce Tito sonra da halefleri
dneminde Yugoslav devletinin krlgan birliinin temelini
oydu. Hrvat Bahar, Kosova'daki atmalar ve Slovenya ile
olan ihtilaf; millet-st kurumlar ya da Yugoslavlk hissiya
tndan ziyade, federasyon bilekesini oluturan mill bile
enlerin har grevi grdn dndrtmektedir. 7
Daha geni bir erevede olmakla birlikte buna benzer
bileim ve deneyimler Sovyetler Birlii tarihine de damgasn
vurmutur. Selefi olan ar imparatorluunun ykntlar
zerine ama neredeyse ayn snrlarla kurulan devrimci ko
mnist devlet, gerek Parti rgtnde gerekse Anayasa'da
kendini milliyet ilkesine nemli tavizler vermek zorunda
hissediyordu. Lenin'in pratikte deilse bile hak olarak mil
letlerin kendi kaderini tayinini ve ayrlmay tanma kararnn

6 lliyarclk ve Yugoslavya'nn bamszlk mcadelesi iin Stavrianos'a (1961,


zellikle 9. blme) ve Singleton'a (1985, blm 5) bakn.
7

Schpflin'e (1980) ve Djilas'a (1984) bakn.


227

ardndan Sovyet nderlii, nfusun btn kategorilerini kabul


edilebilir etniler halinde rgtleyerek, uygun diller seerek,
kaynatrarak hatt icat ederek ve onlar bir etno-mill cesamet
ve stratejik nem hiyerarisi iinde rtbelendirerek, Sovyet
devletini her biri kendi dil ve kltrne dayanan mill
cumhuriyetlerden mteekkil bir federasyon olarak kurmaya
yneldi. Bylelikle Grc veya zbek gibi daha byk ve daha
gelimi topluluklara kendi hkmran teritoryal c u m h u r a
yetlerine, idar aygtlarna, parti rgtlerine, dil ve kltrlerine
sahip milletler muamelesi yaplrken, Udmurt veya Evenki
gibi daha kk gruplar snflamaya halk olarak dahil edildiler.
Bu yolla ekonomik karar alma siyas merkezin yerine geerken,
etnikliin de kltrel ve teritoryal temelleri alkonmu ve
anayasal gvenceye kavuturulmu oldu. 8
Bu nedenle Sovyetler Birlii perestroika ana dek iki d
zeyde iledi. Asker, siyas ve ekonomik dzeyde, Moskova'daki
Parti'nin cumhuriyetler ve Parti organlar zerinde g ma
nivelasn elinde bulundurduu, son derece yksek bir
merkezleme derecesi szkonusuydu. Ama tek tek cumhu
riyetler kltr, eitim ve toplumsal refah alannda dikkate
deer bir zerklik sergiliyorlard. Her bir cumhuriyet iin,
1920'lerde ortaya kan ama perestroika ve glasnost anda
ar bir ykma urayan egemen etnik topluluktan (korenisatzia) idar yeler devirme politikas da bu durumu pe
kitirmekteydi. Sonu, mill ve Sovyetik sadakati glendirmek
iin, birbirleriyle ilgili olan hatt mterek alanlar ikiye
ayrmak suretiyle potansiyel atmalar mstakilletirmek
oldu. Ancak sk Parti denetimini kaldrmadan nce bile, zaman
zaman patlak veren kargaalar ve izleyen baskc nlemlerle
kendini gsteren, her yere Ruslarn yerletirilmesi ve Rusann
lingua franca mertebesine ykseltilmesi gibi politikalara se-

8 Fedoseyev'e (1977) ve Bennigsen'e (1979) bakn.

228

bebiyet veren milliyetler sorununu zapturapt altna almak


hemen hi mmkn olamad. Rus olmayan nfusun art,
ki gney snrlarnda Mslmanlarn potansiyel istikrarszlk
kayna olmalar anlamna geliyordu, cumhuriyetler ile merkez
arasnda kaynak ve mevki dalm, ihtilafn milliyeti boyudan
ile eitimin ikircikli etnik entelijensiyay etkin hale getir
medeki etkileri, her eyden nce mill kaynama fikrinin
(sliyanie) [belirsiz bir zamana] ertelenii ve mevcut mill
ibirlii (sblizhenie) evresinin sorunlu nitelii, btn bu
gelimeler, Stalin'in lmnden sonraki onyllarda "mill
sorun"un blc potansiyeli konusunda derin bir gerilim
yaanmakta olduunu gstermekteydi. 9
Gorbaov dnemindeki glasnost ve perestoika anda,
derinde saklanan etnik blnmeler gnyzne ktlar. Etno-milliyetilik Baltk devletlerinde, Kafkasya ve Orta Asya'da
kitle desteini seferber etti ve Rus yeni-milliyetilii de, ahlk
ve estetik ilhamnn ounu ve etno-tarihinm bir ksmn
ondan kard ve ald Ortodoks din uyanyla daha ya
kndan hiza almaya balad. Genel boyutuyla bu durum Sovyet
devlet yaps ve Parti rgtnden ve Lenin'in, onca mahkm
ettii Byk Rus eitinin de dahil olduu Dou Avrupa'da
ykselen etno-milliyetilik dalgasyla girdii tarihsel uzla
madan ileri gelmektedir. Federal ilke, mill hissiyat ve kl
trleri kurumsallatrmakla birlikte, ayn zamanda bu hissiyat
ve kltrlerin, mensuplarna, komularnca veya merkezce
tehdit ediliyormu gibi geldii hemen her yerde etkin mil
liyetiliin canlanmasnn da temellerini atmt. Halkn sahici
sesinin Parti rgtnden ok uzun bir sre dlanm olduu
veriliyken, gerek bir katlm ynndeki emellerle ifade
edilmemi, kstrlm ksknlklerin hasadnn millet veya
etnik topluluk tarafndan toplanmas son derece muhtemeldi.

9 Bu sorularn tahlili Goldhagen'de (1968) ve G.E. Smith'de (1985) bulunmaktadr.

229

Bunun sonucu olarak daha ak bir siyas katlm tevik etme


giriimi beraberinde, insanlarn kendilerini demokratik olduu
kadar da mill de olan bir ierikle ifade etmelerini getirdi. Bu
bir kere daha, dier komnist devletlerde olduu gibi etnik
ba ile milliyeti emellerin Marksist ideoloji ve partilerden
daha dayankl ve esnek olduunu ortaya koydu.

10

Sovyet

deneyimi unu gstermektedir ki, devrimci bile olsalar "icat


edilmi gelenekler" ayet halkn derinde yatan kklerinden
filiz bulacaksa, mill kltr ile siyas kimlii ie komak veya
oluturmak (ekseriyetle de her ikisini birden yapmak) zo
rundadr.
Bu adan Amerikan deneyimi ile bir karlatrma yapmak
retici olacaktr. Bu ktada da mill emeller varolmutur, ama
bunlar ok etnili bir evrede i grmek durumundaydlar.
Ancak Birleik Devletler'de, pek de hayat olmamakla birlikte,
ekseriyetle "yeni-etniklik" denen ey sembolik ve rgtsel
bir anlamda kald (ya da bu anlam ifade eder oldu). Sovyet
muadillerinden farkl olarak Amerikan etnik topluluk ve
kategorileri herhangi bir teritoryal boyuttan byk oranda
kopmu ve onun yerine Amerikan siyas sisteminde yeralan
en gl bask gruplarndan bazlarna ve kitle seferberliinin
en etkili aralarna dnmt. Etnikemeller pek az bir is
tisnayla, olsa olsa kentlerde ve beldelerde etnilerin seslerinin
denetlenmesi ihtiyac anlamnda "komnal"dr. Siyahlar,
Chicanolar* ve Yerli Amerikallar bir yana, "mill" ama ve
semboller mnhasran tm-Amerikan siyas topluluu ve
kltr iin tahsis edilmitir. 11

10 Rus yeni-milliyetilii hakknda Dunlop'a (1985) ve daha genel bir bilgi iin
Ramet'deki (1989) szkonusu yazya bakn.
(*) Chicano: ABD'de Meksika kkenli kiilere verilen ad. -.n.
11 Beyazlar arasndaki "yeni etniklik" iin Kilson'a (1975) ve bunun daha geni
sembolik doas hakknda bilgi iin Gans'a (1979) bakn.
230

Bu topluluk ile bu kltr nedir ve Sovyet insan ile top


lumunun soyunduu milleti ve milliyetilii ama iinin
altndan kalkabilmi midir? Tm-Amerikan kimlik ve kl
trnn ierii, ilk gmenlerin Anglo-Amerikan Protestan
geleneklerinde yatan etnik kklerini ak bir biimde ortaya
koymaktadr. 18. yzyl sonlarnda smrgelerde egemen olan
mit ve kltr; baklarn geriye, "erir Britanyal veyana"ya
kar Amerikanlam ilk atalara evirmi ve bu Yeni Kuds'te
yeni "seilmi halk" iin benzersiz bir kaderi ilan eden "yerli
bir cedcilik" olarak tanmlayabiliriz.

12

Bu Anglo-Amerikan Priten seilmilik miti, Devrimi


Romallatran laik mitler, Anayasa ve Kurucu Babalar'n*
kahramanlk ayla tahkim edildi. Avrupal gmenlerin
ktaya ak ancak, yeni milletin kltrel kimliinin ierii
evreler halinde olutuktan sonra balad ve bu insanlar
kendilerini btnletirme gereim hissedecekleri AngloAmerikan dil ve kltrnn stnl zerine kurulmu
olan bu temel ama esnek kltr kalbna dahil oldular. Ama
bu "etniklik ikamesi" milletin almasn gerektirmedi. Tam
tersine: Birleik Devletler, siyas topluluun teritoryal mill
tipinin ve teritoryal milliyetiliin gcnn balca timsali
haline geldi. Bu bakmlardan, imdiye dek, "teritoryal bir
millet" kurma abas tam da amay arzulad Byk Rus
milliyetiliini arka kapdan ieri alaca in extremis (u
noktalara) savrulmak durumunda kalm Sovyetler Birlii'nden
daha baarl olmutur. Bundan da nce Sava ve "tek lkede

12 Burrows'a (1982) bakn.


(*) Amerika'nn "kurucular"... 1607-1733 yllar arasnda Amerika ktasnda, sonralar
krallk smrgesine dnecek olan ama balangta irketleri temsilen valilerce
ynetilen 13 ngiliz smrgesinden biri de Plymouth irketinin kurduu Mas
sachusetts idi. Blgeyi smrgeletirdi ilk kiiler de, Anglikan Kilisesi'nin basks
sonucu "Mayflover" gemisiyle ngiltere'den ayrlmak zorunda kalan bir gurup
din sapknd (Pilgrim Fathers - Kurucu Babalar), -.n.
231

sosyalizmi ina etme" dneminde, milliyeti dil ve sembolizm


Lenin ve Stalin tarafndan yeni bir sosyalist ve millet-st
toplum yaratmak iin zorunlu fedakrlklarda bulunmak zere
"kitleleri" seferber etmek amacyla kullanld. Bylelikle Sovyet
deneyiminin mill kimlik ve milliyeti glerle tarihsel uzlamla malul olduu noktada Birleik Devletler, biraz da
mtereddit bir ekilde, Anglo-Amerikan bir kltr, lh Takdir
miti ve teritoryal siyas topluluk temelinde tam bir akltrasyona girimiti.

13

Ne Sovyetler Birlii'nin ne de Birleik Devletler'in, farkl


nedenlerle bile olsa, milleti am veya milliyetilii ikame
etmi olduu sylenebilir. Bunun sonucu olarak kozmopolitenler yakn zamanlarda umutlarn baka bir yne, daha
"blgesel" bir noktaya, -skandinav ibirlii deneyiminden,
Afrika lkeleri arasndaki, Arap lkeleri arasndaki ve Latin
Amerika'daki blgesel bloklara dek- devletler arasndaki grup
lamalara kaydrdlar.
Bu blgesel ibirlii deneyimleri arasnda belki de en vaadkr
olan, baarl ama daha snrl kalan bir ibirlii deneyimi
olan 1950 tarihli Avrupa Kmr ve elik Birlii'nden sonra
ilk olarak 1 9 5 6 ylnda 6 Bat Avrupal devletin imzalad
Roma Antlamas'na dayanan bir Avrupa Topluluu oluturma
ynndeki hareketti. Ska iaret edildii gibi bu kkenler,
kar atmalar zerine dnem dnem patlak veren buna
lmlarn kesintiye uratt Avrupa birliinin yava yava
gelien kurumsal tarzn ve Avrupa'da devletleraras ibirliinin
ilevsel temellerini ortaya koymaktadr.
Topluluun temelini ekonomik ieriin oluturduu sk
sk vurgulanm ve "gmrk birlii" ile "siyas topluluk"
arasna keskin bir izgi ekilmitir. Ancak mill birlie yolaan

13 Amerika'da Priten Takdir mitinin sahip olduu merkez rol hakknda Tuveson'a
(1968) ve O'Brien'a (1988) bakn.

232

nceki Zollverein'in* hatras bylesi snrlar konusunda phe


yaratmaktadr; bu snrlar gsterdiklerinden daha fazlasn
gizliyor olabilirler m i ? 1 4
Pek oklar iin Avrupa birliine ynelik ana saik iin ba
nda, siyas hatt askerydi; devlet politikasnn bir arac olarak
savan reddi, ve yakn dnem Avrupa tarihinin, Nazizmin
soykrmnda doruk noktasna varan gem vurulmam mil
liyetiliin kr glerinin dizginlerinden boaltt is avalara
yol alan abes bir kym eklinde reddedilmesi. Bu okumada
Avrupa Topluluu mill tutkular ve bencil karlar zerinde
siyas akln zaferini temsil edecekti; iin ekonomik boyutu
ierik ya da amatan ziyade ara olarak grlmekteydi. De
Gaulle'n (Brtanya hari) Urallar'dan Atlantik'e Europe des
Patries (Anayurtlarn Avrupas) dncesinde ayak diremesi
ve 1948'de Lahey'de kurulmu olan Avrupa hareketinin,
Avrupa Parlamentosu'nda, Avrupa Komisyonu'nda ve popler
hissiyatta tevik grmeye balamas tam da bu okumadan
tryd. 1 5
Dou Avrupa'nn Sovyet perestroifea'snn etkisiyle kap
larnn almasndan sonra da belki de tam bu yzden bu iki
siyas akm, "Avrupa" hakkndaki tartmann canevini igal
etmeyi srdrmektedir. Avrupa Topluluu dncesini benzer
dost mill-devletlerin gmrk birlii olarak savunanlar a
sndan mill kimlik, modern siyas ve kltrel topluluun

(*) Prusya'nn basksyla 1 Ocak 1834'te yrrle giren Alman Devletleri Gmrk
Birlii, -.n.
14 19. yzylda Alman rnei iin Kahana (1968) bakn. Avrupa Topluluu'na ilikin
nispeten daha eski bir "ilevsel" analiz iin Haas'a (1964) bakn.
15 ngiltere'de yeniden duyulmaya balanan bu Avrupa tartmas iin Camps'a (1965)
bakn. 1960'larda Avrupa'nn her yannda mill hissiyat ve politikalarn gcn
devam ettirmekte olduunun en iyi kant, Benthen van den Berghe'nin (1966)
gsterdii gibi pekla De Gaulle olabilir. Bugnk yeni kuak ncekilerden daha
"Avrupal"dr. Peki ama, daha m az milliyetidir?

