You are on page 1of 343

33

1
( )

,
, .
,
. .
,
.

.. , - ., .; .. , -
. , .; .., - .,
.;
.. ,
-
.
,
.;
.. , - . , .; .. ,
. . ; .. , - . ,
.); .. , - . , .; . -
. , .; . , - . ;
.. . . ; .. .
. ; . , . . ; .

01033, -033, - . , 14,


; (38044) 239 33 02, 239 31 69


19.12.09 ( 5)


1-05/7 09.06.99

,
- " "

1103 31.10.02

.. . .

,
, , - ,
.
. .


(TIKA)
-

,
- " ", 2009


.................................... 9


................................................................... 17

, ' ........................................... 23

,
.................................. 37


XXXXI . ( )................................ 47

'.................. 63

: ,
................................................................... 77

...................................................... 85

( ) ..................... 89

""
" " ............................................................. 96
. -

,
......................................................................................... 111

, , ................ 118

.................................................... 131


........................... 143
3


............................................ 148

................................ 152

" "...... 165
-
, ,
.................................................................... 169

' .................................................................................. 179


(., .)..................................................... 187

, ................ 194

"".......................... 201

....................................... 211

........................... 218


(. " ") ......................................................................... 223

............................................ 231

1-4 ......... 235


............................................................ 240


-- ............ 250

' ........................................... 265
4

.
.......... 280

.......................................................... 287

............................. 295


.................................................................... 305


. ................ 314

' ....................................................................................... 321

() ....... 332

NDEKLER
FOLKLOR
rfan nver Nasrattnolu
Trkiye Ukrayna Gagauz kltrel ilikileri .........................................................9
Ltfi Sezen
Trkiye ve Gagauz Trklerinde halk takvimi uygulamalar....................................17
Ali Rafet zkan
Trk topluluklarnda ve Gagauzlarda ate ile ilgili inanlar...................................23
Fedora Arnaut
Gagauz lirik trkleri ltlerinde geleneksel fonsyonel geliim ...........................37
Dana Nikoglo
XX-XXI asrlar arasnda bilim edebiyatnda
gagauz folklorun yanklar (tarihi yaklam) ............................................................47
Seluk Peker
Hayvan motifli gagauz ataszleri zerine baz tespitler ..........................................63
Deniz nver
Trk dnyasndaki halk oyunlarna genel bir bak .................................................77
Gll Karanfil
Gagauz folklor dilind arhaizmalar ..........................................................................85
Lbov impoe
Gagauz destanlarnda halk kahramnn sembol (kadn sembol)..........................89
Zehra Gre
Ahmed'nin iskender-nmesi ile gagauz halk anlats "Makedonyal skender"
hikyesinin mukayesesi ............................................................................................96
GENEL KLTR. EL SANATLARI
Mehmet Bykanga
Folklor konusunu ileyen Trk grafik sanatlarnn ortak zellikleri ..................111
Sibel Kl
Sosyo-kltrel/sanatsal ve ikonografik balamda Gagauz Trk
kimliinin gstergeleri............................................................................................118
Songl Kuru
Gagauz kadn giysilerinin ergonomik kullanm konforu asndan incelenmesi .....131
DL VE EDEBYAT
Gnl Ayan
Atatrk'n hizmetlerinden dolay dllendirdii byk Gagauz kimlii Mihail akr.. 143
6

Hseyin Ayan
Dostum rahmetli Mihail Gubolu /adr 1911-stanbul 12 Mays 1989 ..............148
Arslan Bayr
Gagauz edebiyat ve Nikolay Babolu'nun yazdklar zerine "Gz iekleri"....152
Selcan Salk ahin
Nikolay Babolu'nun "Ayva iekleri" hikyesinde gagauz kltrnn izleri....165
Ldmila Karaoban-Marin
D.N. Kara oban'n yaamas hem yaradclk yolu (27.05.19338.10.1986)......169
Mariya Kse
Gagauzlarn Jana D'ark..........................................................................................179
Nadejda Kurolu
imdiki gagauz literaturasnda S.Kuroglu hem T.Arnaut airlerin yaratmalarnda
vatan temasnn ilenmesi .......................................................................................187
Metin Oktay
ada gagavuz iirinde ele alnan mill deerler..................................................194
Osman Uyank
Mustafa Sepetiolu' nun "Kilit" adl romannda Gagauzlar.................................201
Mariya Kapakl-Mercanka
Bucaan bozkrl z gagauz yaratma yazlarnda...................................................211
Olga Bondar
Gagauz dilin duayenlerinden - protoriye Mihail akr..........................................218
Larisa Kulaksz
ada gagauz romann kompozisyon kuruluu
(D.Tanasolu'nun "Uzun kervan" roman zerine)................................................223
Nadejda Yorgaeva
Ana dilinin formalamas ocuklarn milli psikologiyasnda ana dilini sevmeleri ....231
Olga ulaksz
Poziya yolunnan ana dilin sevgi terbiye edilmesi reniciler 1-4 klaslarda....235
Vera Balova
Gagauz Yeri'de eitim srecin ilerlemesi...............................................................240
TARH
Zabit Acer
Yakn dnem Trkiye-Ukrayna ilikilerinin gelimesi ve Gagauz Trkleri.........250
Necati Demir
Saltk-name ve Ouz-name'ler nda Gagauz Trkleri......................................265
M.Murat Hatipolu
Yunanstan'n Gagauzlar'a ynelik propaganda faaliyetleri zerine dnceler...280
7

vanna Karaca
Dimitrovka kyn gemii ve imdiki durumu......................................................287
Nikolay Stoyanov
Moldova ve Gagauz Yeri'ndeki ak ynetim sektrnn tarihi geliimi .............295
Stepan Varban
Blgelerin gelimesinde kltr evrelerin stratejisi...............................................305
Anatoliy Momrk
XX-XXI asrlarn arasnda Ukrayna Gagauzlar' arasnda adalama sreci.
Yeni baklarn oluumu .........................................................................................314
Mariya Kse
Gagauz Yeri'n antlar .............................................................................................321
Ldmila Srma
Bolgrad ilesine bal Kuru (Vinogradovka) kyn
corafi ve yer adlar zerine ....................................................................................332


, - . , .;
/ (Prof.Dr.) rfan nver Nasrattnolu ()


TRKYE - UKRAYNA GAGAUZ KLTREL LKLER
, .
, , ,
. , ,
. ,
, "",
"".
, .
,
, ,
, .
,
. '. ,
. ,

' .
. ,

, ' ,
, , .
,
, , ..
, , ,
..
,
19 .
- ,
,
.

, , .

Ukrayna le Dostluk
Trkiye ile Ukrayna arasndaki dostluk, tarihin derinliklerden
kaynaklanmaktadr. Bu ylesine yakn bir dostluktur ki; kardelik de denilse,
abartl bir tanmlama olmaz.
Bunun byle olduunu anlamak iin; Trkiye ve Ukrayna kltrlerine;
sanat, edebiyat ve folklorlarna bakmak yeterli olacaktr.
9

rnein; halkn dili, sesi ve nefesi olan halk ozanl gelenei, Trkiye'de
olduu gibi, Ukrayna'da da ayndr. Saz, balama ve cura gibi, Trk halk
mzii enstrmanlarnn kkeni olan "Kopuz", Ukrayna halk ozanlarnn
elinde "Kobzar" olmutur. Trk halk ozanlarnn, sanat icra tarz nasl ise,
Ukrayna ozanlarnda da hemen hemen ayndr. Keza, ozan deyilerinin biim
ve ierikleri de byk lde paralellik arzetmektedir.
Dede Korkud'dan gnmze kadar; Trk ozanlar arasnda, byk izler
brakm olan Yunus Emre, Karacaolan, Dadalolu, Veysel atrolu ve Murat
obanolu gibi; Ukrainler'in de Taras evenko gibi, dev ozanlar vardr.
Kukusuz, Taras evenko'nun Ukrayna folklorunda ve halk edebiyatnda
zgn bir yeri bulunmaktadr. Bu nedenle, Ukrayna'daki ok nemli
meknlara onun ad verilmitir. rnein Ukrayna'nn en byk niversitesi
(Mill Taras evenko niversitesi) onun adn tamaktadr. Keza, bakent
Kiev'in, merkezinde, anlan niversite binalarnn ortasndaki parka da onun
ad verilmi olup; partn ortasnda da, evenko'nun, gerekten grkemli bir
heykeli yer almaktadr.
Ukrain halk; evenko'yu ok sevmekte ve ona vefa borcunu deyebilme
heyecann srekli olarak canl tutmaktadr. rnein, anlan niversitenin
yanbandaki tarihi bir bina da "Taras evenko Mzesi" olarak
dzenlenmitir. evenko'yu, hatta btnyle Ukrayna'y ve bu gzel lkenin
insanlarn btn ynleriyle tanmak iin; bu mzenin mutlaka gezilip
grlmesi gereklidir.
Ksaca evenko'yu tanmlamak gerekirse, diyebiliriz ki O; biraz Yunus
Emre, biraz Karacaolan, biraz Pir Sultan Abdal ve biraz da Dadalolu'dur.
Tek farkla ki, Taras evenko; airliinin yan sra ok deerli bir bilim
adam; mkemmel bir ressam ve yazardr.
Trkiye ile Ukrayna arasndaki dostluk ilikileri 19.Yzyldan
balayarak; bugne kadar samimi bir ekilde srdrlmtr. Moskova
mihrakl Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri dneminde, arzu edilen seviyede
ilikiler kurulamad, bir gerektir. Ancak, Sovyetler Birlii'nin
dalmasndan sonraki srete; iki lke karlkl Bykelilikler amak
suretiyle, kaldklar yerden dostluk ilikilerini srdrmlerdir.
Bu nedenledir ki, biz Halk Kltr Aratrmalar Kurumu olarak, Avrasya
corafyasnda dzenlediimiz etkinliklere paralel olarak, Ukrayna'da, byk ve iz
brakacak etkinlikler yapmay dndk. Bu konuda Ukrayna Gagauzlar Birlii,
Taras evenko niversitesi'nin Edebiyat Enstits'ne bal Folklor ve Trkoloji
Blmleri ile de tam bir anlama yaptktan sonra kollar svadk.
nce, Folklor Blm bnyesinde faaliyette bulunan "Roksalana" adl
halk oyunlar ve mzik topluluunu, 2008 ve 2009 yllarnn mays aynda
Silifke ve Gaziantep'te dzenlediimiz folklor festivallerine davet ettik. Bu
topluluk, iki kentimizde de byk ilgi ve sevgiyle karland. 2008'de
10

Silifke'de, bir de Panel dzenleyerek, Trkiye-Ukrayna ilikilerini enine


boyuna irdeledik. Bu dzenlemelerde gerek bizim, gerekse Taras evenko
niversitesi'nin ilgili birimlerinin motive edilmesi, Ukrayna Gagauzlar
Birlii tarafndan saland.
Nihayet, 25-29 Haziran 2009 Tarihlerinde Ukrayna'nn bakenti Kiev'de
"Trkiye-Ukrayna likileri ve VII.Uluslararas Gagauz Kltr
Sempozyumu"nu gerekletirdik.
Neden Gagauz Kltr Sempozyumu?
Biz Halk Kltr Aratrmalar Kurumu olarak daha nce 6 kez, "Uluslar
aras Gagauz Kltr Sempozyumu" dzenledik. lk sempozyum
Moldova'nn bakenti Komrat'ta, Komrat Devlet niversitesi ile birlikte;
ikinci sempozyum, Edirne'de Trakya niversitesi ile birlikte; nc
sempozyum yine Komrat'ta ve yine Devlet niversitesi ile birlikte; drdnc
sempozyum Tekirda kentimizde, Valilik ile birlikte; beinci sempozyum
Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti'nin Gazimausa kentinde ve Dou Akdeniz
niversitesi ile birlikte; altnc sempozyum ise, Moldova'nn bakenti
Kiinev'de, Moldova limler Akademisi ile birlikte gerekletirildi.
Yedinci sempozyumun, Kiev'de yaplmasnn, muhakkak ki, anlam ve
nemi vardr. Anlamldr nk, Ukrayna hkmetinin, lkedeki aznlklara,
geni hak ve zgrlkler tanm olmas, kantlanacakt. nemlidir nk
Ukrayna'da, bu lkenin sadk vatandalar olarak yaamakta olan (yaklak)
55 bin Gagauz; kendi kltrlerini ortaya koyun bildiriler sunacaklar; ayrca
kendileri iin bakalarnn yaptklar almalardan haberdar olacaklard.
Nitekim Moldova ve Ukrayna Gagauzlar ile birlikte Ukrayna, Trkiye ve
baka lkelerden gelen bilim adamlar ve uzmanlar, ok deiik konular
ieren bildirileriyle, Gagauz sanat, kltr, folklorunu irdelemilerdir.
ki seksiyon halinde yaplan sempozyum almalarnda sunulan bildiriler, iki
ayr ciltte topland. Birinci ciltte, Gagauz Kltr, sanat, tarihi ile ilgili bildiriler
yer alrken; sair konulardaki bildiriler de ikinci ciltte yer ald.
Bildiriler Taras evenko niversitesi'nin ilgili birimleri tarafndan
deerlendirildikten sonra ciltlere dahil edildiler. Bir baka deyile bildirilerin,
bilimsel almalara katkda bulunacaklar, onaylanm oldu.
Bylesine nemli bir etkinliin, dnya corafyasnda nemli bir yeri olan
Ukrayna'nn bakenti Kiev'de; stelik, lkenin en byk bilim kuruluu olan
Taras evenko salonlarnda yaplmasnda, nemli katklar olan Rektr
Sayn Prof.Dr. Leonid Guberskiy'e, Edebiyat Enstits Mdr Sayn
Prof.Dr.Grigoriy Semenk'a; Folklor Blm Bakan Sayn Prof. Dr. Olena
vanovska'ya Trkoloji Blm Bakan Sayn Do. Dr.Volodimr
Pdvoyn'ya kranlarmz sunmak isteriz. En byk teekkrmz ise,
Gagauzlar Birlii Ynetim Kurulu'na ve Birliin ok deerli Bakan
Do. Dr.Tudora Arnaut'adr. Zira, O'nun olaanst abalar ve katks
olmasayd; bu nemli etkinliin yaplabilmesi de mmkn olmazd.
11

Trk birlii Kalknma daresi (TKA)'nin gerek sempozyum


almalar, gerekse kitaplarn baslmas aamasndaki katklar; ayrca
T.C.Kiev Bykelilii Kltr Maviri Sayn Ahmet anga'nn zverili
katklar hususunda da minnet ve kran duygularmz kaydetmek isteriz.
Anlan bilimsel etkinlikte sunulan bildirilerin, Trkoloji'ye ve TrkiyeUkrayna ilikilerine katklarda bulunmasn itenlikle temenni ederiz.
Gagauzlar Hakknda Dnceler
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birlii(SSCB)'nin dalp, 15 yeni
cumhuriyetin ilanndan sonra, ok saydaki etnik topluluk, bamszlk ya da
zerklik araylarna giriti. 15 cumhuriyetten birisi olan Moldova
(Moldavya), bamszln ilan edip, dnya corafyasndaki yerini alrken,
bu lkenin topraklar ierisindeki Bucak Blgesi'nde yaayan Gagauzlar da
"Gagauz Yeri zerk Blgesi"ni kurdular. Blge Bakan ve Halk Topluu
(Meclisi)'nu seip, almaya baladlar.
Gagauz Yeri zerk Blgesi'nin kurulmasndan sonra, corafyann o
blgesinde, Trk dilli bir halkn yaamakta olduunu renen insanlarn
saylar byk lde artt. O arada Trkiye Cumhuriyeti(T.C.)'nin tm resmi
ve zel kurulular, Gagauz Trkleri'yle ilgilenmeye baladlar. ncelikle, acil
ihtiyalar temin edildi. Gerek Dnyadaki prestiji ve gerekse her alandaki
yksek potansiyeli ile T.C. Moldova Hkmeti ile Gagauz Ynetimi arasnda,
arabuluculuk yaparak, Moldova ve Gagauz halklarnn biribirlerine dmanlk
beslemelerini nledi. Bylelikle Ukrayna, Romanya, Bulgaristan ve Moldova
arasndaki Gagauziye'de "Gagauz Yeri zerk Blgesi" adyla minik, ama
anlam ve nemi ok byk, zerk bir Trk Devleti kurulmu oldu.
Biz, 1980 ylndan balayarak, dalan SSCB'nin pek ok blgesine gittik.
Moldova ve Gagauz Yeri'ne ilk gidiimiz ise 1988 ylnda oldu. Edindiimiz
izlenim o idi ki, btn SSCB ierisinde en geri kalm olan iki yer,
Karakalpakistan ve Gagauziye'dir. Trk dilli halklarn yaadklar bu iki
lkenin ylesine geri braklm olmasnn nedenini anlamak g deildir! Bu
durumu bilen T.C., Gagauz Yeri zerk Blgesi'nin kalknp, gelimesi iin
ok ynl desteklerde bulundu. Yaplan ilk ilerden birisi, blgenin ime
suyuna kavuturulmu olmasdr. Gagauz dilinin gelitirilmesi iin
gerekenler yaplrken; blge iin radyo ve televizyon istasyonlar kuruldu.
Bakent Komrat'taki Devlet niversitesi'nin, Gagauz niversitesi haline
dnmesi iin abalar harcand; bu niversite, Trkiye'deki niversitelerle
e deerde tutularak btn ihtiyalar karland. Gagauz dilinde gazete, dergi
ve kitaplar yaymlanmas, saland.
te yandan, Gagauziye'de demokrasinin yerlemesi konusunda da
Trkiye'nin abalar oldu. Drt ylda bir yaplan seimlerde bakanla
Stepan Topal, Georgi Tabunik (2 kez), Dimitri Kroytor ve Mihail
Formuzal seildiler.
12

Gagauzlar'n Kkeni
Kimileri, Gagauzlar'n Ouz boylarna mensup Trkler, kimileri Seluklu
Sultan II.zzettin Keykavus ile birlikte Bizans'a snp, hristiyan dinine
geen Trk askerleri; kimileri ise kuzeyden gelip Dobruca'ya yerleen
Kuman-Kpaklar olduklarn yazmlardr. Hatta Karakalpak Trkleri'nin
ahfad olduu grnde olanlar da vardr.
Bizim kanaatimiz odur ki; Gagauzlar'n menei konusunda ne srlen
grlerin hepsi de dorudur. Zira Gagauzlar, eitli yollardan Dobruca'ya gelip
yerlemi olan Ouzlar'la Kpaklar'n karmyla oluan hristiyan Trkler'dir.
Salkl bir Gagauz Tarihi yazabilmek iin gerekli belgeler, henz ortaya
karlm deildir. Bu nedenle biz burada, Gagauz Tarihi zerinde
durmayacaz. Ama kken konusunda ne srlen gayri ciddi iddialarn da
mutlaka cevaplandrlmas gerektiine inanyoruz... Bulgarlar, Gagauzlar'n
Bulgar olduklarn, Osmanl Devleti'nin, kendilerini Trkletirmeye altn ve
dillerini bu yzden kaybetmi olduklarn sylemektedir. Komnist Bulgaristan
ynetimi bilinen asimilasyon harekatna Gagauzlar'dan balam ve bu Trk
topluluunun hepsinin milliyetlerini Bulgar olarak kaydetmitir. Sonra
Pomaklar'la Trkler'in isimleri deitirilerek Bulgar'latrlmaya allmtr.
Daha sonra olup bitenler bilinmektedir. Ancak u kadarn sylemeliyiz ki;
dnya Todor Jivkov ve Bulgaristan' yneten tm komnistlerin bana yklm,
hepsi de tarih sahnesinden silinip gitmilerdir...Bulgarlar, bugn de Gagauzlar'la
ilgili almalar srdrmekte ve bu Trk topluluunun Bulgar olduklarn
ispatlamaya almaktadr. Gagauzlarn Bulgar olduunu iddia eden Bulgarlar'n,
elikili davranlar da dikkat ekicidir. Mesela, Bucak Blgesi'nde Gagauz Yeri
zerk Blgesi kurulurken, Moldova'nn Basarabya'daki kent ve kylerinde halk
oylamas yaplarak, Gagauz Yeri zerk Blgesi snrlar ierisinde yer almak
isteyip istemedikleri sorulduunda, bata Tarakl kenti olmak zere, kimi Bulgar
kyleri, zerk Blge snrlar ierisinde yer almak istemediler. Gerekten,
Gagauzlar'la ayn soydan olduklarna inanm olsalard, tm Bulgar kent ve
kyleri Gagauziye snrlar ierisinde yer alp, Gagauz Yeri zerk Blgesi
snrlarnn ve nfusunun daha geni olmasn salam olurlard. Gagauziye'de
dzenlenen kimi toplantlarda biz, bu konuya dikkat ekerek, unu syledik:
"Bulgarlar, Osmanl Devleti'nin Gagauzlar'a bask yaparak dillerini
deitirdiini sylyor ve yazyorlar! Ayn Bulgarlar Pomak Trkleri'ne de,
Osmanl geldiinde sizin dininizi deitirdi dediler! Osmanl yle acayip bir
Devlet midir ki, kimi topluluun dilini, kimi topluluun da dinini deitirsin?
yle olsayd bugn Pomaklar Trke konuur; Gagauzlar da oktan mslman
olurlard..."Bunu anlatrken, Makedonya'dan da rnek vererek, Makedonya'nn
Arnavutluk snrna yakn blgesindeki Vevani ve Labunita kylerine
deindim. Biribirine ok yakn olan bu iki kyden Labunita halk mslman
olup, Torbe; teki kydekiler ise ortodoks Makedon'dur. Mesela, Osmanl
13

Devleti Labunita halkn zorla mslman yapm olsayd, yanbandaki


Vevani halkn da Mslmanlatrmaz m idi?... Dolaysiyle 600 yldan fazla
hkm sren Osmanl Devleti, hibir ulusun diline ve inancna mdahalede
bulunmamtr. Bu gerekler gz nne alndnda, Bulgarlar'n, Gagauzlar'la
ilgili abalarnn yersiz ve temelsiz olduu anlalmaktadr.
Yunan kilisesi, Gagauz kilisesi ile temas kurarak, zerk Gagauz Yeri'ne
yaklamtr. Heyetler halinde karlkl ziyaretlerde bulunulmu, ortodoks
din kardelii esprisi ile, Gagauzlar'la sempatik ilikiler kurulmutur. Son
zamanlarda Yunanistan'da, Gagauzlar'n "Trkletirilmi Yunanl" olduklar
biiminde yaynlar yaplmaktadr. Yunanistan'n neden byle yaptn
anlamak g deildir. Bugn Yunanistan'da ok sayda Karamanl, Gagauz
ve baka Trk topluluklar yaamaktadr. Btn bu Trk topluluklarn,
Trklk bilinciyle ve topluca hareket etmeleri, bu lkeyi ynetenleri rahatsz
etmektedir! Bir gn btn bu topluluklar, Avrupa Birlii ilkelerine gre hak
iddiasnda bulunurlarsa, Yunanistan Hkmetinin g durumda kalaca
muhakkaktr. Ama onlar da tarihin akn ters eviremeyeceklerdir.
Romanya'daki Gagauzlar, hemen hemen btnyle asimile olmulardr.
Kimi korkudan, kimi isteyerek Romenleen bu insanlar arasnda,
Gagauzlar'n milli ve ruhani lideri Mihail akr'n torunu olan
Prof.Dr.Nikolay akr da vardr. Gagauzlar'la ilgili 4 ciltlik kitap yaymlayan
Anatol Makri ve Romanya'nn renkli simalarndan Eugen Enea Karagavur
bile zgemilerinde Gagauz olduklarn yazmyorlar! Mteveffa Trkolog
Prof.Dr. Mihail Gubolu ise daima Gagauz olarak yaad ve yle ld.
Bir baka Prof.Dr.Mihail Gubolu ise halen Moskova'da yaamakta ve
retim yesi olarak almaktadr. Mteveffa Gubolu'nun amcazadesi olan
bu Gubolu, adeta Gagauz szn telaffuz etmekten dahi korkan bir adam
durumundadr! Rusya'nn her yannda yaayan Gagauzlar da maalesef
asimilasyondan nasiplerini almlardr.
Ukrayna'daki demokrasi ve zgrlk ortam ierisinde Gagauzlar
rgtlenmilerdir. nce Odesa ve Bolgrad kentlerinde Dr.lya Karaka ve
Dr.Petr Volkov gibi kiiler tarafndan rgtlenen Gagauzlar; daha sonra
bakent Kiev'de Do.Dr.Tudora Arnaut, Vasili Keliolu, Afanasi Molla ve
Volodimir Dimev'in nderliiyle "Ukrayna Gagauzlar Birlii"ni kurdular.
Bakanln nce Vasili Keliolu'nun sonra Tudora Arnaut'un yapt bu
Birlik; pepee son derece nemli faaliyetlerde bulunmu; yaymorgan
kard gibi; bir de internet sitesi amtr. Tudora Arnaut'un, hkmet
nezdinde yapt giriimler sonucu; Latin alfabesinde ve ana dilinde renim
yapabilmelerine olanak salanmtr.
Gagauz Sznn Dorusu ve Anlam
Szn ettiimiz Trk topluluunun yaygn ad "Gagauz"dur. ki sessiz
harfin yanyana geldii bir szn Trke olamayaca bilimsel gereinden
14

hareketle, dil uzmanlar bu sz "Gagavuz" biiminde yazmaktadr. imdi,


eitli syleyi ve yorumlara gz atalm:
"Gagauz", "gaga" ve "uz" szcklerinden meydana gelmektedir. "Gaga"
kimi Trk lehelerinde, zellikle Azerbaycan Trkesi'nde bir sayg ifadesi
olarak kullanlr; amca ve aabeylere byle hitap edilir. "Uz" ise, "Ouz"
szcnn ksaltlarak sylenen bir biimidir. Bylelikle "Gaga+Uz" sz
"Saygn Ouz" anlamn iermektedir.
"Gagouz" biiminde sylenip yazlmasn isteyenlerin tezi ise yledir:
Szn asl "Hak+Ouz"dur. Yani hakiki-gerek Ouz... Rusa'da "h" harfi,
yerini "g"ye brakmaktadr. Nitekim Azerbaycan Cumhurbakan Haydar
Aliyev'in ad, Rusa yazlrken "Geydar Aliyev" e dnmektedir. Dolaysiyle
Hak Ouz sz, zamanla "Gag+Ouz" a dnm ve yle kalmtr.
Gagauzlara, nceleri Gktrkler'den mlhem, "Gk+Ouz" deniliyordu.
Zamanla bu sz "Gagauz"a dnmtr. Bir ara, Dileri Bakanlmz
Gagauz Yeri'ne Gkouz Yeri diyor ve resmi yazmalarda da bu terimi
kullanyordu. Bir Gagauzya seyahatinde, Bakan Dimitri Kroytor'un
masasnda, Cumhurbakan Ahmet Necdet Sezer tarafndan gnderilen bir
kutlama mesajnda da, "Gkouz Yeri" deyimi kullanlmt! Oysa tarihte
Gkouz diye bir Trk topluluu yoktu ve herhalde, "Gktrk" devletinden
mlhem, byle bir deyim uydurulmutu!...
Daha ok kular iin kullanlan "gaga", ayn zamanda dz, doru,
dosdoru anlamlarn da iermektedir. Bu anlamdan hareketle
deerlendirilirse "Gaga+Uz" doru, dosdoru Ouz demek oluyor.
Trkmen Trkesinde ok kullanlan bir "kaka" sz vardr. "ata,
kahraman, yiit" anlamlarn da ieren bu szn yanna bir de "uz" eklenirse,
"Kaka+Uz" yani, uzlarn atas, yiit, kahraman Ouz biiminde
yorumlanabilir. Acaba Kakauz, zamanla Gagauz'a m dnt?...Pekin'de
yaayan Uygur Rukiye Haci da in kaynaklarnda yapt bir aratrmada,
"Kakauz" szcne rastladn seyledi.
Seluklu Sultan II.zzettin Keykavus'un adndan kaynaklanan bir sz
mdr, Gagauz sz?...Keykavus, zamanla Gagauz'a m dnmtr?...
Ahska, Posof ve Yukar Kr Vadisinde yaayan bir "Gagavan" topluluu
vardr. Trakya'da "dikbal" insanlar iin kullanlan "gagavan" szyle anlan ve
16.Yzylda mslman olan bu insanlarla, Gagauzlar arasnda bir ba var mdr?
Gagauz sznn etimolojisi, anlam ve kkeniyle ilgili baka grler de
olabilir. Ama artk btn bu yorumlar deerlendirerek bir sonuca ulamann
ve herkesin ayn yorum dorultusunda yazp sylemesinin zaman gelmitir.
Ancak, belgeye dayal kesin bir hkme varncaya kadar, tm Gagauzlar'n
kullanmakta olduklar "Gagauz" szcnn aslna dokunulmadan
kullanlmas gerekir.
15

Alfabe ve Gramer
SSCB'nin dalma srecine girmesiyle birlikte Moldova, 27 Austos 1991
tarihinde bamszln ilan etti. Hemen sonra ilan edilen Bamsz Gagauz
Cumhuriyeti, Moldova Cumhuriyeti ile ekimekten, milli sorunlara eilmeye
frsat bulamad. 13 Ocak 1995 tarihinde toplanan Moldova Parlamentosu'nun,
"Gagauz Yeri zerk Blgesi" nin kurulmasyla ilgili yasay kabul etmesinden
sonra, Gagauz dili konusunda nemli almalar balatld. Bu srete, kiril
harflerinden latin harflerine geilecek; bu harflere uygun bir alfabe oluturulacak
ve gramer hazrlanacakt. Trkiye Trkesi'ne ok yakn bir dille konuan
Gagauzlar iin, btn bunlar hazrd. Esasen, Gagauz Trkesini de pek
bilmeyen l70 bin Gagauz iin, Trkiye'de kullanlan alfabe ve gramer yeterliydi.
Fakat ikisi de teki dnyaya g etmi olan Dionis Tanasolu ile Gavril
Gaydarc'nn, kendi kafalarna gre hazrladklar grameri kabul ettirme srar,
ana dilde eitim 2-3 gecikerek balayabildi. O da o tarihte hkmetin yetkili
makamnda oturan van Kostantolu'nun, "yeter artk" deyip, aceleyle hazrlatt
grameri uygulamaya koymasyla mmkn olabildi.
Bugn maalesef, Ukrayna Gagauzlar Kiril, Yunanistan Gagauzlar
Yunan; Moldova Gagauzlar ise ltin alfabesi ve grameriyle renim
grmekte, bylelikle bir avu Gagauz arasnda bile, bu konuda bir birliktelik
bulunmamaktadr.
Din Konusu
Basarabya'da adr kentinde doan, fakat hayatnn byk ksmn
Romanya'da geirdikten sonra Trkiye'de len ve Bkre'e defnedilen
Prof.Dr.Mihail Gubolu ile, Trkiye'de ve Romanya'da sk sk buluurduk.
Bu bulumalardan birisinde, Bkre'in merkezindeki emeci Park'nda
dolarken bana unlar sylediini hatrlyorum: "Dostum, benim babam
hristiyand, ben hristiyan dodum, senin baban mslmand, sen
mslman dodun. Ama ikimiz de Trkz. Elhamdlillah Trkz. nan
sistemlerimizdeki kk farkllklar, bizi, biribirimizden ayrmamaldr..."
Gubolu'nun evindeki alma odasnn duvarlar, Trk-slam eserlerinin
fotoraflar ve posterleriyle doluydu. Bunlar arasnda stanbul'daki Sultan
Ahmet Camii ile Mekke ve Medine'deki islam abideleri de vard. O islam
da, inand hristiyanlk kadar biliyordu.
Sonu Olarak;
Gerekletirdiimiz sempozyum hem Gagauzlar'n kltrel yaamna
katkda bulunmay; hem de Trkiye iin son derece samimi bir dost lke olan
Ukrayna ile ilikilerimiz daha salkl ve srekli gelierek devamn
salamay amalam ve sonulandrlmtr.
Bu amaca ynelik almalarmz bundan sonra da devam edecektir.

16

, . . / Do.Dr. Ltfi Sezen ()




TRKYE VE GAGAUZ TRKLERNDE HALK
TAKVM UYGULAMALARI
,
, , , . , ,
. , , ,
,
. .

. "Rz- Hzr". 6
7 . 186 . "Rz-
Kasm" 8 5 .
179 .
13-14
: . 26 - .
. 6 . , "",
.
, ,
, ,
. ,
.
, ,
.
,
.
, .

Takvimler zaman, yllara, aylara, haftalara ve gnlere blerek hesap eden


cetvellerdir. Takvimlerin tarihle ilgili birimlerle byk ilikisi vardr.
nsanlar ok eski alarda bile mevsimleri, aylar, haftalar, gnleri
hesaplamak iin kendilerine gre eitli takvimler yapmlardr. En eski
takvimi nerede, ne zaman kimlerin kulland kesin olarak bilinmiyor.
Trkler'in, srailoullar'nn, Romallar'n, inliler'in, Msrllar'n kendilerine
gre takvimleri vard. Hemen hemen hepsinde gne ve ay gibi gkyz
cisimlerinin hareketleri esas alnmt.
Eski Trk Takvimi, 12 Hayvanl Takvim olarak bilinir. slamiyet'ten
nce, Trkler arasnda kullanlan gne yl esasna dayanan bir takvimdir.
12 yllk daimi bir devirden ibaret olan ve 60 ylda bir devir yapan bu
takvimde, yllar sayyla deil, hayvan isimleriyle anlrd. Takvimdeki
hayvan isimleri srasyla unlard: 1.Sgan(san), 2. Ud(sr), 3.
Bars(pars), 4. Tavgan(tavan), 5. Lu(ejder), 6. Ylan, 7. Yond(at), 8.
17

Koy(koyun), 9. Biin(maymun), 10 Tauk(tavuk), 11. t(kpek), 12.


Tonguz(domuz).1 Kimi kaynaklarda bu takvimlerde yer alan hayvan
adlarnn yazllar ve trleri baz ayrmlar gstermektedir.
Bu 12'li dzen ierisinde; saatler, gnler, aylar ve hatta seneler
hesaplanrd. Bundan dolay Trkler'de 12 says, ok nemli bir birimdi.
12'nin blmleri btn toplum hayatn idare etmitir.
Trkler' de ikinci bir nemli say da drttr. Bu da nemini, drt mevsim
veya drt ynden alrd. Tabii olarak 12 ay 4 mevsime ayrlmt. Bu
blmden ortaya kan 3 rakam bir mevsimin semboldr. Mevsimlerin 3 ay
olmas bundandr.
12 hayvanl Trk takviminde hayvanlar, bir dairenin etrafnda eit
aralklarla dizilmilerdi. Bu eit aralklar; 12 saati, 12 ay ve seneler devresini
gsterirdi. Bu aralklar ayn zamanda dnyann ve uzayn ynlerini de
gstermekte idi. Bylece zaman ve mekan anlay birlemi oluyordu.2
Trkiye'de "halk gne sisteminden hareketle seneyi iki mevsime
ayrmtr. Rz- Hzr denilen birinci mevsim 6 Mays'tan balayp 7 Kasm
akamna kadar devam eder. Toplam 186 gndr. Rz- Kasm denilen ikinci
mevsim 8 Kasm'dan balayp 5 Mays akamna kadar devam eder. Bu, Rz Hzr'dan bir hafta daha ksadr. 179 gn olarak hesap edilir. Rz- Kasm'n
krkna gelince souk dnem balar ve baz hayvanlar k uykusuna yatarlar.
Bu dneme Arapa krk manasna gelen erbain denir. (18 Aralk). Sonra elli
manasna gelen hamsin dnemi balar(12 ubat). Elli gnlk bu dnem de
olduka souktur. Rz- Kasm'n yznc gnnde leylek gelir(22 ubat).
Leylek iin "yzde indi ovaya, yz elli de yuvaya" diye bir sz vardr.
Leylein geli tarihi mild 22 ubat'a rastlamaktadr."3
Trkiye'nin Dou Anadolu blgesinde uzun bir k geiren halk, Rum
ubat bandan itibaren bahar beklemeye balar. Sz konusu ayn yredeki
zel ad Ccktr. ubat aynn iinde cemreler der. Cemre ate paras
demektir. lk olarak 7 ubat(22 ubat)'ta havaya dnce hava snmaya
balar, 14 ubat(27ubat)'ta suya, 21 ubat(5-6 Mart) tarihinde de topraa
der. Bu gnlerde gneli havalarda, topraktan buhar kt grlr.
Rum ubat aynn son drt gn ile Mart aynn ilk gnn iine alan
haftaya 26 ubat- 4 Mart(11-17 Mart) Berd-el-acz denir. Baz yrelerde bu,
berdelacz veya berdelegz olarak da isimlendirilmektedir. Arapa'da berd
souk, acz ise kocakar demektir. Bundan dolay, bu tarihte grlen
souklara lkemizde, Kocakar Souklar denilmektedir.
Gagauzlar'a gre ilkbahar 9 Mart'ta gelir. Mart'n dokuzu ; "krk kak,
krk Ayos" olarak da anlr. Bu gn ne yaplrsa krk kez yaplr. Gagauzlar 9
Mart'ta krk deiik i yapmay gelenek haline getirmilerdir. det olduu
1

Yeni Trk Ansiklopedisi, cilt:10,stanbul, 1985.


Prof. Dr. Bahaeddin gel, Trk Mitolojisi, cilt: 1 Ankara, 1993, ss. 291-293.
3
Yard. Do. Dr. Ltfi Sezen, Erzurum ehir Folkloru, Erzurum, 1994, s. 156.
2

18

zere iftiler tarlaya gidip krk buday tanesi, krk ocak patates ekerler.
Gemilerine hayr yaplmas amac ile 8'e benzeyen krk adet ekmek piirip
bunlar ikier ikier yoksullara datrlar. Ekmek datrken u tekerlemeyi
sylerler: "Mart'n dokuzu, vurdu topuzu"
Uur ve bereket getirmesi amac ile 1 Mart'ta ocuklarn kol ve yakalarna,
kadnlarn ba rtsne, kuzularn boynuna, meyve aalarna ve evlerin
kaplarna balanan "martack" denilen birbirine sarlm krmz ve beyaz yn
iplikler 22 Mart'a kadar muhafaza edilir. Bu iplik eritleri baz blgelerde
turnalar gelinceye kadar saklanr. Sz konusu gmen kular gelmeye
balaynca, bu eritler ya aa dallarna aslr ya da talarn altna konur. Birka
gn getikten sonra talarn altna baklr, tan altnda karnca varsa kuzularn,
yer solucan varsa taylarn, bcekler varsa, buzalarn ok olacana inanlr.
11 Mart Ay Todur gnnde ise, at koular dzenlenir. Bu koularda
birinci gelen kz veya erkek binicilere dller verildii gibi, atlarn boynuna
pekirler balanr. At koularndan sonra mutlaka yamur yaacana
inanlr. Yamur yanca kzlar, salarnn gr kmas amac ile atlarn
trnaklarnda birikmi olan sular ykanacaklar suya katarlar.
iftilik ve hayvanclkla uraan toplumlarn takvimleri, mevsimlerin ve
her mevsim iindeki blmlerin, yl iindeki hava artlarna bal dzeni
iinde olur. Bu evrelerde halk takvimi, gne takviminden pek farkl
deildir. Ancak aylarn adlarnda ve blmlerinde, trl etkenlerden gelme
eitlemeler grlr. Trkiye ve Gagauz Trk evrelerinde 12 aya verilen
farkl isimler yledir:
Aylar
0cak
ubat
Mart
Nisan
Mays
Haziran
Temmuz
Austos
Eyll
Ekim
Kasm
Aralk

Trkiye
Zemheri
Cck (Gck)
Tohum
Abrel
Aylarn Gelini
Haziran
Temmuz
Austos
Eyll
Ekim
Ko Katm
Karak

Gagauzlar
Byk Ay
Kk (Gck) Ay
Babu Marta
iek Ay
Ederlez
Kirez Ay
11Orak Ay
Lobut (Dayak Ay), Harman Ay, Deli Ay.
Ceviz Ay
Canavar Ay
Kasm Ay
Krm Ay

Eski takvime gre Gagauzlar, 13-14 Ocak tarihini ylba kabul ederler,
yl k ve yaz olarak ikiye blerler. 26 Ekimde Ay Dimitri (k gnleri), 6
Mays'ta Georgi veya Ederlez (yaz gnleri) balar.4 lkbahar martta balar, 14
Stepan Kurolu, "Gagauzlarda lk Yaz Bayram", Nevruz ve Renkler, (Haz. Prof.Dr.Sadk TuralElmas Kl), Atatrk Kltr Merkezi Yay., Ank., 1996, s. 262.

19

9 mart tarihleri arasnda allmaz, bu tarihler arasnda alanlarn bana


uursuzluk geleceine inanlr.
Gemite Gagauzlar mevcut ekonomik dzenlerine bal olarak eitli
bayramlar kutlarlard. "Krk trl tane ek, krk trl i yap", 9 Mart'ta adet
ekmei ve yemei yaplr, ayrca mart aynda " Saban zi Bayram"
kutlanrd.5 11 Mart Todur gnnde at yarlar yaplr, gen kzlar, salarnn
gzel olmas iin nal izlerinde biriken suyla ykarlar.6 1 Mays'ta Pipuruda
Bayram kutlanr, Bu bayramda gen kzlar, u tekerlemeyi syler:
Ver Allah'm yamur
Tarlalara amur
Teknelere hamur
Frnlara kola
Sergenlerde somun7
Ederlez(Hdrellez) gnnde ise"Allahlk" kurban kesilir. Georgi adn
tayanlar ise kuzu kurban ederler. Ancak kurban edilen hayvann kan ve
kemii mutlaka gmlr.8
Her iki Trk evrelerinde aylara verilen isimlerde tabiatta grlen
deiiklikle birlikte tarm ekonomisinin etkili olduu grlmektedir. Ayrca,
Gagauz Trklerinin yaad evrelerde dini etkinlikler de aylarn
isimlendirilmesine yansmaktadr.
Trkiye'de baz aylarn isimlerinde bir farkllk yoktur. "Yrede, Rum
Mart aynn 10. (23 Mart) gnne "ezel bahar" 17. (30 Mart) gnne ise;
"haftahamal" denilmektedir. Haftahamal'da ilkbaharn ilk yamurlar
beklenir. "Kylerde yamur yamas iin eski bir sprgenin ortasndan
geirilen ubuk parasnn ularndan tutan iki ocuk:
Teknede hamur
Tarlada amur
Ver Allah'm ver
Bir sulu yamur
Tekerlemesini syleyerek kap kap dolap yumurta, ya, bulgur vb.
yiyecekler toplarlar. Haftahamal'n dier bir zellii de o yl fazla ya
olmasn isteyen hanmlarn evlerin damlarn izmeleridir."9
Trkiye'de, nemli souklardan biri de Nisan aynda grlr. Erzurum ve
civarnda Camkran adyla bilinen bu souk Rum 5, mild 18 Nisan
tarihine rastlamaktadr. Bu souklar iin yre halk: "Kork abrelin beinden,
cam ayrr einden" ataszn dilinden drmez.
5

a.g.e., s. 265.
a.g.e., s. 265.
7
a.g.e., s. 266.
8
a.g.e., s.267.
9
Prof. Dr. Stk Aras, Erzurum Dolaylarnda Zira Folklor, Say: 67, stanbul, 1985, ss. 3-5.
6

20

Kn bittiini ve yazn baladn haber veren en nemli ay mays aydr.


Mays aynn 5. ve 6. gnlerine rastlayan Rz- Hzr'n "Hdrellez" adyla
"Bahar Bayram" olarak kutlanmas, mays ayna zel bir nem
kazandrmaktadr. Bundan dolay mays ayna "aylarn gelini" denmitir.
Hdrellez, Trk halk kltrnn bayram olarak benimsedii nemli
gnlerden biridir. Kaynan Ora Asya'dan alr ve Trklerin doa sevgisini
ortaya koyar. Trkler, XI. Asr sonlar ile XII. Asr balarnda Anadolu'ya
geldiklerinde kutlaya geldikleri enlikleri beraberlerinde getirmilerdir. Bu
trenlerden biri olan Hdrellez, asrlar ierisinde giderek zenginlemi, Trk'n
ruhuna sinmi,ve benliinde yer etmitir. Bu bakmdan Hdrellez gerek
Anadolu'da gerek Anadolu dnda yaayan Trkler arasnda zel bir gn nitelii
tamaktadr. Kn bittiini ve yazn baladn haber veren bir bayramdr.
slmiyet ncesi dnemlerde, "Trkler arasnda yaplan bahar ve yaz
yinlerinde, ok nemli bir fonksiyona sahip olan su klt, etkisini 'Hdrellez
Gn' pratiklerinde de gstermitir. Hzr'n yeillik ve temiz yerleri sevdii
dncesiyle, Hdrellez gn daima yeillik ve sulak yerlerde toplanlr.
Btn Trk corafyasndaki inan ve uygulamalar bakldnda, Hdrellez'in
ktan yaza gei riteli olarak yaad grlmektedir."10
Gagauzlar'n en fazla nem verdikleri yortulardan birisi Hdrellez'dir. 23
Nisan "Gorgi-Hdrellez" gn olarak kutlanlmaktadr. Hdrellez gn,
dnyann dirilmesi, tabiatn yeniden canlanmas olarak kabul edilmektedir
Hdrellezle lgili Baz Uygulama ve nanmalar
Gagauz Trk evreleri ve Trkiye'de, yaamakta olan Hdrellez
pratiklerinden (uygulamalarndan) bazlarn veriyoruz: (Bunlardan Gagauz
evresinden derlenenlerin karsna 'G', Trkiye'den derlenenlerin karsna
'T' harfi konmutur.)
- Hdrellez ncesi evler svanr, eyalar ile birlikte btn ev
temizlenir(G,T).
- 5 mays' 6 mays'a balayn gecenin sabahnda akarsudan nur aka, bu
suda ykananlarn o yl salkl geireceklerine inanlr(T).
- Hdrellez'den bir gn nce kapal bir kova ile hi kimseyle konumadan
yakndaki emeden su almaya gidilir ve etrafa baknmadan geri dnlr(G.)
- Evlenmek isteyen delikanl, zel surette yaplm tuzlu rei 5 Mays
akam yiyerek gece uykusuna yatarsa, ryasnda evlenecei kz gr(T).
- Hdrellez gn kiliseden alnan mumlar evde yaklrsa, o yl uurlu
geer(G).
- Ksmetinin almasn isteyen gen kz veya delikanl Hdrellez gn sabah
namazndan sonra kbleye bakan yedi emeden su ierse o yl evlenir (T).
- Hdrellez gn, fakir olanlarn dnda herkes kurban keser(G).
- Hdrellez gn isteyenler kurban keser(T).
10

Prof. Dr. Umay Gnay, "Ritel ve Hdrellez", Mill Kltr, Say: 72, Mays 1990, s.12.

21

- At yarlar dzenlenir, eitli oyunlar oynanr, trenler dzenlenir(G,T).


- Cadlarn bu gn ortaya kp ineklerin stn bereketsiz etmemeleri
iin,avlulara dar serpilir. Cadlar dary temizlemekle uraacaklarndan,
ktlk yapmaya frsat bulamazlar(G)
- Ya ve ayran yaplan yayklar(alkanlar), Hdrellez gn yeil dal ve
yapraklarla sslenirse, o yl yaykta yaplan mahsul bereketli olur. (T)
Dier uygulama ve nanmalar:
Halk takvimi iinde tabiat olaylar nemli bir yer tutar. Yamur ve dolu
ile ilgili inanmalar bunlarn banda gelir. Bunlardan tespit edebildiklerimizi
sunuyoruz:
Gneli havada yamur yaarsa , kurt douruyor demektir.(T)
Zararl yamuru kesmek iin amurdan yorularak yaplan kurbaa,
kbleye bakan bir duvarn deliine konursa, yamur kesilir. (T)
12 Temmuz (Petrov Bayram) gn balk yenmez. Fasulye, patates,
domates, salata yenir. Et yenmez. Stl yenmez, peynir, yumurta yenilmez. (G)
amurdan fare yaplp ate yannda kurutulursa, yamur kesilir.(T)
Ay doarken donuk grnrse, yamur yaar.(T)
Uzunca bir iplik zerine, krk kelin ad sylenerek dm vurulursa,
yamur kesilir.(T)
lk den dolu tanelerinden birisini, anasnn ilk ocuu olan biri alp
koynuna koyarsa, dolu kesilir.(T)
Pek scak aylarda yamur yasn diye amurdan "Germano" ad verilen
ocuk maketi yaplr, sslenir, iekler konulur sonra ocuklar bir bahede, bir
derenin yannda, cenaze treni dzenlenir. Yamur yasn diye dualar edilir,
tpk bir cenaze gibi atlar yaklarak suya atlr. ocuklar bir azdan:
Germano, germano getir bize bir kara bulut
Yamurcuk getir
Olsun bereket
Salk olsun , diye yalvarrlar. (G)
Hetircein11 zerine tuz serpilerek kapnn nne atlrsa, dolu kesilir.(T)
Miras olarak intikal eden bir bakr kab darya konulursa, dolu
kesilir.(T)
Pazartesi gn l defnedilmez. Evden para verilmez. Avludan bir ey
verilmez, verirsen hepsi gider. amar ykanmaz. Ykanrsa ykayann
bana kt eyler gelebilir. Pazartesi etli yenmez.(G)
Sa ayana tuz dklp dar atlrsa dolu kesilir.(T)
Ezan okunursa dolu kesilir.(T)
Zemheride(Ocak aynda), Havalar scak olursa, o yl ktlk olacak
demektir.(TG)
Tarlaya ilk tohum atld zaman iki rekat namaz klnrsa, rn bol olur.(T)
11

Hetircek: Yemek piirilirken tandrn zerine konulan demir.

22

Kar ok yaar ve erimezse, kardan bir kadn yaplarak tabut zerine


konur. Yedi dul kadn bir araya gelerek kardan yaplan bu kadn lk su ile
ykar ve olduu yere gmerlerse, karlar erimeye balar.(T)
SONU
Halk takvimi Trk folkloru ynnden bal bana bir hazinedir. nanlar,
efsaneler, mitlerle dolu, iirlerle ssldr. Trklerin yaad her yerde halk
takvimi uygulamalar vardr. Bu izgi Balkanlar'dan Anadolu'ya,
Kafkasya'dan Asya ilerine kadar uzanmaktadr. Halk takvimi ile ilgili olarak
Trkiye ve Gagauz Trkleri arasnda grlen ortak uygulamalar da bu
halkann bir zinciridir.
Kaynaka: ARAS, Stk, "Erzurum Dolaylarnda Zira Folklor", Trk Folkloru,
stanbul, 1985. ss 3-5. BORATAV, P. Naili, 100 Soruda Trk Folkloru, stanbul, 1973,
ss. 160-168. DN, Abdulkerim, Gagauz Halk Takvimi, (Basma Hazr Kitap),
Erzurum, 2009. ENGNER, Grbz, Uak Halk Takvimi, Halk Meteorolojisi, Ankara,
1984, ss. 1822. FORUM.ARBUZ.COM/SHOWTHREAD.PHP?T=24387 - 149K (http:
// forum.arbuz.com). GNAY, Umay, "Ritel ve Hdrellez", Milli Kltr, Say: 72,
Mays 1990, s.12. GNGR, Harun ve Dierleri, Gagauz Trkleri(Tarih-Folklor ve
Halk Edebiyat), Kltr Bakanl Yayn, Ankara 2002. KIRZIOLU, Fahreddin, "Kars
linde Yerli Halk Deyimleri zerine" , Folklor postas, Say:9, Ankara, 1945. "Romanya
ve Gagauz Trk Edebiyat", Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, Say : 12,
Kltr Bakanl Yayn, Ankara 1999. KUROLU Stepan, "Gagauzlarda lk Yaz
Bayram", Nevruz ve Renkler, (Haz. Prof.Dr.Sadk Tural-Elmas Kl), Atatrk Kltr
Merkezi Yay., Ank., 1996. NAB Yaar, Balkanlar ve Trklk I,II, Cumhuriyet
Gazetesi Yaynlar, Gn Haber Ajans Basn Yaynclk A.., stanbul, 1999. SEZEN,
Ltfi, Erzurum ehir Folkloru, Er-Vak Yayn, Erzurum, 1994, ss. 156-157. "lk Yaz
Bayram Nevruz - Hdrellez", lkyaz Bayram Nevruz Bildirileri, Atatrk niversitesi,
Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, Say: 12, Erzurum 1999. "Halk Takvimi",
Aziziye Dergisi, Say: 7, stanbul 1997.

, - . , .
/Prof. Dr. Ali Rafet ZKAN ()
, '
TRK TOPLULUKLARINDA
VE GAGAUZLARDA ATE LE LGL NANILAR
- .
.
. .
"" (ot) , .
, (lgen)
. ,
. (eyi aut)
"". (nuta aut) "".

23

.
. ,
.
- . , ,
, . ,
, ,
. ,
, .
'
.
.
, ,
, .
( ,
22 ) .
.
, ,
: (can) (cansz).
. :
. . ,
, ,
.

GR
Ate kltne dnyann btn blgelerinde rastlanlmaktadr. Zira bu,
btn uluslarn ortak fenomenlerinden ve inanlarndandr. Fark ise sadece
teferruatlarda ortaya kmaktadr. Orta Asya'daki Trk boylarnn ounlukla
yaad yerlerden, Hindu-Cermenlerin yaad yerlere, Afrikallardan
Amerikan yerlileri Kzlderililere varncaya kadar genie bir corafyada
atele ilgili inan ve uygulamalarn yaygnl dikkat ekmektedir.
Ate, Trk-Mool topluluklarnda kutsal saylmaktadr. Nitekim eski
Trk inanlarnda "Ate Klt" nemli bir yere sahiptir. nk Trkler
arsnda atein gkten indii inanc vardr. Bundan dolay atete kutsal ve
temizleyici bir g grlmektedir. Altayllar ve Yakutlar ateteki bu kutsal
ve temizleyici g veya ruha "ot izi" (ate sahibi) demektedirler. Altay
Trklerine gre ate Tanr lgen tarafndan insanlara armaan edildii iin
kutsaldr. Ancak Altayllar ve Yakutlara gre sadece akmak tandan elde
edilen ate kutsal saylmaktadr. Bu atee "eyi out" (mukaddes ate) ad
verilmektedir. Normal ate ise "nuta out" (Rus atei) eklinde
adlandrlmaktadr. Kuzey Altay Trklerinde gelin ile gvey gerdek gecesi
ilk defa yaktklar atei akmak tandan elde etmekte, gece ve gndz bu
atein yannda bulunmaktadrlar. Anadolu'nun eitli yerlerinde bu gelenek
hala varln devam ettirmektedir. Mesela Erzurum'da gerdee giren ift,
gn boyunca darya kartlmaktadr.
24

Eski Trk dininde kutsal saylan atein temizleyicilik zellii de vardr.


zellikle ktlklerinden phe edilenler iin ate, temizleyici olarak
dnlmektedir. Yakutlarda, ava kmadan nce yaklan atein zerinden
atlamak suretiyle veya ttsleme yoluyla elbiselerini ve silahlarn temizleme
detinin mevcut olduu bildirilmektedir. Bilhassa kadnlarn, det grme
veya doumdan sonras dnemlerde av silah ve ara-gerelerine
dokunmalar durumunda bunlarn mutlaka atele temizlenmesi gerekirmi.
Gagauzlar hristiyan dinine mensup olduklarndan dolay atei hristiyan
dini ile de badatrmlar ve kln iine bir koku koyup ("gnnk" adn
tayan) onunla dua ederek odalar, insanlar veya elbiselerin de zerine
gezdirerek temizlemektelerdi. Bu ilev ayn zamanda kt ruhlardan
korunma gcne de sahipti Esasen ate, Trk corafyasnn tamamnda
temizleyici zelliini korumaktadr. Saflndan phe edilen her eyin kor
halindeki iki ate arasndan geip, ocan etrafnda dnmesi ve onun
stnden atlamas gerekmektedir. Nitekim atele arnma ve ktlklerin def
edilmesi uygulamasnn Bat Gktrklerde de mevcut olduunu grmekteyiz.
Mesela VI. Yzylda Bat Gktrklerin lkesine gelen Bizans elisi
Zamarkos ve elilik heyetinin, Trk hakannn huzuruna kmadan nce,
yanmakta olan atein etrafnda dndrlerek, mevcut olabilecek
ktlklerinden arndrlmaya alldn kaynaklar nakletmektedir.
Ate vastasyla kt ruhlardan temizlenme uygulamasnn Mslman
Trklerde de hl varln devam ettirdiini grlmektedir. Bakurtlarda ve
Kazaklarda hastalar kt ruhlardan temizlemek amacyla yaplan "alaslama"
uygulamasn buna delil olarak gsterebiliriz. Yine bu uygulama Anadolu'daki
Trkler tarafndan da devam ettirilmektedir. Bunun en tipik rnekleri Trkler
arasnda ok yaygn olan hastalar, evleri ve lleri "ttsleme" uygulamasnda
grlmektedir. Anadolu'da bugn hl hastalklar iyiletirmek ve nazar
demesini nlemek iin "zerlik otu" ile tts yaplmakta ve bu uygulamaya da
"zerlik tttme" denilmektedir. Bu uygulama yle yaplmaktadr, hasta olan
kiiye, bir tepsi zerinde yaklan zerlik duman yutturulmakta ve tepsideki ate
hastann ba zerinde dolatrlmaktadr.
Nevruz kutlamalarndan biri olan "um Treni"nde de byk atelerin
yaklmas ve bu yanan atein alevlerinin zerinden atlanmas da Trklerin
ate kltn hl muhafaza ettiinin en canl gstergesidir.
Trklerde ate temizleyici zelliinin yannda kehanet arac olarak da
kullanlmaktadr. Atein zerinden ykselen alev, yeilimsi renkte olursa
bereketli yamur ve iyi mahsul olacann habercisidir. Alevin krmz renkte
olmas sava kacana delalet ederken, siyah renkteki ate ise hakann lmesi
yahut uzun bir yolculua iaret etmektedir. Atein baz eylerin habercisi olduu
Anadolu'da da yaygn bir inantr. Atein gr bir alevle yanmas Harput'ta eve
misafir geleceinin iareti olarak yorumlanr. Ayrca Zara'da kl ocan dna
25

taarsa yamurun yaacana, Erzurum ve enkaya evresinde ise ocan


zerinde duran sac ayann ayaklarndan kvlcmlar ykselirse ertesi gn
havann gzel olacana inanlr. Adana ve evresinde ise ateten hrtl bir
sesin gelmesi aile hakknda dedikodu yapldnn iareti olarak yorumlanr. Irak
Trkmenleri arasnda da atein sesi ykseldii zaman bir felaket olacana dair
yaygn inanlar vardr. Ayrca Makedonya Trkleri arasnda ocaktaki atete ani
bir titreme veya yanmakta olan bir mumun bir tarafnn erimeyerek kalmas
misafir habercisi olarak yorumlanr. Gelen misafirin boyu da alevin veya mumda
erimeyen ksmn boyuna baklarak tahmin edilir.
Trklerdeki "Ate Klt", "Aile Oca Klt" ile yakndan alakaldr.
"Aile Oca Klt" de "Atalar Klt" ile irtibatlandrlmaktadr. Ocak,
ailenin direidir ve "tabu" anlay ile korunmaktadr. Ocak kutsaldr, bundan
dolay oca sndrmek ve kllerini datmak rkn yok olmasnn sebebi
saylmaktadr. Suyun aziz, etein ve ocan kutsal bilinmesi Trkler arasnda
gemiten gnmze kadar muhafaza edilen deerler arasndadr.
Gnmzde de Trkler arasnda en byk beddua "ocan snsn"dr. Bu
beddua, hem soyun tkenmesi, hem de kutsalln yok olmasn ifade
etmektedir. Bundan dolay olsa gerek, atee su dklmesi ve yanan atein
sndrlmesi iyi grlmektedir.
Trk dini tarihi ierisinde atein mahiyeti pek anlalmadan yanllkla
Mazdeizmle ilikilendirilmektedir. Halbuki Trklerdeki ate kltnn
Mazdeizmle hibir ilikisi yoktur. nk ortada ok ciddi bir fonksiyon
farkllamas vardr. Zerttlkte ate, bir tapnma objesiyken, Trklerde ise
o her eyden nce bir temizleme vastasdr. Aycca Mecusilikte ate her ne
kadar tapnma objesi olsa da, ayn zamanda o kirlenme zelliine sahiptir.
Bunun iin "Ategede" denen tapnaklarda mabet rahiplerinin atee el
dememeleri iin zel maskeler giymesi gerekmektedir. Yine bu kutsal
saydklar atein nefesleriyle kirlenmemesi iin de gnmzde operatrlerin
ameliyatlarda taktklar maskeye benzer koruyucu bezler takmakta ve atei
takdis edilmi maalarla kartrmaktadrlar.
Ate tarih boyunca btn insanln zellikle eski toplumlarn gnlk
hayatlarnn vazgeilmez bir paras olmutur. Trk kltrndeyse atein
nemi onu klt seviyesine karmtr. Bilhassa Sibirya Trkleri iin ate
yalnzca gnlk hayatn baz ihtiyalarn karlayan bir ara deildir. O ayn
zamanda bireyi ve aileyi arndrp her trl ktlklerden koruyandr.
Ailenin mutlu ve huzurlu yaamasyla birlikte tarm ve hayvanclnn
durumu da atee baldr. Trk topluluklarnda atee gsterilen sayg eski
Trklerin yurtlarna giden gezginler tarafndan tapma olarak yorumlanmtr.
Fakat bugn atee duyulan saygy belli lde devam ettiren Sibirya
Trklerinin(Altay, Tuva, Hakas, Saha, or) gnlk hayatnda atein yeri
incelendiinde bunun bir tapnmadan ziyade sayg anlamna geldii
26

grlmektedir. Esasnda Pekarskiy de, iye anlamna gelen Sahaca ii


kelimesini tanmlarken onlarn tanr anlamn tayan ay ve masallarda
insanlara ktlk yapan abaah'dan ayr olduklarn aklar. Pekarskiy'e gre
iiler 'ay'lardan ok 'abah'lara yakndrlar. Bu ayrm phesiz btn
Sibirya Trkl iin geerlidir. Genel Trk corafyasnda gnlk hayat ve
inanlarnda atein yeri ve zellikleri u ekilde tasnif edilebilir:
1. Hayata veya hayatn iinde yer alan unsurlara dair balang ve biti
noktalarnda atein bu anlarn sembol olmaktan te yaplan iin kendisiyle
aynleme zellii (Evlenen iftlerin evlerinde ate yakp kutsamazlarsa bu
evliliin tanr katnda kabul edilmeyeceine veya boanan iftlerin evindeki
ate sndrlmeden boanmann tam anlamyla gereklemi olmayacana
olan inan ya da or Trklerinde olduu gibi lnn krknc gnnde ruh,
ruhlar lemine uurlanrken yaplan trende sndrlen atein lnn bu
dnyayla ilgili son bann da yok edilmesi anlamlarn tad gibi.)
2. Atein koruyucu zellii (Atein bireyi, evi ve aileyi korumas)
3. Atein yol gstericilii ve yardm edici zellii
4. Gerekli sayg gsterilmedii, zarar verildii veya ona kar yaplmas
yasak iler yapldnda atein cezalandrc zellii (Atee yiyecek verilip
dua edilmediinde veya ona sivri ulu aletlerle dokunulduunda bunlar
yapan kiiyle birlikte evini yakmas)
5. Atein tedavi edici ve arndrc zellii (Atein baz hastalklar
bilhassa ruhsal bozukluklar tedavi ettiine, bilhassa nazara kar ttsleme
yoluyla yaanlan meknla birlikte insanlar arndrdna ve Nevruz
bayramnda stnden atlamak suretiyle ktlk ve hastalklardan
kurtardna inanlmas)
6. Atein baz eylerin gerekleip gereklemeyeceinin habercisi olma
zellii (Atein kard seslerin veya ald vaziyetin frtna kaca veya
eve konuk gelecei gibi baz durumlarn iareti olarak kabul edilmesi)
7. Atein insanla ilah varlklar arasnda bir vasta olma zellii (Sahalarda
atein karsna geme suretiyle meleklerle kar karya gelindiine ve
Beltirlerde de yaklan atelerin gkyzne haber gtrdne inanlmas)
8. Atein bereket verici zellii (Kendisine gerekli saygnn gsterilip,
yiyecek sunulan atein evin bereket ve kazancn artrdna inanlmas)
Gagauzlarda da tpk Altayllar ve Yakutlarda olduu gibi iki eit ate
vardr. Yalnz aralarnda kk bir fark grlr. Gagauzlar atei, "canl" ve
"cansz" ate eklinde adlandrmaktadr. Cansz ate, iki odunun
srtlmesiyle elde edilir. Byle bir atele oynamak doru deildir. Cansz
ate kt ruhlar kovmak iin kullanlr. Gn battktan sonra hi kimseye
evden ate verilmez. Lohusann yatt odaya gece girebilmek iin kap
eiine konulmu ateten atlamak gerekir. Zira bu ate onu koruduuna
inanlr. Veya luhusa gece yars komiusuna gidecekse yine yannda bir kabn
iinde ate almakta.
27

Atein kutsal ancak bununla da snrl deildir. Atee tkrmek, atein


zerine iini yapmak, atein zerine kova le su atmak gnah saylmakta. Bu
hareketler ile atei sinirlendireceine ve daha sonra da onun insanlar
cezalandracana inanlmaktadr.
Hdr lyas , Gagauzlar'da ise Hederlez diye bilinen bayramda hayvanlar
krlara kmadan nce ev sahibi ate ile hayvanlarn zerinde gezdirmekte ve
bylece kra kmadan nce kt ruhlarn onlara gelmiyeceine
inanlmaktadr. Ayrca Nevruz Bayram sularna denk gelen Paskalya
bayram ncesi de Gagauzlar hekez kendi evin yannda ate yakmakta ve o
atein zerinden atlamakta. Tm ev iyeleri mutlaka onun zerine atmalas
gerek ve bylece yeni yla arnm olarak gireceklerine inanmaktalar. Bu
atein tam snmesi beklenmekte ve hatta kalan korlarn da snmesi
beklenmekte, ancak ok az kalan ve sca bitmek izere olan korlara azar
azar su zerine atlmakta ve sndrlmekte. O kllerin ancak ertesi gn
temizlenmesi gerekmete.
Ukrayna'da da "ate klt" vardr ve Trk kltrndeki uygulamalara
benzerlik arz eder. Ukrayna kltrnde ate erkek, su ise bayan sembolize
eder. Ukrayna halk inanlarna gre, kadnn yemek piirdii yer (ocak)
kutsaldr ve erkein, yemek piirme esnasnda kadnn yanna gelmesi ve ona
temas etmesi yasaktr veya doru bir davran deildir.
Hatta szl edebiyatta da gerek ataszlerinde gerek ise dua veya beddu
rneklerinde ate ile ilgili rneklere rastlamak mmkn:
Baca ttmedn soba ysnmazm
Baca ttnsz olmaz
Bacan snsn.
Kln bitsin
Atesiz kalasn
Mumun snsn
Ukrayna Halk inanlarna gre, bir kz erkei istedii halde, erkek kz
istemezse, kz erkein evine giderek sobalarnn zerine oturursa, erkek
istemedii halde o kz kabul etmek zorunda kalyormu. 7-8 Temmuzda
kutlanan"vano Kubbala" isimli bayramda, kzlar iekten yaptklar talarn
zerine mum yakarak nehre brakyorlar ve kendisine ait zel iaret koymay
da ihmal etmiyorlar. Bu tal mum, nehrin kar tarafna gnderiliyor. Kzlar,
kar tarafta talarnn hangi erkein eline getiini merak ediyor ve peine
dyor. 11 ve 12. Yzyllarda kalma bu gelenekte, gnlndeki sevgiyi ihsas
edemeyen kzlar, byle bir yolla sevdii erkee kalbini am oluyorlarm.
Gnmzde ise bu ilevini kaybeden bayram, sadece cinsellik ierii kazanm
bir uygulama olarak varln devam ettirmektedir. Gnmzde nehre brakt
tacn kar taraftaki hangi erkek almsa, onunla cinsel birliktelik kuruluyor.
24 saat boyunca bu bayrama katlan genlerden bir ses kmazsa ve bu genler
28

ortalkta grnmezse, onlarn evlendiine hkmediliyor. Bu uygulama, Kazak


Trklerinde Nevruzda oynanan "Kz Kuwuw" ekil itibariyle olmasa bile,
muhteva asndan benzerlik arz etmektedir.
Ev, Ocak ve Ate
Altay Trklerinin inanna gre her Altay Trk'nn hayatnda en
anlaml ve en deerli ey, onun doup byd evi, atei ve ocadr.
nk evin oca, evde yaklan ate, Altay ailesinin asl unsurudur. Atein
etrafnda toplanan ailenin mutluluunun, bu atein alevlerinden ocua
geeceine inanlr. Ate ve ocak btn Trklerde olduu gibi Altay
geleneksel yurdunun da tam merkezinde yer alr. Radloff'a gre Altay
yurtlarnn tertip ve i taksimat, her yerde ayndr. Yurdun ortasnda ocak ile
byk bir ayak ve bunun zerinde de kazan bulunur. Burada btn gn hi
sndrlmeksizin ate yanar. Ayn dnce bugn Anadolu'da mevcuttur. Bu
itibarla bir evde ocan devaml yanmas, o ailenin saadet ve srekliliine
iaret saylmtr. Her Altay Trk'nn hayat, ocan bandan ve at
direinin dibinden balar. Bahaeddin gel'in Drenkova'dan naklettii
"yanan bir odunu, bir evin ocandan, dier evin ocana gtrme ve
kardeler evlendikten sonra kk oulun eski atein sahibi olmas
gelenekleri" Bidinov'un yukardaki tespitleriyle rtmektedir. Bu uygulama
hali hazrda Anadolu'da varln btn canllyla da devam ettirmektedir.
Altay Trklerinin inanlarna gre her ev iyelidir. Fakat ocan ve atein
iyeleri baka bakadr. Gzel, gen kzlar eklinde tasavvur edilen bu iyeler,
kimseye grnmeyip atei saf ve temiz tutarlar. Altay Trkleri atee kt bir
ey samann, ona sivri ulu aletler yneltmenin, stnden atlamann
uursuzluk getireceine ve ate iyelerinin evde kimse olmad zamanlarda
klden yorgann rtnp dinlendiine inanrlar. Bu inan ve atee kar
yaplmas yasak ilerin bir ksm, aynen Trkler ve Krtlerde de geerlidir.
Erzincan ve evresinde; Rivanolu'na gre Krman ile Zazalarda;
Kalafat'n yapt saha aratrmasna gre Diyarbakr'da, Mustafa Aksoy'un
yapt aratrmaya gre de, Ar ve Elaz'da atee su dklmez. Esasen bu
uygulama Anadolu'nun genelinde yaygndr. Snrlandrmamak gerekir.
Atee bak tutmak, su dkmek, pis bir ey atmak yasaktr. Bunlarn,
atein lmne sebep olaca iin, uursuzluk getirdiine inanlr. Btn
Sibirya Trkleri gibi Altay Trkleri iin de, yiyecek sunmak suretiyle atei
doyurmak olduka nemlidir. Byle yaplrsa ailenin yiyecek ve geim
sknts ekmeyeceine inanlr.
Sahalar iin de kutsal kabul edilen ate evin merkezidir. Sahalar atee Aal
uokkun otun Kutsal ateini tututur, Alaha ciein terin Ferah ve sevimli evini
kur. Saha Trkleri Sibirya'da meskn dier Trk boylarndan farkl olarak ate
iin uot kelimesini kullanrlar. Sahacada aal uot tabiri ise aile oca, aile atei
ve mukaddes ate anlamlarna gelmektedir. Baz Yakutlar bu tabirin snmeyen,
29

alevli ate anlamna gelen abralaax ile ayn anlam tadn ifade ederler.
Btn Sibirya Trkleri gibi Sahalar arasnda da atei doyurmak, ona yiyecek
sunmak olduka nemlidir. Onlara gre yeni bir yere geldiklerinde veya iyi bir
yemee balamadan nce uot ii ad verilen ate iyesine yiyecek verilmelidir.
Sibirya Trklerinden farkl olarak Sahalarda ate iyesi genellikle ihtiyar erkek
eklindedir. Atei karan dumann ruhu bazen kadn olur. Kvlcmn ruhu ise
kzdr. Sahalar atee dua eden kiinin ruhuna atein sirayet ettiine inanrlar.
nsan ruhuyla atein birlemesi neticesinde insann ruhu atein karsnda
meleklerle kar karya gelmi olur. Bylece insann atein karsnda
syledikleri meleklere ve tanrya da ular. uvalar da dualarnn tanrya
ulamas iin atei bir vasta olarak kabul ederler. Hatta baz tren ve dualardan
sonra samandan bir demeti yakarak bu demet yoluyla dualarnn tanrya
ulaacana inanrlar. Ate yoluyla dilek ve istekleri tanrya ulatrma esasen
eski Trk kltrnde mevcut bir inantr. Kurban trenlerinde kurbanlk
hayvann kesilecei dada ulu od ve ki od yaklr. Ulu od daima yanar ve
zerinde bir ey piirilmez. Trenin sonunda trene katlanlar Ulu od'un
karsna geerek tanrdan dilekleri varsa isterler. Bu ekilde ate vastasyla
dileklerin tanrya ulalacana inanlr.
Sahalarda ate Ay atei, Abaah atei ve Uluu suorun atei olmak zere e
ayrlr. Bunlardan Ay atei yldrm dmesi suretiyle elde edilen ve tanrnn
gnderdii kabul edilen atetir ki, en kymetli olan da budur. Abaah atei de,
scak vermeyen souk ate olarak kabul edilir. Uluu suorun atei ise Ay ateinin
bir tr olarak kabul edilir ki, evde yaklan atee denir. uvalarda yldrm
dmesiyle elde edilen ate, kutsal kabul edilir. Onlar yldrm dmesiyle kan
atei, daha da byyecei inancyla suyla sndrmezler.
Beltirlerde dou ve bat ynlerine yaklan atelere ulug ot ve kiig ot adlar
verilir ve bu atelere ait dumanlarn ge haber gtrdne inanlr. Bu inan,
Sahalarn atein karsnda ilahi glerle irtibat kurmasyla benzemektedir.
Altay, Hakas ve Tuva Trklerinde olduu gibi orlarda da atein ruhunun kadn
olduuna inanlmaktadr. or kamlar ise uzak bir yolculua kmadan nce
mutlaka ate iyesine dua edip, yardm isteinde bulunurlar. or Trklerinin
cenaze treninde de atein nemli bir yeri vardr. lnn krknc gnnde kam
davet edilir. Kam, ruhu uurlamadan nce akrabalaryla vedalamas iin eve
arr. lnn akrabalar insanlardan ayrlp kamla birlikte batya doru
giderler. Her biri elinde bir kse gtrr. nsanlardan ayrlnca yiyecekler yere
braklr. Ayinden nce aman getirilen yiyecei byk bir ksenin iine koyar.
Sonra byk ksenin yannda ate yakar.
Atee sayg sunma Sibirya Trklerinin dnlerinde de ska grlr.
Altay Trklerinde bir erkek evlenince ilk olarak yeni evinde ate yakmaldr.
Gelinin yeni geldii evinde atee yiyecek sunmas ve kutsamas olan "kelindi
otko kiydirer" adl gelenek, gelinin yeni geldii evinde yapaca ilk ilemdir.
30

Evlendikten sonra yeni evlerinde ate yakmayan iftlerin tanr katnda evli
saylmayacana inanlr. Altay dnlerinde evlenen gen kz, einin evine
geldiinde ilk olarak atee ya saar. Bu sa srasnda ateten kan alevler
yksek olursa evlenen iftin huzurlu bir hayat yaayacana iarettir. Gelinin
yeni evinde atee sa samas neticesinde atein ald durumla kurulan yeni
yuvann geleceini yorumlama orlar arasnda da grlr. orlarda yurt
iinde ate yakma merasimi byk bir nem tar. nk bu esnada
kvlcma dayanlarak gen evlilerin saadet falna baklr. Radloff Altay
Trklerinde gelinin yeni evine geldikten sonra ocan nnde yere kadar
eildiini, ocaa bir para et atp, kmz dktn kaydeder.
Gagauzlar'da ise bir kz istemeye gelen kadn ilk nce ekmek piirilen
frnn azna eilmekte, onun nasl temizlendiine bakmakta ve eer ba
rtsne kurum dtyse o gelin olacak olan kzn iyi bir e , temiz
olmadna ve ailesini iyi bakacamyacana karar verilirdi.
Dnlerde atee yiyecek sunma Hakaslar arasnda da grlr. Kz evine
giden damat ve yaknlar kz tarafna sayglarn bildirdikten sonra damat
elinde tuttuu eti anne ve babasna verir. Onlar eti kesip parasn atee
atarlar. Ate iyesini doyurup memnun etme amac tayan bu ritel ayn
zamanda evli iftlerin ocann da bereketli olmas amacyla yaplan bir
ilemdir. Evlenme veya ocuk sahibi olduktan sonra atee sayg gsterme
Kazaklarda grlen bir dettir. Radloff, Kazaklar arasnda yeni evlenen gen
kzn evine geldiinde veya ocuu doduunda atee ya atarak eilip atee
sayg gsterisinde bulunduunu tespit etmitir. Btn Trk boylarnda
olduu gibi Tuva Trkleri iin de ocak kutsaldr. Tuvalar tarafndan
sacayandaki ate kutsanr. Sacaya ayakldr. Bu ayaklar insanolunun
gemii, bugn ve gelecekteki yoludur. Sac aann aya insanolunun
ayr soyunu zerinde tar. Ate sacayann gemi, imdi ve gelecei temsil
eden ayaklarndan biri eilmesin diye kutsanr. Ate kutsanrken st salp
ate iyesinden yardm istenir. Gelinin kaynbabasnn ocana ya dkmesi
ve atein karsnda yerlere kadar eilmesi Mslman Krgz-Kazaklarn
detlerinde de devam etmektedir. Tuvalarda ise ate deta hayatn merkezi
olarak kabul edilir. Evin erkei uzak bir yolculua gitmise, evin kadn bir
kam ararak atei kutsar. Bu kutsamann aile bireylerinin salkl olmasnn
ve ailenin toplum iinde iyi anlmasna da faydas olacana inanlr. Atei
kutsamayan ailelerin felketlere urayacana inanlr. Bu kutsama ayn
zamanda atalarn ruhlarn da memnun etme amac tar. Altay Trklerinde evli
iftler boandktan sonra ise evin atei sndrlr. Bu ailenin bozulduunun
iaretidir. Saha Trklerinde kz istemeye gelenler, kz isteyecekleri ailenin
temizliini, dzen ve dirliini evin ocana bakp anlarlar. Dn vakti ise
gelin yeni evine gitmek iin yola ktnda konaklanan yerde bir am aacna
at yelesinden koparlm kl balanr ve yaklan atee gelin yiyecek sunarak
31

yle dua eder: "Samimi ruhlu kutsal ateim, ye, i! Yeryznn iyeleri! Btn
bitkileri koru! Meleklerin buyurduu gibi mutluluun ve huzurun yuvasn
yapmak iin gelin olmak zereyim! Geleceimi aydnlk kl!". Daha sonra gelin
damadn evine girdiinde yeniden ate yaklr ve genler arasnda ate yakma
yar dzenlenir.
Yukarda da belirttiimiz gibi, ate klt, dnya halklarnn ortak
fenonemlerindendir. Tpk yukarda zikrettiimiz Trk boylarndaki gibi HinduCermen evlerinde de ocak atei kuvvet merkezi saylmaktadr. Atee zrriyet
atfedildii iin eski Roma'da kar-koca yata ocan yannda bulunurdu ve
elerin birliktelii bu ocak yanndaki yatakta gerekleirdi. Eski Hindistan'da da
dn merasimi olarak gelin, atein etrafnda dolatrlrd. Ocak, Yunan
ailesinin de sna idi. Aileyi korumas iin ocaa dua edilirdi.
Kutsal ev atei, snmeyen kabile ve halk atei olarak yaygnlat. Afrika
kabilelerinde ve eski Orta Amerika yerlilerinde rahip ve rahibeler tarafndan
korunmaya alnmtr. Peru'da gne mabedinde ate her sene gndnmnde
yaklmtr. Eski Meksika'da pramit mabetlerinin zirvesinde yine rahip ve
rahibeler tarafndan korunan bir ate bulunmaktayd. Atina'da da kutsal ate, her
trl cinsel hayat terk ederek kendini mabede vakfetmi olan ve kadnlar
tarafndan kurulmutur. Roma'daki Vesta Mabedi'nde devaml yanan kutsal
devlet atei ise devletin ve milletin saadetini temsil etmekteydi.
Ate kltnn kk bir paras da lamba ve mum yakmaktr. Bu
uygulamada gne bys, cinleri kovma ve evin ebedi ateini sembolize
eitli anlamlar gizlidir. K gn dnm olan 21 Aralkta Roma
mezarlarnda cinleri dattna inanlan mumlar yaklmaktayd. Bugn hala
Katolik Hristiyanlar Ruhlar Gnnde mezarlara mum dikmektedirler. Mum
ve lamba Yunan ve Roma putlar nnde de yaklmaktayd. Bugn ayn det
Hristiyanlarda Hz. sa'nn, Hz. Meryem'in ve azizlerin resim ve heykelleri
nnde de yaklmaktadr. Ayrca Budizm'de Buda ve Bodisatva,
Hinduizm'de tanrlarn suretlerinin nne mum dikmek ve lamba yakmak
gelenei devam ettirilmektedir. Mum yakmann dier bir anlam ise, bilhassa
Hristiyanlar da kansz kurban yerine gemektedir.
Gagauzlar'da her bayramda veya akamlar kadnlar ikonun karsnda
"kandil" yakmakta. Bu kandilin fitili ok kk yaplarak tm gece sabaha
kadar yanmakta. Bylece kt ruhlarn o aile yelerinden durulaca inanc
vardr. Hatta luhusa kadnn yanna bile akamlar "kandil" yaklmakta.
Bylece hem kt ruhraldan arnmas hem de ryasnda kt ryalarn
grlmesine engel olaca inanc mevcuttur.
3. Atele ilgili nanlar ve Uygulamalar
Biz burada ksaca Trk boylarnda mterek olan atele ilgili inanlar
maddeler halinde ksaca vereceiz.
Atee p atlmaz. Atein klne baslmaz.
32

Eski ayda kl dklmez.


Kl akam veya gece dklmez.
Atein kln temiz, insanlarn basmayaca yere dkmek gerekir.
Atein kl dkldkten sonra atee ard paralar atlmaldr.
Atee sa olarak tereya ve dier yal yiyecekler sunulur.
e yaramayan yiyecek sunulmaz.
Atee sayg gstergesi olarak yiyecek ocan stnden deil, yanndan
sunulur.
Atein iyeli olduuna inanld iin ona bak, makas gibi keskin ulu
aletler evrilmez.
Atein stndeki kazanda at eti piirilirken o kazana doru da bak
evrilmez. Ayn zamanda kazandaki et bakla alnmaz.
Atee st salmaz. Eer byle yaplrsa atee st saann inei stten
kesilir. Atee tuzlu yiyecek de salmaz.
Atei sunulan yiyecek paralar ifter olarak sunulmaldr. nsanlardan
dilenerek alnm yiyecek paralar atee sunulmamaldr.
Atee su ve kan dklmez. Atee su dkenin ruhunun atei sner.
Atete boyal kat paralar yaklmaz. Bunlarn atei kirleteceine inanlr.
Atn eyeri evin iine alndnda, eerin ban atee doru evirmek
gerekir. Byle yaplrsa ata faydas olacana, aksi yaplrsa yani eyer kapya
doru evrilirse hayvana zarar olacana inanlr.
Atee havann ve el deirmeninin ba evrilmez. Havann ba byk
olduu iin ate iyesinin ondan korkaca dnlr.
Ate iinde yanan odun paras olmadan ylece braklmaz. Atete ot
yaklmaz. Byle yaplrsa eve kertenkele, ylan geleceine inanlr.
Atee pipo sokulmaz.
Ocan etrafnda dnlmez.
Ateteki odunlar tre (bake) doru konulmaz.
Odunun stne baslmaz. Byle yapan kiinin at yryp koamaz.
Odun kertilmez. Byle yapan kiinin at hastalanr.
Ocaa ayakla vurulmaz. Ocaa hayvan pisliiyle dokunulmaz.
Eski ayda ateten kl karlmaz.
Ateteki odunun balar uzun braklmaz. Byle yapan kiinin kaynanas
kt dilli olur.
Et ie taklp atete piirilecekse iin ucu grnmez olana kadar et
taklmaldr. Byle yapmayan kii eer hrszlk yapmsa hrszl ortaya kar.
Evde hangi yiyecek olursa ondan bir para atee de sunulmaldr.
Atee tkrlmez.
Herhangi bir sebeple kutsanan atete ayakkab, elbise gibi eyalar kurutulmaz.
nsanlar atein stnden birbirlerine bir eyler alp vermez.
Ocak aa paralar veya kayn aac kkyle kartrlr.
33

Birisi ldnde getirilen yiyeceklerden atee sunulmaz.


Aileden biri ldnde darda ate yaklp, stnde kazan kaynatlmaz,
evden ate karlmaz.
lm kiinin eyalar uzak bir yerdeki atete yaklmaldr.
Yeni ocuu doanlar evden ate karmaz. Bir ksm yanm odun
paralarnn stne oturulmaz.
Yeterince yanmam odun paralar klle birlikte atlmaz.
Yanm odun paralaryla insana vurulmaz.
Atein dalacana, yurdun bozulacana inanlr.
ocuklar atele oynatlmaz.
Ate yanarken insan sesi gibi sesler ksa eve misafir geleceine, rzgr
gibi ses ksa iddetli frtna kacana, slk sesine benzer ses karsa da o
vakit atee yiyecek salmas gerektiine inanlr. Ayrca Altay Trkleri
akam vakti ate istemeye gelen kiiye ate vermezler. nk karanlk
ktkten sonra verilen atele birlikte evin huzur ve mutluluunun da
verileceine inanrlar.
ki kiinin iki taraftan atei flemesi gnahtr.
Atein alevleri ktlkleri kovar.
Atein alevi insana girdiinde ona g kuvvet verir. Yeni dourmu
kadnn 40 gn atein evresine gelip yemek piirmesi, yeni gelen gelinin
sobann nnden gemesi yasaktr.
Sivri ulu bir nesneyle ateten bir ey alnmaz. Byle yaplrsa ate
iyesinin korkacana inanlr.
Atele ilgili inanlarn bir dier boyutunu ise trenler oluturmaktadr. Biz
atele ilgili inanlar konu bal ierisinde trenler hakknda da bilgi vermek
istiyoruz. Btn dnya halklarnda olduu gibi Trklerinin tamamnda gnlk
hayatta ve hemen btn din tren ve ayinlerinde atein nemli bir yeri vardr.
Gnlk hayat iinde atee kar yaplmas yasak ileri yapmayan veya atei
doyurup gerekli saygy gstermeyen ailelerin felkete urayacana inanlr.
Kendisinden ok korkulan ve ar sayg duyulan ate iyesi iin Altay
Trkleri baz trenlerinde ona sayg gstermeyi ihmal etmezler. Altay iyesi
Kurbustan Burkan iin yaplan dua treninde yaklan atein etrafnda carlk ad
verilen din adam drt defa dnp dua eder. nsanlarn stne su saarak artma
treni olan "Cunulu Mrgl" adl trende ise ate yaklr. Birbirine yakn
yaklan iki atein yannda iki carlk ve iki yardmc bulunur. Bunlar iki atein
arasndan geen insanlarn stne yaklan nc atete stlan suyu saarak
onlar arndrr. Bu tren atein artc olarak kabul edilmesinden kaynaklanr. ki
ate arasndan geme yoluyla arnma Moollarda son yllara kadar grlmtr.
Moollarda aileye giren yeni gelinin arnm hale gelmesi iin iki ate arasndan
gemesi gerekir. Atele arnma veya hastalklardan korunma Anadolu'da
gnmzde de devam etmektedir. Koyun srlerini iki ate arasndan geirerek
34

muhtemel hastalklardan ve nazardan koruma, pisliklerden temizleme gibi


uygulamalar ilk akla gelenlerdir. Bilhassa orta Anadolu'da nazar demesi, ba
ars gibi hastalklarda zerlik otunun yaklmasyla yaplan bir ttsleme
gelenei vardr. Buna "zerlik tttme" denir. Bir tepsi zerine konan zerlik otu
yaklr, zerine de biraz tuz serpilir ve bu yayan zerlik otunun dumann hasa
olan kiinin yutmas salanr. Ayrca zerlik otunun yand tepsi, hasta kiinin
bann etrafnda dndrlmek suretiyle hem hasta hem de iinde bulunduu oda
ttslenmi olur. Genellikle bu uygulamadan sonra nazara bal hastalklarn
iyiletiine inanlr. ocukken epeyce zerlik duman yuttuumu tebessmle
hatrlyorum. Bu uygulamadan sonra belirli bir rahatlanma olduunu da
sylemekte yarar var. Ayrca hasta ocuklar yahut yetikinler, iki tarafl yaklan
ate bekleri arasndan geirilmek suretiyle de tedaviye allmaktadr. Bu
muamelenin uyguland hastalklar daha ok sar'a, baylma vs. gibi ruh bir
mahiyeti, dolaysyla cinler ve fena ruhlarla ilgisi olduuna inanlan hastalklar
iindir. Anadolu'da grlen evin iinde yanan kor parasn gezdirmek suretiyle
evi arndrma, Sibirya Trklerinde atete yaklan ard aac paralaryla evi
alaslamayla ayn amac tar. Sahalarda evi bilhassa yldrm arpm aacn
yanan paralaryla ttsleme ilemine ar ad verilir. Sahalar bu ilemi herhangi
bir hastalk getirmi kt ruhlar kovmak ve evi arndrmak amacyla yaparlar.
uvalar da atein bilhassa hastalklardan koruduuna inanrlar. uvalar bu
amala yaktklar atei genellikle evin ve arazinin avlu kapsna gtrrler.
Burada hastalklardan arnmak iin bir din tren dzenlenir. Bu trende avludan
nce insanlar geer, sonra hayvanlar geirilir. Hastalklardan ve hastala sebep
olan ruhlardan arnmak iin bazen atee hastann elbiseleri atlr.
Bilhassa nevruz ateinin zerinden atlamak da bir anlamda insan
ktlklerden arndrmaktadr. Nevruz atei geni Trk corafyasnn
tamamnda bilinen ve uygulanan bir kutlamadr. Bu ve buna benzer pek ok
uygulama mevcuttur. Biz bu kadarnn yeterli olduu dncesiyle btn
Trk boylarndaki atele ilgili uygulamalarn detaylarna girmiyoruz.
SONU
Dnyann btn blgelerinde rastlanlan ve btn insanln ortak
fenomenlerinden biri olan ate kltnn, anlay detaylar ve uygulama
farkllklarndan dolay Trk topluluklarnda ok zel ve nemli yere sahiptir.
Trk topluluklarnda gnlk hayat ve inanlarnda atein ok nemli ve
vazgeilmez bir yeri olmasna ramen o, hi bir zaman kendisine taplan bir
unsur olmamtr. Bununla birlikte atein ad geen Trk boylarnda birey
hayatnn doumdan lmne kadar, hatta ruhun dnyadan ayrl srasnda
nemli fonksiyonlar vardr. Bu Trk boylarnda ate, ayn zamanda
kendisinden yardm beklenen, korku ve sayg duyulan bir vasta olarak
karmza kar. Ate, aman ayinlerinden yeni yl bayram kutlamalarna
kadar yaplan her toplumsal trenin olmazsa olmazdr. Bu trenlerin al da
35

genellikle atein yaklmasyla olur. Trk corafyasnn tamamnda atee bal


inan ve uygulamalar genellikle mterektir. Bu inan ve uygulamalarn bir
ksm halen Anadolu'da belirgin olarak devam etmektedir. Atein Gagauz
Trkleri ve dier Trk boylar arasnda grlen en nemli ortak zellikleri
arndrcl, koruyucu ve iyiletirici zellikleridir. Ate ve ocakla ilgili inan
ve uygulamalarn din ve corafya ayrm olmakszn btn Trk boylarnda
temelde ortak olduu grlmtr. Bu zelliklerinin yannda ate, evin huzur
ve dirliinin bir sembol olarak grlr. Bu vasflaryla ate, Trk birey ve
toplum hayatnn merkezinde yer alan en nemli unsurlardan biridir.
Kaynaka: ADIGZEL R. lker. Makedonya'da Halk nanlar. Halkbilgisi Haberleri,
S. II Ankara, 1973. AFANESYEV L.A.-Teris, Ay eree, Yakutsk, 1993. AKSOY
Mustafa. Ocak-Ate Gelenei. http://www.alewiten.com/atesocak.htm. ARAZ Rfat.
Harput'ta Eski Trk nanlar ve Halk Hekimlii, Ankara, 1995. ARIK Durmu.
Hristiyanlatrlan Trkler (uvalar), Ankara, 2005. uvalarn Dini nanlar
zerine, Internatioal Journal of Central Asian Studies, vol 11/1 2007, pp: 19-36. AYGL
Yakup. Turanl Hristiyanlar, nklap. stanbul. 2003. BEREZKN .G. Saha Blrg
Sehennere Uonna Kepseennere, Yakutskay,1997. BDNOV K. A., Altayn Baylagan
m-cadar, Gorno-Altaysk, 1998. ERBA Mehmet. Kadirli ve evresi Folklorunda
Eski Trk nanlar, Dumlupnar niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Yaymlanmam
Yksek Lisans Tezi, Ktahya, 2004. AY M. Abdulhalk, Trk Ergenekon Bayram
Nevruz, Ankara, 1988. ORUHLU Yaar. Trk Mitoljisinin Anahatlar, stanbul, 2002.
DLEK brahim. Sibirya Trklerinde Ate le ilgili nanlar, Trenler ve Baz Efsaneler,
Bilig, 2007, say 43:33-54. DIRENKOVA N.P., orskiy Folklor, Moskova, 1940. EKER
Ser ABATOLU, Ahmet, Ulusun Ulu Gn Nevruz. Ankara, 1993. EMELYANOV
N.M., Cehiey Sahalarn Folklora. Cokuuskay, 2002. GRGORYEV N.S., Saxa Tln
Somoo Domoun Tlcta. Yakutsk, 1974. Bilig, Gz / 2007, say 43-52. GNAY nver
GNGR Harun, Balangtan Gnmze Trklerin Dini Tarihi, Ankara, 1997.
GNGR, Harun, Trk Bodun Bilmi Aratrmalar, Kum Saati yaynlar, stanbul.
GNGR, Harun-Musata Argunah, Gagauz Trkleri Tarih-Dil-Folklor ve Halk
Edebiyat, Kltr Bakanl, Ankara. GZEL, Abdurrahman, "Trk Kltrnde Nevruz
ve Milli Birlik-Beraberlik", Trk Dnyasnda Nevruz kinci Bilgi leni Bildirileri,
Ankara 1996. NAN, Abdulkadir, (1986), Tarihte ve Bugn amanizm, Ankara.
Abdulkadir, (1987), Makaleler ve ncelemeler, Ankara. KALAFAT, Yaar, (1995), Dou
Anadolu'da Eski Trk nanlarnn zleri, Ankara. KATANOV, N.F., (2000), Tallap
Algan Plg Togstar/Bilimsel Eserlerinden Semeler (Yay. Haz. Maynagoeva V.E,
Trkiye Trkesine aktaran Fatma zkan), Trksoy Yay., Ankara. KEHL, Kristina,
(1995) Tahtac Geleneklerinde slam D geler, Akdeniz Yresi Trk Topluluklar
Sosyo-Kltrel Yaps (Tahtaclar) Sempozyumu Bildirileri, Ankara. KENN-LOPSAN
M.B., (1994), Tuva onnu Burungu Ujurlar, Kzl. MAKSMOV, Karl vanovi,
(1995), Altay Folklor, Gorno-Altaysk. MUYTUYEVA, Velentina AleksandrovnaOKNA, Maya Petrovna, (1996), Altay Ca, Gorno-Altaysk. OCAK, Ahmet Yaar,
(2000), Alev ve Bekta nanlarnn slm ncesi Temelleri, stanbul. GEL,
Bahaeddin, (1995), Trk Mitolojisi, Ankara. ZKAN, Ali Rafet, Dinlerde Kurban Klt,
Ankara 2003. Eski Trk nanlarnda ve Gnmzde Nevruz, 17. Uluslar aras Hdrellez
Bahar enlikleri Festivali, 1012.05. 2008, Mekedonya. PEKARSKY, E.K., (1959),
Slovar Yakutskogo Yazka, Leningrad. RADLOFF, Wilhelm, (1994), Sibirya'dan (ev.
36

Prof. Dr. Ahmet Temir), C. II, stanbul. ROUX, Jean-Paul, (1999), Altay Trklerinde
lm, stanbul. Trklerin ve Moollarn Eski Dini, ev. Aykut Kazancgil, stanbul 1994.
SANNA, .N., (1996), Kalbakla Cuuza kap bolor, arakla cuuza ko bolor, GornoAltaysk. SARIKIOLU, Ekrem Balangtan Gnmze Dinler Tarihi, stanbul 1983.
Din Fenomenolojisi (Dinlerin Mahiyeti ve Tezahr ekilleri), Isparta 2002.
SARTAKOVA, Surayya, (1995) Ak olupa Atlaym, Gorno-Alytaysk. SCHKEL,
Hartmunth "Smer Dini", ev. Mehmet Turhan zdemir, Ankara niversitesi lahiyat
Fakltesi Dergisi, Ankara 1973, XIX/201. SEROEVSKAY, V.L., (2004), Sahalar,
Cokuuskay. SLBE, Bagdarn, (1992), Aal Uotu Ottunan, Cokuuskay. TANYU, Hikmet,
(1976), Trklerde Atele lgili nanlar, I. Uluslaras Trk Folklor Kongresi Bildirileri, C.
IV, Ankara, s. 283-304. TMER, Gnay-KK, Abdurrahman, Dinler Tarihi, 3. Bask,
Ankara 1997. UKANA, K.E., (1993), Yamayeva E.E., Altay Alktar, Gorno-Altaysk.
UTKN, K.D., (1994), Uruu Ihaar Sier-Tuom Kstete, Cokuuskay. VARLAMOVA,
R.P. (1994), Xatan, Aylg, Ayla, teel, Yakutsk. VASLYEV ve d., (1996), Saha
(Yakut) Halk Edebiyat rnekleri, Ankara. YALGIN, Ali Rza, (1993), Cenupta Trkmen
Oymaklar, Ankara. YAMAYEVA, E.E., NCN, .B., (1994), Altay Kep-Kuundar,
Gorno-Altaysk. YELAY, Serpil, (1977), Doum Sonrasyla lgili Gelenekler,
Halkbilgisi Haberleri, S. 25, Ankara. YRKN, Yusuf Ziya, (2006), Mslmanlktan
Evvel Trk Dinleri amanizmAnkara. ARNAUT, Tudora'nn zel arivinden.

