You are on page 1of 52

Timar-Thema Teriminin Ortaya kmas, Bizans

Uygulamas ve Osmanl le Mukayesesi


The Application and Comparison of the Organization
Timar-Thema during the Byzantine and Ottoman
Periods
Ycel ztrk
zet
Aratrmamz, Osmanl timar sisteminin, hem terim olarak, hem de
kurum olarak Bizans kurumu olan tema (theme, thema) ile ilikili olduu
ve Bizans tema tekilatnn da Asya meneli tmen ile ortak bir meneye
dayand tezine dayanmaktadr. Evvela terimin etimolojik boyutu
hakkndaki veriler ele alnm, mteakiben tema ve timarn kurumsal
geliimi Bizans ve Osmanl asndan tahlil edilmitir.1

Anahtar Kelimeler: Tema, Tmen, Timar, Sasani, Hazar,


Bizans, Osmanl, Pronoia, Latifundia, Appanage.
Abstract
Our research is based on the thesis that the Ottoman fief system is
associated with the Byzantine theme as a term, as well as an institution,
and also the Byzantine institution of teheme has a common origin with
the Asian origined tumen. Firstly, the nature of the data on the
etymology of the term was considered, subsequently the institutional
development of the theme and fief was analyzed in terms of the
Byzantine and Ottoman.

Keywords: Thema, Tuman, Fief, Sasanid, Khazar, Byzantine,


Ottoman, Pronoia, Latifundia, Appanage.

Prof. Dr., Sakarya niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi Tarih Blm. yozturk@sakarya.edu.tr
Bu makalenin oluabilmesi iin zorunlu olan kaynaklar, birok dostum ve meslekdam
tarafndan temin edildi. Sayn Hakan Krml bana A. Pertusinin temel aratrmasn
temin etmeseydi belki bu yazya balamaya teebbs bile etmezdim. Kadim dostum
Fettullah Akn, E. Darknun bu mevzuyla ilgili iki temel aratrmasn, sayn Recep
Yaa, Bahaettin gelin nemli makalesini, Sayn Haim ahin, Howard Johnstonun
bu mevzuyla direkt alakal yegane aratrmasn, sayn Bilal elik, Genel Trk Tarihi ile
ilgili temel kaynaklar, sayn Kerim lker Bulunur, elektronik arivlerin imkanlarn bana
temin etmeselerdi bu aratrma mevcut haliyle ortaya kamazd. Bu deerli dostlarma
ve meslekdalarma kranlarm ifade etmekten haz duyarm.
1

YCEL ZTRK

158

1. Etimoloji
Bizans Kurumu thema ile Osmanl timar sistemi hakknda ilgi kuran
ilk aratrc Rambauddur. Mehmet Fuat Kprl 1931lerde onun tezlerinden
haberdardr. Kprl, arkiyat n yarglara isyan ve tepki olarak kaleme ald
mehur eserinde meselenin ilmi boyutu zerinde en st noktada dururken,
arkiyatln, douyu kmseme, onun her trl tarihi birikimini yok
farzetme gibi temel alkanlklarna da dikkat ekmi ve bunlar reddetmitir.
Evvela belirtelim ki, Kprlnn Oryantalizme kar ortaya koyduu tepkisel
tavr biz yerinde hatta zorunlu gryoruz. Kprl, Bizans, Roma, ran ve
Osmanl tarihi hakknda genel mtalaalar ve sentezlerin sahibi mehur
Rambaud, Diehl, Deny, Mordtmann ve dier ada tarihilerin iddialarn,
Bizans Messeselerinin Osmanl Messeselerine Tesiri isimli eserinde etraflca
deerlendirmitir.
Kprl, Bizans kurumlarnn Osmanlya tesir gstermesinin tabii
karlanmas gerektiini dnyor, ancak, bu tesirin abartlarak, gebelerin
medeniyet kurmaktan aciz olmalarna, dolaysyla yeteneksizliklerine hamletmek
gibi bilim d, emperyalist bir tavra kar koyuyordu. Kprl, ayrca, bir
zorunluluk gibi, medeniyet kaynann Bizans olduu, bunun dnda bir
ihtimalin bile bulunmadn var sayan arkiyat ananeyi de tamamen
reddediyor, Osmanllarn tarihi arka plannda Bizansa ilaveten Seluklu, lhanl,
Memluk ve daha da eski Asya Trk ananesinin tesirlerinin de bulunabileceine
dikkat ekiyordu.2
Kprl, Rambaudnun, dier arkiyatlar tarafndan da sahip klan tezi
hakkndaki uzun mlahazalarnda tema ve timarn etimolojik bakmdan ilikisine
girmemi, sadece kurumsal fonksiyonlarn tahlil etmitir. Kprl, terimin
Greke ile ilgisini kuran Leunclaviusun grlerine katlmamtr.
Leunclaviusun, Trklerdeki timar teriminin Greke timarion3 terimine dayand
iddiasnn, balangta, Michel Baudier ve akabinde Du Cange tarafndan kabul
edildii, ancak, Rus trkolou V. D. Smirnov tarafndan rtldn belirten
Kprl, terimin ran meneli oluuna dair iddialara da deinir4, ancak buna
Kprlzade Mehmet Fuat, Bizans Messeselerinin Osmanl Messeselerin Tesiri,
Trk Hukuk ve ktisat Tarihi Mecmuas, I (1931), s. 166, 167.
3 Orijinal metin iin bkz. Ioannes Levnclavivs Nobilis, Annales Svltanorvm Othmanidarvm,
A Tvrcis Sva Lingva Scripti, Frankfurt 1596, s. 197.
4 Timarn ran meneli olduu iddias Kprlnn bahis konusu eserinde de bahsettii
gibi, J. Denyye aittir. Denynin EIdeki makalesinde ne srd bu grlere Arnakis
ve Vryonis gibi aratrclarn hala katld gzlenmektedir. Speros Vryonis, Jr. The
Byzantine Legacy and Ottoman Forms, Dumbarton Oaks Papers, 23, (1969 1970), s.
274 vd.
2

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

159

ihtimal vermez. Terimin randaki kullanmnn fonksiyonel olarak timarla bir


ilgisinin bulunmadn dnr.5
slam Ansiklopedisindeki "Timar" maddesinin yazar mer Ltfi Barkan,
timar sisteminin fonksiyonel boyutunu ilk kez kapsaml olarak deerlendirmi,
ancak etimoloji hususunda Kprlye her hangi bir ilavede bulunmamtr.
Barkan, sz konusu yazsnda Kprlnn yukarda nakledilen tespitlerini ele
alr, ancak, meselenin merkez unsurunu tekil eden thema timar ilikisine
girmez. Sadece Leunclaviusun yukarda bahsedilen iddialarna deinir.
Kprlye ilave olarak, timarn Bizansn son dneminde ortaya km
bulunan pronoia ile zde olduu iddiasn nakleder. Bu hususta kendisi husus
bir dnce ortaya koymaz.6 Mene konusunda btnyle Kprly
nakletmekle yetinen Barkann tema mevzuundan habersiz grnmesi ok
artcdr.
ngilizce slam Ansiklopedisi iin "Timar" maddesini kaleme alan H. nalck,
etimoloji faslna hi girmez. Ancak, bu terimin fonksiyonel boyutunun Seluklu,
Memluk, lhanl devletleri ve Bizanstaki ayn deme sistemleriyle benzerlik
gsterdiini ayrnts ile nakleder. nalck, timarn bahsedilen devletlerle
paralelliini, nakid deme sisteminin yeterince gelimedii dnemlerde devletin
personelini bir takm ayn gelirler ile maalandrmas erevesinde deerlendirir.7
Barkana ait olan bu tespit, timarn bir devlet iinde sahip olduu
fonksiyonlardan sadece mal boyutunu izah ettiini, ancak daha ehemmiyetli
olan idar yn ile hi ilgisi bulunmadn belirtelim. zetle, nalck da, mene
itibariyle Kprlnn balatt tartmann dnda bir ilave yapmam, timar
sisteminin Osmanldaki boyutunu tahlil etmitir.
Yukarda zetlendii zere, merhum Barkan, timar kelimesinin Greke
olduuna dair Leunclaviusun XVI. yzyla ait iddiasn nakletmek suretiyle
kurumun Osmanllardaki ekliyle Bizansa indii istikametinde doru rotay
bulmu olmasna ramen, bu konu hakknda daha XIX. asrn sonlarnda ortaya
konulan ve XX. asr boyunca nemli aamalar kaydeden bilgi, analiz ve ulalan
sonular dikkate almamas, terimin yalnz etimoloji boyutunun deil,
fonksiyonel ynnn de temelsiz kalmas sonucunu dourmutur.

Kprl, Ayn makale, s. 171.


Bkz. mer Ltfi Barkan, Timar, A, 12 / 1, stanbul 1979, s. 287.
7 Halil nalck, Timar,The Encyclopaedia of Islam, Ed., P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E.
Bosworth, E. Van Donzel, W. P. Heinrichs, X, Leiden Brill 2000, s. 501 507.
5
6

160

YCEL ZTRK

lk Bizans temalar hakknda en eski bahis Teophanese aittir.8 Grek tarihi


Teophanesin themadan bahsettii tarih 611 ve 622dir. O da bilgilerini anonim
bir kaynaktan almtr. Thema, Grek yaznnda ikinci kez 669-70de yine
Teophanesin Anatolikoi ordusunu thema olarak zikretmesiyle geiyor. Burada
thema artk anakronik deil fonksiyonel olarak ordu manasnda kullanlmtr.
Howard, bu tarihin themann fonksiyon kazanmas ve yeni bir ordunun
kurulmas iin uygun bir tarih olduunu dnyor. Temann terim olarak ithal
edilii VII. yzyln sonlarna doru gereklemi olmasna ramen, kurumsal
anlamda temann dzenli ve planl olarak uygulanmas sonraki dnemlerde
gerekleecektir. Ordular belki VII. yzyln sonunda Avarlara zenti olarak tema
olarak adlandrlm, ancak bunlarn fonksiyonel anlamda tema haline gelmeleri
ok sonra olmutur. Bunun kesin tarihini vermek Bizansn bu karanlk a iin
mmkn grnmyor. 9
Tema teriminin etimolojik boyutuna ilk olarak temas eden tarihi
Constantin Porphyrogenetusdur. 10. asr Bizans imparatoru ve Bizans tarihinin
en nemli tarihilerinden Porphyrogenetus, tema tekilat hakknda mstakil
eserin sahibidir. Mezkur tarihi, thema teriminin thesos (thesis - tez) dan geldii ve
Latince deil Greke olduuna iaret etmitir.10 Rambaud, Porphyrogenetusu
tahlil eden ilk modern tarihidir.11 Etimolojik mene konusunda bahis konusu
kayna nakletmekle yetinir ve baka bir ilave yapmaz.
Pertusi, Du Cangea ait szlk ve Brehierden naklen temann uzun sre
eyaletlerde canton ordu birliklerini veya bir blgede muhafaza ve mdafaa
maksadyla kurulmu bir garnizonu ifade ettiini; Leon le Sagden naklen, 10.
asrda ise eyaletlerde 4.000 kiilik askeri birlik manasna geldiini tespit etmitir.
Teophanesin ada bir kaynaktan verdii bilgilere gre 622de Herakleios Anadolu
temasna giderek orada yaz boyunca ordusu ile kald. Bu sralarda Bizans ordusunda atl
ve hafif oku birlikleri oalmt. Teophanesin verdii bu bilgiler, temalarn ilk ortaya
k ile ilgili nemli nakillerden birisidir. Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, ev.
Fikret Iltan, Ankara 1999, s. 94. Ayn konuda, Geanakoplostan naklen, smail
Tokalak, Bizans-Osmanl Sentezi, Bizans Kltr ve Kurumlarnn Osmanl zerindeki Etkisi,
stanbul 2006, s. 298. Ayrca bkz. Mark Whittow, The Making of Byzantium, 600 1025,
University of California Press 1996, s. 117 vd. Mark Whittow Teophanesin bahsinin
temay 620lere gtrmekle birlikte asl geliimini daha sonra tamamlad zerinde
duruyor.
9 James Howard-Johnston, Thema, Maistor. Classical, Byzantine and Renaissance Studies
for Robert Browning, ed. A. Moffatt, (Byzantina Australiensia V, Canberra 1984) s.195.
10 Mene olarak thesos (thesis) iddias iin bkz. Immanuel Bekkerus, Constantinus
Porphyrogenitus de Thematibus et De adminstrando Imperio, Nr. Bonnae Weberi-1840,
Adamant Media Corporation 2006, s. 12-13.
11 Alfred de Rambaud, L'Empire Grec au Xe Sicle Constantin VII Porphyrognte, Paris
1870, s. 183-184.
8

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

161

Ayn tarihlerde temann lejyon, birlik anlamna geldii de yine Pertusi tarafndan
nakledilmitir.12
Temann tekilata dair fonksiyonlarn deerlendirirken bu kaynaklara
tekrar dneceiz. Bu kaynaklarn ne srd thesis, Oikonomids ve nde
gelen baz bizantinistlerce bizdeki tahrir defterlerini andran asker listeleri
anlamnda benimsenmitir.13 Temann etimolojik olarak tek izah olan bu teoriyi
kabul etmek iin hibir sebep yoktur. Katalog, liste, kayt, bir sistemin ancak
vastas olabilir. Kendisini ihata etmez. Osmanl tahrir terimini nasl timar
sisteminin kavramsal boyutu iin kullanamazsak, liste ve katalog manasndaki
thesis terimini de tema gibi kapsaml mali, askeri ve idar organizasyon iin
kullanamayz. Tema, yukarda szlk anlamyla, thesis ile e anlaml kullanlyor,
ancak, thesis ve temann askeri birlik olduu da belirtiliyor. Bu bakmdan, thesisi
tema olarak alglayp, onu da liste, kataloga irca etmek, bu terimi asli manasndan
uzaklatrmak olacaktr. Zaten, temann bu kadar tartma konusu olmasna
ramen hala aydnlatlamam olmasnda bu tr yanlglarn roln dikkate
almak gerekir.
Themann etimolojik menei karanlk olmasna ramen, fonksiyonel olarak
I. Justinian (527-565) devrinden beri evvela asker, mteakiben askeri
fonksiyonu yannda sivil idari anlamlar da ifade edecek bir muhteva
kazandnda aratrclar hem fikirdir.
Bizans mparatorluunun VII. asrn balarnda uygulad asker ve idar
sistemi ifade etmek iin kullanlan thema, theme, themata, tagma, tagmata
terimlerinin etimolojik olarak Asya meneli tmen ve bunun Moollardaki ekli
tamma ile balantl olduunu dnyoruz. Bizansn Asya meneli tmen asker
sistemini, Sasaniler vastasyla adapte ettii hususu, aratrmamzn ileri
aamalarnda ele alnacaktr.
nce, timar ve themay etimolojik olarak nasl ilikilendirdiimizi ortaya
koyalm. nemli ura alanm olan Rus Kazaklaryla ilgili kaynaklar
deerlendirirken, Vernadskynin Rusadaki tma (tma, tuma) tabir edilen
terimlerin, Trke tmen, tuman terimlerinden geldii, bunlarn Grekeye de
tama olarak getii iddiasna rastladm.14 Asya meneli tmen ve Bizansn VII.
A. Pertusi, La Formation Des Thmes Byzantins, Mnchen 1958, s. 16.
Bkz. N. Oikonomids, Les premires mentions des thmes dans la chronique de
Thophane, ZRVI, 16 (1975), s. 1-8. Bu kaynaa maalesef ulaamadm. Ancak,
http://www.oxford-byzantium.com vastasyla ksmen istifade edebildim.
14 Vernadskynin bu deerlendirmesi, kadim Hazar askeri slerinden Taman kalesinin
ismi ile ilgilidir. Ona gre, Kubann Karadenize dkld yerde, Ker Boaznn
Asya yakasnda kurulu eski ve nemli bir Hazar kalesinin ad olan Tmutorokan (Trke
Taman) ismi, Altay meneli, on bin kiilik askeri kuvveti ifade eden tma (Farsada
12
13