233

doal biimi; mill-devlet, en yarad ve tutunundu siyas birlik


tipi; ve lml, "salkl" bir milliyetilik de, dayanmann ve
kollektif refahn yegne arac olmay srdrr. Avrupa patrie'lerinin ekonomik ibirlii herbirine bu amalar gerek
letirme imkann sunacaktr, aksi halde hibir anlam yoktur.
Avrupa devletleri arasnda siyas bir birlikten yana bastranlar
iin ise mill kollektif kimlik tipi, yaayabilir ve arzulanabilir
olmaktan kmtr. Mill devlet hzla devre d kalmaktadr
Ve insanl nihai bir felaketin eiine getirmi olan milli
yetiliin insann bilincinden sklp atlmas ya da hi ol
mazsa ebediyen zararsz bir hale sokulmas gerekir. Dou'daki
istikrarszlk Avrupa'nn siyas birliini olsa olsa daha zorunlu
ve acil bir hale getirmitir.
Ancak

Avrupa

projesinden

gerekletirmesi beklenen

topluluk biimi ve kltr tarz nedir? Topluluun sorunlaryla


iie gemi olmakla birlikte Avrupa kltr sorusuna ileride
geri dneceim. Avrupa siyas topluluunu nasl tasavvur
etmeliyiz? Bir "sper-devlet" olarak m? Ya da tamamen farkl
sui generis (nev'i ahsna mnhasr) bir ey olarak m? imdi
srasyla bunlar ele alalm.
1. Her Avrupa devleti kendi asker gleri ve cephanelikleri
zerindeki denetiminden ve kendi topranda iddet tekeli
uygulamaya hakk olduu iddiasndan feragat edinceye ve
nefsinden feragat popler olarak kabul grnceye kadar bir
Avrupa "sper-devlet"ine pek bel balanamaz. te yandan
imdiye dek ktann iki yakasndaki meru g kullanmn
snrlayan NATO ile Varova Pakt oldu, Avrupa Topluluu
deil. Bu ikincisine ait kurumlar her tr asker organ ve
yarglama yetkisini bilhassa darda brakmaktadr. stelik,
varolusal bakmdan her Avrupa devletinin hkmranl nihai
olarak ancak, d tedbirlere kar kmak iin ya da hatt
(Avrupa Topluluu'ndan) siyas geri ekilme gibi bir tehdidi
dayandraca asker aralara sahip olduu srece varolusal
234

bakmdan hkmranl nihai olarak salam kaza bal


demektir. Bu koullarda bir Avrupa "sper-devlet"i siyaseten
olanakszdr.
2. Ayn ekilde her Avrupal devletin nfusunun ounluu
gerek anlamda bir Avrupal bilinci ile kaynam hale
gelinceye kadar da Avrupal bir "sper-devlet" beklentisi pek
mitvar deildir. (Bu, sregelmekte olan mill duygularla ve
bilinle de badaabilir ama mevcut mill balara baka, daha
geni bir ballk ve aidiyet halkasnn eklenmesi gerekir.)
Ama zaten ikilem de burada yatmaktadr. Sakn bu yoldan
Avrupa'da yeni bir "sper-devlet"in ortaya kma ahit ol
mayalm? Ve tabi, kimilerinin beklentisi kimilerinin de
korkusu olan, yeni ve daha gl bir milliyetiliin de.. 1 6
imdiye dek milliyetiliin ve tek tek Avrupa milletlerinin
mill kimliklerinin zevaline dair ya da yelerinin daha etkili
bir Avrupa parlamentosu zlemlerine ramen gerek anlamda
Avrupal bir siyas milliyetiliin douuna dair en ufak bir
emare yoktur. Ama kltrel dzeyde daha geni bir pan-Avrupa
hissiyatnn iaretleri alnmaktadr; daha sonra bu konuya
geleceim.
3. Eer ne bir "sper-devlet" ne de bir "sper-millet" Avrupa
projesinden murat edilen kalp deilse, sui generis bir yeni
siyas birlik biimi midir szkonusu olan? Belki de glerin
"kondominyom"undan (ortak ynetiminden), belirli glerin,
yarg yetkileri rtecek ekilde, dikkatle belirlenmi alanlar

16 zellikle Galtung'un Norveliler'c, geniletilmi Topluluk'a katlmamalar ko


nusundaki ars (1973). Ama Avrupa'nn bir "sper devlet" haline gelmesinden
yana veya kar olan savlar, onu bir "sper millet" olarak tarif edenlerin savlaryla
kartrlmamaldr. Bu, hkmranlk kaybyla kimlik kaybn birbirine kartrmak
demektir. [Siyas] hkmranlktan yoksunken de etnik bekann mmkn ol
duunu gsteren tarih, bunlar arasnda zorunlu bir iliki bulunmadnn kanndr;
A.D. Smith'e (1988b).bakn. Tamamen siyas bir Avrupa milliyetilii, imdiye
dek derin popler dayanaktan yoksun, sadece her Avrupal lkenin siyas,
ekonomik ve kltrel sekin kesimleri ile snrl kalmtr.

235

dahilinde kalan herkes iin balayc kararlar alma yetkisi


tannm bir dizi merkez kuruma braklmas yolunda gnll
bir anlamadan szedebiliriz. Bu sorulara belli bir gvenle
yantlar vermek gtr. Bu tarz bir kondominyum, yeni
domakta olan bir Avrupa'nn siyas kalbn tarif ediyorsa,
Avrupa'daki tekil mill kimliklerle birarada yayabiliyor
olacaktr. Hatt bunlarn glenmelerine de yardm edebilir,
zira bir kondominyumun zmesi gereken ama muhtemelen
hi bir zaman ortadan kaldramayaca atmalar, byk bir
olaslkla mevcut mill emelleri ve bilinci vurgulayacaktr -tpk
kltrel apraz dllemenin, mill kltr ile mill kimlii din
bir yenilenmeye itmesinde olduu gibi. te yandan kondominyumdaki nderlik trne bal olarak, ok merkezli
blgesel kurulular ve g bloklar dnyasna yeni Avrupa'ya
sadakat duygusu ve zlemi halkasnn eklendiini grebiliriz.
Ama bu da belli bir "Avrupa" miras duygusunun domasna
ve kabul grm bir "Avrupa mitolojisi"nin ortaya kna
bal olacaktr. Baka bir sorun daha var. Avrupa deneyimi
baka blgeler ve birlemeler iin bir rnek oluturabilir mi?
Yeni "Avrupa"ya ilikin zel kurumsal ayarlamalarn, talihsiz
"Westminster modeli" tarznda baka ktalara alanmasnn
mmkn olamayaca kesindir. Ancak Avrupa Topluluu
pekla, baka yerlerdeki koullar olgunlarsa veya olgun
latnda trsel bir rnek olarak ilev grebilir; ve ileride ileri
sreceim gibi bu olgunluk da, paradoksal olarak, belli kltrel
koullarn, zellikle de belli milliyetilik trlerinin ilerlemesine
bal olabilir.

Yeni ulusar gler


-Eer imdiye dek Avrupa projesine ilikin kestirimler ile
daha geni apl ok etnili devletler ile blgesel gruplamalarn
nasl kk salacaklar hakknda belirsizlikler sryorsa, mill
236

snrlar aacak kozmopolit bir kltre dayanak tekil ede


bilecek kresel karlkl bamllk iin baka nereye baka
biliriz? Bu noktada, II. Dnya Sava'ndan itibaren son derece
belirgin hale gelmi olan yeni ulusar gleri anmak
dettendir; bunlar, blgesel g bloklar, ulusar ekonomik
irketler ve kresel telekomnikasyon sistemleridir. imdi
bunlara srasyla bakalm.
II. Dnya Sava'nda, daha nce emsali grlmemi boyutta
asker ztlamalarn yaratt devasa g bloklarna tank
olunmutu. lk etapta, yrngelerine eitli mvekkil devletler
ile blgeleri de katan komnist ve kapitalist iki byk blok
Avrupa'da ve baka yerlerde kar karya geldiler. Bu zt
lamaya bal olarak Latin Amerika, Afrika ve Gneydou
Asya'da da daha gevek ve zayf yapl blgesel bloklar mantar
gibi bitmeye balad, ama bunlar asker ve ekonomik bakmdan
bu iki asl sanayilemi g blokuna bamllklarn sr
drdler. 1970'ler ve 80'lerde bu kutupluluk, nce iki blok
mensuplarnn (Bat Almanya, Japonya ve in) ekonomik
ve siyas skletlerinden, daha sonra da Avrupa ekonomik birlii
ynndeki admlarn sklamas ile perestroika'nn gerek
Sovyetler Birlii gerekse Dou Avrupa zerindeki etkisinden
tr gevemeye balad. Bu g bloklar hl devam et
mektedir ama tutunumlarn salayan balayc ideolojileri,
mill bakmdan eitlilik arzeder hale gelmi ve baz du
rumlarda da bir zamanlar sahip olduklar harekete geirici
glerini yitirmilerdir. Jeopolitik katmanlardaki yer dei
tirmelerle ve "mill-devletler"in kendi kaderlerini tayin
haklarnn bir kere daha boy gsteriinden doan ok merkezlilik nedeniyle, iki kutupluluktan yzgeri ettiimiz ke
sindir. 1 7

17 II. Dnya Sava'nn hasad ve dev g bloklarnn douu konusunda Barraclough'a (1967) ve Hinsley'e (1973) bakn.

237

Ulusar irketlerin gc de ayn lde tandk ve yakn


zamana ait bir olgu. Devasa bteleri, teferruatl teknolojileri
ve birka ktada uzun vadeli stratejiler planlama yetenekleriyle
bu irketler, olduka esnek birikim ve denetim aygtlar ol
duklarn gstermilerdir. ou durumda, bteleri ve teknik
dzeyleri karlarndaki irketlerden ekseriyetle daha dk
olan hkmetleri sollayabilmekte ya da zerlerinden atlayabilmektedirler. Ayn zamanda ou nc Dnya lkesinde
kendi vasfl personeline ek olarak yerli iiler ve i ileyi
mekanizmalar

kullanabilmektedirler;

bu

mekanizmalar

kltrel farkllklar ihmal edebilmelerini ve altklar pa


zarlar salama almalarn mmkn klmaktadr. Sonu olarak,
ounlukla bu ulusar irketlerin ileyileri eliyle, farkl
gelime dzeylerindeki devletlerin kapsaml bir ekonomik
hiyerari arzeden dnya kapitalist ekonomisine sokulduklar
uluslararas bir iblm ortaya kmaktadr.
Son olarak ve belki de en mull olan, kitle telekom
nikasyon sistemlerinin glerinde ve etkinlik sahalarnda hzl
bir gelimenin ortaya kmas ve bilgisayarl haberleme e
bekelerinin genileyerek devasa boyutlara varm olmasdr.
Bu sistemlerin nfuz alan ile karmakl, haberleme a
larnn en geni mill birimlerle bile snrlanabilmesini imknsz
klmaktadr; ayn zamanda bu sistemler mill kltrlerin
blgesel kltrlere karmas ve hatt kresel bir kltrn
ortaya kna madd temel salamaktadrlar. imdi, daha
yerel haberleme alar ile bunlarn nerettii mill mesajlar
bastrabilecek kresel bir haberleme ve tahayyl imali ve
paketlenmesi mmkn hale gelmitir. Devasa g bloklar
ile ulusar irketler, ellerindeki bu telekomnikasyon sis
temleri ve bilgisayarl haberleme alar ile, yeni bir kltr
emperyalizminin gl aygtlar olarak ilev grebilirler.
Kitlesel nfus hareketleri, evre kirliliinin artan nemi
ve blgesel veya kresel boyuttaki marazlara eklenebilecek
238

bu yeni ulusar gler, iki kout sav erevesinde tasvir


edilirler. Birinci sav, gelimi sanayi kapitalizminin, "mill
devlet"i devreden kartacak dev ekonomik ve siyas birimler
ortaya kard iddiasndadr. "Mill-devlet"i skartaya
kartann esas olarak, esnek ama etkili bir tarzda uzmanlam
bilgisayarl karmak ebekeler kurabileni ncelmi teknolojiler
ve son derece eitlilik arzeden sermaye-youn ileyileri ile,
devasa ulusar irketler olduu ileri srlmektedir. kinci
sav ise milletin ikame edilmesini "post-endstriyel" (sanayi
sonras) bir topluma doru gidiin bir paras olarak gr
mektedir. Milletler, snai bir dnya iin ilevseldi, onun
teknolojisi ve pazarna ihtiya duyulmaktayd, oysa bilgisayarl
bilgi ve iletiim sistemlerine dayanan "hizmet toplumu"nun
gelimesi mill snrlarn zerinden atlar ve yerkrenin her
kesine nfuz ederler. Post-endstriyel bir bilgi toplumunun
gereklerini sadece ktasal kltrler, nihai olarak da tek bir
kresel kltr karlayabilir. 1 8
Bu iddialarn ve dayandrldklar gzlemlerin her biri iin
standart bir karlk vardr. En gl asker ve siyas bloklarn
bile ani ve kesin bir ekilde unufak olduuna tank olmaktayz.
Hatt ideolojilerinin knden, gerileyiinden nce, gerek
Bat'da gerekse Dou'da hzl deiimler ve feminist, etnik
ve ekolojik hareketlerinki gibi yeni talepler karsnda sesleri
ksld, kemikletiler ve deitiler. Ekolojik hareket, kapitalizm
ve komnizmin sloganlarnn artk bir anlam ifade etmedii
ok sayda insann ruhsal ve siyas enerjilerini emen yeni
kollektif eylem ve rgtlenme trleri yaratmt. O nedenle
bu bloklarn canllklar, hayatiyetleri zaten iten ie t
kenmiti. 1 9

18 Bu "hizmet toplumu" konusunda Bell (1973) ile Kumar'a (1978) bakn.


19 Feminizm, ekoloji, renci hareketleri ve etno-mill hareketler gibi yeni hareketlere
ilikin bir tahlil iin Melucci'ye (1989, 3-4. blmler) bakn.

239

Sadece yeni hareketler deil ayn zamanda zellikle 6.


Blm'de ele aldmz "yeni-milliyetilikler"de olduu gibi,
eski hareketlerin yeni formlasyonlar da ortaya kt. Bu
canlan Richmond'un; post-endstriyel devirde kk lekli
iletiim ebekelerinin younluu arttka dilsel ve etnik
milliyetiliklerin de remesinin kolaylaaca tezine son derece
uygun dmektedir. Aznlklarn veya "evresel" etnik mil
liyetiliklerin bu dirilii belli bir devlette egemen durumda
bulunan (aralarnda Srplar, ekler, Almanlar, Polonyallar
ve Ruslarn da bulunduu) etnilerin ounluk milliyeti
liklerinin de ekseriyetle tepkisel ve serbestletirici bir srele
canlanmasn da pekala tahrik edebilir. Nihai sonu tam da
modas getii dnlen "devletsel milletler"in glenerek,
yeni ve daha gl bir solukla yola devam etmeleri olabi
lir.

20

Ayn durum uluslararas ekonomik ilikiler alannda da


pekala geerlidir. nc Dnya'daki "devletsel milletler"
ile, eer byle bir eyden szedilebilirse, onlar ve Batl
devletsel milletler arasndaki ekonomik rekabet tamamen bir
yana, gerek demografik gerekse ekonomik gelimeler mill
arzular ve blnmeleri artrmtr. Nfus patlamalar ve gler
nedeniyle savalarn kitle kymlarna veya mlteci aknlarna
yolamas yznden, gmen politikalar, yurttalk yasalar
ve nfus patlamas konusunda alan felaket anlar, milletlerin
arasna yeni engeller koymaktadr. Ayn ekilde ulusar
irketlerin yaratt etki de elikili olmutur. Ticaret, yat
rmlar ve faaliyetleriyle dnyay sarp sarmalam olabilirler
ama hkmetlerin pazarlk edecek veya artlar ileri srecek
kadar gl olduu yerlerde mill muhalefeti (veya mill irket
ortaklarn) harekete geirmektedirler. Warren'in, siyas
bamszln nc Dnya lkelerine byk kapitalist

20 Richmond'a (1984) bakn ve Melucci (1989, 89-92) ile karlatrn.


240

irketler karsnda gerek bir siyas manivela verdii yo


lundaki kanaatine tmyle katlmasak da, siyas bamszlk
daha uyank ve becerikli nc Dnya nderliklerine sper
gleri ve ulusar irketleri birbirlerine drme ve bylelikle
ans ibresini kendilerinden yana dndrme ihtimallerini
ykseltme imkn vermektedir. Ama, bizim amalarmz
bakmndan daha da nemlisi, siyas bamszlk d basklar
karsnda mill kimlik ve hedef duygusunun glenmesine
ve benzer bir uluslararas siyas "imal halindeki topluluklar"
hiyerarisi iinde yeni bir "devletsel millet"in yer bulmasna
yardmc olmaktadr. O nedenle, paradoksal olarak, bu
ulusar ekonomik gler, yerlerini almas beklenen milletler
ile milliyetiliklerin tahkim edilmesine yolaabilecektir.

21

Kozmopolitanizm ve "kresel" bir kltr m?


Ne var ki gelimi kapitalizm veya post-endstriyelizm
kuramclarnn iddialarnn en sorunlu olduu yer kltrel
alandr. Karmakl ve kitlesellii kuku gtrmeyen tele
komnikasyon ve bilgisayarl haberleme sistemleri, mill
kltrlerle karmakta veya en azndan bunlar yeni birkozmopoliten kltrle rtmekte midir? Ve bu kresel kltr
ierii bakmndan tam olarak nasl bir ey olacaktr?
Bu sorulara verilecek yantlar byk lde speklatif
olacaktr ama Batl post-modern kltr deneyimleri bize
nemli ipular salayabilir. Genel konuursak Bat'daki son
kltrel gelimeler, mecrasnda akan modernizmin cilasn,
post-modern motif, konu ve sluplardan oluma bir pastile
terkibe sokmaktadr. Bu znde eklektik bir kltrdr. Bir
yandan, kitlesel tketim iin e biimli olarak ambalajlanm
bir rnek kitle mallarnn yamur gibi hcumuna ura-

21 Warren'e (1980, blm 7) bakn ve Enloe (1989) ile de karlatrn.


241

maktayz; te yandan -mobilyadan ve meskenden TV filmlerine


ve reklamlara dek- bu mallar ieriklerini, zgn balamla
rndan kopartlarak, narkozlanarak veya acayip ya da hicivci
bir tarzda ilenerek yeniden canlandrlm eski folklorik veya
mill motif ve sluplardan almaktadrlar. 1920'lerin Stravinsky
ve Poulenc'inden gnmzn Hockney ve Kilaj'na dek, bu
parodik slup ve temalar pastii, post-modern, hatt gyaklasik bir kitle kltr imknn ifade etmeye balad.