, /Do.Dr.Fedora ARNAUT ()

,

GAGAUZ LRK TRKLER LTLERNDE GELENEKSEL
FONSYONEL GELM

.

. ,
, ,
,
.
, ,
5-10
. ,
. 2 :
1. , ; 2. .

.

Halkn tarafndan kurulan trklr onun gerek dncelerini


yanstmakta, yaanan olaylar ksa ve zl cmlelerle 5-10 msrann ierisine
yerletirilmekte ve olayn yansmasna gre neeli veya ackl bir yansma ile
mzk eliinde dile getirilmektedir.
37

Halk trklerinde tpk halk masallarnda olduu byk boyutlarda


kyaslamalar veya istiareler yoktur. Eer air kendi yaratmasnda kz bir ku
ile kyaslyorsa, trkde kz olayn akna gre kua dnmekte, veya bir
ku olma hayaline girmekte ("Aman allahm , yapsana beni bir ku,
kanadmolsun gm, uaym da gideyim, anacymn mezarna....")
(Durbaylo:2001; 162). Bir lm sonucu yaayan bir kiinin kavalnnn sesi
ile rahmetli olan kii ile konumas, len kiinin sevdiklerinden haber almas,
onlara haber yollamas ("Draginku gider mezarlaa") (Durbaylo:2001; 131).
Halk trklerin yaradnda halkn duygular, olaylar idrak edip nesilden
nesile trkye dntrecek ekilde yanstmalar onlar iki ana snfa
ayrmtr: 1. tren ierisinde sylenen trkleri ve 2. lirik trkler.
Gagauz halk trklerini konu snflandrmas asndan 16 maddeye
blmtk (Arnaut : 2007; 287-294). Bu snflandrma ierisinde yer alan
sralamada konularna gre balk ve alt balkla yer almtr.
Tren ierisinde halk trklerin oluumu neye dayanmakta?
Dnya kuruluunun balangcnda insanolu mevsimlerin snflandrmasn
yapmadan nce ktan sonra baharn olacan bilmemekteydi, tarlada bereketin
mevsim deiikliine gre ok veya az olacan kestirememekteydi, ska
gidilen avn nceden nasl olacan bilmemekteydi, imeklerin aniden gklerde
oluan buludun arasndan kendilerine yneldiini grmekte, fakat nedenini
zememekteydi. Bu nedenle de olaast glere bavurmak zorundayd.
Bylece ortaya tren bu tr sorularn cevabn ararken ayn zamanda dier
olaanst glerden yardm istemekteydi. Bu dilein olaanst gler
tarafndan iyi, doru anlalmas iin ise bu treni usuluna gre yaplmas
lazmd. te bu srada herbir trene uygun kendine has bir dil, eya, ritel
kullanlmaktayd. Daha sonra inan mahiyetini tayan aman inanlara dinlerin
olumas ile dini trenlerler de eklendi.
Herbir bayram iin o bayrama has trensel eylemler yaplmakta ve ona atf
edilmi trkler dile getirilmekteydi. Bu tr trenlerin tek amac- insanlarn
yaamlarn daha iyi dizeye karmak ve birok bilinmezliklerden
korunmaktr. Bu nedenle ortaya kan takvim trkleri konular itibari ile
trensel hava tamaktayd ve toplumun dilinde bir birlik beraberlik simgesi
gibi alglanmaktayd.
Gagauz halkn arasnda takvim trenleri bir yandan aman inanlar ile
balantlarn kendi varlklarn kaybetmeme. Bunun nedeni ise bu trenleri
veya ritelleri dini takvimlere balamalardr. Bu tr trenlerde sylenilen
trkler tabiat ve dinsel motifleri tamaktayd. Bunu biz mevsimlerle ilgili
ritellerde izlemekteyiz.
Belirtmeliyiz ki Gagauz halk takvim trenlerinde Trk, Gneyslav, Yunan,
DouRomen ve Douslav etnik kltr eler mevcuttur (Kvilinkova 2007; 130
). Fakat varolan takvim bayramlarnda (Hederlez-Ay Yorgi; Krm, KoladaBocuk; Kasm-Ay Dimitri; Rusali arambas Prepoloveniye; Topal Canavar
38

gn-Ovdeniye; Ay Semn-Kurt (Canavar) vs. Yortusu (Kvilinkova: 2007;


127)) gagauz halk trkleri her zaman dile getirilmemektedir.
Pipiruda, Lazari ve Kolada gibi dini bayramlarda trkler genellikle
genlerin tarafndan dile getirilmekte. Burada sylenen trkler konu
bakmndan hem tabiat hem de dini motfleri tamakta.
Ite buna rnek: Gagauzlar'n arasnda , bahar bayram olan "ilk Yaz
Yortusu" ekliyle kutlanmakta. Gnmzde eski adn kaybetmi olan bu
bayram, Hristiyanlar'n da ubat ayn son pazar gnne denk geldii iin,
"Azz Lazar Gn" adnn almtr.
"O gn, kzlar aralarndaki kk yata olanlardan birisini seerek "ilk
yaz gelini" yaparlar. Bana ieklerden ta yaparlar Bulgaristan'da yaayan
Gagauzlar ise gelinin yzn bir pee ile rterler.12 Kzlar ev ev gezerek,
trk sylerler; el ele tutuup hora oynarlar. ayet kzlar ok kk bir grup
ise bu takdirde gelinin arkadalarndan birisi hem trk syler, hem de eliyle
gelini hafife silkeler. Trk ikonaya kar sylenir. Ev sahibi eker,
yumurta, vs. ile onlar konuk eder. Moldova ve Bulgaristan Gagauzlar' u
trky sylerler:
Utum gittim, dala kondum Lazare,
Lazere (Nakarat) Dal dal bana emi verdi.
Ben emii ere ektim
Er da bana imen verdi.
Ben imeni koyuna verdim
Koyun bana kuzu verdi.
Ben kuzuyu beye verdim
Bey de bana katr verdi
Pindim gittim Kara-Suya
Kara-Su'da kannar akar
ki dilber durmu bakar
Biri kk, biri byk
Kceine alma attm
Byceine selm verdim.
Menefa, menefa, kadn menefa
Ben seni, ben seni derede buldum
Kzlan gelin birerde sordum,
Birerde sordum: "evleriniz nerede?"
-Bizim evlerimiz karda,
Karda, karda, mermer tanda!13
Yeni yl ncesi (Yeni yla kar gag.) , yani Aralk ayn 25 de kutlanan bu
tren aslnda yeni yln habercisi olarak karmza kmakta ve gndzleri
ocuklarn evden eve gezerek simit (kovrik gag.) toplamasyla
12
13

A.Manof s.. 88.


A.Manof s..87

39

tamamlandktan sonra gece olduunda gen erkeklerin bir araya gelmesi ve


aralarndan bir "ar" adyle byk yata veya delikanl kiiyi seip evden eve
gezmeleri ve dini ilahi mahiyetini tayan, Hazreti sa'y oven trkler dile
getirilmeleridir. nceleri bu ilahiyeler Bulgar ve Moldovan dilinde
sylenilirken son yllarda gagauz dilinde sylenmekte.14 Biz Ukrayna'nn
Gagauz ky olan Dimitrovka kynde derlemi olduumuz
"Kolada" trksn burada rnek vermekteyiz:
Avamrsn Bey orbac
Hey, saabi koladeli-2 defa
Haberleriz koladay
Hey, saabi koladeli-2 defa
Kolada da Hristoz duudu
Hey, saabi koladeli-2 defa
Btn dnnya avk oldu
Hey, saabi koladeli-2 defa
Gkt, erd sevinmelik oldu
Hey, saabi koladeli-2 defa
Yazlar da tamannand
Hey, saabi koladeli-2 defa
ok yllar siz baalrz
Hey, saabi koladeli-2 defa
Allaay metedin siz
Hey, saabi koladeli-2 defa
Hepsi inkinan oldu
Hey, saabi koladeli-2 defa (Arnaut'un zel folklor arivinden 1996).
Dini bayramlar hristiyan takviminde olduka oktur. Bu tr trenlerde
sylenilen ilahiler kilsede sylendii takdirde ilahi mahiyetini tamakta.
Bazlar direk eski slav dilinde yazl ve kilse kitaplarnda ska kullanld
iin ya slavcadan gagauz diline tercme yolu ile gemi veya halkn
tarafndan yaratlan ve allah ven , ona ynelik gagauz dilinde ilahiler
yazlmtr. lahiler konusunu ieren ve trk adn tayan, mzii ile ise
kilsedeki tempo eklinde sylenen rnekleri biz bu snflandraya almyoruz,
zira onlarn konular genel konu bakmndan snflandrmaya tabi olduundan
dolay, ayrca bir kategoride ele almakta fayda var.
nsanolu, tabiat derinden inceledike ve baz gerekleri zp tabiata dahi
mdahale ettike bu tr gelenekler de kendi gerekiliini ve gcn
kaybetmeye mahkmdurlar. Fakat, yine de yukarda sralam olduumuz baz
trensel riteller halkn arasnda hala da kendi gerekiliini korumakta. Ve ite
o zaman trkler onlarn ayrlmaz bir paras gibi kendi varlklarn korumakta.
14

Daha geni bilgi iin bak: Evdokiya Soranu "Gagauz kalendar adetleri. Kiinv 2006. s.69-71)

40

Dier trenler gelenek - grenek ierisinde yaplanlardr. Nian, dn,


doum, ve cenaze gibi gelenek ve greneklerde trklerin, atlarn yer
ald ve bu olaylara renk ve hava katt muhakkaktr.
Nian ve dnlerde nee dolu trklerin yansra kadnlarn, gen
kzlarn zor yaamlar ile ilgili trajik olaylar, hayatn bazen ekilmez zor
koullar da dile getirilmete. "Bayrak dikilirken", "Gelinin pelii rlrken",
"Duvak koyulurken", "Prostolarken"(evden kmadan nce anne babadan son
nasihatler alnrken) ve buna benzer dier trenlerde trler genellikle trajik
ve gelin adayn zntye sokma nitelii tamakta. Bunun sebebi ise gelin
adayna yeni hayatnda , evinde nasihatler vermek, ana baba ocana saygl
olduu kadar gidilecek olan kocasnn evinde de ayn saygnl gstermesi,
ayrca gen kz arkadalarndan ayrlmasnn znts da vardr. Bu tr
trkler gelinin damat tarafndan gelip gelini kendi evine gtrnceye kadar
srmekteydi. ok defa kompozisyon bakmndan edebi konu ierikli
olmayan bu trk rneklerde alama, znt gibi duygusallklar ierse de
trknn genel eitici atmosferini etrafa yanstmaktayd.
Daha sonra ise damadn evinde dile getirilenler trk rnekleri genellikle
neeli ve mzik eliinde dile getirilmete ve ortama neeli bir hava samaktadr.
Bu ve dier trkler Gagauzlar'n arasnda tek kii tarafndan dile getirilmekte.
Son zamanlar halk trklerin enstrumental mzik eliinde sylenmesinde bazen
nakarat ksmlarnda iki kii tarafndan dile getirilmekte. Ayrca "karlkl"
sylenen ve kz erkek rolleri olan atma rneklerinde de bir bayan ve bir erkek
trkleri dile getirmektedir. Buna rnek "Ay kzm, kzm st maavi gzm";
"Lnka"; "Mavi iek" vb. gsterilebilir.
Bu tr atma (deili-gag.) trkler halk hikaylerinde rastland gibi serbest
trk rneklerinde ska grlmektedir. Sevgilisine bulutlar aracl ile (burada
bulut haberci anlamn tamakta) selam yollarken yarin tepkisini duymak ister:
Gidin, bulutlar gidin,
Yre selam gtrn,
Yr selam almasa
Gen geeri getirin.
Gittik, mori kz, gittik,
Yrin mektup yazard
Selam verdik almad,
Gen geeri yollad... (Kvilinkova 2005; 267 (5.trk))
Gzel mzik eliinde sylenen "u baa otuunda" trks buna parlak
bir misaldir:
u baa otuunda Saa
Kara zm var
Sana baka baka Saa
Gzm szld
Versene u al basman Saa
41

Gzm sileyim
Seni bana vermezler Saa
Deli mi olaym
Deli mi olaym krlar kapaym
Veya ne yapaym
Yoksa Kongaz yolunda Saa
Kprm olaym
Gelen-geen insana Saa
Seni mi soraym (2 defa)
Aslnda tm dn merasimini incelediimizde trklerinin devaml
varolduunu grmekteyiz. Bandan sonuna kadar bu trkler ve halk mzii
Gagauzlar'n i dnyasnn bir yansmasdr ve dn ierisindeki herbir olay
biraraya toplayp o toplumun, halkn aynasn aktarmakta. Zira dn treni
dier trenlere gre en uzun olanrdr. O bazen bir gnden bir haftaya kadar
uzayabilmekte ve bu esnada da trkler, halk mzii onun ayrlmaz parasyd.
Cenaze trenleri tm halklarda olduu gibi gagauzlarlada da matem
havasnda ve znt ierisinde gemekte. Bu tren ierisinde derlenen belli
bal atlar genellikle cenazeden sonra len kiinin yaknlar tarafndan dile
getirilmekte. Cenaze srasnda sylenen ve kayda geen metinlere rastlamak
malesef imkanszdr.15 Burada ancak bu tr metinlerin nceki dnemlerde
nasl kurulduunu ve dile getirildiini u alnt ile vermekle yetineceiz:
"Eski dnemlerde Gagauzlar'n da arasnda nemli, halkn arasnda
saygnl olan bir ahs len kiinin evine davet edilir ve onun hayat hakknda
"dizmekler" syler. Davet edilen bu kiinin halk arasndaki ad "trkc" dr.
Eer "trkc" "bu kii hakknda bilgi sahibi deilse, (bazen bu kiiler baka
kyden de davet edilir), ilk nce len kii hakknda bilgi edinir, yakn
akrabalar ile konuur, len kiinin karakterini, ailesine davrann, nemli
hobilerini ve yaknlarn akllarnda kalan gzel bir ansn renir. Daha sonra
da "trkc" l hakknda at yakarken bunlar dile getirir ve orada
bulunanlar bylece daha da znt dolu heyecana gtrr"16.
Sevgilisinden ayrlma, ona kavuamama gibi sebeplerle ayrln lm
kadar ac olduunu dile getiren trk msralar:
Yrim kurdu bir saray,
Altn direkli.
Benim vard bir yrim
Demir rekli.
Canavarlar su gibi,
Sard alya.
Ko kurbannar kesiler
15

Daha geni bilgi iin bak: Metin: derleyen ve anlatan arasnda iletiim ve atlardaki uygulama
Do.Dr.Fedora ARNAUT. Folklor ve edebiat 2008 . Kasm s.237-242
16
www.turkfolkloru.com Gagauz ve Trk klk geleneinde ortak unsurlar. Do.Dr. Tudora Arnaut

42

Altn tulara,
Koftannan kestilr,
Herkez einnn.
Eln kar raya
Herkez einnn.
E, ban nbabilicm
Yalnz bama?
Hel gel, garibim, gidelim
Daadan ucadan.
Hel gel, gaaribim, gidelim
Daadan ucadan.
T o zaman sana soracam,
Ayrlmak nic.
Bu dnned hayrlmak
lmdn taa g (Durbaylo 200;116)
Sevgilisinin bakas ile evlendirilmesi, hatta onun dnnde sad (dever
gag.) olma zorunluluu sevdiine kyma ve intihara teebbs olaylarn da
beraberinde getirir:
Yavklucuum, male,
Yavklu da oldu.
Diil uzaa, mali,
Hi dul yabancya.
Bir kapu komuu,
Amcann ooluna.
Diil uzaa, mali,
eni dever okudular....17
teki dnyadan haber verme , teki dnyaya haber yollama, sevdikleri ile
dertlerini paylama istei her zaman bu tr rneklerde yer almtr.
ocuk yata annebabasz kalan gen kz annenin yerini ne aabeyinin ne
de yengesinin dolduramayacan anlatrken, bunca yl gemesine ramen
onun benliinde annesinin ve babasnn hala daha gen ve annesinin "kvrak
boylu" olduunu dile getirir:
Selm gtrsin
Benim o gen anama.
Selm gtrsin
Benim o gencecik bobama......
17

Yavklucuum, male, Yavklu da oldu. Diil uzaa, mali, Hi dul yabancya. Bir kapu komuu,
Amcann ooluna. Diil uzaa, mali, Beni dever okudular. Kzkardam Tudorkay, Zvla koydular. O
kzkardam Tudorka Ko zvla dursun. Ama ban, mali, dever duramycam. Kzkardam Tudorka,
Taa pek kk, stedik bilmeer. Bn Yordanay grdke, Nasl dayanm? Grdm, male, Gift
bcaym, Ban Yordanay Kyp, duureycam. - Kyma, b Kral, Duurama, be Ral, O seni kydsa,
Sn onu kyma. Suya gidrdi Biaz modylan. Biaz modylan, Biaz bakrlarlan, Altn kpeyln, Altn
kpeyln, Cm blezikln. Gm blezikln, \, Bendn da zkln.

43

Sokaa da karm,
eri da girerim,
Benim o kvrak mamuma
Kimseyleri benzedmeerim (Kvilinkova 2003; 165)18
Doal afetler sonucu yaknlarn kaybetme gibi konular da ska ilenen
konular arasndadr . Bu tr rneklerde Gagauzlar olaylar ayrnts ile
anlatmaya almakta, onlar art arda sralamaktadrlar. Fakat bu tr
rneklerin edebi deeri fazla zengin deildir.
Lirik trkler
Gagauz szl edebiyatnda en fazla yaygn olan lirik konulu trklerdir.
Bu rneklerde, genellikle halkn duygular, toplumdak tavr, bu topluma
bak ve trk msralarna yanstarak deerlendirmesi vd. sosyal konularn
yansra hznl rneklerle beraber nee dolu ve mzik eliinde rnekler de
dahil edilmektedir.
"Alan aratrmaclar ve mzikle uraan folklorcular tren d
geleneksel lirik trknn tamamiyle olumasn, dnce ve de edebi
zelliklerin meydana gelmesini tahminen XVI-XVII asrlar aras ortaya
ktn sylemektedirler" ( 1965 : 12). Bu balamda Gagauz
anonim lirik trkler sz konusu olduunda ise bu tarihi XIX-XX. asrlar
aras olarak belirtmek gerek. Elimizde ilk yazl derleme V.Mokov'un "
" (Bender vilayetin Gagauzlar') adl eseridir.
Burada yer alan rneklerde de grld gibi halkn duygular ve
dncelerinin yansra onlara zemin hazrlayan olaylar da anlatlmaktadr.19
Tabii ki, dikkati eken hususlarn banda trk yaradclnda gerek
yaamn ve olaylarla birlikte iirsel ekiller de ortaya kmaya balamtr.
Her bir iirsel ekil halkn iindeki baz olaylar dile getirmekteydi ve bunlar
bu veya baka bir eserin yaratclk diline, slubuna tesir etmektedir."( BALTAM Trklk Bilgisi 8 Balkan Trkoloji Merkezi 2008. s.199-208)

18

187.
Edi yandan
Batdn boba olmr,
Bir sz kaldm.
Buludan da mamu olmr.
Edi yandan, mari,
Selm gtrsin
Bir sz kaldm.
Benim o mamuma.
Ne anam vard,
Sleysin ona,
Ne bubam vard.
Ani bn mamu laf iitmedim.
Selm gtrsin
Ban mamu laf iitmedim,
Benim o gen anama.
Mamu milas da grmedim.
Selm gtrsin
okaa da karm,
Benim o gencecik bobama.
eri da girerim,
Sleysin onnara,
Benim o kvrak mamuma
Ani batdn boba olmr.
Kimseyleri benzedmeerim.
19
. ... ( ).
., .. 2004. .91

44

Gagauz trklerinin konu bakmndan incelenmesini ele alan


Prof.Dr.Ldmila Pokrovskaya kendi doktora almasnn zet blmnde,
lirik trkleri ayr bir snflandrmaya ve ksma genellikle neeli konular
ieren rnekleri ve manileri dahil etmekte, gncel olaylar ieren konular ise
liro-epik atlar snflandrmasna dahil etmektedir. Buraya "gagauz
kylerinde olaan st veya kaza ile meydana gelen olaylarn siirsel
servenini ieren trkler oluturmaktadr". Bu trklerin mr bilim
adamna gre ksadr, nedeni ise yaylma sahasnn snrl olmasdr
(Pokrovskaya 1953, s.6). Kvilinkova ise , kendi monografisinde gagauz
trklerini lirik ve gncel diye ayrmakta ve bunlar ayr ayr balklar
altnda incelemekte (Kvilinkova 2007, s. 278-279).
Bu deerlendireleri alrsak lirik trklerin yansra gncel konulu trkleri
iki ayr konuymu gibi almamz gerek. Halbuki lirik trklerin ierisine
gncel konulu yaptlar katmak daha doru olacaktr, zira burada ilenen
konular ilev ve yap asndan lirik konularn ayrlmaz bir parasdr.
Lirik trklerin birou gnlk hayatmzda dile getirildii gibi bayram
veya elence yerlerinde de ska dile getirilmektedir.
Lirik trklerin slplar karmak ve de eitlidir. stiare, abartma,
sfatlarn yardm ile geleneksel folklor dnyas kurulmutur. Elbet, burada
idealletirilmi biimde Gagauzlar'n oturduklar evler, dolay, gklerin
mavilii, Tuna nehrinin berrakll, insanlarn yaam ekilleri, kullandklar
eyalar ve bunlara baladklar anlamlar ve tabii ki trklerin asl
kahramanlar- insanlar dile getirilmektedirler. Trklerde kullanlan edebi
aralar ba kahramanlarn duygu ve ruh hallerini yanstmakta yardmc
olmakta ve ayrca da dinleyicilere duygusal yandan tesir etmektedirler.
Geleneksel lirik trk temelinde insanolu tabiatla karlatrmasn
yapan kendi sembolik sistemini oluturmutur. Gagauz trklerinde delikanl
olann sembol kl, aslan, ku vd. olurken, gen kz da ku, gl, meneke,
yldz vd. sembolleri kendi benliinde oluturmaktadr. nsanlarn doa ile i
ie yaamalar ve ayn ekilde trklere de tamalar birok sembollere
dnmesini salamtr.
Halk ozanlarnn (Gagauzlar'da trkclerin) yaptlarnda ve anonim halk
trklerinde ilenen motifler soyut kavramlar deildir. Gzle grlen, elle
tutulan somut, gnlk yaamda var olan varlklardr, nk motif bir yazn
yaptnda sk sk vurgulanan temel dnce, imge ya da yinelenen anlatmdr.
Bu erevede syleyecek olursak cokun lirizm ierisinde sylenmi
sevda trkleri daha ok sevgiliye duyulan duygular kapsamakta.
Trklerin oluumu insanolunun iindeki sevin ve hzn duygularn
yanstmakta olduunu grmekteyiz. Trklerdeki semboller tm dier anonim
halk edebiyat trlerinde olduu gibi bir kyaslama, benzetme zerine
dayanmakta. Trklerin ve manilerin satrlar yaratclar tarafndan oluurken
45

alnan konular hayatn iinden rneklenmekte. Burada sevgi, ak, kader, sosyal,
tarih vd. konular ilenirken duygularn i yansmas satrlara dklmekte.
Konular zamanla daha geni bir yelpazeye yayldka bunlarn arasnda
ve tabiatn bir paras saylan deniz konusu da Gagauz trk ve manilerinde
nemli yere sahip oldu. Asrlarca Balkan yarmadasnda mesken kurmalar
ve gerek Karadenizle , gerek ise Tuna nehri ile i ie olmalar en popler
olan trk ve manilere yansmtr. Karadeniz zerinden srekli stanbul'a
gelmeleri, esir dp gemilerden denize atlamalar, sevgilisinin ve
delikanlnn arasn denizin ayrdn vd. konular bu trlerde en ince
noktasna kadar ilendiini grmek mmkndr.
Gagauzlar'n trklerini konu bakmnda ele aldmzda tarih konulu
rneklerde denizin ve nehrin nemi karmza kmakta. Balkan
yarmadasnda Kara deniz ve Tuna nehrin nemi yadsnamaz. Birok
savalarn yapldnda bu sular kendi dalgalarna iindeki acy ve kanl
galibiyetleri gmmtr.
1828 ylnda yaplan Varna muhasarasn dile getiren trk Varna'nn
savunmasn u satrlarla anlatr:
Varna Kalata'ya bakar,
Arasnda dere akar,
Gemiler Varna'y yakar
Biz Varnalyz aalar(aalar T.A.)
Padiahlar,
mdat Varnaya!
Bu satrlarda dere Varna ve Trkiye arasnda bir ince kpr ve Trkiye
Varna iin bir nevi kurtarc olduu simgesini gtmekte.
Varna'nn etraf deniz,
Varna' sard domuz,
Verin tabyalara omuz,
Biz Varnalyz.
mdat, aresizlik, yalnzlk simgesi olarak karmza kar bu satrlarda
deniz. Varna'nn etraf dmanla sarl ve Varna yardm ister, omuz ister
dmanna kar.
Moskof' Varna'y hem denizden hem de karadan sarar, fakat Osmanl'nn
hcumundan korkar ve geri adm atar.
Dman ve kafir Moskof,
Denizden ve karadan,
Toplardan sk glleri saar,
Korkar Osmanl toplarndan,
Ve Moskof hcumdan kaar,
Biz Varnalyz..... (Gngr; Argunah 1991; 151)
Kaynaka: .. . ., 1989. ..
. . 1991. .. . .:
46

, 1965. ... (
). ., ..
2004. Argunah Mustafa -Hlya Argunah . Gagauz Yazlar. Kayseri. 2007. Arnaut T.
Gagauzlarda ilkyaz bayram. Nevruz [derleyen]: H. Vedat Demirba; editr:Elmas Kl Ankara: AYK Atatrk Kltr Merkezi Bakanl. 1995. Arnaut, F. Metin: derleyen ve
anlatan arasnda iletiim ve atlardaki uygulama //Folklor ve edebiat 2008 . Ankara.
Kasm. Arnaut . Konu Bakmndan Gagauz Trklerin ncelenmesi //14.KIBATEK
Edebiyat Sempozyumu Gagauz Kltr. 6-10 Ekim 2007 Moldova. (yayna hazrlayanlar
Metin Turan-Lba impoe-Emila Bankova). Kiinev. 2007. Gagauz halk trkleri.
(toplayan hem hazrlayan M.Durbaylo. hazrlayan hem basm iin sorumlu L.impoe).
Kiinev. 2001. Babolu, Nikolay . Gagauz Folkloru. Kiinev. 1969. Gngr, HarunMustafa Argunah. Gagauz Trkleri Tarih-Dil-Folklor ve Halk Edebiyat. 1991. Kaya,
Dogan. Anonim Halk iiri. Aka Yaynlar. 2000. Manov, Atanas. Gagauzlar (Hristiyan
Trkler). (Bulgarcadan eviren: Trker Acarolu). Varlk Neriyat. Ankara. 1939.
Soranu Evdokiya .Gagauz kalendar adetleri. Kiinv. 2006

, . .
/ , . . ()

XXXXI .
( )

XXXXI .
( )
,
. ,
, , ,
' ,
. '
.
In the given article is presented historiographical review of scientific works were
specific of Gagauz folklore is reflected. Author comes to a conclusion that in this field as
in other spheries of traditional cultura are kept stratifications of different epoches,
connected with a stages of Gagauz ethnic history, ethnocultural mutually influence with
other peoples. Combination Southenslavian and Turkic traditions original and specific
character of Gagauz folklor is formed (created).

,
, : .. , .. ,
.. , .. , .. , .. ,
.. .
.

,
.
47

, . ,
"" (. .
), , ,
.

, . ,
, , ,
. ,
, ,

(, 1956, 52). ,
.
. .
,
. ,
(, 1995).
. ,
,
(, 1999, 70-81).
, . ,
- ,
. ,

,
(, 1964, 107).
,
. .

.

.
. ,
. ,

(, 1999, 112; , 2006, 81-143).

,
: , ,
. , ,
,
.
48



..
. ,
,

. .. ,
, .
(, , , ,
.) " "
( .., 1904).
.
( )
(""). -
,
.
" ",
XX . , ,
, ,
, . , ,
,
(, 2004, 87100). .. -
,
" ,

" (, 2004, 89).
(""), , ,
" :
, , -" (, 2004, 89).
, ..
( ).
. ,
.
. ,
. ,
.. , .
,
.. .
49


, ..
.

, (,
1953). ,
.
, ,
,
(), .
, (
)
(, , 1989, 4). ,
,
,
(, ,
1989, 4). , ,
.
.. ,
- ,
(, , )
.
, -
:
.
, ,
"
, " (, 1953, 6). "
, - .. , -
-
;

" (, 1953, 8).

. "

,
.
"" .
"" ( "") ,
. "" ,
50

.
, ,
,
XVIII XIX ." (, 1953, 9).
( )
,
(, , ).
,
(, 1953, 7).
- XIX ..
. . ,

. ,
- 187778 . "
-; , ,
"
(, 1953, 10).
:
,

,
.
. " ,
,
, (, 1953, 14).
"" ,

, -,
(, 1953, 15).

,
",
,
.
, , "
(, 1953, 15).
:
.
(
) (, 1953, 17).
51


(, 1953, 17).
-

.
,
(, 1953, 17).
.. , -
,
:
() ,
. " ,

" (, , 1989, 8).
(
). "
,
,
" (, , 1989, 9).
,

(, , 1989, 10).
,
.. ,
( ), "
".
"
(
, ).
, ,
,
" (, , 1989, 11).
, ..
,
,
.. .
..
.
" " (1991 .),
. ,

52

, ..
(, 1991, 11-12).
.. , "

" (, 1991, 7).
, "

" (, 1991, 25-26).
..
,
, . ..
,
,
, .
,
. .
,
, ,
;
, .. (, 1991,
7;8).
;
(
) . (, 1991, 11; 21).
:
- (
); ; ; .
(, 1991, 9; 15; 16).
,
:
(
) ,
(, 1991, 10).
, ,
, ,
( ,
..) (, 1991, 14).

. , " " "
.
53

.
,
, " (, 1991, 24;25).
,
.

. . (, 1999). ,
,
. , ..
, ( , ), (, 1999, 14).

-, -, -/ (,
1999, 17, 18, 19). ,
,
, (, 1999, 17).
,
,
- .


. , ..
(,
1953, 6). ..
" " (1997 .) ,
.

" " (, 1997,
84-94). ,
, . .
,
,
(, 1997, 84).

,
.

:

;
54

,
;
;

(, 1997, 93).

. :
, ,
, . ,

,
(, 1997, 84).
,
,
,
(, 1997, 85;86).

. .

(
) ( ),
,
(, 1997, 87).
:
( )
,
( , ,
, (, 1997, 91).
,
.
.
- ,
, (, 1997, 91).
,

" ",
(, 1997, 91; 92).
-
, ..
.
"",
55

, .
, ,
, . ,
.

- (, 1997, 91; 92).
,
, ,
. ,
,
.
,
. ,
.

. . (,
1971, 217-236). . .
, ,
. .
, ,
, ,
,
(, 2006, 63; , 1997, 87).
. C. ,

, ,
(, 1997, 94). ,
,

. ,
-, .
,
, , ,

.
( )
, ,
- . .
, 2003).
. , ,
56



. . . ,
,
,
; ,
,
(, 2003, 284). ,
,
.

(, , .), (, 2003, 284).
, ,
( , , ),
( - Ft-Frumos, Moti, Coti . .), (
"-", "-", "-") (, 2003, 284285). . . ,
-
,
, - ,
(,
2003, 285;287). , ,
,
.


. ,
,
.
. . .
, 60- .
XX .. 1968 . "
". , 2005 .
(" :
"), 2006 .
" " -
(, 1968; , 2005; , 2006).
(
), . .
- ,
(, 1968, 58-59; , 2005, 414; , 2006, 80).
57

: ,
(! ! !), ;
, ("
"" " - " , "",
, "); (" !"
- " !"; " !" - " , !").
, . . ,
,
. ,
" "
, . .
,
: (,
2006, 98). ,
" "
,
. ..
- .

.. (, 2007).
,

. :


, ,
;
.

;
,
, ;
,
;
(), (-);

(, 2007, 363-366).

. , . . ,
"
58


" (, 2007, 364).
,
, ",
,
" (, 2007, 364). , ,
.

"" ( )
. ,
( )
-. ,
, .
,
,
( )

.

,
. . . ,
,
,
. ,
.
,
.
"
" . . ,
, ,
(
, , ,
,
) (, 1991, 11-12). ,
,
.
. . ,

.
-
: 1)
, 2) , 3)
59


.
. (, 2008, 124-127). ,

( -"", ,
, , . .),
. , . .
1953 . ,
.
,
(, 1953, 5-7).
.. , ,

,
(, 2008, 124-127).
,
.. ,
.. . , ,
.
, ,
.. ,
-- ,
.
,
,
. ,
()
.
( ), ,
-. ,
, ,
. . .
. ,

(, 2004, 90).
,
,
, ,
.

. ,
60

(, , )
( ) ,

. ,
. . XIX .
,

.
,

. ,
,
,
. ,
, ,
,
. -
( ) ,
.
,
.
.


.

, .

.

,
( )
.
.
***
, -
,

. ,
,
, .
61

,
(
, ),
(
"" ,
), - ( ,
).
,
. ,
.
,
.
: . . (

).
. , 1999. . //
. , 1964, 15. . 61-74.
. , . , 1995. . .
// . .,
1971. 217-236. . . . ., 2006. . .
: // . ., 2005. . 408-446. . .
// ,
. , 1968. . 57-60. . .
. , 1991. . . :
. , 2007. .
.
, 1956. . . , 2006. .
//
. .1-2, 1999. .103-112. . . .
, 2004. , .
. X. /
. ( ). ., 1904. ..
// Revista de etnologie i culturologie.
Chiinu, 2008. Vol. 4. C. 124-127. .. .

. , 1953. .., . .
. ., 1989. . .
( ) // :
. ( -
22-23 2003 ., ), , 2003. . 281-288.
. . . , 1997.

62

, . .
/ Yard. Do. Dr. Seluk Peker ()

'
HAYVAN MOTFL GAGAUZ ATASZLER ZERNE BAZI TESPTLER
' , :
. '
.

, .
, , ,
.
, - .

, , ,
. , ,
, ;
. '
, ' .

Giri:
Yzyllar boyunca yaanan tecrbelerin sonucunda ortaya kan
ataszleri, ait olduklar milletin kltrne dair pek ok unsuru ilerinde
barndrr. Bir milletin farkl corafyalarda yaayan kollarnda pek ok
atasznn benzer olduu grlr. Bunun bir sebebi baz ataszlerinin ortak
corafyada ekillenen en eski kltr varlklarndan olmas, bir sebebi ise
milletin kltr deerlerinin ortak olmasdr. Hristiyan bir Trk topluluu olan
Gagauzlarn ataszlerinin Mslman Anadolu Trklerinin ataszleri ile
benzerlii; duyu, yaay ve hissedi birlii salayan szl kltrn, dinden
daha etkili olduunun gzel bir gstergesidir.
Trk dnyasnn bat ucunda yaayan Gagauzlar, Ortodoks Hristiyanl
benimsemi bir Trk topluluudur. Adlar ve kkenleri ile ilgili, zellikle
yabanc bilim adamlar tarafndan Bulgar veya Rum olduklar ile ilgili siyasi
amal eitli teoriler ileri srlmse de Gagauzlarn Peenek, Ouz ve
Kumanlar ile Anadolu Seluklularnn Balkanlarda oluturduu bir
Hristiyan-Trk karmndan geldikleri gr kabul edilebilir. Bu unsurlar
ierisinde hakim olan unsur, Ouzlardr. Dilleri incelendiinde de
Gagauzca'nn tamamen Ouz Trkesi'nin bir kolu olduu, kuzeyli
unsurlarn ise nemsenmeyecek kadar az olduu grlmektedir (M.
Argunah- H. Argunah 2007: 15-28).
ki binli yllarn ba itibar ile dnya zerindeki toplam nfuslar yz
binin zerinde tahmin edilen Gagauzlar arlkl olarak Moldova
63

Cumhuriyeti ierisindeki zerk blgede yaamakta, bunu Ukrayna takip


etmektedir. Rusya, Beyaz Rusya, Kazakistan, zbekistan, Grcistan,
Azerbaycan, Trkmenistan ve Estonya da Gagauzlarn yaad lkeler
arasnda sralanabilir (Gngr-Argunah 2002: 1-3).
Atasz Kavram ve Gagauz Ataszleri zerine:
Bugn Anadolu'da yaygn olarak atasz ya da atalar sz seklinde
kullandmz terim, tarih ierisinde farkl kelimelerle karlanmtr. Tespit
edilebilen ilk atasz metni, Orhun Abideleri'nde yer almaktadr. O gnden
bugne kadar ataszn karlamak zere eitli terimler Trkler arasnda
kullanlagelmitir.
Eski Trke'de Gktrk Antlar'nda, Uygurlardan kalma eserlerde, XI. yzylda
Karahanllar Devri'nde, Dou Trk ilinde "sz, haber, mesaj, nutuk, hret, ey"
anlamlarna gelen "sab-sav" kelimesi kullanlmtr. (Elin, 1986: 623).
Seluk niversitesi Ereli MYO, selcukpeker@hotmail.com
Bilinen en eski yazl kaynaklarmzdan olan Orhun Abideleri'nden
itibaren karmza kan ataszlerine Kutadgu Bilig'de, Divan Lgat-itTrk'te rastlamak mmkndr. Divan Lgat-it-Trk'te sav kelimesi "sz,
haber, salk; mektup; risale; atalar sz, darbmesel; kssa, hikye, tarihsel
eyler" anlamlar ifade etmektedir: (Divan Lgat-it Trk Dizini 1972: 100).
Atasz terimi karlnda Kutadgu Bilig'in on iki deiik yerinde mesel
terimini grmekteyiz. Eserde ataszleri verilmeden nce genellikle "Mungar
mengzet ayd Trke mesel" (Buna benzer Trke bir mesel syle der)
trnden ifadeler kullanlr (Arat 2008: 132, 196, 232 vd.). lerleyen zaman
diliminde atasz karlnda mesel, darb- mesel, durb- emsl ve tabir
terimleri kullanlm, bu kullanmlar 20. yzyln balarna kadar devam
etmitir. Cumhuriyet'in kuruluundan bugne kadar da atalar sz, atasz
terimleri kullanlagelmitir.
Trk dnyasnn ataszn karlamak iin kulland terimler unlardr:
Yakutlar, xohoono; Tobollar, takmak; Uranh ve Altaylar lgercomak;
Tuvalar, leger domaktar een sster; Sagaylar, takpak; Hakaslar, sspek;
Kazan Tatarlar, Krgz, Kazak, zbek ve Karakalpaklar makal; Uygurlar,
makal, tabma, ulular sz; Krm Tatarlar, makal, kartlar sz, hikmet;
Trkmenistan, Kuzey Afganistan ve ran Trkmenleri, makal, nakl;
Bakurtlar, makal, atalar hzi, aytm; Tatarlar, atalar szi, aytm;
Trkmenler, atalar szi; uvalar, samah, comak, oranlama; Trkiye,
Kbrs, Rodos, stanky, Bat Trakya, Makedonya, Kosova, Bulgaristan,
Gagavuz, Suriye ve Azerbaycan Trkleri, atasz, atalar sz, eskiler sz;
Irak, atasz, atalar sz, eskiler sz, darb- kelam, emsl, cmle-i
hikemiyye, deme, demece, dayiet; Dobruca, atasz, atalar sz, eskiler
sz, kartlar sz; Azerbaycan, ata baba szleri; Anadolu'nun baz blgeleri,
deyiet, ozanlama, deme, demece, byk szler, duru szler, ulular sz,
64

kelam- kibar, teselleme, sylence, oranlama ve sanaka (snaka) (eitli


kaynaklardan naklen, Gnen 2006: 10).
Bilindii zere Trke'nin en ilek ve zerinde en fazla allan kolu olan
Trkiye Trkesinde bile halk edebiyat metinlerinin derlenmesi ilemi
tamamlanm deildir. Halk edebiyat ile ilgili almalarda kullanlan metinlerin
en deerlisi, halktan birebir derlenmi olanlardr. Bu almada, sahadan
derlenmi atasz varl zerinde aratrmalar yapmak en ideal oland. Ancak
sahann uzakl sebebiyle derleme imkn bulamam olmamz, yazl malzeme
zerinde almay bir zorunluluk haline getirmitir.
Gagauz ataszlerini Atanas Manof (Acarolu 1939) ve Nikolay Babolu
(Babolu 1969) bata olmak zere eitli aratrmaclarn eserlerinde bulmak
mmkndr. Bata bu iki eser olmak zere muhtelif kitap ve makalelerde
dank olarak yer alan ataszleri Harun Gngr ve Mustafa Argunah'n
hazrlam olduklar Gagauz Trkleri adl eserde toplu halde verildii iin
(Gngr-Argunah 2002: 121-144) sz konusu eser, bizim almamzn da
ana kayna olmutur. Eserde 849 ataszne ve deyime numara verilmitir.
Ancak bu numaralandrl srasnda farkl kaynaklardan alnan "Er bir koyun
kendi ayndan aslr." ile "Her bir koyun kendi ayandan aslr." gibi
birbirinin ayn baz ataszleri farkl numaralar aldklarndan 849 saysnn net
bir say olmadn belirtmek gerekir. "Yalpak buzaa iki anadan emermi." ve
"Yalpak kuzu, iki koyundan emer." ataszlerinin ayr ayr m yoksa tek
atasz olarak m kabul edilecei belli deildir. Eserde deyim says,
ataszlerine oranla ok azdr. Gagauzlarn atasz ve deyim varlklarnn bu
kadarla snrl olmad ortadadr. Sz gelimi Gagauzlarn alkan ve baarl
akademisyenlerinden Tudora Arnaut, yzyze yaptmz bir grmede
kendisinin 2500 kadar atasz derlediini ve bunlar yakn gelecekte bir
makale ile yaymlamay dndn sylemitir.
Yukarda Gagauz ataszleri ile ilgili olarak sylediklerimiz, Trkiye sahas
ataszleri iin de geerlidir. Bugn hl derleme faaliyetlerinde istenilen noktaya
gelinememi, yllar ierinde derlenen binlerce atasz incelenip hacimli ve ilevsel
bir ataszleri szl oluturulamamtr. Son yllarda zkul obanolu gibi
isimler bu konu zerine olduka hacimli ve baarl eserlere imza atmlarsa da
(obanolu 2004) bu sahada ferdi gayretlerden ziyade devlet destekli projelerin
gerekletirilmesi bir gerekliliktir. Anadolu sahas ataszlerini ciddi bir ekilde
inceleyip tasnife tabi tutan mer Asm Aksoy'un Ataszleri ve Deyimler Szl
adl eserinin birinci cildi (Aksoy 1988) ataszlerini iermektedir. Ancak bu ciltte
yer alan ataszleri varlnn toplam says 2667'dir. Bu saynn, Anadolu
Trklerinin atasz varln temsilden uzak olduu ortadadr. rneklemek
gerekirse Gagauz ataszleri iin faydalandmz en kapsaml eserde, ierisinde
deve motifi geen 3 atasz varken bu say Trkiye sahas iin referans kabul
ettiimiz eserde 20'dir. Trkiye'de hayvan motifli ataszleri ve deyimler zerinde
65

bamsz bir alma yapan Ahmet Yanar'n eseri incelendiinde (Yanar 1997:
100-111) az sayda deyimle birlikte sralanan deve motifli atasz saysnn 350
civarnda olduu grlr. Sadece bu rnek bile ataszleri ansiklopedisi
hazrlamada ne kadar gecikildiini gstermesi asndan nemlidir.
Aksoy'un eserinin, iinde 2110 atasz yer alan basks zerinde
hayvanlar konulu bir alma yaplmtr (Kurukafa 1990). Sz konusu
almaya gre eserdeki 2110 atasznn 447'sinde hayvan adlar
gemektedir. erisinde hayvan ad geen ataszlerinin dier ataszlerine
oran % 21'dir. Tespit edilen 70 eit hayvan adndan en ok kullanlan ilk on
tanesi ve kullanl skl u ekildedir: At (81), t (67), Eek (44), Kurt (23),
Koyun (22), Ku (21), Deve (20), Tavuk (16), Aslan (15), Kei (15)
(Kurukafa 1990: 143-148).
Gagauz Trkleri adl eserdeki 849 atasznden 161'inde en az bir
hayvan ad gemekte; baz ataszlerinde iki hatta drt hayvan adna
rastlanmaktadr. almamzn metinler blmnde yer alan ataszlerinin
161'den fazla olmasnn sebebi, ierisinde birden ok hayvan ad geen
ataszlerinin birden fazla balk altnda snflandrmaya tabi tutulmasdr.
Gagauz ataszlerinde en ok yer alan on bir hayvan ad ve kullanl
sklklar yledir: Kpek: 22, At: 14, nek: 13, Tavuk: 13, Kurt: 10, Kei: 9,
Ay: 8, Eek: 8, Ku: 8, Kaz: 7, Koyun: 7.
Sz konusu eserde yer alan hayvan motifli ataszlerindeki farkl imlalar
rahatsz edici boyutlardadr. Sz gelimi deiik ataszlerinde eek, "eek,
yeek"; domuz, "domuz, domus"; beygir, "begir, beegir, beygir"; horoz,
"horoz, horos, foroz"; kz, "kz, yks, ykz"; ylan, "ylan, ilan, len"
(Gngr-Argunah 2002: 121-144) ekillerinde karmza kmaktadr. Bu
farkl yazllarn kanaatimizce muhtemel sebebi vardr: Birisi
ataszlerinin alndklar eserlerdeki deiik yazllar, dieri Gagauz
corafyasndaki az farklar, sonuncusu ise yazm yanllardr. Sanal a
zerinden
kendileriyle
konu
hakknda
grtmz
Gagauz
akademisyenler, yukarda rneklediimiz yazllardan domus, begir ve
horosun Gagauz dilinde olmadn, bunlarn yanl yazmdan
kaynaklandn ifade etmilerdir. Bu yazla Gagauz Trkesinin
Szl adl eserde de rastlanmamtr (Doru-Kaynak 1991).
Referans eserimizdeki ataszlerinin imla ile ilgili skntlar bitecek gibi deildir.
"Metinler" blmnde yer alan ilk be atasz aalem; 34, 35, 36. sralardaki ataszleri
lem kelimesiyle balamaktadr (Gngr-Argunah 2002: 121-122). "Ay"nn hem ay
hem ayi (Ayya bal dattrmlar da arda katran da kalmam, Ayidan kork,
bokundan m kork), "a"n hem a hem (Alk aiya oyun vredir, ay oyun
oynamas), "kaz"n hem kaz hem kz (Aalemin tauu kaz grnrm, Kz gelecek
yerden ta kskanma) ekillerine rastlamak mmknken "karga"nn tek atasznde
grga eklinde (Grga grgann gzn ikarmas) yer ald grlmektedir. Yklem
66

grevindeki kelimelerde de skntl durum devam eder. Geni zamann olumsuzluk


ekiminde hem -mas hem -maz eklerini grmek mmkndr ki (Aslann yannda kedi
kuyr kprdamas, lm eek kurttan korkmaz) bu iki ekilden birinin yanl olduu
ortadadr. rneklerin burada verilenlerle snrl olmadn sylersek Gagauz kaynaklar
ile ilgili bir st paragrafta yaptmz tespitlerin zerinde durmann ne derece elzem
olduu daha iyi anlalacaktr.
Gagauz ataszlerinde ad geen hayvanlarn tasnifi kabaca u ekildedir:
Evcil Hayvanlar:
Kpek: 22, At: 14 (At, Beygir, Ksrak, Tay), nek: 13 (nek, kz, Dana,
Buza), Tavuk: 13 (Tavuk 8, Horoz 5), Kei: 9 (Kei 7, Olak 2), Eek: 8,
Kaz: 8 (Kaz 7, Bobo 1), Koyun: 7 (Koyun, Kuzu), Kedi: 6, Manda: 4, Deve:
3, Taz: 1, rdek: 1.
Yabani Hayvanlar:
Kurt: 10 (Kurt 9, Canavar 1), Ay: 7, San: 6, Ylan: 6, Balk: 6, Domuz:
5, Kurbaa: 3, Maymun: 3, Tilki: 2, Tavan: 2, Aslan: 1.
Kular:
Ku: 8, Karga: 3, Leylek: 1, Srck: 1, Baz: 1.
Bcekler:
Sinek 5 (Sinek 2, Sivrisinek 3), Ar: 2, Karnca: 2, Kurt: 1, Pire: 1.
Hayvan motifli Gagauz ataszlerinde ilk dikkati eken, baz hayvan
adlarnn Trkiye ataszlerindeki ekilleriyle kullanlmamasdr. Sz gelimi
kpek, 22 atasznn tamamnda kpek olarak gemi, Gagauz ataszleri
ierisinde it kelimesine rastlanamamtr. Oysa Aksoy'un eserinde kpek ile
balayan 13 ataszne karlk 27 atasznn it ile balad grlr. Gagauz
ataszlerinin 6 tanesinde san kelimesi tespit edilmi, fare kelimesine
rastlanmamtr. Halbuki ayn hayvanla ilgili Trkiye sahas ataszlerinin 3'
san, 1'i ise fare kelimesi ile balamaktadr. Gagauz ataszlerinin 9'unda
beygir, 3'nde at kelimesine rastlanrken Trkiye sahas ataszlerinden
38'inin at ile balad grlm, beygir ile balayan ataszne
rastlanmamtr. Ataszlerinde yer alan hayvan adlarndan yola kldnda
Gagauzlarn it yerine kpek, fare yerine san, at yerine beygir kelimelerini
kullandklar sylenebilir.
Hem Gagauz hem Trkiye sahas ataszlerinde dikkati eken bir dier
husus, (tavuk, horoz, kaz ve rdek darda tutulduunda) kanatllarn
genellikle ku olarak nitelendirilmeleridir. Her iki sahada da kanatllarn tr
adlarndan ziyade genel ad olan ku kelimesi kullanlm, tr adlarna az
sayda atasznde yer verilmitir. Trkiye sahas ataszlerinde toplamda 16
deiik ku ad (anka, bayku, baz, blbl, daz, doan, karga, kartal, keklik,
krlang, kuzgun, leylek, saksaan, sere, ahin, turna) tespit edilmi, 21
atasznn ierisinde ise trn genel ad olan ku kelimesinin getii
grlmtr (Kurukafa 1990: 142). Gagauz ataszlerinde drt deiik ku ad
67

(baz, karga, leylek, srck) tespit edilmi, 8 atasznde ise ku kelimesinin


yer ald grlmtr (Gngr-Argunah 2002: 121-144).
Anadolu ve Gagauz ataszlerinin ounda birebir benzerlik olduu
grlmektedir. rneklemek gerekirse "ti an, ta eline al." atasz
Gagauzlarda "Andn kpaa, al sopay."; "Aklsz iti yol kocatr." atasz
"Koca kpaa yol ypradrm."; "kze boynuzu yk olmaz." atasz
"Boynuz kze air gelmez." eklinde karmza kmaktadr.
Anadolu'da yaygn olarak kullanlan ancak Aksoy'un eserinde yer
almayan "t iti srmaz." atasz Gagauzlarda "Grga grgann gzn
ikarmas." syleyiiyle karmza kar. Bu sze Anadolu sahas ile ilgili
baka eserlerde de rastlamak mmkndr (obanolu 2004: 327; Eybolu
1973: 150 vd.). "Bir iekle yaz gelmez." atasznn Gagauzlarda "Bir
srck, hava diitirmeer." eklinde ifade edildii grlr. Bu sz, Divn
Lgat-it Trk'te "Bir karga birle k gelmes." eklinde yer alan kadim
atasznn Gagauz corafyasnda deimi eklidir. "Biaz kpek
pamukudan az etmazmi.", "Muflet gelmi begir laf slemi.", "Kara danaa
gk demeer, gelenda da yok demeer." gibi baz Gagauz ataszlerinin ise
Trkiye sahasnda karlnn olmad grlmektedir.
Gagauzlar Hristiyan bir topluluk olmalarna ramen baz hayvan motifli
ataszlerinde cami kelimesinin yer almas ilgintir. Divan Lgat-it-Trk'te
"ldei sgan mu taak kar." (lecek san, kedi taa kar) (Erdi-Yurteser
2005: 486) eklinde yer alan ve Trkiye'de "Eceli gelen it cami duvarna ier."
eklinde yaygn olarak kullanlan atasznn Gagauzlarda iki karl tespit
edilmitir: "Kpeyin yleceyi yaklatynan caminin kapusuna sarm.", "Eaan
dlecaa geldiynen caami kapusunda anrrm." Caminin Hristiyan bir Trk
topluluunun ataszlerinde yer almasnn sebebi, baskn kltrn dier kltr
etkilemesi olarak izah edilebilir. Zira bu etki baka yerlerde de karmza
kmaktadr. Sz gelimi, Gagauzlar belki de dnyada "Yaratc"ya "Allah" diyen
tek Hristiyan topluluudur. Ayrca, bildiimiz kadaryla, dnyada Gagauzlardan
baka hdrellez kutlayan baka bir Hristiyan topluluk yoktur.
Nasrettin Hoca, fkralar dnyann pek ok dilinde yaynlanm bir Trk
dnrdr. Nasrettin Hoca fkralarna kaynaklarnda bolca rastladmz
Gagauzlarn bir ataszlerinde Hoca'nn ad geer. "Nasreddin Hoca yl
beygire gem takarm." eklinde karmza kan bu szde Hoca, bakalarn
kandran
bir
kiilik
olarak
tasvir
edilmektedir.
Hoca
ile
badatramayacamz bu durumu, baka bir ahsa bal olarak anlatlan bir
olayn daha mehur birine balanmasndan dolay ataszne girmesi olarak
aklayabiliriz. Atasznde bahsedilen olay ise muhtemelen Nasrettin
Hoca'nn at ldkten sonra krba ve gemi kullanmak iin bir kuru kafaya
gem takp yola kmasnn anlatld bir fkradan (Babolu 1969: 246247'den Gngr-Argunah 2002: 353) gemitir.
68

Trkiye sahasnda "Koyunun bulunmad yerde keiye Abdurrrahman


elebi derler." eklinde kullanlan atasznde hem Abdurrahman ad hem de
elebi kelimesi slam kltr artrr. Gagauz ataszlerinden birisi de "Koyun
olmad erde keiye Apturaman elebi baarllar."dr. Bu szn de yukardaki
dier szler gibi etkileim yoluyla Gagauz literatrne girdii sylenebilir.
Gagauzlar iin at, btn Trklerde olduu gibi, son derece nemlidir. Bu
nemi Gagauzlarn byk lideri Mihail akr, "Gagauzlarn en sevdii
hayvan attr. Gagauzlar at iin canlarn seve seve verirler." (Gngr 1998:
27) cmleleriyle dile getirir. Gagauz ataszleri ierisinde yer alan "Adanm
begirin zna bakmazlar." atasz, "beygir adamak" ynyle dikkati
ekicidir. Bilindii zere amanist Trklerde kurbansz ayin yoktur. Ayin
balamadan nce kesilen hayvan "kanl kurban", kurban edilecek hayvan
kesmeyip serbest brakmak ise "kansz kurban"dr. Sa (Tanrlar adna yere
arap veya st dkme), yalma (aalara veya aman davuluna aput
balama), ts (kutsal bir hayvan besleme gibi), atee ya atma veya arap
serpme gibi kansz kurbanlar da vardr (Kksal 1985: 522). Gagauzlar at eti
yemezler. Tpk kurbanlar gibi adaklar da kanl veya kansz olabilir. Beygirin
"kansz kurban" olarak adanmasnn anlatld bu atasz, Gagauzlarn
Hristiyanlk ncesi inan sistemine gnderme yapmas asndan nemlidir.
Domuz ve maymunun yer ald ataszleri oranlandnda Gagauzlarda bu
iki hayvan motifinin Anadolu sahasna gre daha fazla olduu grlmektedir.
zellikle domuzda belirgin say artnn grnmesi iki ekilde aklanabilir:
Birincisi Gagauzlarn domuzu dier Hristiyan topluluklar gibi evcil hayvan
olarak beslemeleri ve yemeleridir. Domuz; tpk eek gibi, inek gibi ayn avlu
ierisinde baklp bytlen bir hayvan olunca onunla ilgili kelime ve sz
birikimi de fazla olacaktr. kincisi ise Gagauz corafyasnn su ve yeillik
alarndan domuz poplasyonu iin uygun artlara sahip olmas sebebiyle yaban
domuzlarnn bu corafyada bol miktarda grlmesidir.
Gnmzde Bulgaristan snrlar ierisinde kalan Varna ehri, bir Gagauz
atasznde karmza kar. "Varna Varna parass varma, varrsan da Balk
Pazar'ndan a varma." eklindeki bu sz, eer baka bir topluluktan
etkileim yolu ile gemediyse, Varna ehri ile ilgili bilgi vermesi asndan
dikkate deer. Atasznden hareketle Varna, paras olmayan kiilerin rahat
yaayamayacaklar pahal bir ehirdir. Yaanm bir olaydan arta kald
izlenimi veren sz, parasz olarak Balk Pazar mevkiinin aasna doru
inildiinde zor durumda kalnacan anlatmaktadr.
Sonu:
Her iki topluluun Hayvan motifli ataszleri incelendiinde birbirine
benzer szlerin fazlal dikkati eker. Her iki toplumun ataszlerinde
kullanm skl bakmndan ilk ona giren hayvan adlarndan sekizinin
(Trkiye sahasndan deve ve aslan, Gagauz sahasndan inek ile ay dnda)
69

ortak olduu grlr. Bu yksek oranl ortaklk, Trkiye Trkleri ile


Gagauzlar arasndaki duygu, dnce, yaay ve hissedi bann ne derece
kuvvetli olduunun bir gstergesidir.
Ataszlerinden hareketle Gagauz toplum hayat ile ilgili karmlar
yapmak mmkndr. rneklemek gerekirse Gagauz ataszlerinde ad en ok
geen hayvan, kpektir. Kpein Trk kltrndeki yeri, obanlk, ev
bekleme, sadk dost olma gibi zellikleri Trk ataszleri iinde kpek motifli
olanlarn hatr saylr bir yer tutmasna sebep olur. Gagauzlarda kpek
motifli ataszlerinin sayca fazla olmas Gagavuz toplumunun tarm ve
hayvancla dayal ky hayat yaadna iaret etmektedir.
Kanatimize gre 1969'da Babolu'nun yaptndan sonra gnmze kadar
kapsaml bir alan aratrmas yaplmam ve Gagauzlarn szl kltr ve
folklor rnleri titiz bir ekilde kayt altna alnmamtr. Trkiye Trk ve
Gagauz akademisyenlerin gelitirecekleri ortak projelerle szl kltr
varln kayt altn almalar, Gagauzlarn milli bilinlerini kazanmalarnda
nemli rol oynayabilecektir.
Gagauz yazarlara ait eserlerdeki atasz ve deyim varlnn olduka snrl
olduu, ksa bir aratrma sonucunda grlebilir. Gagauz milli bilincinin
oluturulmas iin szl kltrn en eski varlklarndan olan atasz ve
deyimlerin yazarlar tarafndan daha fazla kullanlmas salanmal ve bylece
yeni nesillerin szl kltre vakf olmasnn yolu almaldr. Zira szl kltr,
millet olmay ve millet olarak kalmay salayan en nemli unsurdur.
almamzda kullandmz Gagauz Trkleri/Tarih-Dil-Folklor ve
Halk Edebiyat adl eser, nemli lde, pek ok kitabn taranmasyla
vcuda getirilmitir. Eserdeki yazm farkllklar rahatszlk verecek
boyuttadr. Gagauzlarla ilgili baka kitaplar tarandnda benzer bir
manzarayla karlama ihtimali yksektir. Bu yazm farklarnn bir ksmnn
yazm hatalarndan bir ksmnn alana ve dile hakim olmayan kiilerin
almalarndan kaynakland sylenebilir. Yazm farklarnn bir sebebi de
Gagauz corafyasndaki az farklardr. Bu az farklar Trkiye gibi
corafyas geni ve nfusu kalabalk bir lkede zenginlik olarak alglanabilir
ancak Gagauz corafyasnn hele hele Gagauz elinin birden ok azn yaz
dilinde temsil edilmesi gibi bir lks yoktur. Dnya zerindeki toplam
varlklar yz bin kii tahmin edilen Gagauzlarn bir tek azla konuup
yazmas salanmaldr. Konu ile ilgili olarak bir ilim heyeti toplanmal ve
zellikle yaz dilinde tek Gagauzcann hakim olmas iin gerekli eylem plan
hazrlanp yrrle konmaldr.
HAYVAN MOTFL GAGAUZ ATASZLER
I. EVCL HAYVANLAR
a. Kpek: 22
Andn kpaa, al sopay.
70

Arkal kpek kurdu buar.


Biaz kpek pamukudan az etmazm.
ari yekmeynan kpek doymas.
Dalayan kpek, aradn bulur.
Fena kpek sr beklarmi.
htiyarlk kpeklik.
ki kapuya bakan kpek a kalr.
sl pnir kpek tulumunda.
Kara kpaan buutuu ingenaykaa yararm.
Kervan gider kpekler salar.
Ktan kmam kpek yokmu, ama derisi biler.
Koca kpaa yol ypradrm.
Kpek bok yimekten vazgemes.
Kpek suya dmeyince zmaa renmazmi.
Kpek ta alrsan soydan al.
Kpeyin ylecei yaklatynan caminin kapusuna sarm.
Kpeyi yldren srr.
Nazl kpek tn ge atarm.
Ortak mal kpekler yimes.
Salm bilmeyen kpek srsne kurt getirir.
Yal iyen kpek tnden belli.
b. At: 14 (At 3, Beygir 9, Ksrak 1, Tay 1)
Atlar itiir, yeekler eker.
At lrsa, ko emdan lsn.
Taylar yetimese atlarn paas olmas.
Beygir: 9
Adanm beygirin zna bakmazlar
Begir drt ayak stnde, o da ksteklenir.
Diitirme beegiri eee, keii de kaza.
Harn beegirin geri knmas, ylmada fayda.
sl bgir yemini arttrr.
y beygira bir kami.
Muflet gelmi, begir laf slemi.
Nalli beegir srmez.
Nasreddin Hoca yl beygire gem takarm.
Ksrak: 1
Tutulan ksrak harman oldurur.
Tay: 1
Taylar yetimese atlarn paas olmas.
c. nek: 13 (nek 1, kz 6, Dana 3, Buza 3)
nein bile bir dili vardr, ama ok nadir konuur.
71

kz: 6
Boynuz kze air gelmez.
Fena birnik bir ykz satar, isl birnik iki ykz satar.
Hasta yks ylrsa aar, alirsa koar.
Kart kz diba koarlarm.
kz etii topraa srtna atarm.
kz ld ortaklk bozuldu.
Dana: 3
Anasna bak, danasn al.
Kara danaa gk demeer, gelenda da yok demeer.
Nica anas, nica danas.
Buza: 3
Nasl yaiyorsun? Ahr altnda buz gibi.
Ne inliyor ne buzalyor.
Yalpak buzaa iki anadan emermi.
d. Tavuk: 13 (Tavuk 8, Horoz 5)
Aalemin tauu kaz grnrm.
A tauk dnde em grr.
Baz bazlan, kaz kazlan; kr tauk, kr horozlan.
Hatr iin iy tavuk nir.
Kz gelecek yerden ta kskanma.
rdek rdekle, kaz kazla, kr tauk kr horozla.
Tauk atlayan yumurta yumurtlar.
Ymrta tauktan akll km.
Horoz: 5
orbaciya forozlar da yumurta taiye.
Baz bazlan, kaz kazlan; kr tauk, kr horozlan.
Er bir horos boklnda ter.
Her bir horoz kendi bokluunda ter.
Horossus da sabah olur.
rdek rdekle, kaz kazla, kr tauk kr horozla.
e. Kei: 9 (Kei 7, Olak2)
Diitirme beegiri eee, keii de kaza.
Kei gicikten ylyor, kuyr dik.
Kei nerden atlarsa l da ordan atlar.
Kei var m, lak da olacek.
Nas da evirsan kei hep be.
Koyun olmad erde keiye Apturaman elebi baarllar.
"Tr" dedne kei kmas.
72

Olak: 2
Kei nerden atlarsa l da ordan atlar.
Kei var m lak da olacek.
f. Eek: 8
Diitirme beegiri eee, keii de kaza.
Eaa dameer, da semeri.
Eaan dlecaa geldiynen caami kapusunda anrrm.
Eek ol, semer takacak ok.
lm eek kurttan korkmaz.
l eek nal areer.
Uak sevd yere gider, yeek dld yere gider.
Yaa eecm yaa, yaza trifil otu biecem sana.
g. Koyun: 7 (Koyun 6, Kuzu 1)
Bakma nice koyun eil tokada bakar.
Er bir koyun kendi ayndan aslr.
Faydasz koyun kurtlar yisin.
Her bir koyun kendi ayandan aslr.
Koyun olmad erde keiye Apturaman elebi baarllar.
l koyun, kurttan korkmaz.
Yalpak kuzu, iki koyundan emer.
Kuzu: 1
Yalpak kuzu, iki koyundan emer.
h. Kaz: 7
Aalemin tauu kaz grnrm.
Baz bazlan, kaz kazlan; kr tauk, kr horozlan.
Bozma arpay kazlara, aan ot dizden.
Bnk ymrta taa ii yarnki kazdan.
Diitirme beegiri eee, keii de kaza.
Kz gelecek yerden ta kskanma.
rdek rdekle, kaz kazla, kr tauk kr horozla.
. Kedi: 6
Aslann yannda kedi kuyr kprdamas.
Kedi srtna bir vakt dmes.
Kedi yokkan evde, sanlar horu oynarlar.
Kedinin kaacaa samannaa kadardr.
Kedinin yetimed yer mundardr.
Yalpak kedi fena trmalar.
i. Manda: 4
Allah manda buynuzu da versa insana gene taiyacak.
Mandaya buynuz r etmes.
73

Ne alr sivri sinek mandann buynuzundan.


Oldu! Adadk mandalar sincirlerinnen!
j. Deve: 3
Baba deve bir aka. Brak ta gel. Baba deve bin aka. Al da gel.
Bir tutam ot deveyi yardan a indirir.
Esirik devenin ulu yanm.
k. Taz: 1
Gck taznn kamas ilinmi.
l. rdek: 1
rdek rdekle, kaz kazla, kr tauk kr horozla.
II. YABAN HAYVANLAR
a. Kurt : 10 (Kurt 9, Canavar 1)
Arkal kpek kurdu buar.
alan kurt mahrum kalmas.
Dda gezen kurda da atacak ayiya da atacak.
Dokuz kurda bir hurda.
Faydasz koyun kurtlar yisin.
Salm bilmeyen kpek srsne kurt getirir.
Kurdu gren de "uu" diye barr, grmeyen taa ok barr.
Kurt yatnda kemik aram.
lm eek kurttan korkmaz.
Canavar: 1
Canavar koyunnara taknd.
b. Ay: 8
ay oyun oynamas.
Alk aiya oyun vredir.
Ay buyurmu tilkiya tilki de kuyruuna.
Ayya bal dattrmlar da arda katran da kalmam.
Ayy urmadan derisini satma.
Ayidan kork, bokundan m kork.
Ayi severken encni ldrm.
Dda gezen kurda da atacak ayiya da atacak.
c. Balk: 6
Balk batan kokar.
Balk bulank suda tutulur.
Balk kuruda zmaz.
Denizdeki baln panayr olmaz.
Kuru gt balk yimes.
Varna Varna parass varma, varrsan da Balk Pazar'ndan a varma.
74

d. San: 6
Ambarda san kalmas.
Erkes yerine san da delne.
Kedi yokkan evde, sanlar horu oynarlar.
San deliina smazm, bir da kabak kuyruuna baalarm.
San tlendike rm.
San tledinain deliine smaz.
e. Ylan: 6
Bana diymeyen yilan bin yil yaasn.
Denize den ilana sarlr.
len boyunu kl kesmes.
Tatl dil ilan delikten karr.
Yilan da ri gider ama delni grdynan drulyer.
Yilann kuyr basmadan dalamas.
f. Domuz: 5
Almann iysini domuzlar iyirmi.
Annam domuz pnar suyundan.
Domuslarn boynusuna eytan paras yaramas.
Karma kepee imesin domuzlar seni.
Tok domuz folluu aktarer.
g. Kurbaa: 3
Batak olsun, kurbaa bulunur.
Dolu ksmetlen nicel kurbaa salan.
Yolcuya yol kurbya gl.
h. Maymun: 3
Alk maymun kami istemez
Kuru kepeklan maymun oynamas.
Maymun lunun ta, epsinden a.
. Tavan: 2
ki tauan birden tutulmaz.
Tauan bayir atktan sra knayi kina yaksn.
i. Tilki: 2
Ay buyurmu tilkiya tilki de kuyruuna.
Tilki pazara ikmas.
j. Aslan: 1
Aslann yannda kedi kuyr kprdamas.
75

III. KULAR
a. Ku: 8
alkan kuun yuvas verilirmi.
Epsi uan kular enmes.
Her bir ku almasndan tannr.
Her bir ku kendi dilinden kaybeder.
leri uan, ileri konarm.
Kutan korkan dar ekmez.
Uan kular epsi inmes.
Uan ku mahrum kalmas.
Yrtc kuun mr azdr.
b. Karga: 3
Besle grgay, gzn karsn.
Grga bok mekten deniz mundar olmas.
Grga grgann gzn ikarmas.
c. Leylek: 1
Lelek yaz takrtylan geirirmi.
d. Srck: 1
Bir srck, ava diitirmeer.
e. Baz: 1
Baz bazlan, kaz kazlan; kr tauk, kr horozlan.
IV. BCEKLER
a. Sinek: 5 (Sinek 2, Sivrisinek 3)
Hepsi sinekler bal yapmeer.
Sinek bir ey diildir, ama miide bulandrr.
Sivrisinek: 1
Annayana sivri sinek sazdr, annamayana daul zurna azdr.
Ne alr sivri sinek mandann buynuzundan.
Sivri sinekten ya kmas.
b. Ar: 2
Her bir ar bal yapmaz.
Her bir ar bal yapsa, baln okas parasz olur.
c. Karnca: 2
Saa ayaan atnca, solunu karmcalar iyer.
Karmcann karda da varm.
d. Kurt: 1
Kurtsuz aa olmaz.
e. Pire:
Sert pirenin kendi kabna zarar varm.
76

Kaynaka: Mustafa ARGUNAH - Hlya ARGUNAH (2007), Gagauz Yazlar,


Kayseri. mer Asm AKSOY (1988), Ataszleri ve Deyimler Szl / 1- Ataszleri
Szl, stanbul. Nikolay BABOLU (1969), Gagauz Folkloru, Kiinev. Mihail
CACHR (Haz. Harun GNGR), (1998), Basarabyal Gagauzlarn Tarihi, Nide.
zkul OBANOLU (2004), Trk Dnyas Ortak Ataszleri Szl, Ankara. Divan
Lgat-it-Trk Dizini (1972), Ankara. Abdlmecit DORU - smail KAYNAK (1991),
Gagauz Trkesinin Szl, Ankara. kr ELN (1986), Halk Edebiyatna Giri,
Ankara. E. Kemal EYBOLU (1973), 13. Yzyldan Gnmze Kadar iirde ve Halk
Dilinde Ataszleri ve Deyimler, stanbul. Sinan GNEN (2006), Bat Trklerinin
Manzum Ataszleri zerine Bir Aratrma, (yaymlanmam doktora tezi) Konya. Harun
GNGR - Mustafa ARGUNAH (2002), Gagauz Trkleri / Tarih - Dil - Folklor ve
Halk Edebiyat, Ankara. Yusuf Has HACB (Haz. Reid Rahmeti ARAT), (2008),
Kutadgu Bilig, stanbul. Hasan KKSAL (1985), "Eski Trk Toplumunda Kutsal
Deerler ve Kurban Kavram", Trk Halk Edebiyat ve Folklorunda Yeni Grler I, 519531, Ankara. Vedat KURUKAFA (1990), "Ataszlerinde Hayvanlar (Tespit, Tasnif,
Tahlil)", Trk Dnyas Aratrmalar, 68, Ekim, 137-162. Kagarl MAHMUT (Haz. S.
ERD S. E. YURTESER), (2005), Dvn Lgati't-Trk, stanbul. Atanas MANOF
(ev. Trker ACAROLU), (1939), Gagauzlar (Hristitan Trkler), Ankara. Ahmet
YANAR (1997), Hayvan Motifli Ataszleri ve Deyimlerimiz, Erdemli.

/ Okt. Deniz NVER ()


: ,

TRK DNYASINDAK HALK OYUNLARINA GENEL BR BAKI
: - ()
( , ); , ;
, (, , ); ,
; ; ,
; ; , ;
; ; ,
; , ; ,
, ; ,
, ,
, , , ; ,
(, , ).

' , ,
.
, " ",
. ,
1930- . ,

, , , , ,
.
.
, , ,
77

,
, , . ' ,
. .

Trk Halk Oyunlarnn tarihesi, Trklerin dou efsanesiyle balar, Byk


Trk kltrnde ve etkilendii civar kltrler sonucunda kalabalk ve muhteem
bir halk oyunlar hazinesi ortaya kmtr. Tm kabilelerde ve byk
toplumlarda olduu gibi Trklerde deitirdikleri dinlerinin getirdii yenilikler
ve zeliklerin aralarna yanlarnda ve ruhlarnda tadklar dinsel ve toplumsal
geleneklerini de etkileyerek tarihsel geleneklerine bal kalmlardr. simleri,
dinleri veya yaadklar topraklar deimi, toplumsal ve ynetimsel basklar
altnda kalm halklar iin geleneklerini ve inanlarn yaatmann balca yollarl
arasnda halk danslarnn rol byktr. Ne de olsa sadece dans dncesinin
getirdii rahatlkla, toplumlar rahatlkla benliklerini ve ruhlarn korumay
baarmlardr. Hristiyanl seen Romallarda, Mslmanl seen firavunlarda,
Mslmanl seen amanlarda bugn sergiledikleri danslarda ruhlarndaki inan
ve z deerlerini binlerce yldr nasl kaybetmeden tadklarn rahatlkla
gzlemleyebilirsiniz. Asya'da Trkleri, birlikte yaamay kabul eden ve kltrel
deerlere nem veren, trenlerine bal ve yaratc insanlar olarak gryoruz.
Tarihte bildiimiz en byk Trk uygarlklarndan Hunlular ve Gktrklerden
gnmze kalan belgelerden, geleneksel trenlerinin en nemli yerini, Halk
oyunlarnn tuttuunu gryoruz. Davulun, Halay gibi sra oyunlarnda
coturuculuuna ait bir bilginin gelimesi u ekildedir. Hun beyine gelin gelmi
inli bir kzn ailesine yazd bir manzumede yle bir ifade gemektedir.
"Davulu Her Gece Durmaz Dverler, Ta Gne Doana Dek Dnerler".
Bu mektup sra oyunlarnn,(M..200) yllarnda ate evresinde davul
eliinde oynand ve gne batn, douunu ve evredeki doal olaylar
ykleyen halk oyunlarnn sabahlara dek dnerek srdrldn
kantlayan bir belgedir.in Seddi'nden,Kuzey Avrupa'ya, Karadeniz'den
Balkanlar'a kadar geni topraklara yaylan Trklerde danslar;klla,mumla
veya kutsal saylan aralarla yaplr.Kyafetlerdeki renklerin ve motiflerin her
birinin farkl anlamlar vardr.Danslarn bir ounun kutsall zamandan
ortadan kalkm ve elence amala yaplmaya balanmtr.
Trklerin yaad blgelerdeki halk oyunlar, dnlerde, nianlarda,
asker uurlamalarnda, yaylaya k ve inite, doumda, milli gn ve
bayramlarda, kazannla zaferlerde, ferfene,barana,sra gezmesi,yaren sohbeti
gibi yresel toplantlarda oynanmaya devam etmektedir.Halk oyunlar iin
zel bir sahne hazrlamaya gerek yoktur.Oyuncu saysna ve hareket alanna
uygun ak alanlarda oynand gibi kapal alanlar ierisinde de rahatlkla
icra edilebilir.zellikle dnlere,halk oyunlarn iyi bilenler davet edilir ve
oyunlarda ba ekmesi istenir.Bu tr insanlar yrenin sevilen ve sayg
gsterilen insanlardr.Halk oyunlar figr bakmndan zenginliini bu
insanlara borludurlar.Onlar maharetini gsterebilmek iin kendine zg
78

figrler yapmlar ve oyunun oynan biimini gelitirerek seyreden gen


nesiller aracl ile yeni nesillere ulamasn salamlardr.
Trk dnyas halk oyunlarnn konular gnlk konulardr. Taklit, yamur,
hayvanlar-ak sevgi dolaysyla her ey halk oyunlarnn konusu olabilir. Oynanan
oyunlarn mutlaka anlatt bir hikaye'de vardr. Oyun oynamaya bal olarak
insanlar,nlk kyafet veya zel gn kyafetleri giyerler. Trk Halk Oyunlarna
mutlaka bir mzik aleti elik eder. Baz yrelerde ise zellikle kadnlar,mzik aleti
yoksa trk ile oynayabilirler. Kadnlarn bir ksm trk syler bir ksm oynar.
TRK DNYASINDAK HALK OYUNU KIYAFETLERNE GENEL BAKI

Bilindii zere Trk Dnyasnn u an iki kalbi bulunmaktadr. Bir yanda


doduu Orta Asya topraklar, dier yanda yzyllarca nam sald Anadolu
Topraklar, Orta Asya'da bugn bir ok Trk kavmi ve devleti varln
devam ettirmektedir. Kazakistan, zbekistan, Krgzistan, Trkmenistan,
Tacikistan, Afganistan, in, Rusya ve Pakistan'da varln srdren Trkler
bu blgede halk dans geleneklerini canl bir ekilde yaamaktadrlar. Ayrca,
Ukrayna ve Moldova'daki Gagauzlar, Romanya ve dou Avrupa
lkelerindeki Trk aznlklar rf ve ananelerini yaatmaktadrlar. Orta
Asya'da halk danslarnda kullanlan kyafetler artk milli kyafetler olmutur.
Ancak baz blgelerde milli kyafetleri gndelik hayatta kullanan insanlarda
grlmektedir. Orta Asya'da bayanlarn kulland kostmler ok gsterili
ve kapaldr. Kapal olmasna karlk, kadnn st vcudunu belden saran
uzun kollu rengrenk elbiseleri kol ve yaka ssleri tamamlar. Baz
yrelerinde elbise zerine cepken giyilir.
Gagauz Trkleri'nde milli kiyafet halinde elbiseler nadir grnsede
folklor gruplarnda bu gelenek korunmaktadr. lk milli kyafetin bilimsel
adan incelenmesi Do.Dr. Mariya Marunevi tarafndan yaplmtr.
Marunevi kendi eserlerinde kadn elbiselerinin dikili eklini grafik rnekler
ile yazy aktarm ve nedenlerini aklamtr. Ayrca Kazayak kynde
retmen Tudorka Dukal bakanlnda kurulan ilk amatr halk folklor
grubun kadn ve erkek kyafetlerinin izimleri de Marunevi tarafndan
yaplmtr. Gnmzde gagauz milli kyafetleri dier halklar da da
grld gibi ancak halk oyunlar gruplarnda grlmekte. Gagauz milli
kyafetler genellikle Balkan halklarnda varolan modeller ile benzerlik
gstermekte. Bu zellikle Bulgar halklar ile benzerlik aksettirmektedir.
Ota Asya Trk Halk oyunlarndaki bayan aksesuarlarnn en grkemlisi
balklardr. Uzun veya takma salar nemlidir. Gagauzlar'da da uzun sa ve
pelik kzn saadetini sergilemekte ve halkn arasnda gzelliin simgesi
olarak ortaya kmaktayd. Gagauz kzlarn elbiselerini ssleyen birka dizi
altn ise nceleri tccarlar tarafndan Trkiye'den getirilmekteydi ve
"Mahmudiye" adn tamaktayd. Zenginlik derecesine gre altndan
dnde ve eitli vesileler ile dier aile bayramlarnda gelinin , ev
sahibesinin ve delikanl kzlarn boyunlarna taklmaktayd. Ayrca nian
treninde de bazen bir tane bazen ise gelin adaynn bartsnn drt uzuna
79

da drt tane altn taklmaktayd. Gnmzde ise "yalanc altn" dedikleri ve


sahte , altn sars renginde olan "mahmudiyeler" taklmaktadr.
zbekler, Trkmenler, Tacikler barts veya kk fes, ta kullanrken
Kazak Bayanlarn grkemli tyl balklar onlar dierlerinden ayran unsurlarn
banda gelir. Erkekler genelde Orta Asya halk oyunlarnda pantolon gmlek,
ayakkab veya izme giyerler. Gagauzlarda ise izmenin yerini "ark"
almaktadr. Genelde balar ksa veya uzun ipliklerden oluan kalpaklar ssler.
Aksesuarlar kadn, erkek iinde zengindir. Kafkaslarda, kadnn elbisesi ne kadar
zariflese de erkein kostm bir savay andrr. Anadolu'da ise tam bir kltr
leni yaanmaktadr. Anadolu'da yaam kltrler, Arap kltr ve Trklerin
getirdii kltrlerin sonucunda muazzam zengin bir folklor, dolaysyla bir o
kadar eitli halk danslar olumutur. Anadolu Halk Oyunu kostmleri
Bayanlarda alvar arlkldr.Ba sslemeleri el ii oyalara dayanr.Bayanlarda
gze arpan bir unsurda bel ve boyun aksesuarlardr.Erkekler genellikle
gndelik kyafetleri ile oynarlar, ark,izme kes ayakkablar oluturur.Bel
balamalar yresel farkllklar gsterir.Gmlek ve cepken hemen her yrede
grnr.Ege dnda pantolon ve alvar erkeklerin giysilerinin btnn
oluturur.Balkanlar ise Osmanl ile beraber oyunlarnda geliim
salamtr.Rumeli oyunlar ile benzerlik gsterir.Anadolu bayan ve erkeklerinin
oyunlarnda kullandklar kostmleri Balkanlarda grmek mmkndr.
Bayanlarda alvar daha gsterili gmlekler daha serbest ve aktr.
Balkanlarda yaayan Gagauzlar'n arasnda ekilen resimlerde alvar tr
mevcutt, fakat daha sonra ise bu kyefet yerini "fistan" trne brakm.
Balk kullanld gibi sadece yemeni ile salar balanr.

Trkmenistan

zbekistan

Azerbaycan
80

Trkiye

GagauzYeri

TRK DNYASINDAK HALK OYUNLARINA


ELK EDEN SAZLARA GENEL BAKI

Trk Halk Oyunlar tarihinde sazlar ,vurmal flemeli ve telli olarak


eitlilik gsterir.Trk Dnyas sazlarnda rnekleri ve kullanma biimlerini
sralamak gerekirse;
KOPUZ: En eski Trk halk algs olarak bilinmektedir. Ancak kopuz
adyla anlan farkl alglara rastlanmaktadr. u anda hl Anadolu,
Kafkasya ve Orta Asya'da kullanlmaktadr. amanlar trenlerde kopuzu
kullanrlard.
DUTAR: Orta Asya'nn birok yerinde kullanlan Dutar; Uygur,zbek ve
Trkmen halklaryla adeta zdelemitir. Tar tel anlamna gelir ki Dutar, iki
telli, setar telli, ahar tar drt telli saz demektir. Dutar, "Dtar", "Dotar",
"Dotar-i Mayda" gibi imlalarla yazlabilmektedir. Dutar'n gvde ve sap
uzunluu.100-120 cm kadardr. Dombra gibi asl gvde armudi biimde aa
oyma veya yaptrma olabilir. Anadolu 'da buna benzer ki Telli adnda bir
saz vardr. Yine Anadolu'da Irzva, Ruzba veya Dede Saz ad verilen ve iki
grup telle alnan sazlarla Dutar'n tarihi balantsnn olduu ortadadr.
Ancak bugnk Anadolu ikitellileri denilen en kk boylardr.
Arnavutluk'ta ifteli adyla bilinen bu algnn alm teknii de
Anadolu'dakilerle hemen hemen ayndr. Uygur Dutar: Parmakla alnan
dutar, iki telli olup telleri ipekten yaplmaktadr. Dut aacndan yapraklar
halinde imal edilen armudi biimli bir teknesi ve yine dut aacndan kapa
vardr. Genellikle drtl veya beli akortlanr. Oktav ve nison akortland
da grlr. Sesi yksek deildir. Perdeler kromatik sra ile yerlemitir.
Teller tek tek alnamayaca iin iki sesli al mecbur klar.
BALABAN:Orta Asya Trk lkelerinin bir ounda kullanlan yresel
dilli, flemeli alglar snfna giren nefesli bir algdr. Bugn Balaban'a
Azerbaycan ve Anadolu'nun bir ok blgesinde rastlamamz mmkndr.
Bat Azerbaycan blgesinde bazen de Balaman, Mey veya Ddk denilir. 910 adet ses perdeli olanlar da Azerbaycan ve Trkistan'da kullanlmaktadr.
81

Grgen, ceviz, erik ve benzeri sert aalardan yaplanlar varsa da en


makbul kays aacndan yaplandr. Bir gvde (govda) ve az tarafna
taklan ses karc yass kam azlktan ibaret olan Balaban, 280-300
milimetre uzunluunda ve 20-22 milimetre apndadr. Sesi mat ve hafiftir,
sesi zayf olduu iin daha ok kapal mekanlarda ve oda toplantlarnda
alnmaktadr. Kam zerindeki kska sayesinde ses inceltilip
kalnlatrlabilmektedir. zel bir yntemle yasslatrlan kam, kska ve
gvdeden meydana gelir. Kskacn kam zerinde aa veya yukar doru
itilmesiyle yaklak bir perdelik ses deiimi yaplabilmekte ve zellii ile
alg gruplarna hemen uyum salayabilmektedir.
APHARTSA:Abhaza'larn eski iki telli yayl ulusal algsdr.Gnmze
kadar ilk ekli ile korunmutur.18.yzyln sonunda bu alg tm Abhazya'da
kullanlyordu.Bu algnn kaybolmasnn nedeni 1877 Osmanl-Rus
harbinden Trkiye'ye kaan blge insanndan kaynaklanmaktadr.Gal
blgesinde bu algnn yerini grc sazlar almtr.
AYMAA:Keli telli bir arptr.Artk kullanlmamaktadr.Leningrad
mzesinde orijinal bir Aymaa sergilenmektedir.
AHIMAA:Aymaa gibi kullanlmamaktadr.120 yandaki bir
Abhazyalnn tarifi ile .E.KORTUA tarafndan izilerek yaplan son Ahmaa
,Abhazya Devlet Mzesinde sergilenmektedir.
TAR: Uzun sapl, ran, Azerbaycan, Grcistan, ve baz Kafkas
lkelerinde kullanlan telli bir alg aletidir. Tar ( ) kelimesi, Fara'da "tel"
anlamna gelir. Tar, tpk sitar ve dutar gibi, gitarn kkenini
oluturur.Gnmzde ranllar ve Azeriler aralarnda bu alg aletinin kendi
kltrlerinden geldiini iddia ederler. ran tar, be tellidir. Dervi Han, tara
altnc bir tel daha eklemitir. Azeri tarlar ise farkl eitlerde olup,
eitlerine gre farkl sayda telden oluabilir.
BALAMA:Ya da Saz Trk Halk Mziinde yaygn olarak kullanlan
telli bir alg trdr. Yrelere ve boyutlarna gre deiik isimlerle tannr.
kopuz, cura, saz, r, dombra, ikitelli, tanbura, tar, v.b. Kullanlan teknie
gre mzrap veya parmaklar ile alnr. Parmaklarla alma tekniine elpe ve
dvme denir. Genellikle altta iki elik ile bir srma bam, ortada iki elik ve
stte bir elik ile bir srma bam teli olmak zere toplam 7 tellidir.
CURA: Trk halk alglarndan biridir. Anadolu ozanlar tarafndan
oklukla kullanlan bu algnn uzunluu 55-60 cm kadardr ve balama
ailesinin en kk algsdr. Cura genellikle alt, be, drt ya da tellidir.
ki telli curalar da vardr. Bu curalarn alt teli "la", st teli "re" sesine
ayarlanmtr. Curalarn tekne derinlikleri ile gs genilikleri 15 cm
dolayndadr. Sap uzunluklar ise 40 cm kadardr. Sapn ucundaki burgu
denen anahtarlarla alg akort edilir. Drt telli curalarda stteki tel ahenk
telidir. br teller bu ahenk telinin sesine ayarlanr. Saplar ksa olduu iin
curalarda az sayda perde bulunur.
82

DAVUL: Bilinen en eski vurmal alglardan biridir. Ahap, maden ya da


pimi topraktan silindirik bir gvdeye gerilen deriden oluur. El ya da
sopayla alnr. Biimi deise de dnyann her yerinde ve her toplumda
kullanlan bir algdr.
ZURNA:Trkiye'nin bir ok yerinde kullanlan, tahta, metal ve kam
kullanarak yaplan, yksek sesli, bu yzden byk davul ile birlikte alnan,
yine bu yzden ak havada kullanma uygun, nefesli saz eididir.
KAVAL. oban algs olarak bilinen kaval, yrede daha ok imir
aacndan (nadiren livori, incir ve erik aacndan), altta 1 ve stte 7 delikli olarak
imal edilir. Dilli kaval ve dilsiz kaval olarak adlandrlan iki tr vardr. Dilli
kavaln ucunda ses retimini salayan bir ddk bulunur. Dilsiz kaval ise ii bo
bir boru olup alan kii nefes teknikleriyle istenen sesi ckarr.
NEY: (Farsa: ;Arapa: ; Trke: ney; dier: nai, nye, nay, gagri
tuiduk, or karghy tuiduk), Smerlerden beri btn Trk topluluklarnda
srekli grlm olan,flemeli algdr. Benzer rnei Aztek Kltr'nde de
bulunmaktadr. Kagarl Mahmut, Divn- Lgati't-Trk adl Trk Kltr ve
Dil'ini anlatan eserinde, Sagu denilen, "Erler" iin dzenlenen, lm, erdem
ve aclar anlatan tren'lerde kullanldn aktarmtr.
KEMENE:Dou Karadeniz blgesinde yaygn olan ve rebap, keman tr
yayl alglarla akraba olduu sanlan, bir yay yardmyla alnan telli geleneksel
halk algsnn ad olup, klasik kemene ile kartrlmasn nlemek amacyla
Karadeniz kemenesi ya da Laz kemenesi olarak da adlandrlmaktadr.
Gagauzca kemene: Kemene. Kemeneci: Kemeneci. (s.143, Gagauz
Trkesinin Szl)
BENDR: Bir kr harekete geirmekle yaratlan hava akmnn
etkiledii serbest metal dillerinin titremesiyle ses karan haval algdr. Bir
ya da iki klavuz ile bir krkten oluan akordeon da, serbest metal dillerin
titremesi, klavyenin tularna basmakla salanr.
GAYDA: Gagauz Hristiyan Trklerinde gayda: Tulum (alg).
Gaydadan alma: Tulum almak. (s. 100, Gagauz Trkesinin Szl, Prof.
N.A.Baskakov)
Gagauzlar'n arasnda ise u enstrumanlar arlkl yer almaktadr:
nceki temelli Gagauz mzik tarzlaryla balantda: 1- Telli 2turkforum.netNefesli ve 3- Vurmal olarak grup mzik aletleri ve halk
orkestras bulunmaktadr.
Telliler-yayl veya aaaeneli olmak zere iki ksma ayrlrlar. Yayl
telliler: Kemene (Kaus). Bat mziin Kemanla Kontrabas ... gibi sazlardr.
aaaeneli telliler: Kobza (Trk Ud algsna benzer) ve tanbur ... gibi aletler.
Nefesliler: Kaval Ddk Cgrtma Gayda (Tulum) ve Bat mziin
Klarnetle Trompet... gibi eydir.
Vurma aletleri: Tek kullanlan orta ll Davul) gibi eydir.
83

Sesli mzie refakat edip veya solo roln oynayarak Gagauz halk
mziinde genite akordeon da kullanlmaktadr.
u yukarda ad geen aletlerden Gagauz mziinde enstrmantal sololar veya
ansambliler (2-3 kii) ve orkestralar (8-10 kii) birlikte meydana gelir. Gagauz halk
orkestras ya kendi kendine srf enstrmantal eserler alar veya refakat vazifesini
yerine getirir. (Dmitriy Gagauz http://209.85.135.132/search?q=cache:
UhfCtPZOZkgJ: www.fatihdernegi.org/kadinca-gagauz)

Davul

Kopuz

Tar

Akardiyon

Ney

Cura

Aphartsa
84

Kaval

Zurna

, . . / Yrd.Do.Dr. Gll KARANFL


()

GAGAUZ FOLKLOR DLND ARHAZMALAR
. ,
, ' . , .
' .
. '
.