162

YCEL ZTRK

yzyldan itibaren aama aama olgunlatrd tema (thema) terimlerinin


etimolojik olarak ayn meneye dayandrlmas bizi ilk anda ok artt, hatta
olduka zorlama bir iddia olarak grnd. Ancak, zaman iinde bu konuyla ilgili
merakm ve bilgimin artmas ile Vernadskynin doru yolda olduunu, hatta bu
alanda ilk olmadn da renmi oldum. Bu aratrma iin yaptm tedkikat
beni, tema ve tmenin yalnz etimolojik deil, fonksiyonel olarak da ayn sistem
olduklarna inandrd.
Vernadskynin 1940l yllara ait bu tespiti, 1980lerde baka aratrclar
tarafndan dile getirilmitir. Terimin etimolojisinin henz aydnlatlmam
olduunu dnen Haldon, Bizantinist J. D. HowardJohnstonun iddiasn
nakletmitir. Howard Johnstona gre VII. yzyln ilk dnemlerine ait olan
terim, 10.000 kiilik askeri birlii ifade eden tmen den gelmektedir.15 Howard
- Johnstonun makalesi hemen hemen btnyle etimolojiye ayrlm olup
nemli katklar salamaktadr. Bizans temas ve Osmanl timarn etimolojik ve
fonksiyonel olarak Asya meneli tmene dayandran bu iddiay mufassal olarak
ele alacaz. Aslnda Howard Johnstondan daha nce E. Darko Bizans
temasnn Asya meneli olduunu iddia eden ilk kiidir, ancak Darko, tmen ve
tema arasnda etimolojik bir ba kurmadan Turan meneli onluk sisteme gre
organize edilmi ordu sistemini referans almtr.16
HowardJohnston, etimolojik analizine terimin Greke olmad tespitiyle
balar. Ona gre themann asker bir anlam kazanmas ilgin idi. Greke ve
Latincede themann sahip olduu anlam verecek pek ok asker terim
mevcuttu, ancak themann Grekede hibir surette asker ve eyalet sistemi ile
tuman) ile kumandan, lider anlamndaki tarhann birleiminden (tma-tarhan)
domutur. Yeni Trkeye Tmen-bey olarak evirmek mmkn olacaktr. Vernadsky,
nl Trkolog Smirnovdan naklen, Trklerin VI. asrda Kuzey Kafkasyay zaptetmesi
srasnda bir Trk kumandannn buray s edinmesi sonunda bu kalenin Tma Tarhan
adn aldn tahmin ediyor. Vernadsky bu ismi, Greklerin Tamatarcha veya tagmatarcha
olarak kendilerine mal ettiklerini de ilave ediyor. Vernadsky, bu ismin yalnz eklen
greklemediini, mana ve fonksiyon olarak da Trkede sahip olduu anlam muhafaza
ettiini tespit ediyor. Bu yazara gre, tamatarche veya tagmatarcha, alay komutan
anlamn korumutur. Bkz. George Vernadsky, Ancient Russia, New Haven Yale
University Pres 1944 s. 215, 216. Tmutorakann Taman Tarkana dnm hakknda L.
Rasonyinin tespiti iin bkz. brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, stanbul 1983, s. 161.
Esasnda, Asya Hun imparatoru Metenin babasnn ismi Tman (Tuman) da
muhtemelen nvan olarak ayn meneye dayanyordu. Bkz. Kafesolu, Ayn eser, s. 59.
15 J. F. Haldon, Byzantium in the Seventh Century, Cambridge University Press 1990, s.
215n. Sunumu yaptmz srada ulaamadmz ve Haldondan naklen zetlediimiz
Howard Johnstonun bu makalesine meslekdam Haim ahinin gayretiyle ulatm.
Bu deerli katksndan dolay kendisine kran borluyum.
16 E. Darko iin bkz. A.

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

163

ilgisi olmamt. Thema, bir dncenin, fikrin, iddiann temel konusu anlamna
geliyordu. Msrda ise tahl ve para fonu anlamna sahipti.17
Bu halde, VII. yzylda, Bizansllar askeri ve sivil yap iin niin thema
terimini kullandlar? Bu terimin Bizans terminolojisine giriindeki gayri tabii
vaziyet ve tuhaflk, onu yakndan incelemeyi gerektirecek ehemmiyettedir. Bu
suretle Bizans themalarnn meneinin izah edilmesine baz katklarda bulunmak
mmkn olacaktr. Themann Greke meneli olduunu iddia etmek mmkn
deildir. Bu terim, ancak yabanc bir terimin az ok doru uyarlanm bir ekli
olabilir. Esasnda, Bizans diline Latince, Almanca, Farsa ve Arapa gibi
dillerden gemi asker terimler oktur. X. yzyln ortalarna ait bir diplomasi
derlemesi olan De administro imperiodaki bir pasaj thema teriminin menei
hakknda ipucu veriyor. 37. Blmde Dinyeperin dousu ve batsndaki
bozkrlar tutmu olan gebe Trk boylarndan Peeneklerin gemii hakknda
bilgi veriliyor.18
Bu kaynaa gore, Peenekler 8 themataya ayrlyorlard. Bu thematalarn
drd Dinyeperin dousunda, drd ise batsnda idi. Bu kaynakta Peenek
boyunun tamamn meydana getiren 8 kabilenin isimleri ve vasflar da
sralanmtr.19
Bizans idarecileri, resmi bir nvan ve hukuki birim iin kullanlan Peenek
temasn Peeneklerde kefetmilerdi. De adminstrando imperionun yazar veya
derleyeni Peenek temalarnn Bizans temas ile ayn olduunu
Bkz. J. D. Howard-Johnston, Thema, s.190. Howard Johnstonun dikkatini
ekmemesine ramen, fonksiyonel olarak tahl ve para ile ilgili anlam tema - tmenle
ilgilidir. Zira, thema - tmen, hem askeri, hem de fiskal fonksiyonlara sahiptir. Msrda,
Trk meneli Tolunoullar devrinde daman sisteminin bir tr mali kurum fonksiyonuna
sahip olduu tespit edilmitir. Damana ilikin ilk bulgular Mahfuz b. Sleymann,
dnemin halifesiyle tm Msrn vergileri iin daman szlemesi yapt187 / 802 ylna
ait. Bu sistemin giderek daha fazla vergi toplaycsn (damin) iine alarak daha kk
blgelere de yapldn gryoruz. Daman sistemi, sonunda, lkenin tamamna yaylan
ve ky seviyesine kadar inen kabalaya dnt. Daman ve kabala terimlerinin Fatmiler
zamannda fark kalmad ve birbirlerinin yerine kullanlmaya baland. Bkz. Murat
izaka, slam Dnyasnda ve Batda Ortaklklar Tarihi, ngilizceden ev. ehnaz
Laykel, stanbul 1999, s. 120. Bu aklamalar nda, damann Asya meneli tmene
dayandn ifade edebiliriz. Damann, onluk sistem gerei, 1/ 10 (tithe, onda bir) vergi
anlamna gelecei, dolaysyla Arap slam mal sistemindeki re tekabl edebilecei
akla gelmektedir. Konu her bakmdan ilgin olup aratrlmas gerekmektedir.
18 Howard Johnston, Thema, s. 190, 191.
19 Constantine Porphyrogenitus, De administro imperio, Nr. Gy. Moravcsik, ngilizceye
ev. R. J. H. Jenkins, New Revised Edition, Columbia 1967, s. 166 167. Bu kaynan
Greke aslnn verildii s. 166ya baklmaldr. Nair Moravcsik themata terimini eyalet
(province) olarak doru tercme etmitir.
17

164

YCEL ZTRK

dnmemilerdi, zira Peenek temalarnn airetler olduunu ve Peeneklerin


de gebe olduklarn biliyorlard. Eserin yazar, thamata terimini tesadfen
kullanm da olamaz, zira bu terim birka kez gemektedir. Peeneklerin 8
airet ismininin her birini idari ve mali fonksiyonlara sahip genel tema terimi ile
belirttikleri anlalyor.
Porphyrogenetusun, her Peenek airetini bir themata olarak tavsif etmesi,
bizce temann Turan meneli oluunun en gl delilidir. Nfusun tmenlere
gre mali ve idari blmlere ayrlmas, btn Trk devletlerinde grlen bir
husustu. Bu tarz, Bizansa tema olarak geecektir. Tema tmen ile airetin mali
ve idari bakmdan nasl badat aada grlecektir. Bylece, her biri farkl
isim tayan Peenek airetlerinin hepsi, birer temay tekil ediyorlard. Bu
suretle, tema, Peenek airetlerinin soyla ilgili ynn deil, idari anlamn ifade
ediyordu.
Yabanc mene hususunda en iyi rnek tym(n) tmn terimidir. Trke
tmn, Moolca tym (n) olarak bilinen eski Altayl bir kelimedir. On bin veya on
bin atl asker anlamna geliyordu. M. S. 712 716 tarihli Trke kitabelerde
ordu iin kullanld. Daha iyi tasvir edilmi ve ok kaynaa konu olmu Cengiz
Han ordular da tymen denilen nitelerden meydana geliyordu. Tmen, ayn
anlamn modern Trk ordusunda da muhafaza etmektedir. Bu iddia Arap
corafyaclar tarafndan da teyid edilmektedir. Ibn Hurdatbih IX. asrn
sonlarnda bir kumandann on bin askeri kumanda ettiini yazyor.20
C. Porphyrogenetus ve dier iki Arap corafyacs thema kelimesinin Altay
meneli tym(n) tmndan geldiini ima ediyorlar. Altay meneli bu kelime
hangi kanalla Bizans asker terminolojisine girdi? Ses olarak fazla benzemeyen
Greke kelimeye nasl transfer edildi?
Bizans ordusu tyme(n) tman kelimesini muhtemelen VI. asrn sonlarnda
Avrupaya giren Avarlardan dn ald. Altay meneli dile sahip Avarlar, VI.
asrn sonlarnda Bizans ordusunu hayli etkilemilerdi. Avarlar, 200 yl boyunca
Avrupann byk ksm zerinde hkimiyet srecek kadar salam ve etkin bir
idar yapya sahiptiler. Bizansllar Avar askeri taktiklerine hayran oluyorlard.
Svari ceketi, yaka, mzrak, at zrh, adr, Avarlar vastasyla batya intikal
etmiti. p ile ekilen mancnk da Avarlarn inden alarak bat toplumlarna
naklettii etkin bir sava malzemesi olup Bizans teknisyenleri tarafndan taklit
edilmiti. 21
Bu nedenle, Bizans idari kadrolarnn Anadoluda Araplara kar kurmu
olduklar yeni mdafaa birliklerine verecekleri isim hususunda zamann en
20
21

Howard Johnston, Thema, s.192.


Howard Johnston, s.193.

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

165

hayranlk verici ve stn askeri nizamna sahip Avarlar rnek aldklarn


dnmek her halde mantksz olmayacaktr. Tyme (n) tmn kelimesi zamanla
Grekeye olduka farkl ve tabii olmayan harflendirme ile nakledildi. Thema ve
tyme (n) tmn arasnda kayda deer ses fark mevcuttur. Bu kelime yaklak
150 yl iinde Grekeye mal oldu ve bu sre iinde eitli kuaklar tarafndan
deiime uratld. Grek themasnn asker bir ierik kazanmas son aamada
gerekleti. Bununla ilgili ilk metin IX. yzylda Grek tarihi Theophanes
tarafndan nakledilmitir. Howard Jhonston, dipnotta, Grek themasnn daha
ok Mool tyme (n)ine benzediini ve oradan alnm olabileceini belirtiyor.
Tyme (n) in themaya dntrlmesi, Bizans edebi aleminde yabanc kelimelerin
ses benzerlii bulunan Greke kelimelere dntrlmesi eilimini yanstyor.22
Howard Johnston, baka bir makalesinde de ayn konuyu Hazarlar
asndan deerlendirmekte, themann Hazarlarda askeri fonksiyonlara sahip,
idar asker yapy ifade eden bir terim olduunu iddia etmektedir. Bir kabile
federasyonu olan Hazar mparatorluunu meydana getiren kabileler, merkez
bir anlay iinde thema sistemi altnda organize edilmiti.23 Son zamanlarda
Bizans Osmanl kltrel ilikisini ele alan yerli aratrclardan smail Tokalak
da bu teze katlmaktadr.24
Doerfer, tmen teriminin askeri birlik, kolordu, blge anlamlarnda tman,
tmen, tmn, tman, tman, tma, tmma, timi, tuma, tume vs. varyantlaryla Trke,
Moolca ve dier dillerdeki kullanm ekillerini ortaya koymutur. Gktrk
Kitabelerine de bavuran Doerfer, tmenin kolordu, saysz insan kalabal
anlamlarna sahip olduunu tespit etmitir.25 Gktrk kitabelerinde tmen,
tmen hazine (on binlik hazine), tmen s ( tmen ordu) gibi
ifadelerde saysal anlamda onbin ve ordu birlii anlamnda kullanlmaktadr. Yine,
yer ad ve ordu kumandan olarak sk rastlanan Taman Tarkan isimleri de yer
almaktadr. 26
Divan Lgati't-Trkde tmenin, Doerferde yer alan ok, snrsz,
anlam verilmitir. Ayrca, tmen ming eklinde bin kere bin, bir milyon

Howard Johnston, s. 194.


Howard Johnston, Byzantine Sources for Khazar History, The World of the Khazars
New Perspectives Slected Papers from the Jerusalem 1999 International Khazar Colloquium, Nr.
Peter B. Golden, Haggai Ben Shammai &Andrs Rna Tas, Brill Leiden Boston
2007, s. 189.
24 Bkz. Tokalak, s. 298.
25 Gerhard Doerfer, Turkische und Mongolische Elemente im Neupersischen, III, Wiesbaden
1965, s. 632 639.
26 Bkz. Muharrem Ergin, Gktrk Abideleri, stanbul 1975, s. 75, 86, 87.
22
23

166

YCEL ZTRK

anlam da verilmitir.27 Ayn temel kaynakta, tamga, hakann ve bakalarnn


damgas anlamnda gemektedir.28 Dier temel kaynaklardan Kutadgu Biligde
de tmen saysz, pek ok anlamnda, tamga ise mhr anlamnda verilmektedir.29
Bartholda gre tmen, Kagar yerli halkna ait bir terim olup Trkeye
buradan gemitir. Barthold, tmenin, yukarda verilen anlamlarna ilaveten,
imdiye kadar bahsedilmeyen, oymak, yerleik ahali kitlesi manasn veriyor.
Bu, phesiz, tmenin askeri nite yannda, sivil halk da kuatan anlamn
ortaya koymakta ve Bizans temas ile ayniyet kurulmasna imkn vermektedir.30
Peeneklerin airetleri tmen (tema) olarak tavsif etmesini de aklamaktadr.
Asya tarihi hakknda XVI. yzyl kaynaklarndan Mirza Haydar Dulat,
Bartholda yakn bir ekilde, tmenin halk, ahali anlamn kesin bir ekilde
ortaya koymaktadr. Dulat, Hotan ve Kagar halknn drt snfndan birini
tekil eden kyllere tmen denildiini naklediyor.31 Tmen denilen kylerin
hana bal olduklarn ve vergilerini yllk olarak ona verdiklerini naklediyor ki,
bunun Bizans tagmas ile veya Osmanldaki hanedan arazilerini ve bu araziler
zerindeki reayay hatrlattn belirtelim. Vladimirtsov, Moollarda tmenin
sosyal ve askeri bir nite olduunu daha ayrnts ile verir. Ona gre, Mool
kabileleri binlikler halinde taksim edilmilerdi. 32
Donald Ostrowskinin Mool ve Asya devletlerinde tammay ele alan
kampsaml makalesinde, bu terimin, askeri birlik, birliin kumandan ve bu
birliin bulunduu yer ve halk da kapsadn tespit etmitir.33 Bu makalenin
verilerine idar fonksiyonel analiz ksmnda yeniden dneceiz.
Mool vergi sistemini toplu bir tedkike tabi klan Schurmann
Reidddinden naklen, tamga ve timar olarak isimlendirilen iki vergi trnden
bahsetmektedir. Timar, timar ve qabbn olarak baka bir vergi ile birlikte
zikredilmitir. Schurmann, tamgay, iyi bilinen ticar vergi olarak aklarken,
qabbn Arapa l, tart (kapan?) olarak yorumluyor. Fonetik bakmdan
Kagarl Mahmut, Divan Lgati't-Trk, I, ev. Besim Atalay, Ankara 1985, s. 233
26, 402 8, 9.
28 Kagarl Mahmut, I, s. 424 10.
29 Bkz. Reid Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig, III, ndeks, stanbul 1979, tmen, tamga
maddeleri.
30 Bkz. V. V. Barthold, Orta Asya Trk Tarihi Dersleri, Ankara 2004, s. 185. Ayrca bkz.
Barthold, Tmen, A, III, stanbul 1988, s. 139 140.
31 Mirza Haydar Dulat, Tarih i Reid, ev. Osman Karatay, stanbul 2006, s. 475.
32 Burada bahsedilen binlikler tmeni ifade etmektedir. Bkz. B. Y. Vladimirtsov,
Moollarn tima Tekilt, ev. Abdlkadir nan, Ankara 1987, s. 191.
33 Donald Ostrowski, The Tamma and the Dual Administrative Structure of the
Mongol Empire, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of
London, C. 61, Say 2, (1998), s. 262 277.
27