22

Bu nedenle kresel bir kltr, hepsi de yeni iletiim ve


telekomnikasyon sistemleri ile bunlarn bilgisayarl tek
nolojilerinden destek bulan, analitik olarak farkl saysz
unsurdan oluturulacaktr; youn reklma tabi kitle mallar,
balamlarndan soyulmu folklorik veya etnik slup ve
motiflerden oluma bir yamal boha, "insan hak ve deerleri"
hakknda kimi genel ideolojik sylemler ve standartlam
nicel ve "bilimsel" iletiim ve takdir dili.
Bu post-modern kresel kltr sadece dnya apndaki
yaygnlndan tr deil, ayn zamanda z-bilinci ve
kendinin-parodisi olma derecesi bakmndan da imdiye
kadarki btn kltrlerden farkl olacaktr. Aslnda "kendi"
iin hibir insanolunun ksesinden kaamad bu zgl
sylem ve dil teamlleri dnda bir yerin olmad, bu tea
mllerin tesinde atf yaplacak stn noktalarn, "merkez"in
bulunmadna inanan yeni kozmopolitanizm kanlmaz
olarak eklektiktir ve devinim halindedir. Kalb aralksz olarak
deimektedir. O nedenle sadece ok genel terimlerle tarif
edilebilir.
Kklerini etnik bir zamandan ve kk yerinden alan imdiye
kadarki kltr emperyalizminden farkl olarak bu yeni kresel

22 Modernist Amerikan medya mamullerine verilen popler karlklarn oluumunda


etnikliin ve snfn roln ele alan medya eletirileriyle (Mattelaart, Morley,
Hall) ilgili bir deerlendirme iin Schlesinger'e (1987) bakn.
242

kltr, evrensel ve zamanszdr. Eklektik olmakla zamana


ve yere kar kaytszdr. Akkandr ve kalptan yoksundur.
Bugn her yerden daha fazla Bat'da gelime gstermi olmakla
birlikte, kitle iletiim aralar ve telekomnikasyon sistemleri
eliyle post-modern bir kozmopolitan kltr dnyann her
kesine tanmaktadr. Burada, imdide ve her yerdedir.
Tarihi ya da tarihleri olmamakla vnr; kulland folklorik
motifler, imdi ve gelecek ynelimli "bilimsel" ve teknik bir
kltrn yzey dekorasyonu iin kuyudan ekip kartlm
tr.
Ayn zamanda temelleri bakmdan yapay bir kltrdr.
Pastii kaprisli ve ironiktir; etkileri zenle hesaplanmtr;
ve delalet ettii ey hakknda herhangi bir duygusal ba
lanmadan yoksundur. Zanaatkarca ve s olan bu yeni koz
mopolitanizm, daha ok aralar ve deer ikilemlerini,
zmleri saf teknolojik olan teknolojik sorunlar halinde yeniden
formle etmekle ilgilidir. Bu noktada bu teknolojinin karekterinin, kesien iletiim ve haberleme sistemlerinin;
ifadesini evrensel niceliksel ve bilimsel bir sylemde bulan
karlkl baml ebekeler yaratt, ve teknik sylem kl
trleriyle, eskinin humanist entellektellerinin safiyane
eletirel sylemlerinin yerini alan teknik bir entelijensiya
tarafndan iletildii dorudur. 2 3
Bugn gezegenin her kesine epeyce eitsiz bir ekilde
yaylm olmakla birlikte bu teknik kresel kltrn ayrdedici
hatlar farkedilmeyecek gibi deildir. Ama bylebir kozmo
politan kltrn yaama ve serpilme ans nedir? Dnya
halklar arasnda kk salabilir mi?
Bu kez de gemite bize yol gsterebilecek hemen hibir
ey bulmak mmkn deildir. Gemite asla kltr yoktu;

23 Hmanist entellekteller ile onlarn teknik elikilerinin "eletirel sylem kltrler"ine dair Gouldner'a (1979) bakn.

243

canl ve tarihsel bakmdan zgl, tekil kltrler vard. Hatt


en emperyal ve yaylma eilimi gsterenleri bile -Roma olsun,
Bizans olsun, Mekke olsun- ktklar yer ve zamanla kayt
lydlar; bu kltrlerin tahayylleri ve kimlik duygular, Roma
ve Rusya'da Sezar ile ar'n tahayyl gibi, ok uzun zaman
popler bir titreim yaratm somut tarihsel geleneklere da
yanmaktayd. Gelenekler imal etmek ve tahayyl paketlemek
belki de mmkndr ama imgeler ve gelenekler eer belli
bir popler titreimleri varsa kalml olacaklardr ve titreime
de, ayet idrak edilmi kollektif bir gemile ahenk kurabilir
ve bunu srdrebilirlerse sahip olacaklardr. Yklm ama
imdiki biimiyle yeni bir ekilde yaratlm btn bu antlar
-yad seremonileri, kahramanlarn bstleri ve yldnm
kutlamalar-, anlamlarn ve duygusal glerini varsaylm
ve hissedilen kollektif bir gemiten alrlar. 2 4
Bugn, modern dnyada, bu hissedilen ve alglanan kollektif
gemi hl etnik ve milldir. Kimlikler, imgeler ve kltrler
de ayn ekilde ve inatla okludurlar ve etnik ya da mill va
sflarn srdrmektedirler. Kimlik ve kltr oluturmada
bellein tuttuu merkez yer ortadayken, post-modern kozmopolitanizmin temel motif, fikir ve sluplarnn kken
bakmndan folklorik veya mill olmalar beklenilebilir bir
durumdur. Bugne dek bundan baka, (seyrek de olsa antik
atalara dek uzanan) sentetik bir yeni-klasisizm haricinde bir
ey grlmedi. Kresel bir "ina halindeki kimlik" szkonusu
deildir; kresel bir kltr sadece bellek-siz bir yap olabilirdi
ya da kendisini oluturan mill unsurlara blnerek ufala
nabilir, dalabilirdi. Ama bellek-siz bir kltr bir elikidir;
byle bir kresel kltr yaratmaya dnk her teebbs, bu

24 Bu ant ve seremoniler iin Hobsbawm ve Ranger'a (1983, zellikle Hobsbawm'n


yazsna) ve Horne'a (1984) bakn. Eskinin emperyal tahayyl konusunda
Armstrong'a (1982, blm 5) bakn.
244

dev bricolage* atmak iin olsa olsa talan edilmi folklorik


anlarn ve kimliklerin oulluunu ne karabilir ancak.
Kresel bir kltr projesinin ardnda, "metin"ini "okumak"
ve varsaymlarnn yap skmn gerekletirmek durumunda
olduumuz insan tahayylnn bir yaps (construct) ve bir
sanat olarak kltr ncl yatt iin, sonunda insanln
"yapmas" (construction) ile "skmesi"nin (deconstruction)
snrlarnda tkezler hale gelmekteyiz. Nasl bizzat milletin,
egemenler ile entelijensiyann ortaya kard bir yap olan
"muhayyel bir topluluk" olarak kabul szkonusuysa; pa
yandalarn bilim ile telekomnikasyon sistemlerinden alan
gemiin bir pastii olarak kresel bir kltr de insanln
en cretkr, her eyi kavrayan bir tahayyl eylemidir. Ne var
ki ancak bu kozmopolitanizmi oluturan, bu yamal bohann
hicivletirilmi bileenleri olan metinler, tek tek ve her milletin
ve etnik topluluun kltr ves ylemlerinden alnma mitler,
anlar, deerler, semboller ve geleneklerdir. Sylemlerimize
tarihsel snrlar koyan, bu milletler ve etnilerdir. Onlarn et
no-mill biimlerine nfuz etmek ve varsaymlarna meydan
okumak, kendi bana, milletlerin/etnilerin gcn andrr
veya mill sylemlerin tutamaklarn tahrip eder. Olduklar
ekliyle, devlet gc ve kltrel iletiim gereklikleri ile kaytl
olan etnik ve mill sylemler ve bunlarn metinleri, insan
muhayyilenin yapsna (construction) snrlar koyar; zira
kollektif ve bireysel "kendiler" ve onlarn sylemleri insanlk
hallerini birletirmek ve ayrmak iin oluturulduu dil ve
kltrleri tehiz eden, tam da etno-tarihlerin uzun sreliliidir
(longue

duree).

Kresel bir topluluu tahayyl etmek yetmez; nce yeni


ve daha geni siyas birlik (assosicaion) biimleri ve farkl
kltrel topluluk trlerinin ortaya kmas gerekmektedir.

(*) Tertip, hile anlamnda dzen; veya beklenmedik bir hamle -.n.
245

Bu da muhtemelen dzensiz ve byk lde planlanmam


mevzi bir hareket olacaktr.

25

"Etno-tarih"in Kulanmlar
imdiye kadar milletler ile milliyetilii ortadan kaldr
madaki baarszla ve bunlarn ikamesinin imknszlna
ilikin; kresel bir kltrn, hatt "post-modernizm" gibi
bize yeni "post-mill" sluplar ve diller vaat eden son derece
eklektik ve teknik bir kltr oluturma, kurma projesinin
bile, inanrlktan uzak bir tabiatta olduuna dair bir dizi neden
ileri srdm.
Ama bu baarszln ok daha etkili bir baka nedeni vardr;
bizzat etnik slup ve mill sylemlerin, gezegende yaayan
insanlarn ezici bir ounluu zerinde hkmn srdrmekte
oluu. Bunu bir temele oturtmak son derece kolaydr. Mill
emeller ile bilincin ifadesi olmadklar hallerde bile, siyas
atmalarn, popler protestolarn ve devlet projelerinin
ounun gl bir milliyeti boyutu vardr. Hatt cins, snf,
rk ve din gibi teki meselelerle balantl olduunda bile,
milliyetilik, bu tr atma ve protestolarn en ac/sert ve
denetlenemez olanlarnn hkim figrdr.
Soru udur; bu blmn banda da dediimiz gibi mill
kimlik neden bylesine her yerde hazr ve nazr, ok yzl
ve yaygn olmaya devam edebilmektedir? Milletler ile milli
yetiliin nasl ortaya kt ve yerkrenin her kesine
yayldn grdk. imdi soru udur; Dier kimlik tiplerinin
yerine getirmedii ya da daha ziyade uygunsuz kald, mill
kimliin devamna hizmet eden ilevler nelerdir?
Bu ilevlerden belki de en nemlisi ahsen unutulma so25 Milletin, metinleri yap-zme tab tutulup yle okunmas gereken muhayyile
rn bir topluluk olduu fikri konusunda Anderson'a (1983); ngiliz rneinde
yaplm bir uygulama iin Samuel'e (1989, zellikle III. Cilt) bakn.

246

rununa tatminkr bir cevap vermekte oluudur. Laik evrede


"milletle zdeleme lmle gelen sonlulua galebe almann
ve kiisel bir lmszlk boyutunu salama almann en emin
yoludur. Parti bile bylesine sarih bir vaadde bulunamaz; o
bile nihayetinde millete geri ekilmek zorundadr. Zira
Parti'nin sadece kendi ksa, devrimci bir tarihi vardr; oysa
millet, ou kez yeniden ina edilmi veya imal edilmi bile
olsa, uzak bir gemie sahip olmakla gurur duyar. Daha da
nemlisi, heroik gemiine benzer azamette bir gelecek su
nabilir. Bu yolla halk, sonraki nesillerce gerekletirilecek
olan ortak bir kaderi izlemek zere harekete geirebilir. nk
onlar "bizim" ocuklarmzn neslidir; herhangi bir snf ya
da Partinin vaat edebileceinden daha fazla bir eydir, ruhsal
olduu kadar biyolojik olarak da "bizim"dir onlar. Bylelikle
ebed yaam vaadi kendi dlmzde genetik olarak korunmu
olmaktadr. Zrriyetimizin belleinde teselli bulamaz myz
ve bunlar bizim, laik kukunun yoketmi gibi grnd,
teki hayatmz garantilemez mi? yleyse mill kimliin asl
ilevi, insanlar ahsen unutulmaktan kurtarmak ve kollektif
iman ihya etmek iin "tarihi ve kaderi olan gl bir topluluk"
duygusu oluturmaktr. 2 6
Milletle zdelemek bir dava veya bir kollektifle zde
lemekten daha fazlasn ifade eder. Byle bir zdeleme
mill yenilenme iinde ve onun araclyla ahsi bir yenilenme
ve itibar salayacaktr. Bu kendisini oluturan ama imdi
gten yoksun ve horlanmakta olan ailelerin her birine do
utan gelen haklarn ve eski soylu statlerini teslim edecek
siyas bir "sper-aile"nin bir paras haline gelmek demektir.
Milliyetilik, ayan ba olaca ve dnyann seilmi halk
ve onun kutsal deerlerini tanyp kabul edecei "statsel bir

26 Buna paralel bir gr iin Anderson'a (1983, blm 1); bu bellek hakknda
Rosenblum'a (1967, blm 2) bakn.

247

tersyz olu" vaat eder. Etno-tarihin son derece hayat olduu


nokta burasdr. Millet sadece ebediyet vaadinin dayandr
laca uzak bir gemile vnmekle kalmaz; restorasyon ve
itibar vaadine anlam vermek iin muhteem bir gemi, azizler
ve kahramanlarla dolu altn bir a da serimleyebilmek
durumundadr. Bu etno-tarih ne denli dolu ve zengin olursa
iddias da o denli ikna edici olur; ve bast akor, milletin
fertlerinin yreine bir o kadar derinden oturur. Milliyetilerin
uzunca bir zamandr anlam olduklar gibi, mill itibarn
lt ve mill restorasyon arlarn oturtmak zorunda
olduklar izgi, ierdii hakikat ne olursa olsun, topluluun
etno-tarihinin antikliine dair hissiyattr. Lonnrt ve Snellman,
Gallen-Kallela ve Sibelius gibi Finli entellekteller, Karelyal
kyllerin baladlarndan Finlandiya'nn kayp gemiini,
kahramanlar diyarndaki altn an, Kalevala'y yeniden
yaratmak ve btn Finlandiyallarn, topluluklarnn yaayan
gemiine yeniden girebilmeleri ve bylelikle kollektif iti
barlarn ihya edip kendilerini ebediyete intikal ettirebilecek
yegne ey olan nesiller zincirine katabilmeleri iin onu otantik
bir tarih eklinde sunma gerei duyuyorlard. Soyut "Fin
landiya" yaps altnda kendilerini yenileyebilirlerdi ama bu
yap anlamn ve popler titreimini, ou Finlinin zdeleebilecei ve unutulmaktan kurtulma vaadi tar gibi grnen
ok daha uzun bir gemie sahip varsaylm bir etno-tarihle
idrak olunan bir yaknlktan almtr.

27

Mill kimliin bir nc ilevi de kardelik idealini ger


ekletirmeye verdii nemdir. Bu idealin kendisi, en azndan
ideolojik planda, aile, etnik topluluk ve millet arasnda yakn
bir iliki olduunu ne srer. Etni ile millet basite byk
aile ilamlar, birbirleriyle karlkl ilikileri olan btn aileler,
erkek ve kz kardelerin oluturduu bir toplam olarak grlr.

27 Fin mill tarihi iin Branch'a (1985) ve Honko'ya (1985) bakn.


248

Ama milliyetiler ayn zamanda bu idealin talimini yapmak


ve pekitirmek iin riteller ve seremoniler hazrlarlar. N
mayiler, anma seremonileri, yldnm kutlamalar, ehit
anlar, andlar, zel gnlerde kartlan paralar, bayraklar,
kahramanlara ilikin kasideler ve tarih olaylar hakkndaki
yadirgrlarla kimlik ve birliin yeniden olumlanmas suretiyle
yurttalara aralarndaki kltrel ba ve siyas hsmlk ha
trlatlr.
Pek ok bakmdan mill kimliin baars ve kalmll
asndan en belirleyici olan bu seremonik ve sembolik
vehedir -bireysel kimliin kollektif kimlikle en yakndan
bal olduu alan burasdr. Bu yaknln birden ok nedeni
vardr. Estetik deerlerin -sanatlarn milletin ayrdedici
"ruhu"nu kalkndrmasn salayan, biim, ktle, ses ve ritmin
ustaca dzenlenmesinden doan gzellik, varyete, itibar ve
pathos (tarik) duygular- nemini kmsemememiz gere
kir.
Bunun, onca air, besteci, ressam, heykeltra ve baka trden
sanatnn, mill kimlik fikrini, kendileri ve sanatlar iin neden
bu denli tesirli ve davetkr bulduklarn aklamaya yardmc
olacana phe yok. Ama milliyetiliin sembolik ve ritel
yanlarnn bugn bireysel kimlik duygusuna bu kadar dolaysz
bir ekilde hitap etmesinin balca nedeni, etnik balarn ve
etnik aidiyetin canlannda ve zellikle topluluun btn
nesilleri boyunca ehit dm olanlar ve "atalar" yadediyor
oluunda yatmaktadr.
Bu noktada milliyetilik intoizm gibi, cemaatin lme ve
atalara tapnmaya ok byk nem yerdii dinsel inanlar
andrmaktadr. Bu tr dinler gibi milletler ve onlarn anma
seremonileri de, savalarda ve baka mill felaketlerde ya
knlarn yitirmi btn aileleri ve ortak atalar anmsayanlar,
ehitler rneinden yola karak onlarda benzer bir heroizmi
ilham edecek bir fedakrlk ruhu ile amaca kuvvet kazan249

drmak zere biraraya getirir.

28

Kaytszln, unutuun

zrriyetle almas; altn bir aa bavurmak suretiyle kollektif


itibarn ihyas; yaamakta olan, lm olana, topluluun
ehitlerine balayan semboller, ayinler ve seremoniler eliyle
kardeliin, gereklemesi; btn bunlar modern dnyada
mill kimliin ve milliyetiliin temel ilevlerini oluturur
ve milliyetiliin btn tarih gailesi iinde nasl bu denli kalc,
ok ynl ve esnek olabildiinin temel nedenlerini verir.
Baka tarihsel ve jeo-politik nedenler de vardr. Tarihsel
adan mill-devlet, savata ve barta Fransa ve ngiltere'nin
hegemonyalarnn etkililiini gzler nne serdiinden beri,
deerini kantlamtr. Ekseriyetle ruhundan ziyade dsal
yanlar taklit ediliyor olmasna karn evrensel bir model haline
gelmitir. Ayn ekilde Almanya ile Japonya'nn baarlar etnik
milliyetilik ile mill kimliin "etnik" tipinin ne denli gl
ve etkili olabileceini gstermitir. Herderci ve Fichteci
kavramlarn yaygnl, Alman modelinin byk etkisine kant
tekil etmektedir. Pek ok etninin demotik doas malumken,
bu etnik millet modelinin ok daha baarl olduu grl
mtr; dnyada, ekseriyetle iddete yatkn bir zellik gsteren
etnik milliyetiliklerden azade olan ancak bir iki blge var
dr.
Birka nedeni bulunmakla birlikte, etnik iddet ayn za
manda etno-tarihin eitsiz dalm olmasnn da bir ilevidir.
Her topluluun tarihsel bellei; doas, derinlii ve zenginlii
bakmndan dikkate deer farkllklar gsterir. Baz topluluklar,
uzun, az ok belgelenmi, arc gc olan bir etno-tarihe
sahip olduklar iddiasndadrlar; bazlar da ou yakn zamana
ait birka yazl toplumsal sergzet rnei bulabilmilerdir;
ounlukla da etnik kategoriler olan bakalar iin, kollektif

28 Milliyetiliin ritelleri hakknda Mosse'e (1976) ve Horne'a (1984); sanat ve


milliyetilik konusunda Rosenblum'a (1967) bakn.