Halkn gemii, yaam koullar, istekleri, kazand uurlar, halk aardan hem
sevindirn olaylar halkn folklorunda ok gzl bir biimd korunmaktadr.
Folklor her zaman humanitar bilimcilr (tarihcilr, etnograflar, soiologlar,
literaturaclar, dilcilr) tarafndan aratrlmaktadr. En dolgun, en dooru
materiallar folklorda bulunmaktadr. Folkloru aratrarkan gemilerd
halklararas ilikilr, aralarnda yaanan ho ve kt olaylar da belli olr.
Gagauz halk uzun zaman Balakannarda trl kkenni halklarlan bir
arada yaam. Bu komuuluk zaman gagauz dili yaam, hem gelimi,
hem kaybetmitir. Bir ok tannm bilimcilr, gagauz dilinin korumasna,
arlar. Dilin, trl zoorluklara bakmayarak, yaamas onun gemiin,
kklerin, adetlerin, dinin saygdan dolay var olmaktadr.
Gagauz dili tarihinin renilmesi folklorsuz dnlemez. Bellidir, gagauz
dili hem Rumn, hem Rusiya mperiyalar zaman dild konumak yasak
edilmiti. Okullarda hem ocuk baalarnda, kyn resmi i yerlerind gagauzca
lafetmk yasaklanmt. Dil yaad sade aylelerd! Folkor sa korundu kd
yaplan kz derneklerind, dnnerd, horularda, sokakta. Ancak dedelerimiz
olan derin sayg bu gn bil folklorumuzu hem dilimizi yaatmaktadr.
Hi biey bakmayarak gagauz dili gen okullarada okunmktadr, gen
gagauza iir hem proza kitalar tiparlanmaktadr, gagauz dilinin grameri
gelimektedir. Dil yeni szlr geler, oyu eski trkemizdn olan szleri
kenarlatrarak gelir. Sz arhaikles d, unudulsa da folklorda olan szlr
kalmaktadr. En ok da trklerd, dastan hem baladalarda kendini koruyan
folklor dili kimer-ker masallarda kendi z leksikasn kaybeder. Kimer-ker
folklor rneklerini okuyarkan okuyucu maanas bilinmeyn szler
rastlamaktadr. Tiparlanarkan da birka annalmayan sz baka trl yann
yazlar sa, artk o eski lafmz kaybetmek hatasnnan kar-karya kalrz.
Buna gr bu aratrma folklor dilind olan arhaizmalara baaldr. Aaada
yazdmz szlr gagauz dilind kendi maanalarn kaybetmi, ya da baka
maana alm, birka sa dar insan evresind annalr:
a "yemek, gida", dmen "rul", kadna "kar", er "beygirin stn
koyulan oturacak, rus.sedlo", kfa "eli, rus. posol", at "beygir", civan
85

"gen", cvil "okumam insan" (yn. trk, azerb. cahil), uva "kar yer,
kr, l", bal-erbet "ekerli su", kuma "para", el "yabanc taraf, aalem",
itraf "dolay", mehlem "ila, yaa", (yn. trk melhem), Nene\\nine "mali",
(yn. azerb. nn), zurna "alg, enstruman" (yn. trk, azerb. zurna
keskin sesli ddk) mkfat "baa, priz", yaalk "basma", amaanet "rus.
zalog, zaklad", keten "rus. lyon", cavair "paal donak ta", (yn. trk,
azerb. cevahir), kement "almaz dnk", ar "kesilm aa", (Konmu ar
stn), hata "rus.opasnost", raabet "istek, arzu", kafir "dinsiz", muflet
"veleniye, volya", h.t.b.
lafbirlemeleri: Allarozolsun (Allah raz olsun deyimi)
kebeteersin ((A)kibetin hayir olsun), nered akibet arab. "yaamann
sonu, br dnn"(1).
stn ktlar "ensedilr"
hor grm \\ for grm "ok grm " (yn. gag. horoz\\ foroz, tr.
sarho- gag. sarfo)
amaa "yol gitm, bayrlar amaa",
tembihlem "takazalamaa"
divan durmaa "izmet etm"
at eerlem "rus. osedlat konya"
bezm "bikmaa",
yad etm "kenarlatrmaa, yabanc grm" (rus. otvergat)
Kimer ker folklor materiallarnda gagauz orfografiya szl icin d
faydal olr. rnek,
burada sz, ama lafetmek dilind kullanlr brda, buray sznn
yerin (bray\\bry) kullanlr.
Gagauz dilind artk unudulmu ku adlarna rastgeleriz: kumru yn. trk.
kumru, azerb. qumru "gugu soyu", sre "saak kuu" azerb. sr
"vorobey". Gagauz dilind ku adlar temas taa renilmedi. Burada da
yardmmza folklor gelebilir.
Gagauz dilind millet adlar taa bir formada kullanlmr. Ama folklor
materiallarnda bulrz grc "gruzin", trkmen, macar "venger", arnaut,
bulgar, srp, zbek, tatar, urum hem t. b. Bu millet adlarn biz gagauz
antroponimiyasnda da greriz.
Gagauz dilind fitonimlr aratrlmad. Folklorda rastgeleriz kalanfir
(karanfil ?), feslen, kamia, iidm, menek, flambur\\lambur "lipa" yn.
tr. hlamur, iek adlarna (F\\H ses diiyimi).
Bildiimiz gibi, Gagauzlar hristian olduklarna gr kii adlar urum, latn,
slavyan, h.b. kkennidir. Folklorda trkkkenni kii adlarna da rastlriz:
iek, Menev, Demir, Dilber. Bu olay gagauzlarn kii adlarnn ncelr
trkkkenni olmasnn aklr (2).
86

Yukarda verdiimiz bir-ka sz taa derindn aklamaa altk.


El sz.
-Anacm ana sevgili,
Acdan tatl olur mu?
Acdan tatli olmaz
Eldn d karda olmaz... (3)
Pindim katr belin, Lazari,Lazari.
ndim urum elin, Lazari,Lazari.
Urum eli talca, Lazari,Lazari.
Kzlar kara kalca, Lazari, Lazari (4,s.60).
Aalm, aalm, hey
Yavrum eller
Ne ellr duysun bizi, hey,
Ne biz elleri (4, s.55)
Baka bir parada:
O beni vermedi istediim
O beni verdi arya,
Arya el elin,
El eline ba hayduda (3).
Gagauz dilind bu sz yotlu okunr "yel". GRMS t el sz
kaydedilmemitir. Okuyucular bu sz el (insan eli ) olarak annrlar.
Yaptm aartrmaya gr, el sznn maanasn ancak yal insannar (70
yatan yukar ) bu sz aalem, yabanc gibi annrlar.
Uva sz. Gagauz szlnd arh. (eski) nianiylan olmasna bakmayarak
uva szn gagauzlar annamrlar. GRMS-t boluk yer, llk gibi
verilmektedir. Azerbayacan trkcesind bu sz oba hem Trkiy trkesind
ova//oba fonetik variantlarnda tannmaktadr. Azerbaycan trkcesind el-oba
ift sz gibi kullanlmaktadr.
A sz. rnekt byl sylener:
Fesln aldm a iin,
Yandm kara ka icin.
Edi yl izmet ettim
Bir ift kara ka iin(3, s.92)
A "yemek, gida" sz gagauz szlnd eski gibi kayd edilmitir. Ama
bu sz kullanlmaktan kmtr. Halk bu sz artk anlamr. Bu morfem
ancak ac lafnda kendini korumutur. Hem d (Bealma, tlk,
Dezginc aazlarda) a olsun deyimi yemek yarasn, faydal olsun deymin
seyrek t olsa rastgeleriz. Bn krm tataralarn dilind a olsun gagauza
bereketli olsun, trk afiyet olsun maanasna gelmektedir. Bunun iin
87

gagauzlar bereketli olsun lafbirlemesinnn barabar, a olsun deyimini d var


nas kullansnnar.
Yad soz gagauz folklorunda salt yadetm ilii formasna kalm. Ama
artk bu formada dildn kmak hatasylan kar-karya durer. Ancak baka
trk dillerind yad szn "yabanc" maanasn bulerz. Yadetm ilii d
"atmaa, unutma, bir-birin yabanc olmaa" manasna geler. rnekt bl
deer: Burcu- burcu kokuyor selm glleri,
Baldan-ekerdn tatlydr ninem dilleri
Yadetmyin beni
Badetler drsm (Badet - badet dua, din,?, Badat ?)
Unutmayn beni (4, s.50).
Btn bu arhaik szleri bulmaa deyni, gagauz morfologiyasn,
leksikasn, sintaksisini dooru aartrmaa deyni Trkologiyann renilmesi
pek lzmn.
Gagauz dili gramatikas rus dili garamatikasnn temelind yaplmtir. Bir
ok i (orofografiya, sintaksiz) yenidn baklmaldr. Bu ii gerekletirm
deyni gagauz kkenni Trkologiya uzmannarna lzmnlk duyrz.
Dnerim, ani trkologiyay isl biln kadralar gagauz dilinin aktual
problemalarn ozebileceklr. Ama, ne yazk ki, gagauzlarn biricik Komrat
Devlet Universitetind ne Trk dili, ne d Trkologiya dersleri verilmeer.
Gagauz halk ok zel bir haklktr. Onnarn zellii, trl kkenni
halklarlan yaamasna bakmaarak, dilini, dinini, adetlerini, kulturasn
korumasdr, hristian olmalarna bakmayarak Allah, Haci, kurban, kadir
gecesi, kfir, gur, h.t.b. szleri bn d kullanmasdr. (Kadir gecesiyln
baal var nas slem, ani belli ki, gagauzlar muselman din bayram
tutmrlar, ama tlk aaznda Kadir gecesi duumu "ksmetli, yn. rus.
"roditcya v rubake" deyimind kullanlmaktadr). Dilimizin, kulturamzn
zenginniini, onun paayn halka vakdnda gsteremesek, bu zenginnii koruya
bilmesek, kendimiz olan sevgiyi alamasak, halk gibi kaybelmk durumuna
geleriz. Gagauzlar indi zoor durumda yarlar, dilin, kulturann, el
zanaatlarnn ilerlemesin lzm kadar para buraklamr.
Dil uzman gibi hesab ederim, ani gagauz dilinin dooru gelimesi iin pek
tez bir zamanda lzm:
kkler gagauz dilin kar sevgi hem sayg alansn (bu Gagauz
Yerinin Bakannda lzm eketsin);
uak baalarnda hem okullarda iki dilli retim yaradlsn;
talantl genleri gagauz dili uurunda meraklandrlsn;
Komrat Devlet Universitettind gagauz dilinnn barabar derindn
trkologiyann renilmesi plannatrlsn.
88

Ksaltmalar:
yn. yanatr
azer. - azerbaycanca
Trk. trk
h.t.b.- hem taa baka
GRMS - Gagauzca Rusa Moldovanca Szlk, Moskva, 1973
Kullanlan literatura: 1.G. Karanfil. Gagauz dilinin lafetmk etiketlerinin gelim
problemalar. www.turkolog.narod.ru. 2.. .
. Trkbilim dergisi, ,oilk Ankara, 2009. 3. Gagauz folkloru, Kiinev,
1969. 4. Sabaa yldz 45, Komrat, 2009.

, . . , .
/. . , . ( - )

( )

( )

XVI-XVII .
,
. ,
, ,
. ,
, ,
.
,
, , , .
: ,
, , , .
.


.
, ,
.
.. : "
:
" " , "", ,
"" ." ( .., 1974, 39)
89


,
, - -
, .

("", ""), ("
", " ", " ") .
"", ,
.
:
" .
, ,
".(, 1987.) ,
,
.


,
" ", "", "" .

, -
, .

, .
,
,
.. (, 1980)
"" .
,
, ,
.

, ,
, . ,
-.
"" -
,
. , ,
. .
:
90

" ,
.
, .
?"
,
.
-.
-".
, , , ,
. ,

: "Krktk, krk bir olduk - ocuum geldi" (
, - ).
: "Getirin krk yllk kz hem krk vedr arap.
Kesin o kz yapalm bir konu" ( ,
- ).( .., 1997, 61)
,
- .

- . ,
"" ,
, , :
Azbaenin glysn,
mrmn zlfkeriysn.
Doru sle Benn hanm
Ang beyin yarysin?

,
.
-,
?

Azbaenin glym,
mrmn zlfkeriyim.
Doru slrim Asan beyim
Asan beyin yaryim.

,
.
, -,
- .


, ,
.
:
, ,
.
,
,
.
91

: , ,
. ( ..,1990; .., 1971)
,

:
Aazm sedef dedi,diim inci,
Ban sevamedim bla genci.
parim-sevarim turumcuyu
Bil, bana Gldaani delar.

, ,
,
"".
, .

" " ,
: "
. - , ,
,
. ,
, .
, , ".
"Er znda bla gzellik grnmemiti bu vaktlara kadar. Kim sa
deyarmi ki o nica gn duumas, bakas annadarm, an onun z ar dolma
ili gl gibi, doyamasn bakmaa. Gz ak bak nsann reeni ate iina
sokarm. Kim iitmi onun trklern reena saalk kabletm, o sesi durukmu
hem sekmi, nica oma sznts, nica ku umas".( .,.2002,115)

,
.
Ban ba, alnmadk kaleyim,

,
,
.
,
,
.
()

ocuk bana belayim:


Elima-blezik, parmama-zk,
Annma-gerdan, burnuma-nfa
istarim.

("
");
- .
-. ,
(, ), (, ),
(, ). ,
.

,
, "
92

". . ,

. ,
.
" "

.
, , .
- ,
.
,
.

" ", : "
, ,
, ".
, .
"Bu kemenei oolumun yafklusuer gn gelirdi, gz yannan ykaard
sannan da silardi. Yedi yl geel beeri..."
,
, - ,
, , :
Gitme yarim , gitme,
Yar yollarn kesilsin.
me elm, ime,
Trk alm, baslsn.
Benim yarim yer znda geziy,
Ka-kirpiy ehne Mehrem yazy.

" , .
.
, , ,
.
,

"

, " ", ,
, , ,
,
. " , .
: - , ,
..." ( .. 2000, 132). ,
-,
, ,
. " ,
, , ...".
: " ,
- . . ,
93

, ".
: " ", , ,
, . ( .., 1990, 77)

:
, , ,
.
: . ,
, , , ,
, ,
. ,
, .

.
. , , ,
, ,
.
.
, -
. , ,
:
Kam-gzm atmm,
Gam terlere batmm.
Ama senin nndeki imeklere
Nitel* sd katmlar.
nndeki imeklere bal katsnnar,
meysin, zere seni otalayacaklar.

"- ,
,
, ,
,
,
, ".

.
, , ,
.

, .
" , ,
, ".
. ,
,
, , , .
. : ",
, !" -
94

.
, : "
, ".
, .
, .

. ,
, . ,
,
.
- , .
, .
.
, , - , ,
,
. , ,
, , ,.
, : ",
, !". ,
-
.
,
, .
, ,
.
, , , , "
". ,
.

. -,
- - , ,
,
. -,
-
. ,
, , .

,
, " ".
95

: . () 1987-2008. ..
. -, 1990. . ..
. .: , 1974. ..
// , 6.
, 1990. .. //
. . . ., 1971. ..
. , 1997. .
// . 1. , 2000.
. "" // Anuarul Institutului
de Cercetri Interetnice al A..M. V. III. Chiinu, 2002. P.115-118.

. . / Yrd. Do. Dr. Zehra GRE ()


""
" "
AHMED'NN SKENDER-NMES LE GAGAUZ HALK ANLATISI
"MAKEDONYALI SKENDER" HKYESNN MUKAYESES
, ,
' "" .
. "",
,
.
. XV . ""
,
.
'.
, ,
. ,
, ,
.
, ,
, ,
- .
""
.
, ,
, , '

. " "
,
..
ABSTRACT

Iskender-namah is in tne common story of Eastern Literature and as the


first time in verse took place Firdevsi's Shah-namah. After Firdevsi is

Bu alma SU BAP Koordinatrl tarafndan 09701179 proje numarasyla desteklenmitir.

96

processed by the Nizami in Iran Literature. Alexander's conquest of the


countries of eastern and eastern time issues which are covered by skendernme many Turkish poets. Turkish literature in the field first hand the life of
Alexander's legendary is Ahmedi. XV. century is written in this period
mathnawi Ahmedi's skender-nme as important, and our literature and the
most famous is the first of mathnawi skerder-namah on. The time came to
me today is not forgotten. Works are printed on a broad geography is
reproduced. Works between the Anatolian Turks, except that the value and
importance of love to read and shows.
Divan literature has grown between the major poets of the Turkish
Balkan, but between Gagauzes not find the opportunity to develop. However
all the colors and beauty of the Turkish folk literature and has come up
today. In the Eastern literature and Turkish literature in the common love of
the work on the West skender-nme been effective on Turkishness, the
rumor about skender between Gagauz Turkish folk tales as told.
Gagauz people have described the study and Ahmedi's skender-namah
the Macedonian Alexander the story is thematically comparison, similarities
and differences were detected. Thus, living in different geographies, different
dine and connecting members of two cultures as an element in the framework
of the Turkish world skender-namah on an evaluation of the common
cultural values, is targeted.
Key Words: Ahmedi, skender-namah, mathnawi, Aleksandr Makedonsky
ZET
Dou edebiyatlarnn ortak konusu olan skender-nme manzum olarak
ilk defa Firdevs'nin ehname'sinde yer almtr. ran edebiyatnda
Firdevs'den sonra Nizam tarafndan ilenmitir. skender'in dou seferi ve
dou lkelerini fethini konu edinen skender-nme birok Trk air
tarafndan da ele alnmtr. Trk edebiyatnda skender'in efsanev hayatn
ilk ele alan Ahmed'dir. XV. yzylda Ahmed'nin skender-nme'si bu
dnemde yazlan mesnevilerin nemlilerinden olup, edebiyatmzda
skerdername konulu mesnevilerin ilki ve en nlsdr. Yazld zamandan
gnmze gelinceye dein unutulmamtr. Eser geni bir corafya zerinde
yazlp oaltlmtr. Eserin Anadolu dndaki Trkler arasnda da okunup
sevilmesi onun deerini ve nemini gstermektedir.
Balkan Trkleri arasnda ok byk airler yetitiren divan edebiyat,
Gagauzlar arasnda gelime frsat bulamam, ancak Trk halk edebiyat btn
renkleri ve gzellii ile gnmze kadar gelmitir. Dou edebiyatlarnn ortak
konusu olan ve Trk edebiyatnda sevilerek ilenen skender-nme konusu Bat
Trkl zerinde de etkili olmu, skenderle ilgili rivayetler Gagauz Trkleri
arasnda halk hikyesi olarak anlatlagelmitir.
almada Ahmed'nin skender-nmesi ve Gagauz halk anlats olan
Makedonyal skender hikyesi tematik olarak karlatrlm, benzerlikler
97

ve farkllklar tespit edilmeye allmtr. Bylece, farkl corafyalarda


yaayan ve farkl dine mensup iki kltr birbirine balayan bir unsur olarak
skender-nme konusu erevesinde Trk dnyasnn ortak kltrel
deerlerine dair bir deerlendirme hedeflenmitir.
Anahtar Kelimeler: Ahmed, skender-nme, mesnevi, Makedonyal
skender
skender gerek bir tarih ahsiyet gerek bir hikye kahraman olarak
doudan batya tarih sahnesinde yer alan byk krallardan sanatkrlara dein
derin izler brakm, etkilemi, ilham kayna olmu, dahas yknlecek bir
ahsiyet, bir kimlik olarak gemiten gnmze kadar gelmitir. yle ki
zaman zaman Kur'an- Kerim'de ad geen skender-i Zlkarneyn ile
kartrlm ya da bilinli bir ekilde byle bir karklk yaratlarak
Makedonyal skender'e adeta kutsiyet atfedilmitir.
Makedonyal skender'in ad btn dnyaya yaylm, savalarndan
aklarna kadar ona dair her unsur destanlam ve onun efsanevi hayat bir
kimlik eklinde dilden dile aktarlarak sadece fethettii lkelerde deil
dnyann drt bir tarafnda anlatlmtr. Anadolu'dan balayarak Hindistan'a
uzanan seferleriyle bu lkelerde yaayan insanlarn hafzalarnda derin izler
brakan skender'in kiilii etrafnda domu olan bu tr efsanelerin en eskini
ekli filozof Callisthenes'e ait olduu sylenen Pseudo-Callisthenes
(Dzmece Kalistenes) adl eser tekil etmektedir. Bat dyasnda skender
hakknda yazlanlarn esas bu esere dayanmaktadr. Dou mistisizmi iinde
efsanevi bir mslman kahraman olarak anlatlan skender hikyesinin ilk
manzum ekli Firdevs'nin ehnmesi iinde yer alan 2500 beyitlik
blmdr. Bu blm slam edebiyatlarnda yazlan ayn konulu btn
eserlere de kaynaklk etmitir. Konuyu skendernme adyla bamsz bir
eser olarak ele alan ilk ir, Nizm'dir. ran edebiyatnda Emr Hsrev
Dihlev'nin yne-i skender'si, Cam'nin Hirednme-i skender'si
nemlidir. Arap edebiyatnda "sret'l-skender" gibi mensur eserlerden
baka tefsir ve tarih kitaplarnda ilenmitir. Hint edebiyatnda
Gakulaprasada'nn Krnme-i Skender'si vardr. (nver, 2000:557-559)
Eldeki bilgilere bakarak Trk edebiyatnda skender konusunun mstakil
bir eser olarak ele alnmasnn XIV. yzylda balad grlr ve bu konulu
eserlerin kayna da ran edebiyatdr. Dier taraftan Zeki Velidi Togan'a
gre skender, ilk Aryn ftihlerin timsl ismidir. Dolaysyla burada
skender, Makedonya fetihlerinden nceki savalarda Turan'a kar savaan
krallarla i ie gemi bir figr olarak karmza kar. (Togan, 1981:25)
M.. 330-M.. 327 yllarndaki olaylarla balantl olan u destannda da
Makedonyal skender'in ran zerinden Asya'ya doru yrrken yaplan
savalar ve bu savalarn Trklerle ilgili blm anlatlmaktadr. Douya
ekilmeyen 22 ailenin Trkmen adyla anlmalaryla ilgili sebep aklayc
bir efsane de bu destan iinde yer almaktadr. u destannda Makedonya kral
98

skender ile Turan hkmdar u'nun ordularnn Fergana'da karlam


olmalar Trk kltr ile Bat kltrnn M.. 4. yzylda tanm ve
birbirleriyle bilgi al veriinde bulunmu olmalarn gstermesi bakmndan
nemlidir. (Ercilasun, 1991:6-10) Dier taraftan Kagarl Mahmud'un
Divan Lugati't-Trk adl eserinde igil, Uygur,Tutma ve Trkmen
kelimelerini aklarken Zlkarneyn'den sz etmesi ve onu Fars diliyle
konuturmas skender'in Trkler arsnda nceleri bir ran hkmdar olarak
tannd anlamna gelmektedir. (nver, 2000: 558).
Trk edebiyatnda ilk manzum skender-nme Ahmed'ye aittir.
Ahmed'nin 1390 ylnda tamamlad skender-nme'si I. Byezid'in olu
Emir Sleyman'a takdim edilmitir. Mesnevi, skender'in efsanelemi
hayatn anlatmann yannda felsefe, din, tasavvuf, ahlak, tarih, corafya,
astronomi, siyaset gibi konularn ilendii retici bir eserdir. Aslna
baklrsa skender'in hayat burada bir ereve hikye durumunda olup airin
mesnevideki amac retmektir. Nitekim tarih bir ahsiyet olan skender'in
hayat hikyesi ile mesnevinin kahraman olan skenderin hayat hikyeleri
birbirinden ok farkldr. Dier taraftan air; edebiyat, amacn
gerekletirmede bir ara olarak grd mesnevisinde skender'in aklar
gibi yan konular da ileyerek eserine edeb bir hviyet kazandrmay da
baarmtr. Ahmed, Dou edebiyatlarnn bu ortak konusunu kaleme alrken
hem kendisinden nce yazlm olan skender konulu eserlerden hem de
bunlarn haricindeki eserlerden faydalanmtr. Konuya yeni motifler
ekleyerek mesnevisine te'lif eser grnm kazandrmtr Bu grkemli eser,
Trk edebiyatnda yazlan mesnevilerin en nemlilerinden olduu gibi ayn
zamanda en nlsdr. Yazld zamandan gnmze gelinceye dein
unutulmamtr. Eser geni bir corafya zerinde yazlp oaltlmtr.
Eserin Anadolu dndaki Trkler arasnda da okunup sevilmesi onun
deerini ve nemini gstermektedir. 20
Balkan Trkleri arasnda ok byk airler yetitiren divan edebiyat,
Gagauzlar arasnda gelime frsat bulamam, ancak Trk halk edebiyat
btn renkleri ve gzellii ile gnmze kadar gelmitir. Dou
edebiyatlarnn ortak konusu olan ve Trk edebiyatnda sevilerek ilenen
skender-nme konusu Bat Trkl zerinde de etkili olmu, skenderle
ilgili rivayetler Gagauz Trkleri arasnda halk hikyesi olarak
anlatlagelmitir. Gagauz Trkleri, byk Trk-slm kitlesinden Hristiyan
olmalar sebebi ile uzaklam olmalarna ramen, kltr ve dil bakmndan
Anadolu'ya sk skya baldr. (Ukun, 1998:753) Etnik ve lengistik
meneleri bakmndan Trk rknn Ouz boyuna mensup olan Gagauzlar,
Osmanl ve Anadolu Trkl ile ayn menee sahiptirler. Osmanl
Trkleriyle drt asra yakn Balkanlarda ayn ky ve kasabalarda i ie
20
Geni bilgi iin baknz: smail nver, Ahmed, skender-nme, nceleme-Tpkbasm, TDK
Yaynlar, Ankara, 1982, s.3-30.

99

yaayan; ayn dili konuan ayn rkn mensuplarnn birbirlerini etkilemeleri


kanlmazdr. (Argunah, 1991: 538) Yaar Nabi Nayr'n "Balkanlar ve
Trklk" adl eserinde aktard ve hayretle karlad "Besarabya'da bir ok
trkler ve maniler bildiini haber verdikleri bir ihtiyardan bana geliigzel bir
para sylemesini rica ettim. Kerem ile Asl'dan msralar okudu."eklinde
aktard anektod bu anlamda gzel bir rnek tekil eder. (Nayr, 1936:82)
Gaguzlara ait bu szl kltr rnleri ilk olarak yirminci yzyln
balarnda bir Rus generali olan Mokof tarafndan derlenmitir. 21 Mokof,
Bulgaristan'da yaayan Gagauzlarla da ilgilenmi onlarn azlarndan da
derlemeler yaparak Gagauzki teksti (Kazan 1895) adl eserinde sunmutur.
Gagauz anlats Makedonyal skender hikayesi de Mokof'un derledii
szl rnler arasndadr. Ahmed'nin skender-nmesi ile Gagauzlar
arasnda anlatlan Makedonyal skender hikyesini tematik olarak
karlatrmadan nce Mokof'un derledii bu anlatdaki olaylarn srasn
gstermek yerinde olacaktr. Bu olay sras yledir:
"1. Kral Filip'in ocuunun olmamas, savaa giderken, ocuksuz
bulursan kafan keserim, diye karsn tehdit etmesi.
2. Byc ve filozof bir kraln, yapt savalarda yenileceini fala
bakarak anlamas zerine klk deitirip Filip'in memleketine gelmesi.
3. Bu byc kraln, Filip'in ocuunun olacan sylemes, onunla
gn geirerek saraydan ayrlmas.
4. ocuun doumu ve bu amala geri gelen byc kraln, doacak ocuun
dnyay alacan ve adnn da 'Aleksandr Makidon' olacan bildirmesi.
5. Filip'in bir d grmesi, olu olduunu renince ziyafet verip lkesine
geri dnmesi.
6. Aleksandr'n okula balamas, byc kral tarafndan yetitirilip
astrolojinin retilmesi.
7. Aleksandr'n ihtiyar bycy ldrmesi ve onun gerek babas
olduunu renmesi.
8. Tek boynuzlu tayn domas, kimsenin tutamad bu taya
Aleksandr'n binip sefere kmas.
9. Yolu zerindeki topraklar fethedip Aleksandr'n evine dnmesi,
babas yaland iin Aleksandr'n padiahla layk grlmesi.
10. Tahta gemeden Tatarlarn ayaklanmas zerine Tatarlarla mcadelesi
ve onlar esir almas.
11. Dost grnen bir padiah tarafndan ingenelerin de i birliiyle Kral
Filip ve karsnn esir edilmesi.
12. Aleksandr'n anne ve babasn kurtarmas.

21

Valentin Mokov, Nareiya Bessarabskih Gagauzov/Radloff Proben, Bd. 10, S t. Petersburg, 1904,
s. 48-53

100

13. Filip'in lmnden sonra hara toplayan Dariya adl padiahn


Aleksandr' yetitirme teklifinde bulunmas ve hara istemesi. Bu teklifi
reddeden Aleksanr'n Dariya ile mcadelesi ve onu ldrmesi.
14. Aleksandr'n Trk padiahyla mcadelesi ve onu ldrp kzyla
evlenmesi.
15. Por padiah ile mcadelesi ve onu ldrmesi.
16. Aleksandr'n seferleri boyunca nce karncalarla sonra kularla daha
sonra da yaban adamlaryla mcadelesi ve galip gelmesi.
17. Deniz ar bir memlekete varmas, orada gidecei yolu renmesi.
18. Aleksandr'n Cennet'e varmas, orada gidecei yolu renmesi.
19. Balk padiah ile mcadelesi.
20. Deniz kenarndaki bir maarada hazire bulmas.
21.Aleksandr'n tek gzl, tek ayakl ve tek kollu bir halkla karlap
onlar aslanlara paralatmas, ilerindeki elmas talarn almas.
22. skender'in kemdi memleketine dnmesi, zehirlenerek ldrlmesi."
(Ukun, 1998:754-756).
Gagauzlarn hikyesi ocuu olmayan kral Filip'in savaa giderken seni
ocuksuz bulursam kafan keserim diye karsn tehdit etmesiyle balar. Bu
balangta, dikkat eken unsur "ocuksuzluk motifi" ve buna bal olarak
ocuu olmayan kadna erkein sergiledii tavrdr. "ocuksuzluk motifi"
halk hikyeleri, destanlar ve masallarda ortak bir unsurdur. Dier taraftan
divan edebiyatnn manzum roman ya da hikyeleri diyebileceimiz ve bir
masal havas tayan mesnevilerde de ocuksuzluk motifiyle karlarz.
Leyl ile Mecnn mesnevilerinde; Badat vilayetinin emirlerinden Ben
Amir her eye sahiptir fakat bir evlad yoktur. Evlat hasretiyle yanan emir,
hayr ve hasenatlarda bulunup daima Allah'a yalvarmaktadr. Sonunda duas
kabul olur ve olu Kays dnyaya gelir. Vmk u Azra'da herkesin
adaletinden memnun olduu Taymus adl hkmdarn mutluluunu
glgeleyen derdi bir ka defa evlenmesine ramen ocuunun olmamasdr.
(Ayan, 1998:19) Bu rnekleri oaltmak mmkndr. Ancak Gagauz
anlatsndaki bu motif Ahmed'nin skender-nmesinde yer almamaktadr.
Ahmed skender'in soyu ile ilgili olarak tarih gereklie sadk kalmtr.
skender Feyleks'un oludur. Annesinin ad ise skender-nme'de de
Gagauz anlatsnda da sz konusu edilmemitir.
Tarih bir ahsiyet olarak skender ya da asl adyla Alexandros M..
356'da Makedonya'daki Pella kasabasnda domutur. Babas Makedonyal
II. Filip, annesi ise Epiros prensesi Olympias'tr. slm tarihiyle ilgili
kaynaklarda skender'in fetihleri hakknda doru bilgiler verilmekle beraber
onun ailesi ve ahsiyetine dair rivayetler ounlukla efsaneye dayanmaktadr.
Babas Philippos'un ad Filefs, Feylefs ya da Ahmed'de olduu gibi
Feyleks olarak geer. Annesi Olympias'n ad ise Rukya veya Rufya'dr.
Soyu hakkndaki bilgilere gelince, bu konu eski ran'n rencide olan mill
101

gururunu tatmin amacyla menkbeletirilmitir. Buna gre skender Filip'in


deil I. Dr'nn oludur; yani son Pers hkmdar III. Dr'nn kardeidir. I.
Dr, Filip'i malup edip haraca balaynca Filip kendi kz Halay' Dr ile
evlendirir, ancak kzn vcudu kt koktuundan babasna iade edilir.
Hekimler kz "sandars" otundan elde ettikleri ilala ykayp tedavi etseler
de olumlu sonu alamazlar. Fakat Halay bir olan ocuu dourunca ona
annesinin ve otun adna nispetle Alexandros ad verilir. Dolaysyla isminin
bandaki "el" Arapa'daki harf-i ta'rife tekabl eder. (Kaya, 2000:555-556)
Gagauz anlatsnda ise skender'in babas, grnte kral Filip'tir. Ancak
gerek babas ad zikredilmeyen, byc, filozof bir kraldr. Byc kral bir
hile ile Filip'in karsn kandrr ve onunla gece geirir. Doum
yaklatnda kendisini tekrar armasn ve doum vaktinde yldzlara
bakacan syler. Doum zaman geldiinde ise "Bu saatte doan ocuk
dnyay alacak ad da Aleksandr Makidon" olacak eklinde kehanette
bulunur. Bylelikle kahramann ad belirlenmi olur. Ayr bir ad koyma
treninden bahsedilmez. Bu srada sava meydannda olan kral Filip bir rya
grr. Ryasn bir filozofa tabir ettirir. Filozof krala bir erkek evlad
olduunu, onun btn dnyay zapt edeceinin ama tahtna giremeyeceini
syler. Bu bir rya motifidir. Bilindii zere Trk mitolojisinde rya motifi
nemli bir yer tutar. Halk anlatlarnda da sklkla rastlanlan bir motiftir.
nsanlk tarihi boyunca bilinmeyenin anahtar gelecein habercisi olarak
bazen korkulan, bazen hayranlk uyandran ryalar edeb eserlerde farkl
akisler meydana getirmilerdir. (Gnay, 1992:88)
slmi kltrn bir eseri olan Ahmed'nin eserinde ise slmiyetin yasak
ettii by ya da sihire rastlanlmaz. Doan ocuun ismiyle ilgili olarak da
bebein doumundan mutluluk duyan Eflatun ve Bukrat'n ona skender
adn verdii; ayrca doduunda iki zlf olduu ve bu yzden de kendisine
Zlkarneynin lakab verildii sylenir.
skender'in eitimi konusu da her iki eserde birbirinden farkl olmakla
birlikte, sadece skender'in eitim ya her ikisinde de yedi olarak verilmitir.
Ahmed'de skender'e alt yana kadar gzel ve iyi huylu bir dad bakar.
Yedi yana girdiinde ise Aristo'dan hner renme zaman gelmitir. lah
ilimlerden, felsefeden, riyazetten, tbtan, siyasetten haberdar olur, on yana
geldiinde ise artk bir filozoftur. Ayrca avlanmaya ve ok atmaya heveslidir.
Gagauz hikyesinde skender yedi yanda okula gider. Bir retmeni, ayrca
ona yldzlar reten bir yal adam vardr. skender bu yal adamn
lmne sebep olur, durumu annesine aktardnda ise onun gerek babas
yani byc kral olduu anlalr.
Ahmed'nin mesnevisi Feyleks'un lm zerine yerine on be yandaki
olu skender'in Rm'a ah olmasnn anlatlmasyla devam eder. Gagauz
hikyesinde ise on iki yandayken bir at evcilletirmi ve bu atla sefere
km baka memleketlere gitmi lkesine dndkten sonra Filip yaland
102

iin yerine gen padiah olarak seilmitir ki skender o srada Ahmed'de


olduu gibi on be yandadr. skender'in on be yanda ah olma bilgisi her
iki eserde de tarihi metinlere uygunluk gstermektedir. Ancak Gagauz
anlatsnda dikkat ekici ksm skender'in atdr. skender on be
yandayken at srs iindeki bir ksrak, eyrek uzunluunda tek
boynuzlu harikulade bir tay dourur. Tay kimseyi yanna yaklatrmaz.
skender ksrak ile tay ayr bir yerde besler, bytr ve bu at ehliletirerek
onu yanndan ayrmaz ve onunla seferlere kar. Ahmed bu ata hikyesinde
yer vermemitir. Gaguz hikyesinde ad anlmayan bu at skender'in nl
Bucephalus isimli atdr. Teselyal Philonikos tarafndan skender'in babasna
hediye edilmitir. skender grnce sahip olmak istedii bu at babasndan
istemi fakat huysuz olduu iin babas baka bir at semesini sylemitir.
At inceleyen skender onun glgesinden rktn anlam atn ban
gnee doru evirmi, sonra zerine binmi at binicisini zerinden
atmamtr. skender bu at gittii her yere gtrmtr. zerindeyken hi
sava kaybetmemitir. Atn resmini paraya basmtr. Bu at Hindistan'da
ldnde skender onu gmdrd yerin yaknna bir ehir kurmu ve
buraya da atnn adn vermitir. (www.boukephalos.com)
Dier taraftan Gagauz anlatsnda karmza kan bu at motifi btn
destanlarda mterek bir motif olarak en nemli unsurlardandr. Bu durumu
Trklerin atl bir millet olmasyla aklayabiliriz. Dede Korkut hikyelerinde
de ayn durum sz konusudur. Btn bu edeb eserlerde kahramanlarn atlar
bir binek hayvan olmaktan te arkadatr, en deerli varldr. Tpk
skender'in at Bucephalus gibi.
Gagauz anlatsnda skender'in padiah seilmesinden sonra Tatarlarn
ayaklanmas zerine Tatarlarla mcadele etmesi anlatlr. Hikye dost grnen
bir padiahn ve bu padiahla ibirlii yapan ingenelerin hile ile kral Filip ve
karsn esir etmesi ile devam eder. Bu motif Gagauz hikyesindeki entrik
unsurlardan biridir. (Ukun, 1998:758) Bu olaylar Ahmed'de yer almaz.
skender'in Dr ile mcadelesi her iki eserin de ortak konularndan
biridir. Gagauz anlatsnda Dariya diye ad geen hkmdar Dr'dr.
skender hara toplayan Dr ile savar. Ahmed'de skender'in Dr'yla
mcadeleye azm etmesi ryasnda bir melein kendisine bir kl vermesi ve
Aristo'nun bu ryay yorumlamasyla gerekleir. skender'in artk tek bir
emeli vardr o da btn dnyann hakimi olmak. Burada karmza yine rya
motifi kar. Kahramann ryas, hem kutsal hem de gelecein delili olma
ilevindedir. Nitekim skender'in dnyaya hkmetme arzusunun dayana,
grd bu ryadr. skender'in ryas Ouz Kaan destannda Ouz
Kaan'n veziri Ulu Trk'n ryasna ok benzemektedir. Nitekim vezir
ryasnda altn bir yayn gn dousundan gn batsna gm okun ise
kuzeye gittiini grr. Ryasn Ouz Kaan'a anlatrken Aristo'nun
skender'in ryasn yorumlamasna benzer ekilde "Gk Tanr dmde
103

verdiimi hakikate karsn! Tanrm btn yeryzn senin nesline


balasn." diye yorumlar. (Kuzuba, 2007: 306)
skenderle Dra arasndaki ilikilerin anlatlmasnda Gagauz anlats ile
Ahmed'nin mesnevisi arasndaki bir baka ortaklk ise her iki hkmdarn
eliler vastasyla birbirlerine meydan okuma ekilleridir. Dr skender'e
askerinin ne kadar ok olduunu ima etmek ve gz da vermek iin eliyle
beraber bir uval susam gnderir. Bu remzin srrn anlayan skender,
Ahmed'nin mesnevisinde oraya bir horoz getirir ve btn susumlar ona
yedirerek, askerin ok olmasnn bir faydas yok, mesajn gnderirir. Gagauz
anlatsnda ise skender bir avu susam azna atarak yer ve Dr'nn
askerlerini de byle yiyeceim, der. Karlk olarak da Dr'ya demirli biber
yollar. Ben onun gnderdiklerini yedim, o da bunlardan yesin ve benden yle
hara istesin, diye haber gnderir.
skender'in Hint seferi srasnda mcadele ettii Fr padiah, Gagauz
anlatsnda Por padiah olarak gemektedir. Ahmed hikyeyi anlatrken Fr
pariah Keyd'in grd ryay, Keyd'in skender'e gnderdii drt deerli
hediye; bir filozof, bir tabib, itike eksilmeyen bir kadeh ve gzellii dillere
destan kz ehrbanu'yu ve fillerle sava hikye eder. Fr on iki bin fili
skender'in askerlerinin zerine gnderir. Daha nce fillerle yaplan bir sava
grmeyen skender buna tedbir dnr ve Fr'un on iki bin filine karlk bin
tane bakrdan ve ii ate dolu fil timsalleri yaptrr. Fr'un filleri ile skender'in
yapma filleri karlatnda ortalk yangn yerine dner ve byk bir sava
sonunda Fr kaarken ldrlr. Gagauz anlatsnda ise bu mcadele daha farkl
anlatlr. Por padiah skender'i yenemeyeceini anlaynca onunla teke tek
dvmeyi teklif eder ve ikisi dvmeye karlar. skender bu dvte
yenileceini dnr. Por padiahna, seninle szmz nasld, askerler geri
duracakt ama bak geliyorlar, diyerek padiah arkasna baktrr ve bu srada
ban klla keser. Gagauz anlats Firdevs'nin ehnme'sine daha yakndr.
ehnme'de de skender Fr'a bo yere kan dkmemek iin teke tek dvmeyi
nerir ve dv sonunda onu ldrr. ( nver, 1982: 17) Ahmed bu olayda baz
deiiklikler yapmtr. Fakat Ahmed'de ve Gagauz anlatsndaki ortaklk hiledir.
Her iki durumda da skender'in hilesi bilgelik doludur.
Ahmed'nin mesnevisinde skender Fr'u yendikten, Hind ile Sind'in hakimi
oluktan sonra karsna hi kimsenin ba edemedii etrafa dehet saan bir
ejderha kar. skender yine bilgece o yrenin halkn ejderha musibetinden
kurtarr. Gagauz anlatsnda ise skender'in yolu bir kumlua der ve burada
karncalarla mcadele eder. skender'in karncalarla ilgisi altn bulan karncalar
efsanesiyle ilgilidir. Efsaneye gre Kuzey himalayalarda mavi gzl, ak renk
sal, sava tabiatl, cesur bir kabile yaamaktadr. Onlar Fars hkmdar
Dr'ya birok altn getirirler ve altn bulan tuhaf canllardan bahsederler. Dr
bununla ilgilenir ve muazzam sarayna bu canllardan getirtir. Bu haber,
Farslardan Heredot'a ular ve o da bu canllar karnca diye adlandrr.
104

Makedonyal skender de Hindistan'a sefer at vakit, altn bulan bu


karncalarn peine dmeyi maksat edinmi, fakat niyetine eriemeden geri
dnmtr. (ner, 1997:174; Ukun, 1998:759) skender'in karncalarla
mcadelesi Ahmed'nin mesnevisinde yoktur.
Ahmed, skenderin Msr yolculuunda, skenderiye'nin kuruluundan,
deniz kenarnda yaptrlan ve lkeye yaklaan dmanlar haber veren yksek
stundan bahseder. Gagauz anlatsnda da etraf insan kemikleriyle dolu olan
zerinde "buraya gelen ileri gitmesin geri dnsn" yazl olan bir heykelden
bahsedilir. skender askerleri grmesin diye bir muambayla heykelin zerini
sarar ve ilerlemeye devam eder. Hikyede skender'in aynasndan ve
stundan bahsedilmez.
Gagauz anlats skender'in yaban adamlaryla mcadelesiyle devam eder.
Bu yaban adamlarnn kim olduklar ya da neye benzedikleri ak deildir.
Hikyede geen bu yaban adamlarnn Ye'cc ve Me'cc olduu tahmin
edilebilir. Bu konu Ahmed'de de ilenmitir. Bilindii zere skender,
Ye'cc ve Me'cc'e kar Sedd-i skender denilen bir set yaptrmtr. Bu
efsanevi seddin yapln anlatrken Ahmed, Firdevs ve Nizam'den Ye'cc
ve Me'cc topluluunun bulunduu yere giderken in hkmdar Tamga'n
skender'e yol gstermesi olayyla ayrlr. Bir baka farkllk ise skendernme iindeki yeridir. Set yapma Firdevs'de bengisu yolculuunun sonunda,
Nizam ve Ahmed 'de skender'in in'den dnnde verilmitir. (nver,
1982:17; Ukun, 1998:760) Gagauz anlatsnda set sz konusu edilmez.
Gagauz anlatsnda skender bir kaleye kapatlm on iki kral ve Yontiya
padiahyla karlar. Yontiya padiah skender'e bir kapla su verir ve altm
yana geldiinde bu suyla ykanmasn syler. Yontiya padiahnn verdii
bu suyun b- hayt olabilecei dnlebilir. Ahmed b- hayt konusunu
Firdevs'den yararlanarak anlatmtr. Ancak skender'in yola k noktas
Firdevs'de ran iken Ahmed'de Msr'dr. Dier taraftan skender'in
Zlkarneyn-i Evvel'in mezaryla karlamas ise sadece Ahmed'de
anlatlmtr. (nver, 1982:18)
skender'in elmas vadisine varmas da Ahmed'de ve Gagauz anlatsndaki
ortak bir dier konudur. skender-nmedeki elmas vadisi hikyesi Nizami'de de
bulunmaktadr. kisi arasnda byk bir ayrlk olmamakla birlikte yerleri
deiiktir. Nizami bu olay skender'e peygamberlik verildikten sonra dinini
yaymak iin kt yolculuk srasnda anlatr. Olayn getii yer gney yarm
kredir. Ahmed ise bu olay skenderin Hint adalarndan in'e gidii srasnda
verir. Olayn getii yer Selamit adl bir adadr. (nver, 1982:18) Elmas vadisi
zehirli ylanlarla doludur ve elmaslar elde etmek mmkn deildir. skender
tuzak kurularak bin kartal tutulmasn emreder. Tutulan kartallar iki gn a
braktrr ve vadiye de bin para et attrr. Elmaslar bu etlere yapr. Sonra a
kartallar vadiye salar. Kartallarn hcum ettii etlerden zerlerine yapan
elmaslar dklerek bir yere birikir ve adamlar bu elmaslar toplar. Gagauz
105

anlatsnda ise skender tek gzl ve tek ayakl bir toplulukla karlar. Onlarn
padiahn tutmu ama padiah; bizi ne yapacaksn, bizden bir ey umut etme,
deyince de acyarak serbest brakm. Ancak ilerinden birisinin, ne ahmak adam
o bilse bizim barsaklarmzda ne var, o zaman bizi salmazd, dediini duyunca da
on bin aslann onlarn zerine salar ve paralattrarak ilerindeki elmaslar alr.
Her iki hikyede de ortak motif skender'in elmaslara ulamak iin vahi
hayvanlar kullanmasdr.
Gagauz anlatsnn sonunda skender'in kendi memleketine dnmesi ve
lm anlatlr. Buna gre kendi topraklarnda zehirlenerek ldrlmtr.
Ahmed skender'in lm konusunda Firdevs'yi izlemitir. Ahmed Firdevs
de olduu gibi leceini eitli yollardan renir. skender bir burun
kanamas neticesinde lr.
Ahmed'nin skender-nmesi ile Gagauz anlatsnn tematik olarak
karlatrlmasn amalayan bu almada Gagauz anlatsnn olay sras
takip edilmitir. Trk slm kltrnn bir eseri olarak Ahmed'nin skendernme'sinde Makedonyal skender bir slm kaharaman olarak ilenmitir.
Bilindii zere Ahmed'nin skender-nmesi olduka hacimlidir. Dolaysyla
Ahmed'nin mesnevisindeki olaylar zinciri daha fazladr. Mesnevi skender'in
savalarn, kahramanlklarn, olaylar karsndaki bilgece tavrlarn
anlatmann yannda onun gnl ilikilerini de sz konusu eder. Gagauz
anlatsnda ise skender'in ak maceralarna yer verilmedii grlr. Netice
itibaryla yukarda ortaya konulmaya allan bezerlikler ve farkllklara
dayanarak skender konusunun farkl dine mensup iki kltr birbirine
balayan ortak unsulardan biri olduunu sylemek mmkndr. Dier
taraftan baka bir ifadeyle skender konusunun douyu ve baty birletiren
tarih ya da edeb bir miras olduudur.
GAGAUZ ANLATISI
ALEKSANDR MAKEDONSKY
Bir kral varm, Filip, eketmi cenga gitmaa, smarlam karsna: "aan geri gelecm, seni uaksz bulmaym. Her uaksz bulursam, kafan kesarim."
Bir-da gena' baka kral vard baka yerda, baka padiahnan cenk yedrdi, hem
o fi-losof-du hem biic-ydi. Oralarda padiahlar hepsini a yldreydi, zerem
ya-amurlan ekardi. Da onun stn hepsi kalkt. Da o zaman kalkt, dkt
balmumu, baksn, yenseycek-mi, osa yenilecek-mi? Grd, ki yenilecek.
Ondan sora dkt kapu ynnda bir tutan stilp patedini, da girdi ieri, iindi
baka rubaya, da dedi onikillera: "htiyar gideerim, gen gelecam." Da ald
ylalarn, gitti Filibin memlekettina hem gezdi yerda, baand: "yla aln".
Osa baka yerda gezmedi, salt onun kapusu ynndn gearkan, baand, zerem
bilirdi, hadi onun uaa olmayor. Da padiahka aard onu ieri, yla ersin uak
olmak iin. Da o bakm yellina, da demi padiahkaya: "yapadcan san bir
yerkek yevlat, ama kartaldan peeda o olacek; avama yak mumlar da gelecek
sana bir kartal, grnecek kafas aslan, kanatlar biri altn, biri gm, da o
106

gelecek bk giirlty-nan, da onun gurultusundan mumlar stinecek, ama


korkma. O avam brakasm kapular ak. Da o adam olacek, da onunnan yat,
da uaan olacek" (Osa kendiydi). O bilgi adam alm srtna bir arslan derisi,
da gitmi padiahkanm oda-larna. Baksa kapular ak. Padiahka durayor
ardakta. Girmi ieri, kapam kapllar, soyunmu, da yatm padiahkaynan.
geca sra vardr, gndan sra vard, bakm kihada bilgi, da demi
padiahkaya: "imeyasin bu gnnerda iki, zera balattn oc. Da gideca
zaman, dedi aan uak duvacek, beni r, da ban bakaym planetalar, da slah
planetada duusun". Da tsaritsa yapt ona ogra-da-iinda bir kuhna. Vakit geldi
duumaa, aard gena onu da o dedi: "durma sindi, zera saatlar fena". Da ast
onu ayaklarn yukar, da aan vakit geldi, kol-verdi onu, da dedi. "duusun
sindi". Da bu saatta duvan dnneya alacek, hem ad Aliksandri Makidon
olacek". Filip taa orda cenkta d grd: gktan dt bir kartal ymmrtas
yeteenin-stna, da krld, da kt iindan bir ylan, da dolat o kap, da
del girmedi, yld. aard Filip Afapasiyi filasofo, dedi: "ban bir d
grdm gktan bir ymmrta dt yeteemin stma, da krld. indan kt
bir ylan da dolat kap, da aaza geldiynan, giramedi yerina. Da filasof dedi
ona: "o zaman senin bir yerkek yevladm olmu, da o dbdz dnneyi
zaptyedecek, ama tahtna girameycek". Padiah ddii bir telegrama yev:
"var-m benda sevinmelik yevda, osa yok-m?" Kar ddii, ani var
sevinmelik. Filip-ta orda bal yapt. Tamamlad, cengi bitterdi, geldi yeva,
grd, ani var asl. Alik-sandra aan yedi yandayken, kolaya gidardi, bir da
uitelisi vard yevda, onu asabit yredirdi. Kursunu bittirdiktan sora, aard
onu ihtiyar planetalar yret-m, da yretti hepsini. Yrendi, da dedi ocuk
ona: "san kendin nezaman yl-can?" O-da dedi: "ban kendi yecelimdan
ylmeycam, beni oolm yldrecek". Da yitirdi onu, dt kalidordan, da
bcek, da seni yldrecek". Da yitirdi onu, dt kalidordan da yld.
Kaarak, gitti anasna, sledi: "ban bir hata yaptm." Anas dedi: "ne hata?"
"ihtiyar, dedi, yoldurdum". O, da dedi: "ban ona sordum, beni bukadar
yrettin, ye san kandin nedn ylecan, sn laazm bilsin? Oda dedi: zer
bileerim, beni oolum yldrecek. Bnda dedim ona: nezaman sn yevle-necn,
da olacek oolun, da bcek, da yldrecek seni, da yittirdim onu, dt
ardaktan, da yld". Anas dedi: "gnah yaptn dedi, hakma boban o dur". Sora bk sralardan gmd onu. Aan oldu Aliksandr: on be yanda, hergeleda
bir ksrak kullunnad, yapt bir kuli, bir buynuzlu, etvert buynuzu. Da hergeleci geldi hebera: "padiahm, dedi, hergeleda bir ksrak yapt bir kulun, ne
minunat, bir buynuznan, da yok na yaklamaa". Padiah ta dedi: "getir yev
k-sraa". Sindi getirtti yev ksraa, yaptrd bir demir ograda, da kapad oray
kulunu ksraklan. Orda besledi onu, kulun btinc. Kabaatllar oray atard, o
yldrd onnar boynuzlan. Kimseya da tutulmazd, vard bir delik, da
deliktn buynuzunu karrd. Aliksandra Makidonda on sevrdi. Sindi o
padiaa (Hlp) yapt bir bal. O konuurkan. Aliksandra Makidon koydu
107

kantarmay bana, da pindi ona. O zamandan kimsey ona yel koymad.


Tokattan karkani grd-lr, birta grmedilr. Padiah smarlad adamlarna,
pinsinnr hem isl beegirle-r, gitsinnr onu aramaa. ekettilr, da gittilr
yizini buldular, da bir ukura ye-titilr, on stncin geni-ti, da onnar ukur
iind aradlar. O gitmi, atlam ukuru. Atldynan ukuru, gitti baka
memlekett, buldu birerd ark, evireerlar, dneerlar iitleri. Aleksandri bir
ker evirdi, kt bir harap, kllan kesti onu. Bir ker taa evirdi, gen harap
kt, onu-da kesti. nc ker evirdi, gen harap kt, onu-da kesti. Ald o
yeri iitleri kesti, geleer yev, karlad atllar, dedi: "nereyi gideersiniz?" "Seni
aramaa", dedilr. "Ne iin kuvalayorsunuz beni? Luzgr tutulmaz." Geldi yev
babas-da aalard, onikilr-da hesapladlar, bir padiah ayrsnnar, o
yedmeycek ihtiyar deyi. Aliksandra Makidonda baalad beegirlerni, da girdi
ieri, da onnar-yukarda konuurdular. Aliksandra da iitti laf-larn onnann, ald
ska'unu da urdu birisina, yoldurdu, hem baard aslan gibi. Y-brlr-da
korktular, da atladlar yer. Da atladynan, taa ikisi yld. Aldlar o leleri, da
atladlar yer. Da atladynan, taa ikisi yld. Aldlar o leleri, mezar-laa
gmd, da yertesi gn yollad haber o kalan onikilleri, gelsinnr padiah
ayrmaa. Onnar geldilr, ama tez gelmedilr. Geldiynn Aleksandri dedi
onnara: "ne padiahmz." O-da dedi: "kim?" Dedilr: "sn gen padiah
olacn." Tatar-lar-da kalkt-stn Filibin, o-da yollad Aliksandrii ceflg. Da
gitti Aliksandra, nekadar tatarhk vard, hepsini bozdu, ald yesir. Bir yerd da
peeda oldu inge-nelr, da onlarn arasndan ayrdlar krk kii, hep zengin
ingeneleri. Da gelsinnr Filib, da yalvarsnnar, bozmasn onnann yerini deyi,
pek fukaar kaldk. Giidilr yrtk ruba, da geldilr Filib. Filip-ta onnara saa
olun dedi, koydu onnara masa, doyurdu onnar. Onnar iirkan, bir-da baka kral
geldi, ama o inge-nelr o krallan laflar bir-di. Filip dedi ona: "ne geldin?" Oda dedi: "yiittim, ih-tiyarlk-ta ok hasta yatmn, da geldim, dolaaym seni."
Bk ykram yapt ona Filip, da o-da Filib teklif yetti: "buyur sn-da biz,
bn-da sana ykram yapaym, bir ker ylmedn. Gtrkan, daa iin
girdiynan, kt kraln askeri laf-lymlar, tuttular, baaladlar Filibi, da braktlar
baal. Aliksandriya da telegrama ddler, hani bobasn filan kral baalad
deyi. Bobasn baaladlar, anasn-da aldlar, zerem anas pek gzl-di hem
gen-ti. Aliksandra-da iittiynn geldi, taa yerin yetimedn, yetiti onnan
yolda, on bin askernan. Ald anasn hem onun askerini, da getirdi yev. Gitti
gen tatarlara cenk yetm, bozdu tatarhk, be alt kral oldu, yesir aleer, iitti
Dariya. O bk padiah-t hepsinin harcin toplard. Filip-ta yld, Dariya
yollad Aliksandriya bir adam, gelsin, onu kolaya vereyim, da yredeyim onu,
zerem pek ge kald. Da o adam dedi ona: "Dariya teklifedeer, gelsin
yrenm hem harcilar getirsin." Hem Dariya ona yollad bir taligacik,
oynasn dedi. O da evirdi, evirdi, da sbtt onu: "ban dedi bl gezecam
onun meras iind." Adam gitti geri. Dariya sordu: "ne gelmedi?" O-da
sledi olduu gibi, hani dedi ona ne hara verecm, ne da onu sesleycam. Da108

riyanm da pek yfkesi kt, yollad ona bir baka adam bir uval nai te onunnan. Aliksandri dedi: "ne geldin?" O da dedi: "Dariya teklif-edeer harcilar-iin,
her seslemcan, te bukadar askeri var, seni kaybedecek." Aliksandra-da dedi:
"a uval, bakaym netrl kuvedi var." At uval, ald bir au hai, att
aazna, yidi. "Ban, dedi, onu te bl iineycm." Ama, dedi, ban-da kuvedimi
gstereyim, yollaym ona, o-da yisin benim askerimdn. Baksn iya bilirsa
yisin iym-sa, ban onu te bla iyecm." Yollad Aliksandra Dariyaya, bir
demirli krmz biber. O-da dedi: "yisin bunnardan bir au. Bn yidim, dedi,
onun baa-ndan, da o zaman gelsin bendn har istem." Ondan-sora
Aliksandra gitti as-kerinnn, da kaybetti Dariyay. Ordan eketmi ceng-etm,
ilkin trknn ceng yapm. Trk padiahn yenmi, da alm onun kzn, trk
padiahn kesmi kendi yelinnn. Ordan gitmi Por-padiahna. Paysnmlar
ceng-etm. Por padiah demi: "dur, ver bana iki gn mhlet." O bolam.
eketmilar gen ceng. Por-padiah kaavi adamm, grm ani
yenseymeycek, demi Alik-sandriya: "Aliksandri! Gel ikimiz delim."
kayorlar ikisi dm. Anna-m Aliksandri ani Por onu yenseyecek,
demi: "nasl-d lafmz, asker geri dursun, ya bak, onnar geleer." Por bakm
aardna, Aliksandri urmu klnan, kesmi kafasn, alm onun padiahln,
da gitmi ileri. Urmu bir kumlaa, gecelemi o kumlukta, da on bin asker
tam karmclan. Ordan gideer ileri, gecelemi bir yerd. Oray-da gelmi bir
soy ku, on bin asker kavramlar beegirlr stndn. Kalan asker baalatt
birr demet saz, da gen geldi o kular, da o demetleri tututurdular, da yand
kanatlar, da yoldurdu on bin ku. Da aan kt ordan, gitti ileri, grd bir
karart. Yetiti oray, orda vard bir stlp. O stlpn dolayan saad adam
kafasym hem kemik. Da gitti stlpa, da okudu. O stlpta yazard: "buray
geln, ileri gitmesin, geri dnsn." O-da ald, da sard onu mua-maynan, asker
grmesin. Ordan ceketti, gitti bir bayr-stn. kt, o bayrda vard yaban
adamlar, onun on bin askerini yoldurmular, karp daay koktan, da aanan
urularm. Sora o-da yoldurmu yaban adamlarn, bakayor bayrn stundan,
grneer bir denizin-yteenda bir kara yer, da gitmi oray. Baksa orda var bir
kala. O kaled varm oniki kral, kapanmlar kaleya, da grdynn onu,
demilar: "ne arayorsm burda, Aliksandri? San buray geldin, ama geri gitmeycan." O demi Yontiya padiahna: "gidecm." Gitti oray, da Yontiya padiah
dedi: "yok-mu bir kabn, verelim sana su, da ykan o synan, altm yanda olduynan." Alm su, da eketmi, gitmi bir kaleya. O kala cennet-mi. Incerlar
demi: "ne arayorsun, Aliksandri burda? Bundan buyan yok naan gidasin." Oda dedi: "ban bilmeerim, nn gideyim." Incer gsterdi ona, nean gitsin. Dnd geri, gitti balklarn-padiahma, da cenk etti balklaman. Da tuttu diri balkpadiahm, da balklar hepsi geminin-aardma gidrdi, trk alarak. Da durdu,
da onnara padiah koydu. Ordan gitti, kt denizdn. Denizin kenarnda buldu
bir mahra. Da girdi be-z askemn iin atl. Da beegirlar hepsi ksrak-t, killileri braad darda. Da aan girdi oray, buldu orda hazn paras. Hepsi birar
109

hi-iba doldurdu, birr-da hizir-ta buldular, da hepsi ald birar, da koydular


sngii-lera. Da kulilar kinem baladinan, ksraklar, da ekettilar gitm.
sutka gittilar, da yetitilr Krtiyannara, onnar her gn ceng-edrdilar.
Onnar-da y-retti, na yldrsnnr turnalar. Ordan gitti bir soy adam bir
gznn, bir ayak-nan, bir-da kolnan. Da tutmu onnarn padiahn. Da dedi
Aliksandriya onnarn padiah: "npacan bizimnn: bizd bir ayak, bir gz,
biir-da kol, ne umut-ede-ersin bizdn?" O-da kolvermi onnar. Kolverdiynn,
demi birisi: "ne ahmak-padiaa bu adam, o bils bizim barsaklarmzda ne var,
o salvermeycek." Da vard on bin aslan, da kolverdi onnar, da yoldurdu
hepsini. Paralatt o aslannara, kard ilerindn almaz talarm, gideer ileri
yetieer bir padiahlaa, da gezarkan orda, grm bir mahra, aazmdan ttn
karm. Demi Aliksandra: "ban gire-cam, bakaym ne var onun iinda." Da
girdi. Aan girdi oray, buldu orda kay-natsn, buldu Por-padiahn.
Grdynn onu, dedilr: "san-dam girdin buray Aliksandri?" O-da dedi: "ban
geldim sizi grm, dmedim burda sizin gibi ze-etlenm. Onnar orda baal
durularm sincird, o cendem-mi. km ordan, gitmi kendi yerin.
Yetitiynn, kurmu lagar. Granitsay getiynn, da yapm bal. Konuurkan,
vermiler ona otrava. Da ylm gelmikan kendi topraana.(Mokov, s. 48-3.)
Kaynaka: ARGUNAH, Hlya (2007) "Gagauz Edebiyat", Gagauz Yazlar, Trk
Ocaklar Kayseri ubesi Yaynlar, Kayseri, s.89-118. ARGUNAH, Mustafa (1991),
"Gagauz Halk Edebiyatnda Osmanl Trk Kltrnn zleri", Trk Kltr, S.341, Yl
XXIX, s.533-538. AYAN, Gnl, (1998), Lmi', Vmk u Azr, nceleme-Metin, Ankara:
AKM Yaynlar. ERCLASUN, Ahmet Bican (1991), "u Destan Hakknda", Milli
Folklor, s.6-10. GNAY, Umay (1992), Trkiye'de k Tarz iir Gelenei ve Rya
Motifi, Ankara: Aka Yaynlar. KAYA, Mahmut (2000), "skender", TDVA, C.22,
stanbul, s.555-557. KUZUBA, Muhammet (2007), "lkellere Ait Anlatlarda Rya
Motifi", Turkish Studies, Volume 2/1, Winter, s.305-316. MOKOV, Valentin (1904),
Nareiya Bessarabskih Gagauzov/Radloff Proben, Bd. 10, S t. Petersburg. NAYIR, Yaar
Nabi (1936), Balkanlar ve Trklk, Ankara: Ulus Basmevi. NER, Mustafa (1997), "
Marsel Galiyev ve Kstebek Bilmecesi", Trk Dnyas Dil ve Edebiyat Dergisi, S.3,
s.169-176. TOGAN, Zeki Velidi (1981),Umumi Trk Tarihine Giri, stanbul: Enderun
Kitabevi. UKUN, Rabia Kocaaslan (1998), Gagavuz Halk Edebiyatnda "Makedonyal
skender" Hikyesi, Trk Dnyas Dil ve Edebiyat Dergisi, Gz/ S. 6, s. 753-768.
NVER, smail (1982), Ahmed, skender-nme, nceleme-Tpkbasm, Ankara: TDK
Yaynlar. NVER, smail (2000), "skender-Edebiyat", TDVA, C.22, stanbul, 2000,
s.557-559. www.boukephalos.com, Eriim Tarihi 20.06.2009.

110

. -
, . .
/Yrd. Do. Mehmet Bykanga ()
,

FOLKLOR KONUSUNU LEYEN TRK GRAFK SANATILARININ
ORTAK ZELLKLER
, ' ,
, ,
.
. ,
, (1906-1974). (19021974), (1912-1992), (1921-),
(1903-1987), (1903-1990), (1925-),
(1921-), (1941-), (1942-), (1926-),
(1956-), (1926-2007),
, .
(
) ,
, , .

Anahtar Kelimeler: Folklor, Kltr, Sanat, Linol Bask, Gagauz.


1. GR
1.1. Konunun Tanm nemi ve Snrlar
Folklor'n szlk anlam halk bilimidir. Halkn geleneine bal maddi ve
manevi kltrn kendine zg metotlarla derleyen, snflandran,
zmleyen ve halk kltr zerinde deerlendirmeler yapan bir bilimdir
(Tan, 1995:5). Milletleri dier milletlerden ayran folklordur. Milli kltr
denilen deerleri de folklordan kaynaklanmaktadr.
1.2. Folklorun amac: milletin kltr birliini salamakta, mahalli kltr
nce milli kltr daha da evrensel kltr haline getirerek insanln ortak
kltrne katkda bulunmaktadr.(Tan, 1995:6).
Folklorun nemli grevlerinden biri de ada sanata kaynaklk
etmesidir. Kaynak derken sanaty kaynaktan su tayan saka olarak deil,
sanat yeni kaynaklar yaratmak iin, eski kaynaklardan kuvvet ien insandr.
(Asler, 1995:109). Folklor, ada sanatn ok renkli, bitmez tkenmez bir
kaynadr. ada Trk Sanat ancak folklordan yararlanarak zgn eserler
verip dnya sanat iinde saygn bir yer alabilir. Folklor birok sanatnn
dikkatini ekmi ve eserlerine yansmtr. Folklorda konu, halka ait olan
hemen hemen her eydir.
111

Eserlerinde folklor konusunu ileyen Turgut Zaim (1906-1974), Nuri


ABA (1926-), Hseyin BLGN (1942-), Refik EPKMAN, (1902-1974),
Mehmet YCETRK (1911-1992), Mustafa ESRKU (1921-), Ali
DZGN (1954-), Bedri Rahmi EYPOLU(1911-1975), Malik AKSEL
(1903- 1987), efik BURSALI (1903-1990), Bahattin AKAY(1925-),
Mehmet BABU(1956-), brahim BALABAN (1921-), Nejdet KALAY
(1932-1984), ressamlarmzdan bir blmn oluturmaktadr. Bu
ressamlarmz folklor gelerini yalboya teknii ile tablolarna
yanstmlardr. Ayrca grafik sanatlarmzdan Mustafa ASLIER ile Nevzat
AKORAL linol oyma basma tekniinde folklor konusunu almtr. Ayn
teknikte ve konuda Gagauz Ressam Dimitri Savastin Mete Savaan'da
almtr. Aratrmam bu grafik sanatsnn eserleriyle ve linolyum
basks teknii ile snrldr.
2. LNOLYUM BASKISI
Bu bask trnde kalp olarak linolyum kullanlr. linolyum bask
resimlerinde desen, kompozisyon ve siyah-beyaz tesiri gibi unsurlar ok
nemlidir (Klkan,1996:153).
Bu baskda kullanlan ara ve gereler; linolyum, linolyum baklar,
Matbaa mrekkebi, Merdane, Mrekkebi emen mat kt eklinde
sralanabilir.
srasna gre basknn yapl yledir (Klkan, 1996:153).
2.1. Bask yaplacak resim ana hatlaryla effaf kda izilir.
2.2. izilen resim ters olarak linolyumun arasna karbon kd konulmak
suretiyle yerletirilir. Resim kopya edilir.
2.3. Kopya edilen resim linolyum baklar ile oyularak linolyum kalp
haline getirilir.
2.4. Oyma ii bittikten sonra linolyum sert kll fra ile iyice temizlenir.
2.5. Elde ettiimiz bu linolyum kalp zerine matbaa mrekkebi yaymak
iin bir cam levha ile merdaneye ihtiya vardr. Mrekkep merdane ile cam
levha zerine yaylr. Merdane zerindeki mrekkep linolyum zerine
gezdirilerek oyulmayan ksmlar boyanr.
2.6. Boyanm linolyum zerine konan kdn zerinden temiz merdane
geirildiinde veya tahta kakla bastrlarak ovulduunda resim elde edilmi olur.
Linolyum baskda her renk iin ayr kalp hazrlanarak renkli resimlerde
baslabilir.
3. LNOL BASKI ALIAN SANATI
3.1 Mustafa ASLIER
1925 ylnda Krcaali, (Bulgaristan)'de dodu. 1939'da Trkiye'ye g
etti. 1946 Balkesir Necatibey ilk retmen okulundan mezun oldu. Ankara
Gazi Eitim Enstits Resim- blmn 1949'da bitirdi. 1953-54 Mnih
niversitesi Grafik Sanatlar Akademisi'nde renimini tamamlad. 1953-58
112

Stuttgart Grafik Sanatlar Yksek Okulu'nda renim grp mezun oldu.


1985-1991 yllar arasnda Marmara niversitesi Gzel Sanatlar
Fakltesinde dekanlk yapt. 1992 ylnda emekliye ayrld. Burada Mustafa
Asler'in ele alacamz linol basknn konusu gretir.
3.1.1. Resim: Linol, oyma basma 22x32cm. 1956 ylnda yaplmtr.
Siyah-beyaz eklindedir. nde green iki pehlivan sadaki figrn sol
aya, soldaki figrn sa aya, nde el ense eker vaziyette bulunmaktadr.
Greilerin kspetlerinde ve iki greinin tutuan iki eli arasndan balayp
balarna kadar motifler mevcuttur. Arka planda sa kede sandalyede ayak
ayak stne atarak oturan bir figrle (muhtemelen gre aas) yannda
dikilen ikinci bir figr mevcuttur. Resmin sol kesinde davul ve zurna alan
iki figr vardr. Figrler keskin hatl yerde kilim motifli ak mevcuttur.
Kompozisyon yaln eklinde ok estetik kaygl dekoratif motiflidir.
Figrlerde simgeleme grlmektedir. Ik glge yoktur. Leke, doku, izgisel
ve motifler dikkat ekmektedir. (Resim 1)
3.2. Nevzat AKORAL
1926 ylnda Manisa'nn merkez ky Karaolanl'da dodu. Turgutlu
Orta okulundan mezun oldu. 1941'de Balkesir Necatibey retmen
Okulu'na girdi. Okulda arkada Mustafa Asler'le birlikte resim altlar.
1946'da Gazi Eitim Enstits Resim-i Blmne girer. 1949 ylnda mezun
olur. Erzincan Lisesi'nde altktan sonra askere gider. 1951-1956 yllar
arasnda Glky Ky Enstits'nde alt. Hasanolan Atatrk retmen
Okulu'na tayin oldu. 1962'de kazand bir bursla ABD'ye gitti. ndiane
niversitesi'nde grafik alt. Yurda dndnde Gazi Eitim Enstits
Resim- Blm'nde grafik derslerine girdi. Benim de hocamd. 1976
ylnda emekli oldu. zgn bask tekniiyle resim yapt. Anadolu
insannn gnlk hayatn, yresel zelliklerini de gz nnde tutarak
yanstt. Eserlerinde iten, salam ve sabrl bir anlatm egemendir (Yaman,
1997). Eserleri devlet mzelerinde, yurt iinde ve dnda zel
koleksiyonlarda bulunmaktadr (Yksel, 2002).
3.2.1. Resim: Nevzat Akoral'n linolyum oyma basma tekniinde bir
almadr. Resmin ortasnda krda oturarak elinde bayla deneini
yontan erkek figr yer almaktadr. Figrn sol ayann yannda bir sepet
bulunmaktadr. Arka planda drt manda figr yer almaktadr. Mandalar
koyu, fon ak lekelidir. Ak lekeyi uzaktaki mandalarn fonuna, erkek
figrn takkas, gmleinin kollarna, deneine ve ayakkablarn evresine,
sepete datmtr. Figrn elbisesi ile sepetin iini yerin bir blm ile
uzaktaki mandalar koyu leke olarak gstermi. Figrn arkasnda kk
kk izgilerle ekin tarlas gri leke olarak yanstlmtr. Resim Anadolu
yaantsndan bir kesit nitelii tamaktadr. (Resim 2)
113

3.2.2. Resim: Linolyum oyma basmasnda kompozisyon yukardan


aaya ortadan ikiye blnm, resmin sol tarafnda nde ellerini dizlerine
koyarak oturan kyl kadn figr mevcuttur. Bu kadn omuzuna dayad
deyneini yere temas ettirmitir. Resmin dier tarafna kei
yerletirilmitir. Kadn figrnn fonu ak, kendi koyu, kei ak, fonu
koyu leke, ayrca figrn nnde bulunan tahta su fs koyu leke, fnn
fonu ak leke olarak dnlmtr. almann tamamnda simetri ve ztlk
kullanlarak resimde denge meydana getirmitir. slup olarak Trk
Folklorunu yanstan sanat, bir yreye ait kadn kyafeti, kadn hayat,
kulland eyalar ve gnlk almalarn bize yanstmaktadr. (Resim 3)
3.3. DMTR SAVASTN (Mete SAVAAN)
Gagouz Ressam Dimitri Savastin Moldova Cumhuriyeti'nin gneyinde
yer alan Vankane kasabasnda dodu ve orada byd. Ky hayatn
yaadklar ile ele almtr. Ressam halk kaynaklarndan beslenmitir. Bu
durum hem resim temalarnda, hem folklor geleneklerine sadk kalmada,
hem de imgesel dnce tarznda gze arpmaktadr. (Featoma 1999:15).
Sanat hayatn artk stanbul'da srdrmektedir. 1995 ylndan bu yana
Trkiye'nin eitli ehirlerinde at resim sergileri ile hem sanatsal
kalitesini, hem de Gagauz kltrn yz binlerce insanla paylamann
mutluluunu yaamaktr. Bir ok karma sergiye de katlmtr. Linogravr
tekniinde yapt eseri zerinde duracaz.
3.3.1. Resim "ANNE" : Eser 27x45cm ebadndadr. 1970 ylnda
yaplmtr. Linogravr tekniiyle oaltlmtr. Dikdrtgen eklindeki
resmin sanda ayakta duran Anne figr yer almaktadr. Annenin sa eli
omuzunun seviyesine kadar kalkk dirsekten 90 derece kvrktr. Kolu yukar
ellerinin parmaklar kapal olarak iee uzanmaktadr. Sol kolu ise yere
doru dz bir ekilde uzanmtr. Kollar abartldr. Annenin sa kolu altnda
kz, onun altnda da olu bulunmaktadr. ki figrde ayakta durmaktadr. Kz
figr annesine dnk olup ku uurtmaktadr. Erkek figr ise iki eliyle
iein gvdesini tutmaktadr. Banda apkas, belinde kua, kuann bir
ucu aaya doru sarkmaktadr. Bu siyah beyaz allm bir
kompozisyondur. Resimde perspektif bulunmamaktadr. Ak koyu deerler
dikkat ekmektedir. Koyu iinde ak ve ak iinde koyu lekeler gze
arpmaktadr. (Resim 4)
3.3.2. Resim GRE: 62x86 cm ebatlarndadr. 1972 ylnda yaplan
Linogravr tekniindedir. Gre konusu ilenmitir. Pehlivanlar gree
balamak zere perev ekmektedirler. ndeki greinin sanda ve solunda
ayakta duran ko figr grlmektedir. Buna gre pehlivanlar kolar gibi
greecekler. Bu resimde yre kltr greilerin arklar, kuaklar
zerinde bulunduklar kilim desenleriyle yanstlmaktadr. (Resim 5)
114

3.3.3. Resim HAYDUTLAR: 1971 ylnda Linogravr tekniinde


yaplmtr. 67x80 cm ebatlarnda olup resim siyah-beyazdr. Bu resimde be
haydut figr grlmektedir. Haydutlarn bei de ayaktadr. Ortadaki haydut
sol elini kemerinden sk bir ekilde tutmu, sa elindeki klc ise yere doru
tutmaktadr. Sandaki haydut ise sa elindeki klc yukarya solundaki
haydutta sol elindeki klc yukarya doru kaldrarak meydan
okumaktadrlar. Ayrca yine ortadaki haydutun arkasnda duran sanda ve
solunda sadece balar grlen iki haydut yer almaktadr. Resimde siyah
beyaz lekeler dengeli bir ekilde datlmtr. Figrlerin kuaklarnda,
donlarnda ve yeleklerinde motifler mevcuttur. (Resim 6)
4. SANATILARIN ORTAK ZELLKLER
4.1.Yaplan almalarda sanatlar yaam olduu yre halknn hayat
tarzn, sosyal ve kltrel deerlerini eserlerine tamlardr (kyafetler,
geleneksel oyunlar, halkn gnlk yaants v.b.).
4.2. Konu olarak Mustafa Asler'de, Dimitri Savastin'de gre, Nevzat
Akoral ise gnlk hayat konusunu ilemitir.
4.3. Yaplan almalarda figrler genelde geometrik ekillerden meydana
gelmitir. Resim elemanlar grafiksel olarak ele alnm, leke, izgi ve
dokuya arlk verilmitir. Figrler geleneksel kyafetlerle sunulmutur.
almalarda hal, kilim, orap motiflerine de yer verilmitir.
4.4. Resimler siyah beyazdr.
4.5. almalarda k-glge bulunmamaktadr.
5. SANATILARIN FARKLI ZELKLER
Farkl corafyalarda domulardr. Moldovya'l sanat Dimitri Savastin'in
eserlerindeki figrler abartldr. Tek yze kurulmutur. Perspektif yoktur.
Yzeysel allmtr. alt konular genellikle efsanelerden, destanlardan
edinmitir. Resim dilinin azami belirginlii ise ruhsal gerginlik alannda kendini
bulmutur. Bununla birlikte Mustafa Asler'in ve Nevzat Akoral'n eserlerinde
gerginlik yerini rahatla ve sakinlie brakmtr.
6. SONU
Mustafa Asler, Nevzat Akoral ve Dimitri Savastin farkl corafya ve
devletlerde domalarna ramen halk kaynaklarndan beslendii
grlmektedir. Bu durum hem resim temalarnda, hem folklor geleneklerine
sadk kalmada, hem de imgesel dnce tarznda gze arpmaktadr.
Ressamlar halkn geleneklerini, rf ve detlerini derinden inceleyerek
kendi yorumlaryla ortaya koymulardr. Bylece Trk kltrne katkda
bulunmulardr.

115

RESMLER

Resim 1: Mustafa Asler'in kitabndan alnmtr

Resim 2: Hseyin Klkan'n Resim


Bilgisi kitabndan alnmtr

Resim 3: Hseyin Klkan'n Resim B


kitabndan alnmtr
116

Resim 4: Gagauz Ressam Dimitri Sav ilgisi astin'in (Mete Savaan) kitabndan alnmtr

Resim 5: Gagauz Ressam Dimitri


Savastin'in (Mete Savaan) kitabndan
alnmtr

Resim 6: Gagauz Ressam


Dimitri Savast
117

Kaynaka: ASLIER, Mustafa (1995) Bilim ve Sanat Galerisi stanbul. FEATOMA, Dora
(1999) Mete SAVAAN/Savastin DMTR "Dimitri Savastin Ankara, T.C. Kltr Bakanl,
2000. KILIKAN, Hseyin (1996) Resim Bilgisi stanbul Ta yaynevi. SAVASTN, Dimitri
(2000). Gagauz Ressam Dimitri Savastin, Mete Savaan, Ankara, Kltr Bakanl Yaynlar.
TAN, Nail (1995) Folklor (Halk Bilimi) Genel Bilgiler, stanbul: Yaylm matbaas. YASA
YAMAN, Zeynep (1997) Sanat Defteri, Ankara, Vakfbank ve Sanat Birimi Mdrl
Yaynlar. YKSEL, Sevda (2002). "Nevzat Akoral", Ankara da Sanata ve Eitime Adanan
Yaamlar, Ankara, T.C Kltr Bakanl Yaynlar/ 2875

, .../ Dr.Sibel KILI ()


, ,

SOSYO-KLTREL/SANATSAL VE KONOGRAFK BALAMDA
GAGAUZ TRK KMLNN GSTERGELER
, , ,
, '
.
, ,
, , , -,
,
.

, ,
. , ,

,
, , , ,
, .
' ,
, . ,

, ,
.
,
, ,
, , , ,
. ,

, .