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

167

Osmanllardaki ile ayn olan timarn etimolojik ve fonksiyonel olarak


Osmanldaki versiyonu ile bir ilikisinin bulunup bulunmadna bir aklk
getiremediini belirtiyor. 34
Tarih olaylar nakleden metinlerde de bu terimlere rastlanmaktadr. 568de
II. Justinos dneminde Perslere kar oluturulan Hazar Bizans ittifak
erevesinde stanbula gelen Gk Trk mparatorluuna ait elilik heyeti geri
dndkten sonra Bizansllar Zemarchus ynetiminde bir elilik heyetini
Gktrk mparatorluuna gndermilerdi. Bu heyet, stanbula, Tama Tarkan
ynetimindeki yeni bir Trk elilik heyetinin eliinde dnmt.35
Peter Golden, Trkedeki tamga / damga kelimesinden kan tamann,
Krmdaki Yunanca bir yaztta grldn tespit etmitir.36 Golden, tama,
taman vs. versiyonlaryla bu terimin etimolojisini esasl bir ekilde tedkik
etmitir. Moravcsike gre bu terim hristiyanlam Hazarlara aittir. 819 tarihli
bir kitabede bulunan , tamgan olarak telaffuz edilmelidir. Radlofa gre
Trke tam kknden gelen tamgan, Altaycada tama ve tamaaya gitmektedir.
Mengese gre, bu terim ran meneli Erken Avestanda yer alan daxma kelime
kkne inebilir. Radlof, yukarda rnekleri verilen, bu nvanla ilgili u isimleri
verir: "Sabra Taman Tarqan, Sabra Taman ur, Altun Taman Targan. Terim
hakknda Orkun, Marquart, Caferolu gibi nde gelen Trkologlarn
mlahazalar da ayn yndedir. Caferolu, terimin Uygurcada bulunduunu
tespit etmitir. Radlof, taman ve tamga terimlerinin morfolojik ve
semantik benzerliine dikkat ekmi ve bunlarn mukayese edilmeleri gerektiini
belirtmitir. Golden, bu terimle ilgili nihai deerlendirme olarak, "Bu isim, eer
gerekten Hazarca ise, Kk Trk geleneklerinin Hazarlar iinde devam ettiine
dair daha ileri bir kanttr. deerlendirmesinde bulunmaktadr.37 Golden, Asya
meneli Bozkr kltrn bir btn olarak deerlendirmekte, Hazarlar Hun
Gktrk kltrnn bir cz olarak grmektedir.

H. F. Schurmann, Mongolian Tributary Practices of the Thirteenth Century,


Harvard Journal of Asiatic Studies, C. 19, Say (Dec. 1956), s. 304 389, zellikle 377 vd.
Schurmannn bu tespiti nemlidir. Moollarda bir vergi tr fonetik olarak da olsa,
Osmanl timar ile rtmektedir. Ana metinler zerinde yaplacak aratrmalarn
meseleye farkl boyutlar ekleyeceini dnyoruz. Sz konusu terimin tamma ile
ilikisini de imdilik bilmiyoruz.
35 Egemen ar Mzrak, Peter B. Goldenin Khazar Studies (Cilt I) Adl Eserinin Tercme ve
Kritii, Baslmam Yksek Lisans Tezi, stanbul 2005, s. 28 30.
36 Peter Golden, Hazar Dili, Trk Dili Aratrmalar Yll, Belleten, Say: 338, Trk Dil
Kurumu Yaynlar (1971) s. 155.
37 Mzrak, Ayn eser, s. 289, 290.
34

168

YCEL ZTRK

2. Tema, Tmen ve Timar Terimlerinin dar Fonksiyonlar


Tema her eyden nce, bir ihtiyatan, hatta zorunluluktan kaynaklanm, bu
tarihi mecburiyetlerle niteliklerini kazanmtr. Justinian ve Herakleios
zamanlarnda uygulanmasna balanarak aama aama gelitii genel olarak
kabul edilen tema sistemi, eski Diokletianus Konstantinos nizamnn yerine
geirilen yeni bir sistemtir.38 Bizans, III. yzyl krizi sonunda Diokletianus
Konstantinos reformlaryla dorulmaya alm, ancak VII. yzyla ulatnda
daha byk bir krizle karlamtr. Temann uygulamaya konulmasnn temel
amac, Bizansn karlat asker ve mali bunalmn almasdr. Bilindii zere
VII. yzyl ve sonras sreler, Bizansn batdan Avar, doudan Pers ve Arap
saldrlarna maruz kald, torpraklarnn nemli ksmlarn kaybettii bir
periyottur. Tema, bu srete ortaya kmtr. Bu nedenle, temann ilk kurumsal
fonksiyonu askeri niteliktedir. Ermenice kont, Arapa cund, Franszca division
military terimlerinin muadilidir. Zamanla eyalet, sancak nitelerini de ifade
edecektir. 39
Ostrogorskiye gre, Bizans idari geleneinde kolordu manasna gelen
Themann ayn zamanda yeni askeri blgelere ad olarak da kullanlmas, yeni
dzenin en aydnlatc hususiyetidir. Anadoluda ilk tema, askeri birliklerin
Anadolunun eitle blgelerine iskn edilmesi suretiyle kurulmutur. Birliklerin
yerletirildii blgeler de tema olarak zikredilmitir. Bu suretle, bunlar sadece
askeri birlikler deil, ayn zamanda idar ve iskn blgeleridir. rsi ordu
hizmetini yklenmek karlnda askerlere, sonraki kaynaklarda asker arazisi ad
verilmi olan, evlatlarnn tevars edebilecekleri arazi paralar tevcih
olunmutu.40 Diehl, bu deiimin nemini vurgulayarak, idar rejimin
deitirilmesine yeni bir arazi dalm olgusunun elik ettiini belirtir. Yani,
asker sistemin deiimi, ayn zamanda araz sisteminin deiimini de zorunlu
klyordu.41
Ravenna ve Kartaca eksarhlklar (exarchates) Bizans temalarnn
douunun hazrlk safhas olarak deerlendirilir. Byk Justinian (482565) ve
Maurice (539602), ykmn eiine gelmi bulunan Bizans kurtarmak iin
imparatorluu sivil yapdan asker bir yapya brndrme abasna girdiler. Bu
amala, sivil erklerle asker erkleri birletirmek suretiyle bunlar asker valilerin
tasarrufuna verdiler. Roma hukuk dnyas iin btnyle yabanc olan bu ilke
yeni bir sistem olan temann meydana knn hazrlk safhas oldu.42 A.
Charles Diehl, Etudes Byzantines, Ed. Burt Franklin, New York, Orijinal basks: Paris
1905, s. 276.
39 Rambaud, s. 184; Diehl, Etudes, s. 277.
40 Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 90.
41 Diehl, Etudes, s. 277.
42 Haldon, Byzantium in the Seventh Century, s. 35; Ostrogorskiy, s. 90.
38

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

169

Rambaud, C. Diehl, F. Haldon ve dier uzmanlar, bat tarihindeki bu krlmaya


dikkat ekerler. Rambaud, eski notitiadan btnyle yeni ve asker bir sisteme
geildiini zellikle vurgular.43 Roma hukukunun temeli, sivil ve askeri erklerin
birbirinden ayrlmas idi. Ne sivil otorite askeri erke, ne de askeri otorite sivil
erke mdahale edebilirdi.44
Menei anlayabilmek iin, zellikle, eskiden sivil otoritelerinin idaresinde
olup imdi asker otoritelerin emrine verilen muayyen sayda bu yeni eyaletlerin
ne zaman ortaya ktn ortaya koymak nem tamaktadr.45
Temann menei ve tarihi geliimi hakknda ikinci kuak aratrclardan
saylan Pertusinin husus bir yeri vardr. Pertusi, Rambaudnun grlerini
deerlendirdikten sonra bu sahada etkili olan dier aratrclarn tezlerini
deerlendirir. Pertusi, Justinian dneminde radikal bir deiimden ziyade bir
takm hzl oluumlarn vukubulduunu iddia etmekte, Rambaudnun notitiadan
farkl bir sistem olarak tespit ettii ve yeni bir rejim olarak tanmlad temay
eski kurumlarn doal bir uzants olarak tasavvur etmektedir. Bir yandan
temann literatr analizini yapan Pertusi, bir yandan da aratrclar hususi olarak
analiz etmek suretiyle kendi tezini temellendirmektedir.
Rambauddan sonra G. Schlumbergerin46 abidevi olarak nitelendirdii
eserini ele alan Pertusi, onun temann btnyle yeni sistem olduu noktasnda
Rambauda katldn, tema tekilatnn Heracleiosun hkimiyetinden sonra
baladn kabul ettiini naklediyor, ancak, mene meselesine girmeyen
Schlumbergere katlmadn da hissettiriyor.
Pertusi, temann menei ve geliimi konusunda Burynin grlerine daha
geni yer ayryor. stifade edebildiimiz bu eseri, Pertusiye ilaveten orijinal
metinlerden nakledeceiz. Bury, tema mevzuunu, VII. yzyl tarihinin en
karmak, ayn zamanda en ilgin mevzularndan birisi olarak dnyor. Bury,
Constantin Porphyrogenetusun, temalarn Herakleios (610641) zamannda
kurulduu iddiasn naklederek, tarihilik bakmndan ok yetersiz olan
Porphyrogenetusa inanmak iin bir sebep olmadn belirtiyor. Bury, bununla
beraber, bu iddiann, bir asr sonrasna ait olup, Porphyrogenetusa ada
kaynaklardan nakleden Thophanes ve Nicphores tarafndan teyid edilmesinin,
Rambaud, s. 183.
F. Haldon, Byzantium , s. 208.
45 Diehl, Etudes, s. 276.
46 Pertusinin verdii knye: G. Schlumberger, Sigillographie de lempire byzantin, Paris
1884, s. 97. Pertusi, esere ksa zaman sonra nemli ilaveler yapldn belirtiyor ve bu
alandaki bibliyografyay sralyor. Bkz., s. 2.
43
44

170

YCEL ZTRK

bilgi deerini ykselttiini dnyor.47 Thophanes ve Nicphoresun nakilleri


bu taksimatn ksmen II. Constans (641-668)n lmnden nce yapldn
teyid ediyor. Bu durum, Constantin Porphyrogenetusun bir lde hakl
olduunu var saymamza sebep tekil ediyor. Bury, thme kelimesinin ak
ekilde askeri bir taksimat veya niteye iaret ettiini, bunun asker zaruretlerden
kaynaklandn dnyor. Askeri periyod ile askeri idar periyod arasndaki
geiin resmen ne zaman kabul edildiini belirlemenin imknsz olduunu,
ancak, VII. asrda iki en nemli eyalet durumundaki Asya temalarn oluturan
Anadolu ve Ermenistann, Diocltian ve Justinian tarafndan tekil edilen
magistri militumun devam olduklarn iddia ediyor. 48
Temann menei hususunda Diehl de magistri militum teorisini benimsiyor.
Diehlin tema konusunda Bury ve Pertusi ile ayn paraleldeki dier nemli
gr, temalarn tedricen, ihtiyalar dorultusunda ve askeri karakterde ortaya
ktdr. Diehlin, asker ve sivil idar otoritelerin ayn elde topland
hususundaki dncelerinin de altn izelim. Bu nvanlar ak bir ekilde
asker hiyerariye ait olup sivil nizama ait hibir zellik iermiyorlar. X. yzylda
imparatorluun idar yaplanmasn ifade eden tehema terimine, incelediimiz
dneme ait hibir yerde karlalmaz. Bunun yerine, daha karakteristik bir
ekilde metinlerde kesintisiz surette baka bir terim kmaktadr: Bu, stratos veya
exercitus deyimidir. Bu bakmdan, gelecein temalar, efleri askeri kumandanlar
olan ordu birliklerinden baka bir ey deildir. Dahas, metinlerin ve belgelerin
ortadan kaybolduu bir srada asker nite ismi coraf eyalete dnyor. dar
nitelik tayan temalarn gerek olarak ortaya k ancak bu dnemde
gereklemitir.49
Diehle gre, Bizans mparatorluunda hibir ekilde, VI. ve VII. yzyl
kurumlar arasnda kopukluk mevcut deildir. Hem bunlarn kuruluunu
belirleyen prensipler, hem de bizzat araz gruplandrmalar asndan, Bizans
temalar, nceki dnemin kurumlarnn bir devamdrlar. VII. asrn strategeleri
direkt olarak I. Junstinian dneminin magistri militumunun varisidirler.50
Pertusi, mteakiben H. Gelzerin tespitlerini deerlendiriyor. Diehlden 6
yl sonra temay ele alan Gelzerin tespitleri zetle yledir: Tema bir plan
J. B. Bury, A History of the later Roman Empire from Arcadius to Irene (395 A. D. to 800 A.
D.), II, London 1889, s. 340; Pertusi, s. 2.
48 Bury, s. 341- 342; Pertusi, s. 3. II. Constansn Anadolu ve Ermenistan temalarn
tekil edii hakknda ayrca bkz. Warren Treadgold, A History of the Byzantine State and
Society, Stanford University Press, California 1997, s. 314 vd; Ayn yazar, Byzantium and
Its Army 284 1081, Stanford University Press, California 1995, s. 21vd.
49 Pertusi, s. 4.
50Pertusi, s. 5.
47

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

171

dahilinde deil, doal bir sre iinde tekaml etmitir. Constantin


Porphyrogenetusun temalar Herakleiosun reformuna balayan haberi doru
deildir. Gelzere gre, Porphyrogenetus yanl anlalm olup mezkur kaynak,
temalarn Herakleios zamannda deil, ondan sonra kurulduunu
nakletmektedir.51
Pertusinin, J. Koulakovskiyye dayanan nakil ve tahlilleri tema ile ilgili
mtlaalarn temel nitelii ile ilgilidir. Balang safhasnda Koulakovskiy de
yukarda ele alnan grlere benzer ekilde, temann sistemli bir reform deil,
sre iinde gelien bir kurum olduunu dnyor. Bu anlay, aslnda bu
sahann otoritelerinin tesis etmi olduu bir gelenein temel argman olup
adeta tartlmaz bir ekilde tekrarlanmaktadr. Bu dogmann bir ehemmiyeti
olduunu dnmyoruz. Bizim iin nemli olan, Koulakovskiynin kendi
tespitleri olup dier aratrclarla dikkate deer bir uyuma iindedir. Mezkr
aratrcya gre Bizans ordusu, dzenli ordu (comitatus) ve snr eyaletlerindeki
dzensiz birlikler (magister militum ) olmak zere iki temel ksmdan meydana
geliyordu. Dzenli ordunun VI. yzylda meydana gelen siyasi ve sosyal
depremler sonunda, zellikle Phocas zamannda tamamen yklp ortadan
kalkmas zerine, snr glerinden yeni ordular kurulmu ve bunlar tema sistemi
altnda tanzim edilmitir. lk tema, Herakleios tarafndan bu suretle kurulan
Armenien temas olup bana Ermeni meneli Mzez Gnouni getirilmiti. Mzez
Gnouni, 630da Heracleiosun Perslerden ald Pers Ermenistanna igal
kuvvetlerinin kumandan olarak atanmt. Bu ekilde magister militium atama
ekli, daha 528de Justinian tarafndan gelitirilmiti. lke savunmas feodal bir
tarzda organize ediliyor ve bir imparatorluk kumandan btn birliklerin bana
ef olarak atanyordu. Armenia temasnn oluum ekli buydu. Herakleios
tarfndan ilk kez Armeniada tatbik edilen bu sistem, dier btn temalarda da
uyguland. Pertusi, Koulakovskiynin analizini maddede topluyor: 1. lk
Ermenistan temas, corafi temele deil, askeri temele dayanyordu. 2. Buraya
kumandan tayin edilen Ermeni soylusu Mzez 635te ldrldnden, bu tema
ok ksa zaman iinde deiime uramt. Mzez Gnouniyi ldren igalci
komutan Davith Sharaouni Hrerakleios tarafndan yl sreyle (635638) Arap
igaline kadar tannmt. 3. Bu feodal rejim, burada eskiden beri Ermeniler
tarafndan uygulanan rejim olup Herakleios tarafndan kurulmu deildi.
Muhtemelen Herakleios Armeniay ranlar tarafndan kurulmu bir rejime
teslim etmiti. 52
Koulakovskiynin, Pertusiden naklettiimiz bu analizinde nihai olarak
varlan sonu, bizim amzdan byk nem tamaktadr. Evet, Herakleiosun ,
51
52

Pertusi, s. 6.
Pertusi, s. 8, 9.