250

kullanma sunulabilecek sadece yakm dneme ait bir bask


ve mcadele tarihi mevcuttur ve belki de bu arada o top
raklarda daha nce yaam eski kltrlerin anlarndan belli
paralarn da bu tarihe katlm olmas mmkndr. rnein
modern alarn balarnda Dou Avrupa'da, uzun ve zengin
tarihleriyle gurur duyan, kendi tarihsel devletleri olan Po
lonyal, Macar ve Hrvatlar gibi belirgin etniler; Ortaa'daki
tarihleri yeniden kefedilmi ve Osmanl basks altnda
olumu yakn dnem belleklerine hizalanm Srp, Romanyal
(Eflak ve Moldavyal) ve Bulgarlar gibi (kimlii) rtl etnik
topluluklar; ve belleklerinin byke bir blm epeyce yakn
bir dneme ait, jenealojik bir soy ve mphem kahraman atalar
bulmak iin tarihi didik didik etmek zorunda kalm, Slovaklarla birlikte Makedonyal ve Rutenyallar gibi etnik ba
kmdan kark blge ve kategoriler grmemiz mmkn
dr. 2 9
Bugn zengin bir etno-tarih, kltrel g iin nemli bir
kaynak olabilir ve kltrel siyasallamann oda durumuna
gelebilir. Tarihleriyle vn duyabilecek topluluklarn, ta
rihleri kt veya phe gtrr olanlar zerinde rekabeti bir
stnlkleri vardr. Bu ikinci durumda entellektelleri ifte
bir grev beklemektedir; mensuplarn anl anl bir gemie
sahip olduklar konusunda ikna etmek iin yeterince geni
bir toplumsal tarih kefetmek ve gemiin meziyetlerine
kukuyla bakan haritekileri bu gemiin meziyetleri ko
nusunda ikna edebilmek iin (tarihi) yeterince belgelendirmek
zorundadrlar. Milliyeti entellekteller, hakl olarak, daha
ok birinci grevle megul oldular. Kltrel ve siyas alardan
bakldnda, gn na karlm anlarn ierdii hakikat;
bereketinden, eitliliinden ve dramasndan (estetik vasflar)

29 Slovak tarihi hakknda Brock'a (1976); Dou Avrupa mozayii hakknda Pearson'a
(1983) bakn.

251

veya imrendiren ve imdiki nesili "anl anl ller"e balayan


sadakat, soyluluk ve zveri (ahlk vasflar) rneklerinden
daha az nem tar.
Genel konuursak, uzun, zengin, devamllk arzeden bir
etno-tarihin eksikliini, filoloji, arkeoloji, antropoloji ve dier
"bilimsel" disiplinlerden, belirsiz ecerelerin ardna dmek,
nfusun doduu topraklardaki kklerini bulmak, ayrdedici
hususiyet ve kltrlerini belgelemek ve eskinin uygarlklarn
ilhak etmek zere yararlanld "kltr savalar" yoluyla
dengelemek durumunda kalanlar, daha kk, (kimlii) rtl
topluluk ve kategorilerdir. Bu anlamda Irakllar, Mezopo
tamya'da serpilip gelitikleri iin Smer ve Babil gibi ok eski
uygarlklar kendilerine maletmilerdir. Trkler de, ., 2.
bin ylda varolmu Hitit mparatorluu zerinde hak iddiasnda
bulunmulardr. Yunanllar ile Bulgarlar, antik Makedonya'nn
kral mezarlarnn mill menei konusunda ihtilaf halindedirler.
Yahudi ve Filistinliler Nablus ve Samiriye blgesi zerine,
Macarlarla Romanyallar da Transilvanya'nn kark topraklar
zerinde sava halindedirler. 3 0
Daha genel olarak, etno-tarihin eitsiz dalmndan beslenen
kltrel rekabet, nceki blmlerde ele alnan geni bir alanda
gzlenen yerliliin seferberlii ve kltrel siyasallama s
relerinde itici bir g olmutur. Baarl etno-milliyetilik
rnekleri, kltrel bakmdan daha gelimi komularn ta
hakkm altna girme korkusunun da yardmyla, etnik
hareketlere esin kayna olmay srdrmekte ve Fiji ve Sri.
Lanka'dan, Afrika Boynuzu ve Karayipler'e kadar yerkrenin
her kesinde etnik atmalar tahrik etmektedir: Ayrdedilmeleri mmkn olmayan etno-tarihlerin yeniden kefiyle

30 Irak ve Trkiye'nin "kkleri" konusunda Zeine'e (1958); eski Makedonya'daki


kral mezarlar iin Yalouris'e (1980); Transilvanya hakknda Giurescu'ya ( 1 9 6 7 )
bakn.

252

seferber edilebilecek saysz etnik topluluk ve kategori or


tadayken, etniler ve milletler arasndaki kltrel savalara
son verme ve milliyetilii ikame etme ihtimali uzak g
rnmektedir.

Jeo-politik ve mill kapitalizm


Mill kimliin kaplayc ve her yerde hazr ve nazr doasyla
ilgili bu kltrel ve psikolojik nedenlere, birleik etkileriyle
mevcut etnik ve mill farkllklar iddetlendiren ve tesirlerini
kreselletiren eit oranda kudretli ekonomik ve jeo-politik
temeller eklenmelidir. Sk sk gelimi kapitalizmin milli
yetilii eskittii ve mill snrlarn zerinden atlamak suretiyle
karlkl bamlla dayal tek bir dnya yaratt yolunda
baz iddialar duyarz. Buna zaman zaman, milletlerin ve
milliyetiliin erken dnem kapitalizmin rnleri (ve aralar)
olduu yolundaki Marksist iddia da eklenir. Ne var ki milletler
ve milliyetilik, ulusar irketler dnyasnda ve uluslararas
iblmnde gelimesini srdrmektedir. Milletler ile mil
liyetilii, kapitalist retim tarzndaki deiikliklere bal
bir grng olarak grmeye devam etmenin zenli bir tahlile
faydasnn olmayaca aktr.
zgl tarihsel durum ve rneklerde sk sk birbirlerinin
yoluna ktklar vakiyse de, aslnda sermayenin douu ile
milletin ortaya k eklinde iki yrnge ayrdetmek daha
uygundur. Kuzey talya ve Flander'deki (Flaman lkesi) ilk
tefecilik evresinden sonra kapitalizm, 15. yzyl sonlarndan
itibaren Kuzeybat Avrupa'da birka "ekirdek" devletin
rekabetinde oynad rolle yava yava egemen bir konuma
ykseldi ve ok gemeden ticaret sermayesi haline geldi. Sanayi
Devrimi 19. yzyl sonu ile 20. yzylda ona dnya hege
monyasn kazandrmadan nce bile, 18. yzylda Asya, Afrika
ve Latin Amerika'nn sahil blgeleri ile ceplerin yannda, Bat
253

ve Orta Avrupa'nn nemli blgelerini de kendi periferisine


katt. Bu srada 14 ve 15. yzyllarda Kuzeybat Avrupa'nn,
ayn blgesinde, daha nce grdmz gibi, Fransa, ngiltere,
spanya, Hollanda ve sve'in merkezlerinde nceden mevcut
etnik topluluklar temelinde (rasyonallemi, profesyonel
brokratik) ilk modern devletler ortaya kt. ok gemeden,
18. yzyl sonlarndan itibaren Avrupa'nn deiik yerlerine
ve yerkreye yaylacak, 19. yzyl sonu 20. yzyl balarnda
siyas bir biim haline gelecek olan ilk modern milletler, bu
blgelerde, (ancak asla trde olmayan) bu "etnik devletler"
temelinde ortaya ktlar.
Aslna baklrsa hem milletin hem de sermayenin dnya
hegemonyasna ykselilerinin dnemletirilmesinde, raslant
olmayan, olduka yakn bir koutluk szkonusudur. Burjuva
kapitalizminin yeni glerinin, aralarndaki ilikiler sk sk
sava ve rekabet durumu arzeden etnik topluluklarn ve
devletlerin oluturduu, nceden mevcut bir erevede faaliyet
gsterdikleri bir gerektir. nce ticaret daha sonra da sanayi
kapitalizminin zuhuru bu rekabeti iddetlendirdi ve geniletti.
Sava da gerek devleti gerekse onun egemen etnik nfusunu,
tmleik, teritoryal ve yasal bakmdan birlemi bir millet
halinde birbirine kenetledi. Bylelikle sonralar kapitalizmin
genilemesinin, Avrupa'da mevcut devletler arasndaki sistemi
glendirmek ve bu sistemdeki savalar ve rekabetler eliyle
de mill hissiyatn devletin egemen etnisinde billurlama
srecine yardm etmek gibi bir etkisi oldu. 3 1
Aslnda zaman zaman sermayenin faaliyetleri ile zgl
milletlerin ortaya klar arasnda yakn balantlar olmutur.
Ticaretteki rekabetin mill farkllk duygusunu keskinle
tirmesinin yannda, ayn oranda, burjuvazinin ykselen mill
hissiyat da denizar rekabeti gdlerine yeni bir itah verdi.

31 Bu sreler hakknda Wallerstein'a (1974, blm 3) ve Tilly'e (1975) bakn.


254

Eer sermaye modern devletin ekonomik aygtlarn tehiz


etmise, ayn ekilde etnik temelli devletler ile bu devletlere
duyulan ballk da tccarlar ve (daha sonra da) sanayiciler
arasndaki rekabetin ve ticaretin ynn dikte etmitir.
Sermayenin millete asl katks, devleti yeni snflarla,
zellikle burjuvazi, ii snf ve profesyoneller gibi nderlik
yapabilecek ve rakip devletler ile milletler karsnda kendi
devletlerini ilerletebilecek snflarla tehiz etmek olmutur.
Ancak bu da nceden mevcut etnik topluluklar ile devlet
sistemlerinin snrlar dahilinde olmutur.
Kapitalizm, ou kez, domakta olan milleti zorunlu meslek
becerilerle ve ayrm ekonomilerle tehiz eden, eski tarmsal
yaplarn zerine gelen yeni bir snf yaps yaratr. Ama millet
yeni snflarn "rn" olarak grlmemelidir. Daha ziyade,
farkl snflar, nceden mevcut yatay veya dikey etnilerden
ortaya kan milletlerin oluumunun amilleri haline gelirler;
ya da etnik kategoriler iinde entelijensiyann bulunmas
durumunda, komu etnilerin gznde yeni bir etnik toplu
luun tevikisi olurlar.
Eski etnik topluluun modern bir millet haline dnmesi
srasnda ardarda gelen tarihsel dnemler ierisinde farkl
snflar ve tabakalar ba ekmilerdir. Bat'da modern an
balarnda monark ve aristokrasi, sonra da orta snf, alt s
nflarn ve snr boylarndaki topluluklarn, Kiliseyle birlikte
ortaya kna yardmc olduklar "mill devlet"e brokratik
olarak dahil edilmelerinin asl amilleri oldular. Bu, ngiltere
ve Fransa'da 12 ve 13. yzyldan itibaren izlenebilecek uzun,
yava ve kesintili bir sreti. Daha sonra -Katalanlar, Almanlar,
Ermeniler, Yahudiler gibi- diaspora etnik topluluklarnn
balang evrelerinde ticar kapitalizmin yaylmasna yardmc
olmalar gibi, Fransa, spanya, ngiltere, Hollanda ve sve'teki
yerli tccarlar ve ticaretle itigal eden snflar, ekseriyetle
aristokrasinin ve ruhbann karlaryla atma halinde, b255

rokratik yoldan dahil edilme grevini srdrmesinde Taht'a


yardmc oldular.
te yandan Dou Avrupa'da, Polonya ve Macaristan dnda,
aristokrasi ve orta snfn roln, zaman zaman Yunanistan
ve Srbistan'da bir tccar snf ile birlikte ama clz durumdaki
ticar tabakalardan genellikle pek az bir destek alarak, kk
bir profesyonel ve entellektel tabaka stlendi. ou durumda,
cretlilerin halkn son derece ufak bir blmn oluturduu
bir srada, kapitalizmin nfuzundan szetmek acelecilik
olacaktr. Avrupa dnda Hindistan ve Gney Afrika gibi
birka istisna dnda, ky ticareti ou zaman bir katalizr
gibi ilemi ve 19. yzyl sonlar ile 2 0 . yzyl balarnda
eitimli bir kentli snfn douunu kolaylatrmsa da, gerek
teritoryal gerekse etnik milliyetilikler kapitalist retim
ilikilerinin nfuzunu ncelemilerdir. Ama burada da ka
pitalist etkinin parametrelerini, Avrupa smrgeciliinin siyas
ve idar erevesi ile strateji ve saygnlk gereklerinin tayin
ettii teritoryal snrlar oluturmaktayd. 3 2
Per se (bu sfatla) kapitalizme, milletler ile milliyetiliin
douunda sadece gl bir katk rol bimek mmknse
de, brokratik devletlerin ve blgesel devletleraras sistemlerin
stlendikleri rol iin ayn eyi syleme kolanakszdr. B
rokratik devlet ile devletleraras sistem, kapitalizmin dou
unda belirleyici olmann yannda, gerek yolat savalar
ve gerekse deiik etnik nfuslar ve snflar zerindeki tesiri
araclyla mill kimlik ile milliyetiliin yaylmasnda da ayn
oranda hayat bir unsur oldular. Bu etki, merkezletirici
devletlerin protestolara, muhalefete, zaman zaman da dev
rimlere yolam olmalar yznden ekseriyetle atmalarla

32 Balkan milliyetilii konusunda Stavrianos'a ( 1 9 5 7 ) ; Afrika'da kapitalizm ve


milliyetilik konusunda Markovitz'e (1977) ve A.D. Smith'e (1983, 3 ve 5. b
lmler) bakn.

256

doluydu. Yabanclam entellektellerin rol burada hayat


bir neme haizdi. Sekin despotizminin ve devletin mutlakiyetiliinin yerini alabilecek "sahici" bir mill kimlie dair
fikirleri sadece onlar formle edebilirlerdi. Ayn zamanda,
orta snflar arasnda bulunan eitimli "kamu"dan, zellikle
de devletin ihtiya duyduu, devirdii ve kendi amalar iin
eittii profesyonellerden destek toplayabilecek olanlar da
onlard.

33

Sonu olarak hkmran brokratik devlet, giderek eko


nomik ve asker glerin olduu kadar teritoryal ve siyas
birimlerin snrlarn da izmeye yneldi. 20. yzyl balarnda,
milliyeti ilkelerin kalkan altnda, dnyann ou blgesinde
siyas birliin kabul grm kaidesi haline geldi. Mill kimliin
bekisi olarak devlet, meruiyetini, cisimletirmeye ve temsil
etmeye urat milletten tretti; bylece sadece kendi
devletlerine sahip milletler, "mill devletler"den mteekkil
bir dnyada kendilerini gvenlik ve zerklik iersinde his
sedebilir oldular. Bu yolla devlet ile millet birbirlerine kararak
ayn yasta ba koydular.
Bu karma, pek ok yerde atmaya ve sefalete sebebiyet
vermi olmakla birlikte, devletin de milletin de glenmesine
hizmet etmitir. Bu simbiyoz, feshedilemezliini kantlam;
mill kimliin dayanan ve milliyeti fikirleri, her milli
yetinin isteyebilecei, her kozmopolitann da yerinmesi
gereken bir kararllkla tahkim etmitir. Ancak bu arada
devletin ve brokratik aygtlarnn meruiyetini de glen
dirmitir; milliyetilik (kartn) etkili bir ekilde kullanmay
becerebilen rejimler, poplariteleri azalsa bile, uzunca bir
dnem ayakta kalabilmektedirler. Devlet ile millet (hatal bir
adlandrma ile "mill-devlet" namyla), ayn lde hatal bir
adlandrma olan "milletler-aras" topluluun kabul grm

33 Bu srele ilgili olarak A.D. Smith'e (1981a, 6. Blm) bakn.

257

yegne oluturucular olarak, muzafferane yrylerini omuz


omuza kesintisiz srdrmektedirler. 3 4
Bugn dnya, blgesel devletler-aras sistemler halinde
gevek biimde biraraya gelmi "mill-devletler"e ayrlm
durumdadr. Bu sistemler ile onlar oluturan devletler,
yurttalar arasnda
mill-devlet

dayanmaya ve

siyas balla

ve

kendi snrlar iinde hkmran yarglama

yetkisine rabet etmektedirler. hlaller olmakla birlikte


(ekoslovakya'da, Grenada'da, Panama'da), uluslararas
topluluk genel olarak egemen devletlerin i meselelerine
dardan mdahaleleri, bu tr sorunlar yurttalarn selahiyetinde olup "halk"n mill "iradesi"ne

tab

olduklar ge

rekesiyle, reddetmektedir. Bu bakmdan etatisme'i (devlet


ilik) millet ile onun ahlk snrlarn pekitirmektedir. eitli
blgesel devletler-aras sistemlerde de giderek olan budur.
Bu sistemler asndan yegne kollektif aktrler, meruiyet
lerini mill irade ile mill kimliin ak ifadesinden alan mill
devletlerdir. Bu artlarda meru olacak bir mill-devlet'in,
yurttalarnn "yabanclar"dan keskin hatlarla farkllk ta
dn ama ayn oranda da isel bakmdan birbirlerinden
farkllk arzetmediklerini gstermesi -mmkn olduuncazorunludur. Baka bir deyile "mill devletler"den mteekkil
bir dnyada meruiyet bir isel trdeleme boyutu gerektirir;
jeo-politik snrlamalar bu noktada teki farkllklarn nne
geer.
Ancak, jeo-politik gereklerin etnik bakmdan grece trde
devletleri takviye ederken, etnik bakmdan oul devletlerin
tutunumunu andrmalar son derece muhtemeldir. Dev
letleraras sistemin sergiledii dayanma, ballk ve trdelik
gerekleri sk sk tam da, sistemin istikrar pahasna sindirilmi
olan bu etnik direnii tahrik eder. Pek ok yerde etnilerin ve

34 Bu karklk hakknda Connor'a (1978) ve Tivey'e (1980) bakn:

258

etnik kategorilerin nceden mevcutluu veriliyken, hayati


yetlerini srdrmekte olan etnik mozaiklerin ve yamal
bohalarn zerine, tmleik, rasyonel, brokratik devlet
lerden oluan bir sistemin bindirilmesi; bu devletlerin nceden
mevcut etnik haritaya uymad her yerde, ciddi istikrar
szlklara ve derin etnik atmalara sebep olmak duru
mundadr. Mdahaleci brokratik devlet, bir biimde sin
dirilmi snflar ile blgelerin, ekseriyetle yabanclam
entellektellerin nclk ettii protestolarna yolama eilimi
gsterdii iin, bu sindirilmi etnik topluluklar ile katego
rilerin yeni devlet tipinin ve devletleraras-sistemin trdeletirme gereklerine nasl kar kacaklarn grmek zor
deildir. Ve merkezletirici teritoryal "mill-devletler" ile etnik
topluluklar arasndaki atma bir kere patlak verdiinde,
modern devletin jeo-politii ancak iki (veya daha fazla)
milliyetiliin -bazen rtk de olsa- hak iddialarn, daha
iinden klmaz ve kalc bir atma konusu haline getirmeye
yarar.
O nedenle bugnk dncelerin ounun aksine, her yerde
milletin gcn takviyeye ve milliyetilik ateini alevlen
dirmeye yardmc olan, tam da devletlerin daha geni blgesel
sistemler halinde siyas gruplamalardr. O nedenle, mil
letlerin veya milliyetiliin ikamesi iin bakmamz gereken
yerler, yeni bir blgesel hizalan veya "mill-devletler"den
oluan "st-mill" bloklar deildir; zira, birlikler, topluluklar
veya rgtler eklindeki bu devletler-aras gruplamalar,
uluslararas kapitalizmin yeni snflarnn yapt gibi alevlendirmese bile, sadece mill kimliklerin ve milliyeti-emellerin
dayanaklarn kabalatrmaya yarar.