GR
Bir toplumun sanat, tarih boyunca biriktirilen maddi ve manevi kltrel
unsurlarn, eitli etkileimlerle eklemlenerek aa tanan birikimlerin
bilekesidir. Felsefi hinterlandn din, gelenek ve mitolojik olgular zerine
118

yaplandran sanat, kltrel interaksiyonlar ile zenginleerek bir sonraki aa


aktarlmak sureti ile milli kltr mirasn oluturur.
Dinsel, sosyal, askeri ve sivil nianlar olarak belli bal snflar altnda
gruplayabileceimiz motif, simge ve semboller, gsterge bilim bakmndan
olduka nemli bir fonksiyona sahiptir. zellikle din tandansl imler; insann
i ve d bask ve tehlikelerden korunma gdlerinden hz alan ve birok
sanat dalnn douuna ve gelimesine kaynaklk eden olduka nemli
fenomenlerdir. Bu olgular, ilkel insanolunun tabiatn henz anlalamayan
vahi ve rktc koullarna kar, korunmak iin sndklar bysel
vurgularla dorudan alakal olup, tabiata hakimiyet arzusunun davurumunu
ifade etmektedir. Bunlarn yan sra motifler tarih boyunca toplumlar, gruplar
ve bireyler arasnda szsz iletiim unsurlarna dnerek, birbirleri ile olan
ilikilerini belli bir yap ierisinde sistematize ederler. nk motif, simge ve
semboller, insanlar ve topluluklar arasndaki iktisadi varyasyonlarn imleri,
fiziksel ve sosyal erk ifadesi, snfsal farkllklarn gstergesi, ulusal
yaptrc unsurlarn sembolleri olarak nemli misyonlar yklenirler.
Toplumlarn sanatsal formlar; seyahatler, gler ve eitli ticari ilikilerle
younluk kazanan interaksiyon sonucunda genileyerek zenginlemitir.
Dolays ile ifade etmek gerekirse, sanatsal formlarda kullanlan, motif
simge ve semboller, kkleri tarih ncesine giden kltrel, sosyal, dini,felsefi
ve mitolojik fenomenler olarak toplumlarn tarihine k tutan, grsel belgeler
olup, formal sslemeci zelliklerinin tesinde ikonik anlamlarla ykldrler.
Sembol ile insan arasndaki korelasyon, tarih ncesi dnemlerden bu yana,
biimi ve ierii zamana bal olarak deise de, insann olay, olgu ve
nesneleri sembolletirme, eilimi hibir zaman deimemitir. Semboller
sahip olduklar ifreli dilleri nedeniyle bir dizi sistematik yol ve yntemler
sonucunda deifre edilirler. Kltrel sembollerin yaam alanlar olduka
geni olmasnn yan sra, ayn zamanda uzun mrl bir tabiata sahiptirler.
Zira, ifade ettikleri ve ierdikleri anlamlar, gemiten gnmze
orijinalliklerini koruyarak, ait olunan gelenek, yaam biimi, inan
sistemlerini yaad corafyann sunduu olanaklar dahilinde yanstrlar.
Gagauz Etimolojisi ve Tarihesine Ksa Bir Bak
Gagauz dil, tarih, kltr ve folkloruyla ilgili almalar yapan aratrmaclar,
Gagauz adnn kkeni ile ilgili olarak eitli grler ileri srmlerdir. H.
Namk Orkun, Mstecib lksal, Stefan Mladenov, . Ltfi Barkan gibi tarihi
ve aratrmaclar, Gagauz adnn "Gk-Uz/Ouz"dan gelmi olabileceini ileri
srerler. Slav dillerinde '' sesi olmad iin bu ses 'o'ya dner. Rusa'da 'o' sesi
de 'a' olarak telaffuz edildiinden Gk-Ouz kelimesi Gag-o()uz olarak
sylenmitir. Azerbaycan Trklerinden Gll Yololu da, Gagouz etnoniminin,
kelimenin Slav syleyiinin etkisiyle Gagauz ekline dntn
sylemektedir. 1 Gagauz kelimesi ile ilgili farkl bir aklama da udur: Adlarn
"bo aa" anlamndaki 'kpak' kelimesinden alan Kpak Trklerinin bir baka
119

ad da, yine bo-kuru anlamyla ilgili olarak 'gaga' olmaldr. Gaga kelimesi
'Gagavan' etnik isminde de bulunur. Gagavan, Kpak asll olan Meshet
Trklerinin Posof ve Ardahan'da oturan kollarna Karsllarn verdii isimdir. Bu
verilerden hareket ederek, Gagavan ve Gaga kelimelerinin Kpak Trklerine
verilen bir isim olduu tahmin edilir. Buna gre Gagauz "Kpak Ouz"
demektir. Burada Ouzlarn Kpaklarla karmasndan dolay Gaga+Uz
sznn kt da sylenebilir.2
Ortodoks Trkler olan Gagauzlar, Bizans kaynaklarnda da, 11. yzylda
Tuna nehrini geip Makedonya, Paristrione, Yunanistan ve Bulgaristan'da
yerleen Ouz boylar olarak kaydedilmitir. 11. yzylda Balkanlara g
eden Gagauzlar, Ortodoks'luu kabul etmitir. Gagavuzlar 1346 ylnda
Dobruca'da bamsz bir devlet kurmutur.
14. yzyln ortalarnda nemli bir tarm blgesi olan Dobruca'nn
neredeyse tamam, Peenek, Uz, Kpak ve Tatar halklar tarafndan iskan
edilmitir. Bizans'ta taht kavgalarnn iddetlendii ve Bulgaristan'n siyasal
bunalm iinde bulunduu bu dnemde Dobruca'da bamsz Gagavuz
devleti kurulmutur. Bu devlet 'Ouz Devleti' ya da 'Dobruca Ouz Beylii'
olarak isimlendirilmitir. Bu devletin ilk bakenti Balik (Karvun, Karbon)
iken, daha sonra devletin bakenti Varna olmutur. Bu devletin kurucusu,
Hristiyan bir Kpak Trk olan Balk Bey'dir. 1417 ylnda Dobruca'nn
Osmanl hakimiyetine girmesi ile Gagavuz devleti sonra ermi bu lkenin
topraklar Osmanl Devleti'nin Rumeli eyaletine dahil edilmitir3. 18. ve 19.
yzylda Balkanlarda balayan Osmanl Devleti'ne kar bamszlk
mcadelesi veren Bulgarlarn basksna dayanamayan Gagauzlar, 17501846'larda, Tuna nehri zerinden Rusya'ya g etmi ve Tuna blgelerine
(1769-1791), sonra Besarabya'ya (1801- 1812) yerlemilerdir.4
Gagauz Sanatnn Genel zellikleri ve Geleneksel Sanatlarnn Hayat
Bulduu Alanlar
Gagavuz Kltrnde sz konusu olan birden fazla kltr bilekesinden
oluan sentezci yap Gagavuz Sanatlarna da genel karakteristiini
kazandrmaktadr. Genel olarak, hayvan ve bitki stilizasyonlarndan oluan
motifler, Trk-slam resim geleneinin derin izlerini tayan ve tm alanlarda
olduu gibi sanat alannda da dou/bat sentezi mahiyetindeki yaklamlara
rastlanmaktadr. Zira gl bir deformasyon ve stilizasyona dayal tabiat
soyutlamalarnn yan sra, bat resim geleneinin uzants olan boyutlu
biimleme elerinin bulunduu formlar ve slam sanatnn aksine figratif
kompozisyonlar da grlebilmektedir.
Sz konusu motifler, zaman zaman Gagavuz corafyasnn doal yaps
ile senkronize bir tutum takip etmekte olup yredeki ieklerin adlar yada
doal yapsndan ilham almlardr. rnein ay iei ve ttn retiminin
fazla olmas bu bitkilerin sanatlarna transfer olmasn salamtr.
120

Bunun yan sra, motifleri "Balk Balar" , "Maneva" gibi isimlerle de


anlmaktadr. 5 Ba ve bahecilikle youn olarak ilgilenen Gagauzlarn,
zm motifi ile kurduu iliki de bu gr destekler niteliktedir. zm
motifinin, dikkatleri en ok toplayan motiflerden biri olduu grlmektedir.
Baz aratrmaclarn da belirttii gibi; Gagauzlar karlatklar engelleri,
iki eye snarak amaya almlardr. lki inat derecesindeki ulusal diren,
ikincisi ise verimli topraklarn sunduu arap olmutur. Bu ilgi sebebi ile
baclk ve arap retimi Gagavuzlar iin nemli bir yer tekil etmektedir.
Hemen her evde arap retilmekte olup, arka baheden toplanan zm, son
baharda sklarak arap haline dntrlr. arapla olan bu sz konusu ba,
Gagavuz sanatna nemli bir niane olarak yansm , zm salkm, Gagauz
Yeri'nin ehrinden biri olan Valkane ehrinin forsunda da yerini almtr.
Gagavuz sanatnda kullanlan motif, simge ve sembollerin hayat bulduu
alanlar, zetle; Askeri ve sivil nianlar, dokumalar, eitli sathlar kaplamak
ve sslemek iin kullanlan rt ve giysiler, susak ad verilen soyutlanm
bitki ve hayvan formlar ile sslenmi olan su kabaklar, mezar talar,
marangozluk ileri ve kuyumculuk gibi alanlardr.
Bu alanlar ierisinde askeri ve sivil nianlarda kullanlan motifler,
ierdikleri ikonik anlamlar nedeni ile kayda deer bir rnek tekil etmektedir.
Genellikle Viivka ad verdikleri rtlerinde "iek", "Tekerlek", "Pencere",
ad verilen motifleri kullanmlardr.
Bu tr rtler, evlenen kzlara verilen geleneksel hediyeler arasnda
nemli bir yer tutmaktadr. 6 Aynal Sepet-Salncak, "Kalbel" ad verilen
retimler, salncak yada pazarda yk tamak iin kullanlrlar. Bunlar, yerli
ustalarca genelde kam veya baz aa saplarndan rlerek
oluturulmulardr.
ok eskiden beri Gagauzlarn eski kyafetlerine hibir ekilde motif
yaplmazken, bu durum zamanla deimitir. 19. yzyln sonu, 20. yzyln
banda, ilenmi havlularn hazrlanmas ve kullanlmas ok nemlidir.
Bunlarn trensel anlamlarnn dnda prestij ile ilgili anlamlar ifade etmesi
de sz konusudur. lemeler, havlularn zerine, krmz ya da siyah ipliklerle
ince bir zanaat hneri ve przsz (pfr) bir ekillerde yaplm olup,
horozlar, gvercinler, atlar, insanlar, buketler ve iekli sakslar tasvir edilir.7
Kurutulmu ve zeri eitli dekoratif motiflerle sslenmi olan, su
kabandan yaplm, "Susak" ad verilen hayvan yada insan figr grnm
verilmi bu kaplar, Gagauz dekoratif sanatlarnda nemli bir yeri bulunmaktadr.
ounlukla meyve ralarnn saklanmas amac ile kullanlan bu kaplar,
"Kaynovaya Peat", "Velikiy Poton", "aa osifa" gibi eitli adlar almaktadr.
Hayvancln yaamlarnda nemli yer tuttuu Gagavuzlar iin kilim ve
hal dokumacl nemli bir gelenek olup, Trklerde olduu gibi gemiten
gnmze dein sregelen kesintisiz bir gelenektir. Bu nedenle "Tkatskiy
121

Stanok" denilen Kilim tezgahlar, Gagauz Yeri'nin nemli bir endstri


koludur. Gagavuzlar yapm teknii ve retimi konusunda Moldovallardan
etkilenmiler, onlarn geleneksel tekniklerini rnek almlardr. Genellikle,
bej ve ak yeil renklerinin kullanld bu hallarda motif olarak, aa
dallar ya da aacn tamam, buket halinde iekler, insan figrleri (oban
koyunlar ile birlikte ya da birok canl varln tasvirleri) kullanlmaktadr.
Marangozluk ilerinde de bitkisel motiflere rastlanr, ancak hayvan figrleri
ve yan sra geometrik desenler de gze arpar. rnein ahap yataklarn (krivat)
srt taraf oyma motiflerle sslenir. Bunlarn sslemesinde daha ok stilize
edilmi ku tasvirleri kullanlmaktadr. Srt blmnn st ksm gl, kre ve
piramit figrleriyle dekore edilir. Tornayla ilenmi detaylara kabartma motifler
yaplr. Ayn yntemle, iskemlelerin srt ksm (skemna sklemna), raflar
(sergenjik), kk dolaplar, konsollar, ocuk iskemleleri (kotiga), pervazlar (iy),
pencere ereveleri (penera), giri kaps (kapu) da sslenir.8
Kuyumculuk ilerinde ise daha ok bitkisel kaynakl motiflerin kullanm
tercih edilir. Bilezik hazrlamak iin gmten bir para alnr, dvme
yoluyla erit haline getirilir ve belirli bir biim verilir. Yaygn olarak bu
biim dz ya da dalgal ekildedir. Daha sonra bunun yzeyi zmparalanr ve
kakma yntemi ile zerine motif ilenir. Bu motifler daha ok, bitki motifleri
olup, gm bileziklerin zerine bazen motif ilenmez. Bakrdan yaplan
rnler ounlukla kakma teknii ile yaplan motiflerle sslenir.9
Sosyo-Kltrel ve konografik Balamda Gagavuz Trk Kimliinin
Gstergeleri
Etimolojik olarak da Gagauz'larn Trk kimliklerine ilikin yaplan
tespitlerin yan sra; dil, din, tarih, kltr ve sanat alanlarnda da bir ok
Trklk unsurlarna rastlanmaktadr. Gagauzlarn kim olduu ve nereden
geldikleri sorusu ok uzun sreden beri pek ok aratrmacnn zerinde
durduu bir konu olmutur. Ancak dil zelliklerinden hareketle, Gagauzlar'n
; Peenek, Ouz ve Kumanlar ile , Anadolu Seluklular'nn Balkanlar'da
oluturduu, Hristiyan Trklerden oluan bir topluluk olduunu
syleyebiliriz. Fakat kolayca anlalabilecei gibi, buradaki hkim unsur
Ouzlar'dr. Dilleri incelendiinde, Gagauzca'nn tamamen Ouz Trkesinin
bir kolu olduu, Kuzeyli unsurlarn ise nemsenmeyecek kadar az olduu
grlmektedir.10 Trkolog Mokov'a gre de, Gagauzlarn dili, Gney Bat
Trk dil gruplarna Ouzlar'a ait olup, bu dile zamanla Rus, Moldovan,
Bulgar ve dier dillerin terimleri eklenmitir.11 Bugnk Milli kimlii
oluturan deerlere baklrsa, Gagauz Trklerinin geleneklerinde ve szl
kltrlerinde Trkle ait deerlerin, ok zengin ve eitli olduu
grlebilir. rnein; 40 Meik (Nevruz), Hederlez (Hdrellez), Krolu,
Ak Garip, Arzu ile Kamber, Dengi Boz (Dede Korkut hikayelerindeki Kam
Prenn Olu Bamsi Beyrek Boyu), Canavar Yortular (Bozkurt'un Bir
122

Sembol Olarak kutsanmas), ah smail (Bulgaristan Gagauzlar'nda) bata


olmak zere destanlar, trkler, maniler, Nasreddin Hoca Fkralar, "Sleyi"
denilen ata szleri, Trklerin ortak zenginliklerinden olup, bu kltr
varlklar halen korunmaktadr.12
Yllarca kendi dillerini szl halk edebiyatnda yaatan Gagavuzlar; Trk
kimliklerinin yan sra, birlikte yaadklar Bulgar ve Molvan kltr
geleneklerinin sentezi denebilecek ok kltrl bir gelenei bir potada eritmek
sureti ile, kendi ierisinde nemli bir istikrar ve sreklilik arz eden yapya
sahiptir. Asrlarca kendi kimliklerini yaatmak iin nesilden nesile dillerini,
adetlerini, gelenek greneklerini, tarihlerini, kltrlerini koruma ve gelecek
nesillere aktarma gayretinde olmulardr. yle ki, byk bir dirayet ve
kararllkla oluturduklar sentez kltrlerini yazl, szl ve grsel yollarla
sonraki nesillere iletmilerdir. Tm Avrupa ve Asya Trkleri arasnda en iyi
Trke konuan topluluk olarak dikkat eken Gagauzlar, yaklak bin yldr,
Slavlar ile bir arada yaamalarna ramen, Egemen kltrn etkisi altnda
yozlap dalmakszn, dilini, edebiyatn, kltrn ve folklorunu zenle
korumay baarabilmilerdir.13 yle ki, sonradan kabul ettikleri Hristiyanlk
etkisi ile n isimlerini bu dinin trettii ortak arivden semi olmalarna
ramen Trk soy isimlerini ounlukla muhafaza etmilerdir. Kendi bamsz
ynetimlerinin ardndan Osmanl hkimiyetine giren ve birka yzyl bu
ekilde kalan Gagauzlar, bu srada Osmanl sahasnda hkimiyet kurma
gayretinde olan Ruslar, ardndan Yunan ve Bulgar kiliselerinin ve
toplumlarnn arasnda skp kalman bu Trk topluluu, Ortodoks kiliseler
arasnda paylalmtr. Ruslar Gagauzlar himayeleri altna alma, Bulgarlar ve
Yunanllar, Gagauzlar Trklemi Rum veya Trklemi Bulgar olarak
deerlendirme abalar iine girmilerse de Gagavuzlarn kltr ve sanat
rnlerinde grlen baz gsterge bilimsel formlar ikonografik olarak
irdelendiinde bu abalarn amacna ulamadn gstermektedir.
Gagauzlarn Trk kimliini ortaya koyan en nemli gstergelerden birisi,
Coltay'daki eski mezar antlarn da grlen yazlardr. Bu mezarlarda, lnn
soyad, ksa ismi, babasnn ad, lm ve doum tarihi belirtilmekte olup, bu
yaklam en eski Trk geleneklerinden birine iaret etmektedir.
Komrat Mezar Ant- (foto: Nina Petrovi- Phd. Alan Aratrmas-2008)
Zira mezar talarnda bulunan bu yazlar, Eski Trklerde kullanlan boy
damgalar ile dorudan ilintili olup, len kiinin hangi boya, aileye yada
gruba mensup olduunu belirten nemli nianlardr. Ayrca insan
figr eklide biimlendirilmi mezarlar, eski Trklerde Slav ve Fars
mezarlarnda, mezar yerine insan figr eklinde dikilen heykelciklerin bir
uzants niteliindedir. 14
Mezar antlar bir yandan Trklk ve slamiyet unsurlarn ieren imler
tarken, dier yandan Hristiyan felsefesinin doktrinine ilikin eleride
123

bnyesinde barndrmaktadr. Bu durum Gagauz'larn Hristiyan ve slam


retilerinin zgn sentezinden oluturduklar, kendilerine has inan
sistemlerinin bir tezahr olduunu sylemek mmkndr. Mezar antlar genel
formlar itibaryla, dikdrtgen ve ha eklinde olmak zere ikiye ayrlmakta
olup, zerlerinde farkl boy ve biimlerde iaretlere rastlanmaktadr.
ounlukla Coltay'da eski mezarlarn zerlerinde temel olarak, kare, ekenar
drtgen, Ha, Gamal Ha yada arp iaretleri bulunmaktadr.
Komrat Mezar Ant- (foto: Nina Petrovi- Phd. Alan Aratrmas-2008)
Sz konusu geometrik motifler, ve sembolik ifadelerin dnya topluluklar
arasnda ifade ettikleri anlamlarn ara kesitlerini, "kozmik denge"
oluturmaktadr ki bu dengenin temel elementleri evrenin drt temel
unsuruna iaret eden "hava", "toprak", "su" ve "ate"tir. Bysel sembollerde
kare ve ekenar drtgenlerin daha ematik ifadesi kegen hatlarnn
oluturduu "+" ve "x" iaretleridir. Yatay ve dikey kollar eit uzunlukta
olan ha motifi, bir ok Hristiyan topluluklarnda Bronz a balarndan
itibaren kutsal kabul edilen bir simgedir. Bu sembolde negatif elementler
olan "su" ve "toprak", "yatay", pozitif elementler olan "ate" ve "hava" dikey
hatlarla ifade edilmitir. Mezar Talarnda Grlen gen biimler, bir ok
Hristiyan kltrnde "Kutsal lemeye" iaret eden nemli bir semboldr.
Paleolitik alardan itibaren kadn reme organnn temsili formunu
sembolize eden "gen", av hayvanlarnn neslinin oalmas ve bereket
bys ile de alakal olan dinsel ve bysel iaretlerdir. Kutsal leme
Hristiyanlkta "Allah-Kutsal Ruh-Oul" lemesi olarak yer almakta olup ,
Gagavuzlarda ise sz konusu leme "trinity", yani Ortodoksluktaki leme
unsuru olarak kendisini gstermektedir. 15
Gagauzlarda gnmze kadar korunup yaatlan bir gelenek ise,
Mslman Trklerde "Hdrellez" gn olarak bilenen "Hederlez" gndr.
Tarm rnlerinin ve yln mahsllerinin bereketli olmas iin dualar edilen
bu Gn, 23 Nisan ile 6 Mays tarihleri arasnda, yln en mutlu ve en kutlu
gn olarak karlanr.16
Bulgar mill air ve yazar van Vazov (1850-1921), Gagavuzlarn giyimkuamnda ve kz eyizlerinde, gemite Trklerle ortak yanlarn olduunu
belirtmektedir.17 Giyim ve kuamlarnda kullanlan kyafetlerin, gerek adlarnda
gerekse biimlerinde verilecek olan rnerlerden de anlalaca zere eski Trk
giyim ve kuamlar ile nemli benzerlik ve ortaklklar grlmektedi.18
Komrat Kasabas Dn Treni, 1971
Gagauz erkekleri eskiden "gtl aar" ad verilen geni paal, gaytanla
dikilmi bir potur, "camadan" denilen bir tr ceket, yine "konto" denilen ksa
bir ceket giyerlerdi. Ayaklarna "yemeni", zengin olanlar ise izme giyerlerdi.
Balarna takke, zerine fes, onun zerine de yazma sarmlardr. Zamanla
erkek kyafetlerinde deiiklik olmu, "Tek gtl aar" brakp, zmirli
124

Rumlardan aldklar alvar giymeye balamlardr. Gagauz kadnlar da don,


gmlek, entari giyerler, boyunlarna "mamuka" denen bir boyun atks, al
atarlar, ayaklarna yazn terlik, kn naln giymeyi tercih ederler. Gagauz
kadnlar da 20. yzyln ortalarna doru alvar giymeye balamlardr.
Balarna ise "tas-tepelik" denen ve fesin etrafna eitli ziynet ve ss
eyalarnn taklmas ile meydana gelen tepelii kullanmlardr.19 Gagauz
toplumundaki, geleneksel Gagauz kadn klk - kyafetleri hakknda,
aratrmac K. reshek ve Manov tespitlerinde, yrenin genelde rengrenk ve
alaca renklerden hazrlanan tunik grnml gmleklerin tercih edildiini
belirtmektedir. Hanmlarn balarnda yazmalar ve fes'leri eksik
olmamaktadr. reshek ve Manov'un tespitlerine gre, Gagauz hanmlarndan
kzlar bartlerinin ak renk olmasn tercih ederken, evli ve yal olanlar ise
koyu renk bartleri takarlar. Gagauzlar, kolsuz el ilemeli 'yelek' ad verilen
stlk ve "ukman", "Ensiz ukman", "Kolsuz Fistan", "Ensiz Fistan" olarak
adlandrlan kolsuz gmleklerin giyilmesini tercih etmektedirler.20
Yine nazardan korunmak iin nazar boncuu takma gelenei, Mslman
Trklerde olduu gibi, Gagauzlar arasnda da yaygndr. Ayrca Mslman
Trkler gibi Gagauzlar da muska takarlar ancak dinleri gerei, muskay
bazen hala birlikte bazen ise gmlee veya apkaya dikmek suretiyle
kullanrlard. Ttsleme de, Trk halk inanlarnda koruyucu ve grnmeyen
zararllarn bertaraf edilmesi ile ilgili inanlardan birisi olup, muhtemelen
ate klt ile ilgilidir. Atein arndrc etkisi olduuna inanlmas sebebi ile,
insanlarn, evcil hayvanlarn, ev ve eyalarn "ateten geirilme" riteline
tabi tutulmas sz konusu olmutur. rnein, bebek ziyaretinden sonra,
bebein odas ve cenaze kan evde cenazenin bulunduu oda ttslenir.
Ayrca devlet erkannn da de katlaca bayram yerlerinde, meydanlar ve i
yerleri erken saatlerde ttslenerek, kt gzlerden korunmaya allrd.
Bunun yan sra pazar yerlerinde seyyar ttscler, buhurdanlar ile
isteyenleri ttslerlerdi. zerklik yaklmas, kurun dklmesi hatta mum
eritilmesi buhurlama yntemleridir. Hepsindeki ortak ama, korumak ve
kurtarmak olup Trk din ve inanlar ile ortaklklarnn nemli iaretlerini
oluturmaktadr. 21 Trk inanlar ve gelenekleri ile benzerlik gsteren, dier
uygulamalar ise u ekilde cereyan etmektedir: Ebe, bebei ykarken,
bilindii gibi Trk dnyasnn birok blgesinde , bebein ilk banyosu,
doumunun nc gn yaptrlr. Bebein banyo suyuna bir yumurta
krldktan sonra, bebein kol ve bacaklar apraz olarak ekilir, burnu sklr,
bebek bandan tutulup yukar kaldrlrken, "-aada su, yukarda kpk"
denir. Daha sonra bebek yalanr ebe tarafndan yn beleklerle belenir ve
geline verilir. Bebein banyo suyu krk gn gl dibine veya elma, ayva
fidannn dibine, Krknc gn ise, drt yol azna dklr. Banyo suyuna
yumurta krmak, gelin olan evinin eiinden ilk girecei gn duvara
yumurta vurarak krmak, beik ve bina nazarlklarnda koruyucu olarak
125

kullanmak, Trk halk inanlarnda olduka yaygn olmasnn yan sra elma,
ayva ve gl ile ilgili inanlar da olduka yaygndr. Elma bereketin,
dourganln simgesidir. Dedem Korkut ile Manas Ata Destanlarnda ksr
kadnlar dl tutmas iin "elmal yerlerde yatarlar".22 Gagauzlarn inan
sisteminde yer alan bu geleneksel motifler, bugn de uygulanmakta olup,
Trk destan ve mitolojisinin nemli izlerini tarlar.
Gagavuzlarn
Hristiyanl dier
Hristiyanlara
gre
olduka
farkl zelliklere sahiptir. Gagavuzlarda, Hristiyanlk ve slamiyet pek ok
bakmdan i ie girmi durumdadr. Hristiyanlkta olmad hlde kurban
kesilmesi, fakirlere yardm edilmesi, hayr iin yol, kpr, eme
yaptrlmas, llerin ykanmas, domuzun pis kabul edilmesi gibi konular;
Gagavuzlarn din gelenekleri arasnda yer alan slam unsurlardr.
Gagauzlarn duygu, inan ve ibadet alannda yer alan bu yaklam ve
davranlar, Keykavus ve Sar Saltk ile birlikte Dobruca'ya gelerek sonradan
burada HristiyanlaanTrklerin slamlktan Gagavuz Hristiyanlna
tad unsurlar olarak deerlendirilmektedir.
Gagavuzlar da, Mslman Trkler gibi cennet, cendem (cehennem), oru,
gnaa (gnah) terimlerini kullanrlar. Birlikte yaadklar Slavlar, Rumlar ve
Romenler Tanr iin "Boje", "Theos", "Romn", "Romnezeu" adlarn
kullandklar halde; Gagavuzlar "Allah" szn tercih ederler.23 Kendi
ierisinde geiken esnek ve zgn bir yapya sahip olan Gagavuz kltr
sz konusu sosyo-kltrel bilekelerin yan sra ilgintir ki, din konusunda da
kendine zg Hristiyan-slam sentezinden oluan bir yap gelitirmitir.
1800 km yz lme sahip Gagauz Yeri; armas, pasaportu ,bayra ve
mar ile milli birlie ve dolays ile milli sembol ve simgelere sahiptir. 24
1990'l yllarn bana kadar siyasal sembol olarak zerinde kurt ba tasviri
bulunan, Trklerin geleneksel rengi olan gk mavisi renge sahip bir bayrak
Gagauzlar tarafndan kullanlmtr.25
Bu bayrak halen Gagauz Trklerinin geleneksel bayra ve armas olarak
kalmakla birlikte bugn kullanlmakta olan bayrak farkldr.
Bugn ise , 31 Ekim 1995 tarihli 2-IV/I numaral Gagavuz Yeri Bayra
hakkndaki yerel bir kanunla kabul edilen bayrak kullanlmaktadr. Bu bayrak,
Gagavuz Yeri zerk Ynetimi'nin resmi semboldr. Bayrakta yukardan
aaya art arda sralanan farkl renkten oluan eritler bulunmaktadr.26
Bayraktaki %60 lk blm kaplayan mavi renk, Trkl, % 20 'erlik
alanlar kaplayan beyaz ve krmz renkler bulunmakta olup, beyaz eski
Trklerde baty ve bar, krmz; serbestlik ve zgrl, yldzlar ise
Gagavuz'un dnn bugnn ve yarnn temsil etmektedir.
Gagavuz Yeri Armas, 28 Haziran 1996 tarihli 13-X/I numaral Gagavuz Yeri
Armas hakkndaki yerel bir kanunla kabul edilmitir. "Gagavuz Yeri armas" nn
alt ksmnda sar renkte (altn sars) ve yarm daire eklinde gne domaktadr.
126

Genel panonun iki yanna simetrik bir ekilde milli motifler


yerletirilmitir. Pano altn sar renkte baaklarla erevelenmi olup bunlar
Gagavuz Yeri bayra tarafndan sarlm ve bayra kucaklar bir ekilde
tasvir edilmilerdir. Alt ksmda panonun snrlarnn hemen dnda
sembolik tasvirler bulunmaktadr. Bu tasvirler zm yapraklar ve
salkmlardr. Panonun st ksmna ise ekenar gen eklinde, altn sars
renge sahip be keli yldz yerletirilmitir. Bu yldzlar ayn zamanda
Gagauz Yeri'nin ehri olan Komrat, Volkane ve adr-Lunga ehirlerini
temsil etmektedir.
Gagauz'larda kullanlan bir dier sembol veya nian, "Kutsal Fyodor"
(" ") olarak bilinen semboldr.
ubat ve Mart aylarnn ilk cumartesi gnleri kutlanan Kutsal Fyodar
gn , Gagauzlar iin, "todor Gn" veya "Ao Tudor" olarak bilinmektedir.
Bu gnlerde tm kylerde at yarlar dzenlenir ve geleneksellemi bu
durum kutlanr. Bu armada dikkat eken at, Gagavuzlarn tarihsel sre
ierisinde at ile olan yakn ilikileri ve buna bal olarak tad kutsal
anlamlarla dorudan alakaldr. Zira 20.yzyln bandan itibaren her evde 3
ya da 4 tane beslenen at, yaam tarzlarnn nemli bir parasdr. Bunun yan
sra at zerinde tasvir edilen erkek formlar u tarihsel rutin enstantanenin
simgelemi bir karesi, Komrat armasnda olduu gibi sivil ve resmi
nianlarna malzeme olmutur: Her sabah kyn delikanllarnn at zerinde
tarla ve arazilere ky ierisinden geip giderken, kap ii veya kap dnda
leen ierisinde salarn ykayan gen kzlarn leendeki suyu atlarn
arkasndan serperler. Bu gelenek, atn gcne sahip olunmas ve salarnn
atlarn kuyruklar gibi gr ve gl olmas temennisi anlamna gelmektedir.27
Ata duyulan minnet ve sevginin bir uzants olarak, tpk Anadolu ve dier
Trk yurtlarnda olduu gibi onlar damgalarlar. Bu damgalar ayn zamanda
dorudan anlam ile ilikili olarak birer im niteliini tamasnn yan sra
bysel anlamlarda iererek, onlar eitli ktlk ve balarna gelebilecek
tehlikelerden korumak maksadna da yneliktir. Sz konusu aretler
geometrik olarak, hayvanlarn arka butlarn dalamak suretiyle yaplmakta
olup bu gelenek Gagavuzlarn Trk kimliklerinin nemli bir gstergesi
olarak dikkatleri ekmektedir.
Gagavuzlar'da bayrak, evde dn olduunu belli etmek iin evlerin
atsna aslr ve ayn zamanda evi kem gzlerden koruyan ,uur getiren ve
bereketini artran dinsel bir unsur olarak ta dikkat eker ki bu gelenek halen
Anadolu'da sregelen bir gelenek olarak varln korumaktadr. 28
Askeri ve sivil nianlarn yannda, Gagavuzlarn hemen hemen tm grsel
halk sanatlarnda yer alan hayvan figrlerini ikonografik olarak irdelemek
gerekirse, ncelikli yeri kurt motif almaktadr. Bu figr, Gagavuzlarn en
nemli totemik unsuru olan kurt ile alakaldr. Her yl 27-28 Kasm ie 10 - 17
127

Aralk tarihleri arasnda "Canavar Yortusu" (Kurt Bayram) dzenleyerek,


kutlama yaparlar. Bu bayramlarda otalar kurup ata biner, kmzlar iip
Trklklerini yaatmaya alrlar. Gagauz erkeklerinin iinde, Ouz Ata gibi
Trk'e zg bir tarzla byk brakanlar da oktur. Bu kltn kkleri
hayvanclkla uraan ve Trklerde olduu gibi kurt'a olduka nem veren
Gagauz atalarna kadar uzanmaktadr. Kurt, Gagauz'larda hayvansal motifli
sembollerden en sk rastlanandr.
Gagauz'larda kendini gsteren kurt sureti dier Trk halklarnda,
hattaKuzey Kafkasya halklarnda olduu gibi, iyilik esasyla ilikilidir.
yiliin sembol olan kurt figr tarm faaliyetlerinde bolluk ve bereketi
artrmaya ynelik inanlar ierisine barndrmaktadr. rnein Gagauz'larda,
ekim ilemi srasnda yolda kurtla karlalmas durumunda ekimin baarl
olacana inanlr. Buna oranla tavan, tam tersi, bolluk ve bereketi olduka
olumsuz ynde etkileyen, uursuzluuna inanlan bir hayvan olmas dolays
ile sanatlarna genellikle motif olarak yansmamtr. Zira ekim esnasnda
tavan grlmesi halinde ekim ilemi bir sonraki gne braklacak kadar
gl bir olumsuzluu iermektedir. 29
Gagauzlarda kurt klt arkaik saygnln ve nemini korumakta olup
semavi bir kkene sahiptir ve eski inanlar gerei ldrlp yok edilemez.
nk kurt Tanr'nn yeryzndeki vekilidir. Gagauz peri masallarnda onun
gemiteki izleri nemle korunmutur. Kurt Gagavuz mitlerine gre,
konumak, insanlara yardm etmek ve eski trelere uymayanlar da
cezalandrmak gibi erk ve yetkilere sahiptir. Gagauzlarda "kurt" kelimesini
dorudan kullanmak bir tabudur. Bunun iin kurda "Canavar", "Yabani",
Bozkumi", Bozbey" gibi farkl isimler verilir. Bu yasan temelinde "isimle
cismin btnlk gsterdii" fikri yatmaktadr. Yani kurdun ismi
sylendiinde kendisinin ortaya kma durumu ile ilgilidir. Anadolu Trk
Halk deyileri arasnda da, Gagauzlarn bu deyiine ve inanna benzer olan,
"-ti an oma hazrla" deyimi bulunmaktadr. Gaguuzlar'da bu inann
ortaya kmas, halkn tarmla urat dnemde edindii bilgilerle
balantldr. Kurt kltnn temelinde totemik bir mana yatar. Bu gr Trk
ve Mool halklarnda geni bir ekilde yaygnlamtr. Ne var ki
Gagavuzlarn Kurt Klt anlaynda dier Trk halklarndan ayrlan birka
nokta bulunmaktadr. Kurt klt semavi bir kkene sahip (koruyucu-kurt) bir
varlk olarak kabul edilmekle birlikte. Gagauzlarda atalarnn kurttan
geldiine dair bir mit ya da efsane bulunmamaktadr. Dolays ile
Gagauzlar'da Kurt Totemi, yaradl kozmolojisi ile ilgili olmayp Trklerin
Kurttan Treyi miti ile de dorudan ilikisi bulunmamaktadr. 30 Ancak bir
ok Trk topluluu ve Kafkaslarda da olduu gibi Kurt totemik bir mana
tayp, korunma anlamnda nemli bir tinsel snma alan oluturmutur.
Kurt dii bu balamda bir tlsm objesi olarak, ocuklar ve yetikinler
tarafndan, bysel ve koruyucu maksatlarla tanmtr. Salgn zaman bu
128

tlsmlar evcil hayvanlarn da boyunlarna aslmak suretiyle koruyucu


gcnden faydalanlmak istenmitir. Kurdun dilerinin yan sra derisede
ayn amalara ynelik olarak zenle korunmutur. 31
Kurt'a ilikin inanlar, ayrca, halk arasnda bireyleraras iletiimde gven
telkini olarak da " Kurt adna yemin ederim" eklinde kullanlm olup, gnlk
hayatta sk tekrarlanmas sebebi ile insanlarn bilinaltlarna sk skya yerleen
totemik bir kavrama dnmtr. Gagauz'larn, Trk ve Kafkas topluluklarnda
olduu gibi, hayvancla nemli lde bal olan yaam biimleri, kltr ve
folklorlarnda hayvan simge ve motiflerine sklkla yer vermelerine neden
olmutur. Kurt klt, esasnda tm Avrupa halklarnda da kendine zg
biimlerde bulunmaktadr. Kurt, Birok hayvan ierisinde gc ve organize
hareket yetenei ile dikkat eken, bir hayvandr. Kurdun, tehlikesinden korkulan
ve gcnden faydalanlmak istenen bir hayvan olmas sebebi ile henz
savunmasz olan ilkel insanolu, kurda hkmetmenin ve gc ile baa kmann
yolunu ona totemik manalar yklemede bulmutur. Bu nedenlerledir ki kurt
hemen hemen tm topluluklarda kendi ierisinde farkllaan ekillerde de olsa
nemli bir klt hayvandr.
Gagauz sanatlarnda uur ve bereket iin kullanlan dier hayvansal
kaynakl motifler, kei, ay, nadir olarak da koyun motifidir. Bu figrlerden
oluan maskeler yeni yl ritellerinin temel malzemeleri olarak dikkat
ekmekte olup, yeni yln dilenen tm olumlu dileklere vesile olmas umulur.
Zira zellikle kei, tabiatn diyalektik dngsne vurgu yapmak adna
doum lm ve yeniden diriliin sembol olarak kullanlp, yaamn
sonsuzluuna iaret etmektedir. 32 Bat Trkistan'da yaayan Ouz Boylar
taklarnn bazlarnda, yaban keisi boynuzu motifleri, koruma ve bereket
bys amacyla kullanlmakta; Kazak ve Krgz Trklerinin "Ovul rnek"
adn verdii, geyik ve yaban keisi boynuzlarnn stilizasyonu ile yaplm
desenler; kee yayglar, giysiler ve taklar zerinde bereket byleri olarak
yer almlardr. Bu nedenle Gagavuz sanat iin kei motifi zel bir yere ve
neme haiz olup birok sanat alannda tema olarak ele alnmtr.
SONU
Avrupa ve Asya'da yaayan tm Trk uluslar arasnda istisnai bir grup
oluturan Gagauz Trkleri Hristiyan olmalar sebebi ile, mmeti anlaya
sahip Trkler tarafndan yadsnm, Yunanistan ve Bulgaristan gibi radikal
balkan lkeleri tarafndan ise asimilasyon politikasna maruz braklmaya
allmtr. Tm bu olumsuz tutumlara karn, Gagauz'larn Trk kimliini
kabul edip benimseyen tek olumlu ve yapc yaklam, Trk milli bilin ve
uuruna sahip kesim tarafndan ortaya konmutur.
Gagavuzlar Trklklerine yzyllardr sahip kmak suretiyle,
soydalarna, dinsel farkllklarna ramen, Trk kimlii ile varlklarn ispat
ederek korumaya almlardr. Dier taraftan ayn amala, etnik
farkllklarna ramen, sahip olduklar ve yaadklar topraklarda edindikleri
129

inan ve kltrlerine de ayn lde sahip karak, Mslman olmayan


uluslara kar da byk bir dirayetle mcadele vermektedirler. Bu nedenle
Gagavuzlar, gl bir milli aidiyet duygusu ierisinde yzyllardr, gerek
yazl gerekse grsel kaynaklarnda, dolayl yada dolaysz, Trk kimliklerine
ak vurgular yapmlardr. Yazl kaynaklarda dorudan yaplan bu vurgular,
grsel kaynaklar olarak kabul edilen, sanatsal yzeylerde simge, sembol ve
motif olarak kullanlm olup, bu iaretlerin, ikonografik bilgiler nda
zmlemelere tabi tutulmas mmkn olmaktadr. Yaplan almann
snrlar ierisinde incelenen Gagavuz sanatlarna ait belli bal motif simge
ve sembollerin ikonografik almlar Gagavuz kltr tarihinin derinliklerine
ve inan sistemlerine dayanmaktadr. Dil, din ve kltr bakmndan yaanlan
corafya ve etkileimde bulunmak durumunda olduklar topluluklarn, direkt
ya da dolayl etkilerine ramen, kendi ierisinde istikrarl ve muhafazakr bir
yap arz etmektedir. Birok toplulukta geleneksel sanatlar eski anlam ve
nemlerini yitirmelerine ramen, Gagavuz sanatkr ve zanaatkrlar z
kltr ve geleneklerini, zgn yapsn ve Trk kimliklerini korumak
suretiyle srdrmeye devam eden dirayetli ve istikrarl bir topluluktur.
Kaynaka: Alp, zlem: Orta Asya'dan Anadolu'ya Kltrel Sembollere Giri, Ankara,
Eflatun Yaynevi, 2009. Angeli, Fedor: Oerki istorii Gagauzov potomkov Oguzov: seredina
VII- naalo XXI vv , Tiporg Centrala, Kiinev, 2007. Bulgar, S.: Stranits storii i Literatur
Gagauzov , Kiinyov, Dil Yaynlar, 2005. akir, Mihail: "storii Gagauzov Besserabii
(Besarabya Gagauzlar)", Stranits istorii i Literatur Gagauzov: XIX-na. XX vv., Pontos,
Kiinyov, 2005. Derjavin, N.S.: Balgarskiye Koloni v Rassii, Sofya, Sbornik Za narodny
Umotvoreniye i Narodopisi Yaynlar, 1914. Dhanov, V.: Obrad i Traditsonno Duhovny
Kultur Gagauzov, Odessa, 1999. Ducroc, Oswald : Tzvetan Todorov, Dictionnaire
Encyclopdique des Sciences du Langage (Dil Bilimleri Ansiklopedik Szl), Paris, 1972.
Eitim Terimleri Szl, TDK, 1974. Era, .: Atlas Dergisi, Say 108, Mart 2002, stanbul.
Ersoy, Ayla: Sanat Kavramlarna Giri, stanbul, Yorum Sanat Yaynclk, 2002. Filizok, Rza:
"Gsterge Bilimi yahut aret Bilimi (La Smiotique) ve Anlam", http://www.egeedebiyat.org/docs. Genel Trke Szlk, TDK. Gkalp, Ziya: Trkln Esaslar, 3. bs.,
stanbul, nklap Kitabevi, 1987. Gngr, Erol: Trk Kltr ve Milliyetilik, 7. bs., stanbul,
tken Yaynlar, 1989. Gngr, Harun - Mustafa Argunah, Gagauz Trkleri: Tarih, Dil,
Folklor ve Halk Edebiyat, Ankara, Kltr Bakanl Yaynlar, 2002. Gngr, Harun Mustafa Argunah, Gagauzlar, stanbul, tken Yaynlar, 1998. Kalafat, Y.: "Alasya Trk
Halk Kltrnde Elma; nan- Tedavi likileri" z Brakan Kbrsl Trkler 2. Sempozyumu,
12-14 Kasm 2001. Kalafat, Y.: "Trk Halk nanlarnda Korunma ve Kurtulma Yntemleri"
Kayseri ve Yresi Kltr, Sanat ve Edebiyat Bilgi leni, 12-13 Nisan 2001. Kottak, Conrad
Phillip: Anthropology: The Exploration of Human Diversity, The McGrow-Hill Companies,
USA, 1997. Kuroglo, Stepan Stepanovi: Semeynaya obryadnost Gagauzov: v XIX- naale XX
v. (Gagauzlarn Ailevi Trenleri 19. Yzyldan 20. Yzyln Bana Kadar, tintsa, Kiinyov,
1980. Kvilinkova, Elizaveta Nikolaevna: "Klyanus imenem volka, 'Voli Prazdniki' u
gagauzov" (Gagavuzlarda Kurdun Adna Ant me ve Kurt Bayramlar), Nezavisimaya
Moldova, 15 Kasm 2000, s. 4; "Kult volka u gagauzov" (Gagavuzlarda Kurt Klt), Jurnal
MISL Kiinyov, No: 2, Ekim 2000. Kvilinkova, Elizaveta Nikolaevna: "Novy God-Samy
Vesely Prazdnik" (Yeni Yl: En Neeli Bayram), http://turkolog.narod.ru/info/I239.htm.
130

Manof, Atanas: Gagauzlar: Hristiyan Trkler, ev. Trker Acarolu, Ankara, Varlk
Neriyat, 1939. Marunevich, M.V.: skustvo Gagauzov, SSCB, Dekorativ Sanat Yaynlar,
1967. Marunevich, M.V.: Materyalnaya Kultura Gagauzov: 19. asr sonu 20. asr ba
(Gagauz Kltr Materyalleri: 19. Yzyl sonu 20. Yzyl ba), Kiinyov, Moldovya Bilimler
Akademisi Yaynlar, 1988. Meeryuk, . .: Sotsyalno-Ekonomisheskaya Razvitiye Balgarskih
i Gagauzskiz Syol, Kiinyov, 1965. Mokov, V.A.: Nareiya Bessarabskih Gagauzov
(Bessarabiya Gagauzlarnn Konumalar), Kiinyov, Akademi Yaynlar, 1962. Mlayim,
Seluk: Sanata Giri, stanbul, Bilim Teknik Kitabevi, 1994. Pokrovskaya, L.A.: Gramatika
Gagauzkago Yazka (Gagauz Dilinin Grameri), Kiinyov, Akademi Yaynlar, 1964. Polama,
M. M.: ada Sosyoloji Kurumlar, ev. H. Erba, Ankara, 1993. Trkdoan, Orhan: Trk
Tarihinin Sosyolojisi, 2. bs., stanbul, IQ Yaynclk, 2004. Vlah, Petri: Susak S Sotvoreniye
Mira, Kiinyov, 2003. Yenisoy, Hayriye Sleymanolu: "Bulgaristan Gagavuzlar",
www.efrasyap.com. Zelyunuk, V.C.: Naseleniye Moldavy (Moldavya Nfusu), Kiinyov,
Akademi Yaynlar, 1973. http://gagauzia.md/pageview. http://www.ciok-maydan.ru/gerb.html
http://www.meteoroloji.gov.tr/Gagauz/tanitim.aspx. www.gagauz.ru. www.gagauzinfo.md
www.gagauz-press.narod.ru.

, . .
/Yrd. Do. Songl KURU ()

GAGAUZ KADIN GYSLERNN ERGONOMK KULLANIM KONFORU
AISINDAN NCELENMES
,
, . ,
, ,
, , .
, ,
, , , , .
, ,
,
. 19- 20- .
' ,
, .

,
. ,
, ,
, ,
. ,
, ,
, ,
. .

Gagauz kltr ve folklorundaki tm deiimler ve etkileimler gibi,


giyim-kuamlar da nemli deiikliklere uramtr. Bir yandan birlikte
131

yaadklar topluluklarn etkileri, te yandan an gereklerine uygun yeni


giyim tarzlarnn olumas ile birlikte, Gagauz giysilerinin deiime
urayarak gnmzdeki eklini aldn grmekteyiz.
Gagauz erkeklerine gre daha renkli ve zengin giyim zelliklerine sahip
olan kadnlarn giydikleri Don, Gmlek, Fistan ve benzeri giysiler,
geleneksel giysilerinin nemli paralarn oluturmutur. Kadnlar, fistann
zerine Kofta veya Keptar, ad verilen kolsuz yelek ile Kastor veya Aba
ad verilen kaln giysileri ve kenarlar krma (frfr) veya tel srma sslemeli
Konto'u stlk olarak giymilerdir. 19. yzyln sonu 20. yzyln
balarnda, kadn giysilerinde ileme tekniiyle sslemeler yaplm kadife,
ipek ve benzeri kumalardan, beli dar, aas geni ceket modeli de
dikilmeye balanmtr.
Gagauz kadn giysileri model zellii, estetik grnm ve ergonomik
kullanm konforu asndan incelendiinde; giysilerin k ve vcut
hareketlerinin rahat kullanmn salayan model ve kesim zelliklerine sahip
olduu grlr. Gagauz kadnlarnn i ve d giysi kalp formlarnda
kullanlan kare, regln ve japone kol kesimleri, dk kol formlar ve i
donda kullanlan a paras, konfor asndan kol ve bacak hareketlerinin
rahat kullanmn salayan zellikler tamaktadr. D giyimlerde kullanlan
boyuna ve enine kesiklerle, pililer, bzgler ve benzeri detaylar giysinin
estetik grm ile konforu salayan zellikler olarak karmza kmaktadr.
almada Gagauz kadn giysilerinin model ve kesim kalplar, teknik
adan ele alnarak teknik izimleri ile birlikte incelenmitir
Anahtar Kelimeler: Gagauzlar, Kadn Giysileri, Konfor
1. GR
Giyim kuam, resim, mzik, edebiyat ile gelenek ve grenekler gibi baz
kltr zellikleri bakmndan Anadolu Trkleri ile birok benzerlikler tayan
Gagauzlar Moldova'da Gagauz Yeri zerk Blgesi ats altnda ve Ukrayna,
Bulgaristan gibi birok lkede yaayan Ortodoks Hristiyan Trklerdir.
Orta Asya'dan gerek Balkanlar'a yerleen Gagauzlar'n, Orta Asya'daki
yaamlarna ve giyim kuamlarna ait yeterli bilgi bulunmamaktadr. Bu
nedenle, Gagauzlar'n giyim kuamlar ile ilgili bilgiler ancak, Balkanlar'a
g ettikleri tarihten itibaren gnmze ulamtr (Arnaut, 1197: 37).
Maddi kltrn nemli bir blmn oluturan giyim-kuam ve el
sanatlarnn gemiini gelecee aktarmak onu yaatmakla mmkn olabilir.
Gagauz Trklerinin yzyllar boyunca eitli etkileim ve deiiklikler geirerek
gnmze kadar gelen kltr varlklarnn nemli bir blmn oluturan
geleneksel giysiler ve el sanatlarnn teknolojik gelimeler moda olgusu ve
benzer nedenlerle yok olma tehlikesi ile kar karya olduklarn grmekteyiz.
Uygarlklar ayakta tutan ve yaknlatran unsurlardan en nemlilerinin
dil, din, rk, kltr, gelenek ve grenekler ile folklor zenginliklerinin olduu
132

bilinmektedir. Kltrel zenginlikleri ok fazla olan Gagauz Trklerinin,


tarihsel sre ierisinde eitli boylara blnmesi, bu zenginliklerin
artmasna sebep olmutur. Trk boylarnn bir koluna dhil olan Gagauzlar'n
gnmze kadar tarihi ve kltrel zenginliklerini koruyarak yaattklar ve
birlikte yaadklar uygarlklardan etkilenerek, kltrel al-veri yoluyla
birok ynden deiime uradklar grlmektedir. Bu kltrel etkileim ve
deiimden, giyim-kuam da payn almtr.
Gagauz Trklerinin giyim kuam incelendiinde, yaadklar corafyalar
ve uralar iler hakknda bilgi sahibi olmak mmkndr. Hayvanclk,
ipekilik, dokumaclk, baclk ve tarm ile uraan Gagauz giysilerinin,
uratklar ilerle ilgili olarak kuma, desen, renk ve ssleme zelliklerini de
tad grlr. Krk ve deriyi, giysi yapm ve sslemesinde kullanan
Gagauzlar'n, kuma renkleri, kuma dokumas, giysi modeli ile her trl
ssleme zellikleri, kltr zenginliklerini sergileyen grntlerin bir
btnn oluturmaktadr.
2. ALIMANIN NEM
nsanlarn kendi kyafetlerindeki rahatl salamas, ihtiyatan ortaya
kmtr. nk gnmzde olduu gibi kuma ve malzeme eitliliinin
olmay onlar, mevcut malzemelerle hazrlanan giysilerde pratik zm ve
ilevsel zellikler bulmaya ynlendirmitir.
Gagauz kadn giysileri model zellikleri asndan incelendiinde yanlarn
geni, kesimlerin kuplarn k ve rahat olduu, japone ve regln dk kol
formlar, kol bzgleri ile daha birok zelliklerinin kullanl olduu grlebilir.
k ve olduka renkli olan bu giysilerin ergonomik kullanm konforu asndan
teknik zelliklerinin incelenmesi daha da nemli hale gelmektedir.
3. GYS ERGONOMS VE KONFOR
Giyim, tarih kadar eski olan bir konudur ve giyim insann giydii ya da
bedenine uyguland materyallerin tmdr. Giysi, insan vcut formu ve
llerine gre, belli bir modele uygun hazrlanan kalpla kesilen kuman
dikim ilemleri ile elde edilir.
Giysinin tasarm ve retimi esnasnda ergonomik unsurlarn gz nnde
bulundurulmas gerekmektedir. Bunlarn banda insan vcudunun zelliklerine
uygun model ve malzeme seimi, vcut llerine uygun kalp hazrlama, kuma
ve diki zellikleri ile modaya uygunluk ve konfor gelmektedir.
Birok farkl disiplinden yararlanan ergonominin giyim konusunda
nemli katklarndan sz edilebilir. Bireyin kendisini rahat hissedebilmesi,
vcuduna uygun, hareket serbestlii salayan ve hava koullarna uygun
giysilerle mmkn olabilir. Rahatlk ve konforla birlikte giysi dizayn
konusunda ergonomik yaklam da nemlidir.
Bireyin vcut llerine uymayan bir giysi gzel grnmeyecei gibi
rahat hareket etmeyi de engelleyebilecektir. Bir giysinin vcuda uyumunda
133

sorunlarn yaanmas genellikle seilen model ve uygun olmayan malzeme


kullanm ile giysi kalbnn doru hazrlanmayndan kaynaklanabilir.
Geleneksel giysiler ergonomik adan incelendiinde, ayakta durma, oturma
ve yrme annda vcudun zar erisi snrlar iinde dinamik yapda olduu
grlr. Giysiler kullanclarn bedensel fonksiyonlarna cevap verebildikleri
srece kullanl ve rahattrlar. nsanlarn tecrbe deneyimleri sonucunda
bulduklar pratik zmlerle giysilerde bu rahatl salad grlebilir.
Giysi modelleri oluturulurken vcut hareket snrlarnn da dnlerek,
hareket halindeki kullanclarn konforunun da tasarlanmas ve uygulamaya
geirilmesi gerekir. Ancak dn, nian gibi tren giysilerinde bu unsurlarn
dikkate alnmad grlebilir. Grselliin n planda olduu zel gn giysilerini
giyen kiinin hareketi neredeyse imknsz halede gelebilir. Ancak dier
giysilerde yer alan pek ok fonksiyonel giysi paralar ve teknik uygulamalar
gnmz giysi tasarmclar ve ergonomistlerin ilgisini ekecek kadar nemlidir.
Giyilen giysiden rahatsz olmak ise giysinin kullanm konforunun
olmad anlamn tar ve birey kendini giysi iinde rahat hissetmez. Bireyin
psikolojik ve fiziksel olarak giysi iinde kendini rahat hissetmesi ergonomik
kullanm konforunun salandnn gstergesidir.
Gagauz kadn giysileri model zellii, kesim zellikleri, estetik grnm
ve ergonomik kullanm konforu asndan incelendiinde, giysilerin k ve
vcut hareketlerinin rahat kullanmn salayan zelliklere sahip olduu
grlmektedir.
4. GYSLER VE NSAN VCUT HAREKETLERNN SINIRLARI
Bir giysinin tasarmnda kol, bacak gibi hareketli organlarn hareketi
srasnda giysinin kullanmna olan etkileri dikkate alndnda, insan
vcudunun dinamik zellikleri de nem kazanmaktadr. Ayakta durma
srasnda kolu yukar kaldrlma pozisyonu incelendiinde, eer kol evi dar
geliyor ve kol giysiye uygun ekilde dikilmemi ise giysinin bedene
uyumunda sorunlar yaanacaktr.
Ayakta durma ve yrme pozisyonunda vcut hareketleri, vcudun zar
erileri ile kol, bacak ve bedenin hareket snrlar iinde yer alr. Bu hareketler,
ekil 1. 2. 3. 4.'de grld gibi omurga hareketleri, dirsek ve kol hareketleri,
kala ve diz hareketleri, omuz ve eklem hareketleri eklinde sralanmtr.

ekil 1. Omurga Hareketleri

ekil 2. Dirsek ve Kol Hareketleri


134

ekil 3. Kala ve Diz Hareketleri

ekil 4. Omuz ve Eklem Hareketleri


(Panero ve Zelnik,1975)

Bir giyside konforu salamak, sadece giysinin s ve nem transfer


zelliklerini giysinin yapsna uyarlamak deildir. Bununla birlikte, bir
giysinin duyumsal karakteristiklere sahip olmas da gereklidir. Giyside
kastedilen duyumsal karakteristikler kuman tekstil yaps ile insan derisi
arasndaki mekanik iliki yoluyla oluan temas hissidir (Umbach, 1993: 165).
Yukarda aklanan nedenlerle insan vcut hareketlerinin snrlar ile giysi
uyumunun nemli olduu ve bu nedenle Gagauz kadn giysilerinin
ergonomik kullanm konforu ve teknik zellikler asndan incelenmesi
gereklilii sonucuna varlmtr.
5. GAGAUZ KADIN GYSLERNN ERGONOMK KULLANIM
KONFORU VE TEKNK ZELLKLER
Uluslarn gemilerinin geleceklerine aktarlmasnda kltr varlklar
nemli bir unsurdur. Kltr varlklar ierisinde nemli bir yeri olan el
sanatlar ile ok fazla eitlilik gsteren geleneksel giysiler bir btn olarak
maddi kltr rnleridir. Halk kltrnn nemli bir paras olan maddi
kltr rnleri, lkelerin gelenek ve grenekleri ile yaam biiminin
kuaktan kuaa aktarlmasnda ve devam ettirilmesinde byk rol oynar.
Gagauz Trklerinin eitli etkileim ve deiiklikler geirerek gnmze
kadar gelen kltr varlklarnn nemli bir blm ise el sanatlar ve
geleneksel giysiler oluturmutur.
Gagauz Trklerinin erkeklerine gre daha renkli ve zengin giyim
zelliklerine sahip olan geleneksel kadn giysilerinin nemli paralarn, don,
gmlek, fistan oluturmutur (Gngr, Argunah, 1998: 116).
Gagauz kadnlarnn giysileri arasnda don, gmlek, fistanla birlikte, kofta
veya keptar, ad verilen kolsuz yelekler ile kastor veya aba ad verilen kaln
giysilerin yer ald grlr. Gen kzlar ve kadnlar ise enliklerde ve
dnlerde uzunluu kalaya kadar olan st gmlein altna etek
giymilerdir. Fta ad verilen pamuk ve ketenden dokunan, kadnlarn belden
itibaren diz kapaklarnn zerine kadar uzanan, sadece n kapatan, etraf
eritle ssl nlk yaygn olarak kullanlmtr.
Gnlk giysilerinin dnda zel gnlerde giyilen gelin kyafetlerinde ise,
belden yukar ie ipekli gmlek, zerine ipekli entari ve onun zerine ksa kollu
135

konto ad verilen st giysi, belden aa ie, yars beyaz yars koyu renkli
keten kumatan yaplan atal don ile kiliseye giderken de, btn vcudu rten
bini ya da pini ad verilen bir st giysisi giymilerdir. Gelinler bana fes
takarak, fesin etrafna ember sarmlar, zerine altn ve gm takarak, ban
arka tarafna bir iek, n tarafna da yine altn, boyna da inci ve mcevherlerle
iki sra altndan gerdanlk, ellerine ise altn bilezik takmlardr. Gnmzde ise
Gagauz gelinleri, beyaz gelinlik giymektedirler (Manof, 1939: 124).
19. yln sonu, 20. yzyln banda giysilerde ilemelerle sslemeler
yaplmaya ve kadife ipek ve benzeri kumalardan beli dar aas geni
ceketler dikilmeye balanmtr (Erden, 1999: 120).
Gagauz kadn giysileri model zellii, estetik grnm ve ergonomik
kullanm konforu ve teknik asndan incelendiinde; giysilerin k ve vcut
hareketlerinin rahat kullanmn salayan model ve kesim zelliklerine sahip
olduu grlebilir.
Giysiyi giyen kiinin antropometrik yaps, fiziksel hareket yetenei
dikkate alndnda, modaya uygunlukla birlikte konforunda giyside
planlanmas gerekmektedir. Bylece ergonomik rn ortaya kacak ve giysi
"kullanc konforunu" salayacaktr. Kullanm alanlarna gre giysi tasarlama
ve model seme, kuma ve aksesuar seimi, kalp ve montaj uygulamalarnda
konfor noktalarnn doru belirlenmesi gnlk ya da yaamsal performans
ykseltmede etkili olacaktr.
almada yer alan giysiler ve giysi fotoraflarnn seimi iin ilk
aamada literatr taramas yaplm ve daha sonra Bealma/Comrat'daki
"MUZEUL GGUZ DE ISTORIE I ETNOGRAFIE"de yer alan giysiler
incelenmitir. Mzede ve kaynaklarda yer alan giysiler arasndan model
zellikleri deiik ve ilgin olanlar arasndan seim yaplmtr.

Teknik izim 1. Gmlek


(Anonim, 2002: 12)
136

Teknik izim 2. Gmlek


(Anonim, 2002: 12)

Teknik izim 3. Gmlek


(Anonim, 2002: 12-14)

Teknik izim 4. Kol Ku Paras

Teknik izim 5. Etek Ku Paras


137

Gagauz kadnlarnn giysilerinden, izim 1, 2, 3'de verilen gmleklerin


teknik izimleri ergonomik kullanm konforu asndan incelendiinde,
dirsek kol hareketleri ile omuz ve eklem hareketlerinin rahat kullanmn
salayan zelliklerde olduu grlebilir. Robal, kare ve japone kol kesimli
olan gmleklerin kol altnda kullanlan drtgen "ku" paralar (Teknik
izim 4.), ve etek formunda ise dikey kuplarda kullanlan gen "ku"
paralar (Teknik izim 5.) ile zenginletirilmitir.
Model zelliine gre oluturulan kol formlarnda kullanlan "kare kol"
ve "japone kol" kesimi ile kol hareketinin rahat kullanmn salayan drtgen
"ku" paras konforu salayan zelliklerdedir. Yakada kullanlan derin
yrtma gmlein giyme ve karmasn kolaylatran zellikte olup, boyun
hareketini de rahatlatc zelliktedir. Roba ve boyun evresinde kullanlan
bzgler vcut hareketlerinin rahat kullanmn salamaktadr.

Teknik izim 6. Fistan


(Anonim, 2002: 14)

Teknik izim 6'da verilen fistan modelinde grld gibi kullanlan


dk kol formu, omuz ve eklem hareketlerinin rahat kullanmn salayc
zelliktedir. Etein kademeli kesimi ile birlikte kullanlan bzgler ise kala
ve diz hareketlerinin rahat kullanmn salamaktadr. Fistan konforu
salayc zellikleri ile birlikte, st beden ve etekte kullanlan sslemeleri ile
estetik ve k grnmdedir.
138

Teknik izim 7. Fistan


(Anonim, 2002: 12)

Teknik izim 7'de yer alan fistann kol kesimi incelendiinde kullanlan
dk kol formu ile birlikte kol stndeki bzgler dirsek, kol, omuz ve
eklem hareketlerinin rahat kullanmn salayc zelliktedir. Bilee doru
daralan kol formunu elde edebilmek iin kol ucundan dirsee kadar
kullanld dnlen pens, dirsek ekleminin kullanmn rahatlatmaktadr.
Fistann belinde kullanlan bzgler, n etekte kullanlan pililer, kala ve diz
hareketlerinin rahat kullanmn salamaktadr. Fistan model detaylar, st
beden, kol ve etekte kullanlan sslemeleri ile estetik ve k grnmde olup,
konforu salayc tm zelliklere sahip olduu grlebilir.

Teknik izim 8. Ceket


(Anonim, 2002: 12)

Teknik izim 8'de grlen ceketin dk kol formu ile birlikte kullanlan
paral japone kol kesimi ve bzgleri omurga, dirsek, kol, omuz ve eklem
139

hareketlerinin rahat kullanmn salayc zelliklerdedir. Ceketin n ve


arkasnda kullanlan boyuna kesikler ve etek ucundaki gen alm,
kullanann konforunu salayc zellikler olarak n plana kmaktadr. Ceket
modelinin n beden ve araka bedeni ile kolunda yaplan ssleme zellikleri
estetik adan olduka k grnmdedir.

Teknik izim 9. Etek


(Anonim, 2002: 12)

Teknik izim 9'da grlen eteklerde kullanlan enine ve boyuna kesikler


ile bzglerin kala ve diz hareketlerinin rahat kullanmn salayc
zelliklerde olduu grlebilir. Etek ucunda kullanlan erit sslemeler ise
modeli zenginletirerek k ve estetik bir grnm kazandrmtr.
6. GAGAUZ KADIN KIYAFETLERNDEN RNEKLER

Resim 1. Gagauz Kadn Kyafeti (Hagem Arivi)


140

Resim 2. Gagauz Kadn Kyafetleri


(Erten ve Dierleri, 1999: 126) (Hagem Arivi)

7. SONU VE NERLER
nsann yaama biimini belirten gstergelerden olan kltr tm canl
varlklar gibi doar, yaar, geliir, deiir ve sreklilik gsterir. Dolaysyla
giyim kuam ve el sanat rnleri, insanlarn bulunduklar uygarlk
seviyelerine gre veya bulunduklar toplumlarn rf, adet, inanlar, yaama
artlarna gre ekillenip eitlenmektedir.
Kltr, bir milletin hayat tarz ve yaam biiminin gstergesidir. Bir
toplumun kltr, onun tarihi gemiini, bireylerin hayatn, gnn
eitli zamanlardaki eylemini geinme ile ekonomik faaliyetlerini,
dinlenme, elence ve din hayata ayrlan ksmlarn iermektedir.
Kltr varlklar ierisinde nemli bir yeri olduunu dnlen el
sanatlar ile bunlara bal olarak eitlilik gsteren giysiler, bir btn olarak
kltr rnleridir. Giysiler dorudan insanla ilgili olduundan, insann
yaama biimini belirten gstergelerden birisidir.
Bir lkenin kltr en canl ve anlaml belgeleri oluturur. Gagauz halk kltr
de yzyllar boyunca gler ve birlikte olduklar topluluklardan etkilenerek,
kuaktan kuaa geerek biimlenmi ve deerler btnn oluturmutur.
Gemii ok eskilere dayanan Gagauz kltrnn nemli bir blmn
oluturan el sanatlar, gelenek ve grenekleri ile yaam biiminin kuaktan kuaa
aktarlmas ve devam ettirilmesi olduka nemlidir. Uluslarn gemilerini
geleceklerine balayan en nemli kprlerden birisi de kltr varlklardr.
Bir kltr ne kadar karmak ve geliken ise, geleneksel el sanatlar ve
giyim tarzlar da o lde eitlilik ve geliim gstermitir. htiyatan ortaya
kan ortak giysiler lkelere gre farklar gstermektedir. nsanlarn kendi
141

kyafetlerindeki rahatl salamas ise yllarn tecrbesi deneyimi ve pratik


zmlerle ile ortaya kmtr.
Giysiler bedensel fonksiyonlarna cevap verebildikleri srece kullanl ve
rahattrlar. Gagauz geleneksel giysileri ergonomik kullanm konforu adan
incelendiinde, ayakta durma, oturma ve yrme annda vcudun zar erisi
snrlar iinde dinamik yapya sahip olduu grlr.
Giysi modelleri oluturulurken vcut hareket snrlarnn da dnlerek,
hareket halindeki kullanclarn konforunun da tasarlanmas ve uygulamaya
geirilmesi gerekir. Gagauz kadn giysilerinin model zelliklerinde
uygulanan kol kesimleri, kesikler, pililer, bzgler ve benzeri detaylar
giysiye fonksiyonel zellikler katarken estetik grnmn etkilemitir.
Gagauz kadnlarnn kulland geleneksel giysiler teknik adan
incelendiinde modellerde kullanlan tm detaylar ile vcuda ideal uyum
salad grlebilir. Kadn giyimlerinin modellerinde kullanlan kesim
zelliklerindeki birok detayn kullanl ve rahatl dikkat ekicidir.
Ergonomik adan fonksiyonel zellikler tayan bu giysilerin sslemelerinin
ise estetik ve k olduu grlebilir.
nsan bedenini saran boyutlu yzey olan giysi ve giyinme eylemi fiziksel
bir faaliyet gibi grnse de psikolojik ve sosyolojik taraflar daha ok ortaya
kmaktadr. Bu nedenle geleneksel giysilerin yaatlmas ve sonraki nesillere
kltr miras olarak aktarlabilmesi iin gelitirilen neriler aada verilmitir.
Gnmz giysi tasarmclar ve ergonomistlerin ilgisini ekecek kadar
nemli olan Gagauz geleneksel giysilerinde yer alan pek ok fonksiyonel giysi
paralar ve teknik zellikleri, yeni aratrma konular kapsamna alnmaldr.
Uluslarn gemilerini geleceklerine balayan nemli kprlerden birisi
olan Gagauz geleneksel giysileri, farkl disiplinler ve farkl bak alar ile
aratrlarak incelenmelidir.
alma kapsamna alnmayan, Gagauz geleneksel giysilerde kullanlan
kumalarn termal konforu ise yeni bir aratrma konusu olarak ele
alnmaldr.
Kaynaka: Arnaut, Tudorka. (1997). Kltr ve Sanat Dergisi, Trkiye Bankas
Yaynlar, say: 33, Ankara. Anonim. (2002). Gagauz Rubalar, Saba Yldz, Etnik
Bilimi-Kltr-Tarih, Aylk Jurnal, Say: 18, Gagauziya- Avtonom Blgesi. Erten,
Atilla. Ve Dierleri. (1999). Gagauz Halk Kltr T.C Kltr Bakanl Halk Kltrlerini
Aratrma ve Gelitirme Mdrl, Ankara. Gngr, Harun. Ve Argunah, Mustafa.
(1998). Gagauzlar Gagauz Trklerinin Etnik Yaps, Nfusu, Dili, Dini, Folkloru
Hakknda Bir Aratrma, tken Yaynlar, stanbul. Hagem Arivi. T.C Kltr Bakanl
Halk Kltrlerini Aratrma ve Gelitirme Mdrl, Ankara. Manof, Atanos. (1939).
Gagauzlar (Hristiyan Trkler), Bulgarca'dan eviri: M. Trker Acarolu, Varlk Neriyat,
Ankara. Panero, J. & Zelnic, M. (1975). Human Dimension And nterior Space. The
Architectural Press Ltd, London. Umbach, K. H. (1993). Knitting Technigue.
142


, - . , ./Prof. Dr. Gnl AYAN ()


ATATRK'N HZMETLERNDEN DOLAYI DLLENDRD BYK
GAGAUZ KML MHAL AKIR
,
, ,
, ,
. .
, .
, 1884 . ,
,
, , , .
, ,
.

Mihail akr 1812 ylnda adr(Lunga)'a g eden bir ailenin oludur. 1861
ylnda Bender Tighina kasabasnda dnyaya gelir. Doum gn melek Mihail
ve Gabriel(Cebrail) olduundan(8 Kasm) kk bir kilisede Mihail ad verilir.
Drt yl sren lkretimini adr kasabasnda tamamlayp ailesinin istei
zerine Kiinev'de ilahiyat eitiminin yapld orta retime devam ettikten
sonra, Kiev'de lahiyat Fakltesinde tahsilini tamamlad. 1881 ylnda ise
Kiinev'deki ortaokula retmen olarak tayin edilir. Din adaml ile
retmenliini ok gzel bir ekilde imtizalandran Mihail akr, ksa srede
evresinde ok sevilen ve saylan bir kimlik oluturur. Moldovanlar iin baka
okullarda da dersler verir. Kiinev'in din okulunda papazlk yansra matematik
ve tabii bilimler retmenlii yapar. Bu arada sahip olduu mill Gagauz kimlii
ile ne kar. Muhtelif kurulularda, cemiyetlerde ye veya bakan olarak
grevlerde bulunur. Her ortamda kendisini tantr ve sevdirir.
Gagauzlar hakknda bugn ulalan bilgiler, Mihail akr'n almalar
neticesinde ortaya konulmutur. Gagauzlar, siyasi bir birlik
oluturamamlard. Kk topluluklar halinde ve deiik siyasi corafyada
yaadlar. Ana dilleriyle eitim yapamadklar iin edebiyatlar da
gelimesine ge balam oldu. Bugn, Ouz boyundan gelen soydalarmz
Gagauz(Gkouz) Trkleri, Trkl hibir yerde grlmeyen ballkla
yaamaa almaktadrlar.
Gagauzlar dil din ve kltr bakmndan dier Trk topluluklarndan farkl
olan bir topluluktur. IX. asrdan itibaren Karadeniz'in kuzeyinden Balkanlar'a
143

ynelen Trk aknlar, Seluklu-Osmanl Trkleriyle devam eden Trk


fthat Balkanlar ve orta Avrupa'da ok sayda Trk blgesi vcuda
getirmitir. Gagauzlar devam eden zaman iinde hristiyanl kabul ettiler.
Gagauz dili Trk dil ailesine yakn olan bir dildir. Bu dil hakknda
Trkololardan R.R. Arat Gagauz dilini ive, A.N.Kononov bamsz bir dil
olarak deerlendirmi, Baskakov ise Ouz grubuna dahil eder. Gerek Gagauz
dili, gerek Gagauz tarihi ve gerekse Gagauz edebiyat, kltr ancak
19.yzyln balarna kadar gtrlebilir.
Mihail akr, Moldova'nn Romanya'ya bal olduu dnemlerde Gagauz
yazl edebiyatnn, Gagauz kimliinin kurucusu, aratrcs olarak bilinir. Mihail
akr yapt mcadeleyle Gagauz edebiyatn, Gagauz dilini, Gagauz kimliini
oluturur. Gagauz edebiyatnn balangc resmi olarak 1957 yl olarak
gsterilirse de bunun temellerini de Mihail akr atmtr. Mihail akr'n
Gagauz kimlii zerinde gayretleri blge halknn takdirlerine sebep olur. Mihail
akr halk tarafndan grd itibarla 1884 ylnda Rusa ve Moldovanca
yaynlar temsilciliine ve mahalli mecliste de milletvekilliine seilir.
20.yzyln balarnda Gagavuzlarn Trk ulusunun bir paras olduu iddiasn
ortaya atan bapapaz Mihail akr, 1896 ylnda resm makamlarn izniyle
Romen harfleriyle bir alfabe meydana getirir. Ardndan Rusa Ders Kitab,
Okuma Kitab, Tevrat ve ncil Tercmesi, Kilise Tarihi, Hristiyanlk lmihali,
Rusa-Moldovanca Szlk, Ksa Moldovanca Gramer adl eserlerinin
Moldovanca ve Rusa yaynlanmasn yine resmi makamlarn msaadesiyle
salar. 1907ylnda yetkililerden ald zel izinle Kiinev'de ilk dini Gagavuzca
gazeteyi karr. Gagauzlarn tarihi kklerini, geleneklerini, dilini ve dini
anlaylarn aratrp deerlendirmelerde bulunur. Viata Beserabya isimli
gazetede 3 makale halinde yaynlar. 1934 ylnda ise bu makaleyi birletirip
Beserabyal Gagauzlarn Hikyesi adyla kitaplatrr.
8 Kasm 1931 ylnda papazlk ve retmenlikte 50 yln dolduran Mihail
akr iin bir kutlama yaplr. Daha sonra Orfelinat kilisesinde Litrgiya
tamamlandktan sonra vaiz retmen Vladimir Kasm cemaatin arasnda
bulunan Mihail akr'a atfen onun Gagauz Halkna yapt hzmetleri, "Biz
Gagauzlar birka gn nce gazetelerden sizin papazlk ve retmenlikte 50
ylnz doldurduunuzu rendik.. Bu gn analm. Cenabmz Mihail
akr'a kranlarmz sunalm. 50 yl boyunca bize yaptnz nasihat,
verdiiniz t ve btn iyilikleriniz iin size teekkr ederiz. Mihail
akr'dan nce, onun zamanna kadar Gagauz dilinde yazlm bir tek kat
paras bile yoktu. Kiliselerde ve evlerde okuyabilmemiz iin ncil'i Gagauz
diline evirdiniz. Dier faydal kitaplar kazandrdnz. Bu ok faydal kitaplar
sana krederek okuyoruz." eklinde ksaca anlatarak kranlarn bildirir. Bu
trenler uzun sre deiik ortamlarda devam eder. Mihail akr'n Gagauz
Kltrne yapt hizmetler anlatlp deerlendirilmelerde bulunularak, bu
144

Gagauz milliyetisi bir bakma, dllendirilir. Roma bapapaznn da


bulunduu heyetler Mihail akr'n ziyaretlerine gelip onu, yaptrd snma
evlerinden, matbaalardan, okullardan sz ederek tebrik ederler. "Dev Adamn
Olu" adnda masal adr kasabasnda bulunan Gagauz Milli Tiyatrosu
tarafndan Mihail akr adna defalarca sahneye koyulur. Bylece Mihail
akr'n ad, destanlatrlarak yaatlm ve yaatlmaktadr.
Mihail akr'n mazbut bir aile yaam vardr. Hanm rina akr, Mihail
akr'n meslek hayatnda baarlarnn arkasnda duran bir hanmefendidir.
Oullar ve torunlar arasnda da baba meslei papazl seenler olmutur. Bir
torunu Bkre'teki bir topu ocann albaydr. Ayrca Tala adnda mhendis,
fiziki, matematiki bir torunundan baka, dedesinin hakiki takipisi ise Bkre
niversitesi profesr Nicola akr da onun torunudur. Mehur tarihi Mihail
Gubolu'nun byk annesi Katinka'nn baba tarafndan Mihail akr ile
akrabalk ilikisi mevcuttur. Prof.Dr. Mihail Gubolu 1933-1934 yllarnda
askerlik yapt sralarda Mihail akr'n birka defa evine ziyarete gitmi, ve
daha sonralar Gagauzlar zerinde yapt doktora almasnda da Mihail
akr'n danmanlndan istifade etmitir.22 Zira ondan baka Gagauzlar
hakknda bilgi sahibi olan ve faydalanabilecei hoca mevcut deildir.Anadolu
Trkl, Gagauzlar ancak, Atatrk Trkiye'si zamanlarnda tanr. Hamdullah
Suphi Tanrver'in Bkre eliliine gnderildii dnemlerden nce meseleye
Kstence ve Varna konsoloslar el atarak Gagauzlar hakknda topladklar bilgiyi
birer rapor halinde Ankara'ya bildirirler.23 Ancak bu konuda, Hamdullah Subhi
Tanrver'in 1931 ylndan itibaren 13 yl boyunca Bkre Byk elisi olarak
Trkiye'yi temsil etmesi srasnda nemli gelimeler salanr. nki Hamdullah
Suphi, Romanya'da yayan Mslman ve Hristiyan Trklerin varl ve onlara
hzmet etme arzusu24 ile kendini sorumlu tutar. Hamdullah Suphi, 1933 ylnda
Trkiye-Romanya Dostluk, Saldrmazlk, Hakemlik, Uzlama antlamasnn
imzalanmasndan sonra Bkre'te zel gayretleriyle bir Trk mezarlnn
yaplmasn salarken dier taraftan da Mslman Trk cemaatinin yksek
okulunda Arap alfabesini braktrarak Trk alfabesini kabul ettirir. Trk Tarihi
derslerinin yansra franszca dersini de mfredata koydurur. Gagauzlarn
bulunduu yreleri dolap onlarn kltrleriyle yakndan ilgilenir. Bundan sonra
bu yerlerde Trke retim yapan okullar atrarak, bu okullara retmen
tayininiyle birlikte Trkiye'den kitaplar getirtir.
Mihail akr'n balatt ve temelini att, gelitirdii Gagauz kimliinin
Trkiye Cumhuriyeti tarafndan Bkre eliliine gnderilen Hamdullah
Suphi Tanrver tarafndan destek bulmas, Gagauzlarn Trklklerinin
22
Mihail Gubolu, Prof. Protoieren(Ba papaz) Mihail Ceakir(M.akr)(18611938)'n lmnn
50.yl mnasebetiyle,2/Trk Dnyas Aratrmalar, Haziran 1989,s.59-84
23
Yonca Anzerliolu, Bkre Bykelisi Hamdullah Suphi ve Gagauz Trkleri, Bilig 2006, say
39,s.32..
24
Yonca Anzerliolu, age. s.31.

145

uuruna ulamalarnda ve bugn ki noktaya gelmelerinde hayli etkili


olmutur. Mihail akr'n att temeli Hamdullah Suphi Tanrver tamama
ulatrr. Mihail akr'n torunu, Bkre niversitesi Tarih profesr Nikolay
akr, Gagauz-Trk kimlii konusunda "Osmanllar asimilasyon poltikas
yapmadklar iin Avrupa topraklarndaki Rumlar, Bulgarlar, Srplar,
Moldovanlar, Macarlar, Arnavutlar yok olmadlar. Balkanlardaki slam
kltr Gagauz kltrne zarar vermedi, hatta onu canlandrd, faydal oldu.
nk ayn ouz kltrnden geliyorlard.."25 eklinde ifadelerle dedesinin
yolunu takip etmekte olduunu sergiliyor.
Hamdullah Suphi'nin Bkre bykelilii yapt yllar Gagauz tarihi
bakmndan ok nemlidir. Bugn bu kk topluluk yayor ve otonom bir
devlete sahip bulunuyorsa bunda Mihail akr ile birlikte Hamdullah
Suphi'nin katks byktr. Hamdullah Suphi, Bkre'e eli tayin edildiinde
(1931) Mihail akr ile haberlemee balar. Hamdullah Suphi, Bkre'te
bulunduu srece Romanya'da yaayan Mslman Trk toplumunun
durumlaryla yakndan ilgilendii kadar, Gagauzlarla da ilgilenmeyi ihmal
etmez.26 Gagauzlarn yaad yerleri dolaarak Hristiyan Trk
Topluluunun iinde bulunduu duruma ynelik tespitleri, dzenli olarak
gerekletirdii faaliyetler kapsamnda "Gagauz Trkleri" balkl
raporlaryla Ankara'y bilgilendirmekten geri kalmaz. Trk milliyetisi
olarak tand Mihail akr'dan da Atatrk' haberdar eder. Atatrk Mihail
akr'a bir diploma ile nian gnderir. Antkabir mzesindeki kitaplar
arasnda Mihail akr'n Gagauzlarn storyas isimli kitab bulunmaktadr.
Atatrk bu eseri okumu ve satrlar arasna da notlar yazmtr. Hamdullah
Suphi, tesbitleri dorultusunda Romen hkumeti nezdinde giriimlerde
bulunmaktan ekinmez. Hamdullah Suphi'nin 1934 tarihli raporunun
ieriinden onun, 3 gnlk bir gezi srasnda Kiinev'de Gagauz Trklerinin
ileri geleni olarak Profesr Mihail akr ile grtn ve bu grmenin
ilk grme olmadn reniyoruz. Hamdullah Suphi; "Hristiyan
Trklerin, en yal, en muktedir papaz olan Protoerev yani vilayet reisi
ruhanisi" olarak nitelendirdii Mihail akr iin, elli yldr Gagauzlarn Trk
soyundan geldiklerini kendi halkna anlatmak iin mcadele ettiine vurgu
yaptktan sonra ncil'i Trke'ye tercme ederek nshalar halinde basp
dattndan, Revista Besarabya dergisinde Gagauzlarn Trklne dair
eitli makaleler yaynlayarak Gagauzlarn eriyip gitmelerine engel olmaya
altndan bahsetmektedir.
Hamdullah Suphi 1939 ylnda Ya niversitesinde bir konferans verir.
Geri dnnde Komrat Belediye bakan Georgi Kayg ona refakat ederek
25

Harun Gngr,Gagauz Trkleri,T.C.Kltr Bakanl Trk Dnyas Edebiyat, Ankara, s.28


Yonca Anzerliolu,Bkre Bykelisi Hamdullah Suphi ve Gagauz Trkleri, Bilig 2006, say
39.s35.

26

146

bir rapor hazrlad. Raporda yine szkonusu Mihail akr'dr. Bu raporun


ierii; "Gagauzlar arasnda, Trk asldan geldikleri iddiasn ortaya atan
akr Mihail isminde bir papazdr. Bu zat geen sene vefat etti. Fakir
olmasna ramen Gagauzlarn Trke ve Romanca tarihini ner ve dualarn
Trke'ye tercme etti. Hatta lmnden sonra Hristiyan Trk ocuklarnn
Trke'yi kolay renebilmeleri iin Romenceden Trke'ye tercme ettii
kelimelerle dolu bir de lugat kitab, ailesi tarafndan bastrld. Ve tevzi
olundu. Bu zatn Gagauzlarn Trk aslndan olduklarn iddiaya balamas
bundan 50 sene evveldi.27
1936 ylnda Yaar Nabi Nayr, Balkanlara duyduu zlemi "Doduu ve
iinde byd vatanda, vatan nostaljisi duymann ne demek olduunu btn
gm olanlar bilirler"28 cmlesiyle zetler. Kaybedilmi olan topraklar
zlemini Balkanlar adam adm dolaarak hisseder. Yolu Besarabya'ya ular.
Burada kendilerine Gagauz bazan da Trk diyen, baka soydan olanlarn da
onlar ayn adlarla ardklar toplulukla karlar. Aralarnda Bulgarlar, Ruslar
kendi milletlerinden, kltrlerinden bahsederek gururlanrken Gagauzlarn bu
duygudan yoksun olmann sknts ierisinde olduklarn mahede eder. Yaar
Nabi, kk Gagauz ocuklarnn, tarlalardan yorgun argn gelen ana babalarn,
Bulgar- Rus arkadalarnn kendilerine nisbet yapar gibi byk, gzel, ssl
kitaplar gsterdiklerine, ama kendilerinin bundan yoksun olduklarn syleyerek
onlar ktrdklarna, onlarn ise, " siz de Mihail akr'n kitaplarn okuyun"
dediklerine ahit olur.
Yazar, Gagauzlar arasnda dolaan Trk elisi Hamdullah Suphi'nin
hzmetlerinin neticesini "Trk elisi, gnn birinde, aralarndan bir hayal gibi
gelip geiyor" ve "hakikaten bir rya olmadn anlamak iin, aralarnda
hep bu hadiseden bahsediyorlar. Onu grm olan bahtllarn etrafndan
merakl bir insan enberi eksik olmuyor. Ve aradan ok zaman gemeden
ellerinde kendi harfleriyle yazlm kitaplar ve gazeteler gryorlar. Kck
bir yavrunun resimli bir alfabeden heceledii szleri iiten ak sal bir
ihtiyar"gagauzca" diye el rpyor. Bir zengin evinde radyonun dmesi
kartrlrken naslsa oraya kadar sesini iittirebilen stanbul istasyonunu
dinleyen ak sal bir kadn "Bu benim dilim " diye iinden gelen gzyalarn
tutamayarak boanveriyor. Dn korka korka, ekine ekine sylediklerini
imdi herkesin yannda, gslerini kabartarak tekrarlyorlar."29 ifadeleriyle
gzlemlerini aktaryor. Yaar Nabi yine bir Gagauz aydnn azndan
Hamdullah Suphi'nin bu insanlar kimlik bakmndan ulatrd noktay ise
"Bizim gzlerimiz geen yl ald. Geen yl bize bir Trk kardelerim diye
seslendi. O gne kadar biz kszdk. imdi gsmz kabartarak btn
27
Mihail Gubolu, Prof. Protoieren(Ba papaz) Mihail Ceakir(M.akr)(18611938)'n lmnn
50.yl mnasebetiyle,2/Trk Dnyas Aratrmalar, Haziran 1989,s.59-84
28
Yaar Nabi Nayr, Balkanlar ve Trklk, Ulus Basmevi, Ankara1936, s.8
29
Yaar Nabi Nayr, age, s.65

147

dnyaya barabiliriz: Biz Trkz! ksz deiliz! Bizim de anamz var,


bizim de babamz var. Anamz Trkiyedir, babamz Atatrk. Kardelerimiz
20 milyon Trktr. Yaasn Atatrk, Yaasn onun dirilttii byk
Trkiye!"cmleleriyle zetliyor.
Besarabya'da kendisini grmek iin Kiinev'e kadar giden Yaar Nabi'ye,
Mihail akr; Gagauzlarn edebiyat, adetleri ve oyunlarna dair hazrlad
dier eserlerden bahsederek, Atatrk hakknda bir kitap yazmann da en
byk arzusu30 olduunu syler.
Yaar Nabi, Mihail akr', "85 yana ramen hala, doru bildii, inand ve
baland dava yolunda almaktan geri kalmayan bu ihtiyar Trk'n kalbinde
yanan ate"i31 Trkln stn ve byk bir vesikas olarak niteler.
,..., ../ Prof. Dr. Hseyin AYAN ()

DOSTUM RAHMETL
MHAL GUBOLU/adr 1911-stanbul 12 Mays 1989
,
.
, .
,
, ,
, ,
, .

Gagauz Trklerinin ve btn Trk dnyasnn iftihar kayna olan Mihail


GUBOLU, orta halli bir ailenin ocuu olarak 1911 ylnda adr'da
dnyaya geldi. Mensubu olmakla daima iftihar ettii Gagauzlar gibi, mrn
Balkanlar'da geirdi. renimine doduu yer adr'da balayan Mihail
GUBOLU, Bender'de liseyi okur. ernautsi (Cerraunti) niversitesi'nin
Edebiyat ve Felsefe Fakltesi'nin Dil ve Tarih ksmn tamamlaynca da.,
aratrmalarna devam eder. Kiinev'de askerliini yaparken Gagauz
milliyetisi Mihail AKIR ile tanr. Sk sk ziyaretine giderek, Gagauzlar'n
menei hakknda bilgilendi. Daha sonra da (1938-1940) doktora
danmanln stlenen Mihail AKIR ile ilgisini, onun baarl bir
rencisi olarak devam ettirdi."Tarihin Inda Gagauzlar (Gagauzii in
Lumina storiei)" adl doktora tezini savunarak, "Doktor" nvann ald.
Dr.GUBOLU, Romence, Rusa, Franszca, Almanca, Arapa ve
Bulgarca biliyordu. Bu kadar dil bilen bir Trk'n, Trkolo ve arkiyat
olmasndan daha tabii ne olabilirdi? GUBOLU da, Ya (Romanya)
30 30
31

Yaar Nabi Nayr, Balkanlar ve Trklk,Ulus Basmevi, Ankara1936, s.95.


Ayn eser.s 95

148

niversitesinde alan Trkoloji Enstitsnde almaya balad(1940). Daha


sonra Bkre(1945)'te kurulan Balkanoloji Enstits'nde, Romen limeler
Akademisi'nde, Tarih ve Gneydou Avrupa Aratrmalar Enstitlerinde
retim yesi olarak hzmetlerde bulundu.
Prof. Dr. Mihail GUBOLU, alma ve aratrmalarn, eserlerinin
adlarndan da anlald zere, daima Osmanllarn Balkanlara mteveccih
fetihlerine ve Balkanlardaki izlerine hasr etmitir.
GUBOLU'nun, kinci Dnya Sava'ndan sonra, Romanya'da retim
yelii devam ederken; bir aya da Trkiye'de, zellikle stanbul'da olmutur.
Trkiye'deki Tarih ve Trkoloji kongrelerinin, sempozyumlarnn veya bu
konudaki toplantlarn vazgeilmez katlmcs idi. zellikle Romanya (EflakBudan) ile ilgili Osmanl ariv belgelerini aratrp orijinal tebliler haline
getirerek, tarihe k tuttu. Kendileriyle tanmamz da bu kongrelerde
olmutur. Birlikte almak ve baz belgeleri birlikte yaymlamak zere
szlemitik. Kader buna frsat vermedi. Bu kongreyi (Himmetleri ve
gayretleri devaml olsun, Sayn rfan NASRATTINOLU'nun Gagauzlar
konu edinen Moldovya'da Gagauz Yeri'nde toplanacan) duyduum zaman
ilk hatrma gelen de merhumun ad oldu. Artk, O'nun adn bu kongreye
(sempozyuma ) tamak boynumun borcu idi.
GUBOLU, Trkiye niversiteleri evresinde ok dosta sahipti. Bunlar
arasnda merhum Prof. Dr. Zeki Veledi TOAN, Prof. Dr. Ahmet
CAFEROLU, Prof. Dr. brahim KAFESOLU, Prof. Dr. Abdlkadir
TMURTA (ve dierlerini)' bu vesile ile anmak isterim.
Mihail GUBOLU, kendine has bir aksan ile konuurdu. Bu aksan
Gagauz aksanyd. Azndan, samimi ifadeler ieren kelimeler dklrd.
Daima gle yzlyd. O'nu, kongre ve sempozyumlarn dnda
ktphanelerdeki kitap raflar arasnda dikkatle bir kitabn zerine eilmi
olarak veya kitabn satrlar arasnda dolarken grdmz de ok
olmutur. Biz farkna varmamsak, o bizim farkmza varrd. Kulamzn
dibinden yavaa hatrmz sorard.
Merhum GUBOLU'nun iyi bir aile hayat vardr. 1944 ylnda Kata
(kendisi ona Kadriye derdi) ile evlendi. ocuklar yoktu. Kadriye hanm,
GUBOLU'nun almalarnda ba yardmcs olmutur. Einden daima
vgyle bahsederek, her frsat dt yerde ona minnettarln ifadeden
geri kalmazd. Benim, merhum GUBOLU ile hemehriliim de sz
konusudur. Onun ailesinin yerletii Hrsova ile benim doup bydm
Ak Dere (umnu-Bulgaristan) Ky arasnda 150 km. kadar mesafe vardr.
Belki bu bakmdan da birbirimize yaknlk duymutuk.
Gagauzlar, Osmanl'nn Balkanlardan ve Tuna'nn kuzeyinden ekildikten
sonra, arkada kalan Trkler'le ayn kaderi paylamlardr. Osmanllar etnik
konularla pek ilgilenmemilerdir. Gagauzlarla dier pek ok etnik grubun
farknda olmamlardr. "Nihayet bunlar da Trke konuan Hristiyan bir
149

cemaattir." gibi grlmtr. Gagauz'lar Osmanl'nn Krm yolu zerinde


yerlemiler. Yerlemiler sz pek doru deildir. "Krm yolu zerinde
dalmlar" cmlesi daha doru olmaldr.. Bu yol zerinde kuzeydoudan
gelen baka gruplar da vardr. Mesel: Peenekler, Uzlar, Bulgarlar, Kumanlar,
ve dierleri, Ukrayna'da (geni Nogay steplerinde) karlatklar Slav unsurlar
arasnda daldlar. Baz gruplar Slavca'nn derin etkisini hissettiler. Greke
(Yunanca)nin de etkisi yannda Hristiyanln Ortodoks mezhebiyle karlatlar.
Romenler de, zayf da olsa, bu unsurlar zerinde etkili oldu. Gagauzlar, imdiki
Moldovya (SSCB'nin dalmas esnasnda snrlarn izilmesinde)Gagauz yeri
olarak adlanan zerk Blgede, Ukrayna'nn Gney-Bat yrelerinde,
Romanya'nn Tuna deltasnda, Dobruca'da ve Bulgaristan'n Varna-umnu
vilyetlerinde, zellikle, Pravad civarnda dank olarak yerletiler.
Gagauzlar, Romenler kendilerinden, Bulgarlar da Bulgar saydlar.
Bilindii zere, Bulgar Kmnist Partisi sadece Gagauzlar Bulgar saymakla
kalmamt. Bulgaristan'daki btn etnik unsurlar "Bulgar" saymt.
Trklerin (Gagauzlarn, Pomaklarn, ingenelerin) adlarn deitirip Bulgar
adlar verdiler. Bundan dolay da pekok katliam yapld. Hl eski adlarn
almaya alan Trk ve Pomak ailelerini tanmaktaym. Etnik gruplar
zerinde, Bulgaristan'n iledii pek ok insanlk suu vardr.
Bulgaristan'daki Trklere uygulad ise sre gelen bir soykrmdr.
Prof. Dr. Mihail GUBOLU veld bir bilgin ve aratrmacdr. Sayn
Prof. Dr. rfan NASREDDNOLU, onun 40'tan fazla kitap ve makalesini
kaydetmitir. Bunlar iinde hl baslamam olanlar da bulunmaktadr.
Merhmun doktora tezi henz baslmamtr. Gubolu'nun alma ve
aratrmalar eitli dillere evrilmitir.
GUBOLU'nun ad, semavi dinlerin hepsinde mterek olan bir addr:
Mikil! Merhuma, "Niin Mslman olmuyorsun?" dendiinde: "Hristiyan
bir ailenin ocuuyum. Sizler gibi, bir Mslman ailenin ocuu olsaydm,
imdi Mslmandm!" derdi.
Gagauz Trklerinde iki Mihail vardr: 1. Mihail AKIR, 2. Mihail
GUBOLU. Bu iki zatn da, gururla Trk dostu olduklarn ifade etmeliyiz.
Yukarda, "Osmanl Devlet-i Aliyyesi'nin Gagauzlardan haberi
olmamtr."demitik Cumhuriyetin kurucusu rahmetli ATATRK,
Gagauzlar'a zel bir ilgi gstermitir. Bu vesileyle merhum Bkre elimiz
Trk Edebiyat ve Tarihi'nin byk hatibi Hamdullah Suphi TANRIVER'in
gayretlerini anmak gerekir. Merhum Mihail AKIR' ise Eim Prof. Dr.
Gnl AYAN'dan dinleyeceiz. Her iki Mihail de Gagauz olularn iyi
anlamlar, Trklkleriyle vnmler ve her hareketlerinde Osmanl'y ve
Trkiye Cumhuriyeti'ni minnetle anmlardr. Bu iki Mihail'den AKIR,
Gagauzlar'n edeb ve din ynn; GUBOLU ise, Tarih ynn
zenginletirmilerdir. Bu Mihail'ler olmasayd bugnk GAGAUZ
YER'ndeki zerk cumhuriyet olmazd. Gagauz Yeri'ndeki pek ok idareci ve
150

bilim adam, Mihail AKIR'n ve Mihail GUBOLU'nun rencileridir.


Gagauz Yeri'ndeki anlamazlklardan rahmetli byk znt duyard.
Trkiye Cumuriyeti'nin (Misk- Mill) snrlar dnda kalan Trkler, bu
memlekette, yok saylmtr. Balkanlardaki, Krmdaki, Kbrstaki ve
dnyann neresinde olursa olsun, yaayan Trkler, yok saylmtr. "Varsa
yoksa Trkler sadece Anadolu'dadr." denilmitir. Bu dncede olanlar
"Anadolucular" olarak isim yaptlar. Hayli de etkili olmulardr. Bu
dncenin temsilcilerini, "tarih ve corafyadan habersizler" olarak
adlandrmak daha doru olurdu. Devlet kademelerini de yanltan bu
"Anadodlucular", dnya zerinde dalan kardelerimizle ilgilenmemizi
nlemilerdir. ok yakn zamana kadar, snrlarmz dndaki
kardelerimizle ilgilenmek "su" saylmt. Ama baknz, dnya ve
zerindeki siyasi rejimler deiiyor. Biz imdi Ukrayna'nn bakenti KIEV'de
Gagauz kardelerimizi konu edinen sempozyum dzenliyoruz. Konuyu
Uluslararas dzeyde, tartyoruz. Gnl isterdi ki, Gagauz sorunlarn
Gagauz Yeri'nde tartalm! Orada arlanalm. Gagauz kardelerimizi daha
yakndan tanyalm! Bu vesileyle, sempozyumu Ukrayna'da toplamay
salayanlara, emei geenlere teekkr borcumuz vardr.
Konudan biraz uzaklatk! Tekrar Mihail GUBOLU'na dnelim:
Merhum Gubolu'nun almalar, Trk Tarih Kurumu'nun dikkatini
ekmitir. nce muhabir, sonra da asli yelie alnmtr. Folklor
Aratrmalar Kurumu Onursal yeli ile dllendirilmiti.
GUBOLU, 78 yllk mrnn sonunda, bizim ulaamayacamz belge
ve kitaplardan oluan bir kitapla sahip olmutu. Bu kitapln Komrat
Devlet niversitesi'ne kazandrlm olmas ne kadar iyi olurdu!
Bkre niversitesi Tarih-Felsefe Fakltesi, Mihail GUBOLU'nun 76.
yanda bir jbile dzenledi. Fakltenin Dekan ve ayn zamanda Gneydou
Avrupa Etdleri Enstits Mdr, Osmanl Etdleri Laboratuar Bakan olan
Prof. Dr. . onista O'nun, hizmetlerini deerlendiren bir konuma
yapmtr.Merhum GUBOLU hakknda ansiklopedilerdeki bilgiler yetersizdir.
zerinde ilmi almalarn yaplmas gereken ve buna layk bir Trkologdur.
Mihail GUBOLU'nu ve almalarn dile getiren, hakknda bilgi veren
Prof. Dr. rfan NASRATTINOLU'dur. NASRATTINOLU, merhumun
almalarn ve gayretlerini dile getirmi ve derin dostluklarn anlatmtr.
Gubolu hakknda yksek lisans tezleri ve doktora almalar yaplacak bir
bilgin olduunu yinelemede fayda mlahaza ederim. Gen aratrmaclara
haber veriyorum. Onun almalarnda ve incelemelerinde doru hkmler
bulacaklardr. Zira, Trkoloji kongre ve sempozyumlarna getirdii bildiriler,
daima dikkat ekmi ve takdir toplamtr.
Yukarda da belirttiim gibi, kendileriyle birlikte almaya dair
yaptmz szleme ve mutabakat yerine getirmeye, kaderin frsat
vermeyiinden dolay ok zgnm.
151

Prof. Dr. Mihail GUBOLU, biz Trkiyedekilerin, Romanya ve


Balkanlarda yaayanlarn gren gz ve iiten kula olmutur. Kongre ve
sempozyum aralarnda ve oturumlar sonunda, kendisiyle yaptmz
konumalarda pek ok konuyu tartrdk. Bazlarnda bilgilerimizi yenileyip,
O'nun zerinde alt konular hakknda bilgiler alrdk.
Merhum GUBOLU, bilgi al veriinde paylamcyd. Baz bilim
adamlarmz gibi, bencil ve kskan deildi.
Nr iinde yatsn!
Kaynaka: GUBOLU, Mihail P., Prof.- Protoieren (Ba Papas) Mihail CEAKIR (M.
AKIR), lmnn 50. Yl Mnasebetiyle, Ankara, Ankara, Trk Dnyas
Aratrmalar, 59-84 (26 s.), Res. GNGR, Prof. Dr. Harun- Prof. Dr. Mustafa
ARGUNAH, Gagauz Trkleri, Ankara, 2002, Babakanlk Bas. XIII, 428 s. Renkli Res.
Meydan Larousse, Meydan Yay., 5. c. NASRATTINOLU, Prof. Dr. rfan, Romanya
Yazlar, Denizli, 2006, 247 s. (Resimli).