172

YCEL ZTRK

Armeniada kurmu olduu ve daha sonra btn Bizans idari yapsna uygalanan
tema tekilat, aslnda Perslerin burada daha once kurmu olduklar eski bir
nizamn uyarlanmas idi. Ancak, burada bir elikiye de dikkat ekmek
gerekiyor: Temann bir lider tarafndan yrtlen sistemli ve planl bir reform
deil, tabii sre iinde kendiliinden ortaya kan bir yap olduu gr bu
son tespitlerle eliiyor. Elbette, her kurumun bir tarihi tekaml sreci vardr,
ancak bunlar planl bir abann dnda tutmak da gerekmiyor.
Pertusi, E. Steinin temann meneine ayrlm bulunan iki eserini analiz
ediyor. Yazarn ilk etdnde VI. yzyln ikinci yarsna doru birbiriyle ilikili iki
fenomen ortaya kyor: mparatorlarn fetihlerini Douya doru geniletme
eilimi ve Roma ordusunda Romal unsurlarn azalarak barbarlarn artmas. IV.
yzyldan beri Roma ordusuna asker kayd Almanlar, Slavlar ve Hunlardan
yaplyordu. Germenler, Romaya yerleerek askerlik mesleini braktlar ve
Romann asker kayna olmaktan ktlar. Slavlar ise Romann ihtiya duyduu
asker hnerlere sahip deildiler. Nihai olarak Hunlar da Avarlar tarafndan
yutulmulard. mparatorluk, bu nedenle asker ihtiyacn karlamak zere
mecburen douya yneldi. Stein, Koulakovskiynin grn gelitirerek,
Armenia temalarnn ortaya kn, tema sisteminin ilk adm olarak yorumluyor.
Armeniann Persler tarafndan igali, Bizansllar rencide etmi ve burann geri
alnmas nemli bir gaye haline gelmiti. Bizans imparatoru, 578de asker
kaydetmek suretiyle zorunlu askerlik hizmeti ihdas etmiti. Bu kaytlara katalog
deniliyordu. Herakleios zorunlu olan bu sisteme son vererek tema sistemini
kurdu. E. Stein, eyalet ordularnn temalar iinde yeniden organize edilmesinin,
bir deiim iinde vukubulduunu tespit ediyor. Ona gre bu deiim, magister
militum praesentalisin imperiale obsequiuma dnmesi ile vukubulmu ve ilk kez
Mauricenin teebbsyle 585te gereklemiti.53
Bu yeni organizasyon, eyaletlerde ordu birlikleri tekil edip bunlarn
muayyen askeri mlkler (stratiotika ktimata) zerinde sabitlenmesi suretiyle
meydana getirildi.54 Bundan ilk kez Makedonya hanedan kanunlarnda
bahsedilir. Bu oluum, Pers savann bitimi (629) ve 634te balayan Arap
savalar srasnda gerekleti. E. Stein, her halkarda, Herakleiosun Opsikion,
Armenian, Anatolian temalarn ok yakn zamanlarda kurduuna inanmak
gerektiini dnmektedir. Balangta ilk temalarn tamamen askeri karakterde
olduunu dnrken, sonraki etdnde tersi bir istikamete yneldi. Yazar, VII.
yzylda ran ve Bizans kurumlar arasndaki ok yakn benzerlikten etkilendi ve
Pertusi, s.10.
Bu tespit, tema ile timarn temel niteliini ortaya koymas asndan hayati nem
tamaktadr. lke arazisinin devlet uhdesinde askeri amalarla dzenlemesi, tema ve
timar sisteminde zaruridir. Aksi halde buralarda askeri birliklerin geimini salayaca
kaynaklar yaratmak mmkn olmayacaktr. Bu konuya aada deineceiz.
53
54

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

173

Bizans kurumlarnn VII. yzylda yeniden organize edilmesinin, Sasani


mparatorluunun VI. yzylda I. Hsrev (Chosroes) zamannda maruz kalm
olduu tekilatlanmann aynen kopya edilmesi suretiyle gerekletirildiini ileri
srd. Sasanilerin yeni ordularnn sosyal ve ekonomik kurumlar, Herakleiosun
yeni ordusu iin tekil ettii kurumlarla ayn idi: Sasani ordusundaki 4 sipahbed,
ilk 4 byk temann strategeine; sipahbedlerin vekilleri (lieutenant) byk
marzbanlar, kk strategelere (hypostratege); vuzurg fromadhar, pretoire prefecture
ile zde idi. E. Steinin notlarna gre, 4 eski sivil temann askeri tema haline
getirildii anlalyor. Pertusiye gre, bu tez modern tarihiler tarafndan kabul
grmedi.55 Bu iddiaya katlmak mmkn deil. Bizzat Pertusinin naklettii
aratrclar dikkate alndnda, Steinin analizi, Koulakovskiy ve biraz sonra ele
alacamz E. Dark ve bizim Asya meneli tmen ve tamma hakknda
naklettiimiz malumat ile rtmektedir. E. Stein, ayrca Kprly de mutlak
bir ekilde teyid etmektedir.
R. Grosse, A. A.Bertoni, A. A. Vasiliev, G. Marais, C. Amantos gibi
aratrclarn eserlerinin isimlerini sralayan Pertusi, E. Darkya geni yer
ayryor.56 Dark, ilk iki makalesi ve son makalesinde, Bizansn VI ve VII.
asrlarda maruz kald idar deiimin, temelde Turan kavimlerinin askeri
organizasyonlarna dayandn iddia etti. Pertusi, bu iddiay geersiz bulduu
gibi, yazarn da sonuncudan bir nceki etdnde bu iddiadan tamamen
vazgetiini ve Rambaud Bury izgisine ekildiini iddia ediyor.57 Pertusi,
Darkoyu u ekilde zetliyor: 1. Sivil ve askeri glerin askeri otorite ahsnda
merkeziletirilmesi, Hellen krallk ananesine dayanlarak gerekletirildi. 2.
mparatorluk dneminde Roma, bu iki gcn birletirilmesi anlayn, talyada
praefectus praetorio ve arkda Ligati Augusti pro praetorede srdryordu.58
Pertusinin, sonuncudan bir nceki etdn alarak dierlerini gz ard
etmesi, ilm bir yaklam deildir. stelik, aada grlecei zere, bizzat
yazarn kendisi Pertusiyi nakzetmektedir. Darko, bahsedildii zere grlerini
terk etmi deildir. imdi, Eugene Darknun analizini, kendi aratrmalarna
gre ele alacaz.
Pertusi, s. 12.
Pertusi ile ayn anlaya gre tema ile ilgili terminolojik izahat iin bkz. John Haldon,
Military Service, Military Lands, and the Status of Soldiers: Current Problems and
Inerpretations, Dumbarton Oaks Papers, 47, (1993), s. 1 67.
57 Pertusi, ak bir saptrmaya gidiyor. Dark, Le Rle des Peuples Nomades
Cavaliers, s. 89 (bkz. a.)da, Pertusinin deerlendirdii makaleye atf yaparak (bkz. A.
), Antik Helen ve Msrda da bu tr atl svariye rastlandn, ancak bunun arzi,
dolaysyla askeri bir netice hasl etmeyen durum olduunu belirtiyor.
58 Pertusi, s. 13.
55
56

174

YCEL ZTRK

E. Dark, turan kavimlerinin baty zellikle askeri alanda etkilediini ve


bunun Eski ve Ortaa kurumlarnn anlalmas asndan byk nem
tadn dnyor. Dark, analizine u ekilde balyor: Tuna ve Dou
Sibirya arasndaki bozkrlarda yaayan sava gebelerin hayatlarnda M. .
3.000'lerden Orta aa kadar, geleneksel askeri tekilat ve stratejiyi tehis
etmek kolaydr. Bu, ayn zamanda bir hayat nizam olan Asya Hun sava
sanatdr. in kaynaklar, M. . 2.500lerden beri bu hayat nizam hakknda
bilgiler vermektedir. Bu kaynaklara gre, Hunlar ine kar aslnda skitlerin
Dariusa veya Partlarn Romal Antoine ve Crassusun lejyonlarna kar
savat tarzda savayordu. Ugor, Utrigur, Sabar, Avar, Hazar, Bulgar, Macar,
Peenek, Kuman ve dier tarihi bakmdan az tannan kavimler, ayn ustalk ve
tecrbeyle bu asker hayat nizamna tabi idiler. Douda in imparatorluu,
batda Tuna hatt, bu izgiye yakn veya onun kuzey ve gneyinde Karadeniz,
Kafkasya, Hazar Denizi, ran Platosu , Kuzey Hindistan ve 55 . enlem bu
kavimlerin hayat sahalarn takribi olarak snrlamaktadr.59
M.. VII. yzyldan Ortaaa kadar Tuna ve Dou Sibirya arasndaki
blgede yerlemi olan sava gebelerin askeri becerileri ele alndnda, bu
topluluklara ait askeri organizasyon ve taktiklerinde muayyen bir birlik ve
benzerlik kendini belli eder. skitlerin askeri taktii, geni, ssz steplerde
Dariusun ordusuna geti. Bu kavimlerin gleri, bu asker usule dayanyordu.
Partlar gneye, skitler, Hunlar, Avarlar ve Trkler batya galebe alarak
hkmettiler. Bu asker usul ve taktik, her kullanld toplumda ve corafyada
deimez hususiyetlere sahip olduundan, sahiplerinin adyla, turan taktii adn
veriyoruz. Bu taktiin sahiplerini rk adan deil, kendini sadece bu askeri
hayat biimi iinde ortaya koyan kltre gre tanmlyoruz. Bu askeri hayat
nizam, insicaml bir btn olarak Sibiryadan Tunaya, Karpatlar zerinden
Macaristana uzanr. Gney Rusya, Kama Ural, Sibirya, Tobol, rti, Obi,
Yenisey ve Baykal sahalar bu kltrn kendini devam ettirdii ana corafyadr.
Turan kavimlerinin yurdu olan bu saha, kabaca barbar alan olarak
tanmlanmtr. 60
Dark, Roma ve Bizansta Hun askeri nizamnn IV. yzylda Gotlar,
Germenler ve Makedon kavimleri vastasyla etkili olmaya baladn ve aama
aama ithal edildiini rneklerle ortaya koyuyor. V. yzylda, yabanclardan
beydana getirilen dzensiz askeri birlikler (Notitiae, cunei equitum), skit, Hun,
Makedon ve Gotlardan meydana geliyordu.61
59 Eugne Dark, Le Rle des Peuples Nomades Cavaliers dans la Transformation de
lEmpire Romain aux Premiers Siecles du Moyen ge, Byzantion,18 (1948), s. 85.
60 Eugne Dark, Influences Touraniennes sur lvolution de lArt Militaire des Grecs,
des Romains et des Byzanits, Byzantion, 10 (1935), s. 443.
61 Dark, s. 462, 463.

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

175

Bizans, ordusunu skit Hun tarznda tekil eden Perslere gre organize
etti. Bizans ordusundaki atl svari birlikleri Hunlardan meydana geliyordu.
Bizans ordusu ilk geliim devrinde dzenli ve dzensiz olmak zere iki ksmdan
oluuyordu. Dzensiz birlikler de soylulardan oluun limitanei, foedarati ve
muhafzlardan oluan hypaspistae, dryphori birlikleri idi. Bunlar hemen hemen
tamamen Hunlar, Alanlar ve Gotlardan meydana geliyordu.62
Turan kavimleri iin atl svarilie dayanan askeri nizam bir sui generis idi.
Roma ve Bizans, Partlar ve Sasaniler vastasyla Turan askeri nizamn aldlar ve
zaman iinde kendilerine mal ettiler. Bu etkilenme en yksek seviyesine VI
VII. asrlarda kt. Bu dnemde, skit Hun nizamnn korku ve hayranlk
uyandran atl svarisi, Avrupa kaynaklarnda yer alr. Avrupallar bu atl
svariyi, Kilise hermeneutii erevesinde Tanrnn gazab olarak tandlar.
Daha M. S. III. asrda, Persler de Turan kozmik dman olarak alglamlard.63
Turan askeri nizam, VII. asrda Herakleios tarafndan sistemli ve planl
suretle ithal edilerek Bizans sistemine uyarland. te, btn Roma Bizans
tarihilerinin ittifakla kabul ettikleri kkl, sarsc, evvelkine hi benzemeyen
byk reform hareketi budur. Aslnda bunun bylesine sarsc ve kkl
olmasnn en nemli sebebi, yabanc bir nizamn adapte edilmi olmasdr. Bu
yeni nizam, Herakleios zamannda balayan tema nizamdr. Tema, askeri ve sivil
gleri askeri otoritede (strategos) toplamak suretiyle hkmet rejiminin askeri
bir nitelie brnmesini salyordu. Roma Kongresinde sunduum bir
konferansta ortaya koyduum zere64 bu tarz uygulamalar mnferiden
Helenizm anda Msr Ptolemelerinde, Antigone, Lysimague ve Seleucide,
Romann ilk dnemlerinde rastlamak mmkndr. Ancak, bu mnferit ve
geici bir eydir. Belli bir sre sonra yerlerini gayri askeri, sivil nizama
brakmlardr. Buna en iyi misal, Diocletien ve Constantin reformlardr. Bu
hkmdarlar, sivil ve asker idareyi kesin bir surette ayrdlar. Limitaneiyi byk
apta mobil orduya balayarak u topraklarnda gelimi olan feodaliteyi nemli
lde ortadan kaldrdlar.65
Dark, s. 467, 468.
James Howard Johnston, State and Society in Late Antique Iran, The Sasanian
Era The Idea of Iran, C. III, Nr. Westa Sarkhosh Curtis Sarah Stewart, London-New
York 2008, s. 128.
64 Bu konferans knyesi yazar tarafndan u ekilde verilmitir: La militarizzazione dell
Impero bizantino, dans studi bizantini e neoellenici, t. V (1939), pp. 88 - 99. Pertusi,
buraya yapt atfla, Darknun kendi ilk analizini terk ettiini iddia ediyor ki, bu bizzat
yazar tarafndan nakzediliyor. Yazar, burada genie ele aldmz makalesinde bahis
konusu konferansn teyid ediyor ve arada fikri bir kopukluk bulunmadn ortaya
koyuyor.
65 Dark, Le Rle des Peuples Nomades, s. 86, 89.
62
63