35 Devlet sistemi ve mdahalesizlik konusunda Beitz'e (1979, Ksm II) bakn.

259

Milletlerin tesinde bir milliyetilik mi?


Bugn kollektif ayniyetin asl biimi mill kimliktir. Bi
reylerin duygular ne olursa olsun, kltr ve kimliin egemen
ltn, hkmetin yegne ilkesini veren mill kimlik,
toplumsal ve ekonomik faaliyetin esas odan oluturur.
Millet ile milliyetiliin ars evrenseldir; etnik protestolar
ve milliyeti bakaldrlardan azade hibir blge yoktur. ster
vlsn ister yerilsin, millet, almakta olduuna dair hibir
emare gstermemektedir, ve milliyetilik popler tahrip
gcnden ve neminden bir ey kaybedecek gibi grnm
yor.
Meselelerin bu duruma gelii ne tesadfidir ne de yakn
dneme ait bir olgu. Kkleri, modern dnyamzn dou
mundan ok daha gerilere uzanan ama modern brokratik
devlet sistemlerinin, kapitalist snf yaplarnn ve laik ada
tarih ve kader (ortaklna) dayanan bir toplulukta ebediyet
ve itibar araylarnn hi beklenmedik bir ekilde ve gte
yeniden canlandrd etnik ba ve hissiyatlann uzun tarihnde
yatmaktadr. Etnik bir gemiin yeniden kefi ile eskinin altn
ann kollektif bir ekilde ihyasnn vaat edilmesi araclyla,
mill kimlik ve milliyetilik, etnik topluluklar ve btn snf,
din, cins ve blgelerden insanlar, zgr ve eit milletler
dnyasnda "millet" olma, kltrel ve tarihsel olarak ayn
kkten gelen yurttalardan mteekkil teritoryal topluluklar
olma haklarn ykseltmelerini salam ve onlara esin kayna
olmay baarmtr. En gl devletlerin bile uyumak zorunda
kaldklar, dnyamza kalbn veren ve ngrlebilir bir
gelecekte de muhtemelen dnyamz biimlendirmeyi sr
drecek bir kimlik ve bir kuvvet szkonusudur burada.
Pek oklar iin bu kasvetli bir sonutur. Milliyetilik
dnyasndan hi bir k yolu, milleti ama ve milliyetiliin

260

domasna katkda bulunduu saysz sert atmadan kur


tulma olana brakmamaktadr. Mill-devletler arasndaki
ve devletlerle etnik bileenleri arasndaki atmalar, muh
temelen bugn uyumakta olan etnik topluluk ve kategorileri
yarn harekete geirmeyi srdrecei gibi belki (yenilerini)
de ortaya karacaktr. Kresel gvenlik ve kresel bir kltr
bak asndan bu sonu, marazi blnmeler, gvensizlik
ve sava kr dngsnden hi bir k yolu sunmamaktadr.
Ancak bylesine kesin bir hkmde bulunmakta hakl
myz? Yeni kresel glerin (ulusar irketler, telekom
nikasyon sistemleri vs.) nemi hakkndaki nceki szlerimiz
ok farkl bir yne iaret etmiyor muydu? Baz devletlerde
yakn gemite uygulanan federal sistemlere ve Avrupa
projesine ilikin deerlendirmelerimiz gerekten de bu denli
olumsuz muydu? Kozmopolitanlarn lgnca hayallerinin
hesaptan dlmesi gerekiyorsa, hafza-sz bir kresel kltr
ikna edicilikten yoksunsa, o zaman geriye kollektif kimlik
lerimizi blgesel dzeyde yava yava yeniden oluturmak
adna da m hi makul, ll beklentiler kalmyor? San
yorum, siyasetten ziyade kltrel alanda ve biraz paradoksal
yollarda, daha snrl mitler beslemek iin nedenler var
dr.
Kitabn bandan itibaren ileri srdm savlarn anafikrini,
sadece modern kollektif kimlikleri, zellikle de etnik balar
ve etno-tarihi deil ayn zamanda devletler ile snflar da
ekillendiren gler ile, insanlarn, genellikle de milliyeti
entelijensiyann, miraslarn "eski-yeni" mill kimlikler halinde
yeniden kurmaya ve yeniden kalba dkmeye alrkenki
yollar arasndaki karlkl etkileim oluturmaktadr. Bu
ikilik, mill kimlikleri "millet tesi" bir ey halinde yeniden
tanzime ynelik, yakn zamanlardaki gr ve abalara da
ekil vermeye devam etmektedir.
261

Milletin ilkeleri, milliyetiliin de ilkeleridir. O nedenle


milleti amak, paradoksal olarak, ancak genellikle bu giri
imlerin nesnesini oluturan tmleik milletten daha geni
bir milliyetilik biimiyle mmkn olabilir. Byklk ve saha
olarak "normal" bir tmleik milletten daha geni bir milli
yetilik biimi de vardr. "Pan-milliyetilikler"i kastediyorum.
Bunlar, birka genellikle snrda devleti, paylalan kltrel
zellikler veya bir "kltrler ailesi" temelinde tek bir kltrel
ve siyas topluluk iinde birletiren hareketler olarak ta
nmlanabilir. Yugoslavizm, en eski Pan-milliyetilik rnek
lerinden biriydi ve ok gemeden onu, genellikle baka
devletlere ait, etnik bakmdan benzerlik tayan blgeleri
topraklarna katmay gaye edinen eitli irredentist hareketler
(Pan-Cermenizm, Pan-Bulgarizm, Pan-talyanizm vs) ile; siyas
birleme ynnde ciddi teebbslerden, ortak smrgesel
deneyim ve kltr temelinde daha gevek birliklere dek e
itlilik arzeden Pan-Trkizm, Arabizm, Afrikanizm, Latin
Amerikanizm gibi daha geni lekli "Pan" hareketler izledi.
Bu hareketlerden hibiri (daha kk apl irredentist ha
reketlerin eitli derecelerde gsterdikleri haricinde) siyaseten
baarl olamadlar. Ama nemleri baka bir noktada yat
maktadr. Pan-Slavizm, brakn tek bir territoryal devlet
kurmay, Slavlar tek bir siyas topluluk halinde birletirmenin
yanna bile yaklaamad. Ancak Slav dilleri konuanlar arasnda
kltrel bir rnesansn esin kaynan oluturarak, yazar ve
sanatlarn biraraya gelmelerini salamann yannda geni
bir kltrel alanda eitli ortak dnce ve duygularn ortaya
kn tahrik etti. 3 6
Pan-Arabizm, btn Araplar nezdinde siyas bir topluluk
duygusunun ifadesi olmak bir yana, Araplar arasndaki kyc
savalar bile nleyecek gte olamad hi bir zaman. Ancak

36 Bu konuda Kohn'a (1981) bakn.


262

Araplar arasnda daha geni kltr ve filantrofik balantlar


kurmann yannda belli projelerin de ilham kayna oldu.
Ayn ekilde, feci bir asker sonla neticelenmi olmakla birlikte
Pan-Trkizm de gerek Trkiye'de gerekse dardaki Trkler
arasnda bir kltrel rnesansn boy atmasna, Trki dillere
ve Trk tarihine yeniden bir ilginin domasna, Trke ko
nuan halklar arasnda eitli balar kurulmasna nayak
oldu.

37

Pan-milliyetiliklerin nemi, prolifer etnik milliyetiliklerin


blnerek oalma eilimlerine kar koyabilme veya en
azndan ona bir seenek oluturabilme yeteneklerinde yat
maktadr. Pan-Afrikanizm, aznlk etnik milliyetiliklerin
birbiri ardna yeni smrge-sonras devletler iinde hak id
dialarnda bulunmalarn nleyemezken, onlara Afrika'nn
gemi baarlar karsnda yeni bir gurur duygusu ve btn
Afrikallarn paylatklar daha geni bir topluluk duygusu
kazandrd. Pan-Afrikanizmin nemi, yaratlmasna yardmc
olduu Afrika Birlii rgt'nden ok, smrgeci efendilerin
her frsatta aaladklar Siyah Afrikallara (salad) ortak
bir Afrika gemii ve "kltrler ailesi"nin yeniden kefiyle
ufuklarn geniletmesinde ve itibarlarn yemden kazan
drmasnda yatmaktadr. 3 8
"Kltrler ailesi" kavram burada nemlidir. Bugn ar
zulanan ve oluturulan siyas ve ekonomik bir birleme iken,
birbirleriyle ilikili kltr ailelerini kapsayan kurumsal bir
"kltr alam" genellikle uzun vadeli srelerin bir rn
saylmakta ve ounlukla da ngrlmemekte, amalanmamakta, ynelenilecek bir hedef olarak grlmemektedir.
Siyas ve ekonomik birlikler planlanr ve rgtlenirken, kltr
aileleri ve kltr alanlar henz olgunlamam ve kurum-

37 Bu konuyla ilgili yakn dnem tarih iin Landau'ya (1981) bakn.


38 Bu konuda Geiss'e (1974) bakn.

263

sallamam bir grnt arzetmekle birlikte, onun yrngesine


girmi olanlar iin daha az gerek ve daha tesirsiz deildir.
slm, Amerikan ve Sovyet Rusya kimliklerinin ve kltr
lerinin mensuplar asndan, bunlarn szcleri resm olan
siyas ve toplumsal kurumlarn fersah fersah tesinde bir
ekicilie sahiptirler.
Bu cazibenin bir nedeni lingua franca'nn yeniden domakta
olmasdr. Yksek Ortaalar'da Latince ve Arapa gerek bir
lkeler-ar ve kltrler-ar bir nfuza sahiptiler: Ama.
onlarda ancak bir lingua franca'nn hizmet edebilecei lke
ler-ar bir ileve sahip toplu bir kimlik -Ortaa ruhban ve
ulemas- szkonusuydu. Bugn ise kitleler iin edeb bir
"yksek" kltre dnm olan ok sayda ifahi "aa"
kltr ile bir rnek kamu eitimi ve mill diller, bu eskinin
lingua franca'snn yerini almtr. Ama tamamen deil saygnl olan belli dillerin geni blgelerde iletiimi ve
mbadeleyi kolaylatracak ekilde yaylmalar, zaman zaman
kendi blgeleri dnda kalan kltral anlarnda bile gevek
bir kltrel yaknlk duygusunun ortaya kmasn tevik
etmilerdir. ngilizce'nin Kuzey Amerika'da, spanyolcann
Latin Amerika'da, Arapann Orta Dou'da ve Rusa'nn
Sovyetler Birlii'nde tad nem; meydan okumalarla
karlamyor veya hibir sorunluluk arzetmiyor deilse de,
eer baka koullar da uygun olursa ve olduunda, mevcut
tmleik mill kimliklerden daha geni lekte kimlikler
oluturma ynnde yeni aralar sunmaktadr. 3 9
Bir baka neden de, zellikle ekolojik sahada, ortak blgesel
sorunlar hakknda yeni bir idrakin domakta oluudur. Kitle
iletiim aralarnn grnr hale getirdii jeo-politik konum
ve yaknlk, mill snrlarn tesinde olmakla birlikte o blgede

39 Ortaa'n kutsal dilleri iin Armstrong'a (1982, blm 2 ) ; bugnk dil ve


milliyetilik zerine Edwards'a (1985, 2. blm) bakn.

264

ve kltr alannda yeralan btn milletler iin ortak tehlikeler


hakknda yeni bir uyann domasna yardmc olmaktadr.
ou kez ekolojik bir felaketin etkisi geni olmaktadr; bir
ernobil, Sahra'daki ktlk veya Brezilya yamur ormanlarndaki katliam, insann bilinci zerinde, dolaysz tesir alanlar
iinde kalan kltr blgelerinin ok tesinde etkide bulun
maktadr. Blgesel mahiyette baka sorunlar da vardr (Ak
deniz'deki kirlenme, Kaliforniya'daki depremler, Benglade'deki su basknlar vs.) ve bunlar blgenin ortak ihtiyalar
konusunda kltrel bir bilincin uyanna yardmc olmak
tadrlar.
Ancak kltr blgelerinin ve kltr ailelerinin cazibesinin
artmasndaki nc nedenin, sahip olduklar temel siyas
deerler de dahil, toplumsal ve siyas rf ve kurumlarla ou
zaman bir yaknl vardr. Sivil haklar ve siyas zgrlkler
konusunda dk bir seviyede bulunan asker diktatrlkler
belli yerlerde bir kural halini almtr ve bu durum, sadece
ekonomik gelime dzeyini deil ayn zamanda bir siyas
deerler ailesine dayanan kkde siyas kltr de yanst
maktadr. Yine baka bir takm blgelerde de (toplumsal
seferberlik) ve demokratikleme sreleri bir yana atlabilmektedir; bu noktada ekonomik bir takm aklamalar ya
plabilirse de tarihsel deneyimler ile siyas kltrlerin ta
dklar nem hafife alnamaz.
Avrupa'nn bat yakasnda, Avrupa projesine uygun balam
ortaya kartan belirli tarihsel sreler vardr. Her ne kadar
Avrupa ibirlii ynndeki irade ierik bakmndan esas olarak
ekonomik biim olarak da siyas olsa da, hi kuku yok ki
daha geni kltrel n varsaym ve gelenekleri de ncl olarak
tamaktadr. Tek bir lingua franca'dan yoksun olunabilir
(Fransa ile ngiltere bu ilevi pekl yerine getirebilecekse
de), ama gerek ortak tehlikeler konusundaki ekolojik bilin
gerekse siyas rf ve kurumlarn hsml, ayrdedici bir
265

kltrel alanda birbirlerine yakn Avrupa kltrleri duygusunu


takviye etmektedir. Bu blgenin snrlarn belirlemenin
gl dillere destandr; balangta Souk Sava'n yaratt
blnmelerle negatif bir ekilde tanmlanm olan bu snrlar,
btn Dou Avrupa'y kasp kavuran siyas deiikliklerden
sonra daha akkan ve ak bir hale gelmitir. Birlik ynndeki
gd de, bir para, Pan-Avrupallar'n yeledii bir siyas
federasyona doru kaymtr. Ancak sabit kalmay hep sr
dren ey, bir Avrupa rntsnn veya kltr rntlerinin
(varlna) dair kanaattir.
Ortak bir Avrupa kltr mirasn yaratan ve mill snrlarn
ayan yere bastran; onlarn farkl mill kltrlerini ortak
motif ve gelenekler yoluyla birbirine balayan esiz bir kltr
alan oluturan Avrupa kltrnn -eitli zamanlarda Ve
ktann eitli yerlerinde ortaya km Roma hukuku miras,
Yahudi-Hristiyan etii, Rnesans ve bireycilik, Aydnlanma
rasyonalizmi ve bilim, sanatsal klasizm ve romantizm ve
hepsinden ok sivil haklar ve demokrasi gibi- rntleridir.
Saysz krlma ve kopmalara ramen, rten bir kltrler
ailesi yzyllar iersinde yava yava bu yolla olumutur.
Resm Avrupacln her eyden aziz tuttuu planlanm bir
"farkllk iinde birlik" deil ama kltrel varsaymlar, biimler
ve geleneklerden oluan zengin, tamamlanmam bir melange
(karm) Avrupa halklar arasnda yaknlk duygular yaratan
bir kltr mirasdr. Paradoksal olarak bizi milletin tesine
tayabilecek olan bir kltrel Pan-Avrupa milliyetiliinin
temelini aramamz gereken yer, (bugnk kmenik te
ebbsler dorultusunda) Ortaa Hristiyanlnn mitolo
jisinden veya (Strasbourg konumu dorultusunda) Ren
kaynakl bir Kutsal Roma mparatorluu'ndan ziyade, bu
radadr.