/ Arslan BAYIR ()


GAGAUZ EDEBYATI VE NKOKAY BABOLU'NUN YAZDIKLARI
ZERNE " GZ EKLER"

Gz iekleri ( ).

, ,
. , ,
, ,
: " , , -
, ". ,
, , ,
.
, -, "" ,
.
, , " " (lk Trk
retmenime Ali Kantarelli'(y)e (1935-1940), :
" ",
, .
, ,
.

Nilkolay Babaolu ve iirlerinden rnek zmlemeler: Gz iekleri:


Nikolay Babaolu'nun 236 sayfadan oluan kitab iinde ilk 172 sayfas
Trke yani Gagauz Trkesi ile yazlm iirlerdir. Dier blmler ise
Romance, Rusa olarak evrilmi ve baslmtr. Kitab incelerken rnekler
152

verdiim iirlerindeki szcklerin asllarna bal kalarak rnekler verdim. O


szckleri Anadolu trkesine gre yazmayp aslna uygun olarak braktm.
Kitapta airin kulland dil yapsna baktmzda da; Trkiye Trke'si ile
bir karlatrma yapmak istedim. Trkiye Trke'sinde bir yerde; Anadolu
Trkesi'nde bilhassa kylerde kullanlan ve hala geerliliini koruyan, fakat
yaz dilinde ancak romanlarda ve yklerde geen yresel zellikler tayan
szckler vardr. Bu szcklerin aynsn Nikolay Babolu'nun iirlerinde de
grmek mmkndr. Bu da unu bize gstermektedir.
Bunlardan baz rnekler:
Trkiye Trkesinde: Gagauz Trkesinde
Buday=
booday, sy. 5
Belkim=
bekim, sy 15
Rzgar=
lzger, sy.15
eftali=
efteli,, sy.19
Pekir =
pekir, sy. 20
Kat=
kiyat, sy.20
Boban, baban =
boban, sy.20
Fkaraydm=
fkaarydm, sy.22
Vakitsiz =
vaktsz. sy 23
Avrat (kadn)=
avrat, sy.24
Doru=
dooru, sy. 29
Krpe=
krpa, sy. 39
Karanlk =
karannk, sy. 43
Yanl =
yanl, sy.50
Sallang =
sallanga, sy.54
Meneke=
meneve, sy.95
Yamursuz = yaamursuz, sy.117
Gnlerim =
gnlerim, sy.119
Sabrl =
saburlu, sy. 128
Bu da bize unu gstermektedir. Gagauzlar o kadar uzun yllar Rusa'nn
etkisinde kalmalarna ramen ana dillerin kaybetmemilerdir ve
korumulardr. Nikolay Babolu iirinde bunu ak seik grebiliyoruz.
ANA DLMZ
"Ne zamandr-bellisiz,/Gelmi bize dilimiz.../ Da yapm bizi o biz/.Gelmi
derin evelden,/ Ptrcekli ellerinden,/ Puluktan, tutaklardan, /Arpadan,
boodaylardan,
Sanki taa ne erlerden?/Bekim telli gelinden/Bekim kaval sesinden
Kolaydan hem zorlardan?/Geler o oyunnardan,/ Becerikli aazlardan,/
Dnr bekleyen kzlardan,/Hem kaba somunnardan.../ Oglann
srsnden,/ Toprakta iziminden,
Allah'n zininden... (Sayfa. 5)
153

iirden de anlalaca gibi dilin nerelerden, nasl bugne geldii


anlatmaktadr. Hatta birinci dizedeki "Ne zamandr- bellisiz" den anladmz
kadaryla Gagauz Trke'sinin tarihinin ok eski olduunu ve bilinmeyen bir
zamandan beri geldiini vurgulanmaktadr. "Bizi biz yapm", diyerekten
topraktan retilen "Arpadan, boogdaylardan- Sanki ta nerelerden?" diye
sesleniyor, dizelerinde. "Bekim telli gelinden/ Bekim kaval sesinden",
derken dnlerden sz edilmekte. Sonra ocuklarn oyunlarndan ve
evlenecek kzlardan beri dilimiz var, diyerek gemiini ve geleceini
aktaryor. nk; "masaldan ve trkden", diye balayan dizelerden de
anlalaca gibi 'masallarmz ve trklerimiz' dilimiz ile gemii gelecee
tamtr. Yine dil zerine yazlm iirlerinden:
lk Trk retmenime(retmen) Ali Kantarelli'(y)e (1935-1940):
Atatrk'ten Hediye
Anamda Trke dilimdi./ Okuldayse-bir baka,/ Ne mutluydu, kim
yaaard/ Ana dilin koynunda.
Tm ocukluumuz yaslyd/ Yabanc o dillerden/ Sade o laflar aslyd/
Bizim Bay RETMENDEN
Ali bey Kantarelli,/ Gznden biz almazdk/ Seslerdik baka baka
/Senin ball Trkeni
Ne az bizi rettin/ Da gittin aramzdan,/ Bouna ceza ekten/ eytann
dumannardan
Gittin hepten vaktsz/ Bir bozuk dinsiz kuduz/ Dnnaay bukaalamt/
Zihirli dileriyle,/ Seni da o dalamt.
Kpak ky seni biler/ yiliini unutmad/ Anlman bn da gider
Vakt seni kurtard...(Sayfa 23)
Burada bir eye dikkat etmek gerekir. Birincisi ilk dizede de yer alan;
"Anamda Trke dilimdi," derken anadilim Trke, Trke konuurdum,
yani anamdan dilimi Trke olarak rendim olarak alglanmaktadr. kinci
dizede anlatlan konu ise okulda renilen Trke'dir. Yani yaz dilidir.
Yazmay renirken bunun nemi ve gereklilii zerinde duruluyor.
Konutuu dilin bir de yaz dili olduundan sz ediyor.
kinci drtlkte ise bir baka dilden dolay ocukluunun yasl getiini
yani kendi dilini okuyamadn, ama retmen Ali Kanterelli gelince bunun
son bulduunu aktaryor.
nc drtlkte ki Ali Bey Kantarelli'nin retmenliinden ve
retmenin dilinden dklen Trke szckler bal kadar tatlyd, diyor.
"Seslerdik baka baka/ Senin ball Trke'ni."
Drdnc drtlkte retmenin vakitsiz ldn anlatyor. "Gittin
hepten vaktsz/ "bir bozuk dinsiz kuduz" ...."Kpak ky seni biler/
yiliini unutmad" dizeleriyle.
Nikolay Babolu'nun bu kitaptaki iirlerinin arlkl temalar unlardr:
Anadil, lke sevgisi (Moldova ve Gagauzlar), Atatrk, Trklk, Trkiye,
154

tarih, kahramanlk, insan, toprak, elence, gelenekler, doa sevgisi, (iek


aa) eskiye zlem, alma, bahe tarm, Kpcaklar, ky, zlem, sevgi, aile,
sadakat, genlik, ocukluk... gibi
air nce ana dilini iyi bilen ve iyi kullanan biridir. Nikolay Babolu
"Benim halkm" iirinde hem Gagauzlar, hem dillerini aktarmaktadr. Ne
tr bir eziyet ektiklerinden ve zorlandklarndan sz eder. Ana
toprakta/Ruhumuz ondan/Kuvvetler ondan/Kklerimiz era/ Hem dallar
ge. Sy.10-11
Yine "Yazmaklar" adl iirinde kendi dilleriyle ilgili yaz yazmann ne
kadar nemli olduunu vurgulamaktadr. rnek: Kim az buuk bilir/Yazmak
zaaatlarn/ ona bilsin der/ tatl aclarn, derken o dil ile ilgili bildii ac
tatl tm eylerin yazlmas gerektiini aktarmaktadr.
"Osanna", adl iirde dillerini nasl korunmas gerektiini ve gemiten
beri de nasl korunduunu anlatr. rnek:"Korumu dilimizi, kim/ lk
peetiye Gomera,/ Peet baalayan bu era,/Taa ben trk alacam/ Ne
kadar ya yaaycam."
air Moldova'da yaad iin gerek Moldova'y gerek Gagauz yerini
anlatt sekiz iire yer vermitir. Ben bu iirlerini lke ve Gagauzlar sevgisi
ad altnda bir balkta toplayarak aklamak istedim.
rnek: "Hay Moldova"
Hay, Moldova, vatanm/ Gn duusuna bakalm,
.......
Gn orda harman gibi, /Maavi gkn yok gibi/ alsn crtma
oynayalm/ Tatl dile doymayalm/al sen rtma Bucak'ta/idilisin
uzaktan/al sen rtma oynayalm/ Tatl dile doymayalm. Sy. 6
Bu iirde anlatlan Moldova'nn gzellikleri, Moldova'da insanlarn ne
yapmas gerektii zerinde durulmutur. Yine bir baka iiri; "Gagauziya"
bu iirde Gagauz devletinin kuruluunu 10 yl ansna yazlmtr. Tema
olarak zellikle vurgulanmtr. rnek dizeler: Gagauz devleti/ Yaar
yaacak/ ok yllar ok asr/ Gagauzlarn bayraa,/ Gagauz milleti.../ Ne
mutlu canna/ Kim seni kutlaycak/ Birinci yanda!!!.
Bu satrlarda gelecekte kendisini olamayacan bildii iin bir serzenite
de bulunuyor ve bamszlmz kim kutlayacak? Bininci yanda diye bir
soru var. Sy. 7
Babolu ayn zamanda lkenin milli marn da yazarak bu kitaba
koymutur. "Gagauziye Studentlerin Milli Mar" ad altnda. Sy. 8
air, " Benim" adl bir iirinde halkndan sz eder. Gagauz halkm/ Hep
sende aklm/Nasl zor ektin/ nasl ensedin....../ Halknn ne zorluklar
ektiini, bundan dolay iirde sz edilen dilini ve lkesini korumalarn,
sevmelerini istemektedir.
155

Tuz olsam dat vereyim/ Yol olsam gezdireyim/ Laf olsam iir dzeyim/
ki mrde izim kalsn. Sy. 30 Bu iirin bal "Tuz" iir ile gerek hayat ve
gelecek arasnda bir balant kurmu ve bir benzetme vardr. Nasl tuz
yemee tat veriyorsa. lkesi iinde Nikolay Babolu da ayndr. Ki iir
yazmas ve gelecee izinin kalmas bir tat, bir ahenk ve bir utkudur.
Gagauzlar anlatt bir baka iiri ise kitabn 55'inci sayfasnda yer almakta
" Hop Hay Dini", adn tamaktadr.
Babolu'nun benzetmeleri ou iirinde vardr. "Gemide" adl iiri buna
bir baka rnektir. air lkesini bir gemiye benzetmektedir. zellik de
doduu yeri Bucak iin yle seslenir: zeriz biz bir gemide/ Gemi- mr,
deniz-dnya/...... Bucaklyz ikimiz/ Var lkemiz dilimiz. Sy. 122
Kendisi ile sevdiinin ayn yerden olduunu da burada aktarmaktadr. Ve
dillerinin de lkelerinin de olduunu bundan da mutluluk duyduunu
anlatmaktadr.
air, her zaman ciddi konulardan sz etmez elbette bunun iin zaman
zaman eitli elenceler, zevkleri de gndeme getirir. Onun iin airin bu
kitapta be iiri de zevki, elenceyi anlatmaktadr.
Bu tr iirlere bir tanesi; "Lunga Lunga Derecik" iiridir. Bir derenin
alayn, onun suyunun nasl kullanldn, insanlarn derenin kenarndaki
evlerde oturduklarn ve mutluluklarn anlatlmaktadr. Sy. 9
Bu tr iirlerinden birisi de; "emelide- iimlide" iiridir. yle sz
eder air dizelerinde: "Tarafm sen gneli/ Ak bacam iekli,/ imen
fesleen kokusu/ Ana, boba kapusu. Sy.10 Derenin kenarndaki bahesinin
iekli ve imen kokulu bir yer olduunu anlyoruz bu dizelerden
Babolu'nun; elenceyi, sevgiyi, doay anlatt " lkyaz Barannar"
iiridir. Bu iirde artk kn sona erdii ve bunun iinde sevin iinde, ilk
yaza girdiklerin anlatr. nsanlarn ilk yaz sanki ryalarnda grm gibi
sevindiklerini aktarr bize. air Sy. 63 deki iri "Kaval' iirinde de yine
zevki elenceyi anlatr dize dize. "Bizim yank krlara/ ko yamurlar ok
gelsin/ hem bizim eski dler/ aslya kabilsin." Ktan kurtulup da yaz ve
bahara doru akan zaman "Vakttan" adl iiri ile anlatm air bize.
Karlarn rtt yamalarndaki bitkilerin filiz tuttuunu bunlarn
kkletiini aktaryor dizeler.
air, nce insan odakldr. Halkn insann anlatr. Onlarn sorunlar ile
ilgili dncelerini iirlerine tar. Bununla ilgili olarak da yine 5 adet iiri
bulunmaktadr.
Sy. 10 da yer alan "Benim" iirinde airi kendi halk, Gagauzlar anlatr.
Trklerini, masallarn, mutluluklarn, gelenek- greneklerini nasl
yaattklarn, topra nasl iledikleri temalardr.
Dayma Dlerime Geler"iirinde airin dnceleri yledir: Kasabalar
kyler, ymrat veren sular/ en gneli gller, hem taa kimnar/ Bilsin
156

nelarlen anlm hem trkc/ Peetlerinnan alnm var taraftar.../ Sy. 76


nsan olgusunu yaad kyn ve kynn insanlarn onlarn neler
yaptdr anlatlan.
Nikolay Babolu'nun insani duygulara o kadar yksek ki, iirinde bunu
nasl aklyor: "Canm Kurban" "Satn almay beceremiyorum/ Stmadm
da ben kimseyi/ Canm kurban dostlar oldu./Elim uzadi illahi/ Ak kapm
konaksza/ dolu testim bir susuza/ Gzm bakar uzaklara...". Sy. 88 Diye
balayp da devam eden iirinde ne kadar dost canls birisi olduunu
farkediyoruz. nsanlara cann kurban olduunu ve kapsnn konuklara ak
olduunu yani evi olmayana da ak bir ekilde olduunu onlar misafir
edebileceini aktaryor. Bu tr dncelerini kitabn 118 ve 119 cu
sayfalarndaki iirlerinde de hissettirmektedir.
nsan, bazen nostaljik taklmak ister. Zaman zaman gemiini, kendisini
anlatmak ister. air ve yazar olarak Babaolu da bunu iirlerine dkmtr.
bu trden be iir yazmtr. Bu tr iirlerinden birisi de "Kaval'dr"
Gemite yaplan almalar ve duygularla kavaln sesinin neleri
artrdn kaval sesi ile insanlarn rahatladn onun uzaktan sesini
dinlemenin bile bir zevk olduunu aktaryor.
Yani insann kklnde var olan ve her zaman dimanda duran
yaam iin air; " Sallangacmz" adl iirini yazmtr. Trkiye'de salnga
olarak geen ve kk ocuklarn parklarda en ok houna gittii bir
dinlenme ve elence aracdr salncaklar. Oydu kundaam benim/ Bgnm
hem aar onm,/ benim o gz yam,/ yortum sei gnm/ taa o yolam,/
Muumam hem da lm!.../.....zleriz biz onu/ Anaylan bababar/ Eskimeer
gen trk/ Nice dandan afaklar! O en yakn cana... Sy, 39 Bu dizelerden
de anladmz kadaryla salngacn insana ne kadar gerekli olduunu ve onu
zaman zaman zlediimizi aktaryor air.
zlem, her zaman insan iin farkl duygular artrr. Eskiyi
zlediimiz gibi gnmzdeki, yakn tarihimizdeki ok eyi de zleriz.
Sevgiliyi dnr zleriz. Byle bir iirde Babolu yle sesleniyor: Nasl
seni brakabildim/ Nasl senden gittim/ Ne pek uzaa ecelimdn/ Benim ilk
sevdacmda.
Sevgiliyi nasl tanyp da, neden braktn ve bunun pimanlklarn
anlatt dizelerdir bunlar. Gurbete nasl gittiini oralarda neler ektiini u
dizeler anlatyor: Gezdim erde( yerde) seni bildim/ Gene sana geeri geldim/
nanda evim, nanda sevdim/ Nenda pek ok yayan gezdim. Sy. 22
air "Dven" adl iirinde eskiden kullanlan, ama artk kullanlmayan
bir tarm arcn ve onun maharetini anlatyor. Sevdiiyle harman yerinde
bulutu u dizelerden okumak olas: oktan myd bu iler/ Dn gibi
gemiler. Yine: Utu gitti genliimiz/ ksmetli gnnerimiz/ Olsa geri
157

dnelim,/ Orta harman dvelim/ Dvenden aktarp / Samanna


gmlelim." Sy. 12-13
Artk gemiin geri gelmesini isterken daha fazla aklamaya gerek yok..
zlem; her kiinin bazen i duygularn hareketlendii dnemdir. Herkes zaman
zaman farkl eylere zlem duyar. Bu tr iire en iyi konu olan ise sayfa 100 deki
"Gelecen mi?" iiridir. Varmydn sen osa (oysa) yoktun/ Uzaktaysn nani
utun?/Sansn azdn, sansn oktun/ Umu gemi ecelim.
air, yaad yerden de sorumludur. hayatn evresini, dostluklarn
anlatr dizelerde. Hele kyn, ocukluunu, genliini unutmaz. Onlardan
sz ederken krsal kesimi yani kyn almay, i durumunu anlatmaktadr.
Bunun iin dikkat eken air 4 iiri vardr. Eskiye zlem blmnde de
aktardm " Dven" iiri ayn zamanda tarm ileyen bir iirdir. Bu tr iir
rnekleri ierisine koyabileceimiz bir baka iiri ise; Baalarda"adl
almasdr." air yle diyor: "Ben Bucakta baalarda/ Grdm siyrek bir
fidan/ Boylu gzel...yraktan/ Sandm durer yalnzca.../ Ama yanlmm
ben/ Biyaz kabuklu fidan / Sarlyd otukta/ Filizleri karmt/ Aacn gr
dallarna./..." Sy. 15 air bir filizi anlatt dizelerinde; kynn durumun
ve kyde grd bir fidann ne durumda olduunu bahe tarmn ne kadar
nemli olduunu dier dizelerden de anlyoruz.
"Srye Gider Olan" iiri de i yaamn anlatt bir baka iirdir. Ba,
bahe, tarih ve yaad yer olarak ieklerden sz etmemek mmkn deildir
air yle diyor, bir iirinde: Kalkt bir iidem uykudan/ lkyaz lzgeri
kooulaard/ Taaze koku geldi krdan/ benimnem ne seydi olarda/... Sy.29
idemin bahar uykusundan uyandn ilk yaz rzgarlaryla kokusunu
satn, bu kokularn onlardan geldiini anlatr. Yine bir "idem"
iirinde air yle sesleniyor: iidemnar (idemler)An an iidemnar,/
Nein ok uyudunuz,/ Biyaz yorgan altnda/ tatlmyd uykunuz? Sy. 30
idem ieinin kn uykusundan nasl uyandn, beyaz karn altnda tatl
tatl uyuduklarn ve artk bunu sonunun geldiini, uykusundan nasl
uyandn, yazm air.
Sayfa 84 de yer alan "Sry Gder Olan" iiri krsal kesim yaamn
anlatr bize.
Sr krsal kesimde olduu iin krsal kesimi ve sry gden, otlatan
obann i yaamndaki durumunu aktarmaktadr. stelik bu iirde yalnzca, bir
i yaam yoktur. obann ak yaam, sevgisi, sevdals da anlatlmaktadr. Bu
tr iirlerden sayfa 106 daki "Gkten"iirini de sayabiliriz. iirde geen
konudan yola karak unu syleyebiliriz. Bulutun sonucu yamur, yamurun
yamas da krsal kesimin i alma alan iin geerli etkendir.
Nikolay Babolu iirlerinde Kpaklardan sz eder. Kendisini de kitabn
bandaki giri blmnde: 'Kpakl Gagavuz yazcs' olarak
belirtmektedir. iirlerde onlarn yaam vardr. Bununla ilgili olarak iiri
158

grebiliriz. "Kpakllara" adl iiri kitabn 16. sayfasnda yer alan bu iirde
air kendi soylarn kendi yaamlarn anlatyor. Kpakllarn gemite ne
kadar zor artlar altnda yaadklarn, yardm edenlerinin olmadndan sz
eder. Burada eski ile gnmz arasnda.bir karlatrma yaplmakta, Komu
ailelerle komu yerleenlerle zamanla tarttklarn zamanla tarttklarna bir
araya gelip konutuklarn da aktarrken bir dernekte birletiklerini
glendiklerini aktarr. "Candan ama biriz biz,/ dilde hem topraamzda/
Kalcak salt izlerimiz/ Bu kpak yollarnda.....Admz Gagauz/ bunnan
anlalm. air Kpaklardan sz ederken onlara bir byklk de ettiin
anlatr dizelerin ve yle diyor: Hepsi bizim kylar/ Kimi bildim,
bilmedim,/ Kimine yazma rettim,/ kiminnen bu toprakta/ Bile tuz
ekmek idim/ Toplu yollarnda gezdim. Ne kadar gzel ve ar bir dille
anlatm. "Kimiyle tuz ekmek gibiydim", diye aktarabileceimiz bir dizede
tuzun ve ekmein bir insan iin ne kadar nemli olduunu anlatr dizeler.
iirlerinde bazen bir fkra, bazen bir masal havas, bazen de mani
sezilmektedir. Bu tr iirlerinden birisi; "Ay Gl Fatma" iiridir. "Ay Gl
Fatma- Gl Fatma/ Sen mi o gnden kopma? Sy.14 Bu tr dizelerde ki
tekrarlar bir yerde; tekerleme, mani cinsinden szcklerle irin dier dizeleri
de de yer almakta. Bu rneklerden biri de yledir. "lkyaz Yaamur
(yamuru) yaamur geti sakland/ Grt araland/ Kuand gk
kuaklan/ Dolu sokak uaklan. Sy;33 ve 127 deki ksa iirler de bunu tr
iirler ierisinde gsterilebilir.
O, ayn zamanda dua da eder. Bu bir eit kretmektir. Bununla ilgili
olarak 2 iirini gsterebiliriz. Sayfa: 20 ve 21 Bulunan "kinci Duva" ve
"Ksa Duva" iirlerini gsterebiliriz.
air Nikolay Babolu; ayn zamanda bir Trkiye hayrandr. Bunu da
eitli iirlerinde grmekteyiz. Sevgisini bazen kahramanlk, iirleriyle,
bazen bamszlk iirleriyle anlatmtr. Bu trden kitapta iiri vardr.
Bazen zel sohbetimde de bunu rahatlkla konuurken gzlemlemi biriyim.
"Zafer" adl irini Trkiye Cumhuriyeti zerine yazmtr. Bu iirde
cumhuriyete kavuuncaya kadar ki zaferlerimizden ve sonrasnda Atatrk'n
kurduu cumhuriyetten sz eder. rnek: "Bizim iin sizin iin/ Sava oldu
kan dkld/ Savalarda zaferlerden/ Cumhuriyet bize kald/ Hem de
albayrak "aylan yldz"
Yine Trkiye'deki olaylardan sz eder, ehirlerin adlar ile bada
olan konular aktarr bize:
"Eni (yeni) devlet ieklendi/ Ege denizi dalgaland/ Al gllerimiz en
at/ stambul'da Malatiya'da/ Artmin'de (Artvin) Edirne'de/ anakkale,
kaavi kale/ Titremedi, serbest kald. Sy. 24
Sayfa 25 de yer alan "Kalkn" iiri yine Trkiye'yi ve Atatrk'
anlatmaktadr. Bu tr iirlerinin birisi de aaya aldm iirdir. Bu iirde
159

sz edilen kii, zamann byk elisidir. air bir bor, bir vefa olarak onun
adna vermitir iire.
"Trkiye Byk Elisine Mumin Alanat Bey'e"
"Nice Hamidullah Suphi/ Ata'dan emir alp/ Bize seneler nce/
Bahtiyarlk getirdi/ Bu gn siz Bey Efendi"
Byk elinin kendilerini dikkate almasn onlarn ayn kandan olduun
anlatmas o kadar ok houna gitmi ki dizeler dklvermi azndan:
Kanmzdan kansnz/ "Kardalklan" akraba//Mutluluk sizden geldi/
ok yaa Bey efendi...../Babolunun da bu gn/ Gzlerinden ya indi/
Ayrlmak- yok asl/ mr boyu bizdeysin/ Yan yana Bey Efendi! Sy.26
Byk elinin ayrlmasnda ok znt duyduunu anlatyor dizeler.
Ayrca Trk olduklarn "kanmzdan kansnz" dizeleriyle anlatyor.
airi Trkiye'ye zel bir nem verdiini bir baka iiriyle gstermektedir.
"Yldz Sarayna" adl iir bunlardan sadece birisidir. air kahramanlk ve
tarih kokan iirlerini de bartl bir ekilde deil de ders vererek yazmtr.
"Susmak Trks" bu tr iirlerinden birisidir.
"Oguz glgeleri kardlar ordan avam-avam/ Tepe dolaynda
gezdirdiler ulan-ulan./ Hazar hem skif glgeleri, Peenekler,/Kimnar ta bu
toprakta gezmitiler. Sy 65
air ocukluuna ve ocuk yaamna, ayrca genlie zel bir nem
vermitir, ki 10 iiri de bunun zerine yazmtr. air elbette ocukluk,
genlik, erikenlik dnemini yaayacaktr. iirlerin bazen zlemle, bazen de
kendi bulunduu ya ortamnda yazar. "Hey Genliim" adl iire
baktmzda dizeler bize unu sylemektedir. Bu iirde air genliinin
gemi olduunu bir zaman diliminden seslenir: Geldim, baktm, grndn/
Sonra yalana dndn/,/ Dndnde oldun "Salncamz" benzer zellikler
tamaktadr. Daha nceki blmlerde de sz ettim eskiye zlem ve ocukluk
zlemi bulunmaktadr.
"lk Deslerim" iiri aslnda ocukluktaki ilk hayat dersleridir.
Bebeklikteki yaptklarn sonra ocukluk dnemlerini, yrme almalarn,
hayatta kalabilme ansn ve bunun bir yerde alnna yazlan bir kader
olduunu aktarr. "Kklkten" iiri de bu tr iirlerden birisidir. Hem
sevgiyi hem ocukluu ve ilk genlii anlatmaktadr. Kklkten sevdii
kii ile nerede nasl karlat gizlidir satr aralarnda. "Bir orak gnyd/
lk sevdaya tamam duymutum/ Biz yklmtk ikimiz/ Arpa tepesine
salk/.....Sy. 44 airin " Tozlu Yollardan" iiri de yine ocukluunu anlatr.
"Kklum, kklceem/ Sevinten dolu kucaam/ En ksmetli
gnnerim/ Yalnaak yollarm. Sy.48
airi "Herkesin Oyunu" adl iirde ise yaamn iindeki skntlarn,
genlik dneminde yapt hatalardan karlan dersleri olduundan sz
etmekte. "Taa onalt yandan,/ andandm hem aldattm/ ...Dizeleriyle bu
160

yalarda kiilerin hayatlarnn ilk bahar gibi olduunu ve hatalarn


ilenebileceini anlatlmakta. airin yazmas gereken iirlerinden birisi de o
gnlerin bir yerde oyunca olarak bilinen Beik( Sallanga) iiridir. Bu
iirde ne kadar yaln ve ak bir dil var ki Trkiye Trkesi ile tam uyum
salyor. nk baz iirlerinde Trkiye Trke'sinde olmayan harfler var,
ama anlam doru olarak kyor. te bu iir: Sallangacm hem kundak/
lkyazda kald uzak. Sy.54 Dizelerinde olduu gibi ocukluunu ilkyaz
mevsimine benzetmi air. "Uyuyan Tatl" iiri bir ocuun ne kadar tatl
uyuuunu anlatmaktadr. sterim uaklar/ tatl pek uyusun/ Olmaz
uykular/ Saaa kar kopsun... Sy.73 iirin devamnda yle sylyor air
anlatrken isterim, ki "analar ggsnden doyunsun" derken st emzirsinler
ve bekbeklerini yle doyursunlar demek istiyor. "Babalar da buday unut
tsn", ki eve ekmek getirebilsinler anlamnda anlamak mmkndr.
"htiyarlar da isterim ki onu bytsn" evin yallarndan sz ediyor.
Onlarn ocuklar bakmalarn ve bytmelerini anlatlmakta.
Nikolay Babolu, yaamn tam ortasndadr. Mevsimler zerine buradaki,
yaam zerine dizelerini 4 iirle sslemitir. " "lkyaz Borannar" airin
seme iirler kitabndaki iirlerden farkl olanlarndan birisidir. air bu
iirinde baharn yani bir mevsimin zelliklerini aktaryor. "Dumannar balan
bulutlar/ Ktan kaarlar tleerlar/ kara srlm yamalan/ Filiz
kklesin brakerlar." Sy 34, Sayfa 56 da yer alan "Almak" adl iiri
iinde ok arpc ifadeler bulunmaktadr. Dizeler bize onun ne kadar derin
dnceler iinde olduunu ifade ediyor. "Horozsuz sabaa olard/ zlerdim
kydan tozu/ Beki sana kasabal. Sy. 56
airde dikkat eken bir ey de; genellikle ilk yazdan ok sz etmesidir.
Gerek ocukluunu, gerek genliini yine iirlerinde ilkyaza benzetmi
olmas anlamldr. "lkyaz" "ukurda ilkyaz yorgan/ ktan sonunku
nian/ Saumu o saklanm/ Beki kurtumur sanm....... Saklan saklanma
km,/ Sen yolcuysun kardam,/ kara denizden buular/ bucakta der
duman." Mevsimlerin zellerini ok iyi anlatrken, ktan nasl olsa
kurtulunacan ve bunun nasl olacan anlatr dizeler bize. "Vakttan"
iirine baktmzda yine ktan kurtulmann zerinde durulmu. Bizim yank
krlara/ ko yamurlar ok gelsin/ Hem bizimeski dler / aslya ksn. Sy.
77 Bu dizeler de yine hem mevsimler zellikler anlatlrken bir benzetme de
bulunmaktadr. Sayfa 94 de yer alan "Yamur" iiri yine mevsim
zelliklerden sz eden bir almadr. "Kurunluk Yaamur (Yamur)" :
"Ben yaamurla barabar/ Bugn gene iir yazarm/ O yaayer azar azar,/
ben gnnerimi sayerm..." iirin dier dizelerinde de aktarlan udur: air
yamur yad zaman evinde oturur. Bir zaman aykmas vardr ve bu
zaman diliminde iir yazmasdr. Bir dizesinde yle sz eder. "Trp gibi
beklemek / canm hep kemirer" yle zamanlar var, ki beklemek bile onu
161

skmakta, yamurun yamas ile birlikte, ona bir coku gelmekte ve


iirlerini yazmakta.
Topran onun zel yaamnda zel bir yeri olmutur. Bunun iin ou
iirlerinin arasnda krsal kesimi anlatt dizeler olduu gibi direk topraktan
sz ettii 7 iiri bulunmaktadr. "Toprak" :"Topraam benim/ Sensin hepsi
dnya( dnya)/ masallar gibi/ lk admm da benim / Elbette ki-hem
sonum" airin topraa verdii deer; hem ilk adamm attm yer olarak var
hem de ld zaman gidecei, gmlecei yer olarak nemini vurguluyor
topran. Topraktan hereyin olduunu dizelerde yle aktaryor, air: Erin,
topraa kara/ Ama biyaz ekmek ordan..... /bize gkten maavi/ bir yol
adamlar/...." Sy.37 Topraa kara toprak ad verilmi, ama ondan
yedeimiz beyaz ekmek kmaktadr diyor air. "Gkyzndeki mavi ile
bize bir yol adamlar", diyerekten ona olan sevgisini dile getiriyor ayn
zamanda. "Borluyum Sana" "Snker somunnar iin/ Dolu baaklar
iin,/ Fcda arap iin,/ krda iekler iin/ Keten gmlekler iin,/
Ksmetli sevdam iin,/ Bol elli dostlar iin,/ Aydnnk dnnam iin-/
Borluyum sana-/ z topraam ana." Sy .38 iirine ele alacak olursak;
topran veriminin nemi var. air her eyin oradan olduunu, onu bir ana
kadar sevdiini. Ona ok ey borlu olduunu anlatr "Sen Ecelim" adl
irinde ise air kendi yerleim yeri olan yani Bucak kyn anlatmaktadr.
Bucaktaki topraklarn onun verimliliini ve bu topran kendi evi olduunu
anlatmaktadr" Bunu da u dizeler ile sylyor. "Benim topraam, benim
Bucaam / beni evim" Sy.40 Bu iirde ayn zamanda bir benzetme sanat da
bulunmaktadr, dier iirlerini ounda olduu gibi. rnek olarak;
"Sofranda bir mum olsaydm/ Sana hep afk ben edeyim." Bulunduu
yerde bir mum olmay ve ona k vermeyi istiyor. Onun topra anlatt en
gzel iirlerden birisi de "Vaktsz" ad iirdir, ki bu iirde topraktan elde
edilen meyvelerden bitkilerden sz eder. air artk yaland dnemini
biliyor. Topran kendisini ardn anlatr iir aralarnda. Onun iin "
Yarime" adl iiri bu tr iirlerine bir rnek tekil eder. "Seni gklerde
grdm/ Ee sansaydn o gelin,/ bir yae damnat bana! Toprak- o ben...
sanmayn aalaylar/ Dmer gelinnere.../ toprakta doyma bekleer yalk"
Sy. 141 Kendi durumunu aktaryor bir yerde.
Ana-baba, aile sevgisi her eyden stndr. Bununla ilgili olarak airin
iirlerinde dizeler farkl farkl olsa da bir btndr sevgi. "Yalar":
"Konduydunuz tolu gibi/ anamn yanaklarna,/ Cenkten zararlar gibi/
Kkln topuklarna/... Sy. 46 Dizeleriyle air anasn anlatmtr.
Anasna gz yalarnn neden dktn, iirin tmne baktmzda
anlayabiliyoruz. "spiada" iiri airin yine ailesini anlatt iirinde birisidir.
Bir aile kavramn onun scakln bu iirde sezebiliyoruz. Babasnn
kendisine olan nasihatlarn, dinlemesinin ne kadar iyi olduunu ve bunun her
162

zaman kulana bir kpe olacan anlatmakta. "szdk Ana bobaylan"


iirinde de airin evinin durumu ve hastal anlatlyor. air kkken sk
sk hastaland iin anas ve babasnn ektii skntlar unutmam,
sonradan da aralarnda bir ksln hi olmadn, birbirlerini sevdiklerini
anlatr. "Candan can tayan/Tek o mr veren/Sana hem bana/Dnnaaya
ana/Kr iini ileyen/Karnmz doyuran/Srtmz giidiren/ szleri
aacyan,/ Hastaya divan duran.... Sy. 127
Bir anann ne yapmas gerektii ve ne yaptn ak ak anlatan bu gzel
iirde tm annelere adanm gibi bir his var. Sadece kendi anas iin yazlm
bir iir deildir. Tm dnya analar iin oluturulan bir konuyu ieriyor.
"Adamaklar", bal altnda yer alan iirlerinden "Anama" adl iir yine
gzel iirlerin ierisinde yer alan bir iirdir. Bu iirde hem zlem ve sevgi
yk var. Babolu, bu iirde kendini ailesini dnen birinin honutluu var.
"Aklmdaysn aklmda": Raatsz benim z anam,/iili gzlen kapuda/ Can,
canmsn, z ana!/...../ Gel syleyim kefimi,/ gel peyim elini,/ olaym yastk
sana,/ Can, canmsn , z ana. Sy. 135 Her eyi artran dizeler iin fazla
sze gerek yok. bu iirde dikkat eken bir zellik ise ou iirin serbest
nazmla yazan air bu iiri drtlk olarak yazmtr.
airin n nemli besin kayna ise sevgidir. Sevgisiz bir ey yapamaz. nsan
doa, iek derken her eyden sz edebilir, ama sevgi her eyin yannda bir st
seviyedir. Ulalmas iin aba gstermek gerekir. Bu tr bir iiri Sy. 51 de
bulunmaktadr. "Yaamur (Yamur) Damnalar ( Damlalar)"
Bu iirde air ne diyor: bekleerim, bekleerim/ Aylanma beni,/ zleerim
zleerim/ Salt biricik seni!" iir de olduu gibi sevgisiz bir dnyann
dnlemeyecei ve bu sevgilinin kendisin ne kadar beklettiini anlatr.
Biraz mizah kokan bu sevgi iirde vardr ayn zamanda. Kitabn 91.
sayfasnda yer alan Sevda adl blmdeki "Hrsz"iiri yledir: aldn
canm gece/ Pak nice bir hrsz/ eytan m sen kacan,/ Braktn beni
cansz?" Bununla ilgili olarak sevgi ve sevgili konulu bir anlatm vardr.
"Salt Bir Bak" Adl iir adnda anlalaca biri bir sevda iiridir.
"aramba" airin sevgi dolu genlik rzgara estii iirlerindendir. "Gittim
gene grtk/ Aa altnda ptk!" Ak ve yaln anlatml iiri sevgi
ykldr. Sevgi iirlerinde dikkat eken bir durum ise genellikle ksa iirleri
arasnda bulunmaktadr. Benzetmeli iirlerinde birisi de: "Senden Fesleen
Kokusu'dur" "Damna damna topladm/ ne var taa ii aklmda/ Sana bu
iiri yazdm/ Kara gzl insana!" Sy. 107 Sevgilinin kokusunu fesleen
kokusuna benzetmekte. Ksa iirlerinden bazlar ve stelik sevgi iirleri Sy.
114 de yer almakta. "Gel sevda hem gel ilham/ Kim sizi beklemeer?/ Bu
gece ben ii halda/ Tenim uyku istemeer.." diye biten bir drtlkte yarin
zlemi yznden uykusunun gelmediini aktarr. airin bir hasret iiri ve bir
itiraf iir olarak da Sy. 137 de yer alan: "Viktorya'ya" iiridir. "Nasl seni
brakabildim/ Nasl senden gittim..../Ne pek uzaa ecelimden,/ benim ilk
163

sevdiceemden", diye sz geen sevgilisinin zlemini unutamyor. Yine


kiiye adanan iirlerden bir tanesi; "Nina'ya" adl iirdir. Onun ne kader
gzel olduunu bunun da Allah'tan kaynaklandn yani yaratltan
olduunu anlatr. "Sen iisin hem gzelsin/ /Sen diilsin sradan/ iiliin hem
gzellin/ San var Allah'tan" Sy. 137 Sevgili ile ilgili iirlerinden birisi de;
"Sade Sana" adl iiridir. Bu iirde unu anlatmakta air; kendisinden sonra
sevgilisinin yalnz kalaca korkusu vardr. Bunu da u dizeleriyle aktaryor
bizlere. "mrmde sade sana yazarm.../ Sade sennen kalmaa yalnz
korkem/ saalm iin ilham iin/ Sade senden tatl bir laf beklerim. Sy,143
Tarih insann var olduu zamandan beri anlatla gelmitir. Bunun iinde
tarihlere smas asnda air bir iir ile zaman anlatmtr. Tarihi, lke
sevgisini anlatan iirlerinden biri olarak yazlm olan "Saraylar" iirinden
air Krm Hanlndan sz eder. Bu iir uzun saylabilecek iirlerin den
birisidir. Yer yer drtlk, yer yer ise fazla dizelerden olua serbest nazmla
yazlmtr. "Krm sedefleri-/ Bahsarayda/ Pak meleri/ Mermer
tandan." Bahesarayn gzelliini ne karyor. "Geceler geer/ Gz
yal yatak/ Han Gerey isteer/ braksn anlmak...." Krm hannn
yaptklaryla gelecekte de anlmak istemesini dizelere dkm air. "Nein"
: "Bir takm hem bakayz,/ karagzs hem kulayz/ Hepsimiz bir yol
iineriz/ hepsimiz ksmet isteeriz,/ Ama nein ekiiriz? Dizelerde olduu
gibi air bir yerde kendilerinin yaptklar yanllklardan sz edip niye
ekitiklerini, birbirlerini niin ktlediklerini anlatr. iirin dier dizeleri
dikkat eken zelliklerinden birlikteliklerinin olduu anlatlmaktadr. Bu
birliktelii de bir araya gelerek zebileceklerini anlatr.
'air bir yerde kendini anlatr' derler. Nikolay Babolu kendini iirler de
fazla anlatmamtr. Onun kendisini anlatt iki iiri yer almtr sadece.
"aire" adl iir bunlardan birisidir. "Te yln bir ge gz/ aire sakl
ks... dizeleriyle" anlatlmaktadr. "Canmn Aynasnda" iiri
"nmdeysen sen Babolu/ Nice duruk aynada r-plak- ruban m
yoktu,/ ktn duuma anadan? Siman gzel , sakat deilsin,/ Cenk sana
dokunmad... ksmetina alak ilsin,....Sy. 142 air bu dizelerde ve iirin
devamnda kendisinden sz etmitir. Kendisini grd aynada kendine
sorular sorarak kendi sorusuna kendi cevabn yine kendisi verir.
Babolu'nun farkl konularda yazm olduu iirler yok mudur? Elbette
vardr, onlardan birer ikier sayfalara serpitirilmitir.
Ayrca bu kitapta eviri iirleri de yer almaktadr.
Kitapta airin kulland dil yapsna baktmzda da; Trkiye Trke'si ile bir
karlatrma yapmak istedim. Trkiye Trke'sinde bir yerde Anadolu Trke'si
olarak bilinen ve krsal da hala kullanlan, ama kent merkezlerinde unuttuumuz
Trke'nin doal yapsna uygun olan kelimeler kullanm olmasdr.
Yeni iirlerde serbest nazm arlktadr. Fakat uyakl iirlere arada
rastlamak mmkndr.
164

, . .
/ Dr. G. Selcan Salk ahin ()

" "
NKOLAY BABOLU'NUN "AYVA KLER" HKYESNDE
GAGAUZ KLTRNN ZLER
1928
28 2008 . 1981
"Karafillr Atlar Yenidn" (Kiinev: Literatura Artistike. "
") .
" , , ,
". .

. ,
" " ,
.

0. Giri:
Ayva Fidanlar, 1928 ylnda bugnk Gagauz Yeri'nin adr rayonunda
dnyaya gelen ve 26 Austos 2008 tarihinde aramzdan ayrlan, Gagauz air
ve yazar Nikolay Babolu'nun ksa hikyelerinden biridir. Bu almada
metinden hareket edilerek Babolu'nun Ayva Fidanlar hikyesinde yer
verdii, Gagauz kltrn ve Gagauz Trklerinin geleneksel toplum hayatn
tasvir eden sylemler tespit edilip, deerlendirilmeye allacaktr.
1. Nikolay Babolu ve Ayva Fidanlar Hikyesi:
Derleyip yaynlad Gagauz halk edebiyat metinleri, iirleri ve hazrlad
ders kitaplar ile tannan Nikolay Babolu'nun Ayva Fidanlar hikyesi, yazarn
Karanfiller Atlar Yeniden adl kitabnda, kitaba adn veren "Karanfiller Atlar
Yeniden" povesti ile birlikte yaymlanan 2 hikyeden biridir. Eserlerinde
toplumsal konulara deinen Babolu'nun "Karanfiller Atlar Yeniden" povesti,
Basarabya'nn Romanya tarafndan igal edilmesinden sonraki dnemden, 1940
ylnda Boleviklerin Basarabya'ya girmesine kadar olan dnemi ve sonrasnda
yaananlar ele alr ve yazarn hayat ile de benzerlikler ierir. Povest ile ayn ad
tayan kitapta yer alan Eski Adeetlr Bateerlar "Eski Adetler Batyorlar"
hikyesinde de Babaolu, genler arasnda moda olan klplere gidip dans
etmenin, nasl horu ad verilen halk oyunlarnn yerini aldna deinerek,
kltrel yozlamaya dikkatleri eker. Yazarn Ayva Fidanlar hikyesinin ana
temas ise baba-oul arasndaki kuak atmas ve aile balardr. Hikyede
Kocaba Simu, olu Vasil, gelini Zena ve torunlar ile birlikte babadan kalma
ykk-dkk, bahesinde ayva fidanlar olan eski bir evde yaamaktadr. Simu
evinin durumunu grmekle birlikte, babasndan kalan bu eski evden ayrlmak
165

istemez. Gelini Zena ise Bauru'da anne-babasndan kalan bir evi tamir ettirip,
orada yaamak istemekte ve bu isteini ska dile getirmektedir. Vasil, babas ile
kars arasnda kalmakla birlikte, karsnn aklna uyarak Bauru'ya tanma
fikrine scak bakmaktadr. Hikyenin sonunda oul ve gelin "burasnn soluu
beni brakmyor" (AF, 219) diyen babalarnn zntsn ve daha emeklemekte
olan kk oullar Lgor'un bu eski evin bahesinde, ayva fidanlar arasnda ne
kadar mutlu olduunu grp, evden ayrlamayp, onu tamir ettirmeye karar
verirler ve yaanan olaylar bylece tatlya balanm olur.
2. Nikolay Babolu'nun Ayva Fidanlar Hikyesinde Gagauz
Kltrnn zleri:
Nikolay Babolu'nun Ayva Fidanlar hikyesi bizlere, Gagauz
Trklerinin kltr ve geleneksel toplum hayat hakknda bilgiler veren
ifadeler sunar. rnein eserde Ortodoks Hristiyan dinine mensup Gagauz
Trklerinin paskalya orular ve kumetriyalar (ocuk vaftiz edildikten sonra
verilen yemek) gibi din inanlarna ynelik uygulamalar u satrlarda
bulmak mmkndr:
(1) Paskell orularnda, isl havalarda kzaazlarlan rop-rop kaardk,
ocuklar da kama top oynardlar, gllerimizdn maal trdi, sora
"Daullan-zurnaylan" oynardk... (AF, 210)
(2) -Yaarm, ama benimnn bn da taa barmad! -dedi Vasil Zenann
uz gzn bakarak.
-Nasl baarmad? Diil mi dnmz da geldi. Lgorcuun da
Lambuun da kumetriyalarna geldi ocuk ikisin da karsnnan, konutuk ta
isl-gzl. (AF, 212)
Bilindii gibi Gagauz Trklerinin geleneksel yaam tarz tarm ve hayvancla
dayaldr. zm ve zme bal olarak arab ile mehur olan Moldova ve Gagauz
Yeri'nde baclk nemli bir yer tutar. Yine Gagauz Yeri'nde, adr-Lunga'da
yetien bir dier nemli rn ttndr. Gagauz Trklerinin btn bu temel geim
kaynaklar Ayva Fidanlar hikyesinde yanstlmtr:
(3) Gzn biz, kzlar toplardk btn maaledn da hepsimiz, sepetleri
alp, birr da suvac, baalara gidrdik. (AF, 210)
(4) Ama nasl gzldi, aan kenardan bizim sokacaa koyun srs inrdi!
O traka sesleri sansn lnc kmayceklar aklmdan! Avamnein da
sokacmzn orta erindn gelrdi kazlar, rdeklr (AF, 210)
(5) Sn da isl kazanersn traktorlarda, gelin da ttnnerd isl
parack karer. (AF, 215)
(6) Sora gitti harmana. Te burada evel iki zabun, dinik beygircikln harman
dvrdi. Ama imiydi o? Dmzdin harman, ama gnnerini dvrdin: birka
demirli algn teneyi el alnca katn tersin dnrdi, ucu-kenar yoktu, nekadar
ter dklrd, onu harmana getirinc. Sora da bilmzdin, ang bir er
paylatrmaa o yok gibic bereketii -karnna da srtna da- hepsi oradan
166

lzmd ksn. Taa stn da-harlar d, puluk-taliga dzdr, mallar besl...


Bitkinin-bitkisind kalrdn ellerin bo, karnn da aa. (AF, 216)
(7) Kocabalar ii insannar: vakdnca kazeerlar, keseerlr toprak ta
onnar gcendirmeer. Er yln arapsz kalmeerlar, aralardan da biraz
kartofi, fasl topleerlar (AF, 216-217)
Hikyede Trk kltrnde ortak olan kz isteme, dnrclk gelenei Vasil
ve ei Zena'nn gemii hatrlayarak yaptklar bir konumada yle yanstlr:
(8) -E-e-e, Vasil, bounaym Oytunun fikiri! O bendn iki ya kkt,
(boydan da alak sendn). Kimr ker sz geirrdik, ama istenmk iin hi
laf da olmadyd. (AF, 212)
(9) Aan da dnrc yollamtn, er bulamazdm kendim sevinmektn. Ban
duygularm kimseyc slemzdim hem taa ok sendn saklamaa savardm
onnar. Kendim sa hep bakardm yola, gelsin dnrclerin... (AF, 212)
Hikyede akrabalar aras ilikiler, akrabalarla uzun sre ks
kalnamayaca kan su olmeer atasz ile ifade edilir:
(10) Gidip-geleriz biz, diil mi hsmz, bouna denmeer kan su
olmazm(AF, 212)
Ayva Fidanlar'nda ataszlerinin yan sra Gagauz Trkesine zg
metaforik kullanmlar da dikkati eker. rnein hikyede, Zena'nn
kucanda yaramazlk yapmakta olan kk olu Lgor'a syledii Uslu dur
ba, meikli (AF, 216) ifadesinde geen meikli sz "yaramaz, haylaz"
anlamnda mecaz olarak kullanlmtr. Meikli szcnn Gagauz
Trkesindeki szlk anlam "1. eytan, iblis 2. irkin, biimsiz"dir (GRNS,
331). Szck ayn zamanda Gagauz Trkesinde veba hastaln ifade etmek
iin de kullanlr (Bkz. Manov 2001: 62).
Hikyede boba, tet "baba", mamu "anne", lel "teyze, hala", kaynata,
gelin, unuka "torun" (kr. NogT. unk, KaraimT. unuk "erkek torun", unuka
"kz torun" (Binler 2007: 277) gibi Trk dnyasnda ortak kullanma sahip
akrabalk terimlerinin yansra hikyenin kahramanlarndan Simu'nun lakab
olan kocaba terimi de dikkati ekmektedir:
(11) Kocaba Simu gezdi evinin dolayannda da taa bir ker bakt
duvarlara, onnardan eski suvalar artk drdilr. (AF, 209)
(12) Kocaba Simu srd aulu derin da t burada o, kendi elinnn dikti
ayva fidan. (AF, 216)
Gagauzlara zg grnen kocaba terimi, esasen Osmanl Devleti
zamannda asker bir terim olarak karmza kar. Szck bugn hl
Gagauz Trkesinde yaayan ve "sahip, malik; zengin, toprak sahibi Bulgar
veya Romen" anlamlarna gelen orbac (GRMS 550; GTS 63) terimi ile
ilikilidir. orbaclar, Osmanl zamannda yenierilerden bir snf,
kocabalar da bu snftan seilen ve cemaat ilerine bakp, Osmanl
makamlar karsnda halkn temsilcisi roln stlenen bir grubu temsil
167

ederlerdi32. Her iki terime de, Ayva Fidanlar hikyesinde olduu gibi,
Gagauz Trklerine ait edebiyat eserlerinde ska rastlamak mmkndr.
3. Sonu:
Dar veya geni kapsamda pek ok tanm olan edebiyat insanlar, nesneleri,
toplumlar, fikirleri sadece tasvir ya da taklit eden, d dnyann bir
yansmasndan ibaretmi gibi alglamamak gerekir. Edebiyattaki gerek veya
doru ile yaadmz hayattaki gerek veya doru arasnda kanlmaz bir
paralellik yoktur ve olmak zorunda da deildir (Karata 2004: 132). Ancak bir
edebiyat eserindeki kurmaca dnyann arkasnda da gerek dnyann rengi,
havas, kokusu hissedilebilir. Bu fikirle ve insann evresiyle bir btn olduu
dncesinden hareketle zaman ierisinde edebiyatta ekillenen Gerekilik
akmnda da insan, doal olarak evresiyle birlikte, onun kiiliini ynlendiren
toplumsal ve siyasal koullarn balam iinde ele alnmtr (zdemir, 1981:
106). Nikolay Babolu'nun Ayva Fidanlar hikyesi bu balamda ele
alndnda gereki bir eser olarak karmza kmaktadr.
Edebiyat, geleneksel deerlerin korunmasnda ve gelecek nesillere
aktarlmasnda rol olan gl bir aratr (Karata 2004: 132). Ayva Fidanlar
hikyesi bize Nikolay Babolu'nun bu arac ne kadar zenli bir ekilde
kullandn gstermitir. Ayva Fidanlar, kk hacimli bir hikye olmasna
ramen, geleneksel Gagauz aile yapsn ve yaam tarzn bizlere tantacak
rneklere sahiptir. Hikyede Gagauz aile yaps Nikolay Babolu'nun oul-gelinkaynata arasndaki sosyal ilikilerle ilgili tecrbelerine dayal bir ekilde tasvir
edilmektedir. Baba-oul arasndaki kuak atmas, byklere duyulan sayg
erevesinde mutlu sonulanmaktadr. Oul babasn krmayp, onun doma
byme yaad eski evi satp tanmak yerine orada kalp, evi tamir ettirme
yoluna gider. Bu adan bakldnda Ayva Fidanlar'nn ayn zamanda t
verici standartlara sahip bir eserdir.
Yazar Nikolay Babolu ise sadece Ayva Fidanlar gibi hikyelerinde deil,
iirlerinde dahi Gagauz geleneklerinin tantmna katkda bulunmutur. O,
"Tarafmn piyetleri" iirinde konu olarak bir Gagauz masaln ilerken,
masaln kahraman Olan, Tuna boyunda yaplan savata lr ve sevgilisi
Lnka da kendisini Tuna nehrine atar ve bylece Tuna ile evlenir. Bu evlenme
treni Gagauz geleneklerine gre yaplr ve bylece masalda Gagauz detleri
de anlatlr (Bkz. Arnaut 2007). Son olarak ifade etmek gerekir ki, Babolu
gibi maharetli edebiyatlar sayesinde, balangc Gagauz alfabesinin resm
kabul edili tarihi 1957 yl olan Gagauz yazl edebiyat, son derece gen bir
edebiyat olmasna ramen bugnk konumuna gelebilmitir.
Kaynaka: ARGUNAH, M.-GNGR, H. (1991): Gagauz Trkleri, Tarih-Dil-Folklor ve
Halk Edebiyat, Ankara: Kltr Bakanl Yaynlar. ARNAUT, Tudora, "Gagauz
32
orbac ve kocaba terimleri ile ilgili olarak bkz. Halil nalck (1992) Tanzimat ve Bulgar Meselesi,
stanbul; Mehmet Zeki Pakaln (1971) Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl, stanbul.

168

Edebiyatnn Gelime Sreci "http://www.turkfolkloru.com/ index2.php?option=


com_content&do_pdf=1&id=71,(25 Aralk 2007, 10:33). BABAOLU, Nikolay (1981):
Karanfiller Atlar Yenidn, Kiinev: Literatura Artistike. BNLER, Mehmet Ziya (2007):
Trk Dnyas Aile ve Akrabalk Terimleri Szl, stanbul: Selenge Yaynlar. EDGAR,
Andrew-Peter Sedgwick (Ed.) (2007): Kltrel Kuramda Anahtar Kavramlar, Trkesi:
Mesut Karaahan, stanbul: Almkitap. GAYDARC, G. A.-KOLTSA, E. K.-POKROVSKAYA, L.
A.-TUKAN, B. P. (1973): Gagauzsko-Russko-Moldavskiy Slovar, Pod Red.: N. A.
Baskakova, Akademiya Nauk SSR, Moskva, zdatelstvo "Sovetskaya Entsiklopediya". (1991): Gagauz Trkesinin Szl, Aktaranlar: smail Kaynak, A. Mecit Doru,
Ankara: Kltr Bakanl Yaynlar. KARATA, Turan (2004): Ansiklopedik Edebiyat
Terimleri Szl, 2. Bask, Ankara: Aka Yaynlar. MANOV, Atanas (2001): Gagauzlar
(Hristiyan Trkler), eviren: Trker Acarolu, Ankara: Trk Tarih Kurumu. ZDEMR,
Emin (1981): "Gerekilik zerine Yarglar", Trk Dili, Yazn Akmlar zel Says, Say:
349, 1/1981, s.97-138. ZKAN, Nevzat (Hazrlayan) (1999): "Nikolay Babolu", Trkiye
Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, Romanya ve Gagavuz Trk Edebiyat, 12. Cilt,
Ankara: Kltr Bakanl Yaynlar.
Ksaltmalar: AF: Ayva Fidanlar. KaraimT.: Karaim Trkesi. NogT.: Nogay Trkesi.

-
/Ldmila KARAOBAN-MARN ( )
, ,

D.N. KARA OBANIN
YAAMASI HEM YARADICILIK YOLU.(27.05.1933 - 8.10.1986)
.
,
,
. . .
, .

, , , , ,
,
- .. .

Dmitriy Nikolaevi Kara obann duumas mayn 27-d 1933 ylda ifti, ama
bk kultural ayled. Anas - Anna Konstantinovna bilrmi 5 dil, bobas Nikolay
Nikolaevi virtuoz kemeneciymi. Varmi kk bir para topracklar evin
yannda, angsnn bereketinnn yaayarmlar, hem tutarmlar birka koyun.
Mitika romun vaktlarnda bitirmi 3 klas, sovet vaktlarnda - taa 3 klas.
Geirmilr ok zoor vaktlar, etimemezlik. Bobas kemenesini satm diil
sad diri kalmaa, ama lzmm taa oolunu da retm deyni. Kongaz
kyn okulunda oolu bitirmi 7-ci klas.
Tamannayp 17 yan, Mitika km kdn, gitmi Harkova (Ukraina),
nic kendisi annadard: "Taa ii renm dnneeyi hem rus dilini deyni."
Harkovda ilemi hem avam okulunda 8-ci klas bitirmi.
169

1952-55 yllarda Dmitriy yapm askerlii Sovet Birliin Gn Duusu


tarafnda. Orada isl gtrm kendini deyni, onu kolvermilr bir yldan
sora ev bir para vakda bulusun anasnnan hem bobasnnan. Oyandan
Dmitriy getirmi bobasna baka, yeni kemen, angsn almaa deyni,
ilemi demir yolunda kendi dinnenmk gnnerind. Pek sevinmi bobas bu
baaa. Askerlikt Kara oban balam resim etm.
1952-ci yladak Kara obann varm problemalar gzlerinnn, o tayarm
gzlk, ama askercilikt onun zanaatna deyni gzlklr ok engel edrmilr.
Ona yapmlar operaiya, angs ok vakda onutturmu o problemalar.
Askercilik zamann baardktan sora, Dmitriy gitmemi dooru ev. O
kalm Kiinvda, girmi renm I.E. Repinin adna resim okuluna, ama
renmi sad 1,5 yl. Gelip ev anasnnan hem bobasnnan bulumaa, baka
istmemi geeri gitm, zer, nic o kendisi annadard: "Baladm duymaa,
ani taa ska ekettim etkaciin erin tefteri yazallan elim almaa".
Evd yapm raspisaniye, nekadar lzm okusun her gn, gem "9",
"10" klaslarn programasn deyni, da eketmi renm. 1957-ci ylda, 3
ayn iind, hazrlanp, Komratn 3-c okulunda vermi kzamenneri,
kabletmi orta okulunu baarmak iin dooruluk dokumendini.
1957-58 ylda Dmitriy Nikolaevi Kaulda pedagogika kolledjind
renmi.
1958 ylda Kara oban brak renmesini da taa iki rediciyln bil ilk
kolverimd baarmlar Kiinvda kursalar, nered onnar hazrlamlar nic
gagauz dilin redicilerini. Da Bealma okulunda redici ilemi. Ona
vermilr "0-a" klas hem gagauz dilini baka klaslarda da retm. Bklr da,
kklr da mayll korumaklan kullanarmlar gagauz dilind ilk renmk
kiyatlarn. Taa bir ilk krlanga gibi gagauzlara deyni oldu kiyat "Bucaktan
seslr" (1957 y.), nered topluydular gagauz folklor yaratmalar hem gagauzlarn
ilk yazclarn iirleri. Oray D. Kara obann iirleri da katld.
Gen, 24 yanda ocuk ok okuyard, da kendi duygularn saknn
balad insan daavasna karmaa. lktn balad ksa peetlerini, sora
annatmalarn, dergilerini hem trl konularda yazlarn tipardan karmaa.
D.N. Kara oban gagauz dilind yaradan yazclarn arasndayd.
Olduydu taa bir yenilik ilktn gazetada "Moldova Soialist", sora da rayon
gazetasnda "Leninskoe slovo" peydalanmaa baladyd gagauz dilind kan
sayfalar. Seft gagauzlarn her bir evin balad girm yazlar ana dilind, ama
bu sevinmelik diildi ok vakda. 1962 ylda okullarda gagauz dilin renmesi
basld, gazetalarda da sayfalar kaybeldilr. Ama almaklar durgunmadlar...
1958 ylda D. Kara oban girdi Moskvada M. Gorkiyin adna literatura
institutuna, nered zaono renrdi, Bealma okulunda redici ilrdi, iir
yazard, onnar tiparlaard, heykelcilikln zanaatlanard, resim edrdi - hepsi bu
ilr olardlar barabar. Kara obann bk yardmcsyd yaamakta iln da, iind
da onun kars - Zina. O grrdi ilk resimneri, seslrdi ilk yazlar, a heykeller
170

deyni amur karardk btn aylyln - drdmz da. Bilinmeer, ne vard nic
olsun, olmaayd Kara obann bl annayar, becerikli hem saburlu yardmcs...
nstitutta yazcnn diplom ii oldu iir toplumu "lk laf", angs gagauzlara
birdn sevgili oldu. Aaz iir kald, angsna uydurulmad ses. Bn da trkleri:
"Cenk iin trk", "Bealma", "Baada krnak kazayorum bn", "nat kafadar",
"Oolum,oolum" insannarn taa oyu sayr halk trkleri, okadar onnar girdilr
bizim yaamamza. Ama aaz kim biler, ani bu peetlerin seslerini dzd hep o
Zina - Mitikann tek bir dostu herbir it.
nstitutu baard Dmitriy Nikolaevi 1964 ylda. 1965 ylda oldu Sovet
Birliin Yazclarn azas. Dokladlarlan pay ald Moldova yazclarn II hem III
kongreslerind, nered sledi gagauz literaturasnn ilk admnar iin, halkn
ekilmesini gagauz dilini renmesi iin. Aklad bk problemay, ani tipardan
kr aaz kiyat gagauz dilind, nekadar da ckr, onnarn tiraj aaz...
yllardan byan Kara oban ok buluard pek ii dostunnan, resimciyln
D. Savastinnn. Bu bulumaklarda kalmaazd hi bir tema da, anglarndan onnar
"tutunmasnnar", ama, nic da olsun, bulumaklar bitrdilr okumaklan. Dmitriy
Nikolaevi okuyard anlm yazclarn yaratmalarndan, kendi iirlerini.
Dmitriy vanovi seslrdi hem resim edrdi dostunu, onun yaratmalarn
personajlarn. Kimi resimnr tiparlanard gazetalarda, jurnallarda. D. Savastin
resimnedi Kara obann kiyatlarnn taa oyunu.
1965-66 yllarda Dmitriy Nikolaevi iledi Bealmada bibliotekada.
Kendisi kemened alard, dolayanna toplaard l insannar, anglar onun
gibi sekl ekilrdi, muzka, iir, inczanaatl sevrdi. Yapard kk
konfereniyalar, nered lafedrdilr trl kiyatlarda, annatmalarda aklanan
problemalar iin.
Kda o yllar alard "Bealma radio dalgas". Aftada 1-2 ker insan
toplaard radio kolverimneri, nered onnar seslrdilr kolhoz, kultura, sport
haberlerini, iirleri, satirikal annatmalar, maanileri, halk hem strada
trklerini. Hazrlaard kolverimneri gen hep o - D. Kara oban.
Ona insan ekilrdi zorluunnan danmaa, sevinmeliini pay etm,
Tanmaa bu talantl adamnan, yazmaa onun iin, aklamaa onun Allahtan
vergisini Kara obana Sovet Birliin her bir kesindn gelrdilr.
ok iledi o kendi ksa yaamasnda, ok ilr yaratt.
KINOCULUK
"lk Laf" kiyadn gonorar parasn Dmitriy Nikolaevi btnn kapatt
kinoculuk uuruna - ald kino makinalarn hem kalan lzmn tertipleri. Kiyat
sergennerind balad peydalanmaa kiyatlar kinoculuk iin. Hi bir srack ta,
hi bir lafaaz da karlmaazd onun bakndan. izip, evrey alard her bir
derin maanal sz, her bir uygun lafbirlemeyi. Da ald Kara obann
biografiyasnda yeni sayfa - kinoculuk. Nic da her bir i, buna da o girdi
btn rekln, derin bilgilrln, zer belli oldu, ani lzm olsun becermk
hem aktrluk, hem rejisrluk, hem operatorluk hem taa ok baka uurlarnda
171

da. O rendi bunnar da. Zina her ker aard, nndan kocasnda bkadar
kufet - gndz kino makinasnnan "kanmaa", avam st resim etm, gec
da okuyup yazmaa. Bk havez, bk istemk, bezbelli, lzmd olsun onda.
1965 y. gazetada "Leninskoe slovo" (1, 2.04.65) peydaland bir ksa
yaz rus dilind "Bir ift ark", nered yazr: "Siirek l olr, ani kd
karsnnar kino, a bealmallar bu uurda ksmetli. Onnar hepsini grerlr
kendi gzlerinnn, yardm ederlr, pay alrlar bu merakl it. karlr kino
D. Kara obann annatmasna gr "Bir ift ark", nered avtor oynr ba
rolnd. Geroy - fukaara gagauz, kableder zengin adamdan baa - bir ift
kuru, yrtk ark onun iin, ani askercilik etmi bir zengin erifin erin romun
padiahln askerliind. Bl annamalara primariya ska verrmi kayllk."
Bunun da, kalan 20-dn zeed artistik kinosjetlerin temelin koyuldu
dokumental olular. "Bir ift gugu", "Okolcu", "Zaval", "Mutlu", "40 ley"...
Zengin - fukaara, iilik - zihirlik, cmertlik - fenalk yaamakta dayma
denkleer. Ama nein-s ikincisi hep stn olr, bezbelli, insannar halizdn l
zorlukta, zeett yaamlar, hi biey sayilmamilar. Yl-yldan tarih lzgeri
taa uzaa koolr irkin olular, yaamak diiiler. Bu diiilmekleri D. Kara
oban isteer gsterm btn dnneey, karr dokumental kino toplumnar
"Gagauz novellalar", "Dnk hem bnk Bealma", "Dnnr"...
Kara obann kinolar katldlar birka kino festivallerin. 28-29.03.1967
ylda Kiinvda kino evind gen festivalda 30 avtorun arasndan sekizini
ayrdlar yollamaa Moskvaya festival. D. Kara obann "Dnk hem
bnk Bealma" kabletti II premiya.
Moskvada Kara obann edebiyat institutundan redicisi A. Dementyev
yazm onun iin bir statya, nered annatm Kara obann ekilmesini
kinoculuk zanaatna. "Alarak, diil pek grmn ocuk, giimni diil nic
kasaballar, her ker oturard geerd dncekli, kaapl nesoy-sa kendi
fikirlerinnn..." Bir ker bulutuynan diil renmk vakdnda, teklif etmi
redicisini kendi ierin obejitiyed. Odann pener boyunda durarm
kino makinas, kar duvarda geriliymi bez. Sorua: "Ne bu?" iitmi cuvap:
"Novellalar". Dementyev grm kino paracklarnda Bucak topraan, anglar
karlm "diil professionall, ama halizdn bk sevgiyln kendi Vatanna o
gagauz klerin dolaynda kurakl, bolu topraklar, tolokalar, yollar boyunda
yalnzl salkmnar, kck krnak biyaz evleri, tertipli baalarlar..." Bu
sjetlr ar Kara oban geirmi kendi sek duygularn redicisin.
Hepsi, kimin ksmeti vard bulumaa Kara obannan, grrdilr onun
masterskayasn, nered duard kinolar. Kstaf alak odann bir keciind
patret yapard, brnd, masa stnd, yaylyd kino tertipleri, tavandan
sarkard diil oktan karlm, taa ya kinolentalar. Kiri boyunda btn tafta
uzunnuuna sk kaklyd ok lektrolampa. Dmitriy Nikolaevi lampalara
kaar dikkatl gzdn geirrdi her-bir lentay, da, ang paralar
172

beenmzdi, ustraylan kesip sbdard. lktn ok ker uyduramaarm uz


yaptrmaa kesik kinolentann ularn, makina kopararm onnar, o gen
yaptrarm. Sora kendisi yapmt bir tertip 2 taftacktan sk kakl onnara
encerciklrln, taa kolay olsun denkletirmaa lzmn plnka paralarn
deyni. Pek zormu yazn yapmaa proyavka kinolentalara. Su, reaktivlr hzl
ysnarmlar, kimi sefer taa sabaayadak lzmm beklem - suusunnar.
ok ter dkm, ok gecelr uykusuz kalm, binnn metra kinolenta
sjetlerin deyni karm, da ok ker yaptklar iin kanaat olmam.
ok gezrmi kasabalarda, satn alp yeniledrmi lzmn tertipleri. Ona
para hi verilmzmi, hepsi harlar kendisindn koyularm.
Bnk gndk kullanlm Kara obann 20-y yakn kino sjetleri.
oyunu kendisi avtop yakm, biraz vaktlardan bozulmu, ama kr, ani
biraz baare kullanld.
1996 ylda, olup Bealma muzeyin mdr, D. Kara obann oolu
Afanasiy dant Trkiyed TRT television kanalna, da onnarn tarafndan
oldu bk baa gagauzlara - Kara obann 13 kinosuna yapld kopiya.
Birka kinoyu dzd Kara obann dostu hem yardmcs I.N. Krm.
indi var nasl hodullanmaa - D.N. Kara obann kinolar bn yar,
onnar Bealma mezeyin her bir musaafirin gsteriler.
RESIMCILIK
Her bir gagauzun evind var bir ier, "bk ba", nered toplu durr
klk, iiz, nered konuklanr saygl musaafirlr. "Kara obann evin bk
banda - kartina galereyasyd. "En uzun duvar doluydu resimnn. Orada
aslyd yapraklar yazclarn, muzkaclarn, bilim adamnarn hem
bealmallarn kalemnn yapl portretlerinnn, yki yaal boyaylan. Ang
resimner orada yoktu yer, koyuluydular yer, duvara dayal, yki
topluydular birka tepey kiyat sergennerind..." Bl grm Kara obann
evin bk ban T. Popova Kiinvdan.
renmesini resim okulunda Dmitriy Nikolaevi isteyipt baarmam,
ama resimciliktn da atlmam. O resim edrdi gagauzlarn portretlerini,
adetlerini, evelki eski evleri. kp kyn kenarna boyacklarnnan
geirrdi yapraa naturay, Allahtan verili gzellii.
Kara obann tablolar da katlard sergiler. 1967 ylda Kiinvda
Respublika sergi salonunda ald sergi. Gsterildi 150 avtorun 350
yaratmas. Kara obann resimneri onnarn arasndayd. En ii sayld 3
avtorun ileri: Kiinvdan L.Graurun saazdan yaratmalar, O. Martnovun
ofortlar hem Kara obann portretleri, birisiydi "Gagauzkann portredi". Bu
sek uurda ustal ilr gittilr Moskvaya sergiy.
"htiar insann portredi" iin T.Popova yazmi l sralar: "Bu insann
gzlerindn belli, ani o ok geirmi kendi yaamasnda, grm iilik ta,
zorluk ta. Onda arif insann bak - yava, cmertli, hazr her ker yardma
173

gelm. Bu tablonun avtoru - btn rektn sevn muzkay, peetilii bir


insan. Kendi resimnerind avtor sleer duygularn ak tekstln. Sad kim
istmeer grm - grmeyecek onun maanasn. Kara obann yaradcl,
nic fidan, byer kufedini alarak topraktan, gagauz halkn ruhundan. Ne
ksmetli o yaradc, angs becerer bl yaratmaa."
1976 ylda muzeyin odalarnda ald resim studiyas. O ilesin nic
lzm deyni, Kara oban satn alm kendi parasnnan kiyatlar, tertiplr
yonmaa hem yakp resimnem taftada. renm o studiyada deyni
yazlmlar uaklar Bealmadan okuldan, onnarn arasndaym onun oolu da
Afanasiy. Bk havezln uaklar tutunarmlar yaratmak iindn, ge
vakdadak braklamaarmlar merakl zanaattan. Kendi duygularn hem bk
becerikliini Dmitriy Nikolaevi geirbilrdi bu kk cancaazlara. almak
olmam bouna. Onnar, barabar hazrlanp, muzeyd amlar uaklarn en
gzl yaratmalarndan sergi...
1995 ylda, Trkiyed kan "Gagauz ressamlar sergisi" katalogun ilk
sayfasna koyulmu Kara obann resimi "K manzaras".
Yaamasnda Dmitriy Nikolaevi yazd 50-y yakn tablo. Bealma
muzeyin fondunda var onun 37 tablosu: "htiar", "Fidan", "K", "Ana-boba
evi", "Gelini almak", "Kaya" h.b.
Resimci Kara obann tablolarnnan Bealmada muzeydn kaar oyu
siiredicilerin oldu kolay tansn Komratta yeni alan resim galereyasnda
2008 ylda. Serginin konusu baalyd avtorun 75-ci yldnumunnn.
Yaratmalar bn da sevindirer mayll insann bakn. Ama var bir
problema: onnara lzm restavraiya, zer yllar rseleer onnar. Tezl var
nic olmasn ne sergilerd gsterm...
HEYKELCLK
Bu uurda da gagauzlarn arasndan Kara oban ilkti. O sevrdi amurlan
ilem. K kenarndan taligaylan getirdrdi mzga toprak, karard onu da
ilrdi. ok ker btn gn uzunnunda imzdi biey, istemzdi arcamaa
vakt ellerini ikamaa. amurlu elln yazard yannda bulunan tefter aklna
geldiy fikiri, karmasn onun maanasn deyni.
Kara oban koymutu neetin yapmaa bir seriya: kl insannarn
bstlarn. Teklif edrdi evin adamnar poz etm. Onnar ilktn yki hi
gelmzdilr, yki gelrdilr karannkta, baknarak: kimsey mi onnar
grmedi. (Kd insannar diildilr alk bl i, onnara fasl gelrdi Kara
obann ekilmesi diil heptn k zanaatlarna). Kim da gelrdi, oturarkana,
pek sklyd kytramaard ne kprdanmaa ne da solumaa. Kara oban
deyrdi onnara: "Bl olmyck, saknmayn l, sayn kendinizi, nic evd",
da ekedrdi siirlerini okumaa, cmb annatmaa, musaafiri slettirm, da
sora taa balaard ilem. Ka ker oturardlar sabaayadak, laf-laftan,
duyulmaazd, nic geer vakt. A sabaalen - bst hazr, tefterd da zeedelendi
yazlar, uygun cmlelr, arif sleyilr - annatmalara deyni material, yki
174

tema peetler deyni. Bitkid, adam sorr: "Sabaa da m gelm?" Kara


obana ekilrdi insannar onun yalpakl, beceriklii, iilii iin.
O tamannad neetini. Mayn 6-da 1962 ylda adrda ald sergi, nered
gsterildi Kara obann 35 skulpturas. Onun geroylarydlar: riy Gagarin,
Don Kihot, Plkin, baka geroylar, kahramannar, anlm insannar hem
sradak bealmallar. Birbuuk ay durdu sergi, ok duygulu laflar yazld
musaafirlerin kiyadnda: "Pek isl, aan var kolaylk talantl insann
yaratmaklarn herkezi grsn. Bl sergi adrda seft ald. Onun neetiydi:
tantrmaa insan inczanaatlk uurunnan hem aklamaa maasuz Kara
obann inczanaatlk uurunda yaratmalarnnan." Mayl olardlar hepsicii, ama
avtor hi diildi kanaat kendi yaptklarnnan. Taa getirdiynn skulpturalar ev,
may hepsini kendisi krd. O her ker krarm, bozarm yaptklarn
"Annaardm, ani onnar diil o uurda, angs bana lzm." Krp, o enidn itn
tutunard, taa bk alsmaklan, koyup bitkiydk btn kufedini.
Bealmaya sapmaa deyni ked, kaar yol boyunda 1967 ylda koyuldu
Kara obann heykeli II dnn cengind kaybeln askerlerin adna. (Durdu
1984-c yladak.)
Hep o yllarda Bealmada kultura evin nnd koyuldu taa iki heykel: bir
taraftan - kz-kolhoznia, br taraftan - ocuk-mehanizator - hep Kara
obann yaptklar.
Zor slem, halizdn ka skulptura yaamasnda yapt Dmitriy Kara
oban. Bnk gnd var sad 10 bst Bealmada muzeyin hem evin
arhivlerind, ama evdeki fotoalbomda kullanld 40-tan zeed skulpturalarn
fotolar. Hepsi onnar seft karld sergiy may ayn 27-d 2008 ylda.
MUZEYCLK
Hepsinnn bu zanaatlarlan barabar alarak, Dmitriy Nikolaevi ok
vaktlar geirdi arhivlerd, okumak salonnarnda Moskvada, Leningradta,
Kiinvda. Gelip ev, gezrdi kdn ky, toplaard dokumentlr, trl
tertiplr. Balad kiyatlamaa bilim adamnarlan, toplamaa gagauz halkn
tarihi iin aaratmalar, hazrlaard amaa kendi sevgili halkna - muzeyi.
Taa temeldn muzey koyuldu pek sek uura. Dmitriy Nikolaevi
almaklarnnan istrdi tantmaa gagauzlar btn dnneey.
D. Kara obann bk dostuydu L.A.Pokrovskaya trkolog, professor,
bilim doktoru, aaratrc. Onnarn ilk bulumas olmu 1957 ylda.
Pokrovskaya o zaman ilrmi Moskvada Akademiyada. tn onu
yollamlar Moldovaya toplamaa material gagauzlar iin. O bulumaktan sora
Kara oban her ker danarm bilimciy yardm iin, aklaarm ona kendi
baklarn, onnarn uymu laflar, neetleri, ideyalar. O ideya gagauzluk.
Bir ker Ldmila Aleksandrovna annatm kendi bobas iin, angs ok
yl ilemi Leningradta Din Tarihi muzeyind, da Kara oban slemi kendi
175

neetini da - amaa Bealmada muzey, nered olack toplu gagauz halkn


tarihi, tnografiyas, adeetleri, giimneri hem ok baka evel ilr.
Bu neet Kara oban kurban koymu kendi yaamasn. Hepsini, ne vard
nic versin, o verdi muzeyin uuruna: paralarn, kufedini, saaln.
Gagauzlarn ilk muzeyi yapld derin bilgilrln. Kara oban sayard onu
kendi en kk usaa gibi.
Gezip evdn ev, kdn ky, o toplaard muzeyi. Onun
yardmcsydlar: btn Bealma, yarm dnn. Ona verrdilr muzey
deyni evd l lzmn ileri, anglarn kimi sefer zordu ayrmaa canndan.
Verrdilr, zer Dmitriy Nkolaev becerrdi annatmaa insana muzeycilik
zanaatnn lzmnn, inandrard, ani sad muzeyd o i kullanlack hep
l krnak, nic evd hem, gelecek l vaktlar, aan o ii btn dnneedn
insannar gelip greceklr. O diil sad aalemi inandrsn, kendisi da derindn
inanard ii uurlan ekettirilmi bu iin baarlmasna.
Muzeyin almas oldu sentbri ayn 16-da 1966 ylda ilktn eski
primariyann yapsnda. Taa sora belli oldu, ani lzm yeni yap, zer
gzelm ilr rm hem kflenm baladlar. ki yl iind, nered Kara
obann kendi parasnnan, nered kolhoz Ban S.G. Bogdann, nered
devletin bk yardmnarnnan, kalknd bk, 6 odaylan yeni yap.
Dmitriy Nikolaevi kiyatlaard bilgi adamnarlan, anglarnn vard
aaratrmalar gagauzlar iin. Ona yollaardlar kendi kiyatlarn, statyalarn,
dnmeklerini. Vardr yolladlar yazal, tefter, yaprak, boya da. Musafirlr
brakard trl baalar, anglarndan topland gzl kollekiya.
Muzey cuvap etsin normalara deyni, Kara oban toplaard dokumental
materiallar akademiyalardan, arhivlerdn Moskvada, Leningradta,
Kiiniovda... 1967-ci ylda Kara obann kanmaklarnnan oldu izin hem
kolaylk yapmaa aaratrmalar toprak iind da.
O Bucak topraklarnda, nerey erletilr bnk gagauzlar: var ok
kurgannar, anglar kalma nogaylardan, polovelardan hem baka trk
boylarndan. Onun iin Kara oban istrdi taa da zenginnetm gagauz
muzeyini unikal tertiplrln. Arheologlan V.A. Dergaovlan hem aaratrmak
gruppasnnan barabar Bealma kyn uurunda, trassa boyunda bulunan
kurganda kazp atlar eveldn gml br mezar. ok umutlar baalyd o
raskopkalarlan, ama onnar kesildilr, aan mezar iind buldular insan
kemiklerin yannda sad bir topraktan lmek. Kara obann ok tarih
sorular kaldlar cuvapsz. Ama o hi bir ker verilmedi bilmemezl,
cuvapszlaa. O her zaman aarayp bulard iin srasn, ekettirip yollandrd
yaamaya gagaulara deyni yeni zanaat uurunu muzeycilii.
O "sedefik" iin yazardlar Moldova, Azerbaycan, Kazahstan, Tatarstan,
Turkmenistan, Bakortostan, Pola, ehoslovakiya, Germaniya, Yaponiya
hem baka devletlerin dergileri hem gazetalar.
176

Muzeyin hatrnnan Bealma girdi UNESKO'nun bildirimin


(blletenin), nic gagauz kulturann oag.
Muzey verildi II kategoriya. Bn fondlarn says yakn 16 bin ksponat.
1988 yldan muzey tayr kendi yaradcsnn adn.
Her yl D.N. Kara obann duuma gnnd, mayn 27-d, Bealma
muzeyind toplanr insannar: dostlar annadr, resimcilr sergi ar, yazclar
okuyr iirlerini, genlr sesleer, rener. Var umut, ani, nic ekettirildi, bu
gn ileriy kullanlack "gagauz poziyann gn" gibi.
YAZICILIK
Nic slendiydi taa yukarda, D.N. Kara oban - gagauzlarn ilk professional
yazcs. O yazard diil ondan, ani diplomu vard deyni, o yoktu nic yazmasn.
Kalem elindydi yolda, tknda, oturarkan parkta, lafedrkn insannan.
Toplaard bloknotuna gzl laflar, arif sleyileri, cmleleri, cmbleri.
Kendi peetlerini, annatmalarn Kara oban okuyard oyuna ilktn
gagauza, sora, kim annamr, evirrdi rus dilin, zenni ayrarak laflar,
ama kahrl slrd: "Gagauza oldu taa ksa hem taa ii". O erletirrdi
laflar l uygun, becerikli, ani olmasn darskl, bktrtmasn, nic eski ruba.
Sad ok okumak, aaratrmak andrd Kara obann yaratmalarn.
Kendimi cansz koolrm.
Bn daalrm alattan.
Srama donak aarrm
En sei paallktan.
Kara obann tipardan kt 12 kiyad:
1. "lk laf" (iirlr g.d.) - 1963y.
2. "Alak saak altnda"(annatmalar g.d.) - 1966 y.
3. "Yanklk" (siirlr g.d.) - 1968 y.
4. "Baylmak" (siirlr g.d.) - 1969 y.
5. "Persengelr" (siirlr g.d.) - 1970 y.
6. "Prizvaniye serda" (siirlr rus dilind) - 1970 y.
7. "Tamannk" (annatmalar g.d.) - 1977 y.
8. "Zelnoe plam" (iirlr rus dilind) - 1972 y.
9. "Stihlar" (g.d.) - 1984 y.
10. "Proza" (g.d.) - 1986 y.
11. "Azbuka otkrtiy" (iirlr rus dilind) - 1989 y.
12. "Nanslar" (pyesalar g.d.) - 1997 y.
13. "Sem yaratmalar" (toplum) 2004 y.
Kara oban atlmr bu saydan, ama bitki sznd - zaveaniyed,
(vasiyett) yazr: "Eer nezaman-sa yenidn tiparlanarsa benim yaratmalarm,
isteerim esaba alnsn, ani kiyadmda "Stihlar" - btn benim poziyam, kiyadmda
"Proza" - btn benim prozam." Kara obann bitki yaratmalar yenidn tiparland
Trksoyun yardmnnan 2004-c ylda, ama bu sefer latin alfabetind. Bu bitki
iir hem annatma toplumnarna katld yaratmalar taa ilerdn kan kiyatlardan da,
177

ama avtorun kritikal bak ayrp diitirmi, ksaltm, taa derinnetmi herbir kendi
yazsn, da izin verer tipardan karmaa sad onnar, anglar dayanacklar sek
kritikay, zer yaradl haliz profesionall.
Dmitriy Nikolaeviin peetleri evirildi ok baka diller: moldovan,
ukrain, tatar, polk, eh, japan, ingilis, ama taa oyu evirmelr rus dilin
oldular. Professionallar: L.A. Pokrovskaya, Yuriy Levitanskiy, N. Tihonov,
V. zmaylov, Badim Kuzneov her zaman bk havezln alnardlar Kara
obann yaratmalarn rus dilind konuan okuyculara etitirtm. Bitki
vaktlar o hepsin vermzdi stihlarn. 28.07.1979 kendi kiyadnda G.A.
Gaydarciya o yalvarm ayrsn onun evirmelerini dzletm deyni bir
talantl yazcy, zer: "Bitki peetlerim duudular o zaman, aan, bana deyni,
ayozlu oldular seimni szlerin incelii, seklii, delikatl, stetikal. Bn
toplumuma avatm katmaa o iirleri, anglarnda szlerin tmesi iidilrdi,
taaz pesim duyulard, muzika fikiri uard."
Dmitriy Nikolaevi Kara obann ok neetleri, ok plannar vard,
anglarn tamannamaa deyni vard nasl konuya konulsun diil bir yaamak
yolu. O baaramad ekettirilmi gagauz dilind roman bizim halkn gcenik
yaamas iin. O etitirdi denem kendini pyesaclkta. 1985 ylda avtor
yaamasnda taa kendisi verdiydi pyesa toplumunu "Nanslar" Kiinvda
tiparlamaa, ama, bezbelli, o kiyadn zaman taa gelmemiti. Sad 12 yldan
sora, 1997 ylda, yazcy sayan insannarn yardmnnan, onun oolunun
Afanasiyin almasnnan, grd dnneeyi "Nanslar". 30 pyesa 92 sayfada
aklr okuyculara avtorun yaamasndan bitki yllarn, kimsey'n bilinmz,
en zor, en acyan olular.
Kara oban yaratmalarnda aklr ok temalar, gsterer, nic insan
savar zm nnd kan problemalar. Annatmalarn znd koyulu
insan, nered herkezi kendi fasllnnan, baknnan, ruh zenginniinnn,
aarifliinnn yaamay doldurr. Onun geroylar kendilerini aklrlar kendi
szlerind, monologlarnda. Avtor sad ustal doorudr, laftan gzl getirder,
da okuycuya geler, ani bu i iin sad l sz baalantlarnnan da lzm
slenilsin. ok zengindi Kara obann ana dilind szl, ok derindi
duygular. Kara obann yazlar ksa, temalar filosofiyal, dncel, her bir
laf kantara koyulu. Onnar gen hem gen eker okumaa, orada her ker yeni
fikirlr, yeni duygular, yeni baklar acklanr...
Her bir i, ne yaratm D.N. Kara oban - bu talantl, bk vergili adam,
o onnar kendisi binnn ker ezmi, iinemi, izmi, diitirmi. Zor, ama
gzl zengin, dolu, dalgal, insana faydal yaad Dmitriy Nikolaevi.
Bu statyada kullanld matterallar, alnma:
Bealmada D.N. Kara obann adna Milli Gagauz tarih hem tnografiya
muzeyin arhvndan;
D.N. Kara obann evdeki kiyat hem dergi arivndan;
ok insannarn aklna getirmeklerindn.
178

/ ( )
'
'
, , ,
,
, 37 ,
...
: " -
. ' . ,
, , . ".

: " , , , , ,
, .
, ,
.
.
".

. ,
.
.
,
.
1998 " " '
,
: " .
,
.
". . 2001
, .

,
, . ,
, .
,
: , , ,
?
, ,
, ?
.
,
. ,
.
, ,
,
179

,
, 37 ,
... ,
. .
, . ,
,
. ,
, .
.
25 1937
,
. ,
, : , ,
1946- , , ,
, .
, ,
, ,
, .
, ,
,
.

, .
1952 , 7
1,
, 1954 . .

. ,
, ,
,
,
.
.
" , -
.- , ,
. , ,
, ,
, .
, ,
.
46- .
180


.
,
(1957-62 .),
. ,
.
, ?"
, 1957
. :
, , ,
, ,
. ,
, . . .
,
,
.

. ,
, . ,
, ,

. , , ,
,
.

.
"
.
,
, ,

, .
.
, -,
.
(1978 .) 2
, .
, ".
,
1969 1972 ,
,
181

:
, ,
, ,
.
. .
: "
- .
. , , ,
. .
, :
?
,


, ,
, , ,

,
. . ?
,
,
,
"" , "" .
, , , ,
, , ,
:
.. , .. , .. , .. .

. . , - , , . .

.

, , .
, , 1988
, .
" " ".


.
.
,
182

, .
.
, . ,
: , ,
, , .
.
.
.
: , ,

. ,
, . ,
, : , .
,
, . . . . .

, .
.
. .
. , ,
, , ,
, ,
: .
. . ,
,
, , ,
.
, ,
. ,
, ,
,
.
,
,
: , , ,
, .
?

: " , , , ,

. ,
,
183

.
.
, ".
, , ,

. , ,
, , ,

: "
, .
. , ".
,
. ,
.
: "
.
.
,
. ,
, ,
.
.

, .


. ,
".
30 1990
.

.
.

. ,

,
,
. ,
. " , - . .
, - .
.
184

. ,
, , . ,
, ".
.
.

1991 .
, , ,
, ,
.
. .
. 70 120
.

. ,
.

, , ,
, . " "
: "
,
.
,
, , ,
".


. " ,
", - ,
.

-,
: " ". . : "
, , . . .
, , ,
,
, .
, ,
,
"",
, .
".
185


, . .
. ,
, : "

.
,
,
. , ,
, ,
, ,
,
.. ,
. , , ,
,

, .
: , ,
, ,

, " "
" ", ,
1990 , " "
1994 ,
1995 ,

, , ,
,
,
".
.
,
.
.

, .
, .
1998 " "
, ,
: " .
,
.
186

-
". . 2001
, ...
, - .
,
, , ,
.(. )
: . " ", "" 20-21, 25. 10. 07. ..
" ?", " ", 33,16. 03. 91. ..
" ", " ", 24, 17. 02. 90.
.. " ", " ", 27.
06 99. .. " . .""70 ", "
",41,, 01. 11. 07." ", "
", 9, 07. 02. 98. "25 2004 . .
67 ", " ",22. 10. 04. . " * ", "
", 7, 22. 02. 07.

/Nadejda KUROLU ()

(., .)
MDK GAGAUZ LTERATURASINDA S.KUROGLU HEM T.ARNAUT
ARLERN YARATMALARINDA VATAN TEMASININ LENMESS
, ,
. .

: "
, . ,
,
, ".
,
.
" ".
' ' , .
. ("
", " ") . (" ", "" ).

Gagauz literaturas kurulma formasna hem vakdna gre birka taraftan


ayrlr baka halklarn edibiyatlarndan. Baknca o halklarn edebiyatlarna,
anglar bulunr onun dolaynda, gagauz liteaturas taa gen saylr hem kr
z XX asrn ortasnda, aan gagauz halk kabul etti yaz. Onun iin
ozaman, 1957 ylda kt Eski Sovet Birliinda bir masus devlet karar. Taa
soram da 1959 ylda tipaland ilk kiyat gagauz dilinda folklr hem liteatura
toplumu 'Bucaktan sesler', nered kullanld bu alfavit.
187

Bu yl olr artk 50 yl o olua.