176

YCEL ZTRK

Byk Thodosios (379395)un bu limitanei kurumunu ark vilayetlerinde


yeniden ina etmek iin frsat kollad, younlaan savalar ve d tehdit
karsnda Junstinian (527565)in bu askeri teekklleri sz konusu blgelerde
ina ettii gzlenmektedir. Byk Thodesios ve Junstinianin ksmi ve kalc
olmayan idar dzenlemeleri Heracleios zaman tema organizasyonunda
gerekletirildi.66Herakleios (610641)un yeni tema nizamnn ilk rnekleri
Armenian ve Anatolian temalardr.Armenia tema tekilat ak bir ekilde
Heracleios reformunun radikal niteliini ortadan kaldryor. Bunlar,Junstinianin
kark, esnek, daha ok Diocletian sistemini andran uygulamalarndan farkllk
gsteriyor. Junstinian, asker bir rejim yaratmak maksadyla Armeniay, daha
sonra dierlerinde uygulamak zere, son derece sakncal, ebedi hizipler,
paralanmalar sebebi olacak ekilde asker otoriteyi sivil otoriteden ayrmak
suretiyle, drt paraya blerken; Heracleios, btn Armeniay, tek bir askeri
valiye bal, bir tema altnda birletiriyor, daha nce limitaneiye ayrlm
bulunan asker fiefleri(timarlar?) btn lke sathna yayyordu. Bu reformlar
uygularken, sadece Roma imparatorluu ananelerine ve imparatorluk ordusunun
birikimine deil, kuzeyden gelen sava kabile yaplar ile yerli kabile
birliklerinin uzun zaman boyunca kazanm olduklar tecrbelere dayanyordu.
Dardan gelen bu kabileleri, Lazlar, Abasigeler, berler, Albanlar, Hunlar ve
Hazarlar olarak belirlemek mmkndr. Bu reform, ayn zamanda, Partlar veya
Sasanilerin tesiriyle, asrlardan beri fief (timar?) sisteminin bilinip uyguland,
asker bakmdan iyi tekilatlanm kadim Ermeni satraplklarnn anane ve
tecrbelerine de dayanyordu. Daha sonraki tema organizasyonlarnn inkiafnda
grlecei zere, btn bu feodal idare tekilat doudan gelecek, kken ve
anane bakmndan bu sistemle tanm bulunan nfusun yaad eyaletlerde
kurulabilecekti. Constantin Copronyme, Trakya ve Makedonyada limitanei
sistemini srdrebilmek iin buralara Ermeniler ve Suriyelileri; Junstinian
Rhinotmete, skitleri ve Theophile, Pers meneli Acriteleri nakletmek
zorundayd.67
Bizans asker sisteminin meneini bulabilmek iin, evvela Bizansn
dousunda kurulmu bulunan devlet uygulamalarna bakmak gerekir. Bu devlet,
Arsacide Part mparatorluunun mirasn devralm, i dokusunu etkin biimde
muhafaza etmi bulunan Sasaniler olacaktr. Part Sasani paratorluuun askeri
tekilat yaps, asker fief esasna dayanyordu. Bu tekilatn genel karakterini
hususiyet iinde toplamak mmkndr:
Heracleios'un kurduu temalar iin bkz. Treadgold, A History of the Byzantine State and
Society, s. 373 vd.
67 Dark, Le Rle des Peuples Nomades, s. 90. Herakleios dneminde Sasani
etkilerini tartan nemli bir makale iin bkz. Irfan Shahid, The Iranian Factor in
Byzantium during the Reign of Heraclius, Dumbarton Oak Papers, 26, (1972), s. 293
320.
66

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

177

1. Bu tekilat, ncelikle, hanedan yelerine ve dier 6 Aristokratik aile


yelerine ayrlm byk askeri mlk fieflerinden,
2. Kk mlk fieflerinden,
3. Nihai olarak, tarmc asker bir snftan oluuyordu. Tarmc askeri snf,
kk mlk olarak kendilerine tahsis edilen topra kullanma karlnda,
ihtiya halinde byk feodal eflerin emri dahilinde asker hizmet vermek
zorundayd. Sasanilerde bu sistem III. yzyldan VI. yzyla kadar byk mlk
sahiplerinin lehine bir dejenerasyona uramt. Hanedan yelerine ve dier
byk aristokratik ailelere askeri hizmet haricinde hara deme mecburiyetinde
kalan kk fief sahipleri gittike fakirleerek nem ve itibarlarn yitirmilerdi.
I. Hsrev Nuirevan, VI. yzylda bu ktlemeye son vermek iin nemli
reformlar yapmt. Kk mlklerden tekil edilen svarilere, daha nce
masraflarn kendileri yapmak zorunda olduklar at, silah ve bir asker vererek
onlar glendirdi. Ayn zamanda, E. Steinin de iaret ettii zere, yeleri
tarmc olan, byk mlk sahiplerinden bamsz, sava Hazar, Alan vs.
kabilelerinden toplanm yeni bir askeri snf meydana getirdi. Armenia ve
Anatolia temalarnn kurulmas srasnda mparator Herakleios ayn ekilde
hareket etti. Sasanilerden zapdedilmi araziler zerinde kurulan asker fieflere,
Armeniaya yakn, komu sava kabile nfuslarndan svariler getirdi.68
Roma ve Bizans imparatorluunun yabanc karakterini hibir ey daha iyi
ispat edemez. IV. yzyldan beri, bu periyod, Byk Thodose tarafndan
yeniden organize edilen ve sadece baarszlyla hatrlanan k sreci olup,
Junstinian zamannda bu sistem yeniden kurulmayacak, limitanei tedrici olarak
askeri nemini kaybederek sona erecekti. Bu safhada, mantki olarak, mparator
Hrakleiosun, olumsuz, baarszl hatralarda sakl eski Roman militanei
sistemini yeniden kurmu olmasn deil, Hsrev Nuirevan izlemek suretiyle
Armenia ve Anatolia temalarn kurmasn ve bu sistemi lke apnda
yaygnlatrmasn kabul etmek gerekmektedir.69 I. Hsrevin Sasani
mparatorluunu askeri karaktere brndrrken yapt ite buydu; lkesini
ayn zamanda corafi bir btnlk tayan drt askeri blgeye blerek her bir
eyaletin bana askeri bir kumandan (spahbed) atad. Sivil fonksiyonlu eyalet
valileri de bu askeri kumandanlarn emrine verildi. Bizans temalarnda da
durum farkl deildi. Herakleiosun eserinin en temel fark, Sasanilerdeki gibi
drt eyalet deil, iki temann kurulmu olmasyd. Herakleios, I. Hsrevin
Dark, Le Rle des Peuples Nomades, s. 91.
Bizans'n yaad bu k periyodunun geni analizi iin Darkya ilaveten bkz.
Peter Charanis, Cultural Diversity and the Breakdown of Byzantine Power in Asia
Minor, Dumbarton Oak Papers, 29, (1975), s. 1 20.

68
69

178

YCEL ZTRK

gereralleri spahbedin muadili olarak, temalar stratege ad verilen kumandalarn


emrine vererek, tema prokonsllerini onlara balad.70
Darknun analizini burada bitirirken, ortaya kan sonucu bir kez daha
hatrlatalm. Aslnda Darko, Pertusinin yapm olduu nakillerin nihai bir
neticesini ortaya koymu, tema ile tmenin etimolojik deil, fonksiyonel ban
kurmutur. lgin bir ekilde tmene vurgu yapmamtr. Bizans temasnn
zellikle kolordu anlam tamas, bunun asya meneli tmen ile asker
niteliini kesin bir ekilde ortaya koymaktadr.71
Darknun etkileim izgisini batdan douya, Bizans, Sasani, Asya Hun
olarak verdiine dikkat ekelim. zellikle Herakleiosun Sasanileri rnek aldn
tarihi zemin iinde tahlil ediyor. Bizansn Turan kavimlerinden etkilenii
hususunda makalesi etimoloji ksmnda ele alnan Howard Johnstonun da
farkl tespiti bulunmaktadr. Bu aratrc, ilk olarak Avar, sonra Peenek ve
Hazarlarn Bizans etkilediini dnmektedir. Howard - Johnstona gre
Bizans, VII. yzyln sonlarna doru hayli askeri nitelikli bir devlet idi.
Kltrnn, onu Romal yapan niteliklerinin bir ounu kaybetmiti. Bizans bu
dnemde sarslm, zayflam bir Dou imparatorluu idi. imdi bu
imparatorluun siyas hayatna ordu yn veriyor, kurumlarn ordu
ekillendiriyor ve onu yeni asker nitelie brndryordu. Askeri kaynaklarnn
byk ksmn Araplarla yapt savalara yneltmek zorunda kalmt.
Trakyadan Constantinoplee uzanan sahay koruyan Obsequium ktalar mevcut
idi, ancak, magistri militum kumandasnda hizmet veren mobil ordularn byk
ksm Anadolunun mdafaas iin douya konulandrlmt. Ermenistanda
bulunan iki blgesel Oriens ordusu Arap ilerleiyi sonunda ekilmi, Ermenistan
ve Kuds istikametinden gelecek saldrlara kar Anadolunun gneydousuna
yerletirilmiti. Balkan ktalar da denizden gelecek Arap saldrlarna kar
Anadolunun kuzeybat snrlarna kaydrlmt. Bylece, kara ve denizden
byk bir g halinde gerekleen Arap saldrlar, Bizans byk corafyadan
Anadolu savunmasna mecbur etmiti. Bizans, bu tarihi srete temasta olduu
Avar, Peenek ve Hazar ordularndan mlhem tema sistemini uyarlamtr.
Anodulunun drt byk ordusu imdi Grek isimleri tayordu. Bunlar, daha
nce bulunmadklar topraklarda yerletirildiler. Byk apl malubiyetlere
duar oldular. Ancak, VII. asrn ilk yarsnda, Herakleiosun kk apl
merkezi bir vurucu g yaratmas dnda radikal bir reform yapldna dair delil
yoktur. Bu dnemde, dikkati eken tek ey, Roma sisteminin yerine yeni bir
Bizans asker ve eyalet yapsnn ikame edilmekte olduudur. Bizans, bu
Dark, Le Rle des Peuples Nomades, s. 92.
Tmen hakknda yukarda verilen kaynaklardan baka bkz. . Kafesolu, Trk Milli
Kltr, s. 270.
70
71

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

179

dnemde, askeri ve idar sistemini Grek diline yabanc ve yeni bir kelime olan
thema ile ifade ediyordu. Bu kelime, ngilizceye theme olarak geti. 72
Timarn Asya meneli olduu hususunda Kprlnn izinden giderek
doru tehise ulaan ilk ve son yerli aratrmac merhum Bahaeddin geldir.
Daha yeni ve gen bir tarih doktoru olup Erzurum Lisesi tarih retmeni iken
Tarih Kongresinde, zamann en st tarihi ve trkologlarnn karsnda
slamdan nceki Trk Devletlerinde Timar Sistemi ad altnda bir tebli
sunmutur. gel, Kprlnn Orta Zaman Trk slam feodalizmini rnek
alarak, timarn Trk devletlerinde sahip olduu nitelikleri aratrm, bizim
yukarda arkiyat ve bizantinistlerden alntlarla ulatmz sonulara varmtr.
Yukarda, J. Koulakovskiy, E. Stein ve E. Dark gibi alimlerin ittifakla Bizans
temasnn Sasanilere dayandn yeterince ortaya koyduumuz kanaatindeyim. E.
Darko, Asya Turan meneine kadar inerek Sasani idari sisteminin Asya meneli
olduunu belirtti. Sasani idari ve askeri sisteminin ise aslen bir kabile
aristokrasisi veya feodalizmi zerine bina edilmi olduu sanrz ortaya konuldu.
B. gel, Asya Trk devletlerindeki timar uygulamasnn, tam Sasanlerdeki
idari askeri uygulamaya benzer bir ekilde, kabile zerine bina edildiini iddia
etmektedir. Kabile ananesinin eski Trk askeri ve idari sistemi asndan
nemini Kprlden dn aldn ifade eden gel, u aklamay yapyor:
slam Trk feodalizminin hususiyetleri, slamdan evvelki devirleri bilmekle
anlalabilir. Gideceimiz ve takip edeceimiz yol belli olmutur. Bu sebeple
Sinologlara ve Orta Asya tarihilerine yeni ve ok verimli bir saha alm
demektir.73
Timar terimini tamamen itibari olarak ele alan, henz tmen veya tama,
Bizans temas ve Osmanl timar arasndaki irtibat kurma aamasndan ok
uzaklarda bulunan gel, bu terimi daha ok islam dnem iktasyla zde olarak
dnyor. Ancak, srarla ikta yannda timar terimini kullanmaya devam ediyor.
gelin orijinal ifadesine gre, slamdan nceki Trk devletlerindeki iktalar
balca iki ksma ayrabiliriz: 1. ahslara verilen timar veya imtiyazlar, 2.
Kabilelere verilen timar veya imtiyazlar. gel, en yksek imtiyazn, hanedan ve
hakana ait olduunu, zira, hakan ve onun kt ailenin tanrsal bir nitelik
tadn ifade eder. Aka belirtmese de, aslnda devlet ve lkenin Tanr
hakimiyetini temsil eden bu hakan ve ailesine ait olduunu belirtir. Hakann
lm ile devlete ait rsi ynetim yetkilerinin hakann ocuklar arasnda taksim
edilmesini buna balamaktadr.74
Bkz. Howard Johnston, Thema, s. 189, 190.
Bahaeddin gel, slamdan nceki Trk Devletlerinde Timar Sistemi , IV. Trk
Tarih Kongresi, Ankara 1952, s. 242.
74 gel, s. 243.
72
73

180

YCEL ZTRK

gel, Asya Trk devletlerindeki sa sol (dou bat) olarak ikili tekilat
temsil eden yksek mevkilerin 10 kademeden meydana geldiini, her mevkiin
on bin kiilik gruplardan teekkl ettiini tespit etmitir. Bunlarn tmen
komutanlar olduunu belirten gel, tmen komutanlarnn tekil ettii gruplar
hakknda detaylar verir.75
Tmen askeri biriminin Trklerden Moollara intikal ettii zerinde ksaca
duruldu. Mool idari yapsnda tmenin askeri, sosyal ve mali bir nite
olduunu belirten M. Biran, u bilgileri naklediyor: Muhtemelen Kaydu ve
Kebek zamanlarndan itibaren hanlk tmenlere (10.000) blnmt. Tmen,
ayn zamanda gelirleriyle bir tmen birliinin askerlerinin geimini salayabilecei
blge idi. Tmen kumandanlar, kendi blgelerine (tmenleri) ait vergileri
toplamakla ykml idiler. Ancak, askeri ve idari tmenler arasndaki ilikiyi
belirlemek zordur.76 Brian, meseleye tam isabetle yaklam ve hem Asya tmen
sistemi, hem tema, hem de Osmanl timarnn ortak ynn aydnlatmtr.
Aada tartacamz zere, tmen, tema ve timarn askeri, idari ve mali boyutlar
birbirinden ayrt edilmezse, kyl ve halk kitleleri asker addedilmekte veya bu
terimler sadece fiskal bir nite olarak snrlandrlmaktadr. Burada aka
belirtildii zere, tmen, hem on bin kiilik askeri birlii, hem bu birlii
vergileriyle geindirecek idar yapy, hem de burada yaayan halk ifade etmekte
idi.77 Ne yazk ki, Bizans temalar bu adan deerlendirilmedii iin kyller
gel, s. 244.
Michal Biran, The Mongols in Central Asia from Chinggis Khans nvasion to the
Rise of Temr:the godeid and Chaghadaid Realms, Inner Asia, the Chinggisid Age, Nr.
Nicola di Cosmo, Allen J. Frank and Peter B. Golden, Cambridge 2009, s. 60. Ayn
dorultuda bkz. Hlne Glykatzi Ahrweiler, Recherches sur ladministration de
lempire byzantin aux IX Xme sicles, Bulletin de correspondance hellnique, C. 84, Say
1, (1960), s. 1 111, zellikle s. 3 vd.
77 Ayn konuda G. Vernadskynin tespitlerindan baz ayrntlar verelim. Cengiz Han
yasasna gre hanedan yelerine appanage olarak feodal sistemdeki gibi toprak deil,
srleriyle birlikte klanlar, uruglar ve boylar veriliyordu. Bu nfus, hanedan yelerinin
geimlii ve ordularnn kaynan tekil ediyordu. Nfus gc orduyu, bunlardan alnan
vergiler de mali gc meydana getiriyordu. Ordu birliinin gc arttka kumandanlara
verilen nfusun says da artryordu (s. 115). Onluk sisteme gre kurulmu bu ordu ayn
zamanda idari niteleri de meydana getiriyordu. Bunlarn en by tmen idi.
(Vernadsky, Bartholdun grne katlmyor. Barthold, tmeni en kk halk ve ordu
birimi olarak belirlemi ( A, 12 / 2, s. 139). Her tmen, binlere, yzlere, onlara
blnyordu. Her blge halk, insan, at ve silah ile bu orduyu desteklemek zorundayd (
s. 126). Birlik sleri hem ordunun, hem de halkn merkez alan haline gelirdi.
Vernadsky, Bartholdun, tmenin en kk askeri ve vergi nitesi olduu iddiasnn,
Asyada belki ge dnemler iin doru olabileceini dnyor. Vernadsky, Bartholdun
bn Arabahdan yapt ve tmenin 10.000 kiilik askeri birlik olduunu ortaya koyan
doru tanm dikkate almamasn da eletiriyor (s. 127). Cengiz Han devri Mool tmen
yaplanmas Altnordu ve onun idaresindeki btn Rus prensliklerinde de uygulanmt.
75
76