40

40 Bu mitoloji hakknda rnein de Rougemont'a (1965) bakn.


266

Zira aktr ki Avrupal bir Pan-milliyetilik neyin yaratmna


yardmc olursa olsun bu asla bir Avrupa sper-milleti, yani
dier btn milletlere benzer ama geni ilml bir millet ol
mayacaktr. Ne etnik topluluklar mstakil tarihsel yurtlardan
yoksun bulunan Amerika BirleikDevletleri'ne, ne mill
cumhuriyetler ile topluluklarn yakn zamana ait ortak bir
Sovyet siyas deneyiminin tesinde birbirleriyle hemen hi
bir kltrel yaknlk hissedemedii bir Sovyetler Birlii'ne
benzeyecektir. Hatt bu yeni Avrupa'nn, daha byk bir
kltrel Ve tarih yaknlk szkonusu olsa bile, tek bir etni
veya milletin tekilerine egemen olduu ngiliz ya da Belika
modelleriyle de en ufak bir yaknl olmayacaktr. ayet
popler bir titreime sahip bir Avrupa siyas topluluu yaratlacaksa, bunun, hl gl ve din mill kltrlerle rekabete
girmeksizin ortak bir Avrupa kltr miras temelinde, bu ortak
mirastan Avrupal ortak mitler, semboller, deerler ve anlar
oluturma yayetenekli bir Pan-Avrupa milliyeti hareketi
tarafndan kurulacana emin olabiliriz. Pan-milliyetilik, tek
tek milletleri aan ama onlar ilga etmeyen yeni tip bir kollektif
kimlii yalnzca bu yoldan yaratabilir.

267

SONU

u ana dek (sylenenlerden) milletleri ama ve milliyetilii


ikame etme ansnn pamuk ipliine bal olduu, ak olmal.
Ne bugn ibanda bulunan yeni ekonomik, siyas ve kltrel
glerin ulus-ar tesirlerine, ne de hi phesiz onlarn eseri
olan muhtelif kresel karlkl bamllk durumlarna da
iaret etmek yeterlidir.
Kozmopolitanizmde grlen gelime kendi bana milli
yetiliin gerilemesini gerektirmez; blgesel kltrel anlarnn
domas mill kimliklerin dayanaklarn ortadan kaldrmaz.
Balangta da sylediim gibi, insan, sahas ve younluu
zamana ve yere gre deikenlik arzeden oklu kollektif
ayniyetlere sahiptir. Bireyleri, ayn anda Flander'le, Belika'yla
ve Avrupa'yla zdelemekten ve her birine sadakat duygu
larn kendine mahsus, balamlarnda sergilemekten alko
yacak hi bir ey yoktur; bu, ayn ekilde ortak merkezli (iie)
sadakat ve aidiyet halkalar iinde Yoruba, Nijeryal ve Afrikal
olanlarn duygular iin de geerlidir. Aslnda bu son derece
amiyane, sradan bir eydir; ok kimlikli ve karmak bir
dnyada en fazla beklenecek ey de budur.
269

Bu, szkonusu ba ve kimliklerin tamamiyla seime dayal


ve durumsal olduklar anlamna gelmedii gibi, aralarndan
bazlarnn daha byk bir nfuza sahip olmad ve dier
lerinden daha gl bir etki yaratmad anlamn da tamaz.
Mill kimlik olarak tanmladm eyin bugn aslnda dier
kollektif kltrel kimliklerden daha tesirli ve kalc bir etkiye
sahip olduu; ve sraladm nedenlerden dolay -kollektif
ebediyet ve itibar ihtiyac, etno-tarihin gc,yeni snf ya
plarnn rol ve modern dnyada devletler-aras sistemin
sahip olduu tahakkm- bu kollektif kimlik tipinin muhte
melen daha uzun bir sre; hatt mill olannn yannda daha
geni apl ama daha gevek baka kollektif kimlik biimleri
ortaya ktnda bile, insanla sadakat buyurmaya devam
edecei (sav) bu kitabn tezini oluturmaktadr. O yzden
Avrupa rneinin gsterdii gibi, geni lekli ktasal kimlikler
ortaya kartacak kltrel bir Pan-milliyeti hareket; bir
"kltrler ailesi"nin bireysel mensuplar hsmlk balarndan
g alyorlarm gibi, fiilen snrlar belli bir kltrel alanda
yeralan etnilerin ve milletlerin zgl milliyetiliklerine yeniden
zindelik katabilir. Hatt eskiden daha trde olan kltrlerin
g, konuk iiler ve mlteci dalgalar nedeniyle karmas,
yerli halk ve kltrlerin gl etnik tepkilerde bulunmalarna
da yolaabilir.
nsanln milletler halinde blnmesinde ve dnyann
her kesinde mill kimliin gcn sebatla devam ettiriinde
hem bir tehlike hem de bir umut vardr. Tehlikeler yeterince
aktr; etnik atmalarn her yere yaylmas ve kzmas,
daha byk bir mill trdelik hamlesi esnasnda "sindirilemeyen" aznlklara zulmn reva grlmesi, eski alar iin
bile anlalmaz boyutlara varan terrn, etnik krmn ve
soykrmn hakl gsterilmesi.
inde bulunduumuz yzyln marazi istikrarszlndan,
atmalarndan ve terrnden milliyetilik tek bana sorumlu
270

olmam olabilir, ama asl nedenler arasndaki yeri olduu


veya bunlara elik ettii de sk sk gzden karlmakta ya
da mazur gsterilmektedir.
Ama milletler ile mill kimlikler dnyas umuttan da yoksun
deildir. Milliyetilik, reform olaylarnn oundan ve tiranlk
rejimlerinin demokratikletirilmesinden de sorumlu olma
yabilir, ama sk sk, aalanm halklar iin bir gurur kayna,
eliki bir motif ve "demokrasi" ile "uygarlk"a katlmann
ya da kavumann kabul edilmi tarz olmutur. Milliyetilik
ayn zamanda bugn popler rzaya sahip ve popler bir coku
salayan siyas dayanmann yegne tahayyln ve ras
yonelini verir. Dier btn tahayyller, btn rasyoneller
onunla karlatrldnda soluk ve bulank kalr. Onlar bir
seilmilik duygusu vermezler, biricik (nitelikte) bir tarihleri
ve zel kaderleri yoktur. Byk blmyle milliyetiliin
yerine getirdii vaadlerdir bunlar ve bunca insann kendini
milletle zdeletirmeyi srdrmesinin gerek nedenleridir.
Bu ihtiyalar baka ayniyet trlerince karlanncaya dek, ister
inkr edilmi ister tannm olsun, ister bask altnda ister
zgr olsun, kendine ait ayrdedici tarihine, altn alarna
ve kutsal peysajlarna sahip milliyetilii ile millet, pekla
nmzdeki yzylda da insanla temel kltrel ve siyas
kimliklerini salamay srdrecektir.

271

KAYNAKA

Akzin, Benjamin (1964) State and Nation, Londra: Hutchinson.


Alavi, Hamza (1972) 'The State in Post-colonial Societies - Pakistan and Bangla Desh',
New Left Review 74, 59-81.
Allardt, Erik (1979) Implicatons of the Ethnic Revival in Modern, Industrialised Society,
Commentationes Scientiarum Socialium 12, Helsinki, Societas Scientiarum
Fennica.
Almond, Gabriel ve Lucian Pye (der.) (1965) Comparative Political Culture, Princeton,
Princeton University Press.
Alon, Gedaliah (1980) The Jews in their Land in the Talmudic Age (70-640), 2 cilt,
Kuds, The Magnes Press, The Hebrew University.
Alty, J. H. (1982) 'Dorians and Ionians', The Journal of Hellenic Studies 102, 1-14.
Anderson, Benedict (1983) Imagined Communites: Reflections on the Origin and Spread
of Natonalism, Londra, Verso Editions and New Left Books.
Anderson, Charles W, Fred von der Mehden and Crawford Young (der.) (1967) Issues
of Political Development, Englewood Cliffs, Prentice-Hall.
Apter, David (1963) 'Political Religion in the New Nations', C. Geertz (der.) iinde,
Old Societies and New States, New York, Free Press.
Arberry, A.J. (der.) 1969) Religion in the Middle East: Three Religions in Concord and
Conflict, 2 cilt, Cambridge, Cambridge University Press.
Armstrong, John (1976) 'nobilised and Proletarian Diasporas', American Political
Science Review 70, 393-408.
- ( 1 9 8 2 ) Nations Before Nationalism, Chapel Hill, University of North Carolina
Press.
Arnakis, G. (1963) 'The Role of Religion in the Development of Balkan Nationalism',
Barbara Jelavich ve Charles Jelavich iinde (der.), The Balkans in Transiton, Berkeley,
University of California Press.
Arts Council (1986) Dreams of a Summer Night: Scandinavian Painting at the Turn
of the Century, Londra, Hayward Gallery, Arts Council of Great Britain.
Asiwaju, A. I. (der.) (1985) Partitioned Africans: Ethnic Relations across Africa's In
ternational Boundaries, 1884-1984, Londra, C. Hurst & Company.
Atiya, A. S. (1968) A History of Eastern Christianity, Londra, Methuen.
Atkinson, W. C. (1960) A History of Spain and Portugal, Harmondsworth, Pengu
in.
273

Austin, Denis (1964) Politics in Ghana, 1946-60, Londra, Oxford University Press.
Avi-Yonah, Michael (1976) The Jews of Palestine: A Political History from the Bar-Kochba
War to the Arab Conquest, Oxford, Basil Blackwell.
Ayal, E. B. (1966) 'Nationalist ideology and economic development', Human Organisation 25, 230-39.
Banton, Michael (der.) (1966) Anthropological Approaches to the Study of Religion,
Londra, Tavistock.
- ve Jonathan Harwood (1975) The Race Concept, Newton Abbott, Londra ve Vancouver,
David and Charles.
Banuazizi, Ali ve Myron Weiner (der.) (1986) The State, Religion and Ethnic Politics:
Afghanistan, Iran and Pakistan, Syracuse, New York, Syracuse University Pres.s
Barnard, Frederick M. (1965) Herder's Socialand Political Thought, Oxford, Clarendon
Press.
Baron, Salo W. (1960) Modern Nationalism and Religion, New York, Meridian Books.
Barraclough, Geoffrey (1967) An Introduction to Contemporary History, Harmondsworth, Penguin.
Barry, James (1809) The Works of James Barry, Esq., Londra.
Barth, Fredrik (der.) (1969) Ethnic Groups and Boundaries, Boston, Little, Brown and
Co.
Baynes, Norman ve H. St L. B. Moss (der.) (1969) Byzantium: An Introduction to East
Roman Civilisation, Oxford, Oxford University Press.
Beitz, C. (1979) Political Theory and International Relations, Princeton, Princeton
University Press.
Bell, Daniel (1973) The Coming of Post Industrial Society, New York, Basic Books.
- (1975) 'Ethnicity and Social Change', Nathan Glazernd ve Daniel Moynihan iinde
(der.), Ethnicity: Theory and Experience, Cambridge, Mass., Harvard University
Press.
Bendix, Reinhard (1964) Notion-building and Citizenship, New York, John Wiley.
Bennigsen, Alexandre (1979) 'Islam in the Soviet Union', Soviet Jewish Affairs 9, no.
2,3-14.
Ben-Sasson, H. ve S. Ettinger(der.) (1971) Jewish Society Through the Ages, Londra,
Valentine, Mitchell & Co.
Benthem Van Den Berghe, G. van (1966) 'Contemporary Nationalism in the Western
World', Daedalus 95, 828-61.
Berkes, Niyazi (1964) The Development of Secularism in Turkey, Montreal, McGill
University Press.
Berlin, Isaiah (1976) Vico and Herder, Londra, Hogarth Press.
Beyer, W. C. (1959) 'The Civil Service in the Ancient World', Public Administration
Review 19, 243-49.
274

Binder, Leonard (1964) The Ideological Revolution in the Middle East, New York, John
Wiley.
Bloch, Marc (1961) Feudal Society, 2 cilt, Londra, Routledge & Kegan Paul.
Boulton Smith, J. (1985) 'The Kalevala in Finnish Art', Books from Finland 19, no.
1 48-55.
Boyce, D. George (1982) Nationalism in Ireland, Londra, Croom Helm.
Branch, Michael (der.) (1985) Kalevala: the Land oj Heroes, trans. W.F. Kirby, Londra,
Athlone Press/New Hampshire, Dover.
Brandon, S. G. E (1967) Jesus and the Zealots, Manchester, Manchester University
Press.
Brass, Paul (1974) Religion, Language and Politcs in North India, Cambridge, Cambridge
University Press.
- (der.) (1985) Ethnic Groups and the State, Londra, Croom Helm.
Breuilly, John (1982) Nationalism and the State, Manchester, Manchester University
Press.
Brock, Peter (1976) The Slovak National Awakening, Toronto, University of Toronto
Press.
Brooke, Christopher (1969) From Alfred to Henry III, 871-1272, Londra, Sphere Books
Ltd.
Brookner, Anita (1980) Jacques-Louis David, Londra, Chatto & Windus.
Brown, D. (1955) Natonalism in Japan: An Introductory Historical Analysis, Berkeley,
University of California Press.
Brown, David (1989) 'Ethnic Revical: Perspectives on State and Society', Third World
Quarterly l l l . n o . 4, 1-17.
Bucheit, Lee C. (1981) Secession, the Legitimacy of Self-determination, New Haven,
Yale University Press.
Burn, Andrew R. (1960) The Lyric Age of Greece, Londra, Edward Arnold.
- (1978) The Pelican History of Greece, Harmondsworth, Penguin.
Burrows, Edwin G. (1982) Bold Forefathers and the Cruel Stepmother: Ideologies of
Descent in the American Revolution', Paris, Maison des Sciences de l'Homme.
Cambridge Ancient History (1971) Cilt I, Blm 2, The Early History of the Middle
East (1971), 3. basm, Cambridge, Cambridge University Press.
Cambridge History of Iran (1983) Cilt III, Blm 1 ve 2, The Seleucid, Parthian and
Sassanian Periods (der. E. Yarshater), Cambridge, Cambridge University
Press.
Campbell, John ve Philip Sherrard (1968) Modern Greece, Londra, Benn.
Camps, Miriam (1965) What Kind of Europe? The Community since De Gaulle's Veto,
Londra, Oxford University Press.
Carras, C. (1983) 3.000 Years of Greek Identity - myth or reality?, Atina, Domus Bo
oks.

275

Chaliand, Gerard (der.) (1980) People without a Country: The Kurds and Kurdistan,
Londra, Zed Press.
Chamberlin, E. R. (1979) Preserving the Past, Londra, J. M. Dent & Sons.
Chippindale, Christopher (1983) Stonehenge Complete, Londra, Thames & Hud
son.
Cliffe, Lionel (1989) 'Forging a Nation: the Eritrean Experience', Third World Quarterly
l l . n o . 4,131-47.
Cobban, Alfred (1957-63) A.History of Modern France, 3 cilt., Harmondsworth,
Penguin.
- (1964) Rousseau and the Modern State, 2. basm, Londra, Allen and Unwin.
- (1965) Social Interpretation of the French Revolution, Cambridge, Cambridge
University Press.
Cohler, Anne (1970) Rousseau and Nationalism, New York, Basic Books.
Coleman, James S. (1958) Nigeria: Background to Nationalism, Berkeley ve Los Angeles,
University of California Press.
Connor, Walker (1972) 'Nation-building or Naton-destroying?', World Politics 24,
319-55.
- (1978) 'A nation is a nation, is a state, is an ethnic group, is a ...', Ethnic and Racial
Studies I, no. 4, 378-400.
- (1984a) 'Eco- or ethno-nationalism?', Ethnic and Racial Studes 7, no. 3, 342-59.
- (1984b) The National Questions in Marxist-Leninist Theory and Strategy, Princeton,
Princeton University Press.
- (1990) 'When is a Nation?', Ethnic and Racial Studies 13, no. 1 92-103.
Conversi, Daniele (1990) 'Language or race?: the choice of core values in the de
velopment of Catalan and Basque nationalisms', Ethnic and Racial Studies 13, no.
1, 50-70.
Cook.J. M. (1983) The Persian Empire, Londra, J. M. Dent & Sons.
Corrigan, Philip ve Derek Sayer (1985) The Great Arch: English State Formation as
Cultural Revolution, Oxford, Basil Blackwell.
Coulborn, Rushton ve Jack Strayerl962) 'Religion and the State', Comparative Studies
in Society and History I,, no. 1, 39-57, 387-93.
Coulon, Christian (1978) 'French political science and regional diversity: a strategey
of silence', Ethnic and Racial Studies 1, no. 1,80-99.
Crow, Tom (1978) 'The Oath of the Horatii in 1785: Painting and pre-Revolutionary
Radicalism in France', Art History 1,424-71.
- (1985) Painters and Public Life, New Haven, Yale University Press.
Crowder, Michael (1968) West Africa under Colonial Rule, Londra, Hutchinson and
Co.
Cummins, Ian ( 1 9 8 0 ) Marx,. Engels and National Movements, Londra, Croom
Helm.