Herbir literaturann temelinda var folklr yaratmalar, anglar kurulr onun
halkndan. nsann ariflii, keskinnii grner sznda, yaratmalarnda. Herbir
milletin var kendi folklru. Gagauz literaturas, nasl da baka halklar, ekeder
folklrdan. ok asirlr, zlrln yllar aaazdan aaza, ihtiarlardan genler,
bobalardan oollara gemi bu pal sedef gibi gzl halk yaratmalar. ok vakt
varm sade gagauzlarn literaturas Sovet vakdnda. Herbir gagauz yazc
varnca saysn kendini folklr bilgicisi. Bu sraya varnca dizm: Dionis
Tanasogluyu, Dmitriy Karaoban, Nikolay Babogluyu, Stepan Kurogluyu,
Stepan Bulgar, Konstantin Vasiliogluyu, Tudorka Arnautu hem oyunu
avtorlardan, ani yarattlar hem yaradrlar literaturamzda.
Dooru yazm V.Petrov kiyadnda '
': (Kk halklarn yaz edebiyatlarnn
adeete baalantlar): milli yazclarn bk literaturaya gelmeleri bk bir
yol sayld hem da bu yol zoordu. Milli literatura adeetleri kurulr diil salt
folklrdan, ama onnar kurulmu hem halkn arasnda yerlemi annatma hem
incezanaat oluumladan. Bnk gnd da o kurulr taa da baka halklarn
edebiyat adeetlerinnan da).
Taa kavilenmediynn literatura yazs, gagauz folklrunu aratrmlar
birka bilgi insan, anglar savamlar ilk kere gagauz halkn sesini
duyurmaa kendi yazlarnnnan. Rus bilgicisi, etnogaf V. A. Mokov XIX
asrn ortasnda XX asrn eketmesinde gezmi birka gagauz kynda
Bucakta hem Balkanda da toplam orda zengin folklr material. Taa soram
birka folklr yaratmas peydalanm zaa 30-cu yllarda Kiinevda, kr
ederak aydnndc adama Mihail akra. Onun iin var nasn ekleyelim biraz
da literaturaya giri formasnnan da te ble bir cmla kuralm, zere bu insan
gagauz halkn hem bilgi bobas hem da din bobas olmu. 'ok yllar geri,
haliz 1861 ylda, gagauz aylesind duumu bir ocucak. Ozaman taa kisey
bilmazmi ani, byecek sradan dar aarif, alkan, kaavi ruhlu bir Adam,
kendisi da anlacak, halkn da dnneya bildirecek, dilini da ilerledecek. Sz
gider Mihail akr iin. Ozamank vaktlarda gagauz klerin klis
izmetleri yaplarm eski slavn hem eski grek dillerind. Bizim gagauzcaya
din iilerini Evangeliyadan hem, ekiler 1907 yldan, o vaktlar tipardan
ikarm bir sra din kiyad, anglar ok faydal olmular, aan kurulmu
gagauz artistik literaturas.'
Sonu yaparak, varnca slem, ani millii artistlik adetlar toplanrlar
halk yaratmalarn ideyasnda, janrasnda hem dilindn. O bir taraftan. Baka
taraftan ok fayda tamannamalar komuularn taa ilerledilmi literaturalar:
trk, moldavan, rus artistik adetleri.
Gagauz literaturasnda taa ok var nasn grm iir yaratmas. Bla durum
herbir gen literaturada, aan yazclar danrlar ksack hzl janralara.
188

Poeziyann ilerlemesi, nica edibiyat janras baal folklr hem trk adetlerinnn.
Trklr-halk poeziyann janras baal folklr hem trk adetlerinnn. Trklrhalk poeziyann janras, onnar hep o iirlr, lirika yaratmalar. Gagauzlarn
trkleri iin ok merakl annatm ann rus bilgicisi V. A. Mokov: 'Trklar
halkn arasnda hep la bverlar, nasn ani aata yapraklar da kurulrlar var nasn
dem, ani herbir insan tarafndan. Kimr kere onnar ksa mrl olr da onnar
kendi yaradc insann slemesindn taa ileri gitmerlar. Kimr kere de onnar
rener kendiyaratcndan baka insannar da, o zaman onnarn mrlerini taa da
biraz uzun olr. Ancak onnarn derin maanalar varsa hem kaplarsalar insan
duygularn o zaman onnar taa uzun mrl olr da yaerlar insannarn
lkelerind uzun vakt'.
Gagauz yazclar, tutunarak folklr adetlerin, dzerlar la yaratmalar,
angs sora gecerlar halk takmnarnda. Bu sayya girer maanilar iirlar drt
sracklan. Bu mani formas var herbir trk sensel halknda da hem
kurulrlar ksadan, ama byk manaylan. Onun iin onnar var nasn
karlatrmaa Omar Hayamn rubailerinnan. Maanilar ksack (skdan
janra), ama sretleri, yakkl.
Asl yazc herzaman yazr halk iin hem halka deyni. Anlm rus yazc
N. V. Gogol dooru demi: 'Haliz milliyetilik o halkn ruhunda sakl. air var
nasn olsun kendi milli duygularnnan o zaman, aan o baka bir dnnay
annader, ama kendi halkn baknnan.'
Gagauz halkn arasnda var ok allaa vergisi olan insannar, anglar izmet
etmilar hem izmet ederlar edebiyat uuruna kendi halkn iin. Gagauz yazl
literaturasn yok nasn bn blmaa iki paraya, iki baka devlet. Moldova
hem Ukraina topraklarnda yaer bir halk gagauzlar, angs bir vaktlar
blmlar, ama bu halk kendini bir kerem da ayrmam. Onun iin da aan
szl hem yazl edebiyat aratrerz, bizlar savaerz onu almaa btndan da
blmem devletlera gra.
Bnk gnda var nasn sleyelim, ani Ukraina snrlarnda duudu la
airler, anglar bn byk haezlan izmet ederlar Moldova snrlarnda,
Gagauz literaturas, retmesi iin. Stepan Bulgar, Konstantin Vasiloglu,
bunnardan birka. Ama laazm bildirelim, ani Dmitrovka kndan iki
anlmi air, yazar Stepan Kuroglu hem Tudora Arnaut kendi adn gagauz
literaturasna yazdlar.
'Asl yazc hem air' bu laf birlemesinnen korkusuz, girgin varnca
dem S. S. Kuroglu iin. Bk er kapleer avtorun lirikasnda ana taraf konu,
yazcn 'Ksmetliyim' iirin temas tarafmzn gzelliindn ksmetlilik S. S.
Kuroglu yazr, ani tarafmz, nereda biz yaerz, pek gzl 'Meyvalk krn
donaa', 'Ku sesinnan dolr sabaa', 'Nica gkn kuaa', 'Ayllada gndndler
aer', 'nsannar ocakl evina seviner'. iirci gsterer, ani ksmetli olr o insan,
angs analarn, bobalarn, senselerini sayer, tarafn la ok sever, ki
189

'Sevinmelin yok dibi'. iirda 'krm herbir insana' S. S. Kuroglu annadr,


ani laazm gtm hatr o insannar, kim ekin biler btmaa, kimin bol
rekleri. Avtorun vatandalar kl insannar, onutan en pal zanaat onnara
deyni ift-ilik, ekin btmk. Bir da insan dbdz dnneda fukara olsun,
zengin olsun, uak m, osayd bk insan m ekmeksiz dayanamr ok vakt.
Avtor 'ukur eder' hepsini sralr ilingerleri, alar, denizcileri, anglarn
zaameti ok fayda getirer yaamamzda.
Kendi kk Vatann sevmesini S. Kuroglu gsterer herbir iir kiyadnda.
Bucak laf o dayma ekleer epiteti 'pelinni'. Bunu o yapr diil onutan, ki
Bucak tarafnda var ok pelin, ama onutan, ki bu scak tarafta kimr kera
kurak yllarda yaamann dad olr ac, nca 'pelin'. air ok sever anna
tarafn, angsn aleer kzgn yaz gnei, ama bu erlr hep la gzl hem
yakn canna herbir yln zamannda. Sevda kk Vatanna ekeder
sevdadan ana-bobaya. iiri 'Tatl ses' S. Kuroglu baalam kendi anasna,
raametli Nataliyaya Kuroglu Terziya. iiri okuduynan biz annrz, ani 'tatl
ses' var diil sade avtorun anasnda, ama herbir gagauz uaan anasnda. Ana
sevdas, ana hatrnan paalydr kk uaklara. Ana laf, analarn tatl szleri
unudulmaz omrn! Bu iirin z fikri, neinki analarn 'tatl sesleri'
rederler uaklar taa kktn sevsinnr gagauz halk masallarn,
trklerini. Herbir ana savaer, ki kendi uaklarn aklsnda kalsn, reen
dsn onnarn laflar, fikirleri. iird 'Allahatan izin!' avtor annader, ani
gagauzlarn aydnnadcs, Ay-boba Mihail akr bir fasl d grm. Bu
iirin temas akrn dnmesi, sayklamas, grd d. Dnde M.
akir grm kendi hasret ekmesini, ani gagauzlarn var kendi topraklar,
kendi eri, ani kliselerda dua etmk, Allayin sz, geer gagauz dilinde.
Gagauzlar yanmilar, aleerlar korumaa kendi dilini, savarlar korumaa
Gagauzluu, insann by-k evd hem kolalarda ana dilini rener. Bu
bk ksmet gagauzlara. Bu ksmeti gkta gagauzlaa deyni yldz koruyer!
iirin avtoru sorr: 'Evi, soyu, dini, dilimizi biz korumarsak, o zaman kim
dnecez biz?'. Bu sorua cuvap verer dn maanas. M. akr klis duasnda
ozm dn aarn', ani gagauzlara verilmi 'Allahtan izin kullansnnar ana
dilini, korusunnar kendi duuma erlerini hem dilini'. Bu iirin z fikri.
S. Kuoglunun iirlerd derin maanalar var, onnardan grner, ani pek
candan, rekten sever ana dilini, ana tarafn, kendi anasn ani o pek ister
ana dili korunsun, kaybelmesin.
'iftilik kanimda, kaamil laflan dilinda, senmz ieklan cannda,
dinmez enniklen znd', bu Mina Ksa laflarnan isterim eketmaa
annatmam benim vatandam iin, anlmi hem saygl air iin Tudorka
Arnaut. Trl-trl temalar gzdn geirer yazc kendi lirika
yaratmalarnda, ama en ilk durr ana taraf temas, angsn o genileder: ana
taraf, ana dili, ana toprak, millet adetleri, tabiat. Ana taraf temas Tudorka
190

Arnautun iirlerind o diil sade meralar, ayrlar, boz krlar, ama en ilkin
insannar, anglar yarlar bu erlerda, Bucaan boz krlarnda. Kk vatan
yazcya deyni o diil bir uzak kecik, angs ayrk dbdz dnneydan.
Ana taraf o btnnk dnnylan. Bu konuyu o aklr iird 'Dnnaay
gezrkan kma benzettim'.
Vatan temas airin yaratmasnda trl trl plann: ana tarafn tabiat,
halkn kulturas adetleri, dili, ana boba evi, dedeleri aklayarak natura
temasn, Tudorka Arnaut bk sevdaylan sleer lafn toprak iin. Toprak
ona deyni doyum, nsann umudu. O ok saygylan annader iftiliin zoor
iin iirinda 'Ban bu topakta duudum...'.
Gne, toprak, ttn zihirli
Tozdan grunmeer bobann gzleri,
Srer puluu insann kaderi...
Yaayan bu toprakta insannara ok ilemaa laazm, katmaa geceyi
gndza, kabul etmaa deyni bk bereket. Ama hep la sever Tudorka
Arnaut kendi topaan, denitan o brda duumu. Bu onun Vatan.
Ban bu toprakta duudum,
Bu Vatan benim.
Zoor iftinin Yaamas, ska onnar geceleri geirerlar uykusuz.
Gecebirliina ekmek sobay bulsun,
Ka geca analar kaler uykusuz.
Onun yaratmasnda biz var nasn nasn grelim, ani air benzemer baka
airlera, o metetmer, nmer, bekim da grmaak istemer nasn bleri salt iyi
literatura natuasn. O, grer haliz gerekleri, halkmzn haliz yaamasn, o
zoluklar, ani eker insanmz, o devlet politikasnn yanni yapmalarn
gagauzlara kar da bunu sek sesle annader yaratmasnda. Halkn arasnda
bir vakt ttn ekma politikas pek istenerdi kaavilesin. nsanmz da
zihirlenerdi bu kokudan, astalanard, ama bunu kimse slemerdi. Da te,
Tudorka Arnaut bunu sek seslen annader, baarer btn sesinnan. aarar
annayalm o vatann paayn da gramatika urgusunan urguler bu srac: 'Ben,
bu vatanda duudum. Bu vatan benim' Herbir drtlkten soram bu urgu diier.
Zeetlenmak, kuraklk, kzgn gne, atlak toprak her zaman var insann
yaamasnda, ama onnar ksda durmeerlar ne topraana, ne da kendi g
ecelina. Onnar onu severlar hem metederlar.
Kahrlar kapler dal gibi boylar,
Ama kurerlar kendi yerin soylar,
Onnar Bucaan saygl oollar,
Ban bu toprakta duudum,
Bu vatan benim.
Ana dili temas ayr konu Tudorka Arnautun yaratmalarnda. O baal
acylan, kuruluklan, amaklan, umutlan.
191

Herbir yla gra ana dili, gagauz halk temas sesli sleniler airl
tarafndan baka-baka. Herkeret milletin yaamasnda var la zamannar,
aan bulunr istey ilerletmeya, zengitmeya dilini. Byk halklar hzl
geirerlar bla dnemleri, ama kk-bu oluu geirerlar ok vakt, oya hem
acylan. 'Nein' iirind air hem sorar kendi halknda ' ne kadar var biz nasn
utanalm kendi halkmz, da savaalm salt 'insan' olma. Var brda byk bir
yfke de kendi insanna hem de byk bir aar, angs gsterer bize yolu,
nasn kurmaa kendimizi, ani biz byk halklarn da arasnda yaasak biz
kendi milletimizlan laazm kuralm kendimizida sapmayalm baka yola,
utunmayalm kendi gagauzluumuzdan.
Lzm bildirelim, ani kimse bu kadar dooru hem sert gstermedi bu
gerekleri gagauz literaturasnda bu air gibi.
Dora vanovna iirina 'Nein?' syler:
Bn nedense sklerm
Milletina gagauz dediynen
Karannk yola saprm
Byk kardam grdnen.
Gagauzlar, nasl da btnna ukrayna halk, kabul ettiler kolaylk gsterma
kendini iyi taraftan, yapmaa la, ani onnar iin annasnnar dbedz dnneda
sade nekadar, aan oldular kendibana, baamsz.
iirda 'Dilim, neredeysin?' sesli veriler umut, ana dili ilerleyecek, nk,
kaybetmk dilini yazcya deyni sayler, nica kaybedersin kuvedini, bulersn
lmn.
Dilim neredesin?
Buldum dipsizliin bilmzliind
Adm unuttum sessiz,
Dilsiz lerim, dilsiz
Kaybelerim kendi kedimda.
aiir ok ister, ki onnun halk, ana dili olsun birtakm baka halklarn
dillerinin.
Gerekler uyank bakm
Beklerim bir damna umut
Unut korkularn, unut
Dilsiz olanlarn dilini kurut
Umutsuzluk kesecek biz sud.
Ana tarafnn gzellii grner air en yamurcukta, uurungacklarda,
anglarndailer gk kuaya da dzer trl-trl benizlerinda kpcaa.
Kpcklar,
Suyun stnda kpcklar
Gkkuann renkleri sinmi onnara.
192

Tudorka Arnaut ok keskin duyer kendi btnnyn tabiatlan: ieklerin


kokusu eler onun fikirini, gr naturaylan kanatlr onu:
Baalayn dma gnmda
Bana bir kucak kr iaa
iirda 'Koraf benizind kpr" avtor yapr janl: 'ekirga aler kemena',
lzgercik yenmi trkc'.
Annay Vatan-bu geni annay. Ama herkeret bu annamaya girer bir
belli kecik, nereyi insan eker btn yaamas: kendi kyn, ana-boba ev,
z kklerin. Kendi kyn iin air hazlam birka lirika yaratmas. Ayrlr
burada air 'Dimitrovkam benim!', angasn varnca saymaa 'poema'. Onda
var iindekiler, baka laflan 'sjet'. Bu literatura yaratmas kyn tarihi iin,
nereda o bulunr, onun talantl hem alkan insannar iin, gagauzlarn
kulturas, adetleri, kyn tabiat, saymak dedelerini, unutmamak onnar.
Kendi byk sevdasn z kyna ayr aklr trksnda 'Kycezim
benim'. Bu lirika yaratmasn beenerlar oyu kcklr. O alnr yortu
gnnerd, dirneklerda, oturmaklarda.
Dmitrovkacm, kycezim benim,
annamn evi
brda kklerim kaavi.
Diz kerim karnda
Ben sana geldim.
Sonu yaparak, varnca sylem, ani gagauz yazclar, angsnnarn
iine girer Tudorka Arnaut-poet tabeetli bir gen insan-karrlar yz kendi
edebiatn iyi, yeni taraftan dpedz dinnya.
Gagauz literaturas baka dnn literaturasnn arasnda var nasn saylsn
gen literatura ama o temalar ani ilener onda gsterer ani o da yetiti o sek
uura , nerd var nasn derinden literatura kritika normalarna gre analiz
yapmaa. Vatan, ana toprak, tabiyat temalar bunun sek uurunu gsterdi.
Stepan Kuroglu hem Tudorka Arnaut bu temalarda kendi yaratmalarnda kendi
duygularn katarak becerdilr gagauz halkn canszntsna haliz olmaa bir
kpr da duydurmaa onun sesini yazl literaturamzda.
Gagauz literaturasnda var belli boy anlm airler, anglarn biz da sraladk
yazmzda , anglar koydu temeli kendi literaturasna, inden soram kalr i
literatura kritikaclarna yapmaa bu yaratmalara derinden literatura analizi.
Kaynaka: Arnaut, Tudora (1994). Gagauz'um Bucaktr Yerim (iirleri). Ocak yaynlar.
Kuroglu, Stepan (1969). Bir kucak gne. Kiinev:tiinsa. Kuroglu, Stepan (1970). Yollar.
Kiinev:tiinsa. Kuroglu, Stepan (1974). Kzgn iyler. Kiinev:tiinsa. Kuroglu, Stepan
(1977). Kau avalar. Kiinev:tiinsa. Kuroglu, Stepan (1981). k, k, gne. Kiinev:tiinsa.
Kuroglu, Stepan (1982). sek kular. Kiinev:tiinsa. Kuroglu, Stepan (1988). Rodoslovnoye
derevo. Kiinev :tiinsa. Kuroglu, Stepan (1989). lkyaz trks. Kiinev :tiinsa. Kuroglu,
Stepan (1998). Maanelr. Kiinev:tiinsa. Kuroglu, Stepan (2000). Yol yldz. Kiinev:tiinsa.
193

Kuroglu, Stepan (2001). Lalelr. Odesa: Mayak. , ..(1904).


,
, XV /3. , .. (1993). /50-80- .
./. : .

, . . / Dr. Metin OKTAY ()


,

ADA GAGAVUZ RNDE ELE ALINAN MLL DEERLER33
,
, . 90-

, . ,
, , , .
,
, , , , ,
, , , ,
, , -, , ,
, , .

ada Gagavuz yazl edebiyatnda iir tr dier edeb trlere nazaran


daha fazla geliim gstermitir. zellikle 1990'l yllardan sonra Gagavuz
edebiyatnda yaynlanan iir saysnda byk bir art gzlenirken bu
iirlerde ele alnan tema eitliliinde bir zenginlik yaanr. Sovyetler
Birlii'nin resm ideolojisinin nceki yllarda msaade etmedii ana dil
sevgisi, vatan sevgisi, millet sevgisi gibi mill deerler ada Gagavuz
iirinde yaln ve duru bir dille ilenmeye balar.
Bu bildiride Nikolay Arabac, Dionis Tanasolu, Vasili Dulolu, Mina
Kse, Georgi Taolu, Andrey Koanc, Ldmila Kasap, Sona Adiyeva, Petr
Yalanji, Tina Srme, Tudorka Arnaut, Valentina Karanfil, Vani Pavliolu
gibi Gagavuz airlerin ana dil sevgisi, vatan sevgisi, millet sevgisi gibi mill
deerleri iirlerinde nasl ele aldklar ortaya konulmaya allacaktr.
Ana Dil Sevgisi
Dil mill kltrn gelecee aktarlmasnda ve tanmasnda en etkili
aratr. Kuaklar arasnda dil kprsnn salkl bir ekilde tesis
edilememesi iletiimsizliin ve yabanclamann temel sebeplerin biridir.
Nfus olarak kk bir topluluk olmalarna karn Gagavuzlar ana
dillerine sahip kmay baarabilmilerdir. Dile sahip kmann gelecee
sahip kmann anahtar olduunu kavram olan Gagavuz airleri bu hususu
33

Bu bildiri Seluk niversitesi Bilimsel Aratrma Projeleri (BAP) Koordinatrl tarafndan


desteklenmitir.

194

iirlerinde youn bir biimde ilemilerdir. Gagavuz iirinde mill deerler


ierisinde en ok deinilen temann dil olduunu rahatlkla syleyebiliriz.
Btn mrn Gagavuz dilinin var olmas ve ana dilde eitimin
yaplmas iin harcayan Dionis Tanasolu "Ana Dilim" adl iirinde
Gagavuzcaya sahip klmas gerektiini ve onsuz bir deerlerinin olmad
u anlaml dizelerle vurgular:
Onsuz hi gemz alm,
Kuru kalr masalm;
Onsuz hi olmaz saalm,
Ksr gezir aklm.
Dili lzm bilelim,
Biz ona inan evladz;
Dili hi kaybetmeyelim
Salt onunnan biz insanz! (Chirli, 2008: 283)
ada Gagavuz Trk Edebiyatnn en retken airlerinden olan Mina
Kse, iirlerinde mill deerler zellikle de ana dil sevgisi zerinde
hassasiyetle durmaktadr. air "Sz Sznts" iirinde ana dilden daha
kymetli bir deerin olmadn, gelecekle ilgili tm umutlarn onda
olduunu dile getirir:
Ana dilimizdn
yok taa pal inan,ondandr erimiz
hem da fikirimiz,
ondandr gkmz
hem da umudumuz (Kse, 2001: 4)
Ayn zamanda retmen olan Kse, "Koruyun Dili" adl iirinde ana dilin
renilmesini, korunmasn, onsuz Gagavuz halknn varln
srdrmeyeceini didaktik bir tarzda vurgular:
Koruyun dili,
renin diliBk duygumuzu,
bo fikirimizi,
Biz yokuz onsuz
halk gagauz (Kse, 2001: 144)
Mina Kse, "Ayozlu Dilim" iirinde ise ana dilini sedefe benzetir.
Gagavuzcann derin bir kke sahip olduunu syler:
Benim yalpak dilim
severim bn seni
sedef gibi paal
gagauzum laf
()
195

Gagauz dili
derin-derin kkl:
ouz sesi onda,
vrnnr iimizd! (Kse, 2001: 269)
Vasili Dulolu "Ana Dilinde" adl iirde ilkokula yeni balayan ocuun
ana dilde renim grmesinin sevincini iler. Daha nceleri hayal olan ana
dilde renimin artk gerek olduunu belirten air, bu sayede ocuklarn
kendilerini ifade etmede zorlanmayacaklarn dile getirir:
Sefte vakit gelecek
Hani kendi elinde
ocuk renim grecek
Kendi ana dilinde (Nasrattnolu, 1992: 21)
Mill kimliin ve kltrnn inasnda ana dilin ok nemli bir ileve
sahiptir. nsan doduu gnden itibaren kendini ana dilin kucanda bulur.
Nikolay Babolu bu gerei u msralarla ifade eder:
Ne zamandr belirsiz,
Gelmi biz dilimiz
Gelmi yokkan sesimiz
Da yapm bizi o biz (Baymak, 2000: 50)
iirlerinin ana temasn mill kltre ballk ve yaama sevinci zerine
kuran Valentina Karanfil "Kendi Dilimde" adl iirinde diline olan sevgisini
anlatr. Ana diliyle alay edenlerin insan olamayacan belirten air,
iirlerinde ana dilini kulland iin duyduu gururu u szlerle haykrr:
Kim glyorsa, ko glsn,
Ama deil gzel,
Kim holanmyor dilinden,
O hi deil insan.
Ben yazyorum canmdan,
Kendi dilimde
Dizelerim korkmuyor bir eyden
ekil nmden! (Nasrattnolu, 1992: 30)
Vatan Sevgisi
ada Gagavuz iirinde airlerin srarla zerinde durduklar bir dier
mill deer vatan sevgidir. Trk milletinin temel zelliklerinden biri olan
vatan sevgisi Gagavuzlarda da btn itenliiyle kendini gsterir. Vatansz
toplumlarn gven ve huzur ierisinde yaamalarnn imknsz olduunun
bilincinde olan airler bu temay iirlerini merkezine yerletirirler.
Vatan sevgisi vatanndan uzakta yaayan vatandalarmzda daha ok
grlr. Gagavuz edebiyatnn gelimesinde nemli katklar olan Nikolay
Arabac, "Nrdaysn, Ana Topraam?" iirinde doduu topraklara duyduu
zlemi u msralarla dile getirir:
mr beni sbtt
Irak ana topraamdan196

Fena eceller skt


Halkmzn buvaznda...
Ah, da ne yapar insan, (Argunah, 1996: 681, 682)
iirlerinde vatan temasna ska yer veren airlerden Dionis Tanasolu,
"Sensizim" adl iirinde budayn baaksz, teknenin hamursuz, emenin
susuz olamayaca gibi kendisinin de yurtsuz yaamayacan anlatr:
Booday da basaksz;
Sensizim, nic
tekn hamursuz,
esm d susuz;
()
Sensizim, nic
gndz gnesiz,
Gn-gec essiz...
O, anam ay-yurtluum,
yaamam sensiz (Chirli, 2008: 280)
Vatan topraklar atalarmzdan yeni nesillere kalan en nemli miraslardan
biridir. Her kar topra kan ve can verilerek kazanlan vatan topraklarnn
korunmas kutsal birer emanet hkmdedir. Bu gerein farknda olan Vasiliy
Duloglu Ana-Vatanm adl iirinde doup byd topraklar korumak iin
gerekirse urunda savamaya hazr olduunu u dizelere yanstr:
Dnneyd salt bir ana
Verilmi her birin.
Vatanm da bir - bana,
Onu lzm pek sevm.
Bktr memleketimiz,
Onu lzm korumaa.
Barabar hazrz biz
Cenkler kar durmaa. (zkan, 1997: 379)
Sadece zerinde yaanlan toprak paras olarak nitelendirilemeyecek kadar
bir neme ve anlama sahip olan vatan, bir insann hayatnda var olan paha
biilmez kymetlerdendir. Georgi Taolu "Bahi" iirinde btn benliiyle
bal olduu vatanna duyduu sevgiyi samimi bir dille u ekilde ifade eder:
Yreim, canm sevgiyle dolu,
steyiim duruyor yanmaa
Sana sevgili vatanm,
Hazrm yreimi balamaya (Nasrattnolu, 1992: 56)
ok istemelerine ramen her milletin bir vatan yoktur. Vatann ne demek
olduunu vatan olmayanlar daha iyi idrak etmektedir. nsanlar bir arada tutan
ve aralarndaki kaynamay salayan mill deerlerden biri de hi phesiz vatan
sevgisidir. Asrlardan beri onurlaryla yaayan Gagavuzlar 23 Aralk 1994'te
197

Gagavuz Yeri zerk Cumhuriyeti'ni kurarlar. Petr Yalanji Gagauzistanm Benim


iirinde bu tarih olaydan duyduu sevinci yle dile getirir:
Bendii var sade bir vatan,
Onun ad - Gagauzistan!
Eter karannkta durduk,
Geldi eni zaman.
Avtonomiyamz kurduk,
Ad - Gagauzistan.

indn sora var bend


Vatan ~ ana erim.
Yaasn asirlerd
Gagauzistanm benim! (zkan, 1997: 442)
"Paal Vatanm" iirinde vatann kymetinin emsalsiz olduunu syleyen Vani
Pavliolu, vatana kar olumsuz duygular besleyenler iin u msralar sarfeder:
Ah, Vatanm, Vatanm,
Bana sn pek paalysm,
Kim sana kar kalkr,
Onnar betval kalr (zkan, 1997: 445, 446)
Milletler geleceklerini ancak huzurlu ve mutlu yaadklar vatanlar zerinde
ina edebilirler. Vatan, bamsz yaamann, namusu korumann, din vecibeleri
yerine getirmenin yegane teminatdr. Dman igali altndaki topraklarda hibir
ekilde zgrlkten bahsedilemez. Andrey Koanc, Ana Memleket iirinde bu
gerekleri ve vatanna olan balln u ekilde ifade eder:
Canm bn verecm,Basmasn meret duman.
aar beni, bn gidecm
Lafsz, olmaycam piman.
Yoktur hi sendn paal,
Baarp ta sleerim bn.
Baalym sana kaavi,Bu laflar pak rektn. (Baymak, 2000: 193)
Vatan sevgisi kupkuru toprak parasna duyulan sevgiden ziyade o
topraklar zerinde oluturulan tarihe ve kltre duyulan sevgidir. Gagavuz
airleri de yazdklar iirlerde doup bydkleri topraklara besledikleri
sevgiyi her frsatta ifade etmilerdir. Tudorka Arnaut "Gagauz'um, Bucak'tr
Yerim" adl iirinde Gagavuz olduu iin duyduu gururu ve Gagavuzlarn
youn olarak yaadklar Bucak'a olan derin sevgisini iler:
Tudora'ym szmden hi vazgemem
Yaram korlu yaksa da beni
Ey vatanm, sensiz seni bekliycem
Gagauz'um, Bucak'tr yerim. (Arnaut, 1994: 31)
198

Millet Sevgisi
Millet, ounlukla ayn topraklar zerinde yaayan, aralarnda dil, tarih,
duygu, lk, gelenek ve grenek birlii olan insan topluluu olarak
tanmlanmaktadr. Millet sevgisi de o milleti oluturan bireyler tarafndan bu
deerlerin zmsenmesi ve benimsenmedir.
Mehmet Kaplan'n ifadesiyle " Bir milletten olmak baka, milliyeti
olmak baka bir eydir. Bir milletten olmak tabi bir hadise, milliyeti olmak
ise kltr, uur ve irade meselesidir." (Kaplan, 1997: 36)
Btn Trk leminde olduu gibi Gagavuzlarda da millet sevgisi en
kutsal deerlerden biridir. Gagavuz olmann gururu ve onurunu yaayan
airler, iirlerinde bu gururun ve onurun yceliini her frsatta dile getirirler.
Dionis Tanasolu Gagouz isimli iirinde soylarnn Ouz boyundan
geldiine iaret eder. air ayrca Gagavuzlarn bu dnyada zgr bir biimde
sonsuza kadar yaamas temennisinde de bulunur.
Gagoguz beener
Krda, emed
O serbestlener
Uslu dnned;

lmesin halkn
Ouzistandan,
Gagouzistan
Uslu dnned... (zkan, 1997: 368)
Sona Adiyeva'ya ait olan Ben Gagouzum adl iir de Gagavuzlarn Ouz
kkeninden geldiine deinilmektedir. air Gagavuz olduunu, Trk
sorundan geldiini ve kkeninin Ouz'a dayandn u msralarla dile getirir:
Ben Gagouzum
Soyum Trk
eme ky vatanm.
Dnya yznde varz biz
Canm benim, halkm.
Dnya yznden kaybolmaz
Ouz kkenimiz (Baymak, 2000: 266)
Gagavuz olmann tad sorumluluunun ilendii "Gen Dostlarma"
adl iirde Ldmila Kasap, milletini sevmeyenin, tarihini bilmeyenin,
detlerini tanmayann, vatan iin cann feda etmek istemeyenin gerek
anlamda bir Gagavuz olamayacan vurgular:
Gagauzluunu sevmzsn
Vatann istemzsn
Gagauzmusun ?
Tarihimizi bilmzsn
detleri tanmazsan
Gagauzmusun?
199

Gagauz Yeri iin


Cann kurban etmzsn
Gagauzmusun?
Gagauz-mu-s-u-u-u-n? (Baymak, 2000: 240)
Gagavuz duyarllnn ele alnd bu iirlerin dndan airler, Trk
milletine mensup olmann heyecann ifade eden iirlerde kaleme alrlar. Bu
airlerden Petr Yalanji Trkiye Halkna adl iirinde Trklerin bir hamurdan
yorulduklarn ve btn Trklerin karde olduunu u msralarla anlatr:
Trkl severim biz kardaz:
Hepsimizd bir ecel,
Biz, bezbelli, peydalanmz
Bir amurdan hem bir gec.
Halkmlan gerid kalmz
Yaamakta. it, karda!
Kardasz nic yalnzz,
Ko ensesin birl sava! (zkan, 1997: 442)
Tina Srme'nin Trklr Biz Karda adl iiri bizlere Trklk uurunun
Gagavuzlara atalarndan tevars ettiini gstermektedir. air Anadolu
Trkleri ile bulumalarn gzyalar iinde karlar ve Trk milletine evinin
ve gnlnn kapsn sonuna kadar aar:
Slrdi ddular bizimTrklr biz karda!
Ynanmrm, ani bulutuk()
Gzlerimdn akr ya.
Kapumuz ak siz
Btn asirlr.
Buyurun, gelin taa biz,
en rekli Trklr. (zkan, 1997: 446)
Ortak tarih ve kltrel mirasa sahip olan Trk toplumlar aralarndaki
ilikileri glendirip birlik iinde hareket ettikleri takdirde dnya siyasetinde
daha fazla sz sahibi olacaklar muhakkaktr. Bu gerein bilincinde olan
Tudorka Arnaut Biz Trkz adl iirinde Gagavuzlar olarak btn engellemelere
ve olumsuzluklara kar onurlu bir direni gsterdiklerini ve bunun neticesinde
bir btn hlinde salam admlarla gelecee yneldiklerini dile getirir:
Kim dedi ki canszs
O insan bk pimanlkta
Biz trkz birletik
yolumuz kavi hem dmkta. (Arnaut, 1994: 18)
Sonu
ada Gagavuz iirinde ana dil sevgisi, vatan sevgisi ve millet sevgisi gibi
mill deerleri ele alan iirler mhim bir yer tutmaktadr. airler yaynladklar
200

iirlerde varlklarn korumann ancak ana dillerine sahip klmasyla mmkn


olacan dile getirirler. Bu sebeple ana dil sevgisini ve bilincini Gagavuz
toplumun her kesimine ulatrmaya gayret ederler. Birlik ve beraberlik iinde
yaayabilmeleri iin mill deerden birinin de vatan sevgi olduunu bilen airler
vatanlarna bal olduklar mddete rahat ve huzur iinde yaabileceklerini gen
nesillere anlatmaya alrlar. Mill ve tarih kimliklerinin bilincinde olan
Gagavuz airleri zelde Gagavuzluk sevgisine genelde ise Trklk sevgisine
dikkate deer bir ilgi gstermilerdir.
ounlukla Gagavuz halkn bilinlendirme ve ynlendirme amacyla
kaleme alnan bu iirlerin, asrlardan beri baka milletlerin iinde var olma
mcadelesi veren Gagavuzlarn dillerini, kimliklerini ve varlklarn
srdrmesinde nemli rol oynayaca phesizdir.
Kaynaka: Argunah, Mustafa (1996). "ada Gagauz iiri", Trk Dili, Trk iiri
zel Says V, (Trkiye D ada Trk iiri). Ankara: TDK Yaynlar. Arnaut,
Tudorka (1994). Gagauz'um Bucak'tr Yerim. Ankara: Ocak Yaynlar. Baboglu, Nikolaygnot Babolu (1997). Gagauz Literaturas. Moldova: Ministerul nvatamantului,
Tineretului i Sportului al Rebuplicii. Baymak, Osman, 2000, Gagauz ada iiri
Antolojisi, 2. Bask. Prizren, Kosova: Bay Yaynlar. Chirli, Nadejda (2008). "Gagauz
Edebiyatnda Dionis Tanasolu'nun Yeri", Turkish Studies International Periodical For
the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 3/7 Fall 2008.
Gagauz Trkesinin Szl (1991), G.A. Gaydarci ve di. Ankara: Kltr Bakanl
Yaynlar. Kaplan, Mehmet, (1997). Nesillerin Ruhu, 6. Bask, stanbul: Dergh Yaynlar.
Kse, Mina (2001). Vakitin Solumas. Ankara: Kltr Bakanl Yaynlar. Nasrattnolu,
rfan nver, (1992). Gagauz iir Antolojisi. Hatay: Kltr Ofset Basmevi. zkan, Nevzat
(1997). "Gagavuz Yazl Edebiyat". Balangcndan Gnmze Kadar Trkiye Dndaki
Trk Edebiyatlar Antolojisi, Cilt: 12. stanbul: Kltr Bakanl Yaynlar.

, . . / Yrd. Do. Dr. Osman Uyank ()



""
MUSTAFA SEETOLU'NUN "KLT"
ADLI ROMANINDA GAGAUZLAR
1046

. , ,
, .
. ., ,
,
, ,
, .

. -
. ""
201

, ,
. '
. .

zet:
1048 ylnda Balar'n olu Kegen, emrindeki 20.000 Peenek ile Turak
Han'a kar isyan etmi ve Bizans'a snmtr. Sonraki dnemlerde Bizans
tarafndan Peenek ve Uzlardan pek ok asker Bizans ordusuna alnarak
"Trkopol" ad verilen birlikler oluturulmutur. Bu asker birliklerin Malazgirt
Savanda oynadklar rol byktr. Trkopol birliklerinin Malazgirt Savanda
oynadklar rolden ilham alan ve taraf deitirme olaynn bir alt yaps olduunu
dnen Sepetiolu, bu durumu akc slubuyla incelemi ve bu olayla Peenek
ve Gagauzlar Anadolu Trklne tantlmtr.
Tarih olaylarn eitli cepheleriyle edebiyata yansd bilinen bir
gerektir. Yukarda bahsi geen tarih olay da Trk edebiyatnda farkl
ekillerde yer almtr. Mustafa Necati Sepetiolu'nun "Kilit" isimli
romannda da Peenek ve Uzlarn taraf deitirme olay irdelenmitir. Bu
almada Sepetiolu'na gre taraf deitirme olaynn altyaps
incelenmeye allacaktr.
Mustafa Necati Sepetiolu:
Mustafa Necati Sepetiolu 1932 ylnda Tokat'n Zile ilesinde dodu.
lkrenimini Zile'de tamamlad. 1950 ylnda Haydarpaa Lisesini bitirdi. 1956
ylnda stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Trk Dili ve Edebiyat
Blmnden mezun oldu. stanbul Belediyesinde memurluk, Kzlay
Derneinde Neriyat Mdrl, SSK Hukuk leri Mdrlnde eflik
grevlerinde bulundu. 1968 ylnda Mill Eitim Basmevi Mdrl, 1974'te
Derleme Mdrl yapt. Tannm romancmz 9 Temmuz 2006 tarihinde
stanbul'da vefat etti. Kabri Karacaahmet Mezarlndadr ("Sanal", 2009 a).
lk hikyeleri 1948'te Sivas'ta karlan Hakikat gazetesinde yer ald.
Hikyeleri sonraki yllarda stanbul, Yol, Trk Dili, Trk Edebiyat ve Trk
Yurdu dergilerinde yaymland ("Sanal", 2009 a).
ok retken bir yazar olan Sepetiolu nehir romanlar olarak
adlandrlan Dnki Trkiye Dizisi'nde Trk tarihinin Malazgirt Sava ile
stanbul'un fethine kadar olan blmn ele alarak ilemitir. Bu dizide on
iki kitap bulunmaktadr (Sepetiolu, 2005a: 2). Bu kitaplar: Kilit, Anahtar,
Kap, Konak, at, ler-Yediler-Krklar, Bu Atl Geide Gider, Geitteki
lke, Daraac, Ebemkua, Sabr, Gece Vakti Gndnm adlarndadr.
Yazar, Bugnki Trkiye Dizisi ile gnmz Trkiye'sindeki sosyal konulara
deinmitir. Bu dizideki romanlar: Cevahir ile Sadk avuun Buday
Kamyonu, Karanlkta Mum I ve Gnein Drt Kesi'dir. Yazarn bir
baka seri roman da Sabraac Dizisi'dir. Bu dizi sekiz ciltliktir ("Sanal",
2009 b). Bu dizide fetihten gnmze Kbrs ve Osmanl Devleti
202

anlatlmtr. Bunun dnda ve anakkale 1 (Geldiler), ve anakkale 2


(Grdler), ve anakkale 3 (Dndler), Kutsal Mahpus ve buna benzer
pek ok roman vardr. Destan almalar arasnda Yaratl ve Treyi,
Dedem Korkutun Kitab, Sonsuza Uyanan Talar saylabilir. Sepetiolu'nun
mehur oyunlar arasna Byk Otmarlar, Trampaclar, Her Bizansa Bir Fatih
saylabilir. Yazarn Abdrrezzak Efendi, Menekeler lmemeli gibi pek ok
hikyesi de vardr ("Sanal" 2009 c). Bir de Trk Destanlar adl inceleme
kitab bulunmaktadr.
Sepetiolu, Trk milleti tarafndan zamanmzn Dede Korkut'u olarak
adlandrlm ve eserleriyle pek ok dl almtr. Ald dllerin yan sra
1998'de Atatrk Dil-Tarih Kurumu eref yelii'ne seilmitir.
almamzda Sepetiolu'nun Kilit romann inceledik. Yazar bu romannda
Alparslan'n ocukluundan Malazgirt Savana kadarki Seluklu tarihini konu
edinmitir. Bu dnem anlatlrken Peeneklerin Malazgirt'teki rollerine binaen
Gagauzlarn atalar olan Peeneklerin o adaki tarihi de ayn paralelde ele
alnmtr. Onun iin Alparslan'n ocukluu ile Malazgirt Sava'na kadar tarihi
iine alan zamandaki Peenek tarihini de bilmemiz gerekmektedir.
Kegen Bey Zamannda Gagauzlar:
7. yzyl ortalarnda Bat Gktrk Devleti'nin yklmasndan sonra batya
g eden Peenekler nce Kuban civarna yerletiler. Daha sonralar Tuna'ya
kadar olan yerleri igal ederek bu blgede hkm srdler. 11. yzyln ilk
yarsnda doudan gelen Trk boylarnn yani Uzlarn ve kuzeydeki Ruslarn
basks sonucu Peenek beyleri arasnda anlamazlk kt. 1048 ylnda
kudretli Peenek beylerinden Kegen, Turak Han'a kar ayakland. Baarsz
olan Kegen Bey, Bizans'a snd ve Hristiyanl kabul etti (Gngr ve
Argunah, 1991:8). Turak Han, Bizans'tan Kegen Bey'in iadesini istedi.
stei kabul edilmeyen Turak Han Bizans' yamalamaya balad. kan
savata Turak Han'n ordusunda kan hastalk ve kt idareden dolay
Peenekler Bizansllara yenildi. Sa kalan Peenek bykleri stanbul'a
getirilerek Hristiyan edildi. Esir edilen halk da Ni ile Sofya arasndaki
ovalk blgeye yerletirildi. Bu blgeye yerletirilen Peenekler birka kez
isyan etti ancak 1091'de Kpak-Bizans ittifakndan ar bir darbe alarak
asker g olmaktan karld ("Sanal", 2009 d ).
Turak Han'n yenilmesi ve Peeneklerin Bizans'n buyruuna
girmelerinden sonra, Bizans tarafndan Trkopol denilen askeri birlikler
oluturuldu. Bu birlikler Peenekler ve Uzlardan olumaktayd. Trkopol
birliklerinin Seluklularla yaplan Malazgirt Sava'nda Seluklu tarafna
gemesi, savan Trkler tarafndan kazanlmasna yardm etmi ve
Anadolu'ya gelecek Trkler asndan tarihin aknn deitirmitir. Bu
ekilde Gagauzlar, Trklerin yeni bir yurt kazanmasnda ve Anadolu'nun
Trklemesinde tarih bir rol oynamtr.
203

Kilit Roman ve Kilit Romannda Gagauzlar:


Kilit roman, yukarda tarih bir kiilik olarak ele alnan Kegen Bey'in ve
onun mensup olduu boy olan Peeneklerin konu olarak ele alnd bir tarih
romandr. Roman, zaman bakmndan devreden olumutur. Birinci
devre, Alpaslan ve Balar'n ocukluk devresini anlatr. Hem Seluklular
hem de Peenekler, halklarna yerleebilecekleri inenemez yurtlar bulmak
iin abalamaktadr. kinci devre, Alpaslan ve Balar'n genlik devresidir.
Seluklular Dandanakan Sava'n kazanm ve iyice kuvvetlenmilerdir.
Peeneklerde ise Kegen Bey isyan etmi ve Peenekler perian hldedir.
nc devrede Alpaslan Anadolu'yu fethetmek iin plann uygulamaya
koymutur. Balar bu planda kendisine biilen rol oynamakta ve
Seluklulara yardm etmektedir.
Roman iki farkl meknda, iki farkl dnyada gemektedir. Romann
kahramanlar birbirinden kopuk olarak farkl corafyalarda serven
srmektedir. Eserde ayn milletin birbirinden uzak dm fertlerinin ayn
ama iin uralar ele alnmtr. Bu temel zerinde roman iki farkl koldan
ilerlemekte ve romann sonunda bu kollar birlemektedir. Biz roman
incelerken daha ok ikinci kol zerinde yani Peenekler zerinde duracaz.
Peeneklerin konu olduu kolda Alparslan'n yat olan, Kegen Bey'in olu
Balar ad etrafnda Gagauzlar hikyeletirilmi ve Peenekler hakknda
bilgiler verilmitir. Dier kol Seluklular koludur ve ar Bey'in olu
Alparslan ad etrafnda Seluklular anlatlmtr. Malazgirt Sava'nda
yaklarken romann kahramanlar da birbirlerine yaklamaktadr.
I. Devre
1. blm (Seluklular)
Roman, Ceyhun nehrinin batsnda Knk Boyu'nun bir obasnn adrnda
Alparslan'n eitiminden sorumlu olan Sar Hoca'nn Gktrk Kitabelerinden
alnan "Ben Tanr gibi gkte olmu Trk Bilge Kaan." (Sepetiolu, 2005b:
7) szn Alparslan'a syleyip manasn anlatmak istemesiyle balar. Ancak
Alparslan Sar Hoca'ya "Bana rettiin szden Bilge Kaan adn karsak
da yerine Alpaslan' koysak, ne demeye geldii anlalm olmaz m ?"
diyerek (Sepetiolu, 2005b: 10) gnlerce zmek iin uralacak bir
konuyu bir rpda zm, stn kiiliini ortaya koymutur. Bu blm
Alparslan'n adrdan kmak zere iken kucandan drd ve romann
adn ald bir Bizans kilidinin ama gayreti ile devam eder. Tam bu srada
baskna urarlar ve Ceyhun'un dousuna geldikleri yere, Nemek'e kaarlar.
2. blm (Peenekler)
Tam bu alarda Balkanlarda, Tuna nehrinde de bir hareketlilik vardr.
Be bini akn Peenek atls Bizans' vurmak iin buz tutan Tuna'y
gemektedir. Bu Peeneklerin yry srasnda baz Peenek isimleri
gemektedir. Bu blmde bahsedilen ve romann genelinde ad geen
ahslar u ekilde tantabiliriz:
204

Kegen Bey, Kudretli Peenek beylerinden en tannm ve en sevilenidir.


Kegen Bey ordusunu ok disiplinli bir ekilde idare etmektedir. Askerler
Kegen Bey'e ok fazla sevgi ve sayg beslemekte, bir o kadar da
korkmaktadrlar. Halkn arasndan kmtr, bir demircinin oludur. Balar,
dokuz yalarnda yani Alpaslan ile akran, zeki ve umut vadeden bir ocuktur.
Kegen Bey'in oludur. Dokuz yanda babasyla birlikte Bizans'a baskna
gitmektedir ve ayn zamanda bir ozan ruhuna sahiptir. O yata bir kez
grd Bizans'n Sofya valisi Nikifor Fokas'n kzna ak olmutur.
Demirci Baldur, Kegen Bey'in babasdr. Alparslan'n eiticisi Sar Hoca ile
ayn arlkta bilge bir kiidir. Fikirleri ile Peeneklerin birliini salamaya
almakta ve Seluklularla mesafelerin azalmasn amalamaktadr.
Karaman Bey ve Kataleym Bey'ler Trkopol birliklerinin yani, Seluklu ile
savamas iin toplanan Peenek askerlerinin kumandanlardr. Kegen Bey'in
arkada ve milletinin geleceini dnen akll insanlardr. Boa, Kegen
Bey'in olu olan Balar'n at avuu yani eiticisidir. Muncuk ve Deli Sal,
Durak Han'a suikast hazrlndaki Peeneklerdir ve Boa'n arkadalardr.
Kocalak, sradan bir Peenek askeridir. Tutuk, Kocalak'n babas olan
okudur. Kele, Kegen Bey'in Bizans topraklarndaki bir hana yerletirdii
Peenek casusudur. Durak Han, Peeneklerin yneticisidir. Romanda han
soyundan gelmesinden baka iyi bir vasf belirtilmemitir. Korkak ve kt
bir idarecidir. Tamga, Durak Han'a sadk beylerden biridir.
Bu blmde Bizans'n Peeneklerin arasn amak iin eitli oyunlar
iinde olduu anlatlmtr. Bu oyun Boa'la Kocalak arasndaki
konumalarda akla kavuturulur. Boa " Bizansl aramza ikilik sokmak
iin yalanlar uyduruyor, siz de inanyorsunuz bre" (Sepetiolu, 2005b:
38) szleriyle durumu izah emitir. Bizans'n en byk oyunu ise Boa'n
"Durak Bey bizim hanmz; Kegen ise beyimizdir ikisinin aras alrsa
Peeneklinin sonu gelirDurak Han'la Kegen Bey srt srta verirse Bizans'
biz yok ederiz." (Sepetiolu, 2005b: 38) szleriyle anlalmakta ve bu
oyunu bozmann aresi gsterilmektedir.
Boa'la Balar arasndaki konuma Peeneklerin, Seluklular hakknda
bilgi sahibi olduunu gstermektedir. Gerekte hem Balar hem de Boa
bildiklerini Kegen Bey'in babas Demirci Baldur'dan renmilerdir. Boa,
Balar'a gittikleri yolu anlatrken "Tabi yol durur mu hi Bizanslnn
oturduu o byk ehirden de geip yine Bizansllarn oturduu topraklara
doru vurur gider Ondan sonra da bizimkilerin yurduna ularm"
(Sepetiolu, 2005b: 44). Balar "bizimkileri" sorar Boa'a, Boa da "Tam
Peenekli diyemem Peenekli diyemem de Peeneklinin amcas olu,
halas olu, days olu diyebilirim sana Senin anlayacan kadar karde
ocuklar" szleriyle Seluklularla kan ban anlatr. Balar'n bu sefer
aklna karde ocuklarnn niye bu yana, Tuna'ya gelmedikleri taklr. Boa,
arada Bizans'n olduunu syler ve " onlar o yandan Bizans'
205

kemiriyorlarm. Biz de bu yandan. Her hlde dediin olur, bir gn bir yerde
birleiriz." (Sepetiolu, 2005b: 44-45) diyerek szn tamamlar. Balar bu
konumadan sonra douda hep kendi bedeninden olma birilerinin kendisini
beklediini sanmaya balar ve her zaman douya gitme hayaliyle yaar
(Sepetiolu, 2005b: 55).
3. blm (Seluklular)
3. blmde Alparslan ve arkadalar Sav-Tekin'e Ceyhun'un batsnda
uradklar baskn hakknda bildiklerini bir oyun oynayarak anlatmak
isterler. Baskn gn nbetilerden sorumlu olan Gm-Tekin, Harezmli
biri ile grm ve baskn o grmenin hemen ardndan olmutur. Ancak
herkes basknn ahmelik tarafndan yapldn sanmaktadr. Durumdan
habersiz olan Seluklular Harezmlilerle iyi geinmek maksad ile bir heyeti
Nemek'ten Grgan'taki Harezm Beyi Harun'a gnderir. Ancak heyetten
nce Nemek'ten bir atl Grgan'a doru yola kmtr.
4. blm (Peenekler)
Btn bunlar olurken Peenekler arasnda Durak Han ile Kegen Bey
mukayese edilmektedir. Ancak bu durum Kegen Bey'in houna gitmez. Bu
durumun Peenekler'i ikiye bleceini ve Peenekler'i zayflatacan
bilmektedir. Askerin Kegen Bey'i zorlamas, Kegen Bey'i bunaltmtr.
Babas Demirci Baldur'a gider. Babas Kegen Bey'in kafasndaki soru
iaretlerini kaldrm ve gnln rahatlatmtr. Tam bu srada Durak Han'n
bir srek avnda Kegen Bey'i ldrtecei haberi gelir. Demirci Baldur, hana
kar isyan etmeyi ve milleti blmeyi hibir zaman tasvip etmeyen biri olarak
oluna tavsiyesi hibir srek avna katlmamas, devaml Bizansllarla Ruslar
zerine akn etmesi, Durak Han'la karlamamaya almasdr. Byle bir
durumda bile askerlerin Durak Han'a kar hazrlad suikast giriimini
durdurur ve blnmeyi engeller.
5. blm (Seluklular)
Seluklu heyeti Sar Hoca, Sar Hoca'nn ei, Sav-Tekin ve Alparslan olmak
zere Grgan'a yola kar. Yolda karlatklar Ali adl biri tarafndan
kandrlarak Harzem lkesinde Rafizilere tutsak olurlar. Seluklu heyetini bu
kt durumdan Sar Hoca'nn Yesi'den medrese arkada olan Kpeli Hafz
kurtaracaktr. Kpeli Hafz Yesi'deki hocas Sal Hoca tarafndan Rafizilere
gnderilmi ve onlar arasnda itibar kazanm biridir. Ayrca yetitirdii
rencilerini ar Bey'in istedii yerlere: Urfa'ya, Amid'e, am'a, Badat'a,
Halep'e yerletirmitir. Kpeli Hafz, eli olarak gelen Sar Hoca'ya Harzem
beyine gven alamak iin Seluklu beylerinin Harzem beyi Harun'la Ceyhun
zerinde bir gemide grmelerini teklif etmelerini ister.
II. Devre
1. blm (Peenekler)
Alt yl gemitir. Demirci Baldur rsnn banda Balar'n gznn
nnde lmtr. Balar, on be yandadr. Bu lm pek ok eyin
206

balangc olacaktr. Cenazede sadece Kegen Bey, Balar, Boa, Deli Sal
ve Munuk vardr. Kabrinin yeri belli olmasn diye habersizce gmmlerdir.
Derster'e dn yolunda Muncuk ortaya bir sz syler. Ona gre Kegen
Bey'in ihtilal yapmasn engelleyen tek kii Demirci Baldur'dur ve bu engel
kaltt iin oka zlmeye gerek yoktur. Kegen Bey szleri duymamtr ve
i skntsndan atn amaszca bir yerlere srer. Son ulat yer Baldur'un
mezardr. Babasnn kabrinden ayrlnca Derster'e ular Durak Han'n evine
gelir. Eini ve Balar' Durak Han'a emanet ederek stanbul'a gitmek iin
handan izin ister. Han, Kegen Bey'den kurtulduu iin bu istei sevinle
kabul eder ancak huzurunda bulunan beylerden Tamga, Durak Han'a Kegen
Bey'in kendisini devirmek iin Bizans'la anlamaya gittiini syler. Bu
durum Durak Han'la Tamga arasndaki u konuma ile verilmitir:
Durak Han: "Kegen bize kar gelmek iin mi gitti dersin bre?"
Tamga: "zin verirsen yle derim Durak Hanm. Kegen Bizans'a gidince
anlama yapacak. Bizans ordusunun bana geecek; burda da adamlaryla
bizi blecek" (Sepetiolu, 2005b: 134).
Bu konumadan sonra Durak Han telalanp Keen Bey'in ardndan
Tamga' gnderir. Maksad Kegen Bey'i ldrtmek deil stanbul'a gidiini
engelleyip gz nnde bulundurmaktr.
2. blm (Seluklular)
Peenek lkesinde Demirci Baldur'un ld yllarda Alparslan yirmi
yana basm ve Seluklular iyice glenmitir. Artk Seluklular,
Gazneliler'le hem asker hem de siyasi g mcadelesine girmitir. ki devlet
arasnda devaml bir atma havas vardr. Bir lm kalm mcadelesi ha oldu
ha olacaktr. Seluklu meveretinde Gazneliler'le sava karar alnr. Bu savata
ilk defa Alpaslan'a byk bir grev dmektedir. Alpaslan hem Gazneli
ordusunun ulaabilecei tm su kaynaklarn tahrip ettirecek hem de bu
almay yapan askerleri Gazneli saldrsndan koruyacaktr. Hicri 431
Ramazann sekizinde, bir Cuma gn (Sepetiolu, 2005b: 167) beklenen
sava Dandanakan'da yaplr. Sava Seluklu kazanr ama Alpaslan, Sar
Hoca'sn kaybeder. Sar Hoca son annda Sav-Tekin'in Alpaslan'a
ocukluunda amas iin verdii kilidi verir. Sar Hoca'nn Alpaslan'a son
szleri "Ouzluyu denize ulatr derimSar Hoca'nn bir tek dilei oldu
mrnde. Senin, Selukluyu denize ulatrdn grmek Selukluya bin yl,
on bin yl kalaca bir yurt verdiini grmek." (Sepetiolu, 2005b: 174) olur.
3. blm (Peenekler)
Kegen Bey, Tamga'tan kurtulmu iki obann bana gemi, Durak Han'a
bayrak am ve yenilmitir. Yannda sadece Boa, Muncuk ve Deli Bal
kalmtr. Kegen Bey bu adamyla yalnz ve perian olarak Bizans'a
snmtr. O gnden sonra Peenekli arasnda eitli sylentiler dolanr
durur. Sylentilere gre Kegen Bey Hristiyan olmu, Bizans saraynda
207

Bizansl kadnlarla oynamaktayd. Balar btn bu olanlar Demirci


Baldur'un lmne balar. O gnden sonra Kegen Bey'in evresini
"haylayanlar, alk tutanlar, trl yem uzatanlar almt. 'Bre Peenekliye
de iki ba nerde grlm, bu hangi tredir.' diye baracak Demirci Baldur
bir daha geri gelmemiti." (Sepetiolu, 2005b: 177).
syandan yllar sonra Kegen Bey, Boa' Balar'a gnderir. Kele'in
bulunduu handa buluurlar. Boa bir Bizanslya benzemektedir. Elbiseleri
de yledir, Han'a gelen Romanos Diogenes'e kar eilip blerek
gsterdii sayg hareketleri de. Boa'la Balar arasnda Bizans'n
Peenekliye oynad oyunu gzler nne seren ve Boa'n niye geldiini
gsteren u konuma geer.
Boa: "..Bizans mparatoru, Kegen Bey baban Peenekli han olarak
tand bre Durak Han yok artk, Kegen Han var."
Balar: "Ne zamandr Peenek hann Bizansl seer olmu?"
(Sepetiolu, 2005b: 180-181)
Boa bu szlerin ardndan Kegen Bey'in Balar'a mesajn iletir:
"Ben burada han oldum. Peenek'in imdi benden baka han yoktur,
bunu byle bilip byle belleyesin Ya Durak Han neyin necisi oluyor
diyeceksin Onu nmzdeki iki gn iinde grrsn. Sen benim
olumsun bre Balar'm, hem de benden sonra Peeneklinin basn. Diledim
ki Peenekli milletini ele gne kar dirilteyim, vurulup alnmaz bir yurt
sahibi edeyim; yenilmez, bilei bklmez bir millet yapp yeryzne salaym
istedim. Bunun iin burda Bizans mparatoru'ndan yardm aldm, eri
dzdm, balarna getim; Durak Han' fena vurup yerinden edeceim"
(Sepetiolu, 2005b: 181).
Boa, Kegen Bey'in szn bitirince Balar'a Derster'de yapmas
gerekenleri sralar. Boa, Balar'dan Boa'n, Deli Sal'nn, Muncuk'un
adamlarn gn sonraki Kegen Bey'in baskn iin uyarp hazrlk
yapmalarn temin etmesini ve iten yardm etmelerini salamasn ister.
Balar'n tek sz "Peenekliye yazk olacak bre Peenekliye kyacaksnz,
rezil edeceksiniz" (Sepetiolu, 2005b: 182) olur. Balar babasn
dinlemez Derster'e deil Bizans'a at koturur.
4. blm (Seluklular)
Dandanakan Sava'ndan sonra Seluklu bakenti Serahs'tan Merv'e
tanr. Savatan sonraki beinci yldr, Alparslan ise yirmi be yandadr.
ar Bey hastadr ve Gazneli hala ayaktadr. ar Bey Gazneli Mevdud'u
yok etme grevini Alpaslan'a verir.
5. blm (Peenekler)
Balar, babasnn Bizans'tan toplad askerle Durak Han zerine
yrmesinden, sonra da han sfatyla Derster'e giriinden ve Derster de
Peenekli tarafndan para para edilmesinden sonra kendini araba
208

vermitir. Bir ekilde Kpeli Hafz'n klk deitirip Seluklular iin


casusluk yapan olunun, yani Vasili'nin meyhanesine der. Vasili Balar'a
zengin ocuklarna ata binmesini, ok attrmasn, kl kullanmasn retmek
zere i bulur. Bir vesile ile Peenekliler ile Seluklunun yaknln anlatr.
Derster'den laf aarak "Burada oturan hep Peenek milleti nerden gelmitir?
Seluklunun geldii yerden mi" der. Balar'n " Seluklu kim bre?"
sorusuna da Vasili "Seluklu , Peeneklinin tut ki aa, baba karndadr
Tee bu yanda, bize gre gn dousunda oturur." (Sepetiolu, 2005b: 202)
szleriyle de Peenekli ile Seluklunun kardeliini bildirir. Sonra da
Peeneklinin ok kuvvetli iken hem Ruslara hem Bizans'a kan kustururken
Kegen Bey'in milleti blmesini, yenilip Bizans'tan ald yardmla
Peenekliyi datmasn, esirleri ldrmesini, Hristiyan oluunu sonra da
Kegen'in Peeneklilerce ldrlmesini anlatr. Sonra da Balar'a dner ve
Bizans'n yeni bir oyun peinde kotuunu syler. Peenekli ile Seluklunun
birbirine krdrlmak istendiini bunun iin de Bizans'n Peenekliden ordu
hazrladn on be, yirmi bin askerden oluan bu ordunun karde
Selukluyu yok etmek iin kurdurulduunu anlatr. Bu arada at avuu
Boa'n bu ordu iine girip Peenekliyi geri dndrmeye alacan
beceremezse Peenekli ordusunun Selukluya katlmasn salayacan
anlatr. Balar bu konumadan sonra hangi tarafta olacan belirler.
Klk deitiren Balar'la Boa Anadolu kysna geirilen Peenekli arasna
karr. Peenekli komutann, babasnn arkada olduunu renen Balar,
Karaman Bey'le bir yolunu bularak konuur. Karaman Bey'i seferden vazgeirtir.
Sabah Avrupa kysna gemek iin gelen Karaman Bey hi gemi gremeyince
Peenekli'ye "Kendisinin ve btn Peenek milletinin kurtuluunu isteyen
ardmdan gelsin" (Sepetiolu, 2005b: 216) der ve atn denize srer.
Ardndan Boa, Balar ve Kataleym atn denize srer. On binin zerinde asker
atlaryla yzerek boaz geerler. Sefer engellenmitir.
III. devre
1. blm (Seluklular)
Bu blmde Alparslan otuz be yandadr ve iki olu ile bir kzn
Merv'de evlendirmektedir. Aslnda bu durum Alpaslan'n Anadolu'yu yurt
etmek iin yapt plan uygulamaya geirmek iin kamufle aracdr. Plana
gre Afn, Ceyhun'un batsndaki baskndan sorumlu tutulan Gmtekin'i
ldrp onun ordusunun bana geecek, Ersagun bu duruma isyan edip
Bizans'a snacak, dier Beyler de Alpaslan'la irtibatlarn kesmi gibi yapp
ordularnn bana geerek Anadolu'yu talan edecektir. Alpaslan da isyan
eden kardei Kavurt'u bastracaktr.
2. blm (Peenekler)
Boa, imparatorun Peenek muhafzlarnn ba olmutur. Balar
Alpaslan'n planndan habersiz olduu iin Seluklu komutanlarnn
209

daldn sanmaktadr ve Seluklu'ya olan gveni sarslmtr. Ersagun'un


peinden gelen Afn stanbul'un Anadolu kylarna gelmitir, bu yzden
stanbul halk korku iindedir. Bu srada Romanos Diogenes Bizans'a
imparator olmutur. Ersagun plann dzgn ilediini Afn'a bildirmek iin
haberci olarak Balar'n gnderilmesini ister. Balar o gnden sonra
Karaman Bey, Boa ve Uzlar arasnda irtibat salayan en gzde eleman
olur. Trkler arasnda bu alma yaplrken Romanos Diogenes de
Seluklularla savamak iin Hristiyan dnyasndan asker toplamaktadr.
Rus, Ermeni, Grc, Alman ve Franklar hemen asker gndermitir. Peenek
ve Uzlardan da en az on be, yirmi bin asker istenmektedir. Karaman Bey,
Romanos Diogenes'in ordusu iinde Seluklularla savamas iin toplanan
Peeneklerin komutandr.
3. blm (Seluklular)
Bu blmde Alpaslan'a Romanos Diogenes'in says belirsiz askerle yola
kt haberi verilir. Ayn haber Afn'a da verilmitir. Afn bu orduyu
ypratarak Alpaslan'a doru gelmektedir. Anadolu'yu talan edip datan
btn beyler Alpaslan'a doru gelmektedir. Bu toparlanma Romanos
Diogenes'e Trkler kayor olarak bildirilmektedir. Tm ordu komutanlar
Malazgirt'te toplanmtr. Alpaslan Bizans ordusu iindeki Kpeli Hafz'n
adamlar hakknda bilgi ister. Sav-Tekin Kpeli Hafz'n, Balar'la Boa
adl iki Peenek'in bir de Vasili'nin orduyla geldiini bildirir. Alpaslan bu
gruptan ok ey ummaktadr. Seluklular sava iin gereken her trl
hazrl yapm, sava beklemektedirler.
Roman bu noktada sonlandrlr. Roman devam etse idi tarih gereklere
dayanarak- Bizans ordusu ile Trk ordusunun Malazgirt'te savaa tutumas,
savan bir vaktinde Trkopol birliklerinin Seluklularn safna geerek ayn safta
savamas ve Trklerin sava kazanmas anlatlacakt. Ancak sonraki olaylar
okuyucunun hayal gcne braklarak roman bu noktada sonlandrlmtr.
Sonu:
Mustafa Necati Sepetiolu, Kilit adl romannda Trk tarihinin dnm
noktalarndan biri olan Malazgirt Sava'n farkl bir bak asyla
incelemitir. Okuyucularna da tarihte rendikleri eylerin farkl bir
boyutunun olabileceini fikrini alamtr. oumuz Malazgirt Sava'nda
Peenek ve Uzlardan oluan Trkopol birliklerinin Seluklu tarafna geiini
sanki o anda gelien bir durummu gibi grr, Seluklularn da kendileriyle
ayn dili konutuklarn, ayn millete ait olduklarn o vakit kefettikleri
zannederiz. Ancak tarihteki benzer olaylarda byle bir durumun bir anda
geliebildiini kabul etmek olduka zordur.
zellikle kiminle savaaca konusunda dmanna younlam
komutanlarn bir anda fikir deitirmesi ve on binlerce askeri taraf deitirmeye
ikna etmesinin mmkn olamayaca dncesinden yola kan Sepetiolu,
210

Trkopol birliklerinin saf deitirme olaynn bir alt yapsnn olabilecei


kurgusu zerinde durmu ve roman bu dnce ile tamamlamtr.
Yazar bu mantkla "Kilit" romannda Malazgirt Sava'n anlatrken
Peenek ve Uzlardan oluan Bizans birliklerinin taraf deitirme vakasn
savatan ncesine dayanan planl ve organize alma olarak dnm ve
kendi dncesine gre taraf deitirmedeki altyap incelenmitir.
Kaynaka: "Sanal", 2009 a http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=565
(17.06.2009).
"Sanal",
2009
b
http://www.bibilgi.com/Mustafa-Necati
Sepet%C3%A7io%C4%9Flu
(17.06.2009).
"Sanal"
2009
http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Mustafa_Necati_Sepet%C3%A7io%C4%9Flu
(17.06.2009). "Sanal", 2009 d http://www.ozturkler.com/data/0007/0007_17_01.htm
(14.01.2009). Gngr, Harun ve Argunah, Mustafa (1991). Gagauz Trkleri.Ankara:
Kltr Bakanl Yaynlar. Sepetiolu, Mustafa Necati (2005a) Btn Eserleri 2 Dnki
Trkiye Dizisi 2 Anahtar. stanbul. Sepetiolu, Mustafa Necati (2005b) Btn Eserleri 1
Dnki Trkiye Dizisi 1 Kilit. stanbul.

()
/Mariya KAPAKLI-MERCANKA( )

BUCAAN BOZKIRLI Z GAGAUZ YARATMA YAZILARINDA
( )
- . ,
. , .
" ".
17-18 . .,
, .
.
,
, , . ,
. , . , . , . , . , . , .
, . , . , .

Tuna-Nistru aras,
Kara Deniz dalgas,
Poyraz - Kodru glgeliBudur Bucaan pergeli.
Dolay yalk,eil daalk,
Bucakta sa kuraklk.
ayrn gl suva,
Bayr tepesi uva...
M. Mercanka ''Sert bucak''
Trk dnyasnn yeni kartasnn Evropa paynda ral-sar renkt
"Gagauz Yeri" gsterili. Bu yerd, gagauzlar - aaz sayda bir halk korunmu.
211

Bu millet eskidn beeri buyanlarda km, burasn sevmi, ona trk,


peet, muzka hem resim yaratm.
Buras Bucak, gagauzlara Allahtan adanan toprak.
Trk szlnd bulrz: "bucak" gizli yada uzak bir ke. Naniye.
Daha 16-c - 17-ci asirlerin moldovan namelerind Bucak iin bilgilr var.
17-ci - 18-ci asirlerd anlm moldovan bilim adam-ntiklopedisti D.
Kantemir, angs nogaylarn hem tatarlarn dilini, kulturasn derindn bilardi,
yazr: "Bucak - tatar dilind "k". Bu blg Tunann hem Tirasn (Nistru)
aralarnda uzanr, Kara Deniz dooru bir k gibi kaur. Bucak bayrsz hem
daasz bir step. Orada dera Yalpuh, var nica dema ani, herzaman aaker".
Bucaan relyefin yukardan baktynan bir yazl kola gibi grner. Bu bir
dalgal, geni srtl uva. Onu diyil uzun, suva dereciklr hem derin cukurlar
kat ederlar.
Siyrekt-birda daalar bulunrlar. Bu alanlarda mee aac, salkm
fidannar, kavak, ihlambur, karaa h.b. bverlr. allk halnda etiennar:
gven, yaban glleri hem baka al gmeleri ylmalarda, yollar, ukurlar
boyunda kk salmlar.
Bucaan doal byn eillikleri - otlar, ieklr nic: kovl, pelin, orlan,
genger, kalabak, palamida h.b.bu bozkr benzemsiz yaprlar.
Uzun tutan poyraz-gnduusu scak, kuru lzgerlr sertletirerlar Bucakta
klimat, alrlar tav topraktan. Sk-sk kuraklar uzun zamana srterlar. Yazn
brklk scaktan gllr hem dereciklr kuruyerlar.
Otlaklarda eillik sararer, olgunlaan ekin kkt kuruyer.
Beki diyil iyiliindn 18-ci 19-cu asirlerd brakp bereketli Balkannar,
Kara Denizin poyraz-gnduusu boyunu, gagauzlar burada erlemilar. Beki
Bucaan sertliyin herbir halk dayanmayceyd. Bucak stepi Orta Aziyann
bk krn bir krnts gibiydir. O yerlr gagauzlarn uzak dedelerina
diyildilar yabanc.
Balkanlarda kalm tarlalar, baalar, baalar, ani zlrln yl ok kuaklar
alp etitrmilr halkta uzun zaman unudulamazmlar, zere yar ll
Bucak stepi ilk gmenner yalpakl konukseverlik gstermemi. Geln
insan bu siyrek gebelik alannarn yangn yerlerini bularm. Blymi bu
taraflar brakan tatarlarn hem nogaylarn izleri.
Gmennerin bir pay dayanamayp Bucaan sertliyn, geeri Balkannara
dnmlr. br pay gn duusuna dooru ilerlemilr, da Rusiyann len
tarafnda bo kalan topraklarna gemilr.
Hen dayankl
pay
Bucakta kalm. Diyil zapt etmk, diyil g
olgusu bu yerler, ama hergnk aar, saalk ypradan almakln hem ter
dkmkln bu toprak oldu halkn alnyzs, onun tarihinin, ruhunun pay.
alkan dayankl halk bu bakmsz lkeyi yaanr hala getirmi, akm.
212

Gagauzlarn folklorunda bu toprak iin bu takm peetlr var:


u ayrda, u bayrda,
Hey gidi, canm, bir baa.
O baada iek var,
Hey gidi,canm, iek.
Biri lal, biri zmbl.
Hey gidi, canm, biri gl...
Hay tepelr, tepelr,
sek tepelr.
Kaarda yaamur yaayarBurada sepelr...
lk gagauz yazclarn arasnda bulunan N.Tanasoglu Bucakta yaz
zamann bl grm:
Uzakta,ayrda
Temr dayma oynr.
Bir duruk glcezd
Uaklar ykanr.
D.Tanasoglu - poet, prozac, baka bilgilrln barabar gagauz alfavitini
temelleyn ral peetlr zengin ana dilind yazmtr. Derindn sevgili ana
tarafna bl peetlr adr:
Basrm yamatan bn yamaca,
Bir alaktan baka alaa.
Geni podi, ayr uzun geler,
Da iiderim: bey Bucaan
Batal o gsnd bayr dler.
Anlm yazc, Gagauziyann anl vatanda N.Baboglu yaamasn
gagauzlaa baalad. Zengin gagauz dilind konumas, yazmalar gstererlar
bu dilin gramatika yapsnn zgnln. Ana tarafna sevgi motivi onun
yaratmalarnda ilk yerd buluner."Borluyum sana''
Snker somunnar iin
Dolu baaklar iin,
fda arap iin,
Krda iekl iin
Keten glmeklr iin
Aydnnk dnym iinBorluyum sanaz topraam ana.
Gagauz halkn bk vergid oolu, dney anlm bilgi - D.Kara oban
duudu, bd, yaad hem yaratt Bucakta, Bealma knd. Burada o 1966c ylda bir tek Gagauz Milli Etnografiya hem storiya muzeyini kurdu.
Muzeyin eksponatlar Bucaan tabiyatn hem buradak ifi insann
213

gstererlar. D.Kara obann unikal tablolarnda Bucaan manzaralar


sevgiyln resimli. Bu topraan sert z onun klasik iirlerind yazl:
Kuaz, gkt peydalanp,
Dik lend aan scak
kaybeler.
sarplar,
Geti yalk da te kurak
er-gk yaner, ne var eilekeder.
srpeer.
Daasz bu yer,plak srtlar
Her can aarr yer, scaktan
pek oktan.
yok olmaa,
Kvrk salkm kalm ona
hepsi bakr bir glgec
donaktan.
sokulmaa.
Salt eillik durr gnd,
kzmakta,
Hem da krda birka insan
Kazmakta.
St. Kuroglu - gagauz anlm tarihi, etnografiyada aratrc, air - kzgn
sevn, derindn biln Bucak tarafn.Onun stihlarnda evelki stepli aklna
sevgi motifleri iidiler : ''Masala m, ger mi benzr Bucak''
Hem sol eli.hem saa eli
gnn scak.
Sn en gzlsin-laaleli
anam Bucak!
Toprak kokusu.
Bucak.eveldeki pelin
Dm o gsndn.
Topraam.ne ho koker tenin!
Eni koku sendn
Yllar nic der sutyu
Akar gelmz, baleer ac
Ana topraa, hep o duygu,
Salt taa dern, nasl sanc.
Bealma ky baalad dnyaya ok talantl insan . i sayda M.Ksnin ad.
ayr ok uygun peet ana tarafna yaratt. Birka srack stihtn ''Aer
salkm'' burada rnek olur:
Gzl ar salkmNey saptn,aklm?
Sn gen kemd,
Bucaan u iind!
T baa ne gz am,
Gna kar km.
emrek kuvan ileer,
Sansn harman dver!
214

ifti oolu, Vasi Filioglu - hep Bealmal, gerektn biler k yaantsn,


topraan ilenmeini. Sancylan cannda o yazr uzun iiri ''Bucaan ecel'':
Eceli Bucaan
Diyildir raatlkta,
Ki kalmt o
Hen aklkta.
Uurunda onun
Yer hem gk yanr,
Bn d plaka
ok yerlr kalr.
Bu motifi biz iideriz K.Vasilioglunun da peetlerind:
...Kurakta topracyn
Terln o islaard
Tarlasn toludan
ullan koruyard...
Gagauz dilinda yaradclarn arasna var bir halz laf ustas, kim ana dilini
keskin duyer. Ki dil zenginnesin hem pak kullanlsn ok zaamet koyer. P.ebotar
- girgin, arif gagauz oolarn biri duuma yerlerin bl peetlr yaratrr:
Lzgerleri serin,
Gnei halak.
Ylmalar eil
Te bl Bucak!
Gagauz dz yazsnn sayfalarnda Bucaan gerek manzaralarn gstern
var. N.Tanasoglu annatma-yazdrma ''Bucak, Bucak'':
''...Deecez, ne gzellik vard nasl bulmaa bu cukurlu, otsuz tolokada,
kuru dereli ayrlarda, o yamal krlarda, erdn er kual derin tozlu taliga
yollarnnan, fidan yerin gengerln dikili krlarda?... ...Desin kim ne deyrs,
sansn ne sanarsa. Ama ana topraandan, ana tarafndan gzl, paal yoktur!
Pin yamacn tepesin, bak dolaylara: maavi uzaklardan bk arkalar gibi
dizili yamalar, ani eil ekinneri,geni baalarlar gr meyvalklar gcl
tayrlar srtlarnda; sra dizili kavak yada ceviz aaclarn aralarnda geni
kaylar gibi kayer asvaltl yollar, nered klr aarrlar herbir yolcuyu...''
''Toomsuz tarlada yaban glleri''- kiyadn taa adndan belli olr, ani laf
gidecek aarl stepin maylly iin, onun diyil kolay ecelli yaaynnar iin.Bu
kiyadn avtoru hanm Mariya Kuyumcu - sek romantikal kar, zengn
gagauz dilind yaratc. Canabinin annatmalarnda ky yaants, hava
durumu, tabiat resimneri biri- birinnn becerikli rl. ''...Koyu duman, taa
aar gdeli bu mart sabaas erkendn eketti kaynamaa alaklarda hem
kulaklarda... Orada , krda kydn ok uzakta, taa dumann srtta, bir pay
banda paklaard kazgallalan puluu bir erif...''
1988-ci ylndan beri kan ''Ana sz''gazetasnn redaktorluunu yapan
Todur Zanet tarih, adetlr, soyuna, ana topraana, bklerin duygulu
215

iirlerini yazr. Poetn iiri "Vatan" Gagauz Milli Mar oldu Muzkay ona
yaratt kompozitor M. Koltsa.
nsana lzm ana.
nsana lazm Vatan,
Halkna kalsn damar,
Kannda ded eksin.
nsana lazm Vatan.
Bucak k.
Durdu dera,
Sular yeni giyim
Giydi birdn.
Engin yera,
Ayaz fasl kilim
Gerdi krtan..
Kald kavl
Heptn yufka direk
Gen yla.
plak akl
Biyaz olda boz renk
Aklarda.
Taaz flosoflu fikir esti M.Mercankann yaratmalarndan, aan o 1990-c
yllarnda geldi gagauz literaturasna. airenin inc ruhu, dnya zel anlam
eserlerind duyuldu:
Duuma yerin Bucak sa,
nnd yol uzak sa,
Muskanda pelin olsunAna vatana koksun.
"...Bir grnmz kuvet ekti beni tolokada otluk iin.Bu
serinniktn,taaz iekli ot kokusundan canm sk-sk dld,uyandrp trl
duygular.Sans dalmtm bl hobana. Te eil tikenni palamidaya sarlm
it sarmay,da biyz,funuya benzeyn ieciklerinnn,onu donaklam.Hepsi
burada uygun halnda,raatl, biri birin lzmn.Bu ayozlu gzellk kt
fikirlerdn kard''- sade kar tabiyatnda bl zariflik duyulur.
Mayllyn ana tarafna Petri Moyse - lirik airi klasikli iirlerd gsterer:
Uygun Bucak, kmil Bucak
Tarafm benim ral,
Sabaaym benim gn gibi yalpak,
Ksmetim benim biyaz kanatl...
...Vardr ok zaman yalnayak gittiim
Kzlarn grm Saman Yolundan.- Bu peetlr muzkaya yaratrld,
trk oldular.
216

20-ci asirin 90-c ylarnda gagauz literaturasnda bir yeni yazarlar boyu
peydaland. Umutlan serbestl bu gen bly kendi milletin adetlerini,
kulturasn, dilini diriltm, ilerletm kalknd. Bu boylara da ana tarafn
hzll peyzaj ilham kaynaa oldu.
T.Marinoglu rek dalgasn okuyculara uygun geirer:
ok kmillsin, tarafm,
Ho geler pek zndn.
Ah, olsam bir szntn,
Yer yanarkan glged!
A.Koanc - raatsz, dnney mayl, sevgili ana tarafna sancsn bl
peetlerd gsterer:
en alr eil kavak,
Hzlandynan pek lzgr.
Zoor biz, aan kurak,
ok trl geler zeetlr...
Kalk, halkm, gzl, halkm!
Metet, indiki gn.
Ko usun benim lafm,
Nic yaprak dkm!
Gagauzlarn tarih yolunda oldu la kpmnar, aan bkt risk bu millet
asimile olsun, eki heptn daalsn . Stalin rejimin zamannda Buca - gagauzlarn
hem etnik yerlerini (bu halkn fikirini sormadan) nica baklan yardlar iki
paya.Halkn zd sekseni Moldovada kald, irmi protend yakn da Ukrainaya
bldlr. Bu gn Ukrainada yaayan gagauzlarn arasnda ok talantlar z
ckerlar. Onnar da Bucak stepin sevgili peetlr, trklr yaraderlar.
sek hem inc sesli ancaaz gibi gagauz yaratclarn arasnda ter
Tudorka Arnautun peetleri: "Tarafm benim benimnn", ,,Gagauzum,
Bucaktr yerim".
Dnyay gezrkn km benzettim
Lzgeri
O boran elindn
imirik telindn
Km benzettim.
Kleri:
sanl musaafirliktn
iftilik ekmeendn
Km benzettim..
Tudorkann bilim urunda izmetleri da btn gagauz milletin bal.
Odesa blgesindeki Kubey ky bir lirik ruhlu gagauz oolu btt. V.
Bokovun peetlerin arasnda ,,Vatan''adnda stih okuyerz:
Bucak,Bucak, gec Bucak
217

Ana-boba, gelin,karda
Verersin ses-biz kacarak
Geleriz-sn silersin ya.
Akerman
Bm-biyaz talardan kasaba,
Bucak krlarnda ak kal
Kim da almeer onu esabaSay bunu o yapr nafil.
Adlarn dayma diyitirdin,
Salt biyaz talarn hep etin.
Yaasn Bucakta her zaman
yi szl kasaba - Akerman.
Nic greriz, hibir kuvet gagauzlarn yaratma tarlasnda snr
izmeyecek! Bnk simpozium buna gzl bir rnek!
indiki zamanda da nered bulunmasa gagauz, onun kanna gemi
Bucak taraf.Gagauza yaratmalar derin yurtsevn duygular halkta
uyandrrlar, biimlendirerlar.
Kaynaka: . \ \, , //,
1992. . \ (50 60 . XX . )\,
, 1993. Mustafa Argunah Hlya Argunah /Gagauz yazlar/, Trk Ocaklar
Kayseri besi Yaynlar, 2007. . . , \
\, Sofia, Editions de l'acade mie bulgare des sciences, 1973.
Agulnicov S., /storie i contacte interetnice/ , Revista de etnologie i culturologie, vol. 3,
Chiinau 2008. N. Babaoglu, /Gagauz folkloru/, Chiinau, 1969.

, 3 .. ()


,
(), , . , 70
. ,
,
,
.
,
, ,
.

.

218

, ,
.
, ' .
,
(), , . , 70
.
, ,
,
.
XIX .
XIX ' ,
.
.. ,
, ,
[, 1928; 107-159].
,
.
' [,
1904; 424].
.. "
".
,
"", 1810 [, 2003;
7]. ,
,
,
.
.
1861
( -, ).
-
, 1881 .
,

.

. ,
.
, , "
".

219

"".
.
. 1906
, , '
"", "", "",
"", " " [M. Ceachir, 1934;].

"Hakikatn sesi" (" ") [, 2003; 27].
XX
. ,
. 1904

. 1907
.
. , ,
,
.
, ,
, , ,
. 1918
, .
, ,
,
, .
30- .
.
. 1934
"Besarabieala Gagauzlaran istorieasa"( "
").
. 1936 ,
,
"Obiceiurile Gguzilor la nuni" ("
"). ,
.. ,
,
.
.
. ,
' .
.,
. : "
220

.
. , ,
.
. 1907 ,
,
40 , ,

" [, 2007; 9].
. "
" , "
". 14
. 1914
.
, . :
" , ,
, :
,
;
" [, 2007; 10-11].
, ,
, .
.
: " ", "
", "
, ", " ,
", " ,
" .
, ,
,
, . ,

, ,
, : " ,
,
. ,
!" [, 2007; 2].
.. , "- .
", ,
. 22 [, 1998; 3].
, '
, .
221


50- 25
,
, .
, ,
:
", ,
,

, ".
,
.
,
" " -
: "
, ! , ,
, 50 .
,
.
, ; ,
'" [, 2005; 71].
1938 .
.
',
.
. ,
.
90-
.
' '
. -
,
, .
: .., 1928. .
"" , " "; .-V.
..,1904. (
1903 .)//
. ., . Kvilinkova E.., 2003. Moldova gagauzlarn
halk trkler ( ). . .., 2003.
. . XIX- .XX
222

., 2005. ( : ..). . Sabaa yldz,


Gagauziya-avtonom blgesi, aylk jurnal, say 38/2007 ( ,
, , 38/2007). Mihail
Formuzal, " Mihail akr gagauz halkn ruh lideri", ( ,
- ). Sabaa yldz, Gagauziya-avtonom blgesi,
aylk jurnal, say 38/2007. ( ,
, , 38/2007);Stepan Bulgar, "z yl geeri Mihail
akr kard gagauz dilinda ilk kiyad", ( ,
). Sabaa yldz, Gagauziya-avtonom
blgesi, aylk jurnal, say 38/2007 ( ,
, , 38/2007).Vera Balova, Mihail
akrgagauz aydnnadcs, ( , )

, 4 .. ()


(. " ")

"Uzun kervan" (" ") ,
-, ,
. " " -
.
, ,
, , , ,
. .

.
, '
.

.
'
.
, -
, .

. , , .
,
: 1957.
. ,


, '
" , "1.
, , ,
223

. ,
,

,
.

. " "
.
, , ,

. ""
,
-, ,
:
(1957), ("", 1958), ,
, , ,
... , .

.
.
, ,

,
. "
" - .

, , ,
, , ,
. .

(173 .,1979),
( -, , )
(, .)
'
.
, -
, ' .

. , ,
. ,
:
1957. .
224

,
.
17-18.

. 19.
" " .
.
" "
. ,
, ,
, ,

, ,
.
,
, "
". ,


, - ,
. ,
, .
,
.
- .
20- ,
,

.

,
.
. ,
, , ,
,
.
,
,
,
, .
225

.
. ,
. ,
.
, - , ,
, .

, .
.
,
, , ,
, `, ,

.
.
- :
.
, ,
.
- -
. ,
, .
,
. " ", :
: " " .
.
.
. ,
, .

. `
, -, - -, -,
, -, -, -,
, , , - ,
.
,
, , , ,
,
.
226

, , ,, , ,
, , , , , , , .
, , .
. , , .


, , , ,
, , ,

, .
,

, ,
.

,
, ,

, - - ,

-:

;
,
;
, , ,

;

; ,
, 1906.
.
,
,
. ,
, ,
, , , ,
. . ,
, .
.
,
, .
227

,
, ,

.
.
,
, ,
-
. , ,
, , ,
.

, ,
,
, , ,
.
,
,
. ,
-,
, .
2.2.
" " ,
. ,
( , , ),
, .
:
"Uzak dedelar" -
"Balkanda yurtluk" -
"Bucak kr"-
:
"Uzak dedelar" -
Byk kr
Kaganlk -
Oguzistan
Bagdattan Yolcular
Bozumak -
Hakoguzlar -
2. "Balkanda yurtluk" -
1. Uziyalet
2. Kaykauz Szeddin
228

3. Sensela karlamas
4. Ay daaym daaym... , ...
5. Oglan hem Lanka
6. Kincilar -
"Bucak kr"-
1. Bitki gmek
2. Kolonistlar -
3. Bucakta yaln

- .
,
, ( ,
) .

, ,
. , ,
.
,
.
, ,
, ..
, .
.

.
, , ,
, , ,
, ,
, .
,
. " ".
"
", . : "
.

,
. ,
` . ,
, ".
,
.. , ,
., ., ., ., . ,
229

,
.
.
,

,
. ,
, .

, `,
. ,
, -
.
..

, ,
,
, , , .
,
. ,
, , ,

.
, .
, ,
, , ,
,
,
,
.
" ". -
,
.
.
: .. 11-12
. 1991. ..
/ 1973. . - (.18-
21.)- -2007, 639. .. 12
(. 5, .17-192) ..
() -2006, 745. .., ., .
. 2005, 318 . . .
. ., 1988. . , . .: .
230

, . 4. ., 1974. . . - ' //
' . ., 1981.
. . -1985,416. ..
. -1997, 197. akr . Gagauzlar: istoria, adetler,
dil hem din. Chiinau 2007, 217 s.
: 1. ., .
(---) 2005. (35. .).
2. .. - - - .
" ..."-2006, 60 . 3. .. ,- . .-2003. (60 .). 4.
., . . 2002 (12 .). 5.
P.P. - . - M.: '.. - , 2005. - X,
, , , : 1.
" ". : , , . 37
-2007. 2. . - .
, 1981.5. 3.Gazete Ana sz. (Asl haber)T.Zanet Dionis Tanasoglu bizden
ayrld8 (495) 31.08.2006

/ Nadejda YORGAEVA ()

ANA DLNN FORMALAMASI UAKLARIN MLL
PSKOLOGYASINDA ANA DLN SEVMELER
,
, .
, ,
, , ,
, . , , ,
,

, .
.
,
.
, , ,
. ,
, , . , ,
, , .
, , ,
, , : ,
, , , ,
. , ,
, , -
, , ,
, '
.
231


. "",
.
, , ,
, .

Herbir milletin var kendi tarihi, angs kaplr kendi iin halkn milli
psihologisn da, angsnda var toplumun ruh durumu da , dnn gr da.
Milli psihologiya, milli karakter, angsn var nasn alma da aratrmaa kendi ana
dilinin korunmas paynnan, angisi verilmi bu millet, becerikli dnmkln, te
o zaman ta kolay annamaa o halkn halizdn kulturasn, adetlerini.
Folklrda, mifologiyada, simvolikada, inczanaatta, baka kisimnarda
milletin kulturasi, taa derindn hem koyu temelleer milli psihologiy hem
milletin karakteri, onun savamasi sotyal hem millet serbetli.
Gagauz halkn milli psikologiyasn renm deeni var nasn onun almaa
nasn bir btndn, da aratrmaa balayarak ailedn, soram da gem
halkn toplu psikolojiyasna. Ama biz bu yazmzda savaacez yaklamaa taa
baka bir yoldan- okullarda ana dilini renn uaklarn psikologiyasndan.
Uzun vakt ilerken gagauz dili redicisi hem aratrarkana uaklarn
yaklamalarn ana dilin renmesin bu sorua yaklatk haliz uak
psikologiyasnn yalamasynan milli psikoogiya temelin. nemli er soyal
aktivi olmasnda renicilerin arasnda saylr te o nasn onnar kendi milli
statuslarn bilerlar hem duyerlar..Kendi milli varln bilm aan insan
saylr kendini milli kulturasnn bir paras, o belli eder ani o da pay lr
kendi milli istoriyasnda, kendini grer nasn bir tayc istoriyasnda. Aan
bu psihologiya uaa taa kktn veriler , o zaman o da savar ilgi
gsterm taa derindn ilgi kendi ana dilini, isl savar renm milletin
herbir tarafini, kulturasin, alsr bnk hem sabaaki gn iin.
Okullarda nerd uaklarmz rener gagauz dilini nasn ikinci bir dil, da
hepsi renm geer ukraina dilind uaklar ana dilind renerlar ancak
haftada en ok er saat ana dilind dili hem literaturay. Bu ok kerem az
geler ani uaklar derindn bilsinnn derindn literaturay. Ama onnar ok
kerem kurtarr o , ani onnar ana dilini , adeetlerini, milli psihologiyann
temelini alrlar taa ailelerindn. Onun iin da renirkana baka, yabanci
dilleri, o hi unutmr, ama taa derindn annr hem seven ana dilini.
Herbir renici lzim sistematik hem neetln kursun uygun millet
bilinliini. Nekadar bu yaklama taa bk renicilerd, renici da taa ok
beener kendi milletini.
renicilerd milli uyanma balr taa 1- 4 klaslarda. Bu psihologiya
gtrer onnar te o uura ani, renicileri annasin taa derindn kendi kklerini,
rensin deyni milletin tarih zenginnini. Urenirkn tarihini uak hodullanacek
ani o gagauz, hem sayacek baka milletleri.
232

Uroklarda pel nemli ani redicilr herker derslerind, ani rediler


gagauz dili hem literaturas solerlr ureniciler, ani gagauz milletinin
zenginniini, onun derin kklerini.
redicilerin yaklamas uaklara pek da nemli. redicilr derindn
annasnnar deeni hem redicinin uroona hem da duysunnar kendilerini raat
urokta redicinin lzm olsun onnara kar kendi urok politikas. Metodika
yaklamasnn yannsa lzm brda kullanma hem da gagauzlarn kendi
aralarnda birbirilerin sayglarn, kklerin bkler sayglarn. retm
rediciler rneklrnn nasn geer onnarn ailelerind. Verm onnara kolaylk
ani onnar da paylasnnar urokta rneklrnn nasn sayg grerlar onnar kendi
ailelerind, ya da aklasnnar kendi baklarn te o yannlklara ani onnara ters
geler. Bu uurda bk pay der rediciya. O lzm bu rneklrnn rediciler
dooru yolu gstersin hem annatsn nasn bu takm yolda kurulr gagauz halkn da
milli psihologiyas. Bu renmilik diil lzm kalsn salt uroklarnan snrl. Milli
psihologiyann formalamas iin lzm urokun dna da ksn bu izmetlr.
Onun iin kolada yaplr bir takm baka almalar da.
kolada olrlar yortular: kulturaya, adetler gr. kolada savariz
kullanmaa eni metodikalar retmkt hem terbietmekt, anglari lazimni
olrlar ilerlem kiilik ayozluunu, yardim edeerlr amaa talantlar, ruh hem
moi, fikir hem kavilik talantlarin, kendini bilmk. Bu yortular olrlar
onutan ani gen olannar taa kolay kullansnnar ana dilini, eksinnr
kendilrin hem ii zenginnikli gagauz milletindn.
renicilern arasnda dostluun taa da kaviledilmesi iin bk pay dzer
rediciya. Ailed ana boba uaklarnda ne kadar da insann arasnda
uaklarnn dosluk iin retselr da hepsindn bk pay dzer rediciya.
Zere onnar da aan kendi uaklarn yollrlar kolaya onnarn hepsindn
bk umudu rediciler. Onun iin da redicinin pay bk brda. O lzm
uaklar klasn iind diil ayrsn , da sivriltsin ancak te o uaklar angilar taa
ok biler ama kursun aralarnda birlik da koorusun o kantarl uuru. Uaklar
diil lazm duysun ani aralarnda kimisyd sivrilderlar da pek mettederlar,
kimi sa da redici hi esaba da almr. Bu durum da uaklarn arasnda milli
psikologiyasna var nasn bask yapsn. Hem taa bir i. Bk fayda olr aan
redici grer dil sad prost tarafin, ama hepsini ne var isl renicilerd,
tuteer onnarlan dostluk. redici kurer kendini, seviner klasin baarmasna.
Urenicilr da sevinerlr klastaki kardaslarin seek urlarna.
Sevgi duuma erin nereda bd, saygi gsterm anaylan bobaya,
dedelermiz, duygulu baalilik gagauz milletin, alimaa annama,
zenginnetm ruh hem kultura zenginnini, bramaa onnari miraslik te bu bir
takm nemli ilr ani lzm redici versin uaklara.
Bu patriotizm, baallk kendi soyuna, uakta duumasindan veriler uaa
anasindan, genilener aylenin dolayinda.
233

Ayl o milletim kutulmasnn temelini kurr. Aylnin kulturasndan


baal kultura uuru uaklarn terbiye edilmesi.
Aylenin kulturasi belli olr ilk ondan aan uak gsterer taa batan nasn
o sayer anaylan bobasn kendi dedelerini, biri birini, koruyerlar m saygi
soylarna. Herbir ayl lzim bilsin kendi ana dilini, rensin kendi milletin
tarihini. Uaklar lzim terbiye edilsin ayl adietlerin, yortulara gr. Bu
kolaylr kurmaa uaklarda sevgi anaylan bobaya, dduylan maliya.
Milletin adetlerind illarlan kurulmu moral simarlakmalar, norma nic
gtrm kendini, olma ii, olma esapl,dooruluku, yardm etm yufkalara,
sayma bkleri.
Uaan harakterin forlamalamasnda var o takm durumnar aan onnar
derindn kalr bir iz gibi uaan btn yaamasnda. Onun iin lzm o izleri
brakmaa pak hem dooruluklu paylan.
motiy kulturasi derin duygular sek soylu insanda, anglar
derindn savarlar sayg gsterm evellelki kklerimiz. Bunnar hepsi
bitmz sznt terbietm renicilerd milletin kklerinin morali sayg,
dostluk, kendni kurmaklk, isilik.
Dilsiz yok millet. renrkn ana dilina renicelr koruma kendi milletini,
onun hakkn yaamaya, hak verm ileri doru yaamasina.
Dzmk rediciy kontakt herbir reniciyln, ayrmaa l yollar, l
metodlar, ani maksimum derec basamak basamak rtm o kuvetleri hem
kolayliklari renicilerin taa oyunda, angilari cuvap ederlr moral hem
sotial ilerlemesin. Bu prinipi ilerletm deeni yardim eder redicinin
sek uz didaktik hem psihologia bilmsi, hem onn gorgs ilekt
uaklarlan. Pek nemli ozaman individual yakmaa herbir reniciy,
bilm her bir reniciynin kendi harakterini: gtrmesini kendini okulda,
temperamentini, renmektki tempn.
Hepsi bunnar lzimni olur ani, bildiynn bunnari taa efektli etkilem
renicileri.
Bu yollar gemenin dooruluu onda, ani herbir uak taa kktn kendi
rnd hem terbiyesind kuracek ana dilin kar bk bir sevgi, savaacek
onu ilerletm, kuracek kendini kendi millettinnn, derindn bilecek kendi
tarihini, adeetlerini. T brda bk pay der ana bobadan soram rediciya.
O lzm olsun herbir rencinin rnd bir avk, angs ona yol gsterecek
btnn yaamasnda.
Kendini haliz, btn insan saymaa deeni, hem karmaa baka milletlerin
arasna geer bir yoldan- ana dilini derindn btn rekln, sevgiyln bilm,
da kurma kendini kendi millettinnn.
Volter yazmt "Hepsi ba evropa dillerini varinca renm alti ilin iind,
ama ana dilini lzim renm btn yaamanda".