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

181

asker olarak nitelendirilmitir. Bu gerek, Osmanl timar iin de aynen


geerlidir.
Sonraki dnemlerde, Moollarda tamma tekilatnn Asya sisteminin
derinliklerinden gelen mahhas rneklerini yanstan aratrmalar yapld. Bunlar
arasnda Donald Ostrowskinin makalesi bizim konumuzla direkt alakaldr.
imdi Ostrowskinin aratrmasna geiyoruz. Bu makaleye gemeden nce,
Ostrowskinin tammay in ananesine dayandrmasna katlmadmz, bunun
bariz bir yanl olduunu ifade etmeliyiz. Yukarda ele aldmz gelin
aratrmasnda belirtilen bir analitik yargy burada nakletmekle yetineceiz.
gel, askeri sistemin btnyle Hun meneli olduunu, Taoizme dayanan
inin anarik ve kaotik bir dnya grne tabi olduunu belirtmektedir. 78
Mool askeri ve idari tekilatnda tamma, Bizans temasndan ilke olarak ok
farkl deildi. Moollarn gizli tarihinde Deti Kpak fethedildiinde buraya
darugac (dargain) , tammaci (tammain) tayin edildii belirtilir. Bu askeri vali ve
kumandanlar Ornas, Saksin, Bulgar, Kiev ehirlerine tayin edilmilerdi. Hsiao,
tammann muhafz manasnda Tang Hanedan (618907) zamannda inde
kullanlmasndan mlhem in meneli olduu, Paul Bull, u, snr, ky manasnda
mTha-ma eklinde bulunmas itibariyle Tibet meneli olduu dncesindedirler.
Mool tarihinin temel kaynaklarndan Gizli Tarihte, alknc, tamgac ve darugac
terimleri idari anlamda yer alr.79
Gizli Tarihe gre, geday kuzey ran aldnda (123031), Chormagun
Qorinin orada tamma olarak oturmasn emretti. Reidd din (1247
1318)in Camit tevrihinin asl kayna olduu dnlen Altan Debter (Altn
Defter)de tamma hakknda u bilgiler yer alyor: Cengizin lmnden sonra,
hanedan ileri gelenleri ve bal emirler toplanarak Cengiz Hann yeeni Elidey
Noyan, kaann olu Gyk Han snrlara gnderdiler. Bunlar fethettikleri
lkelere Tangut Bahadr ordularn banda lkeyi korumas iin tamma olarak
atadlar. 80
geday, urmagunu 4 tamma tmenleriyle blgeye gnderdi. Tamma
birlikleri, 1.000'lerden, 100'lerden seilen ve blgede kalmak zere gnderilen
Bu sistem Altnordudan Krm Hanlna ve onun idaresindeki Rus knezliklerine de
intikal etmiti. Altnordu ve Krm hanlklarnda Rusyadan gelecek olan vergi gelirleri
tmalarn saysna gre hesap ediliyordu. Tmann oulu tmydur (s. 215 217). Gerek
Altnordu, gerekse Krm Hanl, idaresi altndaki Rus, Litvanya ve Lehistan arazilerini
tma sistemi ile taksim etmi ve vergiye balamt. Byk ehirler bu taksimatn dnda
kalmlard. George Vernadsky, The Mongols and Russia, New Haven Yale University
Press 1959, sayfalar, metin iinde.
78 gel, s. 243.
79 Ostrowski, Ayn makale, s. 262.
80 Ostrowski, s. 263, 264.

182

YCEL ZTRK

birliklerdi. Reidd dinin nakline gre, bu tamma birlikleri farkl etnik


kkenlerden geliyordu. Bu bilgi, Yuanshinin bilgilerinde de bulunmakta,
tanmachi birliklerinin farkl airetlerden geldii bildirilmektedir. Bunlarn Gerek
Bizans, gerekse Osmanl hassa birliklerini tekil eden devirme muhafz birlikleri
olduu kesin gibidir. Ostrowskiden zetle, tammann da tmen ve timar gibi,
askeri birlik, askeri birliin kumandan, bu birlik ve kumandann
grevlendirildii idari birimi ifade ettiini gryoruz. Reidd din, eyaletlere,
askeri birlikler (tamma) gnderildiini belirterek, tammann ayn zamanda
tmen olarak da alglandn ortaya koyuyor. Tamma, ayn zamanda, tmen
komutan olarak da sk sk kullanlyor. Rus kaynaklarnda tma tmene
denk dyor ve hem askeri birlik hem de askeri idari blge anlam tayor.
Ostrowski, tmann Rusada Mool ncesinde de var olduunu, ancak
manasnn mphem olduunu belirtiyor. Bu suretle Wernadskynin
tespitlerinden habersiz bulunuyor.81
Erich Haenicsh, tamma ve tammacy stadtholder veya praefekt olarak
tanmlar. Pallady Kafarova gre, tamma, baskakla ayn idi. Kafarov, daha
ayrntya inerek, yabanc etnik unsurlardan derlenmi askeri birlikleri yneten
Mool generalleri olarak tanmlar. Pelliot, tamma ve tammacy hususi atl birlikler
olarak tanmlad. Doerfer, tammay deiik milletlerden meydana gelen ve
sadece kumandanlar Mool olan yardmc askeri g olarak tanmlarken,
tammacy kumandan olarak tasrih etti. Barthold, P. Kafarovun baskak ve
tammacnn ayn olduu tezine katlr. Barthold, ayn zamanda tammacnn,
darugacnn yardmcs olduunu iddia eder.82
Halperin, Altnordudan Moskov mali idar sistemine intikal eden tmen
ve bunun Rusa ekli olan tma hakknda derledii bilgiler, yukarda
nakledilenlerle tamamen rtyor. Halperin, Moollarn, Rusya zerindeki
hakimiyetlerini etkin bir ekilde srdrebilmeleri iin buray idar birimlere
taksim ettiklerini ve btn Rus lkesini tmen denilen idar nitelere ayrdklarn
belirtiyor.83
Bizans ordusunda, tara (eyalet) askerleri ile muhafz askerleri ayr idi.
Bizans ordusu, mobil karakterli tara birlikleri ile kale muhafzlar olmak zere
iki ana ksmdan meydana gelirdi. Tara birliklerine comitatenses, kale
muhafzlarna ise limitanei ad verilmiti.84 Haldonun bu tespiti, tema rejimi
ncesindeki Bizans ordusunu yanstyor. Tema sisteminin yerlemesinden
Ostrowski, s. 265.
Ostrowski, s. 266.
83 Charles J. Halperin, The Mongol Impact on Medieval Russian History- Russia and The Golden
Horde, London 1985, s. 41.
84 Haldon, Byzantium in the Seventh Century, s. 208.
81
82

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

183

itibaren Bizansta, merkezi hassa veya stanbulu kurumakla grevli muhafzlar


tagmata, eyalet birlikleri ise tema tesmiye edilirlerdi. Ostrogorsky, tema ve tagma
arasndaki farkn dikkate alnmasnn nemi zerinde duruyor. Uspenskiy ve
Glykatazi Ahrweilerden naklen, tagmalarn stanbulun askeri garnizonunu
meydana getirdiklerini ve bunlarn mesleki olarak da asker olduklarn, halbuki,
tema askeri birliklerinin aslen kyllerden terekkp ettiini belirtir. Tagmalarn
banda domestikoslar bulunurken, temalarn ba strategos idi. 85
Tagma birliklerinin, bizim Osmanlda merkezi hazineden denen
mustahfzan, yenieri, kapkulu birlikleri olarak ifade ettiimiz hassa ordu birliklerine
tekabl ettii anlalmaktadr. Temalar ise timarl birleklerinden oluan eyalet
askerlerini andrmaktadr. Bu noktada, eyalet ordularnn kyl milisleri olarak
nitelendirilmesi, kanaatimizce Bizans ordu yaps ile ilgili ok byk bir
kargaann mevcudiyetini ortaya koymaktadr. Bizim kanaatimize gre, eski ve
Ortaalarda kylnn fonksiyonel olarak askerle bir tutulmas, yani retim ve
gvenlik ilerinin ayn snfta toplanmas hibir surette mmkn deildir. Burada
cidd bir yanlg sz konusudur. Ne kyl asker, ne de asker kyl olabilirdi.
Askerlik meslei, bunu yapanlarn baka hibir meslei icra etmesine imkan
vermeyecek boyutta karmak fonksiyonlar olan bir meslektir. Bir araziyi
tasarruf eden milis kylnn hasadn devirildii kritik bir zaman iinde askere
arlmasn gz nne aldmzda, hasadn feda edileceini kabul etmek
gerekir. Bu ise, hibir devletin msaade etmeyecei bir vaziyettir.
Osmanl timar sistemi dikkate alndnda, Osmanllarn fetih hareketine
bal olarak nasl asker organizasyonlarn ina ettikleri bilinmektedir. Evvela
Rumeli, akabinde Anadolu ve dier eyaletler meydana getirilmitir. Ancak, en
azndan II. Murata kadar Osmanlda btn fonksiyonlaryla timarn
uygulandn dnmyoruz. Bu eyalet sisteminin finanse edilebilmesi iin
eyalet arazilerinin mir stats ile timar arazisine dntrlmesi gerekiyordu.
Bu, ancak Fatih Sultan Mehmet zamannda gerekleecektir. Fatihten itibaren
eyalet ve sancaklar kanunnamelerle tanzim edilmi, sancak temel idar nite
haline getirilmitir. Osmanl sanca ile Bizans temasnn karlatrlmas ok
retici olacaktr. Tema Osmanl asndan daha ok eyaleti andrrken, temann
alt birimini tekil eden turma, sanca andrmaktadr. Osmanl sanca, bilindii
zere, hem idar nite olarak ehri ifade ediyor, hem de asker bir nite olarak
timar sisteminin bel kemiini meydana getiriyordu.86
Tagma ve tema askeri yaplar iin bkz. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 233.
Osmanl idari yapsnda eyalet, sancak birimleri iin bkz. Metin Kunt, Sancaktan
Eyalete, stanbul 1978; Halil nalck, Ottoman Methods of Conquest, Conquest,
Organisation and Economy, London 1978, s. 108 vd ; H. nalck, Eyalet mad. EI2, II,
85
86

YCEL ZTRK

184

3. Bizans ve Osmanl Tarihinde dar ve Asker Srelerin


Mukayesesi
3. 1. Latifundium Rejimi
Roma, III. yzylda byk bir krizle alkaland. Bu kriz arln nce
batda hissettiren iktisad kten kaynaklanmt. Kriz daha sonra etkisini
douda da hissettirdi. III. yzyl krizi, ehir hayatnn dejenere oluu, retici
glerin azalmas, iktisadi hayatn fel olmas gibi ykc sonular dourmutu.
Bunun daha genel ve arka plandaki sebebi ise antik ehir kltrnn byk
apta kntye girmesi idi. Bu krizin yarad tek kurum latifundium idi.
Latifundialar kriz dneminde byyerek geliimlerini srdrdler.
Latifundium, zel iftlik anlamnda olup, zel mlkiyeti ifade etmektedir.
Bu kurum, balang aamasnda Roma senatrlerine ait byk arazi sahiplii
imtiyaz iken zamanla btn soylu snfn tasarruf ettii imtiyaz haline gelmitir.
Latifundium, devlet ve kk arazi sahiplerinin aleyhine ileyen byk arazi
sahiplii anlamna gelmektedir. Kk arazi sahipliinin kmesi sonucunda
kyller zorla soylularn iftliklerinde altrlm, bu ekilde serfletirilmitir.
Kyller bu serflemeye tepki gstermiler, devlet de g kullanarak onlar
topraa, yani soylu snfa hizmete mecbur etmitir. Ostrogorsky bunu, zorlanan
iktisadn zor kullanmay dourmas olarak yorumluyor.
Latifundiumun
genilemesi devlet ve kyly yksek aristokrasiye balam ve Kilise ayn
srete devlete kar glenmitir. Bu kriz kylleri kaderci bir izgide dindarla
itmitir. Roma meclis bakanlk sistemi iinde dnyevi hkimiyete bal olarak
yrrlkte olan niversal egemenlie kar bu suretle dinsel egemenlik anlay
gelimitir. Bizans, Romann niversal dnyevi hkimiyeti yerine ruhan bir
egemenlii gelitirmitir. Bunu da Latifundiumu tasarruf eden yksek soylu
zmreler ve Kilise vastas ile gerekletirmitir.
III. yzyl krizinden Roma ehir nizam ok olumsuz etkilenmi, eski
belediye nizam (municipium) kntye girmitir. Btn devlet idaresi
imparatorun ve ona bal olan ve byk apta gelitirilerek Bizans bask
devletinin belkemiini tekil edecek memurlar hiyerarisinin elinde
toplanmaktadr. Roma belediye meclisi sistemi yerini Bizans brokrasisine terk
etmektedir. mparatorluk artk en yksek meclis deil, despota bir kudretir ve
bu kudret de dnyev kudret faktrlerinden ziyade Tanrnn iradesine
dayanmaktadr. nk byk eza ve cefalar ile bunalmlar devri bir inanllk ve
ahrete dnme devresi amtr.87
Leiden J. J. Brill 1979, s. 722 724; Hezarfen Hseyin Efendi, Telhsl Beyn f
Kavnn i l i Osmn, Ankara 1998, s. 259 vd.
87 Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 27.

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

185

Yukarda spesifik boyutlaryla ele alnd zere, bu krizin almas iin


Diocletian Constantine reformlarna geilmi, ancak bu reformlar Bizans
feodalizmini daha da glendirmitir.88 Diocletian ve Constantinein
reformlaryla kilise yannda toplum zerinde direkt idari bir role sahip yeni bir
aristokrasi ve brokrasi ortaya kt. Greko Roman ehirleri ve onlarn
burjuvas tamamen ortadan kalkmam, ancak devletin karsnda ikinci bir
mevkie inmiti. Artk imparatora bal bir idareci aristokrasi yaratlmt. 89
Bizans, byk bir servet ve otoriteye sahip olup, bunu zalimane bir
otokrasi ile gerekletirmti. Bizans brokrasisinin gelitirdii hazinecilik, halk
sefalete mahkum eden zulm, irtikap ve smr zerinde gelimiti. nc
yzyl krizi, Diokletianusu merkez gc kuvvetlendirmeye ynelik reformlar
yapmaya yneltti. Diokletianus sistemi, imparatorluun merkeziletirilmesi,
brokrasinin bu merkez devlet cihaz zerinde tam olarak hakim klnmas
esaslarna dayanyordu. Bu reformlar daha sonra Byk Konstantinos
tarafndan tamamlanacaktr. Bu merkezilemenin btn amac, kriz ve
karklklar devrinde sarslm bulunan imparatorluk g ve imajnn yeniden
sarslmaz bir ekilde tesis edilmesi idi. Bu maksatla devlet cihaznn btn
kurumlar ve onlar temsil eden grevliler hiyerarik bir dzenlemeye tabi
klnd. Bu kurum ve yneticilerin yetkileri kanunlarla net bir ekilde snrland
ve bunlar imparatorun mutlak hakimiyeti altna sokuldu. Diokletianus ve
Konstantinos, merkezi bir yapy amalamalarna ramen, imparatorluun
intikalini salam esaslara oturtamamlard. Eski devlet nizamnda mevcut
bulunan mterek krallk, blnmeleri kanlmaz hale getiriyordu.
Konstantinos kanl hakimiyet mcadelelerinden galip ktktan sonra lkeyi
hanedan yeleri arasnda taksim anlayndan vaz gememi, bu da kargaay ve
blnmeyi kanlmaz klmt. Diokletianus Konstantinos nizamna gre
asker ve sivil otorite bir birinden ayrlmt. Eyaletin sivil idaresi eyalet
valilerine, askeri idaresi ise birka eyaleti kumanda eden duxlara verilmiti. 90
3. 2. Tema Rejimi
Justiniandan itibaren Diocletian sistemi reforme edilerek uygulanm,
ancak Bizans iktisadi ve askeri krizleri aamamtr.
Diokletianus
Latifundia rejimi ve dier genellemelerde bu rejimlerin blgeden blgeye sahip
olduklar deiikliklerin dikkate alnmas gerekir. Her genelleme, bir ok ayrnty gzden
karyor ve ihmal ediyor. Romann her blgesinde latifundia ayn zelliklere sahip
deildi. Bu farkllklar iin bkz. John L. Teall, The Age of Constantine Change and
Continuity in Administration and Economy, Dumbarton Oaks Papers, 21, (1967) s. 17.
89 Michael Ivanovich Rostovtzeff, The Near East in the Hellenistic and Roman
Times, Dumbarton Oaks Inaugural Lectures, I, (1941), s. 38.
90 Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 30 32.
88