276

David, A. Rosalie (1982) The Ancient Egyptians: Beliefs and Practices, Londra & Boston,
Routledge & Kegan Paul.
Davidson, B., J. Slovo ve A. R. Wilkinson (1976) Southern Africa: the New Politics
of Revolution, Harmondsworth, Penguin.
Davies, Norman (1982) God's Playground: A History of Poland, 3 cilt., Oxford, Cla
rendon Press.
Davis, R. H. C. (1976) The Normans and their Myth, Londra, Thames & Hudson.
Debray, Regis (1977) 'narxism and the National Question', New Left Review 105,
20-41.
De Rougemont, Denis (1965) The Meaning of Europe, Londra, Sidgwick & Jack
son.
Deutsch, Karl W. (1966) Nationalism and Social Communication, 2. basm, New York,
MIT Press.
Djilas, Aleksa (1984) 'Communists and Yugoslavia', Survey 28, no. 3, 25-38.
Dobzhansky, Theodosius (1962) Mankind Evolving, Toronto ve New York, Bantam
Books.
Doob, Leonard (1964) Patriotism and Nationalism: their Psychological Fondations,
New Haven, Yale University Press.
Dowd, David (1948) Pageant-Master of the Republic: Jacques-Louis David and the French
Revolution, Nebraska, University of Lincoln Press.
Duncan, A. A. M. (1970) The Nation of Scots and the Declaration of Arbroath (1320),
Londra, The Historical Association.
Dunlop, John B. (1985) The New Russian Nationalism, New York, Praeer.
Edmonds, C . J . (1971) 'Kurdish Nationalism', Journal of Contemporary History 6,
no. 1,87-107.
Edwards, John (1985) Language, Society and Identity, Oxford, Basil Blackwell.
Einstein, Alfred (1947) Music in the Romantic Era, Londra, J. M. Dent & Sons.
Eisenstadt, Shmuel N. ( 1 9 6 3 ) The Political System of Empires, New York, Free
Press.
Elviken, A. (1931) 'The Genesis of Norwegian Natonalism', Journal of Modern History
3,365-91.
Enloe, Cynthia (1980) Ethnic Soldiers, Harmondsworth, Penguin.
- (1986) 'Ethnicity, the State and the New International Order', John E Stack, Jr, iinde
(der.), The Primordial Challenge: Ethnicity in the Contemporary World, op. cit.
Entessar, Nader (1989) 'The Kurdish Mosaic of Discord', Third World Quarterly 11,
no. 4,83-100.
Esman, Milton J. (der.) (1977) Ethnic Conflict in the Western World, Ithaca, Cornell
University Press.
Fedoseyev, P. N. ve dierleri (1977) Leninism and the National Question, Institute
of Marxism-Leninism, CC CPSU, Moskova, Moscow Progress Publishers.
277

Finley, Moses (1986) The Use and Abuse of History, Londra, Hogarth Press .
Fishman, Joshua ve dierleri (der.) (1968) Language Problems of Developing Countries,
New York, John Wiley.
Fondation Hardt, (1962) Grecs et Barbares, Entretiens sur l'Antiquite Classique VIII,
Cenova.
Forrest, William G. (1966) The Emergence of Greek Democracy, Londra, Weidinfeld
& Nicolson.
Frankfort, Henri (1954) The Birth of Civilisation in the Near East, New York, Anchor
Books.
Frazee, C. A. (1969) The Orthodox Church and Independent Greece, 1821-52, Cambridge,
Cambridge University Press.
Frye, Richard N. (1966) The Heritage of Persia, New York, Mentor.
Galtung, John (1973) The European Community: A Superpower in the Making, Londra,
Allen & Unwin.
Gans, Herbert (1979) 'Symbolic ethnicity', Ethnic and Racial Studies 2, no. 1, 120.
Geiss, Immanuel (1974) The PanAfrican Movement, Londra, Methuen.
Gella, Aleksander (1976) The Intelligentsia and tha Intellectuals, Beverley Hills, Sage
Publications.
Gellner, Ernest (1964) Thought and Change, Londra, Weidenfeld & Nicolson.
- (1973) 'Scale and Nation', Philosophy of the Social Scienes 3,1-17.
- (1983) Nations and Nationalism, Oxford, Blackwell.
- ve Gita Ionescu (der.) (1970) Populism, its Meanings and National Characteristics,
Londra, Weidenfeld & Nicolson.
Geoffrey of Monmouth (1966) The History of the Kings of Britan, Harmondsworth,
Penguin.
Giurescu, C. C. (1967) Transylvania in the History of Romania, Londra, Garnstone
Press.
Glazer, Nathan ve Danial Moynihan (der.) (1975) Ethnicity: Theory and Experience,
Cambridge, Mass., Harvard University Press.
Goldhagen, Eric (der.) (1968) Ethnic Minorities in the Soviet Union, New York, Praeger.
Gouldner, Alvin (1979) The Rise of the Intellectuals and the Future of the New Class,
Londra, Macmillan.
Gray, Camilla (1971) The Russian Experiment in Art, 1863-1922, Londra, Thames
& Hudson.
Grimal, Pierre (1968) Hellenism and the Rise of Rome, Londra, Weidenfeld & Nicol
son.
Gutteridge, William F (1975) Military Regimes in Africa, Londra, Methuen & Co.

278

Haas, E. B. (1964) Beyond the Naton-State: Functionalism and International Organisation,


Stanford, Stanford University Press.
Haim, Sylvia (der.) (1962) Arab Nationalism, An Anthology, Berkeley ve Los Angeles,
University of California Press.
Hall, J. (1962) 'Feudalism in Japan', Comparative Studies in Society and History V,
15-51.
Hall, John (1985) Powers and Liberties: the Causes and Consequences of the Rise of the
West, Oxford, Basil Blackwell.
Hall, Raymond (der.) (1979) Ethnic Autonomy - Comparative Dynamics, New York,
Pergamon Press.
Halliday, Fred ve Maxine Molyneux (1981) The Ethiopian Revolution, Londra, Verso
ve New Left Books.
Hamerow, T. (1958) Restoration, Revolution, Reaction: Economics and Politcs in Germany,
1815-71, Princeton, Princeton University Press.
Harrison, Selig (1960) India, the most dangerous Decades, Princeton, Princeton
University Press.
Hechter, Michael (1975) Internal Colonialism: the Celtic Fringe in British National
Development, 1536-1966, Londra, Routledge & Kegan Paul.
- ve Margaret Levi (1979) 'The Comparative Analysis of Ethnoregional Movements',
Ethnic and Racial Studies 2, no. 3, 260-74.
Heimsath, C. (1964) Indian Nationalism and Hindu Social Reform, Princeton, Princeton
University Press.
Flengel, Martin (1980) Jews, Greeks and Barbarians, Londra, SCM Press.
Herbert, R. (1972) David, Voltaire, Brutus and the French Revolution, Londra, Allen
Lane.
Herrmann, Georgina (1977) The Iranian Revival, Oxford, Elsevier Phaidon.
Hertzberg, Arthur (der.) (1960) The Zionist Idea, A Reader, New York, Meridian Bo
oks.
Hill, Christopher (1968) Puritanism and Revolution, Londra, Panther Books.
Hinsley, F. H. (1973) Nationalism and the International System, Londra, Hodder ve
Stoughton.
Hitti, RK. (1928) The Origins of the Druze People and Religion, New York, Columbia
University Press.
Hodgkin, Thomas (1956) Nationalism in Colonial Africa, Londra, Muller.
- (1964) 'The relevance of "Western" ideas in the derivation of African nationalism',
J. R. Pennock iinde (der.), Self-government in Modernising Societies, Englewood
Cliffs, Prentice-Hall.
- (1975) Nigerian Perspectives, An Historical Anthlogy, 2. basm, Londra, Oxford
University Press.
Honko, Lauri (1985) 'The Kalevala Process', Books from Finland 19, no. 1, 16-23.
279

Honour, Hugh (1968) Neo-Classicism, Hermondsworth, Penguin.


Home, Donald (1984) The Great Museum, Londra ve Sydney, Pluto Press.
Horowitz, Donald (1985) Ethnic Groups in Conflict, Berkeley, Los Angeles & Landra,
University of California Press.
Horowitz, Irving Louis (1982) Taking Lives: Genocide and State Power, 3. basm, New
Brunswick ve Londra, Transaction Books.
Hunter, Guy (1962) The New Societies of Tropical Africa, Londra, Oxford University
Press.
Hutchinson, John (1987) The Dynamics of Cultural Nationalism: The Gaelic Revival
and the Creation of the Irish Naton State, Londra, Allen & Unwin.
Huxley, G. L. (1966) The Early Ionians, Londra, Faber & Faber.
Jankowski, J. R (1979) 'Nationalism in Twentieth Century Egypt', Middle East Review
12,37-48.
Johnson, Chalmers (1969) 'Building a communist nation in China', R. A. Scalapino
(der.) The Communist Revolution in Asia iinde, Englewood Cliffs, PrenticeHall.
Johnson, Harry G. (der.) (1968) Economic Nationalism in Old and New States, Londra,
Allen & Unwin.
July, R. (1967) The Origins of Modern African Thought, Londra, Faber & Faber.
Jutikkala, Eino (1962) A History of Finland, Londra, Thames & Hudson.
Kahan, Arcadius (1968) 'Nineteenth-century European experience with policies
of economic nationalism', H. G. (der.) Economic Nationalism in Old andNew States
iinde, Londra; Allen & Unwin.
Kamenka, Eugene (der) (1976) Natonalism: The nature and evolution of an Idea, Londra,
Edward Arnold.
Kautsky, John H. (der.) (1962) Political Change in Underdeveloped Countries, New
York, John Wiley.
Keddie, Nikki (1981) Roots of Revolution: An Interpretive History of Modem Iran, New
Haven ve Londra, Yale University Press.
Kedourie, Elie ( I 9 6 0 ) Nationalism, Londra, Hutchinson.
- (der.) (1971) Nationalism in Asia and Africa, Londra Weidenfeld & Nicolson.
Keeney, Barnaby C. (1972) 'England', Leon Tipton (der.) Nationalism in the Middle
Ages iinde, New York, Holt, Rinehart & Winston, 87-97.
Kemilainen, Aira (1964) Nationalism, Problems concerning the Word, the Concept and
Classification, Yvaskyla, Kustantajat Publishers.
Kenrick, Donald ve Graham Puxon (1972) The Destiny of Europe's Gypsies, Londra,
Chatto-Heinemann (Sussex University Press).
Kessler, David (1985) The Falashas, the Forgotten Jews of Ethiopia, New York, Schocken
Books.
Kilson, Martin (1975) 'Blacksand Neo-ethnicity in American Political Life', Nathan
280

Glazer & Daniel Moynihan (der.) iinde; Ethnicity, op. c i t .


King, P. (1976) 'Tribe: conflicts in meaning and usage', The West African Journal of
Sociology andPolitical Science 1, no. 2, 186-94.
Kitromilides, Paschalis (1979) 'The Dialectic of Intolerance: Ideological Dimensions
of Ethnic Conflict', Journal of the Hellenic Diaspora VI, no. 4, 5-30.
- (1980) 'Republican Aspirations in South-eastern Europe in tha Age of the French
Revolution', The Consortium on Revolutionary Europe, Proceedings cilt. I, 27585, Atina, Georgia.
Klausner, S. (1960) 'Why they chose Israel', Archives de Sociologie des Religions 9,
129-44.
Kohn, Hans (1940) 'The origins of English nationalism', Journal of the History of Ideas
I, 69-94.
- (1955) Nationalism: Its Meaning and History, Princeton, Van Nostrand.
- (1957) Nationalism and Liberty: The Swiss Example, Londra, Macmillan.
- (1960) Pan-Slavism, Its History and Ideology, gzden geirilmi 2. basm, New York,
Random House, Vintage Books.
- (1965) The Mind of Germany: The Education of a Nation, New York, Scribners/Londra,
Macmillan.
- (1967a) The Idea of Nationalism, 2. basm, New York, Collier-Macmillan.
- (1967b) Prelude to Nation-States: The French and German Experience, 1789-1815,
Princeton, Van Nostrand.
Kolarz, W. (1954) Peoples of the Soviet Far East, Londra, Philip.
Kumar, Krishan (1978) Prophecy and Progress, Harmondsworth, Penguin.
Kuper, Leo (1981) Genocide, Harmondsworth, Penguin.
Kushner, David (1976) The Rise of Turkish Nationalism, Londra, Frank Cass.
La Font de Sainte-Yenne (1752) L'Ombre du Grand Colbert, Le Louvre et la ville de
Paris, Dialogue, Paris.
La France (1989) Images of Woman and Ideas of Nation, 1789-1989, Londra, South
Bank Centre.
Laitinen, Kai (1985) 'The Kalevala and Finnish Literature', Books from Finland 19,
no. 1,61-64.
Landau, Jacob (1981) Pan-Turkism in Turkey, Londra, C. Hurst & Co.
Lang, David M. (1980) Armenia, Cradle of Civilisation, Londra, Allen & Unwin.
Larsen, Mogens Trolle (der.) (1979) Power and Propaganda: A Symposium on Ancient
Empires, Kopenhag, Akademisk Forlag (Mesopotamia, Copanhagen Studies in
Assyriology 7).
Lartichaux, J.-Y. (1977) 'Linguistic Politics during the French Revolution', Diogenes
97, 65-84.
Layton, Robert (1985) 'The Kalevala and Music', Books from Finland 19, no. I,
281

56-59.
Legum, Colin 1964) Pan-Africanism, A Political Guide, 2. basm, Londra, Pall Mall
Press.
Levine, Donald N. (1965) Wax and Gold: Tradition and Innovation in Ethiopian Culture,
Chicago ve Londra, Chicago University Press.
Lewis, Archibald (1974) Knights and Samurai: Feudalism in Northern France and Japan,
Londra, Temple Smith.
Lewis, Bernard (1968) The Emergence of Modern Turkey, Londra, Oxford University
Press.
- (1970) The Arabs in History, 5. basm, Londra, Hutchinson & Co.
Lewis, Ioann (der.) (1983) Nationalism and Self-determination in the Horn of Africa,
Londra, Ithaca Press.
Lewis, W. H. (der.) (1965) French-speaking Africa: Search for Identity, New York,
Walker.
Llobera, Josep (1983) 'The Idea of Volksgeist in the Frmation of Catalan Nationalist
Ideology', Ethnic and Racial Studies 6, no. 3 332-50.
Lloyd, P C. (der.) (1966) New Elites in Tropical Africa, Londra, Oxford University
Press.
Lloyd-Jones, Hugh (der.) (1965) The Greek World, Harmondsworth, Penguin.
Lyon, Judson (1980) 'narxism and Ethno-nationalism in Guinea-Bissau', Ethnic and
Racial Studies 3, no. 2, 156-68.
Lyons, E S. (1979) Culture and Anarchy in Iraland, 1890-1930, Londra, Oxford
University Press.
Maccoby, Hyam (1974) Judea in Revoluion, Londra, Ocean Books.
Maccormick, Neil (der.) (1970) The Scottish Debate, Essays in Scottish Nationalism,
Londra, Oxford University Press.
MacDougall, Hugh A. (1982) Racial Myth in English History: Trojans, Teutons and
Anglo-Saxons, Montreal, Harvest House/Hanover, New Hampshire, University
Press of New England.
Macmillan, Duncan ( 1 9 8 6 ) Painting in Scotland: Golden Age, Oxford, Phaidon
Press.
Mann, Michael (1986) The Sources of Social Power, cilt I, Cambridge, Cambridge
University Press.
Mannheim, Karl (1940) Man and Society in an Age of Reconstruction, Londra, Routledge
& Kegan Paul.
Marcu, E. D. (1976) Sixteenth-Century Nationalism, New York, Abaris Books.
Mardin, erif (1965) The Genesis of Young Ottoman Thought: A Study of the Modernisation
of Turkish Political Ideas, Princeton, Princeton University Press.
Markovitz, I. L. (1977) Power and Class in Africa, Englewood Cliffs, PrenticeHall.
282

Marwick, Arthur (1974) War and Social Change in the Twentieth Century, Londra,
Methuen.
Mason, R. A. (1985) 'Scotching the Brut: the Early History of Britain', History Today
35, 26-31.
Masur, G. (1966) Nationalism in Latin America: Diversity and Unity, New York,
Macmillan.
May, R. J. (der.) (1982) Micronationalist Movements in Papua New Guinea, Political
and Social Change Monograph No. 1, Canberra, Australian National University.
Mayall, James (1984) 'Reflections on the New Economic Nationalism', Review of
International Studies 10, 313-21.
- (1985) 'Nationalism and the International Order', Millennium Journal of International
Studies 14, no. 2, 143-58
- (1990) Nationalism and International Society, Cambridge, Cambridge University
Press.
Mayo, Patricia (1974) The Roots of Identity: Three National Movements in Contemporary
European Politics, Londra, Allen Lane.
Mcculley, B. T. (1966) English Education and the Origins of Indian Nationalism,
Gloucester, Mass., Smith.
Mckay, James (1982) 'An Exploratory Synthesis of Primordial and Mobilisationist
Approaches to Ethnic Phenomena', Ethnic and Racial Studies 5, no. 4, 395-420.
Melucci, Alberto (1989) Nomads of the Present: Social Movements and Individual Needs
in Contemporary Society, Londra, Hutchinson Radius.
Meyer, Michael A. (1967) The Origins of the Modern Jew: Jewish Identity and European
Culture in Germany, 1749-1824, Detroit, Wayne State University Press.
Mitchell, Marion M. (1931) 'Emile Durkheim and the Philosophy of Nationalism',
Political Science Quarterly 46, 87-106.
Mitchison, Rosalind (der.) (1980) The Roots of Nationalism: Studies in Northern Europe,
Edinburgh, John Donald Publishers.
Moscati, Sabatino (1962) The Face of the Ancient Orient, New York, Anchor Books.
- (1973) The World of the Phoenicians, Londra, Cardinal, Sphere Books Ltd.
Mosse, George (1964) The Crisis of German Ideology, New York, Grosset and Dunlap.
- (1976) 'Mass politics and the Political Liturgy of Nationalism', Eugen-Kamenka (der.)
iinde: Nationalism, op. cit.
Mouzelis, Nicos (1986) Politics in the Semi-periphery, Londra, Macmillan.
Nairn, Tom (1977) The Break-up of Britain, Londra, New Left Books.
Nalbandian, Louise (1963) The Armenian Revolutionary Movement: the Development
of Armenian political Partices through the Nineteenth century, Berkeley University
283

of California Press.
Neuberger, Benjamin (1976) 'The African Concept of Balkanisation', Journal of Modern
African Studies XIII, 523-29.
- (1986) National Self-determination in Post-colonial Africa, Boulder, Colorador, Lynne
Rienner Publishers.
Neusner, Jacob (1981 )Mox Weber Revisited: Religion and Society in Ancient Judaism,
Eighth Sacks Lecture, Oxford, Oxford Centre for Postgraduate Hebrew Studies.
Newman, Garald (1987) The Rise of English Nationalism: A Cultural History, 17401830, Londra, Weidenfeld & Nicolson.
Nisbet, Robert (1969) Social Change and History, Oxford, Londra ve New York; Oxford
University Press.
Nolte, Ernest (1969) Three faces of Fascism, ev. L. Vennewitz, New York ve Toronto,
Mentor Books.
Oates, Joan (1979) Babylon, Londra, Thames and Hudson.
O'Brien, Conor Cruise (1988) God Land: Reflections on Religion and Nationalism,
Cambridge, Mass, Harvard University Press.
Olorunsola, Victor (der.) (1972) The Politics of Cultural Sub-Nationalism in Farica,
New York, Anchor Books.
Ostrogorsky, George (1956) History of the Byzantine State, Oxford, Basil Blackwell.
Palmer, R. (1940) 'The National Idea in France before the Revolution', Journal of the
History of Ideas I, 95-111.
Panter-Brick, S. (der.) (1970) Nigerian Politics and Military Rule, Londra, Athlone
Press.
Parsons, Talcott (1966) Societies. Evolutionary and Comparative Perspectives, Englewood Cliffs, Prentice-Hall.
Payne, Stanley (1971) 'Catalan and Basque nationalism', Journal of Contemporary
History 6, no. 1,15-51.
Pearson, Raymond (1983) National Minorities in Eastern Europe, 1848-1945, Londra,
Macmillan.
Pech, Stanley (1976) 'The Nationalist Movements of the Austrian Slavs', Social History
9,336-56.
Pinard, M. ve R. Hamilton (1984) 'The Class Bases of the Quebec Independence
Movement: Conjectures and Evidence', Ethnic and Racial Studies 7, no. 1,1954.
Pipes, Richard (1977) Russia under the Old Regime, Londra, Peregrine Books.
Poggi, Gianfranco (1978) The Development of the Modern State, Londra, Hutchinson
& Co.
Poliakov, Leon (1974) The Aryan Myth, New York, Basic Books.
Portal, Roger (1.969) The Slavs: A Cultural Historical Survey of the Slavonic Peoples,

284

ev. Patrick Evans, Londra, Weidenfeld & Nicolson.