234

Kaynaka: O, . .. . .
1990. ,. . . .
1987. .. . . . 1987.
.. .
. 1988. . .
. . 12 2009.

/Olga KULAKSIZ ()
1-4

POZYA YOLUNNAN ANA DLN SEVG
TERBYE EDLMES RENCLER 1-4 KLASLARDA
, .
,
.
.
.
1990.
.
.

Ana dilim
Kklerim- ana dilim,
Yaamak bana verdin.
Kahrda cana yardm,
Ana dilimd emin.
Halkm erd tutrsn.
Yaratmaa ihlam verersin.
Sn sevdamsn, sn acm
Dededn geln dilim. T.Zanet
Bnk gn, bnk yaamak gsterer, ani gagauzlar lzm bilsinnr
kendi ana dilini, unutmasnnar kendi adetlerini, kendi kulturasn.Bizim
kulturann uuru baal literaturaylan. Artistik literaturas, gagauzlarn folkloru
bk yardm vererlr kolaclar retm yaamakta olsunnar dooru
baklarlan, bdynn olsunnar zengin rekli insannar, olsunnar alkan
herbir i, sevsinnr ana tarafn, topraa, halkn adetlerini; olsunnar cana
yakn insannar, duysunnar aalemin zorunu hem acsn uzaktan: bsnnr
sek grl, baal estetik lzmnklarnnan, dayanamamasnnan prostlaa,
hrszlaa, fenalaa, h.b.
renici nekadar taa ok szleecek, okuyacek okadar taa ok, taa ii
dili bilecek, angs hertarafa yardmc olacek taa ruhlu olmaa, taa derindn
dnneyi hem insann yaamasn annamaa.
235

Aan olacek boldan kiyat gagauz dilind , aylelerd terbiyedelcek sevgi


okumaya, kiyada, okullarda sek uurda gtrelecek literatura uroklar
ozaman uaklar ekilecek kiyat okumaya.
Akna, sevgi kendi memleketin olmaz, sevmzkana ana dilini.
Ana dilini bilmeyan adamn bk kusuru var, neinki o lzm lafetsin kendi
soylarnnan, dostlarnnan, uaklarnnan yabanc dild.Ana dili sa yardmnr taa
derindn annamaa, beenm kendi duuma tarafn, ana-boban; yardmnr
tanmaa kendi erini bu dnneed, kendi kiiliini.Dil ar adama l yaamak
dnn gzelliklerini, paallklarn, anglarn o dilsiz, szlemeksiz,
aaratrmaksz hi bir ker bil renmeyeceydi hem annayamayaceyd.
Onutan redicilerin hem kolaclarn nn koyulr bk hem oktrl
neetlr.
Bu predmetin konpyasnda isteniler, ki ana dili renilsin diil sade
orfografiya kurallarn bilmk iin , ama taa ok sz kullanmak iin. Gaguz
dili lzm renilsin l, ki olsun nic kulanmaa onu praktik ilerind ,
yaamann herbir razgeliind.
Benim da hergnk almam ilitirili bu bk neetlerin gereklenmesin.
Uroklarm sek kaliteli olsunnar deyni,savarm l onnar dzm, l
tehnologiyalar kullanmaa, ani renicilr merak olsunnar hem havezlensinnr.
Pek nemli burada metodlarn hem almnarn ayrlmas, anglarn
kullanr redici uroon herbir paynda, herbir tapnda. Ama nekadar da
uygun olsun dzl urok, onun neetleri tamannanmayacek, eer esaba
almarsak herbir uaan kalitelerini, psihik durumunu, nk urokta lzm
ilesin diil sade bir blk renici, ama herkezi kendi kuvedin gr.
Herbir klasta var l uaklar da, ani ok geeri kalrlar program
materialndan.
redicinin borcu mutlaka bu uaklar da esaba almaa.Blelerinnn bn
ilerim taa ok individual daatmaa materialnnan, anglarna gr ii
yaptynan, uak kableder notasn.Belli ki, o diil pek sek, ama uak urokta
bouna vakd kaybetmeer.
Kartokalar dadrm renicilerin becermelerin gr: kopiya ii
yapsn,ba paylarn bulup izsin, noktalarn erin lzmn laf yada bukva
koysun, verilmi lafa, konuya gr, rifma yaktrsn.
Meraklandrmaa deyni uaklar havezln rensinnr,herbir redici
kendi metodika yolunu lzm bulsun, kendi yolunu asn. Bu zer gr
savarm uroklarm eitlensinnr trl oyun elementlerinnn,
yarmaklarlan, trl zamanda (diil tradiional) tehnologiyalarlan.
Deyecez, bitirdiktn sora temay "Gz". Bu temeda reniler D.
Tanasoglunun iiri "Yapraklar" (okunr bi para iirdn)
Sryln silkiner ne yapraklar,
Sevinerk, fayda ki braktlar,
Kazanlarn var sansn kabletm
236

Toprak er aarr t dem.


G.Gaydarjnn "Gzn", S.Kuroglunun "Gz"
Gz altn dekln yolumu rter,
Yukarda ge yazlan lzgr koolar.,
Sennur Sezerin " Gz Trks"
Krlanga hazrlanr
Sicak taraflara.
Sn selm gtr bendn
Gzl iekler.
BU iirlrln tanmaktan sora renicilr kablederlr i: 1. dzm
kendi iirini gz iin, . Bir rnek gibi uaklarn iirlrindn biri:
Dzeldi ne kefimiz
Gz geldi dolaylara.
Hi doyamr birimiz,
ral almalara .
2.bir boyu sa kableder i bulmaa gz iin iir baka avtorlarn.
3.Bakas toplamaa uygun slemeklr, sleyilr gz iin.
4. Hazrlamaa, bulmaa bilmeyc guz iin.
Bu i onnar hazrlanrlar evd.
Aan kolac getirer hazr iini klasa, mutlaka koyrm yapsn ona
"koru"() klasn nnd (nein bu material ayrd).Kalan uaklar paaya
koyerlar kendi baklarn, aklrlar yapl ii (ii var nic iki kii yapsn)
merakl onunnan, ani uak lzm kosun hem btn fantaziyasn hem
da gstersin bilgilerini temaya gr. Baka taraftan da reniclerin var
kolayl tanmaa taa ok iirln, sleyilrln, bilmeycelrln gz iin.
Btnnetirici
uroklarda
renicilr
taa
ok
kendibana
ileerlr,kabledilmi bilgileri snlarda kullanrlar, redici salt gzleder ;
Verer kolaylk kendileri kantarlasnnar,
Nota koysunnar
Komentariya yapsnnar kendinin hem biri-birinin iin hem notalarna.
Uaklar btn urok kuku, neinki gelecek sra argument verm,
inandirmaa.
Hep bu almnar kullanlr baka temann bitkisind d. rnek iin alalm
zaamet, i, yrdm iin iirleri.
Klas pay olunr grupaya.ndercilr ekerlr birr karanfl yapraa. Da
belli olr ang grupaya ne i lzm yapmaa:
1 grupa - aklna getirtm iirleri, anglarnda uaklar yardm ederlr
ana-bobalara, maniler
2 grupa - izmet ediler kulara-hayvannara, naturaya
3 - grupa - kendi ilerinnn sevindirerlr dolayndaklar.
Aklna getirilmi iirleri uaklar anndrlar. En sek notay kableder te o
grupa, angs taa ok iir aklna getirdi.
237

Oynarkana, yararkana, uaklar duymrlar, nic geti urok, olmr


vaktlar zevklensinnr. Hem ne en paal taa kolay annrlar onu, ne mutlak
lzm bilsinnr, cnk reniciler verilmeer hazr bilgilr, ama barabar
zdrler koyulmu davalar.
Bir nemli er benim almamda problemal retmk sistemas, neinki
o ilerleder derindn dnmeyi hem uaan btndn dnmek sistemasn.
Koyerm
problemay
doorudrm
uaklarn
fikirlerini
zdrmey.rencilr kendibana zerlr davalar.
Pek tecil bu ii yaparkana, seslem herkezinin bakn, derindn dndrm
herbir uaa; teklif etm aklasnnar kendi duygularn. Hepsi bunnar yardm eder
tamannamaa nemli neetleri: ilerletm reniilerin logika dnmeklerini hem
dzm yaratclk kaletilerini; ilrkn urokta tekstlan, zrkana problem
olaylarn ilerlener reniclerin komunkativ kompeteniyalar.rnek:
renrkn temay "Ev hayvannar " redici tantrr kolaclar
T.Marinoglnun iirlerinnn "Kedi", "Kpek" hem b. Hem da K.Vaslipglunu
iirlerinnn "Pali", "Kedicik". Yaparkan analiz onnara uaklar kablederlr
soru: Lzm mi evin dolayanda olsun kpek? Herbir renici savar
verm cuvap kendi bakna gr. redici koyer problema - diil lzm
kopek olsun evd,o ok salr,brakmr raada ev sabisini. Bu problemay
zm klas pay olr iki grupaya .Bir grupa azrlanr inandrmaa ani kpek
lzm evin dolaynda, ikinci sa - ani diil lzm. Veriler nanlmaa vakt da
herbir grupa azrlanr "korumaa" kendi cuvabn. Bitkid hepsi geler ka:
kpek evd lzim, ama onu, nic d baka ev havannarn, lzm
doyurmaa, korumaa, tertiplem. Da ozaman o bouna salmyecek.
renrkn K.Vasilioglunun iirini "Tabiat" pek ii olacek birletirm
okumak uroonu resim uroonnan. redici teklif eder uaklara geirsinnr
resim te onu ne grner okuyarak bu iiri.
Elbetki uaklar gsterciklr resimd nic "dolaylar iek arlar",
"dostlarn kurtlar kular", "tabiyat, nic ana" Ama bu gzellin yannda
var nic olsun, hem taa oyu l da var, ani tabiatta var bir bk problema
kologiya problemas.Var mi nic onu czm?- sorr redici. Biz kendi
kuvedimizln varmi kolaylk yardm olalm tabiata? Resimnerind uaklar
gstererlr bu problemann zmesini.
E kimi var nic braksnnar rada laflar:
Ko bilsin imen, bcek...
Bn onu koruyacam,
Nein ki bu dnned
Bn kaavi, ruhlu adam!
Uaklarn resimnerini var nic trl sergilerd, konkurslarda gsterm.
Halez aan indi, nezaman kolalarda yaplr trl meropriyatiyalar,
anglar baal kologiya problemasnnan. " kologiya dekadas", "Topraan
gn", Erin gn", "Suyun gn".
238

ok yardm eder iir renrkn oyun tehnologiyas da roller gr


oyun insenirovka, angsn neeti ilerletm renclerin becermeklerini
gsterm sesln, intonaiyeyln,mimikaylan personajlarn karakterini, ii
yada kot yaptk-larn.
Butakm oyun formalar yaprlar uroklar taa merakl, ok faydal.
redici isteer, ani renici ana dili uroonda kendi nekadar taa ok lafetsin,
snasn diil sade dooru lafetm, ama kr dnm da ana dilind. Sade
ozaman var nic umutlanmaa, ani kolaclar hertarafa ilerleyeceklr, cnk
bu proesa toplancklar dnmk, lafetmk hem annatmak.
Onutan artistik yaratmalar lzm renilsin otakm, ani renicilr
nakadar taa derindn annasnnar onun z maanasn hem ba fikirini.
Yaratmann maanasnda bk terbietmk kuvedi var: o adam dooru yola
koyer, reder, ar gzlerini herbir i, insann , serbestlii, iilik yapmay
koyer yaamann temelin.
Bundan baka, reniln yaratmya analiz yaparkan, ona lzm katlsn
diil sade renicilerin fikirleri, ama rekleri da, cannar da. Uaklar olur
skdan dnsnnr, okunmuu, fikirdn geirsinnr, sevsinnr,
gcensinnr, kahrlansnnar, yaratmann kahramannarna biri-birin
yaratrsnnar, yaamaklan baalantyi bulsunnar.
Hepsini neetleri uroklarda var nic sade ozaman tamannama, aan alnacek
esaba herbir renicin almas, havezlii, bilgi derinnii, ruh kaavilii.
Bu it hepsindn paal olr redicinin baklar, onun bilgileri, onun
dnn annamas, onun metodlar, onun renicilerdn istedikleri.
Bitirtm da isterim T.Zanetin iirinnn:
Gl gibi z laflarn:
Hem kvrak, hem gzelim.
Yksrlar cmley.
Yararlar dnney.
Canabin temiz m.
Sn direksin mr.
Sn sancm Ana dilim.
Toprak znd erin!
lin yol hepsiciin, kim rener hem kim d reder ana dilini! Bn
sayrm, ani bu bizim borcumuz, bakmayrak zorlara, - koymaa btn
kuvedimizi deyn herbir uak rensin, annasn, bilsin kendi ana dilini. Er biz
kullanmarseydik bu kolayl,olacek hen bk zarar halkmz.
Bibliografiya: S.Bulgar " " "Pontos"
Chiineu 2005. K.Vasilioglu Gk kuaa tiinta, 2006. K.Vasilioglu Masallar, uygun
szlar, Bilmeycelar tiinta, 2002. V.Filioglu, Ha, tutunalm kol-kola!, Safin-grup, 2004.
M.Ksa, Sabanseersn, gn", Chiineu,1990. S.Kuroglu, "Laalelar", Odesa. "Mayak",
2001 Kirez ayn 25-26 2009 Kiev
239

Vera Balova/ (Moldova- Gagauziy)






- . ,
,
, .
- ,
, 1940
. 2004
155,6 . 40
.
, , (,
, , ).

.
, ,
,
-
- .
.

-
,
,
,
" ( )
.
()
.
. 4 ,

.
.

( ).
. ,
,
, .
,
, 1940
.
240

2004 155,6 .
40
.
, ,
(, , , ).
19 1990
, ,
23 1994 ,
.

- .
1848 2 5,5%
. 155,7 ..
84 . 1 2 ,
37 . 184,8 ,
17,3 . (9,3%),
42,3 . ,
- (23%), 125,2 .
(67,7%).
"
( ) " " 3 :
, - .
48,%, 35,3%, 16,5%.
1 , 2 , 3 20 .

.

.
,
,
,
-
- .

.

- :
- , ,
, - ;
241

- ,

,
.
.
59 , 54 ,
, 3 , 2
1 .

, 4 :
, (, , ),
(, , ) :
- 22163 ,
- 707 ,
- -- 423 ,
- 2500 .
22613 , .
2503
. : 1876 , 627
.

.
.

2005-2006 .. 2006-2007 ..

2758
2874
-
2563
2571

997
828

6318
6273

2007-2008 ..
2892
2737
974
6603


" ", 4 ;
13 / .
I . -, / 1 (, , );
II . , / 1, , / 1 - (, );
III . ;
IV . , , / 5, - /
7, , ().
V . / 4, / 2, / 3,
/ ).
" ":
2006 5
242

2007 17
2008 21

1 ., 156
18 .

:

1
2
3
4

20032004200520062007- 20082004 . 2005 . 2006 . 2007 . 2008 . 2009 .


-
15
19
22
25
26
28
- . -
94
104
119
140
152
157
-
1879
2097
2291
2663
2926
2896
%
42,9% 46,45%
53%
35%
43,9%
93%
- 10-12 .

, ,
,
, .
3 :

2005-2006
2006-2007
2007-2008

38%
49,4%
42,8%
-
26%
48,1%
39,3%

36%
53,15
51,8%
3

2005-2006
2006-2007
2007-2008

40,6%
30,8%
53%
-
38%
35,8%
46,8%

34,7%
35,1%
66,8%
3

2005-2006
2006-2007
2007-2008

48,8%
41,2%
39,8%
-
39,5%
48,7,8%
40,7%

48,1%
46,3%
55,1%

1500 ,
50% - .
243

1
2
3
4

.
2005
7,13
2006
7,13
2007
6,87
2008
7,33

.
2005
7,03
2006
7,69
2007
7,63
2008
7,71

2007 2008, :

8,00

425

7,72

0%

7,63

3,02

337

7,80

8,09

102

7,61

7,69

5,36

864

7,71

7,42

4,31

20643

367

7,33

1,75

7,35

391
34

289 9

79
0

759
43


17544
790

2008 .

2007 .

,
.

7 ,
. ,
:

2006
2007
2008


-
-
7
3400
7
3961
7
4100


() 2008

() (),

(). 2008 ,
244

,
.

3 .

. .

2006 .
2007 .
2008 .
/
1 (.)
555
816
974
2 (.)
5
18
3 - SOFT- (
4
5
)
4 - ,
27
54

5 -
1976
1834
1783

6 -
35
325
771

,


/
1
2
3
4
5
6
7
8
9


2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
2005-2006
2006-2007
2007-2008
2008-2009


176
236
229
153
115
105
95
73
66

2007-2008
2008-2009



I-
II-

.
.

3
119
1035
7
133
1124

87
166


.
245

.
:
, , , ,
, , , ,
, , , , ,
, .
() (
, , . )

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26

. ...
. . .
. . .
. . 1
. . 5
, .
-. .
, .
, .
. . 1
. / .
, .
. . .
.. ...
.. ...
.. . 1
.. . 2
, .
, .
,
. 1
. 2
, .
. . 1
. . 2
. .

""



- .
.

. - .
. . 3
59 51 51
59 45 40
59 48 48
59 54 51
59 54 54
59 47 54
59 52 52
59 54 54
59 52 52
59 51 51
59 48 48
59 54 54
59 35 36
59 55 55
59 57 57
59 45 39
59 57 57
59 56 43
59 59 51
59 56 56
59 53 49
59 43 54
59 51 51
59 53 53
59 56 56
59 52 52

""
"" "D"




-

. .


. - . . - . . - .
. . 3 . . 3 . . 3
62 59 59 59 50 50 30 30 30
62 36 36 59 15 15 30 23 23
62 36 36 59 52 52 30 30 30
62 54 55 59 46 39 30 30 30
62 43 43 59 39 39 30 30 30
62 40 40 59 35 35 30 25 25
62 35 35 59 25 25 30 22 22
62 38 38 59 44 44 30 30 30
62 28 28 59 37 37 30 22 22
62 41 41 59 43 43 30 17 17
62 50 50 59 40 40 30 22 22
62 47 47 59 34 34 30 28 28
62 27 29 59 26 25 30 25 22
62 57 57 59 52 52 30 27 27
62 62 62 59 59 59 30 30 30
62 43 41 59 38 34 30 24 18
62 51 46 59 48 48 30 28 28
62 41 37 59 22 32 30 25 18
62 54 54 59 45 45 30 27 27
62 48 48 59 48 48 30 30 30
62 44 38 59 43 38 30 25 25
62 43 43 59 28 38 30 13 25
62 47 47 59 50 50 30 30 30
62 51 51 59 39 39 30 27 27
62 52 48 59 43 46 30 30 30
62 41 41 59 45 45 30 22 22

246


""

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26

1.
2.
3.
4.
5.
6.

. ...
. . .
. . .
. . 1
. . 5
, .
-. .
, .
, .
. . 1
. / .
, .
. . .
.. ...
.. ...
.. . 1
.. . 2
, .
, .
,
. 1
. 2
, .
. . 1
. . 2
. .

. . .
50 50
50 33+10
50 38
50 50
50 50
50 50
50 40+10
50 41
50 41
50 38
50 46
50 46
50 34+10
50 38+10
50 50
50 38+10
50 42
50 31
50 40
50 40+10
50 36+10
50 36
50 50
50 48
50 41
50 35

2
6
7


3

.
3
50
30+10
38
50
50
50
50
41
31+10
38
46
46
28+10
48
50
42
36
40
50
46
46
50
30
46
35


290-300 - . .
, - 259-289 -

180-258 - .
180 -

. - . . - .
. 3
. .
3
40 25 25 259/289 265
265 .
40 16 16 180/259 188 180 .
40 20 20 180/259 224 224 .
40 25 35 259/289 259 260 .
40 40 40 259/289 260 260 .
40 25 25 180/258 222 229 .
40 20 20 180/258 194 194 .
40 40 40 180/258 247 247 .
40 15 15 180/258 195 195 .
40 30 30 180/258 220 220 .
40 10 10 180/258 206 206 .
40 24 24 180/258 233 233 .
40 19 30 180/258 176 180 .
40 15 15 259/289 269 269 .
40 30 30 290/300 298 298 . .
40 25 25 180/258 233 208 .
40 38 38 259/289 264 259 .
40 20 35 180/258 195 210 .
40 35 35 180/258 260 252 .
40 35 35 259/289 267 267 .
40 37 35 180/258 218 231 .
40 25 25 180/256 188 229 .
40 25 25 180/258 253 253 .
40 35 35 180/256 253 235 .
40 40 40 259/289 262 266 .
40 10 10 180/256 205 208 .

""



- .
.

. - .
. . 3
59 . 49 . 49 .
59 . 56 . 50 .
59 . 47 . 47 .
59 . 53,5 . 53 .
59 . 47 . 40 .
59 . 50 . 50 .

"F"

""

-
. .


. - .
. . 3
62 . 42 . 42 .
62 . 38 . 35 .
62 . 38 . 38 .
62 . 40 . 40 .
62 . 31 . 31 .
62 . 40 . 40 .

247

""

"D"

.
.
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .

.
32 .
33 .
33 .
41 .
35 .
31 .



. . - .
3 . . 3
32 . 30 . 25 . 25 .
33 . 30 . 24 . 24 .
33 . 30 . 25 . 25 .
41 . 30 . 28 . 28 .
35 . 30 . 17 . 17 .
31 . 30 . 25 . 25 .

7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.

""


- .

. - .
. . 3

59 . 34 . 42 .
-
59 . 51 . 51 .

59 . 57 . 48 .
- 4 59 . 53 . 53 .

59 . 54 . 54 .

59 . 50 . 50 .
- 1 59 . 48 . 48 .
- 3 59 . 53 . 53 .

59 . 49 . 49 .
-
59 . 40 . 49 .

59 . 46 . 49 .

59 . 49 . 49 .

59 . 48 . 48 .

59 . 59 . 59 .
- 3 59 . 52 . 52 .
- 5
59 . 59 . 55 .
- 6 59 . 58 . 58 .

59 . 52 . 52 .

59 . 52 . 52 .

59 .

59
-
-
59

1
2
1

""

-
. .


. - .
. . 3
62 . 37 . 22 .
62 . 38 . 42 .
62 . 48 . 45 .
62 . 45 . 45 .
62 . 37 . 37 .
62 . 28 . 28 .
62 . 37 . 37 .
62 . 40 . 40 .

""

"D"

.
.
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .

.
33 .
33 .
37 .
45 .
43 .
19 .
37 .
28 .



. . - .
3 . . 3
18 . 30 . 22 . 18 .
33 . 30 . 22 . 22 .
35 . 30 . 22 . 22 .
45 . 30 . 30 . 30 .
31 . 30 . 27 . 18 .
19 . 30 . 18 . 18 .
31 . 30 . 17 . 17 .
28 . 30 . 22 . 22 .

62 .
62 .
62 .
62 .
62 .
62 .
62 .
62 .
62 .
62 .
62 .

37 .
38 .
44 .
35 .
41 .
27 .
40 .
48 .
44 .
42 .
38 .

33 .
38 .
44 .
35 .
41 .
27 .
30 .
46 .
44 .
42 .
38 .

59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .
59 .

19 .
27 .
27 .
39 .
33 .
33 .
28 .
31 .
38 .
28 .
44 .

19 .
27 .
27 .
39 .
33 .
33 .
28 .
43 .
38 .
28 .
44 .

30 .
30 .
30 .
30 .
30 .
30 .
30 .
30 .
30 .
30 .
30 .

25 .
22 .
22 .
17 .
17 .
22 .
22 .
25 .
27 .
17 .
22 .

25 .
25 .
25 .
17 .
17 .
22 .
22 .
25 .
27 .
17 .
22 .

54 .
49

52
49

62
62

42
33

55
33

59
59

51
19

51
19

30
30

27
25

27
25

58

58

62

46

46

59

55

55

30

30

30

1.
2.
3.
4.

2
6
7

""

"F"


290-300 - . .
259-289 -
180-258 - .
180 -

. - .
- . .
.
. . 3
.
3
.
50 . 41 . 41 . 40 . 10 . 15 . 180-258 - .
50 . 41 . 38 . 40 . 5 . 5 . 180-258 - .
50 . 48 . 48 . 40 . 20 . 20 . 180-258 - .
50 . 48 . 48 . 40 . 12 . 12 . 180-258 - .

248

- .
. 3
199 .
197 .
211 .
223

204
185
211
222

.
.
.
.

5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.

1
2
1


3

-

- 4


- 1
- 3

- 3
- 5
- 6

50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .

41 .
50 .
26 .
44 .
38 .
45 .
40 .
26 .
35 .
41 .

30 .
50 .
26 .
44 .
38 .
45 .
35
26 .
35 .
41 .

40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .

30 .
25 .
5 .
38 .
35 .
40 .
5 .
40 .
25 .
40 .

30 . 180-258 - . 201
25 . 180-258 - . 221 .
40 . 180-258 - . 189 .
35 . 180-258 - . 226 .
35 . 180-258 - . 237 .
40 . 259-289 . - . 260 .
5 . 180-258 - . 216 .
40 . 180-258 - . 181 .
25 . 180-258 - . 199 .
40 . 180-258 - . 224 .

183
221 .
182 .
227 .
223 .
260 .
180 .
181 .
193 .
224 .

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .
50 .

37 .
31 .
40 .
41 .
48 .
41 .
26 .
26 .
30 .
30 .
40 .

30 .
31 .
40 .
41 .
31 .
41 .
26 .
40 .
30 .
30 .
35 .

40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .
40 .

25 .
10 .
17 .
0 .
40 .
40 .
25 .
5 .
0 .
5 .
30 .

25 .
10 .
17 .
0 .
40 .
40 .
25 .
35 .
0 .
10 .
30 .

180-258 - .
180-258 - .
180-258 - .
180-258 - .
180-258 - .
180-258 - .
180-258 - .
180-258 - .
180-258 - .
180-258 - .
180-258 - .

192 .
177
196 .
181 .
227 .
222 .
203 .
194 .
197 .
175
226 .

181 .
180 .
202 .
181 .
210 .
220 .
193 .
236
197 .
179 .
221 .

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

40
30

45
30

40
40

30
25

30
25

259-289
180-258

260
181

260
181

40

40

40

15

15

180-258

244

244

.
.
.
.

50

50
-
-
50

249


/ Zabit ACER ()

--
YAKIN DNEM TRKYE-UKRAYNA LKLERNN
GELMES VE GAGAUZ TRKLER


.
, .
: " ".
,
. ,
, .
, : " ,
. . .
, , ,
". 24 1991
, .
,
'
. 2 1922
,
.
.
, ,
,
1817 . ,
,
. ,
( ), , ,
,
.

ZET
Trkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal ATATRK, igalc
glere kar bamszlk savan baarl bir ekilde sonulandrdktan sonra
birok alanda reform hareketleri balatmtr. Dier yandan d politikada da
yeni atlmlar yapmtr. En bandan beri bu politikann temel ilkesi "yurtta
bar, dnyada bar olmutur". Trk Ulusal Direni Hareketine sempati
duyan lkelerle yakn ilikiler kurulmutur. Trkiye'nin kuzey ynnde ikili
250

ilikileri gelitirmek istedii lkeler arasnda Ukrayna zellikle dikkati


ekmitir. Bunda Trkiye ve Ukrayna'nn corafi konumlar ve Atatrk'n
"Ukrayna ve Trkiye'nin iki komu lke olduunu sylemek mmkndr.
Kuzeye dikkatli bakn. Orada deniz var. Fakat, eer biran denizin olmadn
dnrseniz Trkiye ve Ukrayna'nn birbirine daha yakn lkeler olduunu
grrsnz" sz etkili olmutur. Trkiye, Ukrayna'nn 24 Austos 1991'de
bamszln ilan etmesinden sonra egemenliini resmen tanyan dnyadaki
ilk devletlerden birisi olmutur. ki lke arasndaki ideolojik farkllklara
ramen gelenek ve dostluk ilikilerini gelitirmek, uygulanan stratejik
karlarn srekliliine bal kalmtr. Atatrk'n liderliinde 2 Ocak
1922'de Ankara'da Trkiye-Ukrayna Dostluk ve Kardelik Anlamas
imzalanmas iki komu lke arasndaki ilikilerin yapc olarak gelimesini
salamtr. Ukraynal Doubilimcisi Bilimler Birlii'nin kurulmasyla
Trkiye ve Ukrayna arasndaki kltr kprs daha da gelimitir. Hristiyan
olmalarna ramen Trke konumay srdren Gagauz Trkleri ilk defa
1817 Rus nfus saymndaki belgelerde dikkati ekmitir. Trk Dnyasnn
bat ucunda yaayan Ortodoks Hristiyanl benimsemi Gagauzlar,
SSCB'nin dalmasyla birlikte Trkiye'nin gndemine ok daha geni
boyutlar iinde girmitir. Moldovya (Gagauz Yeri), Bulgaristan, Romanya,
Yunanistan ve Ukrayna'nn gneyinde Zarporoje ve Odesa evresinde
yaayan Gagauzlar, Trkiye-Ukrayna arasndaki dostluk ilikilerinin
gelimesinde nemli bir rol oynamlardr.
Anahtar: Trkiye, Ukrayna, Kltr, Eitim, Gagauzlar
Temel hareket noktas milli menfaat zerine kurulu olan ve lkeler aras
ilikileri ekillendiren d politika, insanlk tarihi kadar eskidir. Her lkenin
d politikasn oluturan ve ynlendiren farkl etkenler vardr. Bunlar zaman
iinde deiiklik gsterdii gibi bazlar kalc da olmutur. Ekonomik kar,
askeri g ve kamuoyu ile o lkenin jeopolitik konumu bir araya gelerek
diplomasiyi yrten kii veya kurumlarn etkisiyle d politikada etkili
unsurlar olarak kendilerini gstermilerdir34.
letiim ve ulam teknolojisindeki hzl gelimelerin yaand 20.yzylda,
insanlarn refah dzeyleri ve beklentilerindeki gelime arzusu sonucunda Dou
Bloku yklm, demokrasi, insan haklar ve serbest piyasa kavramlar n plana
kmtr. Bu dnemde zellikle komnist sistemin ardndan pe pee
bamszlklarn ilan eden siyasi, ekonomik ve kltrel alanlarda yeniden bir
yaplanma almalarna giren eski SSCB ve dou Avrupa lkelerinde nemli
deiiklikler olmutur. Dnyada yaanan bu deiim Mustafa Kemal
ATATRK'n kurduu gen Trkiye Cumhuriyeti Devleti'nin her zaman
34
Mustafa Ylmaz, "Atatrk Dnemi Trk D Politikas (1919-1938)", Trkler, XVI. Cilt, Ed.
Salim Koca vd., Ankara, Semih Ofset, 2002, s. 579.

251

dikkatini ekmitir. Atatrk bir yandan ada muasr medeniyet sevisine


ulamak iin Bat ile tam bir entegrasyona girerken, dier yandan bata Ukrayna
olmak zere Trkiye'nin etrafn evreleyen lkelerle her zaman sk bir iliki
ierisine girmitir. Mustafa Kemal Paa, Milli Mcadele dneminde tilaf
Devletlerine kar verilecek mcadelede dardan yardm alnacak lke olarak,
1917 Bolevik htilali sonrasnda kurulan Sovyet Rejimini gryordu. Batl
Devletler Rusya'daki yeni rejimi kabul etmediklerinden ve ona kar tavr
aldklarndan dolay Trkiye ve Rusya ortak dmana kar tabi olarak bir
dostluk balatmlard. Mustafa Kemal Paa Rusya'daki yeni rejimle iyi ilikiler
kurarak, onlardan silah yardm alarak emperyalist glere Anadolu'daki direni
harekatn baarya ulatrmay hedeflemiti35.
1923 ylnda Mustafa Kemal ATATRK'n nderliinde bamszl
tm dnyaca tannan Trkiye Cumhuriyeti ortaya karak kapitlasyonlardan
kurtulmu ve uluslar aras yeni ilikiler kurma zorunluluu ortaya kmtr.
Atatrk bata Ukrayna olmak zere ilk 15 yl ierisinde devletleraras hukuka
ve karlkl eitlik prensibine uygun olarak bar politikalar gelitirebilmek
amacyla Dostluk Antlamalar imzalamtr. Bu antlamalar 1921 TrkAfgan, 1921 Trkiye-Sovyet Rusya, 1921 Trkiye-Ermenistan, Azerbeycan
ve Grcistan, 1921 Trk-Fransz, 1922 Trkiye-Ukrayna Sovyet
Cumhuriyeti ve 1923 Lozan Antlamalardr. Bunlar ierisinde konumuza
mevzubahis olan 1922 Trkiye-Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti Anlamas
olduka nemlidir. nk Atatrk, Trkiye ile pek ok noktada benzerlikler
gsteren Ukrayna ile sk bir iliki kurmaya zen gstererek antlama
imzalamtr. Hatta kuzeydeki komumuzla aramzdaki Karadeniz'i
kaldrdmzda snr komusu olacamz iaret eden Mustafa Kemal
Atatrk; "Ukrayna ve Trkiye'nin iki komu lke olduunu sylemek
mmkndr. Kuzeye dikkatli bakn. Orada deniz var. Fakat, eer biran
denizin olmadn dnrseniz Trkiye ve Ukrayna'nn birbirine daha
yakn lkeler olduunu grrsnz" szleriyle, Ukrayna ile dostluk
ilikilerinin her zaman gelitirilmesi gerektiine iaret etmitir. Bylece
Trkiye o dnemde dnyadaki bamsz olan lkelerin en nemlilerini
oluturan Ukrayna'nn iinde bulunduu yaklak 40 devlet ile resmi ilikiler
ierisine girmitir.Ukrayna'yla yaplan antlama ile bar ve dostluun
egemen olaca, iki tarafn devletleraras hukuk kurallarna uygun olarak
diplomatik ilikiler kuraca ve ayrca oturma ticaret szlemeleri yapaca
belirtilmitir36. Yakn dnemde Trkiye'nin d politikas temelini; Misak-
Milli ilkelerini uygulamak, Trkiye'nin yabanc lkeler tarafndan
35

Fahir Armaolu, "Tarihi Perspektif inde Misak- Milli'nin Deerlendirilmesi", Atatrk Dnemi
Trk D Politikas, Ankara, Atatrk Aratrma Merkezi Yay., 2000, s. 67.
36
smail Soysal, Trkiye'nin Siyasal Andlamalar, I.Cilt, Ankara, Trk Tarih Kurumu Yay., 1989,
s. 245.

252

tannmasn salamak, saldrmazlk, dostluk ve ittifak antlamalar


imzalayarak maddi ve manevi yardmlar elde etmek ve bu amaca ulamak
iin her trl propaganda yapmak eklinde zetlenebilir37. Mustafa Kemal
Atatrk'n izledii bar, saldrgan olmayan dier lke ve toplumlarla
dnya barn salamak38 eklinde zetlenecek bu d politika ilkeleri ile
Trkiye bar amalam ve bulunduu corafyada gvenliin
salanlmasnda vazgeilemeyecek bir lke konumuna ykselmitir.
20.yzyln balarnda Sovyetler Birliinin oluumuna neden olacak olan
1905 Petersburg ayaklanmas sonucunda tek partinin egemen olduu, zel
mlkiyeti ortadan kaldran Sovyet hukuk sistemi ortaya kmaya balamtr.
1917'de de Lenin'in bakanlnda kurulan halk komiserleri hkmeti ar
merkeziyeti yapy Sovyetlerin siyasal hayatna yerletirmitir39. Lenin'in
1924'te lmesinden sonra yerine geen Stalin sosyalizmin hayata geirilmesi
almalarna arlk vermitir. Bu arada Stalin ynetimi bat ile diyaloa
ynelerek Fransa, ABD, ekoslovakya ve Romanya ile diplomatik ilikiler
kurmutur. Stalin ynetimi 1943'te ngiltere ve ABD'nin desteini alarak
topraklarn Alman igalinden kurtardktan sonra Romanya, Bulgaristan ve
Macaristan'a girmitir. Bylece Stalin yaylmac bir politika izlemeye
balamtr. Devrimi pekitirmek iin ngular, eenler ve Krm Tatarlar ile
Baltk lkeleri ve Bat Ukrayna'y Sovyetletirmeye kar kanlar srgn
etmitir40. Stalin bu politikasyla Ukrayna'da tam bir tahakkm tesis etmitir.
Ancak 1964'te Kruev'den grevi devralan Brejnev dneminde zellikle
Ukrayna, Baltk lkeleri ve Kafkasya'da milliyeti hareketlerin ortaya kmas
Rus ynetiminin aznlklar politikasnn baarya ulaamadn gstermitir.
1982'de Brejnev lnce yerine Yuri Andropov gemitir. Bu dnemde
sosyalist disiplin tam olarak hayata geirilerek ferdi zenginlikler nlenmitir.
Andropov'dan sonra bir yl kadar srecek olan Konstantin ermenko
ynetime gelmi ve Mart 1985'te de Sovyetler Birliinin bana bir krlma
noktas oluturacak olan Mihail Gorbaov gemitir.
Gorbaov dnemi zgrlklerin en fazla yaand Sovyetler dnemi
olarak tarihe gemitir. Basn ve din zerindeki hkmranlk kaldrlarak,
kiliselerin saygnl kazandrlmtr. Bir yandan reformlar yaparken dier
yandan d politikada silahszlanmaya arlk veren bar ve diyalogdan yana
bir politika izleyerek Bat ile yakn bir diyaloa girmitir41.
37
Selahi R. Sonyel, "Kurtulu Sava Gnlerinde Dou Siyasamz", Belleten, XLI. Cilt, Ankara,
Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1977, s. 660.
38
Turhan Feyziolu, "Atatrk'n D Politikasnn lke ve Amalar", Atatrk Trkiye'sinde D
Politika Sempozyum, stanbul, 1984, s. 5-6.
39
Kazm Karabekir, stiklal Harbimiz, 2. bask, stanbul, 1969, s. 664.
40
O. Metin ztrk, Rusya Federasyonu Askeri Doktirini, Ankara, Avrasya Stratejik Aratrmalar
Merkezi Yay., 2001, s. 7.
41
ztrk, a.g.e., s. 13.

253

1985'te Gorbaov'un Sovyetler Birlii'nde ibana gelmesiyle dnyada


yaanan deiim sreci yeni bir dneme girmitir. nce iki Almanya'nn
birlemesi, arkasndan Sovyetler Birlii ve Varova Pakt'nn dalmasyla
Avrupa ve Asya'da yeni devletlerin ortaya kmasna neden olmutur. Bu
deiim sonrasnda ortaya kan lkelerden savunma ve silah sanayine daha
ok yatrm yapanlar bundan olumsuz etkilenmitir. nk dier alanlara
daha az kaynak ayrdklarndan vatandalarnn hayat standartlar dmtr.
Dier yandan savunma ve gvenlik ihtiyalarndan tasarruf edenlerde ise
vatandalar iin daha uygun artlarda hayat standartlar oluturmulardr.
Ortaya kan bu lkelerde knt ile beraber deiim sreci de ayn anda
yaanmtr. 70 yl kesintisiz devam eden sistemin birden kmesi ykm ve
yapmn ayn dneme denk gelmesi sonucunda, 1990 yln izleyen ilk 4-5
sene boyunca bata Ukrayna olmak zere Sovyetlerden ayrlan dier
lkelerde de skntl bir dnem yaanmtr42. SSCB hibir zaman kendi
aznlklklarn memnun edememitir. Dnya konjktrndeki deiime bal
olarak SSCB'deki basklarn zlmesi aznlklar iin umut olmutur43.
1945'e dayanan ve baskyla ayakta duran siyasi rejimlerin reformlar kapal
olmas, iktisadi sorunlara zm getiremeyen sistemlerinin hantall yk
da beraberinde getirmitir.
te bu ykntlar zerine kurulan devletlerden bir tanesi Ukrayna'dr.
Ukrayna'nn kkeni, 9. ve 13.yzyllarda bugnk Ukrayna topraklarnda
hkm sren Kiev Rus Prensliine dayanr. Bu prenslik 1240'da Tatarlar
tarafndan ortadan kaldrldktan sonra Polonya-Litvanya Krallnn
denetimine geerek Hristiyan Slavlar ile Mslman Tatarlar arasnda bir
tampon blge grevini stlenmitir. 1648'de Ukraynal Kazaklar, PolonyaLitvanya Krall zayflaynca kendi devletlerini kurmularsa da, oluan
bask sonucunda 1783'e kadar Rus arnn hkmranln kabul ederek
zerk bir yapya kavumulardr. 1793 ve 1795 yllar arasnda Polonya'nn
paralanmas sonrasnda, Ukrayna'nn topraklarnn bir ksm arlk
Rusya'snn kontrolne geerken, dier yandan Ukrayna'nn kuzeyindeki
topraklar ise Habsburglarn denetimine gemitir. I. Dnya Sava sonrasnda
arlk Rusya'snn ve Habsburg mparatorluklarnn yklmas sonrasndaki
durumdan yararlanan Ukrayna'da, bamszlk mcadelesine giriilerek
lkenin merkezinde ve kuzeyinde iki ayr halk cumhuriyeti kurulmutur.
1991'de tek bir halk cumhuriyeti halini alan Ukrayna'nn byk blm
1992'de SSCB'nin bir paras olmutur. Bat Ukrayna ile Romanya
kontrolndeki baz topraklar 1939 ve 1940'da imzalanan iki Nazi Sovyet
Pakt ile Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyetine braklmtr. 1941'deki
Nazi igali ise Ukrayna'y tam anlamyla ykma srklemitir. II. Dnya
42
43

ztrk, a.g.e., s. 2.
Georges Langlois, 20. Yzyl Tarihi, stanbul, Nehir Yay., 2003, s. 527.

254

Sava sonrasnda nce ekoslovakya daha sonra Macaristan igalindeki


Transkarpatya ile 1954'te de Krm Ukrayna'ya balanmtr. Ukrayna, SSCB
ynetimi tarafndan uygulanan kimlik basksna direnerek 1990'larda
balayan bamszlk rzgar sonucunda 24 Austos 1991'de bamszln
ilan etmitir. Ukrayna Anayasa's ise 28 Haziran 1996'da kabul edilmitir44.
Trkiye'nin Ukrayna ile gerekletirdii dostluk antlamasnn temelinde,
1921 Trkiye-Sovyet Rusya Dostluk ve Kardelik Antlamas yer
almaktadr. Gen Trkiye Cumhuriyeti Devleti Komnist Devrimi
gerekletiren Sovyet Rusya ile diplomatik neme haiz bir antlama
imzalamtr. nk her iki devletin de karlar ortak ve dmanlar
ayndr45. Ruslarn Trkiye'ye kar olumlu bir tavr izlemeleri ve Trkiye ile
ibirlii yapmalar tabi bir durum gibi grnse de bu durum onlarn d
politikalarnn bir gerei idi. nk Bolevikler 1917'de iktidara geldikten
sonra bir bildiri yaynlayarak Rusya'da yaayan btn milletlerin
bamszlklarn tandklarn ilan ettikten sonra, Anadolu'daki hareketin
baarya ulamasn istemilerdir46. Dolaysyla Trkiye'nin bugnk dou
snrnn izilmesinde Sovyet Rusya ile imzalad uzun sreli ve kalc
dostluk antlamas yer almtr. 1919-1920'li yllarda Mustafa Kemal Paa
Moskova ile dayanma iinde olarak askeri ve parasal yardm almak
istemitir. Bolevik Rusya ise Mustafa Kemal'in Anadolu'da Batl igalci
glere kar balatt mcadelenin baarya ulamas ve yeni bir oluumun
meydana getirilmesi konusunda bir sre gzlemci olarak kalm ve olaylar
dardan izlemeyi tercih etmitir47. Ancak daha sonra Sovyetler Birlii
milletleraras durumu kendileri asndan tam olarak gvenli
grmediklerinden dolay Trkiye'ye nem vermeye devam etmilerdir48.
Mustafa Kemal, 26 Nisan 1920'de Lenin'e bir mektup gndererek her iki
lkeyi tehdit batl emperyalist glere kar siyasi ve askeri dayanma
yapmay nermitir. Dileri Komiseri ierin'in yazd cevabi yaz iki
devlet arasndaki siyasal ilikilerin balangcn oluturmutur. ierin,
Trkiye'nin Misak- Milli lkelerine sayg gstereceklerini belirterek,
boazlar rejiminin Karadeniz kys olan devletlerinin katlaca bir
konferansta tespit edilmesini nermitir. Bu gelimeler sonrasnda 16 Mart
1921'de Trkiye Byk Millet Meclisi yeni Dileri Bakan Yusuf Kemal
(Tengirek) ile ierin arasnda Moskova Antlamas imzalanmtr. 8 Eyll
1926'da iki lke topra zerinde yeni snr izgisi iaretlemesi yaplm ve
44

Cengiz Ersun, Tezer Palacolu, Ukrayna lke Profili, Mevzuat ve Trk Giriimciler, stanbul,
stanbul Ticaret Odas Yay., 1997, s. 4-5.
45
Yusuf Hikmet Bayur, Trkiye Devleti'nin D Siyasas, Ankara, 1973, s. 64.
46
Stefanos Yerasimos, Trk Sovyet likileri Ekim Devriminden Milli Mcadeleye, stanbul,
1979, s. 36.
47
Soysal, a.g.e., s. 28.
48
Fahir Armaolu, 20. Yzyl Siyasi Tarihi, I. Cilt, Ankara, Trkiye Bankas Yay., 1994. s. 330-331

255

ardndan 28 ubat 1967 Ankara'da imzalanan iki protokol ile iaretleme


tekniinin yetersizlii ortadan kaldrlarak snrda yeni dzenlemeler
yaplmtr. Moskova Antlamas'nn yapld sralarda Lenin'in milliyetler
ilkesinin canll nedeniyle onun benzeri yeni bir antlamann imzalanmas
15.maddede ngrld iin Trkiye'nin Karadeniz'de komusu saylan
UKRAYNA SOSYALST SOVYETLER CUMHURYET' ile 2 Ocak 1922
gn Ankara'da bir Dostluk ve Kardelik Antlamas imzalanmtr49.
Trkiye ile Ukrayna arasnda imzalanan bu Dostluk Antlamas, Moskova
Antlamasna benzer bir Dostluk Antlamas'dr.
Rusya'da 1917 Ekim Devrimi yapldktan sonra 27 Aralk 1917'de Ukrayna
Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edilerek, 1919'da bu Cumhuriyet fiilen
kurulmutur. Ukrayna, Sovyet Cumhuriyetlerinin bir federasyon sistemi iinde
toplanmasn ngren Temmuz 1918 anayasasn da kabul etmitir. Bylece
Beyaz Rusya, Ukrayna, Grcistan, Ermenistan ve Azerbaycan
Cumhuriyetlerine eli yollamak, kabul etmek ve antlama yapmak hakk
karlkl olarak tannmtr. Komnist Parti ve Kzlordu bu Cumhuriyetler
arasnda birlii ve egdm salamtr. Fakat Temmuz 1923'te Sovyet
Sosyalist Cumhuriyetler Birlii kabul edildikten sonra, bu Cumhuriyetlerin
dileri alanndaki yetkileri ellerinden alnarak Moskova'ya verilmitir.
Trkiye-Ukrayna Dostluk Antlamas giriimi Sovyet Rusya Dileri
Komiseri ierin'den gelmitir. TBMM Hkmeti Dileri Bakan Yusuf
Kemal Bey de bu nerinin Ankara grlerek hayata geirilmesini istemitir.
Bunun zerine Sovyet Rusya Komnist Partisi Genel Kurulu, Ukrayna
Komnist Partisi ileri gelenlerinden ve blgenin Bakomutan olan Mihail
Vasiliyevi Frunze bakanlndaki heyeti Ankara'ya gndermitir. Bu heyet
gelmeden nce Moskova'da 17 Eyll 1921'de Ukrayna ile TBMM Hkmeti
arasnda imzalanan Trk ve Ukraynal asker tutsaklarn ve sivillerin geri
verilmesi konusundaki antlama iki lke arasndaki ilikilerin gelimesine
katkda bulunmutur. ierin, Ankara Hkmetine para yardm olarak vaat
ettii 5 milyon altn rublenin birinci taksiti olarak 1 milyon 100 bin altn
rubleyi Frunze ile 13 Aralk 1921'de Ankara'ya gndermitir. Ukrayna
Bakomutan Frunze'nin Ankara'ya olaanst Bykeli sfatyla gelmesi ve
20 Aralk 1921'de Mustafa Kemal'e gven mektubu sunmas Trkiye'de byk
bir coku oluturmutur. Bu mektupta Frunze "Ukrayna ve Trk uluslar
arasndaki sk balardan" bahsetmi ve Mustafa Kemal de "zgr ve bazsz
Ukrayna" ile dorudan doruya sk ilikiler kurulmasnn gerekli olduunu
belirtmitir. ki lke dileri bakanlar arasnda Ankara'da yaplan grmeler
2 Ocak'ta sona ererek, ayn gn Dostluk Antlamas imzalandktan sonra
Frunze 5 Ocak 1922'de Ukrayna'ya dnmek zere Ankara'dan ayrlmtr50.
49
50

Soysal, a.g.e., s. 31.


Soysal, a.g.e., s. 698.

256

Ukrayna-Trkiye ilikileri Ankara grmelerinde belirgin bir ekilde


Sovyet Rusya'nn hegomanyas dnda gelime gstermitir. Bu durum
yaplan antlamann 2.maddesinde ak bir ekilde belirtilerek Ukrayna
Sovyet Cumhuriyeti'nin, Rusya Sovyet Cumhuriyeti haricinde komularyla
yapt antlamalarda bamsz bir devlet olduu belirtilmitir. 11.maddede
Trkiye ve Ukrayna'nn karlkl olarak konsolosluk aabilecei; 12. ve 13.
maddelerde ticari, ekonomik, parasal ve salk alanlarnda ikili ilikiler
kurulabilecei; 15. madde ise diplomatik ilikilerin karlkl olarak
sistematik bir hale getirilmesi, ayrca iki lke milli bayrak ve armalarn
eklinin birbirlerine iletilmesi kararlatrlmtr. Ukrayna-Trkiye ilikileri
dier Sovyet Cumhuriyetleri ve Rusya'yla imzalanan antlamalara gre daha
zerk bir yap gstermitir. Trkiye ve Ukrayna arasnda 2 Ocak 1922'de
imzalan Dostluk Antlamasyla, Moskova ve Kars Antlamalarnn
maddelerine gre, daha scak, daha samimi ve daha yakn bir iliki
gsterilmitir. Kars Antlamas, Kafkas lkesi olan Azerbaycan,
Ermenistan ve Grcistan delegeleriyle Rusya Sovyet Sosyalist
Cumhuriyetinin delegesinin imzasyla geerli olduu halde; Trkiye ile
Ukrayna arasnda 2 Ocak 1922 tarihinde imzalanan Ankara Antlamas,
yalnz Ukrayna delegesinin imzasyla geerli olmutur.
Bunun dnda Moskova, Kars ve Trkiye ile Ukrayna arasnda imzalan
Ankara Antlamalarnn ortak maddeleri unlardr; arlk Rusya'snn
imzalad antlamalarn tannmamas, 1921 Moskova Antlamas ve Misak-
Milli'nin tannmas, boazlar konusunda sadece Karadeniz'e kys devletler
tarafndan Trkiye'nin ve stanbul'un gvenliinin salanmas artyla
boazlardan gei sisteminin tespit edilmesi, karlkl kkrtc eylemlerden
vazgeilerek yine karlkl en ok kayrlan ulus kuralnn getirilmesi,
ibirliinin gelitirilmesi ve birbirlerinin uyruklarnn ilerini kolaylatrc
dzenlemelerin getirilmesi eklinde olmutur51.
Ukrayna ile yaplan Antlama, 22 Nisan 1332 tarihli T.B.M.M. Gizli
Celse Zabtlarnda "1. Layiha: Vazife-i mahsusa ile Ukrayna'ya gidecek
heyetin masarf zaruriyesine karlk olmak zere 1338 senesi Hariciye
Vekaleti btesine mevzu tahsisat kanununa mezeyyel kanun layihas"
maddesiyle grlmtr. Yaplan gizli oturumlarda Reis-i sani Rauf
Beyefendinin bakanlnda, Hariciye Vekili Yusuf Kemal Beye sz
verilmitir. O da; Ukrayna'ya gidecek heyetin masraflarna karlk olarak
15.000 Lirann Maliye Encmeninden getiini bunun 7500 Lirasnn
verildiini ve kalan ve 7500 Lirasnn acilen gidecek heyete verilmesi
gerektiini sylemitir. Mersin Milletvekili Selahattin Bey sz alarak; verilen
7500 Lira ile iktifa edilmesi gerektiini, ayrca ikinci bir 7500 Liraya gerek
olmadn belirtmitir. Hatta bu parayla isteyenin gideceini, istemeyenin
51

Soysal, a.g.e., s. 698.

257

ise gitmeyeceini sylemitir. Meclis Reis'i araya girerek yaplan hafi


celsede Ukrayna heyetinin masraflarnn 15.000 olmas konusu grlerek
karara balanmtr. Buna gre, "Madde I. Ukrayna'ya gidecek heyetin
masarfna karlk olmak zere 20 Mart 1338 tarihli kanun ile 1338 senesi
Hariciye btesine fasl- mahsus olarak mevzu 7500 lira tahsisat 15.000
Liraya ibla olunmutur. Madde 2. bu kanun tarih-i nerinden muteberdir.
Madde 3. bu kanunun ahkamnn icrasna Hariciye ve Maliye Vekilleri
memurdur. cra Vekilleri Heyeti Reisi ve Erkn- Harbiye Umumiye Reisi
Fevzi, er'iye Vekili Fehmi, Mdafa-i Milliye Vekili Kzm, Adliye Vekili
Refik evket, Dahiliye Vekili Ali Fethi, Hariciye Vekili Yusuf Kemal,
Maliye Vekili Hasan Hsn, Maarif Vekili Mehmet Vehbi, Nafia Vekili
Feyzi, Shhat ve Muavenet-i timaiye Vekili Doktor Rza Nur"52.
Ukrayna'ya gidecek heyetin masraflaryla ilgili kanun yasalatktan sonra
Dileri Bakan Yusuf Kemal Bey sz alarak "arkadalar Selahattin Bey'in
syledii ar szler beni mteessir etti" demitir. Daha sonra Ukrayna'nn
kuzeyimizde yer alan nemli bir komumuz olduunu, Trkiye ile pek ok
noktalarda benzerlikler gsterdiini ve nemli bir lke olduunu belirten
aklamalarda bulunmutur. Erzurum Milletvekili Hseyin Avni Bey ile yine
Erzurum Milletvekili Salih Efendi ise bunu kabul ettiklerini ancak masrafn
ok olduunu ifade etmilerdir. Daha sonra Siirt Milletvekili Mustafa Sabri
Efendi sz alarak, "bir sual soracam efendim. Bir sene Rusya'y batan
baa iki bin lira ile gezip gelen Soysall smail Suphi Bey biraderimiz
encmenimizde bulunurken bu alyi, nmayi devresinde olmadmz bir
zamanda byle 2000 lira kafi olduu halde neden fazla tahsisat isteniliyor"
deyince Mecliste grltler kopmutur. Devamnda Yusuf Kemal Bey sz
alarak "Fakat o zaman Rusya'da hibir para istemeyen bizim sefaret bu sefer
Rusya'da yalnz odun paras olmak zere drt, be bin lira istiyor. Sefarete
kira verilmezdi. Giderdik orada bedava yatardk. Bugn sefaret iin kira
isteniyor. Sonra o gn yemek ve odun teden beri tevzi ediliyordu. Bugn
onlarn kalkt bize haber veriliyor53" diyerek smail Suphi Bey'e ortada bir
yalann, dolann, almann ve rpmann olmadn sylemitir. Btn
bunlar aslnda o gn Mecliste ok gizli oturumlarda tartlan konulard. Bir
heyetin yurtdna gittiindeki masraflarn nasl kslabilecei Meclisteki
milletvekilleri tarafndan inceden inceye hesaplanyordu. nk henz
Kurtulu Sava'ndan yeni klm olduundan Gen Trkiye Cumhuriyeti
Devleti'nin pek ok gereksinime ihtiyac vard. Bunlar ayn zamanda o gnk
milletvekillerinin ne kadar fedakar olduunun da birer tarihi belgeleridir.
nk Meclisin hesabn her eyin hesabnn stnde tutularak ve ou
zaman yelerin kendileri de milletvekillii maalarndan feragat ederek
52
53

T.B.M.M. Gizli Celse Zabtlar, C. III, stanbul, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, 1999, s.294-295.
T.B.M.M. Gizli Celse Zabtlar, C. III, s. 297.

258

almalarda bulunmutur. Fakat bunlar hibir zaman uluslararas


grmelerde Trkiye-Ukrayna ilikilerini ypratacak, zarar verecek veya
zayflatacak konulara arasnda yer almamtr. Aksine o gnk mebuslar
Atatrk'n de iaret ettii gibi kuzeyimizdeki komumuz olan Ukrayna ile
dostluk ilikilerinin gelitirilmesine almlardr.
12.3.1338 tarihli 6/436 kayt 1842 nolu kararla T.B.M.M. Gizli Celse
Zabtlar'nda "Ukrayna muahedenamesinin teatisi iin gnderilecek heyet-i
murahhasa hakknda cra Vekilleri Heyeti Riyasetine tezkeresi"yle
grmeler yaplmtr. Shhye ve Muavenet-i timaiye Vekili Doktor Rza
Nur'un bakanlnda Saruhan Mebusu Sreyya Bey, Trabzon Mebusu Recai
Bey ve Binba Yakub Bey'le bir katipten oluan heyet 2 Kanunusani 1922
tarihli Ukrayna Hkmetiyle imzalanan muahedenamenin 3 ay iinde
Harkof'da tasdiklenmesi lazm geldiinden, Ukrayna'ya gitmekle
grevlendirilmitir54. 13 Mart 1338 (1922) tarihinde 206 sayl kanunla ve
Antlamann 16.Maddesi uyarnca Ankara Antlamas T.B.M.M. tarafndan
onaylanarak, onay belgeleri 1922 Nisan'nda Ukrayna'nn o gnk bakenti
Harkov'da, Ukrayna da bu Antlamay onayladktan sonra karlkl olarak
veriilmi ve bylece Antlama yrrle girmitir55.
Trkiye-Ukrayna Antlamasnn, Karadeniz'in kuzeyinde ve gneyinde
yer alan iki komu lke arasnda siyasi, ekonomik, kltrel vb. pek ok
alanda iyi ilikiler kurulmasnn salayan pek ok ileri hkmleri vardr. Bu
durum gnmzde Trkiye ve Ukrayna'nn zellikle diplomatlarna ar
sorumluluklar vermektedir. nk Atatrk dneminde imzalanan bu
antlama her zaman iki lke arasnda yeni dostluklar kurulmasn ve bunun
her zaman gelitirilmesine olduka msaittir. Yeter ki zverili ve karlkl
gvene dayal diplomatik ilikiler gelitirilmek istensin. Bu durum her iki
lkenin gemiinde yer almaktadr.
imdi gelelim Trkiye ve Ukrayna'nn ortak konularndan birisi olan Gagauz
mevzusuna. Gagauz ad tarih kaynaklarda 19. yzyln balarndan itibaren
kullanlmaya balanmas, Gagauz tarihinin son 200 yldan olutuunu
gstermez56. Bugn dnyada 300.000-400.000 arasnda Gagauz yaamaktadr.
Gagauzlarn yakn zamana kadar ayr bir etnik-milli bir topluluk olarak
tannmamalar, iinde yaadklar Bulgar, Romen ve Ukraynal topluluklara ayn
din olan Ortodoks Hristiyanl paylamalar nfuslar ve varlklar hakkndaki
bilgilerin az ve salksz bilgiler olmasnn temel sebebidir. Gagauzlar, uvalar
hari Mslman olmayan tek byk Ouz boyudur. Kpaklarn ve Peeneklerin
Katoliklii ve bir ksmnn da Ortodoks Hristiyanl kabul ederek dilinin etnik
54

T.B.M.M. Gizli Celse Zabtlar, C. III, s. 72.


T.B.M.M. Gizli Celse Zabtlar, C. III, s. 300.
56
Mustafa Argunah, "Gagauzlarn Tarihi", Trkler, XX. Cilt, Ed. Salim Koca vd., Ankara, Semih
Ofset, 2002, s. 228.
55

259

yaplarna kaybetmelerine karn, Gagauzlarn ilk yerleim yeri olan Karadeniz'in


kylarnda ve Dobruca'da 1770'den 1810'a kadar Mslman gruplar aralarnda
yaamalarna ramen hem Hristiyanlklarn kaybetmemiler ve hem de
Slavlamadan gnmze kadar gelmilerdir. Gnmzde artk Gagauzlar etnikmilli kimliklerini kabul ettirmeyi baarabilmilerdir. Gagauz adnn nereden
geldii ve menei hakknda pek ok gr ileri srlmtr. Bir ksm
aratrmaclar Gagauz'un Gk Ouz'dan geldiini ileri srerek, "gaga" ve "uz"
kelimesinin birleiminden "gagauz" un ortaya ktn belirtmilerdir. Bunun
dnda ilk defa 1930'da G.Balascef ve daha sonra 1952'de Paul Wittek
tarafndan ileri srlen dier bir gre gre ise; Keykavus ve Gagauz
kelimelerinin birbirlerine yakn olduu, Gagauzlarn Konya-Karaman
blgesinden kt ve Gagauz'un Keykavus'tan tredii ileri srlmtr57.
Gagauzlar'n Kuzey Karadeniz topraklarndan batya doru g eden
Uzlar'dan geldiini ileri sren kimi grler kabul grmemitir. V.A.Moskof,
F.W.Radloff ve P. Mutalfciev gibi kiiler Gagauzlar'n VII. Yzylda
Dobrucaya yerleen proto-Bulgarlar olduunu ve sonradan Trke renmek
zorunda kaldklarn ileri srmlerdir. Ancak Trk lehelerini unutan protoBulgarlar'n Slavlatktan sonra 500 yl Osmanl ynetiminde kalmalarna
ramen hal Slavca ve Trke konumalar, Gagauzlarn Trklemi protoBulgar olduklar grn rtmtr58. Paul Wittek ilk defa salam tarihi
vesikalara dayanarak Gagauzlarn Anadolu'dan karak Karadeniz sahillerine
yerletiini aklamtr. bni Bibi, li'nin Seluknamesi, slam ve Bizans
kaynaklarna dayanan bu gre gre; II. Keykavus Moollara yenildikten
sonra days olan Bizans mparatoru VIII. Mikhail Paleogolos'a snmtr.
Burada Sar Saltuk idarasindeki 12.000 Trkmen'in desteini alarak Bizans
mparatorunu tahttan indirmek istemise de baarl olamayarak hapse
atlm, adamlar da Karadeniz'in kuzeybatsna yerletirilmitir. Dobruca
blgesine yerleen bu Trkmen grubu ve Keykavus'un adamlarndan bir
ksm burada Hristiyanl kabul etmilerdir. Hatta bunlarn bir ksm
yaplan Bizans basks sonucunda Hristiyanl kabul ederken, bir ksm da
basklara dayanamayarak Dobruca'dan ayrlp Balkesir yresine yerlemitir.
Patriin basks sonucunda stanbul'da kalan zzettin Keykavus'un olu
Melik Konstantin ve kz Hristiyan olmusa da, daha sonra zzeddin'in olu,
Sar Saltuk'un srarl talepleri zerine "Barak" adn alarak slamiyet'e geri
dnmtr. I. Bayezid 1392'de Karaferye'yi fethettikten sonra blgenin
idaresini zzeddin Keykavus'un torunu olan Lizakos'a vererek kendisini ve
haleflerini vergiden muaf tutarak Lizakos'a "sultan" unvann vermitir.
Bylece Osmanl idaresi onlarn dinlerinin Hristiyan olmasna ramen,
57
Kemal H. Karpat, "Gagauzlar", Trkiye Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi, 13. Cilt, stanbul,
1996, s. 288.
58
Argunah, a.g.m., s.229.

260

asaletine sayg gstermitir. Karadeniz blgesinde yaayan bu Trkler ilk


Gagauz Devleti'ni Dobruca blgesinde VIII.Mikhail Paleogos zamannda
"Balik" idaresinde kurmulardr. Osmanl tahrir defterlerinde Gagauz tabiri
gememekle beraber, bu blgede yaayan Hristiyan Trkler gayr-i Mslim
olarak kaydedilmi ve daha sonra Bulgar, Rum ve Rus olarak
adlandrlmtr.59Gagauzlarn Anadolu Seluklu Sultan II.zzeddin
Keykavus'la Dobruca'ya yerleen Trklerin torunlar olduu gr
Yazcolu Ali'nin Seluknamesine dayanlarak Paul Wittek tarafndan
ortaya atlmtr. Osman Turan, Faruk Smer, Halil nalck, Canszof,
Zajaczkowski ve Kemal Karpat da Gagauzlarn Anadolu'dan geldiklerini ve
Seluklu Trklerinden olduklarn kabul etmilerdir60.
1812-1830 yllar arasnda Gagauzlar Dzgnce, Kazayakl, Baurc,
Beelma, Tapnar, Avdarma, Haydar, Basky ve Bolgarlika gibi isimlerle anlan
on dokuz ky kurmular ve ardndan Trke ad tayan pek ok yerleim yeri
tesis etmilerdir. 1812 Osmanl-Rus Antlamas sonrasnda Prut ile Dinyester
nehri arasnda kalan arazi Rusya'ya brakldktan sonra buralara Dobruca'dan
gelen Gagauzlar ile Bulgarlar yerletirilmitir. Gagauzlarn ilk milli tarihini
yazan Mikail akr her ne kadar ilk Gagauz yerlemesinin 1770'de Beserabya'ya
olduunu ileri srmse de, bundan sonraki en byk yerleim 1812'den sonra
olmutur. Gagauzlar, 1856-1878 yllar aras hari XIX. yzyl Rus idaresinde
geirmilerdir. Rus idaresi Gagauzlarn Hristiyan olmasna ramen kiliseye
gitmediini ve dini vecibelerini yerine getirmediin fark edince, dini kitaplar
Gagauzca'ya tercme ettirmitir ki, bylece ilk Gagauz lehesinin yazya
geirilmesi bu abalarn sonucunda olmutur. Bylece Kiril alfabesiyle yazlan
birka dini kitap ortaya kmtr61.
1918'de Byk Romanya kurularak Gagauzlarn yaad Beserabya Romen
idaresine gemitir. Balangta aznlklara iyi davranan Romenler, 1938'den
sonra ar milliyeti ve faist idarecilerin ynetime gemesi sonucunda kt
davranmlardr. Rus dini okullarnda eitim gren ve Gagauzlarn ruhani lideri
olan Mikail akr, ilk defa Gagauz tarihi ile Gagauzca-Romence szlk
hazrlamtr. Hamdullah Suphi Tanrver Bkre elisi tayin edildikten sonra
Gagauzlar'la yakndan ilgilenerek onlarn kltrlerini gelitirmek iin bir takm
almalar ierisine girmitir. Romen hkmeti de Gagauzlar'n Ruslamasn
nlemek amacyla Gagauz kylerinin bazlarnda Trke ders veren okullar
amtr. Bu okullarda retmenlik yapan Salih Recep gibi kiiler Mecidiye
kasabasndan yetimilerdir.
Gagauzlar 1940-1941 yllar arasnda Sovyet idaresi, 1941-1944 yllar
arasnda Romen hakimiyeti ve 1944-1991 yllar arasnda ise tekrar Sovyet
59

Karpat, a.g.m., s. 289.


Argunah, a.g.m., s.229.
61
Karpat, a.g.m., s. 290.
60

261

ynetimine gemilerdir. Gagauzlar, Romen milliyetilii ve Slav


milliyetilii altnda bir takm politikalara tabi tutulmulardr. Rusya hem
Gagauzlar Ruslatrmak, hem de Romen ounluun gcn krmak iin bir
ok Gagauza yksek tahsil yapma ve meslek sahibi olma imkan vermitir62.
Bunun sonucunda Beserebya'nn bakenti olan Kiinau'da bir Gagauz aydn
grubu ortaya karak, Kianu Akademisi'nde Gagauz Blm almtr.
Sonuta Moldova Hkmeti 30 Temmuz 1957'de Gagauzlar ayr bir etnik
grup olarak tanyarak, "" ve "" gibi baz harfler de Kiril Alfabesine
eklenmitir. Gagauzlar ilk defa Gagauz Otonom Cumhuriyeti'ni 12 Kasm
1989 tarihinde ilan etmilerdir. Ardndan merkezi Komrat'ta olan Gagauz
Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ise 19 Austos 1990'da ilan edilmitir.
Moldova Hkmeti artk Gaguzlarn isteklerine olumlu yaklaarak,
Komrat'ta bir Gagauz niversitesi kurulmutur.Gaguzlarn kendilerini
Moldova Hkmetine kabul ettirmeleri takdire deer bir olaydr. Ukrayna
Odessa oblas iindeki Gaguzlarn statsnde bir deiiklik olmam ve hatta
burada yaayan Gagauzlarn Slavlat sylenmitir. Ancak bu durum
gnmzde Gagauzlarn tekrar milli kimliklerine dnme abalar iinde
olduklarn gstermektedir63.
Yaadklar lkelerin dilini eitim ve kltr dili olarak kullanan
Gagauzlarn kulland Trke, uzun bir sre konuma dili olarak kalmtr.
Gagauzlar, Anadolu Trklnn bir devam olan Balkan Trkll ile
srekli yakn bir iliki iinde olduklarndan Gagauz Trkesi Trkiye
Trkesi'ne olduka yakndr64. Bunun yan sra Trkiye Trkleri ile Gagauz
Trkleri ayn devletin snrlar iinde yaamalar ve her iki grubun da Ouz
Grubu Trk ivesini kullanmalar ortak bir az oluturmalarnda etkili
olmutur. Bu nedenle bugn bir Gagauz Trk'nn Trkesi'nin Anadolu
Trkesinden hemen hemen hibir fark yoktur.
Gagauz Trkesi, bata Moldova'ya bal zerk blge olan Gagauz
Yeri'nde, Ukrayna Odessa'snda, Yunanistan'n Keserya blgesinde,
Kuzeydou Bulgaristan'da, Romanya'nn Dobruca blgesinde, Kazakistan ve
Kuzey Kafkasya'daki baz yerlerde kullanlan bir Trk lehesidir. Gagauz
Trkesi, Trkiye Trkesi, Azerbaycan Trkesi ve Trkmen Trkesiyle
akrabadr65. Gaguz lehesi, Trkiye Trkesi'ne ve zellikle Rumeli azna
daha yakndr. Gagauzca; Rusa, Romence ve Bulgarca'dan birok kelime
almtr. Anadolu azlarnda kullanlan "ortak" (ev), "gck" (ubat ay),
"ssmek" (boynuz atmak), "bldr" (geen sene), "teprenmek" (hareket
62
Kezban Acar, "Kafkasya'da Rus stilas ve Direni Hareketleri", Trkler, XVIII. Cilt, Ed. Salim
Koca vd., Ankara, Semih Ofset, 2002, s. 520.
63
Karpat, a.g.m., s. 291.
64
Nevzat zkan, "Gagavuz Trkesi", Trkler, XX. Cilt, Ed. Salim Koca vd., Ankara, Semih Ofset,
2002, s. 252.
65
zkan, a.g.m., s. 250.

262

etmek) gibi birok kelime Gagauz Trkesi'nde kullanlmaktadr. Gagauzlar


Kiril Alfabesini brakarak, 32 harften oluan Latin Alfabesini kullanmaya
balamlardr. Ayin ve dualar genellikle Trkedir. Mslman Trklerle
olan temaslarndan dolay temel din terimleri Arapa kkenlidir. Cennet,
cehennem, Allah, aaret (ahret), oru, haram, sevab, ruh, hac, mabed gibi
kelimeler bunlardan bazlardr. Sr, koyun ve hatta horozdan kurban
kesmek yaygn bir adettir. "Allahlk" ad verilen krlarda serbeste dolaan
ve kimsenin ilimedii boann kurbanlk hayvanlar arasnda ayr bir yeri
vardr. Gagauz kiliselerinde kadn erkek fark gzetilir. Gagauzlar hayat
tarz, dnceleri, det ve gelenek gibi pek ok ynleriyle Mslman
Trklere yakn bir tarz gstermilerdir66.
Hristiyan-Ortodoks inancna sahip Gagauz Trkleri, Gagauz Yeri olarak
bilinen adr-Lunga, Komrat, Volkane; Be-Gz, Kpak, Talk, Kazayak,
Bauru, Caltay, Kireyt-Lunga, Haydar, Tomay, Avdarma, ok-Maydan,
Dizgince, Kongaz, Kongazck, Baky, emeky, Tl-ky, Bucak, BeAlma, Kranlar ve Krbal'da yaamaktadrlar. Bunun dnda Trkiye,
Romanya, Kuzey Osetya, Balkarya, Kazakistan, zbekistan, Ukrayna, Rusya
ve Brezilya'da da bulunmaktadrlar67. Eskiden ok eitli alanlarda alan
Gagauzlar, son zamanlarda iftilik ve baclkla uramlar, havyaclkla
ise eskiye gre biraz azalmtr. Hemen pek ok yerde olduu gibi
Gagauzlarn da pek ou kyn terk ederek, baka lkelere para kazanmaya
gitmilerdir. Bugn Gagauzlarn bu amala en ok ilgi duyduu lke ise
tarih akrabalktan ve kan bandan dolay Trkiye olmutur.
SONU
Ukrayna genelinde Tatar boylar ve Azerilerden oluan yaklak 1 milyon
civarnda Trk vardr. Bunlar Ukrayna geneline yaylm ve dank olarak
yaamaktadrlar. Trkiye Cumhuriyeti'nin Yksek renim iin buraya
ayrd kontenjan paylam ou zaman Ukrayna'daki Krm ve Kazan
Tatarlar arasnda srtmelerin kmasna neden olmutur68. Trkiye'nin
Ukrayna ile olan ilikileri Sovyetler Birliinin dalmasndan hz kazanarak
gelimitir. Ukrayna'nn gerekletirdii Turuncu devrimden sonra iki lke
arasnda Trkiye Cumhuriyeti Devleti kurucusu Mustafa Kemal ATATRK
dneminde kurulan ilikiler karlkl ithalat ve ihracatla daha artmtr.
Bilim ve teknolojinin gelimesiyle iinde yaadmz dnya adeta kk bir
kye dnmtr. Dnyann herhangi bir lkesindeki bir olay annda basn
yayn araclyla duyulmakta ve globalleme gittike artmaktadr. Etkileimin
bu kadar ok olduu gnmzde ekonomi ne kadar nemliyse, kltr de o kadar
66

Karpat, a.g.m., s. 291.


Dionis Tanasolu, "Gagauzlar", Trkler, XX. Cilt, Ed. Salim Koca vd., Ankara, Semih Ofset,
2002, s. 245.
68
Yaar Kalafat, Krm-Kuzay Kafkasay Sosyal Antropoloji Aratrmalar, Ankara, Avrasya
Stratejik Aratrmalar Merkezi Yay., 1999, s. 34.
67

263

nemli hale gelmitir. Kltr geleneklerinin zelliklerinin korunmas, bunun


eitli kltr deerlerini anlayarak insan haklarna sayg gsterme ruhunu
alamay da gerektirir. Avrupallarn grlerine gre kltr ve etnik gruplar
kimliklerini Avrupa dnda da aramaldrlar. Dou Avrupa lkelerinde komnist
rejimin dmesiyle Bat'ya youn insan gnn yaanmas sonucunda, dinin
serbestisi, insan haklarnn gerek deerlerinin bilincinde olma ve birok
meselelerin eitli kltr eitimi ile yaplan bir diyaloun gelimesi ortaya
kmtr. Hepimiz iin yararl olan tek zm yolu demokrasiye ve insan
haklarna dayal beraber yaama arzusudur. lkeler aras etkileim birbirlerinin
tarihine, kltrne ve dnya deerlerine sayg duymalaryla balar. Karlkl
olarak birbirlerini tanmada deerli kitaplarn birbirlerinin dillerine evrilmesi
son derece nemlidir. Etnik aznlklarn en deerli eserlerinin Avrupa'nn en
kibar nc dili olan Ukraynacaya evrilmesi, ounluk olan Ukrayna halkna
aznlklar tanma imkan salar. Ukrayna eserlerinde milli aznlklarn mspet
etkisi duyulur, aznlklarn eserlerinde de temelinde kendilerine ait birok
zellikler korunmakla beraber, Ukrayna kltrndeki renkler grlr. Son 30 yl
zarfnda Ukrayna dili, Gagauz aznlklarn arasnda yetien birok iir ve
yazarlarn belirmesiyle daha da zenginlemi ve bu durum bir eserin yazlnda,
yazld yerin byk etkisi olduunu gstermitir. Bir aznln edebi ve
bilimsel eserleri ne kadar tarihin derinliklerine ait ise, o aznln kltrel
zenginlii de o derece byktr. Komnizmin dmesiyle Ukrayna'da yaayan
Gagauz Trklerinin ana lkeyle olan kltrel balar tekrar canlanm, her iki
taraftan bilim adamlarnn Uluslar aras Kongre ve Sempozyumlara
katlmalaryla fikir teatisi kolaylaarak ilikiler normalleme seyrine girmitir.
20.Yzyln sonlarna doru SSCB ve sosyalist dnyann ykl sonrasnda
Avrasya corafyasnda byk deiiklikler yaanmtr. Trkiye ortaya kan
blgesel ve kresel gelimelere kar hazrlkszlk yakalanmtr. Trkiye'nin
sahip olduu jeopolitik konumu, kendisini Avrasya corafyasndaki ortaya kan
bu boluun merkezine doru itmitir. Souk Sava dnemi sonrasnda ortaya
kan Yeni Dnya Dzeninde Trkiye, entellellektel ve yapsal dnmn
tamamlad oranda baaral olacaktr.
Kaynaka: ACAR, Kezban; "Kafkasya'da Rus stilas ve Direni Hareketleri",
Trkler, XVIII. Cilt, Ed. Salim Koca vd., Ankara, Semih Ofset, 2002, s. 516-521.
ARGUNAH, Mustafa; "Gagauzlarn Tarihi", Trkler, XX. Cilt, Ed. Salim Koca vd.,
Ankara, Semih Ofset, 2002, s. 228-244. ZKAN, Nevzat; "Gagavuz Trkesi", Trkler,
XX. Cilt, Ed. Salim Koca vd., Ankara, Semih Ofset, 2002, s. 250-261. TANASOLU,
Dionis; "Gagauzlar", Trkler, XX. Cilt, Ed. Salim Koca vd., Ankara, Semih Ofset, 2002,
s. 245-249. YILMAZ, Mustafa; "Atatrk Dnemi Trk D Politikas (1919-1938)",
Trkler, XVI. Cilt, Ed. Salim Koca vd., Ankara, Semih Ofset, 2002, s. 579-596.
ARMAOLU, Fahir; "Tarihi Perspektif inde Misak- Milli'nin Deerlendirilmesi",
Atatrk Dnemi Trk D Politikas, Ankara, Atatrk Aratrma Merkezi Yay., 2000.
SOYSAL, smail; Trkiye'nin Siyasal Andlamalar, I.Cilt, Ankara, Trk Tarih
264

Kurumu Yay., 1989. SONYEL, Selahi R.; "Kurtulu Sava Gnlerinde Dou Siyasamz",
Belleten, XLI. Cilt, Ankara, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1977. FEYZOLU, Turhan;
"Atatrk'n D Politikasnn lke ve Amalar", Atatrk Trkiye'sinde D Politika
Sempozyum, stanbul, 1984. KARABEKR, Kazm; stiklal Harbimiz, 2. bask,
stanbul, 1969. ZTRK, O. Metin; Rusya Federasyonu Askeri Doktirini, Ankara,
Avrasya Stratejik Aratrmalar Merkezi Yay., 2001. LANGLOS, Georges; 20. Yzyl
Tarihi, stanbul, Nehir Yay., 2003. ERSUN, Cengiz, Tezer Palacolu; Ukrayna lke
Profili, Mevzuat ve Trk Giriimciler, stanbul, stanbul Ticaret Odas Yay., 1997.
BAYUR, Yusuf Hikmet; Trkiye Devleti'nin D Siyasas, Ankara, 1973.
YERASMOS, Stefanos; Trk Sovyet likileri Ekim Devriminden Milli Mcadeleye,
stanbul, 1979. Armaolu, Fahir; 20. Yzyl Siyasi Tarihi, I. Cilt, Ankara, Trkiye
Bankas Yay., 1994. T.B.M.M. Gizli Celse Zabtlar, C. III, stanbul, Trkiye Bankas
Kltr Yaynlar, 1999, s.294-295. T.B.M.M. Gizli Celse Zabtlar, C. III, Trkiye
Bankas Kltr Yaynlar, 1999, s. 297. T.B.M.M. Gizli Celse Zabtlar, C. III, Trkiye
Bankas Kltr Yaynlar, 1999, s. 72. T.B.M.M. Gizli Celse Zabtlar, C. III, Trkiye
Bankas Kltr Yaynlar, 1999, s. 300. Karpat, Kemal H.; "Gagauzlar", Trkiye
Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi, 13. Cilt, stanbul, 1996. Kalafat, Yaar; KrmKuzay Kafkasay Sosyal Antropoloji Aratrmalar, Ankara, Avrasya Stratejik
Aratrmalar Merkezi Yay., 1999.

, - . , .
/Prof. Dr. Necati DEMR ()
'
SALTIK-NAME VE OUZ-NAME'LER IIINDA GAGAUZ TRKLER

. ,
, ,
, .
, , .
,
'. , ,
', (
). ,
.
, ,
,
' . '
, . -. ,
, , , .
- - , ,
-, , , ,
, ,
. ,
.
265

170 , ,
, '.
- .
-,
, , .
, " " "
". - .
, - , .,
. , , , .
, , - (-
- ). ' XIV ., ,
.
,
. - ,
1300- .

Giri:
Gagauz Trklerinin dnya zerindeki nfusunun yaklak 300 bin olduu
tahmin edilmektedir. Bunlardan yaklak 250 bini eski SSCB snrlar
ierisinde yaamaktadr. Youn olarak Moldova, Bulgaristan, Ukrayna'da
yerleiktirler. eitli sebeplerle Rusya, Kazakistan, Krgzistan, zbekistan,
Kuzey Osetya ve Kabardey'e hatta Brezilya'ya da yaylmlardr.
Eski SSCB'nin dnda Romanya (Dobruca) arlkl olmak zere
Kuzeydou Bulgaristan (Delioraman blgesi, Emine Burnu'ndan Tuna
Irma azna kadar olan blge, Varna, Kavarna, Balk, Silistre, Razgard,
Tutrakan, Povard, umnu) ve Yunanistan (Keserya blgesi)'da da Gagauzlar
yaamaktadr.
Moldova'da yaayanlar gneydeki Bucak yresinde younlamtr.
Moldovya'ya bal Komrat merkez olmak zere Gagauz zerk Yeri adyla
bilinen 30 kyde 135 bin kiinin yaad bilinmektedir. Gagauzlar ayrca
adr Lunga, smail, Kiinev, Bender, Kuhul yrelerinde de karmza
kmaktadrlar.
Ukrayna'da arlkl olarak Odessa ve Zaporjye illerinde
younlamlardr. Dinyeper nehrinin kuzeyinde de nemli bir nfusu
bulunmaktadr.
Gagauzlarn XX. yzyln balarna kadar yazl bir edebiyatlar
olumamtr. Yani eski zamanlardan kalan edeb ve tarihleri ile ilgili bir
eseri yoktur. lk yazl eserlerini 1957'de kendi alfabelerini kullanmaya
baladktan sonra grrz. Bununla birlikte onlarn zengin bir szl edebiyat
bulunmaktadr. Dolaysyla Gagauzlar ile ilgili bilgiler dillerinden, szl
edebiyatlarndan, onlarla ilgili yazlm Trke eserlerden ve baka
milletlerin eserlerinden deta cmbzla toplanmas gerekmektedir.
Gagauzlar, HristiyanOrtodoks inancna mensupturlar. Aslnda Sar
Saltk'n onlarn bir ksmn Mslman yapt, Saltk-name'de detaylca
266

anlatlmaktadr. Ancak tarih boyunca Hristiyan olmalar ile tannmlardr.


Fatih Sultan Mehmed stanbul'u fethettikten sonra, milliyetlerine
bakmakszn btn Ortodokslarn ba olarak Rum Patriini tanm, Patrie
din konularnn dnda da pek ok yetki vermitir69. 1867 ylnda stanbul
Patriine verilen bir yazda Gagauzlar iin, son derece isabetsiz bir tanm
olarak "Trke Konuan Elenler" denmektedir.
Bu gne kadar Gagauzlarn kkeni ve tarihi konusunda pek ok bilim
adam emek harcamtr. Bunlar ierisinde, zellikle yabanc bilim
adamlarnn Gagauzlarn kkenini baka milletlerin tarihinde aramas, bilim
tarihi asndan kara bir leke olduunu belirtmek gerekmektedir.
Ekonomileri; hayvanclk, baclk ve iftilie dayanmaktadr.
Ekonomik zorluklardan dolay son yllarda i bulmak iin kylerini hatta
lkelerini terk etmeleri, istikballerini karanla doru gtrmektedir.
Gagauzlar, XV-XX. yzyllar arasnda Osmanl Devleti snrlar
ierisinde yaamlardr. Gagauzlar konusunda Osmanl Tahrir Defterleri
aratrmaya muhtatr. Gagauzlarn youn olarak yaad blge, Varna,
Prevadi, umnu, Hsrsova, Kili, Ak-kirman'dr. Bu yerleim birimleri Silistre
sancana baldr70.
Gagauz Trkesi, Trkenin lehe ve iveleri ierisinde Ouz Trkesi
dairesi ierisinde yer almaktadr. En yakn olduu leheler Trkiye Trkesi,
Trkmenistan Trkesi ve Azerbaycan Trkesidir. Daha ak bir ifade ile
Gagauz Trkesi, Ouz Trkesi ierisinde olup corafyann biraz farkl
oluu ile dikkat ekmektedir. Bununla birlikte Kuzey Trkesinin (Kpak
Trkesi, Kazakistan Trkesi-Krgzistan Trkesi) baz zelliklerini de
bnyesinde bulundurmaktadr. Moldova ierisinde yer alan Komrat ve adr
az merkez azn tekil etmektedir. Yaz dili, bu blgeye dayanr. Gney
az ise Gagauz Yeri'nin gneyinde yer alan Valkane blgesinde ve
Ukrayna snrlar ierisinde Kalan Odessa blgesinde konuulur71.
Btn bu bilinenlerle birlikte Gagauzlarla ilgili pek ok konu sr kutusu
ierisinde yer almaktadr. Kaynaklarda Gagauz adna 1800'lere kadar
rastlayamaymz, Gagauz adnn etimolojisini net bir ekilde yapp
tartmadan kurtaramaymz, onlarn kkenini doru bir biimde ortaya
koyamaymz gerekten dndrcdr.
1. Karadeniz'in Kuzeyinden Gelip Gagauzya'ya Yerleen Trkler:
Gagauzlarn byk bir blm, IV-X. yzylda Avrupa'ya gen Hunlar ve
Bulgarlar; bir blm IX-XI. yzyllar arasnda Seluklulardan nce batya,
Karadeniz'in kuzey tarafndan gen Trkler olduu phe gtrmeyen bir

69
70
71

Harun Gngr-Mustafa Argunah, Gagauz Trkleri, Ankara 1991, s. 11-13.


370 Numaral Muhsebe-i Rum ili Defteri, 937 (1530).
Nevzat zkan, "Gagavuz Trkesi", Trkler Ansiklopedisi, stanbul 2002, C. 20, s. 250-261.

267

gerektir. Gagauzlarn / Ouzlarn Dou Avrupa'ya ilk gleri, Hazar Denizi ile
Karadeniz'in kuzeyinden olmutur. Glerinin ksa hikyesi yledir:
Hunlar, M.. 58'de zayflayp ikiye blnd. Bu ayrlk, onlar daha da
zayflatt. Yklma sreleri 216 ylna kadar srd. Byk Hun Devleti'nin
dalmasndan sonra Asya'nn batsnda oturanlar, batya doru gerek Aral
Gl ile Hazar Denizi arasnda yaayan Alanlarn topraklarn ele geirdiler.
Hunlar burada da durmayarak daha bat ynne gmeye devam ettiler.
Avrupa'daki kavimler bu ge kar koyamadlar. Devrin gl devleti olan
Roma mparatorluu, Hunlarn aknlarn durduramadlar. Bu g sonucunda
Roma mparatorluu 395'te Dou Roma mparatorluu ve Bat Roma
mparatorluu olmak zere ikiye ayrld. Bat Roma mparatorluu 476'da
yklm, yerine pek ok kk devlet kurulmutur. Hunlar bat ynne iki
koldan girmilerdir. Bir kol Karadeniz'in kuzeyinden Avrupa'nn ilerine
kadar ilerlemitir. kinci kol ise Kafkasya'dan kuzeye dnp Anadolu'ya
girmitir72. ki taraftan Hun aknlar arasnda kalan Roma mparatorluu,
vergi vermeye mecbur kalmtr.
Bulgar kelimesi, Trke bulgamak " birbirine karmak"73 fiilinden
tremitir. Bir ksm Hunlar ile Dinyeper-Volga arasnda yaayan Ogur
Trklerinin karmndan Bulgar kavmi domutur74. Bulgarlarn M.S. II.
yzyldan itibaren Ural Nehri evresinden Karadeniz kylarna kadar
Hunlarla geldii anlalmaktadr75. "Bizans Tarihilerinden Rhetor Priskos
ile Sudies, 463 ylnda, aragur, Ugor ve Onogur adl Hun kabilelerinin
Karadeniz'in kuzeyinde, Tuna rmann kollar ile Volga arasndaki
bozkrlarda yaam olduklarn kaydederler. ... Bu tarihten aa yukar 20
yl sonra, 482'de, Bizans kaynaklar bu konfederasyonun veya onun en
nemli kabilesinin ad olarak Bulgar adn da zikrederler"76.
Uzlar / Gagauzlar, Volga / Volga tesi Ouzlarndan bir blmdr77.
Byk Ouz boylarnn bat ksmn tekil etmektedir. Rus kaynaklarnda
"Torki", Bizans kaynaklarnda ise sadece "Uz" olarak gemektedir78. Uz,
Ouz kelimesinin bozulmu veya farkl dillerde yazlm biimidir.
Uzlar, 860 ylnda Hazarlara komu olarak Hazar Denizi'nin kuzey dou
taraflarnda dil nehrinin dou kenarlarnda grmekteyiz79. Peeneklerin
72
Ankara'nn Gdl ilesi, Salihlerobas kaya st resim ve motifleri ile Trk karakterli yazlarn,
Hunlar Dnemi'nden kaldn dnmekteyiz.
73
Bu fiil, Eski Trkeden beri kartrmak, karmak anlamlaryla yrrlktedir (Geni bilgi iin bk.
Hseyin Namk Orkun, Eski Trk Yaztlar, Ankara 1987, s. 35; Ahmet Caferolu, Eski Uygur
Trkesi Szl, Ankara 1968, s. 52; DLT, s. 114-114).
74
Erol Gngr, Tarihte Trkler, stanbul 1999, s. 51.
75
Gza Fehr, Bulgar Trkleri Tarihi, Ankara 1999, s. 6-7, 15.
76
Talt Tekin, Tuna Bulgarlar ve Dilleri, Ankara 1987, s. 1.
77
Lszl Rsonyi, Tarihte Trklk, Ankara 1971, s. 132.
78
A. N. Kurat, IV-XVIII. Yzyllarda Karadeniz Kuzeyindeki Trk Kavimleri ve Devletleri, Ankara 2002, s. 65.
79
Kurat, IV-XVIII. Yzyllarda Karadeniz..., s. 31.