186

YCEL ZTRK

Konstantinos raformlarnda askeri ve sivil idarenin yetki ve grevlerinin


ayrlmas sz konusu iken, Junstinian reformlarnda bu iki alan birletirildi.
Ancak, bu birleme tam bir aklk iinde olmad. Baz yerlerde sivil, baz
yerlerde ise asker otoritelere stnlk tannyordu. Bu bakmdan, Junstinian
reformlar sistem olarak tamamlanm olmaktan uzak olup, ancak Herakleios
reformuna bir gei niteliindedir.91
Junsitian devrinden itibaren, baz vilayetlerde, Roma tarafndan kurulan
hkmet sistemi, askeri ve sivil memuriyetlerin ayn ellerde birletirilmesiyle
deitirilmiti. Kendisinden sonra, snrlarn savunmasn daha iyi temin iin bu
usul genelletirilmiti. Diehl, sivil otorite ile askeri otoritenin birletirilmesini,
Roma sisteminden Grek sistemine gei olarak nitelendirir. Junstinian zamann,
Romann her bakmdan greklemesi sreci olarak nitelendirir. 92 Junstinian son
Bizans tahtn igal eden son Roma imparatoru idi.93 O, Roma imperyumunu
Hristiyanlk ekmenizmi ile birletirmiti. Din onun ahsnda devletin hizmetkr
haline geldi. Kilise tamamen onun emrine ve hizmetine girmiti. Papa ve
patrikler onun birer hizmetkr konumunda idiler.94
Phokas zaman, iktisad ve siyas kn niha noktaya vard bir
dnemdir. Nihayet, umum beklentiye cevap olmak zere, Kartaca eksarkhosu
Herakleios, Phokas tahtndan indirdi (610). Phokas idam edildi. Onun
dnemi, ge Roma veya erken Bizans devrinin bitii olarak yorumlanr.
Bizans, bu krizden yenilenmi ve deimi olarak kacak, asl anlam ile Bizans
tarihi, Orta Bizans mparatorluu tarihi balayacaktr.95 Herakleios, Bizans
imparatorluk ananesine ilk kez basileus nvann ekledi.96
Herakleiosu bylesine farkl klan, onun kurmu bulunduu yeni tema
rejimi idi. Tema sisteminin uygulanmasyla yeni bir eyalet tekilat ve askeri yap
ortaya kt. Eyalet nfusunun etnik kompozisyonu deiti, imparatorluun
Ostrogorsky, s. 68.
Charles Diehl, Bizans mparatorluunun Tarihi, ev. A. Gke Bozkurt, stanbul 2006, s.
58, 59.
93 Georg Ostrogorsky, Observations on the Aristocracy in Byzantium, Dumbarton
Oaks Papers, 25, (1971), s. 3.
94 Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 71. Justinian dnemi hakknda mstakil bir
derleme iin bkz. The Cambridge Companion to the Age of Justinian, Nr. Michael Maas,
Cambridge University Press 2006.
95 Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 79.
96 Bizansn bu unvan ile Sasanilerden otokrat imparatorluk ananesini ald, Roma
ananesini tamamen terk ettii iddia edilir. Dou Roma, kendini Bat Romadan ayrmak,
farkllatrmak iin Sasani ananesini vasta olarak kullanmak abasnda idi. Bkz. Irfan
Shahid, The Iranian Factor , s. 293 320, zellikle, s. 307. Ayrca bkz. Evangelos
K. Chrysos, The Title Basileus in Early Byzantine International Relations, Dumbarton
Oak Papers, 32, (1978), s. 29 75.
91
92

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

187

kltrel hayat btn alanlarda yeni bir nitelie brnd. 97 Herakleios (610
41) iktidara geldiinde devlet her bakmdan knt iindeydi. ktisadi ve mali
durum km vaziyetteydi. dare mekanizmas ilerliini yitirmiti. Bu zamana
kadar gelen cretle asker toplama mekanizmas iflas etmiti. Bunun sebebi,
paraszlk ve ordunun maann denememesi idi. Devletin asli arazileri d
glerin istilasna uramt. Orduya ayrlan kaynaklar kurumutu. Balkanlarda
Avarlar, slavlar, Anadolu ve dousunda ranllar lkeyi istila etmekte idiler.
Herakleios, bu bunalmdan dolay imparatorluk merkezini stanbuldan
Kartacaya tamay bile dnmt.98 Herakleios, bu srete tema sistemini
kurdu. Tema sisteminin, anlalaca zere, Latifundum rejimine kar, bu rejimin
tersi istikamette radikal bir deiim olmas gerekmektedir. Bu radikal deiim,
askeri planda, sivil erkin askeri erke verilmesi ile gereklemi ve hemen hemen
btn aratrclar bunu kabul etmitir. Ancak, iin mal, iktisad boyutu cidd bir
kargaa iindedir. Kanaatimize gre, batl aratrclar erken ve ge feodalizm
modelleriyle dolu olarak Bizans ele almakta, Bizansn tema sistemi ile
gelitirdii merkezi maliye ve iktisat sistemini tehis edememektedirler.
Ostrogorsky, Stein ve Uspenskiynin tespitlerine katlarak temalarn askeri
mlk olarak ortaya ktklar tezini destekliyor. Limitanei denilen askerler, bu
mlklere tasarruf etmek zere yerletiriliyorlard. Ostrogorsky, bylece, yeni
temalar, eski Roma Bizans kurumlarndan Limitanei ve eksarhlklara kolayca
balamaktadr. 99
Ancak, mlk sisteminin askeriletirilmesi, temann asl mahiyeti zerinde
derin bir deiiklik yaratmakta, onu feodal sistemle ayn hale getirmektedir.
Oysa, Bizansn temalar kurmasnn asl amac, kontrolden km olan idareyi
yeniden merkezi bir yapya kavuturmakt. Bu kadar tecrbeli bir devletin
merkezi askeri sistem kurmak zere yola karken byle yksek yetkilerle
donatlm bulunan kolordu Tmen komutanlklarn byk mlklerle
donatmas ne oranda doru kabul edilebilir? Askeri otoriteyi gerek anlamda
feodallikten arndrmann yegane yolu, onu mlkten arndrarak kullatrmak
olacaktr.
Ostrogorsky, temalarn, Kafkasya, Anadolu kylleri ve Bizans seme
birliklerine toprak datlmas ile meydana getirildiini aka ifade ediyor. Ona
gre, yeni tema ordusu, iae ve donatm ihtiyalarn stratiotes mlklerinden
salayan topraa bal asker kyllerden terekkp ediyordu. Stratiotes,
arldnda donanm, atl bir ekilde savaa katlmak zorunda idi. 100 Buna
Ostrogorsky, The Observations on the Aristocracy, s. 3.
Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 86.
99 Ostrogorsky, Ayn eser, s. 90n.
100 Ostrogorsky, s. 91.
97
98

188

YCEL ZTRK

gre, temalar tekil eden yeni Bizans ordusu, sava zamannda orduya katlan
iftilerden meydana geliyordu. Bu hibir surette doru olamaz, zira, asker ve
kyl arasnda ok derin farklar vardr. Bu iki snfn fonksiyonlar hibir
Ortaa devletinde ayn snfa tevdi edilmemitir. Kylnn askerlik yapmas,
devletin btn fonksiyonlarn finanse eden temel tarmsal i gcnn ortadan
kalkmas anlamna gelecektir ki, buna hibir devletin msaade etmesi sz
konusu olamazd. stelik, kyl snfyla askeri snfnn kesin hatlarla
birbirinden ayrlmas, Ortaa sosyal hiyerarisinin temel nitelii idi. Asker
nfusu ile sivil nfus arasndaki farkn ortadan kalkabilecei tek rnek, belki
Trk Mool boy tekilatdr. Bunun sebebi de, tarm yerine hayvancln icra
edilmesi ve hayvanc gebe nfusun ayn zamanda askerlik mesleini icra
edebilmesidir.
Bizim amzdan, tema sisteminin henz aydnlatlmam olmasnn sebebi,
onun farkl modellere gre alglanma ve analizinde yatmaktadr. Bu dnem
hakknda vaka olan byk apl kaynak yetersizliinin de roln dikkate almak
gerekir. Yukarda Asya kabile sistemleriyle mukayese ederken, tmen ve temann
ayn fonksiyonlara sahip olduunu syledik. imdi, Asya kabile yaplar ile
Bizans kyl snfnn farkn vurgulamak istiyoruz. Tema, kyl, asker ve devlet
arasndaki ilikileri merkezi bir anlaya gre dzenleyen mkemmel bir Ortaa
sistemidir. Bu sistemin z, lke topraklarnn devletletirilerek zorunlu ikamet
etmek ve topra ilemek artyla kylye devretmek, buradan devletin alaca
olan vergi gelirlerini de askere maa olarak ynlendirmekten ibarettir. Osmanl
Timar sisteminin ayrntlarn gayet iyi bildiimiz iin bu yorumu Osmanl
uygulamasna gre yaptk. Kanaatimize gre Bizans temas da ayn fonksiyonel
ve yapsal nitelikte idi. Bu sistem, askeri aristokrasiyi imha etmek ve merkezi
devlet cihazn glendirmek iin mkemmel bir aratr. Asker, ada bir
brokrat gibi, mutlak surette devlet kontrolnde kalmaktadr. Askerin
kontrolden kmas, ancak merkezi elitlerin iktidar mcadelelerinde onu
kullanmas ile mmkn oluyordu.
Bizans, tema sistemi ile inkiaf etmi, askeri, idar, mal kurumlarn bu
sisteme gre zaman iinde olgunlatrmtr. Bu adan, tema, ilk olarak
Herakleios zamannda ortaya km olmasna ramen, uzun bir tarih iinde
devlet ihtiyalar ve tecrbesi ile yenilenmi ve olgunlatrlmtr. Bu uzun
zaman iinde devletin daima gz nnde bulundurduu ve frsat bulduka
uygulad, tekaml ettirdii bir genel izginin alt izilebilir. Bu, devletin asker
kuvvetlerinin hem kalite, hem de kantite asndan oaltlmasdr. Temalarn ilk
kurulu anndan, zaman iinde geirdikleri her trl inkiafta bu temel ama
daima korunmutur. Devlet, asker kuvveti artrabilmek iin Balkanlardan slav
nfusunu mparatorluk arazisine ekerek temalarda iskan ediyor, bu suretle bu

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

189

temalarda stratiotes ve kyl hiyerarisi tekil ederek bunlar sk bir ekilde


merkez gcn hakimiyeti altnda tutmay amalyordu.101
Bu sistemin uygulanabilmesi iin, devlet arazilerinin tekil edilmesi,
bunlardan hasl olacak vergi gelirlerinin kk paralar halinde yksek rtbeli
asker snflara datlmas ve bunlar ileterek mal bir nite olmasn salayacak
insan enerjisini temin etmek zere kyl nfus gerekiyordu. Bizans, zaman
iinde temalar bu ekilde gelitirdi. Bizans tarihi ve kltr zerinde uzman
olan st dzey tarihiler arasnda bu konuda hibir ittifak olmad gze
arpmaktadr. Baz aratrclar Bizansta mlk sahibi kylnn ounlukta
olduunu, bazlar ise topraa bal kylnn asl olduunu dnyorlar. Bizim
kanaatimize gre, son Osmanl uygulamas da dahil olmak zere tema veya timar
sisteminin uyguland bir arazi zerindeki kyl veya iftinin zgr olduunu
dnmek mmkn deildir. ifti ile iinin mukayesesi yaplrsa, belki daha
berrak bir izaha ulalabilir. Bir fabrikada alan ii, oraya kendi iradesiyle
giren, oradan istediinde ayrlma hakkna sahip olan zgr bir kiidir. Doacak
olan sonular kabul ederek arzu ettii bir hareket tarzn seebilir. Ancak, timar
veya temadaki bir topra ileyen ifti, topraa bal, zgr olmayan bir
snftr. Tema zerindeki btn iktisad varlk, onun emeine gre
sonulanacaktr. ifti rettii taktirde vergisini verecek ve bu vergiler maa
olarak askere ynlendirilecektir. ifti, kendi iradesiyle topra terk ettii, ya da
ilemedii taktirde ise buradan geimini salamak zorunda olan asker geim
kaynan kaybetmi olacaktr. Bu bakmdan, ifti, topran ilemek
zorundadr. Oray atl tutamaz, terk edemez, kendi iradesine gre bakasna
devredemez. Bu noktada iftinin ne oranda zgr olabilecei taktir edilecektir.
Ostrogorsky, gereken ehemmiyeti vermemekle beraber, temalar ve
stratioteslere dayanan yeni gl ordunun, salam, vergi deyebilir gl bir
kyl snfnn yaratlmas ile kaim olabildiini sk sk vurguluyor. VII. yzylda
yaratlan bu kyl snfnn, Bizansn mteakip dnemdeki kudretinin asl
kaynan tekil ettiini vurgulamaktadr. Ostrogorsky, bu yeni kyl snfnn
ortaya k ile eski gl aristokrasinin yok oluunu bir birine ters orantl
olarak ele alr. Ostrogorsky, aristokrasinin ortadan kalkmas ile Bizansn
doululamas arasnda da paralellik kurar. Bizans, 7. yzylda adeta snfsz,
aristokrasisiz bir nizama kavumu, ancak buna paralel olarak dnce, sanat,
bilim alanlarnda kuraklamtr.102 Bu dnemde otokratik bir karakter kazanan
devlet, kaba bir teolojiye dnen dnce dnyasn da maniple ederek
doulu bir karekter kazanacaktr. Dounun mistik dnyasna brnen Bizans,
101
102

Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 124, 125.


Ostrogorsky, The Observations on the Aristocracy, s. 3, 4.

190

YCEL ZTRK

artk Ortaa Grek devleti haline gelecek, cihanuml Roma ananesini terk
edecektir. Grek kltr ve dili bu dnemde tam manas ile hakim olacaktr. 103
Bat Romann son dneminde ehir hayatnda gzle grlr bir gerileme
olmutu. Bizansn tema sistemini uygulamaya koymasyla bu sre iyice
hzland. Belediye sistemi btnyle ortadan kalkt, Bizansn en nemli
ehirleri strategelerin hakimiyeti altnda askeri s haline geldi. Bu askeri
brokratik organizasyon, otonom ehir beledi rgtlenmelerinin son kalntlarn
da ortadan kaldrd. Bu sre, mutlak bir merkeziyetiliin zaferi, ancak ehir
ve ticari hayatn k ile sonuland.104
III. Leo (ktidar:717741) zamannda tema sisteminde nemli deiikliklere
gidildi. Bu, olaan st byklklkte arazilere sahip temalarn kk paralar
halinde taksim edilmesi ve kltlmesi idi. Tema sistemi devletin istikrara
kavuturulmas ve Arap savalarnda olumlu etkilerini gstermi, ancak, bu
kadar byk ordu ve mal glere hkmeden strategoslar Bizansn i
politikasnda gl bir faktr olarak ortaya kmlard. Bunlar iktidara kar
gerekletirilen darbeler, muhalefetin yrtt iktidar hamlelerinin temel
dayana olmulard. III. Leo zamannda nce Anatolikon (Anadolu) temas
paralanarak kltld. Bu kk paralara turma ad veriliyordu. Daha sonra
dier temalarda da ayn tarzda yeni taksimatlar yapld. Bu, Osmanl sisteminde,
eyaletlerin sancaklara ayrlmasn hatrlatyor. Bu adan, VII. asrn balarnda
byk eyaletler halinde organize edilen tema sisteminin VIII. asrn ilk yarsnda
sancaklar halinde daha kk birimlere ayrlmas, tema sisteminin inkiafnda
nemli bir merhale olarak grlmelidir.105
Biz temalarn sancaklar gibi daha alt birimlere ayrlmasn, bu sistemin
Bizansa zg bir nitelik kazanmas olarak deerlendiriyoruz. Bir lke apnda
byk arazilere blnen ilk temalar, sadece askeri maksatla kurulmu
organizasyonlar iken, zaman iinde bunlar hukuk, idar adan daha teferruatl
bir hale getirilecek, bylece yeni Bizans ehir organizasyonlar teekkl
edecektir. Osmanllardaki sancak messesesinin bu evrimsel gelimeden
etkilenmesi kanlmaz olacaktr. Bizans, bu suretle yksek yetkilerle donatlm,
byk apl asker ve mal niteler halinde kurulan ilk temalar, askeri ve mali
bakmdan paralayarak daha sk bir ekilde merkez idareye balam oluyor, bu
ekilde Avrupa feodal sisteminin temel fenomeni olan yksek aristokrasiyi
tasfiye etmi oluyordu. Bu meyanda, Bizans, dnya asker ve iktisad tarihinde
husus bir mevkie oturtmak gerektii kanaatindeyiz. Bizans, aristokrasiyi tasfiye
Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 135, 136.
Ostrogorsky, Byzantine Cities in the Early Middle Ages, Dumbarton Oaks Papers,
13, (1959), s. 65, 66.
105 Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 147.
103
104