Porter, Roy ve Mikulas Teich (der.) (1988) Romanticism in National Context,
Cambridge, Cambridge University Press.
Pritchard, J. B. (der.) (1958) The Ancient Near East, Princeton, Princeton University
Press.
Pulzer, Peter (1964) The Rise of Political Anti-Semitism in Germany and Austria, New
York, John Wiley.
Quandt, W. B., Fuad Jabber ve Mosely A. Lesch (der.) (1973) Die Politics of Palestinian
Nationalism, Berkeley & Los Angeles, University of California Press.
Ramet, Pedro (der.) (1989) Religion and Nationalism in Soviet and East European
Politics, Durham ve Londra, Duke University Press.
Ranun, Orest (der.) (1975) National Consciousness, History and Political Culture,
Baltimore ve Londra, Johns Hopkins University Press.
Raynor, Henry (1976) Music and Society Since 1815, Londra, Barrie and Jenkins.
Reiss, H. S. (der.) (1955) The Political Thought of the German Romantics, 1793-1815,
Oxford, Blackwell.
Rex, John (1986) Race and Ethnicity, Milton Kaynes, Open University Press.
Reynolds, Susan (1983) 'Medieval origines Gentium and the Community of the Realm',
History 68, 375-90.
- (1984) Kingdoms and Communites in Western Europe, 900-1300, Oxford, Claren
don.
Richardson, Jonathan (1725) An Essay on the Theory of Painting, 2. basm, Lond
ra.
Richmond, Anthony (1984) 'Ethnic Nationalism and Postindustialism', Ethnic and
Racial Studes 7, no. 4,4-18.
Rickard, Peter (1974) A History of the French Language, Londra, Hutchinson University
Library.
Robson-Scott, William D. (1965) The Literary Background of the Gothic Revival in
Germany, Oxford, Clarendon Press.
Rosenblum, Robert (1967) Transformations in late Eighteneth Century Art, Princeton,
Princeton University Press.
Rosenthal, Erwin (1965) Islam in the Modern National State, Cambridge, Cambridge
University Press.
Rotberg, Robert (1967) 'African Nationalism: Concept of Confusion?', Journal of
Modern African Studies 4, 33-46.
Rousseau, Jean-Jacques (1915) The Political Writings of Rousseau, der. C. E. Vaughan,
2 cilt, Cambridge, Cambridge University Press.
- (1924-34) Correspondance Generale, der. T. Dufour, Paris, Cilt X.
Roux, Georges (1964) Ancient Iraq, Harmondsworth, Penguin.
Rozanow, Zofia ve Ewa Smulikowska (1979) The Cultural Heritage of Jasna Gora,

285

gzden geirilmi 2. basm, Varova, Interpress Publishers.


Runciman, Steven (1947) The Medieval Manichee; A Study of the Christian Dualist
Heresy, Cambridge, Cambridge University Press.
Rustow, Dankwart (1967) A World of Nations, Washington DC, Brooking Instituti
on.
Saggs, H. W. E (1984) The Might that was Assyria, Londra, Sidgwick and Jackson.
Sakai, R. A. (der.) (1961) Studies on Asia, Lincoln, University of Nebraska Press.
Samuel, Raphael (1989) Patriotism, The Malting and Unmaking of British National
Identity, Londra, Routledge & Kegan Paul.
Sarkisyanz, Emanuel (1964) Buddhist Backgrounds of the Burmese Revolution, The
Hague, Nijhoff.
Sathyamurthy, T. (1983) Nationalism in the Contemporary World, Londra, Frances
Pinter.
Saul, John (1979) Stale and Revolution in East Africa, Londra, Heinemann.
Saunders, J. J. (1978) A History of Medieval Islam, Londra, Routledge & Kegan Pa
ul.
Schama, Simon (1987), The Embarrassment of Riches: An Interpretation of Dutch Culture
in the Golden Age, Londra, William Collins.
Schermerhorn, Richard (1970) Comparative Ethnic Relations, New York, Random
Hause.
Schlesinger, Philip (1987) 'On National Identity: some Conceptions and Miscon
ceptions Criticised', Social Science Information 26, no. 2, 219-64.
Schpflin, George (1980) 'Nationally in the Fabric of Yugoslav Polities', Survey 25,
1-19.
Seltzer, Robert M. (1980) Jewish People, Jewish Thought, New York, Macmillan.
Seton-Watson, Hugh (1961) Neither War nor Peace, Londra, Methuen.
- (1965) Nationalism, Old and New, Sydney, Sydney University Press.
- (1967) The Russian Empire, 1801-1917, Londra, Oxford University Press.
- (1977) Nations and States, Londra, Methuen.
Shafer, Boyd C. (1938) 'Bourgeois nationalism in the Pamphlets on the Eve of the
French Revolution', Journal of Modern History 10, 31-50.
Shaftesbury, Lord (1712) A Letter concerning the Art or Science of Design, Napoli.
Sharabi, Hisham (1966) Nationalism and Revolution in the Arab World, Princeton,
Van Nostrand.
- (1970) The Arab Intellectuals and the West: The Formative Years, 1875-1914, Baltimore
ve Londra, Johns Hopkins University Press.
Sherrard, Philip (1959) The Greek East and the Latin West, Londra, Oxford University
Press.
Shils, Edward (1972) The Intellectuals and the Powers, and other Essays, Chicago,
286

Chicago University Press.


Silva, K. M. de (1981) A History of Sri Lanka, Londra, C. Hurst & Co./Berkeley &
Los Angeles, University of California Press.
Singleton, Fred (1985) A Short History of the Yugoslav Peoples, Cambridge, Cambridge
University Press.
Smelser, Neil J. (1968) Essays in Sociological Explanation, Englewood Cliffs, Prenti
ce-Hall.
Smith, Anthony D. (1971) Theories of Nationalism, (2. basm. 1983), Londra,
Duckworth/New York, Harper & Row.
- (1973a) Nationalism, A Trend Report and Annotated Bibliography, Current Sociology
21, no. 3, The Hague, Mouton.
- (1973b) 'Nationalism and Religion: the Role of Religious Reform in the Genesis
of Arab and Jewish Nationalism', Archives de Sociologie des Religions 35, 23-43.
- (der.) (1976) Nationalist Movements, Londra, Macmillan/New York, St Martin
Press.
- (1979a) Nationalism in the Twentieth Century, Oxford, Martin Robertson.
- (1979b) 'The "Historical Revival" in Late Eighteenth-century England and France',
Art History, no. 2, 156-78.
- (1981a) The Ethnic Revival in the Modern World, Cambridge, Cambridge University
Press.
- (1981b) 'States and Homelands: the Social and Geopolitical Implications of National
Territory', Millennium, Journal of International Studies 10, no. 3, 187-202.
- (1981c) War and Ethnicity: the Role of Warfare in the Formation, Self-images and
Cohesion of Ethnic Communities', Ethnic and Racial Studies 4, 375-97.
- (1983) Slate and Nation in the Third World, Brighton, Harvester Press.
- (1984a) 'Ethnic Myths and Ethnic Revivals', European Journal of Sociology 25,
283-305.
- (1984b) 'National Identity and Myths of Ethnic Descent', Research in Social Mo
vements, Conflict and Change, 7, 95-130.
- (1986a) The Ethnic Origins of Nations, Oxford, Blackwell.
- (1986b) 'State-making and Nation-building', John Hall (ed.) States in History iinde,
Oxford, Blackwell, 228-63.
- (1986c) 'History and Liberty: Dilemmas of Loyalty in Western Democracies', Ethnic
and Racial Studies 9, no. 1, 43-65.
- (1987) Patriotism and Neo-Classicism: The 'Historical Revival' in French and English
Painting and Sculpture, 1 746-1800, Ph. D. Dissertation, University of London.
- (1988a) 'The Myth of the "Modern Nation" and the Myths of Nations', Ethnic and
Racial Studies 11, no. 1, 1-26.
- (1988b) 'Social and Cultural Conditions of Ethnic Survival', Journal of Ethnic Studies,
Treatises and Documents 21, 15-26, Ljubljana.
287

- (1989) 'The Suffering Hero: Belisarius and Oedipus in late Eighteenth Century
French and British Art' Journal of the Royal Society of Arts CXXXVII, Eyll 1989,
634-40.
Smith, Donald E. (1963) India as a Secular State, Princeton, Princeton University
Press.
- (der.) (1974) Religion and Political Modernisation, New Haven, Yale University
Press.
Smith, G. E. (1985) 'Ethnic Nationalism in the Soviet Union: Territory, Cleavage and
Control', Environment and Planning C: Government and Policy, 3, 49-73.
- (1989) 'Gorbachev's Greatest Challenge: Perestroika and the National Question',
Political Geography Quarterly 8, no. 1, 7-20.
Smith, Leslie (der.) (1984) The Making of Britain: The Dark Ages, Londra, Macmillan.
Snyder, Louis (1954) The Meaning of Nationalism,.New Brunswick, Rutgers University
Press.
Sophocles (1947) The Theban Plays, ev. E. Watling, Harmondsworth, Penguin.
Stack, J. F (1986) The Primordial Challenge: Ethnicity in the Contemporary World,
New York, Greenwood Press.
Stavrianos, L. S. (1957) Antecedents of the Balkan Revolutions of the Nineteenth
Century', Journal of Modern History 29, 333-48.
- (1961) The Balkans Since 1453, New York, Holt.
Steinberg, Jonathan (1976) Why Switzerland?, Cambridge, Cambridge University
Press.
Stone, John (der.) (1979) 'Internal Colonialism', Ethnic and Racial Studies 2. no.
3.
Strayer.J. (1963) 'The Historical Experience of Nation-building in Europe', K. W.
Deutsch ve J. Foltz (der.) Nation-Building iinde, New York, Atherton.
Strizower, S. (1962) Exotic Jewish Communities, New York ve Londra, Thomas Yoseloff.
Sugar, Peter (der.) (1980) Ethnic Diversity and Conflict in Eastern Europe, Santa Barbara,
ABC-Clio.
- ve Ivo Leerer (der.) (1969) Nationalism in Eastern Europe, Seattle and Londra,
University of Washington Press.
Svensson, E (1978) 'The Final Crisis of Tribalism: Comparative Ethnic Policy on
the American and Russian Frontiers', Ethnic and Racial Studies 1, no. 1, 10023.
Symmons-Symonolewicz, Konstantin (1965) 'Nationalist Movements: an Attempt
at a Comparative Typology', Comparative Studies in Society and History 7, 2 2 1 30.
- (1970) Nationalist Movements: A Comparative View, Meadville, Pa., Maplewood
Press.

288

Szporluk, Roman (1973) 'Nationalities and the Russian Problem in the USSR: an
Historical Outline',Journal of International Affairs 27, 22-40.
Taylor, David ve Malcolm Yapp (der.) (1979) Political Identity in South Asia, Londra
ve Dublin, Centre for South Asian Studies, SOAS, Curzon Press.
Tcherikover, Victor (1970) Hellenistic Civilisation ad the Jews, New York, Athenae
um.
Thaden, Edward C. (1964) Conservative Nationalism in Nineteenth Century Russia,
Seattle, University of Washington Press.
Thompson, Leonard (1985) The Political Mythology of Apartheid, New Haven ve
Londra, Yale University Press.
Thucydides (1963) The Peloponnesian War, New York, Washington Square Press.
Threr, Georg (1970) Free and Swiss, Londra, Oswald Wolff.
Tilly, Charles (1963) The Vendee, Londra, Arnold.
- (1975) The Formation of National States in Western Europe, Princeton, Princeton
University Press.
Tipton, Leon (der.) (1972) Nationalism in the Middle Ages, New York, Holt, Rinehard
and Winston.
Tivey, Leonard (der.) (1980) The Nation-State, Oxford, Martin Robertson.
Trigger, B. G., B. J. Kemp, D. O'Connor ve A. B. Lloyd (1983) Ancient Egypt; A Social
History, Cambridge, Cambridge University Press.
Tudor, Henry (1972) Political Myth, Londra, Pall Mall Press/Macmillan.
Tuveson, E. L. (1968) Redeemer Nation: The Idea of America's Millennial Role, Chicago
ve Londra, University of Chicago Press.
Ucko, Peter (1983) 'The politics of the Indigenous minority', Journal of BioSocial
Science, Supplement 8, 25-40.
Ullendorff, Edward (1973) The Ethiopians, An Introduction to Country and People,
3. basm, Londra, Oxford University Press.
Van Den Berghe, Pierre (1967) Race and Racism, New York, Wiley.
Vardys, V. Stanley (1989) 'Lithuanian National Polities', Problems of Communism
XXXVIII (Temmuz-Austos), 53-76.
Vatikiotis, P J. (1969) A Modern History of Egypt, New York ve Washington, Frederick
A. Praeger.
Vaughan, William (1978) Romantic Art, Londra, Thames & Hudson.
Vital, David (1975) The Origins of Zionism, Oxford, Clarendon Press.
Walek-Czernecki, M. T. (1929) Le role de la nationality dans l'histoire de l'Antiquie'.
Wallace-Hadrill, J. M. (1985) The Barbarian West, 400-1000, Oxford, Basil Blackwell.
Wallerstein, Immanuel (1965) 'Elites in French-speaking West Africa', Journal of
Modern African Studies 3, 1-33.
289

- (1974) The Modern World System, New York, Academic Press.


Warren, Bill (1980) Imperialism, Pioneer of Capitalism, New York ve Londra, Monthly
Review Press.
Webb, Keith (1977) The Growth of Nationalism in Scotland, Harmondsworth, Pengu
in.
Weber, Eugene (1979) Peasants into Frenchmen: The Modernisation of Rural France,
1870-1914, Londra, Chatto & Windus.
Weber, Max (1965) The Sociology of Religion, ev. E. Fischoff, Londra, Methuen.
- (1968) Economy and Society, Cilt I, der. G. Roth ve C. Wittich, New York, Bedminster
Press.
Whitaker, A. P. ve D. C. Jordan (1966) Nationalism in Contemporary Latin America,
New York, Free Press.
Wiberg, Hakan (1983) 'Self-determination as international issue', Ioann M. Lewis
(der.) iinde: Nationalism and Self-determination, op. cit.
Woodhouse, C. M. (1984) Modern Greece: A Short History, Londra ve Boston, Faber
Faber.
Worsley, Peter (1964) Die Third World, Londra, Weidenfeld & Nicolson.
Yalouris, N. ve dierleri (1980) The Search for Alexander, Boston, New York Graphics
Society (Exhibition).
Yerushalmi, Yosef H. (1983) Jewish History and Jewish Memory, Seattle ve Londra,
University of Washington Press.
Yoshino, Kosaku (1989) Cultural Nationalism in Contemporary Japan, Ph. D. Dis
sertation, University of London.
Zeine, Z. N. (1958) Arab-Turkish Relationsand the Emergence of Arab Nationalism,
Beyrut, Khayats/Londra, Constable & Co. Ltd.
Zeitlin, Irving (1984) Ancient Judaism, Cambridge, Polity Press.
- (1988) Jesus and the Judaism of His Time, Cambridge, Polity Press.
Zernatto.G. (1944) 'Nation: The History of a Word', Review of Politics 6, 351-66.
Zubaida, Sami (1978) 'Theories of Nationalism', G. Littlejohn, B. Smart, J. Wakeford
ve N. Yuval-Davis (der.) iinde, Power and the State, Londra, Croom Helm.

290