268

yerini igal eden Uzlarn uzun bir sre Yayk-dil sahasnda kaldklar
anlalmaktadr80.
Onlar, arkalarndan gelen Kumanlar / Kpaklarn basksyla yurtlarndan
ayrlmlar. Karadeniz kylarnda bulunan Peenekler, 860'tan itibaren
Uzlarn basksndan dolay dil / Volga'nn batsna gemiler, Uzlar da
onlarn boalttklar yerlere yerlemitir81. 985'te kuzey Rusya'da SuzdalRostov blgesinde, Orta dil'in batsndan, Sura, Oka ve Don nehirlerinin
balarna kadar uzandklar tahmin edilmektedir. 1036'da Kiyef Rusyas'nn
gneyine gelileri tarihe not olarak dlmtr82.
Uzlar, 1048'de Peenekleri bu defa Dinyeper boylarndan karp batya
doru srmlerdir. Bu bask yllarca srm, g dalgalar Avrupa'nn
ortalarna kadar devam etmitir83. 1055-60 yllarnda Orta Dinyeper boylarna
ulatklar bilinenler arasndadr84. Trklerin bu yllarda bat istikametine
glerinin ban Peenekler ekmektedir. Arkasndan Uzlar, daha geride
Kuman / Kpaklar yrmtr. G srasnda Peeneklerin terk etmek
zorunda kald yerleri Uzlar, onlarn boalttklar yerleri Kuman / Kpaklar
doldurmutur. Bu baskdan dolay Rusya ilerinde yaylan ok sayda Uz
topluluu kalmtr85. Bunlarn bir ksm Rusya'da Ros nehri boylarna
yerlemitir. Ayn yl Rus Knezleri, Uzlarn zerine sefer dzenlemiler, onlar
da bu sre ierisinde direnemeyince Tuna istikametine ekilmilerdir86.
1064-65'te altm87 bin haneden mteekkil Uzlar, Balkanlar'a byk bir
akn gerekletirdiler, Bizans ve Peeneklerin yenilgisine urayp geri
ekilmek zorunda kaldlar88. aman olan Uzlarn 1086'da babular
Gndodu'dur89.
Arkadan gelen bask iddetlenince, bir ksm Karadeniz'in kuzeyinde,
Dobruca civarnda kalm90, baka bir ksm ise Tuna'y gemi ve
80

Kurat, IV-XVIII. Yzyllarda Karadeniz..., s. 65.


brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, stanbul 2000, s. 182-183; A. N. Kurat, Peenekler,
stanbul, 1937, s. 150.
82
Kurat, Peenekler, s. 66.
83
Kurat, Peenekler, s. 150.
84
Faruk Smer, Ouzlar, stanbul 1992, s. 67.
85
Bu Trk boylarnn derme evleri, binek hayvanlar ve yaama tarzlar ile g etmeye son derece
uygundur. Dinleri de amanlk idi.
86
Kurat, IV-XVIII. Yzyllarda Karadeniz ... , s. 47.
87
Baz kaynaklara gre 600.000 nfustan bahsedilmektedir (Geni bilgi iin bk. Kurat, Peenekler, s. 151)
88
Rsonyi, Tarihte Trklk, Ankara 1971, s. 132; A. Zeki Velid Toan, Umum Trk Tarihi'ne
Giri, stanbul 1981, s. 158; Kurat, Peenekler, s. 150.
89
Kurat, IV-XVIII. Yzyllarda Karadeniz ... , s. 91.
90
Dobruca blgesinde kalan Uzlarn gnmzdeki Gagauzlarn bir blm olduu
dnlmektedir. Karadeniz'in kuzeyinde kalan Uzlar, daha sonra Rus hkimiyetine gemitir.
Bugnk Gagauzlarn byk ounluu Uzlardr. Dier blm ise Peenek ve Kuman Trklerinin
Hristiyanl kabul edenlerin torunlardr (Kurat, Peenekler, s. 151; Kafesolu, age, s. 195; Nevzat
zkan, Gagavuz Trkesi Grameri, Ankara 1996, s. 18).
81

269

Balkanlara inmitir. Dier bir ksm Rus Knezleri tarafndan hizmete alnarak
snr boyuna yerletirilmitir. Torsek ehrinin Uzlar yerletirmek iin
kurulduu bilinmektedir. Bu blgedeki Torin, Torkin, Torkskoye ve
Torkitsi yer isimlerinin de Uzlarn miras olduu kabul edilmektedir91.
Urfal Meteos, Kpaklarn Peenekleri ve Uzlar nlerinden srerek
Balkanlar'a kadar getirdiini; Peenek ve Uzlarn 1050-1051'de Bizans
topraklarna akn yaptklarn ve bir prensi esir ettiklerini kaydetmitir92.
Uzarn nnden batya doru ilerleyen Peeneklerin 1050'de Bizans
topraklarna girdii, Makedonya ve Bulgaristan'a yerletirildii ve onlarn
Hristiyanl kabul ettii bilinenler arasndadr. Gnmzde Romanya
snrlar ierisinde yer alan Erdel blgesinde yer alan Uzi Szoro (Uz Boaz)
Uzlarn hatras olarak kabul edilmektedir93.
Uzlar, 1065'te Tuna'y geip Balkanlar'a inince akncla karlar. Uzlar,
Tuna'dan sonra Peeneklerin arkasndan Makedonya, Trakya ve Selnik
taraflarna inmiler, buralar yamalamlardr94. 1065-66'da Bizansllar
ounluunu Ermenilerin oluturduu byk bir ordu ile Tuna tarafna
Uzlarn zerine yrr. Nehrin kysnda iddetli bir muharebe balar. Zorlu
bir savatan sonra Uzlar galip gelir. Bizans komutan Vasil'i de esir alrlar95.
Fakat Uzlarn bu aknlar kendilerine bir fayda getirmez. Aksine onlar
iin skntl gnler balar. Eski dmanlar Rus, Bizans ve Peeneklerin
saldrlar, souk, salgn hastalklar, alk onlarn toplu hlde krlmalarna
sebep olur. Birliklerini koruyamayan Uzlar, daldktan sonra bir ksm
Bizanslara, bir ksm geri dnp Ruslara snr96.
Uzlar, birliklerini kaybettikten sonra dzenli bir devlet kuramamlardr.
Bizansllar onlar arlkl olarak Makedonya'da iskn ettirmi, gerektiinde
paral asker olarak cephelere gtrmlerdir97. Makedonya'daki Trk
unsurunun kuvvetlenmesi de onlarn yerlemesi ile gereklemitir.
Bizans, Seluklu aknlarn durdurabilmek iin kendilerine snan Uz ve
Peenekleri Anadolu'ya geirmitir. Malazgirt Sava'nda Bizans tarafndaki
Ouzlarn saysnn 15.000 civarnda olduu tahmin edilmektedir98.
Diojen, Malazgirt Sava'nda Bizans ordusunun sa tarafna Uzlar, sol
tarafna da Peenekleri yerletirir. Savan tam kzt anda Peenek ve
91

Kurat, IV-XVIII. Yzyllarda Karadeniz ... , s. 67.


Urfal Meteos Vakayi-nmesi (952-1136) ve Papaz Grigor'un Zeyli (1136-1162), (Trkeye
eviren: Hrant D. Andreasyan), Ankara 1987, s. 91.
93
Rsonyi, age, s. 132.
94
Kurat, Peenekler, s. 150; Kafesolu, age. s 183.
95
Uzlar, Vasil iin ok ykl bir fidye isterler. Bizanslar, komutanlar Vasil'i bir Uz askerine rtbe
ve para vererek kurtarrlar (bk. Urfal Meteos Vakayi-nmesi, s. 123).
96
Smer, age, s. 67; Kafesolu, age, 184; Kurat, Peenekler, s. 152.
97
Faruk Smer, Ouzlar, stanbul 1992, s. 67-68.
98
Smer, age, s. 68.
92

270

Uzlar, Seluklular tarafna geerler. Bizans ordusu bir anda dalr99.


Bilindii gibi Seluklular, sava kazanr.
Saltk-nme'ye gre Saltk Gazi, Edirne ve Bat Trakya tarafna getiinde,
bu yrede yaayan ok farkl halklar karsnda bulur. Bunlardan bir ksm
Bizans kalnts olmaldr. Fakat nemli bir blm ise Ouzlardan nce gelen
gayrimslim Trklerdir. Bat Trakya'da bulunan Uzga, 1530 tarihli tahrir
defterine gre Edirne'ye bal Uzga karyesi ve Uzga mezras100, Selanik'e bal
Uzguraf karyesi, Ilca'ya bal Uzgurova karyesi, Bedri nahiyesine bal
Uzgurova mezras101, Vltrn livas-Lab nahiyesine bal Uzunak karyesi,
Hersek livasna bal Uzbiya karyesi102, Ohri'ye bal Uzgur kenisesi, lbasan
livasna bal Uztoror karyesi, Avlonya livasna bal Uskurgojde karyesi, Usyot
karyesi, Uzgurale karyesi, Uzguralie, Uzgurat karyesi ve Uzgurat mezras
(Avlonya kazasna bal)103 yer adlar Uzlarn miras olmaldr.
2. Saltk-name'ye Gre Gagauzlar:
Saltk-name'de verilen bilgilere gre gnmzde Romanya'ya bal
Babada blgesinde Hristiyan Trkler bulunmaktadr. Hatta Saltk-name'nin
giriinde geen: "Rivayet edenler yle anlatrlar ki Sar Saltk'n asl ismi,
Hzr'dr. ... Onun ok sayda gazanamesi ile ok sayda cengi vardr.
Kfirler, "Baba" diye yd ederlerdi. On iki yerde makam vardr. Baba
dedikleri Babada'n Sar Saltk fethetmitir. Hl kasabada makamlar ve
tekkesi bulunmaktadr. Tekkenin koyunu ve sr oktur"104 bilgisinden
anladmza gre Babada ismi de bizzat Sar Saltk'tan gelmektedir.
Saltk-name'de verilen bilgilere gre Babada ve Babada'da yaayanlar
Saltk Gazi iin ok nemlidir. Saltk Gazi Kefe'ye giderken Babada'da bir
bey karsna kar. Olayn devam yle geliir: "Bu tarafta erif (Saltk
Gazi), bir hisarca yetiti. Beyi, karlamaya geldi. Server'e hizmet etti,
nimet getirdi ve iman arz kld. erif, o beye izzetler edip hogrd. O bey: 'Server! Kerem et, bu yerde bir makam edin. Oturalm, kfirler ile gaza
edelim, dedi. erif: '-Ya melik! Beni mazur gr. ok uzun zamandr Kefe
tarafndan ve Mslmanlardan ayrym, dedi. O bin kiiden yzn, o
beyin yannda brakt. Beyin adna, Papa Dimitri derlerdi. erif ona, 'brahim'
diye ad koydu. Ayrca oradaki kaleye ve ehre, "Baba" diye ad koydu"105.
Saltk Gazi, Babada ve Dobruca'ya uradnda hep itibar grr. nk
bu evrede yaayanlar onun dostudur: "Bir sre sonra, Tolcan denilen yere
ulatlar. Tuna'nn st idi. Orada yaayanlar, Server'e dost idiler. Denizin
99
100
101
102
103
104
105

Urfal Meteos Vakayi-nmesi, s.142.


370 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Rum-ili Defteri I (937/1530), Ankara 2001, s. 119.
167 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Rum-ili Defteri I (937/1530), Ankara 2003, s. 88, 117.
167 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Rum-ili Defteri II (937/1530), Ankara 2003, s. 65, 116.
367 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Rum-ili Defteri III (937/1530), Ankara 2008, . 95, 100.
Necati Demir-M. Dursun Erdem, Saltk Gazi Destan, Ankara 2000, s. 21.
Demir-Erdem, age, s. 121.

271

dier sahilinden onlarn zerine kfirler gelip hcum eylemiler. Ne kadar


gemileri varsa hepsini yakmlar. ... Seyyid, suyu tekrar beri eti, Baba'ya
gelip bir sre orada dinlendi. Oradan da geri Dobruc'a geldi. Melikler ile
sohbet etti. Seyyid'in bu blgede beylie koyduu adamn says, yaklak
yz idi. erif, oradan da ayrlp gitti. Bir sre sonra Edirne Kale'sine
eriti"106. "... erif oradan ayrld, Dobruc ilindeki zaviyesine geldi. Oradan
da gt, halk daha nce imana gelen bir kaleye geldi. Oraya, Baba diye ad
vermilerdi. Tuna'ya yakn idi. Oraya geldi, halk ile muhabbet etti. Sonra geri
dnd. Giderken bir makama urad. Orann meliki, erif'i karlad.
Ziyafetler verildi. Seyyid'i gzel bir ekilde arladlar"107.
Ukrayna'nn smail ehrinin nasl bu ad ald da Saltk-name'de rivayet
edilmektedir. Saltk Gazi bir gn Babada'a gider. Orada yal bir papaz Saltk
Gazi'yi karlar. Bu blgenin beyi stefan, Hz. Peygamberi ryasnda grmtr.
Saltk Gazi gelince stefan, Mslman olur. Saltk Gazi de onun adn smail
olarak deitirir ve bu blgeye bey olarak grevlendirir. smail, Saltk Gazi lene
kadar hem Babada blgesinin beyi hem de onun gaza arkada olarak eserde
zikredilir. Ayrca Saltk Gazi, Babada'da bir zaviye yaptrr. Zaman zaman
ailesi ile buraya ger. Eserde Saltk Gazi'nin Babada'a onlarca kez nasl gidip
kald ve burada dinledii anlatlmaktadr108.
2.Saltk-name'ye Gre Anadolu'dan Gagauzya'ya Gen Trkler:
Kaynaklara gre Mslman Trkler, Rumeli'ye 1350'li yllarda gemiler,
1360'da Edirne'yi fethetmilerdir109. Hlbuki Saltk-nme'ye gre Mslman
Trklerin Trakya'ya geii, 1200'l yllarn ortalarna kadar gitmektedir110.
Kaynaklardan anlaldna gre Sultan I. Murad'n kalc fethinden
yaklak 100 yl nce Bat Trakya fethedilmi, fakat birka kez el
deitirmitir.
Kaynaklarn
yetersizliinden
dolay,
bu
durum
kesinletirilememitir. Saltk-nme 111 veya dier adyla Saltk Gazi Destan,
Bat Trakya ve Edirne'de kaleme alnmtr 112.
106

Demir-Erdem, age, s. 277.


Demir-Erdem, age, s. 303.
Demir-Erdem, age, 279-650.
109
k Paaolu Tarihi, (Hazrlayan: Atsz), stanbul 1992, s. 50-51.
110
ncelikle unu belirtmek gerekir ki Bat Trakya snrlar ierisinde kalan Lavara'nn eski ad
Saltkky, Valtos'unki ise Saltkl'dr. Saltk Gazi ile ilgili olan bu iki yer adnn Bat Trakya
corafyasnda yer almas, gerekten ilgi ekicidir. Saltk Gazi'nin pek ok yerde trbesi ve makam
bulunmaktadr. Saltk-nme'ye gre, Saltk Gazi'nin kendisinin ve gaza arkadalarnn Bat
Trakya'nn Trklemesinde ve slamlamasnda byk rol olmutur. Saltkky (>Lavara), Saltkl
ky (>Valtos), Karaishakl ky (>Sakkos), Yeni Umurbeyli ky (>N. Cheimoneio), Eceky
(>Lepti) yer adlar da bunun en nemli delilleri arasndadr.
111
Saltk-nme'nin nshalar: 1. . H. Uzunarl'nn Topkap Saray Mzesi Ktphanesinde
bulduu ve Abdlbaki Glpnarl'nn tantt nsha. Eser, ktphanenin Hazine Blm 1612
numarada kaytl olup 618 sayfa ve ciltten olumaktadr. Batan eksik olan nsha, 1591 ylnda
istinsah edilmitir. 2. Dr. Mjgn Cunbur'un Mill Ktphanede bulduu nsha ise hlen ayn
ktphanede, Yazma Eserler Blm 64 numarada kaytldr. 283 yapraktan oluan eser, batan ve
107
108

272

Saltk-name'nin birinci ciltteki "Sar Saltk'n Rumeli'ye Gemesi", "Sar


Saltk'n stanbul ve Balkanlara Seferi"; ikinci ciltteki "erif'in Rum line
Gemesi", "Firengistan'n Fethi ve Sedd Hikayesi", nc ciltteki "Ayas
Bey'in Eflak Meliki ile Cenk Etmesi", "Umur Bey'in Rumeli'ye Gemesi ile
Osman Gazi ve Evladnn Rumeli'ye Gemesi" blmleri, Ouzlarn
Balkanlar'a ve Dou Avrupa'ya glerini anlatmaktadr. Saltk-name'nin
bahsedilen blmleri ve dier blmleri Ouz Trklerinin tarihi asndan
tarih kaynaklarla karlatrlarak tek tek incelenmelidir.
Saltk-nme'den anlaldna gre Sar Saltk, XIII. yzylda yaam,
Anadolu ve Rumeli'nin Trkler adna fethinde birinci derecede rol alm bir
Trk kahramandr. O, Sinop'ta domu, hayatta olduu sre ierisinde
ktaya daleti, doruluu ve aydnl bu ilimizden hareket ederek
gtrmtr. Hayatnn daha sonraki yllarnda Edirne'ye tanm, buray
"gaziler oca"113 ve "fetih kaps" durumuna getirmitir. Sar Saltk'n
faaliyet alan, yukarda da bahsedildii gibi Anadolu'dan balar. Daha sonra
hakszlk, kanunsuzluk, zulm ve ktlklerin bulunduu btn yeryzne
uzar. Yani Sar Saltk, nerede ktlk, kanunsuzluk ve zulm varsa
dzeltmek iin oradadr.

sondan eksiktir. stinsah tarihi belli deildir. 3. Bor'daki Halil Nuri Bey Ktphanesinde bulunan
nsha, 17292 numarada kaytl olup 2 ve 3. cildi iermektedir. 499 yapraktan ibaret olan eser,
1578'de Edirne'de istinsah edilmitir. 4. stanbul niversitesi Ktphanesi bn'l-Emin Mahmut nal
Blm 3056 numarada kaytl olan bu nsha, 95 yapraktan mteekkil olup 1733 ylnda Emin b.
Halil tarafndan istinsah edilmitir. 5. Mill Ktphane Yazma Eserler Blm A. 2897 numarada
kaytl olan yazma, 170 sayfadan ibarettir ve mstensihi belli deildir. Fahir z, Mjgn Cunbur,
kr H. Akaln ve Kemal Yce yukarda saylan nshalar zerinde kymetli aratrmalar
yapmlardr. 6. Hlen Necati Demir'in ahsi kitaplnda bulunan altnc nsha ise Gaziantep'in
Sarsalkm kynde bulunmutur. Ba ve sonu tam olan tek nshadr. 29 x 18 cm. ebadndadr.
Siyah deriden yaplm cilde sahiptir. Yazma, Bekirli Gen Osman-zde lkapl Yusuf olu mer
tarafndan, Eb'l Hayr- Rm'nin Saltk-nme'sinden 26 Recep 1279 / 1863'te istinsah edilmitir. Bu
nsha hakknda Necati Demir tarafndan iki tantma yazs yazlmtr.
112
Saltk Gazi ile ilgili rivayetler, XV. yzylda halk arasnda, zellikle Balkanlar'da, yaygn olarak
anlatlmaktayd. Bu durum, Cem Sultan'n dikkatini eker. Yanndaki grevlilerden biri olan Eb'l Hayr-
Rm'yi, Sar Saltk ile ilgili rivayetleri toplamak zere grevlendirir ve Saltk Gazi'ye ait menkbelerin
yazya geirilmesini salar. Eserin yazarnn verdii bilgilere gre, Saltk-nme'nin yazl yedi yl
srmtr. Dolaysyla eser, Eb'l Hayr- Rm tarafndan 1473-1480 yllar arasnda, Edirne'de yazlmtr.
113
"Naildr kim Andriyye, Server elinde r bir yl olup Mslmnlar elinde bang- dn urulur
im-i slm oldlar. zler oca old. zler oca olduna sebeb oldur, zra zler anda
dirnek iderlerdi. Dn uvvet utup slm ehlin tat idi, mbrek yir idi, utlu mam idi. Andan
her yire zler uur grrlerdi ve Seyyid zlere vaiyyet iderdi ki dyim; y gzler ber-rdr
olasz. Bu oca znhr terk eyleme kim sadetmendler yiridr, dirdi. Ol vat Suln Seyyid,
Andriyye'de otururken bir a yarnlarla Tunca kenr zere bir besi var idi, dim anda seyr
iderdi, ilh obet iderdi". (Demir-Erdem, Saltk-nme, s. 461).

273

Saltk Gazi'nin Balkanlar'da, Anadolu'da, Kafkaslar'da, Orta Asya'da pek


ok trbesi ve makam bulunmaktadr114. Bunlarn bir ksm, muhtemelen
XIII. yzyldan kalmtr.
Saltk-nme'ye gre Saltk Gazi, Edirne ve Bat Trakya tarafna getiinde,
bu yrede yaayan ok farkl halklar karsnda bulur. Bunlardan bir ksm
Bizans kalnts olmaldr. Fakat nemli bir blm ise Ouzlardan nce gelen
gayrimslim Trklerdir. Bat Trakya'da bulunan Uzga115, Balabanky116
(>Dialampi), Komara117, Tatarky (>Seterna), Tatar Yeniky (>Neochorl) yer
adlar, muhtemelen Mslman Ouz ncesi Trklerin mirasdr.
114

Geni bilgi iin bk. kr Haluk Akaln, "Sar Saltuk'un Trbe ve Makamlar zerine", 1.
Uluslararas Trk Dnyas Eren ve Evliyalar Kongresi Bildirileri, Ankara 1998, s. 9-28.
Uzlarn Karadeniz'in kuzeyinden dald yllarda, ounlukla batya gitmekle beraber, bir ksm
gneye inerek Orta ve Dou Karadeniz blgesine yerlemitir. Yomra ilesine bal zdil beldesinin
eski ismi, Uzmesehor'dur. Yine Yomraya bal Kratl kynn nceki ismi ise Uzarak'tr.
Trabzon'da Uz Meras (Yazoba kynde-Srmene), Guzari (Adack beldesi, Benlita mahallesiAkaabat) bulunmaktadr. Ayn yrede, Demirciler kynden doup Yomra ile merkezinin hemen
yanndan denize dklen Uz Deresi'nin isim babas da Uzlar olmaldr. Tahrir defterlerinde Maka'ya
bal Guzari adl ky de Ouz / Uz kelimesinin bozulmu biimi olmaldr. Trabzon'un hemen
batsnda da Uzlarla ilgili olduu dnlen yer isimleri bulunmaktadr: Giresun'un Uzgur ky ve
Melikli kyne bal Uzgara mahallesi. Ordu ve Giresun yresi azlarnda Uzgurlu, "iten
pazarlkl, ekingen" anlamlarna gelmektedir (Geni bilgi iin bk. Necati Demir, Orta ve Dou
Karadeniz Blgesi'nin Tarih Alt Yaps, Ankara 2005, 37-40).
116
Balaban, Trke bir isim olup Kpak Trklerinin bir oymann addr (Kafesolu, age, s. 194,
371, 394; M. Fuat Kprl, "Balaban", A, C. II, s. 263-268; Hilmi Gktrk, Trk Mhr, s. 152153). 1486 ylnda kaleme alnan tahrir defterinde, Of ilesine bal Balaban karyesi ve Balaban
Deresi bulunmaktadr. 1515 ylnda, Of'ta 28 hane Balaban'n yaad tahrir defterinde aka
kaytldr (Bostan, age, s. 345, 339).
117
Fergane civarnda yaayan Sakalarn bir ubesi olarak kabul edilmektedirler ve Trk'trler.
Bulgarlarn atas olabilecei de sylenmektedir (A. Zeki Velid Togan, Umum Trk Tarihine Giri,
stanbul 1981, s. 407). Pomponius Malea, I. yzylda Karadeniz evresindeki kavimleri sayarken
Khomorae (Komar) ve Khomani (Kumanlar) lere de yer vermektedir (Pomponius Malea,
Chorographia, (Editr: C. Frick), Lipsiae 1880, s. 13). Ayrca Kaspium (Hazar) Denizi'nin
yukarsnda yaayan Komarilerden de bahsetmektedir (Malea, agy). O, Kumarlarn, Kumanlarla ayn
Trk boyu olabilecei grndedir. Komar / Komar, Yunan tarihileri tarafndan Trk kavimleri
arasnda da saylmtr (A. Zeki Velid Togan, Umum Trk Tarihine Giri, stanbul 1981, s. 407'den
naklen). Trkiye'de, Komarlarla ilgili pek ok yer ismi bulunmaktadr: Kumar ky-Merkez
Ktahya; Kumarlar Etili buca, an-anakkale; Kumarl Tecirli-Osmaniye; Kumarl AndrnMara; Kumarl Gksun-Mara; Kumarl aramba-Samsun; Kumarl Boyabat-Sinop; Kumarl
Kangal-Sivas; Kumarta Merkez-Afyon; Kumarta Kalecik-Ankara; Van'n Erci ilesi kizal
kynn eski ismi Komar; Afyon Sincanl Akdeirmen kynn eski ismi Kumar'dr. Of'un Bar
kynn nceki ismi ise Komarit'dir (ileri Bakanl, Kylerimiz, Ankara 1968, s. 384, 707, 709).
Komare (Yomra), Komar ky (Sinop), Akaabat'n Demirci kynn bir mahallesinin ismi
Komarl'dr. Trabzon merkez ile, Akaabat merkez ile ve kyleri, Stl beldesinde oturan ok
sayda ailenin soyad Komar'dr. Balkanlar'da, Macaristan'da arkeolojik aratrma yaplan ve Macar
kltrnn tarihi asndan nemli eserlerin bulunduu bir yerin ismi, Komaromban'dr.
Budapete'nin kuzey batsnda Komaran kalesi, Selnik yaknlarnda Komaran nahiyesi
bulunmaktadr. Ltince Rhododendron Ponticum'un Orta ve Dou Karadeniz Blgesi'nin baz
yrelerindeki ismi Kumar iei'dir. (Geni bilgi iin bk. Necati Demir, Orta ve Dou Karadeniz
Blgesi'nin Tarih Alt Yaps, Ankara 2005, 37-40).
117
Demir-Erdem, age, s. 279.
115

274

Yukarda da bahsettiimiz gibi Sar Saltk, hayatnn daha sonraki


yllarnda Edirne'ye tanmtr. Mslman Trkleri, Anadolu'dan Rumeli'ye
gtrm ve bu blgeye yerletirmitir.
Gagauz tarihi konusunda Saltk-name, belki de en nemli kaynaklardan
birisidir. Esere gre Gagauzlarn bir blm, Saltk Gazi tarafndan Anadolu,
zellikle de Konya yresinden Edirne'ye geirilen Ouz Trkleridir. Sar Saltk,
hayatnn daha sonraki yllarnda Edirne'ye tanm, buray "gaziler oca" ve
"fetih kaps" durumuna getirmitir. Anadolu'dan Rumeli'ye, Mslman Trkleri
gtrm ve bu blgeye yerletirmitir. Bu glerden biri Saltk-name'de yle
anlatlmaktadr: "(Saltk Gazi), oradan kalkp Sultan Alaeddin'in yanna gitmek
zere Konya'ya yneldi. Beyler ve halk, erkekten ve diiden her kim varsa
Seyyid'i karlamaya geldiler: 'Sultan Baba geldi', diye karladlar. Mbarek
elini ptler. Sultan da geldi. Atlarndan indiler, grtler. Geri atlarna bindiler,
ehre geldiler. Server'i misafir ettiler. Sultan ile Seyyid, Ulu Cami'ye gelip halka
vaaz ve nasihatler ettiler: 'Din iin gayreti elden brakmayn. Dinin doru sayd
eylerin aksini yapmayn. Zulmden saknn', dediler. Halk barp alat: '...
Sizler gaza niyetine kp ev ve yurt ile Edirne'ye gidiniz. Zira buradaki
ibadetten, oradaki yatp uyumak hayrldr. Kald ki orada ibadet de edersiniz,
sevaplar kazanrsnz', deyip halk hep o tarafa ynlendirdi. O sz zerine Konya
diyarndan bin ev gt. Gaza niyetine Rumeli'ne ve Edirne'ye gittiler. Edirne
Kalesi'ne girip oturdular. Etrafta gazalar ederlerdi". Bu rivayetlere gre
Mslman Trkler, Balkanlar'a Saltk Gazi zamannda, XIII. yzylda gemi ve
Rumeli'nin muhtelif blgelerine yerlemitir. Bu Mslman Trklerin nasl
aresiz kalarak Hristiyanlatklar da eserde anlatlmaktadr.
Bu rivayetlere gre Mslman Trkler, Balkanlar'a Saltk Gazi zamannda,
XIII. yzylda gemi ve Bat Trakya da dhil Edirne evresine yerlemilerdir.
Saltk-name'ye gre Seluklular dneminde anakkale Boaz'n geip
Edirne ve evresine yerleen pek ok Trk grubu da bulunmaktadr. Saltkname, 1200'l yllarda, Saltk Gazi zamannda blgeye yaplan gler,
isknlar, savalar ve tarih olaylar zerine kaleme alnm bir eserdir.
Saltk Gazi, Balkanlarda bir sava srasnda ehit olur. ehit olmadan nce:
"... Ben giderim! Siz beni ykayp kefenleyin. Alp mumumun yanna gtrn.
evredeki beyler sizden benim lm isterler. Birer tabut hazrlayn. Bir gece
dursun, adamlarna verin. Ben o tabutlarda grneyim. Benim tabutumu her yere
koyun. Sizler de koyduklar zaman grrsnz, dedi"118. O yzden Saltk
Gazi'nin kabrinin ok yerde olduu rivayet edilmektedir.
Saltk Gazi ldkten sonra gaza arkadalar lyas Gazi, Ahmed Gazi, smail
Gazi, brahim Gazi ve shak Gazi kalr. lyas Rumi, yllarca Edirne ve evresini
savunur. Fakat Srplar, Bulgarlar, Ruslar, Bodanllar, Eflakllar, Hrvatlar
yllarca Edirne'ye saldrdlar. lyas Gazi, Ahmed Gazi, smail Gazi, brahim Gazi
118

Demir-Erdem, age, s. 620-621.

275

ve shak Gazi eitli savalarda ehit olduktan sonra Edirne'de yaayan


Mslman Trkler, Anadolu'daki beyliklerden de yardm gelmeyince,
stanbul'daki Bizansllarn da basksyla buradan Tuna Nehri'nin gneyine doru
gerler119. Saltk-name'de gneye gen Trklerin en son nereye ulatndan
ve akbetlerinin ne olduundan bahsedilmez. yle anlalmaktadr ki Edirne'den
gneye gen Trkler, buralarda soydalar ile karlap kaynatlar, daha sonra
da Hristiyanl kabul ettiler. Nitekim Yazcolu Ali'nin kaleme ald Selukname'de bu konu aydnla kavuturulmutur.
3. Seluk-name'ye Gre Anadolu'dan Gagauzya'ya Gen Trkler:
Gagauzlarn kk tarihi ile ilgili dier bir eser de XIV. yzylda Yazcolu
Ali tarafndan Trke olarak kaleme alnan Seluk-name, dier adlaryla
Tevrih-i l-i Seluk, Trih-i l-i Seluk ve Ouz-nme adl eserdir120.
Eser, XIV. yzylda Yazcolu Ali tarafndan Trke olarak kaleme
alnmtr ve Seluklu Devleti ile Ouz Trklerinin en nemli
kaynaklarndan biri durumundadr. Eserin stanbul Topkap Saray
Mzesi'nde (Revan nu. 1390-1391) iki ve Paris Bibliotheqe Nationale'de bir
olmak zere nshas bulunmaktadr. Eserde Saltk Gazi'nin Anadolu'dan
gtrd Trkleri, Dobruca blgesine nasl yerletirdii ayrntlaryla
anlatlmaktadr. Seluk-name, 1300'l yllarn eseri olmakla bu konuda daha
da nem kazanmaktadr.
1196'da Moollarn gl bir ekilde dnyaya almasndan sonra Asya
ve Avrupa'da dnya pek ok olaya ahit olmutur. ki ktaya yzlerce yl
Moollar ekil vermitir. Seluklularn 1243'te Kseda'da Moollara
yenilmesi ile Anadolu Seluklu Devleti kmeye balamtr. Seluklu
Devleti'ne bal, gayrimslim ve Trk beylikler ya kendi balarna buyruk ya
da Moollara bal hareket etmeye balamlardr.
II. Gyaseddin Keyhsrev ldnde oullar zzeddin Keykavus,
Rkneddin Kl Arslan ve Alaeddin Keybubat arasnda taht kavgalar balar.
zzeddin Keykavus, devlet adamlarnn destei ve teviki ile 1246'da tahta
119

Demir-Erdem, age, s. 625Seluk-name, dier adlaryla Tevrih-i l-i Seluk, Trih-i l-i Seluk ve Ouz-name btn Trk
dnyasnn ortak eseridir. Bir baka syleyile hibir eser, Seluk-name kadar btn Trkl kucaklamamtr.
Trkln dip tarihini ve ortak gemiini, dnya zerine yayln, Trk boylarnn birbiri ile akrabaln,
ilikilerini en gzel ve en detayl bir ekilde bu eserde grmekteyiz. Ayrca Byk Okyanus'tan Balkanlar'a,
Kuzey Buz Denizi'nden Umman Denizi'ne, Afrika ortalarna kadar yaylan Trkln birletirildii tek eser
galiba Seluk-name'dir. slamiyet ncesi Trk kavimleri, Mool kavimleri ve Trklerin bir kolu olan Ouzlarn
dip tarihini iermektedir. Ayrca Seluklu Dnemi, Beylikler Dnemi ve Osmanl Dnemi tarihidir. Ouzname'nin corafyas, Trklerin dip tarihinden de bahsetmesi dolaysyla btn Trk Dnyasn ve Moolistan'
iine alan blgedir. Dolaysyla Yazcolu Ali; Byk Okyanus'tan Balkanlar'a, Kuzey Buz Denizi'nden
Arabistan llerine, Afrika ktasnn ortalarna kadar uzayan bir corafyadan sz etmitir. Yazl tarihi
konusunda farkl grler vardr. Baz aratrmaclar 827/1423 tarihini esas almlardr. Fakat II. Murad'n
1421'de tahta ktn dikkate alrsak bu kadar byk bir eserin iki yl gibi ksa bir zamanda yazlabilmesi
mmkn grnmemektedir. Eser muhtemelen 1436'da bitirilmitir. Yazcolu Ali, eserini Fatih Sultan
Mehmed'in babas II. Murad'a (saltanat yllar: 1421-1451) takdim etmitir.

120

276

kt. II. zzeddin Keykavus dneminde Moollar Trkiye Seluklu


Devleti'nin i ilerine ziyadesiyle karyorlard. Neticede devleti karde
arasnda paylatrdlar. Ksa bir sre sora II. Alaeddin Keybubat ld. II.
zzeddin Keykavus, kardei Kl Arslan' yenerek lke ynetimini ele ald.
II. zzeddin Keykavus, Moollara vergi vermemek ve onlar Anadolu'dan
atmak iin bir gayret iine girdi. Altn Orda Devleti'nden ve Msr
Memlkleri'nden yardm istedi. Onu, Mool Baycu Noyan'a ikayet ettiler.
Baycu Noyan, Konya zerine yrd. II. zzeddin Keykavus, Konya'y
brakp Antalya'ya kat. Kendi komutanlarndan Ali Bahadr, Sivrishisar'a
bir ordu toplad. Rkneddin Kl Arslan, Mool askerlerini onun zerine
gnderir, Ali Bahadr yenilir. II. zzeddin Keykavus, lkesinden artk umudu
kesince Bizans mparatoru Mihael Paleologos (Faslyos)'tan durumu
bildirmek ve ondan yurt talebinde bulunmak zere adam gnderir. Daha
sonra kendi temin ettii kadrgalarla "Antalyya'dan etfal ve ayal ve
vlidesiyle Faslyus atna stanbul'a gitdi"121.
Bundan sonraki olaylar Seluk-name'de yle anlatlmaktadr: "...
Faslyus anu ikrm ve taminde yet mblaa ald ve kendye ve
eb- eyna olu tekellf itdi ve ulu onulular lup o nimetler
dkdi ve baler itdi. yle ki nz u namet ve rata msara olup
vaanlarn unutdular ve her gn u irete mel idiler. n Al
Bahdur, onya avlsinde Elt Ben Krubn sarynda emr-i r
Uurlu ittifyla cemiyyet idp onya'ya Suln Rkneddn'i murat
itmege varduda yolda mnhezim olup U arafna dm-idi ve U
arafnda hbir uraca yiri yo-d. Ve dyim U Trkleri errinden oruy-la yrrdi ki dutup Suln Rkneddn'e gndermeyeler, av ve
nkeriyle ol da stanbul'a, Suln zzeddn idmetine mteveccih old.
Faslyus an o dutd, env kerem ve enf- niam birle an mzeyyen
ve mneim ld ve buyurd ki gir evvelki gibi Suln zzeddn
idmetine ola. Ve bir a kerre Faslyus'u Rm ilinde dmnlar hir old,
Al Bahdur' anlaru define gnderdi. Al Bahdur armet ve
bahdurlyla Faslyus'u dmanlarn ahr eyledi. Ol vsa birle anu
mertebesi Faslyus atnda yceldi var u meti ziyde old ve her kerret
Faslyus haznesinden aa ilatlar ve ml ve nimet irirdi.
Bir gn Suln zzeddn ve Al Bahdur, Fasliyus'a eyitdiler, "Biz
Trk yifesivz, dyim ehirde durmazuz. Darada bize yir ve yurt olsa
Anadol'dan bize taallu Trk evldn getrp anda yaylasavuz ve
lasavuz." didiler.
Fasliyus, Dobruca ilini ki ey tavar, bcerek tender st ve b ve havs b
av yirleridr, anlara yir yurt vir. Anadol'da kendlere taallu Trk obalarn
el altndan aber itdiler, la banesine zni'e inp az mddetde skdar'dan
121

Yazcolu Ali, Seluk-nme, s. 749.

277

o Trk evi gdi. Merm mafr aru altu anlarula bile gedi. olu
zamn Dobruca ilinde iki pre Mslmn ehri ve otuz r blk Trk
obalar var-d. Faslyus'u dmanlarna cevb idp ahr iderlerdi"122.
Eserin ilerleyen blmnde buraya gen Trklerin akbeti u ekilde
anlatlmaktadr: "Ol trde Rm ilinde, Dobruca vilayetinde duran Mslimnlar,
all Ece-y-ile gp gemi-y-ile arasi iline gediler. Zr Anadol'da fetret olup
abr mnat old-y-d ve Rm ilinde Ular Begleri urc idp Faslyus
zerine mstevl olup Rm ilin ekerin almlard. Ol sebebden anlardan
enp gp Anadol'ya gediler. Rm ilinde alanlaru oy, aru altu fevt
oldundan ora mrted ve ariyn oldlar"123.
yle anlalmaktadr ki II. zzeddin Keykavus ile Dobruca yresine giden
Mslman Trkler de gelien siyasi ve sosyal artlarla Hristiyanl kabul
edip bu yrede kalmlardr.
Kuzeyde, Dobruca ve evresinde yaayan Trklerin, XI. yzyldan
itibaren, Sinop zerinden Anadolu ile irtibat iinde bulunduu, iki taraftaki
Trklerin birbirinden haberdar olduu, hatta ticaret veya baka sebeplerle
gidi gelilerin yapld her iki eserde de sk sk rastlanan konudur124.
Sonu:
Gagauzlarn ad, tarihi ve kltr konular, ilgili bilim adamlarn hep
megul etmitir. Onlar hakknda pek ok akademik alma yaplmtr. Fakat
Gagauzlarla ilgili pek ok karanlk nokta ve sr bulunmaktadr.
Saltk-name, Osmanl fethinden nce blge hakknda bize nemli bilgiler
ulatrmas bakmndan ok deerlidir. Bu dnem konusunda bilgi veren
dier bir eser de Yazcolu Ali'nin Tevarih-i l-i Seluk adl eseridir.
Gagauz Trkesinde Kuman-Kpak Trkesi zellikleri olmasndan
dolay, bir ksmnn Karadeniz'in kuzeyinden gt anlalmaktadr.
Bununla birlikte Gagauz Trkesinde yer alan Arapa ve Farsa kelimeleri
ile slam dini ile ilgili terimlerin bulunmas, Nasrettin Hoca fkralarnn ve
Krolu Destan'nn yaygn olarak anlatlmas, manilerin Trkiye'deki rneklere
benzemesi, k Garip, Arzu ile Kamber, Tahir ile Zhre gibi halk hikyelerinin
Trkiye'den derlenenlerle ortak olmas, Anadolu balantsn ortaya
koymaktadr. Ancak bu balant Seluklu Dnemi'nde mi Osmanl Dnemi'nde
mi gerekleti? Bu da bilinmeyenler arasndadr.
Her eye ramen Yazcolu'nun kaleme ald Ouz-name, Gagauzlar
hakknda nemli bilgiler iermektedir. Ouz-name'ye gre II. zzeddin
Keykavus, Dobruca'ya gtnde burada Mslman ehri, otuz krk
Trk obas bulunmaktadr. Bu Trk ehri, Saltk Gazi ile Konya'ya gen,
o ldkten sonra Tuna'nn gneyine yerleen Trkler olmaldr. Dinleri
122
123
124

Yazcolu Ali, Seluk-nme, s. 749-751.


Yazcolu Ali, Seluk-nme, s. 888-889.
Yazcolu Ali, Seluk-nme, s. 828-829.

278

hakknda bilgi verilmeyen otuz-krk Trk obas ise muhtemelen Karadeniz'in


kuzeyinden gelen Hun, Bulgar, Hazar, Peenek, Uz ve Kuman boylardr.
Bizans mparatoru VIII. Mihael Paleologos (1258-1282), Bulgar snrn
emniyet altna almak iin dank bir durumda bulunan Trk boylarn bir
araya toplayp onlar Dobruca yresinde iskn ettirmitir. Dolaysyla Hun,
Hazar, Bulgar, Peenek, Uz, Kuman ve Seluklu Trkleri burada bir araya
gelip bir topluluk oluturmulardr. Balk isimli bir Trk beyi, bu birlii
Balk yresinde Gagavuz Devleti hline getirmitir.
Btn bunlardan anlalmaktadr ki Gagauzlar; kuzeyden gelen Bulgar
Trkleri, Kuman Trkleri, Peenek Trkleri ve Ouz Trkleri ile
Anadolu'dan Mslman olarak gidip orada Hristiyanl kabul eden
Trklerin oluturduu bir Trk topluluudur. Fakat farkl Trk boylarnn bir
araya gelmesinden oluan topluluun Gagauzlar ad ile ortak anlmasnn
nasl gerekletii de merak konusudur.
Ouzlarn bilinen ilk byk g dalgasnda gidenlerin Gk Tanr inancna
bal olduklar, kaya zerine yazdklar yazlardan ve figrlerden
anlalmaktadr. Ancak Bizans ile temas kurduktan sonra Hristiyanl
benimsedikleri tarih kaytlarda aktr.
Gagauzlarn tarihi, dili ve kltr incelendiinde dil, halk edebiyat
rnleri, hatta Gagauzlar arasnda anlatlan Nasreddin Hoca fkralarndan
anlaldna gre onlarn Anadolu ile de balantlar olduu aktr.
Balant, Anadolu'da ve Rumeli'de yazlm iki eserde daha da
netlemektedir. Bunlardan biri, Saltk-name'dir. Saltk-name; Balkanlar,
Romanya, Ukrayna, Moldava hatta Krm corafyas ierinde kalan blgede
yaayan Trkler konusunda ok geni ve detayl bilgiler iermektedir.
Kaynaka: 167 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Rum-ili Defteri I (937/1530), Ankara
2003. 167 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Rum-ili Defteri II (937/1530), Ankara 2003.
367 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Rum-ili Defteri III (937/1530), Ankara 2008. 370
Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Rum-ili Defteri I(937/1530), Ankara 2001. kr Haluk
Akaln, "Sar Saltuk'un Trbe ve Makamlar zerine", 1. Uluslararas Trk Dnyas Eren
ve Evliyalar Kongresi Bildirileri, Ankara 1998, s. 9-28. k Paaolu Tarihi,
(Hazrlayan: Atsz), stanbul 1992. Ahmet Caferolu, Eski Uygur Trkesi Szl,
Ankara 1968. Necati Demir-M. Dursun Erdem, Saltk Gazi Destan, Ankara 2000. Necati
Demir, Orta ve Dou Karadeniz Blgesi'nin Tarih Alt Yaps, Ankara 2005. Gza Fehr,
Bulgar Trkleri Tarihi, Ankara 1999. Erol Gngr, Tarihte Trkler, stanbul 1999. Harun
Gngr-Mustafa Argunah, Gagauz Trkleri, Ankara 1991. ileri Bakanl, Kylerimiz,
Ankara 1968. brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, stanbul 2000. Akdes Nimet Kurat,
Peenekler, stanbul, 1937. Akdes Nimet Kurat, IV-XVIII. Yzyllarda Karadeniz
Kuzeyindeki Trk Kavimleri ve Devletleri, Ankara 2002. Pomponius Malea,
Chorographia, (Editr: C. Frick), Lipsiae 1880. Hseyin Namk Orkun, Eski Trk
Yaztlar, Ankara 1987. Nevzat zkan, Gagavuz Trkesi Grameri, Ankara 1996. Nevzat
zkan, "Gagavuz Trkesi", Trkler Ansiklopedisi, C. 20, stanbul 2002. Lszl Rsonyi,
Tarihte Trklk, Ankara 1971. Faruk Smer, Ouzlar, stanbul 1992. Talt Tekin, Tuna
279

Bulgarlar ve Dilleri, Ankara 1987. A. Zeki Velid Toan, Umum Trk Tarihi'ne Giri,
stanbul 1981. Urfal Meteos Vakayi-nmesi (952-1136) ve Papaz Grigor'un Zeyli (11361162), (Trkeye eviren: Hrant D. Andreasyan), Ankara 1987. Yazcolu Ali, Seluknme, Topkap, Revan nu. 1391.

. , - . .
/ Do.Dr. M.Murat HATPOLU ()


YUNANISTAN'IN GAGAUZLAR'A YNELK PROPAGANDA
FAALYETLER ZERNE DNCELER
"
" "
"
. , ,
, , ,
, . ,
" ' ",
"Megali idea".
, ,
,
,
" "
. ,
. ",
", "' ".
, "". ,
, , ,
,
- . ,
" ", ,
( ) "Megali idea",
, ,
, , .
, -,
. ,
, , .
, ,
, "
, ,
". ,
, ,
,
. ,
, : "
280

. '
", , ,
, ,
, -,
. ,
,
, ,
, ,
, .

Giri:
Trkiye'den, Ukrayna'dan, Moldova'dan, Gagauz Yeri'nden ve dier
lkelerden gelen saygdeer meslektalarm Byk Trk dnyasnn eitli
blgelerinden katlan ok kymetli soydalarm; hepinizi sevgiyle, saygyla
selamlyorum
Sayn yetkililer, paal misafirler;
Bilindii gibi burada sunulan bildirilerin konu arl daha ok edebiyat,
kltr ve halkbilimi ile ilgili. Ben de, siyas zellikleri olan ve hem blgesel
hem de uluslararas ilikileri etkileyebilecek olan bir konuya parmak
basacam; sizlerle paylamak istediim konu, Yunanistan devleti tarafndan
yrtlen ve Gagauzlar' hedef alan Yunan propaganda faaliyetleri olacak;
yani Gagauz Trkleri'nin "Helen/Yunan asll " olduklarna ilikin aslsz
iddialar bunlar.
Bilindii gibi bundan yl nce, 20-21 Temmuz 2006 tarihleri arasnda
Gagauz Yeri'nin bakenti Komrat'ta "Dnya Gagauzlar Kongresi" adyla bir
etkinlik, bir grme dzenlenmiti. Bu Kongre ncesinde tek olumsuzluk
Yunanistan'da yaand; nk Gagauzlarn mill kimliklerinin ortaya konmas
ve btn dnya Gagauzlar arasndaki balantlarn ve yakn ilikilerin
artrlmasn amalayan bu kongreyle ilgili olarak Yunanl yetkililer tarafndan
Yunanistan'da yaayan Gagauzlara, bu Dnya Gagauzlar Kongresi'nin ierii
hakknda bilgi verilmedi. Aksine, Gagauzlar'n bu Kongreye katlmalar
halinde gy 'Mslman ilan edilecekleri' ileri srlerek, Gagauzlar yanl
ynlendirildi; ancak, Kongre Organizasyon Komitesi'nce Yunanistan'daki
Gagauzlar'a kongrenin esas amacnn anlatlmas zerine, blgeden 50
Gagavuz'un Kongreye katlm saland.
Yunanistan Dileri Bakanl`nn ayn erevede hazrlad raporda,
Moldova`da yaayan Gagauz Trkleri`nin etnik kken olarak "Helen/Yunan
olduklar" iddia edildi. Raporda, "Trk propagandas altnda ezilen Gagauzlar,
Trk lehesiyle konuan, ancak Hristiyan-Ortodoks olan bir halktr.
Gagauzlarn derininde ak bir Yunanllk grlr. Gagauzlar, Bizans Dnyas
ve Rumlukla tarihsel balarn yitirmemilerdir" ifadeleri yer ald.
Sayn misafirler; bilindii gibi Yunanistan daha ilk kurulduu 1830'dan
beri, hem ilgin hem de hayal iddialarda bulunmakla tannan bir lkedir.
281

Son olarak 21. yzyl itibariyle Yunanistan "kesintisiz 3000 yllk bir soy
ve medeniyet sreklilii" ve "antik-Helenizm ile Bizans'n devam olmak"
iddialaryla ortaya att bir mill kimlik tanm yapmakta ve bylece kendine
gre 3000 yllk bir Yunan ulusu oluturmaya almaktadr; bu konuda
herkes unu grmelidir: AB yesi Yunanistan bu iddialarna baklrsa bugn
itibariyle, 1936'daki faist general Metaksas ile ayn izgidedir. General
Yoannis Metaksas Yunan tarihini 1000er yllk dneme ayrarak 1Perikles Devri, 2-Bizans Devri, 3-Metaksas Devri diye gene 3000 yllk bir
tarih yaratmaya almt. Gnmzde ise AB yesi Yunanistan, blok
halinde 3000 yllk tarihsel bir btnlk kurgulamann peindedir. Bunu
yaparken yurtiinde gene kurgusal-ulus yaratma yntemlerini kullanmakta,
ya da Yunanllk ile yakndan uzaktan ilgisi olmayan ve evre lkelerde
yaayan topluluklar da Yunanl olarak iln etme yolunu semektedir.
Bundan baka Yunanistan, bu ulus-kurgusuna yani sadece kurguya dayal
bu Helen(!) ulusuna, gittike genileyen bir vatan(!) da vad etmektedir; yle
ki, Yunan dileri bakanlnn internet-sitesinde, zellikle dileri bakan
bayan Dora Bakoyannis ibana geldikten beri, artk Pontus konusu da
ilenmekte ve "The Blacksea Greeks / Karadeniz Yunanllar " balyla
devletin sitesinde bu konuya yer ayrlmakta, bylece Trkiye'nin tarihine,
tarihsel toprak btnlne el atlmakta ve dil uzatlmaktadr.
Aslnda Yunanistan bu trden kurgular ve hayallerle beslendii bilinen
bir lkedir; dn olduu gibi gnmzde de "be denizli iki ktal byk bir
Yunanistan" amalayan yaylmac siyasetini, yani 1830'lardan beri
Yunanistan'n hi deimeyen ana felsefesini oluturan Megali dea hedefini
canl tutmaya almaktadr.
Paal dinleyenler, kymetli dostlar;
Yunanistan bir Avrupa Birlii yesidir; buna ramen, bir yandan kendi
vatandalar arasnda yer alan ve farkl etnik kkenden gelen yzbinlerce
insann etnik zelliklerini, etnik kimliklerini reddetmekte, bir yandan da
Yunanistan dndaki baz baka etnik gruplar ve hatt milletleri szm ona
Yunan kkenli iln edebilmekte, bir yandan da komularnn topraklarnda
"kurtarlmam vatan paralar" ilan ederek, u gnn artlarnda bile
yaylmac politikalar izlemektedir.
Bu politikalara elle tutulur birer rnek vermek gerekirse, Atina ynetimleri
Yunanistan'daki Arnavutlarn ve Makedonlarn aznlk olduu gereini
reddetmekte ve bu lkede yaayan etnik-Arnavutlar "Arnavuta konuan
Helenler, Makedonlar ise "Slavca konuan Helenler" olarak nitelendirmektedir.
Ltin kkenli Ulahlar da ayn ekilde dlanmakta ve Ulahlk/Valakhlk olmas
gereken etnik kimlikleri ve dilleri tannmamaktadr.
Ayn yaklam, Bat Trakya Trkleri iin de geerlidir; statleri ve haklar
uluslararas nitelik tayan Lozan Bar Andlamas ile belirlenmi olan bu
Trk toplumu "Mslman Helenler " olarak tanmlanmakta, fakat bir nceki
282

Yunan Vatandalk Yasas'nn 119. maddesine gre bu insanlar "Helen soylu


olmadklar" iin rk bir yaklamn madurlar olarak da karmza
kmaktadr. Srf bu eski 119. madde yznden u anda dnyada en az 65bin
Bat Trakya Trk 'heimatlos' durumuna dmtr; btn bu iler, bir AB
yesi lkede yaanan insanlk d olaylardr.
lkesindeki etnik-aznlklar tanmayan, bu aznlklarn eitim, din, dil,
kimlik ve kltrel haklarn grmezden gelen, onlar AB'nin "olmazsa olmaz"
diye tanmlanan vatandalk ve insan haklarndan yoksun brakan Yunanistan, bu
yaptklar yetmiyormu gibi, baz Balkan lkelerinde, Helen asll olduunu iddia
ettii yeni yeni aznlk gruplar yaratma siyasetini de gtmektedir.
Gnmzn ykselen deerlerinden biri olan "insan haklar " ya da
"aznlk haklar " gibi hassas kavramlar istismar eden ve bunlar ikiyzl
politikalarna let eden Yunanistan, bu iddialarn dile getirecek uygun
platformlar bulmak konusunda zorlanmamakta ve bunlar uluslararas
belgelere kaydettirmek, bylece hedef ald lkelere bask uygulamak
hususlarnda, AB yesi olmann avantajlarndan da faydalanmaktadr.
te bu balamda Yunanistan Gagauz Trkleri'ne kar da baz temelsiz
iddialarda bulunmakta ve Gagauzlar Helenletirme abalarna devam
etmektedir. eitli yorumlara ve deerlendirmelere gre, Yunanistan dileri
bakanl'nn hazrlad baz raporlarda u bilgiler yer almaktadr :
"Moldova'da Gagauz Yeri'nde yaayan Gagauzlar etnik kken olarak
aslnda Helendir / Yunandr ve bunlar hlen Trkiye'nin propagandasnn
etkisi altnda bulunmaktadrlar " .
Buna benzer iddialar Bat Trakya'da yaayan 150bin Trk iin de her
zaman ileri srlmektedir.
te tam bu noktada, Gagauz Yeri yneticilerine, Gagauz nderlerine
ok nemli sorumluluklar dmektedir; "Byle bir durumun szkonusu
olmad" konusunda Gagauz Yeri yetkililerinin her frsatta resm ya da
gayr resm aklamalarda bulunmas gerekmektedir, en azndan belki
Moldova Cumhuriyeti'yle ibirlii edilerek bu konunun dile getirilmesi
byk nem tamaktadr.
Deerli katlmclar;
Eer iddia edildii gibi bylesine tarih, dil, edebiyat, etimoloji, etnografi,
etnoloji ve folklor gibi nemli konular Gagauzlar'n etnik kimlii iin bir
soru iareti oluturuyorsa ve bu temel deerler szm ona sorgulanabilir bir
belirsizlik iinde ise, yani Gagauzlar'n Trk soylu bir halk olup olmad
tartmaya ak (!) bir konu ise, biz bugn burada 21. yzyln ilk eyreinde,
VII. defa uluslararas bir ortamda neyin en st dzeydeki bilimsel
toplantsn yapyoruz?!... Ak bir gerektir ki, yukardaki iddialar
ciddiyetten uzaktr ve bunlar sadece Yunan safsatasdr.
te yandan, bu temelsiz iddialara gre Yunanistan bundan iki buuk yl
nce, yani, 8 Kasm 2006'da AB tarafndan grlp hazrlanan Trkiye
283

hakkndaki AB-lerleme Raporu ncesinde "Trkiye'nin Gagauz zerk


Blgesi'nde etnik bask uygulad " iddialarn AB gndemine tamak
istemitir; o aamadaki Yunan tasars bu hliyle gememitir, ancak, Avrupa
Parlamentosu-paper'larna yani nerge listesine kaydedilmi, bylece
Avrupa Parlamentosu'nda paper olarak kaytlarda yer tutmutur; bunun
ileriki bir tarihte yeniden gndeme getirilmeyeceinin de bir garantisi yoktur.
Dier taraftan, Yunanistan unu da ileri srmektedir: "Gagauzlarn
temelinde ak bir Helenlik grlr. Gagauzlar, Bizans Dnyas ve Rumlukla
tarihsel balarn yitirmemilerdir" ; bu temelsiz iddialar bir yandan
Atina'nn Balkanlar'da oluturmaya alt yapay bir Ortodoks ekseninin
kurulmasna hizmet etmekte, bir yandan da Yunanistan'n 1912-13'ten beri
elinde bulundurduu Dou-Makedonya'da, Selnik yaknlarnda yer alan
Orestiada kasabas ve evresinde yaayan Gagauz Trkleri'nin
"Yunanlatrlmasn/Helenletirilmesini" amalamaktadr. Bu ve benzeri
politikalarn ad gnmzde "culturocide"dr, yani "kltrel soykrm"dr; bir
AB lkesinin, stelik snrlar tesi bir blge ve ora halk hakknda bylesine
ftursuzca hatt kstaha davranmas kabul edilemez bir tutumdur.
Nfus Meselesi:
2000'li yllarn bandan itibaren Moldova'daki Gagauzlara ynelik
propaganda abalarn ak bir ekilde yrtmeye balayan Yunanistan'n
esas sknts nfus meselesidir. Yunanistan nfusu gnmzde 10-11 milyon
civarnda olup, btn dnyada (Yunanistan nfusu dahil) 17-18 milyon kadar
Rumun/Yunanlnn yaad ortadadr, dolaysyla Atina ynetimleri
mmkn olduunca Ortodoks-Rum ya da Yunanly bir arada tutmak ve
onlar bir araya getirmek telann iindedir. Bu erevede tarihten, dilden ve
kltrden kaynak alan Trk soylu Gagauzlar'a da srf Ortodoks olduklar iin
el atmak istemektedir.
Atina blgede kurmay tasarlad "Yunan-Ortodoks" okullar ama
hedefine henz ulaamamtr, ancak eitli projeler yoluyla madd yardm
salayarak, Yunanistan'a geziler dzenleyerek ve propaganda brorleri
datarak kendisine sempatizan toplamaya almaktadr. Moldova'da,
Gagauz Yeri'nde datlan ve bozguncu propaganda amal brorlerde
Gagauzlarn gy aslnda Helen olduu, Osmanllar zamannda Trke
konumaya zorlandklar ifade edilerek, blgede Yunanca kurslarnn
alaca dile getirilmektedir; dikkat edilirse Yunan propagandas Bat
Trakya Trkleri iin de ayn ekilde yrtlmektedir. Ayn brorlerde
Trkiye aleyhinde youn bir karalama propagandas yaplmakta ve szm
ona Hristiyan-dinlerinden tr Trkler arasna hibir zaman kabul
edilmeyecekleri, hatt zorla Mslman yaplacaklar eklinde aslsz ve
ad, akld etkinlikler yrtlmektedir, ki bunu herkes bilmelidir, bunlar
Atina'nn uygulad "kara propagandann" ve Gagauzlar arasnda
srdrd bozguncu etkinliklerin zdr.
284

te yandan, Yunanistan'n en byk vadi ve ekonomik tuza ise, hayat sknts


yaayan blge halkna "Yunan vatandalk yolunu aarak AB vatandal "
tanmaktr; ama bilen zaten bilir ki, bunlarn hepsi birer Yunan tuzadr.
Ayrca bu propagandalar bir dizi aslsz iddia olmann tesinde,
Balkanlar'daki bar ve istikrara da hizmet etmeyen hareketlerdir.
Yunanistan'n bu faaliyetleri gnmzn dnyasyla ve tarihin gerekleriyle
badamamaktadr; nk Gagauzlar Hristiyan-Ortodoks olsalar bile, ortak
tarih, ortak kltr, folklor, mzik ve bilhassa ortak dil asndan dn olduu
gibi bugn de Trktrler ve Gagauzlar yarn da Ouz Atalarnn kanlmaz,
doal ve vazgeilmez torunlar olarak Trk kalacaklardr ve akl banda
olan hi kimsenin bundan da phesi yoktur.
Gagauzca ile Yunanca arasnda herhangi bir dilbilimsel, kltrel ba
veya benzerlik var mdr ?
imdi bu erevede, Gagauzlar'n en tannm ve kkl yayn organ olan
ANA SZ gazetesinden rnekler vermek istiyorum; yln her ayn, Trkiye
Trkesi'nden bence daha anlaml bir ekilde BkAy, iekAy, Hederlez,
KirezAy, OrakAy, HarmanAy, CevizAy diyerek has ve z bir Trke ruhuyla
ssleyip gzelletiren Gagauz azn bir yana brakyorum ve karakteristik
Gagauz-Trk masallarndan ksa bir alntyla devam etmek istiyorum:
"Bir vakt varm, boyarn kzn kavram devlr. Soora olmu
boyarn bir ocuu Demi anasna: "Yok mu benim kardalarm?"
Anas demi: "Vard kakun da onnar kavrad dev adamlar". ocuun
da ad Yuvanm. Yuvan demi anasna: "Bn gidecm onnar aramaa".
Anas demi: "Gitm oolum, zer sn da kaybelirsin". ocuk demi
anasna: "Yap bana bir pita da bn gidecm onnar aramaa". Alm pitay
torbaya, pinmi beegir, gitmi, etimi bir punara. nmi beegirdn,
sulam beegiri, baksa, ileri dooru grner bir bina" imdi bu masal
rneini burada kesiyor ve Gagauz Halk Bilimi / Halk Mzii iin ok
nemli saydm u karakteristik dizeleri ekliyorum:
"ter ter kavallar, en oyner Gagauzlar Ak, canl yrekli,
baklar gneli, en oyner Gagauzlar Taar taar fincanlar, atete
kavurmalar, en oyner Gagauzlar, ne gzel oyner onlar"
Bir de 1992nci ylda Azerbaycan'daki olaylarla ilgili olarak Gagauzlar
arasnda yaanan u mterek duygu selini, gene ANA SZ gazetesinden
sunuyorum sizlere:
"Karda Azerbaycan halknn XX-ci zylda ba-baa karlaan en bk
tragediyalardan birisi Hocal genoid (soykrm) Bir gecenin iind
Hocalda 613 insan ldrld, 1000 kii kurunnardan sakt kald. llerin
arasnda 63 uak, 106 kar, 70 ihtr O gec 1275 kii esir kald"
imdi, buyursun Atina'dakiler ve gelsinler, nce teker teker yln o gzel
aylarn, sonra u gzel Gagauz masaln ve sonra da karakteristik
Trkesiyle bu Gagauz trksn Yunanllar anlyorlar m, ona bakalm; bir
285

de Azerbaycan-Hocal soykrm hakkndaki o iten, o kalpten gelen acpaylamn soralm Yunanllara. Veya soralm bu masallarn, bu trklerin
ve Gagauz Yeri ile Azerbaycan arasndaki o soydaa paylamlarn
neresindedir Helenizm, nce bunu aklasnlar !... Yok elbette byle bir ey;
nk tipik Yunan yaygarasdr bunlar
Deerli arkadalarm, aziz dostlar;
Hepimiz biliyoruz ki, bu iler yle 300-400 ylda ekillenip,
deiiverecek etnik veya folklorik deerler deildir. Bir milletin dili, mill
hisleri ve folkloru 1000 yl gese bile yle-byle deimez, belki
etkilenebilir ama zde deimez !... Ayrca unu da vurgulamadan
edemeyeceim: Sayn dostumuz Todor Zanet, geen ylki HarmanAy'da yani
2008-Temmuz'unda ANA SZ gazetesinde yle demi, yle yazm:
"Bouna demeerlr: nekadar SAYGI sn kendi ANA DLN duyrsn
o kadar sayg da sana var."
Deerli misafirler, sayn meslektalarm;
Ortodoksluk zerinden din-diplomasi "tezghtarl" yapan Yunanistan
u gerei bilmelidir: Kimsenin phesi olmaya ki, Gagauzlar dnyann en
eski ve soylu milleti olan Trk Milleti'nin ayrlmaz bir parasdr. Evet,
Gagauzlar Hristiyan-Trklerdendir. Ama onlarn Hristiyan olmas bizi
birbirimizden koparmamtr, bundan sonra da koparmayacaktr Bizi
birbirimize balayan temel deerler ortak dilimiz olan Trkedir, ortak
folklorumuzdur ve tarihsel olarak derin ve kuvvetli Trklmzdr; gerisi
ya Yunan oyunudur ya da bakaca merkezlerin komplosudur. Gnmzde
artk varolmayan Helenizm'i yaymak iin en ufak ayrntlar bile istismar
ederek deerlendiren Yunanistan'n yaylmac ve yapay nfus kazanmn
amalayan politikalar karsnda, yaadklar btn basklara ramen etnik
kimliklerini Trk olarak aklayan ve buna sk skya sahip kan
Gagauzlar' ne Yunanistan'da, ne Moldova'da ne de Ukrayna ve Romanya'da
yalnz brakmamak gerekmektedir.
Evet, belki bu trden oyunlar/tezghlar devam edecektir; fakat her
eyleriyle, dilleriyle, masallaryla, arklaryla, halkoyunlaryla Trk olan
paal Gagauz kardelerimizin Trklk zellii dnya varolduka yaayacak,
asla silinmeyecek, kimse Gagauz Trkleri'nin kimliini tartmaya
aamayacak, bylesi bozguncu teebbsler ise tarihin ve bilimin gereklik
karsnda boulacaktr.
Yeter ki bundan byle sz konusu kara propagandalara kar hepimiz
uyank olalm ve her zaman dayanma iinde olarak ve "Dilde, Fikirde,
de Birlik !" diyerek ok alalm.
Saygdeer Hanmlar ve Beler; kendimi her zaman inter-Trk bir varlk
olarak grm ve dnyaya geli sebebimi de "varlm Trk varlna
armaan olsun" anlayyla aklammdr; o sebeple Gagauz kardelerimi
de hemerilerim ve soydalarm olarak grmekteyim.
286

Buna gre paal dinleyiciler, baa atan konumamn bu ksmnda, tm


Ukrayna Gagauzlar Birlii'nin yetkililerini, Ukraynal yetkilileri, Kiev
Mill Taras evenko niversitesi'nin yetkililerini ve bu niversitenin
Eitim Fakltesi-Folklor ve Trkoloji Blmleri ile birlikte, TrkiyeUkrayna Kltr likileri - VII.Uluslararas Gagauz Kltr Sempozyumu
- Kltr ve Sanat Etkinlikleri Zirvesi'nin kymetli katlmclarn, ayrca ilk
kurulduu 1955 ylndan beri ok faydal almalarda bulunan ve bu
organizasyonda ok nemli pay olan Halk Kltr Aratrmalar
Kurumu'nu da ahslar ve kurumlar olarak tekrar sevgi ve sayglarmla
selamlyor, beni dinlediiniz iin hepinize teekkr ediyorum.
Kaynaka: Valentin MOKOV- "ORHON YAZILARINI YARATAN HALK HEM
GAGAUZLAR HEP O HALKTIR", , 1900 =
<http://www.anasozu.com/> ; M.Murat HATPOLU- Trk-Yunan likilerinin 101
Yl(1821-1922), Ankara 1988. M.Murat HATPOLU- Yunanistan'da Etnik Gruplar ve
Aznlklar, Ankara 1999. John Shea Macedonia and GreeceThe Struggle to Define a
New Balkan Nation, London 1997. <http://www.turksam.org/tr/ ara.aspx?ara=gagauz>.
Yonca
ANZERLOLUKaramanl
Ortodoks
Trkler,
Ankara
2003.
<http://www.gagauzturkleri.org/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Ite
mid=2> = Global Yorum nternet Dergisi, 15 Eyll 2006. AKAM Gazetesi, 25.09.2006.
"Yunanistan Gagavuzlar da Rum Yapt!" = AKAM Gazetesi, 25.09.2006 :
<http://www.dusunenadam.com.tr/haberler.php?id=87>. "Yunan Gizli Servisi'nin Gagauz
Faaliyetleri", Bat Trakya Dergisi, Mart 2007 = http://www.tarihtoplulugu.com/forum/
index.php?topic=5238.0 Naciye SARA - Global Yorum nternet Dergisi =
<nsarac@globalyorum.com> Naciye SARA - Global Yorum nternet Dergisi =
<http://www.kuvayimilliye.net/detay.php?id=4287> Yunanistan Dileri Bakanl sitesi
= < http://www.mfa.gr/www.mfa.gr/el-GR/Policy/Geographic+Regions/ SouthEastern+
Europe/ Turkey/Greeks+of+Turkey+a+brief+history/ > : eriim, 19.Haziran 2009 .

()

?
. , ,
, (,
), .
.
, .
, ,
.., - .
,
. ,
.
.
, ,
287

. , ,
, .
. ,
,
. ' , ,
. ,
.
. , ,
, .

,
,
.
, , , .
'
, , .
.
,
. , .
, .
: ,
" ", ',
, ,
.
- :
,
, .
1941 , ,
- .
.. , ,
.
.
, , ,
.
1944 .
. , ,
'. -
. '
.
1946
" ", . , , , "",
,
.
288

. ,
, , ,
:
, , .

,
.
, ,
.
, "":
, '
' .
.
, '. -,
, , ,
, .
,
, . ,
,
, , , ,
.
: ,
.
, , ,
,
',
'.
.

, , ,
, .
?
. , ,
, (,
!)
.
.
, ,
,
, , .
, .
289

,
, ,
, ,

, .
,
. ,
, , , ,
.
, ,
, ..,
- .
, [1].
, ,
.
,
. ,

, .. [2].

' 18 . , , , , ,
[3]. , .. ,
, [4]. ,
: , ,
, , , -, , -, ,
, - .
.
,
, .
, ,
1821 , ,
"" ' ,
, ..
,
.
, ,
-, ,
, .
.
, ,
. ' ,
290

, .
' ,
. . ,
,
() -
, 1881
' .
,
. , ,
,
. , ,

. 1820 , , , ,
,
. , :
-
, ,
.
,
,

, . '
, , .
, ,
, ,
- ,
.
' .
. ,
, ,
.
, .
, .
:
, " ",
', ,
, .
,
1918 , -
: ,
, .
291


, ,
.
, - , ,
' ,
.
, '
, .
1941 , ,
- .
.. , ,
.
. ,
, ,
. ,
, ,
' , 3 ,
. 1944 .

. , ,
'. -
.
' .
1946
" ", . , , ,
, "", ,
.
. ,
, ,
, .
, ,
.

,
.
,
, ' ,
, ,
.
' 40- 19 .

.
292

, 1 (
, , )
, , , [5].
:
,
. ..,
1939 ,
1940
,
1941-1943 .. .

. 1944-1953, 1963-1989 .. .
. 30 1989 ,

.

. -
, ..,
.., .., .., ..
'
.. ..

' .
, 1959
.., ..,
..,
15 -. 1964
, 15 - 25
1970 . ,
.
: .., ..,
.., .., .., ..,
.., ..
21 , ' ,
.

..
.
[6].
, "":
, ' '
. , ,
293

. ,
,
, '. , ,
.
, ,
, , ,
.
: ,
, ,
.
,
,
, .
, ,
, , ,
, , , .
, .
2009 ,
2008 1175 ' 4800 ,
- ' 1177 4850 ( , 1955
648 ' 2415 ) [7].
, ,
.
, , : (
- . (26 /8 )
. (23 /6 ) ( .
. ).
, .

, .
,
. ,
. ,
, .
, ,
, ,
',
' .
,
' ,
. , ,
,
294

"",
- .
,
, .
, , ,
,

,
, , ,
, .
: . . , 2006. - 745 .
. .. . // . 2003. .
. - , 1848. - 345 . .
. - , 2004. 493 . .
19 . , -
"", 1993. - 105 . . . // . 2002.- 78. .

/ ( )





, .
. ,
'. ,
. , ,
, ,
, ,
.
,
. ,
.
,
- ,
: , ,
( ). [1, .111].
.

1.

XIV
295

.

,
.
,
XIV , ,
. ,

,
-
- .
,

.
,
.
.
.
, , , .
. ,
, ,
.
,
.

( )
( ).
,
.
:
,
.
,
, ,
.
. : ,
,
, . [21, .17].
296


, ,
.

I (13911394)
.
.

(13391342)
.
.
, , , .
,
,
. ,
"l" , ,
, . ,
.
"",
, .
,
. ,

.

().
2 , , . ,
,
.
.
.
; ,
.
,
, . ,
, , :
.

.
:
297


;
,

I
XVIII ;

XIX 1917 ;

1917-1918 ;
;
(
1924-1940 1940-1941 1944-1991);
, ,
1991-2007 .
.
1484
, ( )
.
, .

.
.

. , ,
. ,
, , ,
. ,
.
, ,
, .
, , ,
, , , .
, (
XVI ) .
, , ,
,
. , "",
.
.
,
298

.
, .
,
, ,
.
,
.
1812 .
.
, ,
,
7 1775 .
.
1812 , . [10. .78].


1792,
1812 .
1812
.
.
. 2
. 1813 (18131818).
:
1812 1818 ;
1818 1828 ;
1828 1872 ;
1873 -1917 ,
.

: , . 1873
.
:
.
7 : , , , ,
.
1869 . , , ,
1856 . 1878 3
,
1917 . ,
299

, 105, 1544.
, -, .
, .
,
.
,
.
1 20 . ,
25 , ,
, , , .
,
. ,
.
27 , 3 .
25 ,
.
,
3 .
.

, .
21 1917
.
2.


.
.
,
,
, ,
, , , .
,
.

, .
, ,
, ,
.

, ,
300

, .

: .

2 :
(, ,
),
,
- -
. ,

. [1, .109].
,
.

, : ,
, ,
"
( )", [6].
" " [3].
() ().
, 29 1994
109-113
, -
, ,
,

,
. [1,110].

, ,
: , ,
( ). [1, .111].
.
,
, , , .
. [2, .4]
301

- ,
, ,
, , , ,
,
.
, , , ,
. : ,
, , .
-
. . [2]

,
. ,
.
,
, , ,

.
, ,
,
(), (), .
-

.

: , ,
,
, . ,
,

,
-
,
,
.
,

.

, .
302


-
, , ,
: . ,
, .
,
,
,


. -
.
: "

-

".

"
", " ".
(1994 .)
, :
, ,
,
[1, .109].

,
,
.
-

, :
- , - ,
.

,
, - ,
(), (), -
.

,
. ,
,

,
303

,
, ,
. ,
,
.

, ,
, ,
. 112 ,
,
,
, ,
,
. 2 ,

,

, 38 ,
.
,
,
. ,
.
,


.
N 123-XV
18.03.2003 -
,

- ;
,
.

; -
- ,
;


, ,
304

; ,

,

; .
,
, ,
,
.

(),
(),
.
, ,

,
.

: 1. , 29.07.1994 .
. , 1994 . 2. "
" 123-XY . 49
18.03.03 . 3. " " 443-XIII
04.05. 1995 . . 61. 4.
" ( )". 23.12.1994 .
. 37. 5. Burlacu, N., Cojocaru, V. Management, prelegeri, Chiinu,
ASEM,1995, 78 . 6.,.; .,.; ..
. , 1999, 206 .

, - . ,.
/ , - . , (-)





.

.
, , .
-
, , ,
.
305

,
2002 , 2005-2014
. , -
,
" : , ,
".
, .

,
. ,
, ,
( ) .
,
,
.
. ' ,
, ,
: ,
.
, , ,
. , -
,
.
- , ,
: -

; -
, , ,
, , ,
.
,
,
. ,
, .
:
, , ,
, , ,
, .

,
,

.
,
. ,
.
306

, .

.

, ,
, , , .
. .. , "

,
, ,
." (4).
, ,
, ,
.( 10,11,12).
, -
,
,

, .

, , ,
, ,
- - .
,
,
,
, ,

.

.
-

. , ,
,
, ,
, .

, , ,

.
307

,
2002 , 2005 2014
.

,
,
.
, ,

, :
, , .

,
..
,
,

. ,
, ,
. ,
,

. ,

.
(13):
1. : ;
; ,

;
; .
2. :

; ;
; ,
.
3. :
; ,
;
;
, ;

; ;
;
; ;
;
308

;
;
.
4. :
;

; ;
;
. ,

" ". .., "
", , XIX
, XX ,
, XXI .
-
, " ,
". ,
,
(7). , ,

(8).
, ,

.
.

,

. ,
,
, ,
.
,
, .
,
,
.

.


309

.


.
, ,
,
. ,
, (,
),
,
, ,
. , ,

,
,
, ,
.
, , ,
. (, , )
,
,
(5,6). ,

. , ,

. (2,9) , ,
,
,
: , ,


, , ,
. ,
,
,
.(6)
, ,
,
. ,

310

a
,
.

.

,
. ,
,
-

.

. ,

(), - .
,
( ),
(-, - , ). ,
.
, ,
20- .
,
- . ,
, , ,
, .
, ,
, --,
. ,
,
.
, ,

, :
, , , ,
- , .
;

. . ,
,
311

? ,
.

( ), ,

-

.
,
. .
, ,(1,2,3,14)
. ,



. , ,
, " ,
", ,

, ,
.
,
" "
. SOS,
.
, - ,
,
,
. , ,
,
, , , ,
,
. ,
,
,
.
,(4,5,6)

,
.
-
:
312

-

;
-
, , ,
, , ,
.



( ),
,

.
,
,

. ,
,
,
, -
. ,
, .
: 1. .., ..
// . , 2001.
1. . 7-14. 2. .., .., ..
. , 2001. 48 . 3. ..
: , , //
. .:
- , 2000. .
37-52. 4. .. . ., 1979. . 353.
5. .. // . .: , 1983. . 82
142. 6. .. . .: ,2003.
608. 7. 2-
. , ,1999. 8. ..
. " ", 2000, 2, . 10...13. 9.Convention
concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. UNESCO. 1972.
10. David Throsby Economics and Culture Cambridge University Press pp. 52-54,
Oxford, 2000. 11. David Held A globalizing world? Culture, economics, politics. Pp. 4785 Routledge, London, 2000. 12. Eelke de Jong Culture and Economics. On Values,
Economics and International Business. Routledge, London, 2009. 13. Indicators of
Sustainable Development: Framework and Methodology. N.Y.: United Nations, 1996,
428 p. 14.Fowler P.J. World Heritage Cultural Landscapes 1992-2002//World Heritage
Papers 6. UNESCO World Heritage Center, 2003. 140 p.
313

, . . ()



" " .
, 1944
,
.
:
,
.
,
, , .
, .
.
,
. , ,
.

, , .
,
, , .

, .

" "
. 1944


.
: ,

.
,
, , .
,
.
.

, .
, ,
.

, , .
314

,
, ,
.
- ,
.

:
1. ' .
' ,


,
. . ,
(),
,
. - :
- (); - ,
(); - ().
() ,

( ).
,
- () .
,
.
,
.
,
, ,
. ,
,
- ,
.

, '.
. .
' ,
, .



.

315

. '
.
,
.
,
.


.
. ,

.
.


.
.
, ().


,
( ),
.
-
.
, '
, (, ,
.), ( .), (,
).
, ,
, ,
.


.
, , '
.
', ,
,
" ". ,

.
316


.
,
2007-8 .,
.
,
,
,
.
.
, .
, .
.


.
.
:
) ,
.
)
.
)
.
)
, .

.
,

.

.
,
.

, , .
. -
, , .
.
.

, .
317

,
,
, .
' ,
, ,
, .
.
, ,
, . ,
,

. ,
. .
. ,

, . ,
" ",
.
,

,
.
,
- ,
, .

.

,
.
-
, ,
.
.
.
.
.
, - .
.
,
.
.

318

, ,
,
. ,
, ,
.
.
, ,

,
.
',
, ,
.
, , ,
, .
,
,
.

.

.
,
, ' .
, .
'
. ,
. ,
.
, .
,
.
(,
) . ,
,
, ,
, , ,
, , .
.

. ,
,
319

, .
, .
.
' '
, .

.
,
. : ,
, , , , ,
, - - .
, .
,
.
.

. ,
, .
, - ' ,
,
. , .

, .


.
, . ,
, .

. .,
,
, ,
, .
( ),
: .
; ;
;
(, , );
., ,
, .
,
.
,
320

.
', ,
.
, .

. ,

. ,
,
, , D
, .
, , ,

, .

.


, .
(-)


,
, ,
, ,
, ,
,
, - .

- -
,
,
, "
( )" .
-
1838 . ,
5,4 % . ,
, - 171,5 . .
: 82,6 % , 4,6 - , 5,1 , 3,7 - 3% - .
321

: , , . - .
3 . . 11
1995., "
( )", ,
, : ,
. ,
, .
"". ,
- ,
.
, ,
,
. ,
,
. , ,
.
7 1996. "
" -
. 23 1995. .
, .

.
,
, ,
. ,
.
"" :
" ,
-
. ,
, ,

() ,
".
.
- : ,
,
.
"-" ( ). ,
"", ,
. - ..
322

, "" -
"," .
. - ,
12 . 4 . .
,
,
. ,
- -
. ,
.
. . :
. , "
" ,
.
1840
.
. 16 ,
.
. 159 ,
- 11 . I .
. 1961.
, .
.
, , .
, .
. 1969.
I . 1969 .

- .
, ,
, .
80- ,
, -
. 1988 . ,
.
.

(). 20 (
) .
.
1989 . ,
.
-
323

- , , .

. 1972 .,
, , 50-
. , I .
70-. . 1989 .
, ,
45- . -
.
. . .
.
- . .
, 45- . - . .
-
- ,
20 1944 . ,
: ,
. 36-
. . .
, 36- :
-
. ,
- 36-
II .
36- ,
. . .
. ,
.
.
. ,
.
. ,
, . .
, 30 . 23
1989 . ( ),
. , -34.
36-
. -34,
,
.
,
26 , .
324

: .., ., .., .., .., .., .., .., .., .., .., ..,
.., .., .., .., .., .., ., .., ..,
.., .., .., ..
..
23 1975 . ,
23 1944 .,
. . .
. -
.
9 23 .
,
, ,
.

. .
500 . - ,

. II
. .
, , ,
- .
10-15 . , , ,
, ,
. .
, , . , ,
.
, .
.
.
:
,
.
1940 . ,
, ,

.
, . ,
1990- .,
.
325

.
, ,
, ,
.
.
, .
1978 .
.
. ,
.

. 1980

. 10 .
, , 600
. 17 . , ,
.
19 . -
(1963-1982 .).
15 ,
, "" . ,
1979 1989 .
15 1998 . . ,
, . . -,
. - .
.
, ,
. , .

...
.
. . .
..
1 1991 .
, .
1868 .
200 .
. ,
326

,
. 1 1888 .

.
6 , 13 .
130
.
,
. 1919 .
. . . 1940 .
, . 1941 .
,

. .

, . . .
,
.
.
.


.
,
20 1998 . 10 ,
, ,
, ,
.
2007 . ,
.
, ,
,

. , ,
.

,
.
, ,
,
- . . ,
20 . . . .
1966 . ,
327

, - . . .
,
,
. 1975 .
,
17-
. ,
. ,
. 1988 .
- .. . ,
, .
,
, ,
. , .
..
.. . . .
- . . .
. - - ,
. -
, , 1819 .
. .
. , :
"" ( , ), - .
1913 . . - . 11
1972 . .
1997 ., 40- - ,
.
,

.

. .
, ,
,
.
. .
, 1907 .
II . ,
,
. ,
: "", "", "
328

", : "", "


", " ".
. .
,
. . 1904 .

. 1907 .
. 1918 .
, .
, ,
,
.
.
.
1934 . "
". 1937 .
" ".
"-" "- " . .
. , .
: "Var umut, ki gagauzlarn kulturas; gidecek isl;."
. .
, ,
. .
, ,
. .
. - 1991 ., 130-
. .
1997 . . - ,
..
" " . 27
.
- ,
. .
10 .
6 "" ( .
) - .
- .
"-" .

.
. ,
, , .
329


- . .
. - .
III , ,
, . ,
.
.
, . ,
- .
. ,

.
1940 .
,
.
, .


- .. .
.
, ,
IV ,
.
, , , .

,
, ,
.
, .
-
.

(95-117 .), 107 . ,
.
, , ,
. -
1,5 3 , 20 .

1574 .
- -
, .
.
330

, ,
, 1770 .
, .
. .

.
1812 . . . .
1849 .
.
22- ,
-
.
. .
. .

- 13 1849 .
.
. :
" . 1914-1928 .
. . . . . . . .
. . . . .
. . . . . . .
. . . . . . . .
..
1920 . . . 1990 ."
.

.
.
.
. - .
: 1. " ". 1997 .; 2. "
" ( 1982 .); 3. "" ( 1986 .); 4. . . .
" ".
5. ""; 6. "-"; 7. " " 7 1998 .; 8.
" " 1 1996 .; 9. " " 39-40 18.05.07.; 10.
" " 9-10 01.02.08 .; 11. "
"; 12. " ." . , .
; 13. . " ".; 14. "" 14
17.05.94.; 15. "" 15 08.05.93.
331

/ ()
()

()

1811 . ,
,
, , , , ,
, , , , ,
, , , , ,
, , ,
, , , ,
, , .
.
.
.

XVIII I
XIX .
1.1. .
I VIII , ,
,
, ,
. , , ,
,
, .
. -
, ,
. ,
.
-
1735-1739 ., 1768-1774 ., 1787-1791.

. ,
,
. ,
,
.

.
- : ,
332

, , , , , -.
. [9;24]
- - VII - I VIII .
,

. , . () 1589 .
, () 1694 .
.
. ,
, 1790 .
, . ,
, "
", "". [16]
1750-1812 .
- .
(1787-1791 .),
1806-1812 . [9;28]
1732 ., 1787-1791 .
( ... ),
, (
1768-1774 .), . ,
"
". [15;90]
1819-1857 .
1819 . ,
29 1819 .

18
. 4 .
.
,
. 1818 . 209 , 201 , (91,7%)
. .-, 1820 .
453 .

.
.
, , ,
.
, .
.
333


.
, ,

.
1819 .

50-60 .
50 .
VIII XIX .
63 , 42
; 14
- , 40%
7 - ,
25%. [9;51]
1819 . -
4- : , , , .
,
- - .
- ,
, , ().
1.2. .
1810-1811 .
, ,
, .
-.

, 1919 . :
, -. [.5]

( ), 2-3-
.
(). , ,
. , ,
,
"" (), .
, , ,
, .
1810 . ,
, 1924
[.6], ( ):
. ,
, (
334

). .
, - .
, ,
, 1824 . .
.
, 1860 .,
,
, , (
1828-1834 .), . 1945 .
, 1945 . . .
(}
, .
2.1. .

. :
, 1919 , ,
, 1926 , ,
, 1924 ,
.
,
-.
, , . ,
VI XIX .
- .
() ,
- .
.. : "
, ""
" " " ". [15;74]

. :
"", "". , ..
, . [15;75]
.
, ""
"" ,
. " "
, .
. ,
,
- I- .
, ,
, .
335

. ,
:
"i" " ,
", , "" "",
"", "", , ""
" ". [17;75-7]
1945 ., . ,
"",
,
.
2.2. ().
,
, "
", " " ( .., 1929
) [.8].
,
. " "
", "".
,
. ,
, .
, ,
" ".
, (
).
,
,
, , , .
" " " ".
,
, 1919 ,
. "" "".
(21 )
, , .
, , ,
. .
, .
.
.
" " ~
,
. ""
/ .
336

.
: " " (, ,
,), " ", " ", " ",
" ", " ", " ",
" ", " ".
,
.
,
: ""
, ""
"". "" "
" -
. , ,

. ,

. ,
, " ", ,
("
" " -,
").
"" - , ""
, (
, 1926 ). [.71)

. ,
.
"
", [, 9]
, ,
, .
.
" " [.12], "
", " " [. 10], ..
-
, ,
1955 . [.11]

,
,
.

(, ).
337

-
,
. ,
-
. ,
,
.
,
- . VIII . ,
,
.

,
.
.
,
,
.
,
, VII XIX .
.
1837 ., 1897 .
.
,
XIX . , ,
, . ,
,
.
,
, . .
, ,
,
1889 . 197757 ,
153458 (77,6%) , 31967 (16,2%) ,
12332 (6,2%) ,

.

. ,
.
338

: 1. .. .
: " ", 1998. 164 . 2. ..
(, , ), , 1914. 3. ..
, "", , 1992, 184.
4. . . ( ) // , .2. , 1909. 5. ..
.
() (): //
. . 5. : "", 1997. . 58-64.
6. ..
. . () (): . //
. .. . : "", 1998. .
34-44. 7. ..
. // :
( , 120-
). - : "", 1999. - . 280-286. 8. ..
XIX . : "", 1979. - 288 .
9. - .
. -, 2001. 134 . 10. .., ..

: "", 1983. - 198 . 11. ..
.- , 1993. - 197 .
12. ..
XIX . // . - 1953. - 3-4. . 65-97.
13. .. . 1828 - 1834 .
- . , 1965. 14.
.. ( ) // 1988 - 1989 . 15. ..
. : . , 1848. 132 . 16. ..
. (, ,
) , . 1, - , - 1999, 142 .
17. .., ..
. - , . 1, , 1999 ., 142 .
18. . ( ).

339

KEV TARAS EVENKO MLL NVERSTES

EDEBYAT
FOLKLOR
R BLGS SORUNLARI
SAYI 33
1. BLM
(GAGAUZ KLTR)

Bu kitapta Gagauzlar'n halk kltr ve geliimleri, geleneksel zellikleri ve kltr


karmlar ile ilgili bildiriler yer almaktadr. Ayrca dilbilgisi asndan gagauz dili
incelemeleri ve gagauz edebiyatn iirbilgisi asndan ele alnmas da bilim adamlar,
aratrmaclar tarafndan ele alnan konularn arasndadr. Kitabn ikinci ksmnda
Ukrayna-Trkiye kltr balantlar konular da bilimsel adan bilim adamlar
tarafndan irdelenmekte. Karlatrmal incelemeler halkn folklor rnekleri, iirsel
yaklamlar, trleri zerinde yaplmaktadr.

BLM KURULU

Prof.Dr.Grigoriy SEMENK; Prof.Dr.Olena SNTKO; Prof.Dr


Olena
VANOVSKA.;
Prof.Dr.Ldmila
KOPANITSYA.;
Prof.Dr.riy KOVALV;(Prof.Dr.) rfan .NASRATTINOLU;
Prof.Dr. AliRafet ZKAN; Prof.Dr. Gnl AYAN; Do.Dr. Lesya
NAUMOVSKA; Do.Dr. Feriha AKPINARLI;Do.Dr. Volodimir
PDVOYNIY; Do.Dr. Fedora ARNAUT; Do.Dr. mer
DERMENC; Olga KULAKSIZ.

ADRES

01033, Kiev - 033, evenko caddesi, 14


Filoloji Enstits; (38044) 239 33 02, 239 31 69

KURUL

19.12.09 tarihinde (protokol 5)


Filoloji Enstits Bilim Kurulu'un onayn alm.

KAYIT

Ukrayna YOK Bakanl Hakem Kurulu karar ile


(protokol 1-05/7; 09.06.99 )

KURUCU

Kiev Taras evenko Milli niversitesi


"Kiev niversitesi" Basm poligrafi merkezi.
Devlet kayt sertifikas 1103, 31.10.02.

YAYIMA
HAZIRLAYAN

Do.Dr. Fedora ARNAUT

Bu kitapta yer alan bildirilerdeki dnce, gr, varsaym, alntlar, tez, savlar,
ekonomi-istatistik bilgiler, ahsi isimler yazarlara aittir. Bilim Kurulu varolan
bildirilerin ksaltma ve redakte etme hakkna sahiptir. Elden veya CD ile iletilen
bildiriler yazara iade edilmemektedir.

BU KITABIN BASIMI TKA'NIN MADD DESTEI, TKA


UKRAYNA-KIRIM PROGRAM KOORDINATRL VE IEV
TARAS EVENKO MILLI NIVERSITESI IBIRLII ILE
GEREKLETIRILMITIR.

KEV TARAS EVENKO MLL NVERSTES,


"Kiev Universitesi" Basm-poligrafi merkezi, 2009







" "
iev Taras evenko Milli niversitesi
Filoloji Enstits
Trkoloji Blm ve Folklor Blm
Trkiye Halk Kltrn Aratrmalar Kurumu
Ukrayna Gagauzlar Birlii


33
1
( )

28.12.09. 60841/16. . 737. Times. .


. 700. . . . 19,94. .-. . 21,44. . 29-5082
-bq " "
01601, , - ., 14, . 43
(38044) 239 32 22; (38044) 239 31 72; ./ (38044) 239 31 28
1103 31.10.02