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

191

etmek suretiyle lkenin iktisad varlklarn devletin tasarrufuna geirmi oluyor,


adeta mlkiyet toplumunu ortadan kaldrm oluyordu. lke varlklarna
devletin hkmettii bu sistem, zellikle Fatih zamannda Osmanl iin de tam
anlamyla sz konusu idi. Oysa, Avrupada malikne sistemi srekliliini
korumu, bu suretle feodalite daimi bir fenomen halinde kalmt. Bizans,
temalar kltp bunlar mutlak merkez bir nitelie brndrmek suretiyle
yeni bir mal, iktisad sistem de yaratm oluyordu. Bu, H. nalckn ift hane
sistemi ad altnda ifade ettii, bir ailenin ekip biebilecei, kk mali nite
olacaktr. 106
Ostrogorsky, Bizans hakimiyetinin sadece itibari olarak deil, fiili oarak da
mevcut olduu yerlerin nereler olduu aratrldnda, nerelerin tema, nerelerin
tema harici olduunun tespitinin yeterli olduunu ileri srmtr. Gerek Bizans
hakimiyetinin mevcudiyetinin tespitinde temann varln salam bir l alarak
kabul eder.107 Hocam sayn Mustafa ztrkn Osmanl timar sistemi hakknda
byle bir tespitini hatrlatmak isterim. ztrk, Osmanl merkezi hakimiyetinin
uzand corafyann timar sistemi ile snrlanabileceini iddia etmitir.108
Bunun sebebi nedir? Temann hangi nitelii bir yerin sadece itibari olarak
deil, fiili olarak da Bizans hakimiyetini inta ediyordu? Bunu, Osmanl timar
sisteminin mahhas verileri dorultusunda daha berrak olarak izah etmek
mmkndr. Tmar, bir yerin arazisinin btn ayrntlaryla kayt altna alnarak
vergilendirilmesi, yani mali niteler haline gitirilmesi, bunlar zerinde askeri
otoritelerin idareci sfatyla tayin edilmesi demektir. Osmanllarn Krmda
hakimiyeti itibar bir hakimiyet idi, zira, Osmanllar Krm arazisinin i dokusu
zerinde bir tasarrufa sahip olmamlard. Dier yandan, 1541 seferine kadar
Osmanllarn Macaristan hakimiyeti de itibar idi. Bu nemli sefer sonrasnda
Macaristan tahrir edilerek timar sistemine dahil edilmiti, yani bir tema haline
gelmiti. Osmanllarn hakimiyeti, Eflak, Bodan ve Erdelde de itibar olarak
kald, zira buralar tmar sistemine dahil edilmemilerdi. Ostrogorskynin hakl
olarak iaret ettii zere, tmar sistemi, askeri, mali, siyasi adan bir topraa
hkmetme imkan salamaktadr.
3. 3. Pronoia Rejimi
Bizans terimlerinin byk ksmnda olduu gibi pronoia farkl anlamlarla
doludur. Devletin askeri grevler karlnda arazilerin gelirini askeri snfa
tevcih etmesi (provision)109, aristokrasinin halk zerinde yar feodal haklara
106 ifthane sistemi iin bkz. H. nalck, Osmanllarda Raiyyet Rsmu, Belleten,
XXIII, (1959), s. 575 610.
107 Ostrogorsky, s. 180.
108 Mustafa ztrkn bu analizi ders notlarndan aktarld.
109 Bkz. Treadgold, A History of the Byzantine State and Society , s. 644.

192

YCEL ZTRK

sahip olmas ve nihayet mstakil feodal hrriyetlere sahip aristokrasinin tasarruf


ettii mlkler gibi bir birinden farkl sistemlere ait fonksiyonlar farkl aratrclar
tarafndan bu terime dahil edilmitir. Bizans aratrmalarnda zel, feodal ve
devlet mlkiyetleri ve bu konseptlerin dayanm olduu kurumsal ve hukuk
anlaylar, birbirine zt ereveler ve srelere konulmu ve analiz edilmitir. F.
Uspenskijnin gelitirdii ve Ostrogorskynin ilerlettii analize gre tema ve
pronoia zt fonksiyonlar ve farkl sreleri ierir.110 Bizansn zel mlkiyete
dayand gr yaygndr, ancak, tartmaldr. Bizans feodalizmi de ok
tartmaldr. Bizans feodalizmi konusunda nc aratrc Ostrogorskydir.
Kazhdana gre Ostrogorskynin Bizans feodalizmi hakkndaki iddialar
tutmamtr.
En ok tuzak ieren konu, Bizansda devlet mlkiyetinin niteliidir.
Kazhdan, devlet mlkiyetinin Mezepotamyada ortaya kan, Persler tarafndan
adapte edilen ve inde lk a ve Orta alar boyunca uygulanan oriental,
totaliter, negatif, amz konseptine aykr bir yap olduunu ve bu nedenle
bizantinistlerin nemli ksm tarafndan peinen reddedildiini tespit etmitir.
Bizansn Roma benzeri zel mlkiyete dayanan ileri bir organizasyona sahip
olduunu iddia eden aratrmalarn dkmn veren Kazhdan, bu otoriter
reddiyeciliin doru olmadn belirtiyor. Oriental ve negatif nitelendirmesine
dikkat ekmek isteriz. Bat akademik lemi hla bu tr ideolojik ayrmlardan
syrlabilmi deildir. Onlarn gznde Roma medeni Bat leminin arka alann
tekil eder ve Bizans da bu lemin doudaki parasdr. Bizans, totaliter Dou
ile ayn kategoriye yaktrlmaz.
Kazhdan, feodal ekonomi aamasn farkl deerlendiren tek kanadn, her
Ortaa toplumunun feodal aamaya maruz kald genel tezine dayanan
Marksist iktisat teorisi olduunu belirtir.111 Biz bu aratrmada Sjuzjumova
Alexander Kazhdan, State, Feudal, and Private Economy in Byzantium, Dumbarton
Oaks Papers, 47, (1993), s. 84, 90, 91n.
111 Kazhdan, bizantinistlerin zel, devlet ve feodal mlkiyet konusundaki grlerini
yle zetliyor: Byk ounluk Bizansn devlet mlkiyetine dayand grn
tamamen geersiz buluyor. Devlet mlkiyetinin var olduunu dnen akademisyenler
ok azdr. zel ve feodal mlkiyet teorileri birbiri ile yaran ve zaman zaman birbirini
safd eden teorilerdir. Baz bizantinistler Bizans zel mlkiyete, bazlar da feodal
mlkiyete dayanan bir devlet olarak grrler. Genel olarak, zel mlkiyet ve feodal
mlkiyet Bizans tarihi boyunca birbirini izleyen, biri dierini safd eden evrelere
sahiptir. Kazhdann Michail Sjuzumovdan naklen anlatt zere, Bizans tarihi bin yl
boyunca zel mlkiyet ve feodal mlkiyet anlaylarnn iddetli bir ekilde mcadele
ettii bir arenadr. Kazhdan, Michail Sjuzjumova ait bu gr bibliyografik
deerlendirmeyle birlikte vermitir. Buradan edindiimiz kanaate gre, Sjuzjumov,
Latifundia Tema Pronoia aamalarn kabul ediyor. Kazhdan, State, Feudal,.., s.
84, 85, 86.
110

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

193

dayanan ve Ostrogorsky tarafndan gelitirilen Latifundia Tema Pronoia


eklinde seyreden Bizans iktisad, mal ve asker kurumsal evrimi anlayn
rnek aldk. Bu aamalardan temann dier ikisi ile zt olup, devlet mlkiyetini
temsil ettiini belirtelim. Ancak, temann geerli olduu dnemlerde de zel
mlkiyetin olabileceini hatrlatalm. Devlet araziyi kendi mlkiyetine alrken,
ba, bahe, bina ve madenler zerindeki mlkiyet hakkn ahslara
brakabiliyordu. Snrl erevede zel mlkiyetin var oluu, feodal mlkiyet ve
devlet mlkiyetlerini douran srelerin varln ortadan kaldrmyor.112
Kazhdann Bizans mlkiyet anlayn zel devlet mlkiyetinin bir
sentezi olarak yorumlamas nemlidir. Tpk Osmanlda mir arazinin mlkiyeti
devlete, kullanm iftiye ait oluu gibi, Bizansta, Romadaki mutlak bir
mlkiyet anlayndan farkl, snrlar devlet tarafndan izilmi snrl bir
mlkiyet anlay vard. Pronoia, belli artlar dahilinde kiilere verilmi bir devlet
zel mlkiyet tr idi. Bir nevi karma mlkiyet anlayndan bahsedilmektedir.
Bu, Osmanllardaki malikne arazilerinin stats ile ayniyet gsteriyor. 113
Romann miras olan zel mlkiyet, pazar ekonomisi ve yar feodal yap
VII. yzyl Roma ehrinin girdii kriz iinde zayflad. Aksine, baz unsurlar
geliti. VIII. yzylda ekirdek aile Bizansta eski Roma mparatorluundan
daha byk bir rol oynamaya balad. Kazhdan, aslnda ift hane sistemini tarif
eder gibidir. Devlet aile mlkiyetinin sentezinden meydana gelen yeni, hususi,
Bizansa ait bir sistem. Bizans aristokrasisi vard, ancak Batdaki adalarndan
farkl idi. Bu aristokrasi, devletin snrlarn izdii snrl bir arisktokrasi idi.
Roma klasik ehri, sosyal, ekonomik ve kltrel kurumlaryla ke getikten
sonra ve Batdaki gibi byk arazi sahipleri ve askeri snftan oluan yeni bir
aristokrasinin teekklnden nce, Bizans, kk soylularn toplumda rol
oynad bir aamay idrak etti. Ancak, bu feodal gler Batdakilerin aksine
devletin engellemesi ve frenlemesi nedeniyle clz kaldlar. 114
Pronoia rejimini timarla mukayese eden ve onunla zdeletiren anlaylar
gnmzde hemen hemen rakipsiz vaziyettedir. Biz bu zdeletirmenin yanl
olduun dnyoruz. Pronoiay timarla kartran aratrclarn yanlmalarnn
sebebi, onun devlet mlk olduu ve askeri snfa sadece kullanm hakknn
verildii dncesidir.115 Oysa, Osmanl uygulamalarndan bilindii zere,
112 Kazhdan, Bizansda bu mlkiyet anlaynn bir birini safd ederek yrrlk
kazanmas yerine, nn bir arada, birbiriyle insicam iinde mevcut olduu
grndedir. Bkz. State, Feudal,, s. 86.
113 Kazhdan, s. 90, 91.
114 Kazhdan, s. 94, 95.
115 Timarla pronoiay ayn gren ve Osmanllarn timar Bizans pronoias zerine bina
ettiklerini iddia eden Vryonis iin Bkz. Speros Vryonis, Jr. The Byzantine Legacy and

194

YCEL ZTRK

malikne, ayanlk zamannda bile aslnda nazari olarak devlet mlk idi. Ayan,
bunu devletin zaafiyeti lsnde gaspediyordu. Devlet ve ayan arasndaki
mcadele srp gitti ve ayan bu mcadeleden galip kt. Durum, Bizans iin de
ayndr.116 Pronoiann devlet mlk olduu, ancak nazari olarak doru
addedilebilir. Tema, bu nazariyenin eyleme geirilmesini temsil etmektedir. Biz,
timar ve pronoiay ayn grmeyi, bu iki sistemi de fonksiyonel olarak yanl
anlamakla e deer buluyoruz. Timar gibi anti feodal bir yap ile pronoia gibi
feodal bir kurumu ayn grmenin byk bir hata olduunu dnyoruz.
X. yzyln ortalarndan itibaren Bizans gittike artan bir ekilde
aristokrasinin feodalleme ynnde basks altnda kald. Kk arazi sahibi
veya fakirleerek vergi deme kabiliyetini kaybeden kyllerin topraklar yksek
aristokratlar tarafndan satn alnyordu. Bu, Bizans devletini merkezi yapdan
feodalizme doru srklyordu. Bu tehlikeyi ilk fark eden imparator I.
Romanos Lakapenos (92044), 922de kartt bir kanunla zenginlerin fakir
arazilerini satn almasnn nne engeller koydu.117
Nikephoros Phokas (96369) zamannda byk arazi sahiplerinin kk
arazi sahiplerini yutma sreci hzland. Anadolunun kudretli ailelerinden km
bulunan Nikepheros, tercihini aristokrasiden yana yaparak aristokrasinin
gelimesinin nndeki en nemli engellerden biri olan arazi edinme yasan
gevetti.118 II. Basilieos (9761025)un lm, Bizansn tarihinde bir dnm
noktas oldu. Basilieosun halefleri, aristokrasi ile mcadele hususunda muktedir
olmaktan uzaktlar. Bu imparatordan sonra Bizans devleti, artk aristokrasiye
dayanacak ve eski kk kyl snfnn ortadan kaldrlmasna gz
yumacaktr.119 Bundan sonraki Bizans tarihini, zengin, nfuzlu ve muktedir yerel
hanedanlarn iktidar mcadelesi tayin edecek ve oluturacaktr. VIII.
Ottoman Forms, s. 273 276. Bizans feodalizmi erevesinde pronoiay ele alan Patlagean,
burada bir ksm ele alnan nl bizantinistlerin grlerini tahlil etmitir. G. Ostrogorsky, P.
Lemerle, A. Kazhdan ve dier bizantinistlerin grleri erevesinde Bizans feodalizmi ve
pronoia iin bkz. velyne Patlagean, Economie paysanne et fodalit byzantine,
Annales. conomies, Socits, Civilisations, , C. 30, Say 6, (1975), s. 1371 1396.
116 Daha VIII. asrn ikinci yarsnda yeni tr bir aristokrasi ortaya kmaya balamt.
Sonraki pronoia aristokrasisini tekil edecek olan tema aristokrasisine geiin en ak
iaretlerine mparator VI. Leo (886 912)nun yasasnda rastlanr. Leo, kartt yasada
Strategoilerin aristokrat meneli olmasn ngryordu. Ostrogorsky, The Observations on
the Aristocracy, s. 4.
117 Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 253 255.
118 Ostrogorsky, s. 266. Bizansda arazi edinme yasandan bahsedilmesi, alt izilmesi
gereken bir husustur. Roma mlkiyet toplumundan, Bizans mlkiyetsiz toplumuna gei
kanaatimizce gereken alakay grmemitir. Bizans ve Osmanl mali sistemleri arasndaki
benzerlik hususunda, mlkiyetsiz toplum kavram bile yeterli bir fenomendir.
119 Tema sistemi ile tesis edilen merkezi hkimiyetten pronoia rejimine gei iin
Ostrogorskyden baka bkz. Treadgold, A History of the Byzantine State and Society, s. 545 vd.

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

195

Konstantinos (102528)dan itibaren Bizansn merkezi devlet anlayn tekil


eden kurumlar bir bir kmeye balamtr.120 Bizans aristokrasisinin
genilemesinde en nemli faktrlerden birisi, byk arazi sahiplerinin
muafiyetlerini geniletmesi ve hkimiyeti altndaki kyllerin vergilerini tasarruf
etme hakkn kazanmasdr. 11. yzylda balayan bu sre, kyllerin artan bir
ekilde aristokrasinin hkimiyetine girmesine tank olmutur. Pronoia sistemi,
baz hizmetlere kar mkfat olarak muayyen arazi gelirlerinin yksek rtbeli
devlet adamlarna verilmesi ile balamtr. Bu araziler, belli bir mddetle,
genellikle btn hayat boyunca veriliyor, mlkiyeti ise devlete sakl
bulunuyordu. Pronoia, vergi toplamann mltezimlere devredilmesi eklinde
uygulanan iltizam sistemi ile at ba gitmitir. Devletin iltizam sistemine geii,
pronoiann zorunlu bir sonucudur, zira, devlet arazilerinin zellemesinden
sonra devletin buralardan toplamak zorunda olduu asgari vergi gelirleri
tehlikeye dmtr. Devlet, bu vergileri mltezimlere satmak suretiyle kendi
gelirlerini garanti etme yolunu semitir.121 XI. yzylda pronoiann oluumu
tamamlanm, artk Bizans generalleri kendi askeri birliklerini tekil etmeye
balamtr. Bizans lke savunmasnda artk aristokrasinin egemenliinde
kalmaya mahkum olmutur.122
XI. yzylda balayan bu sistem, Osmanl mparatorluundaki malikne
sistemine ok benzemektedir. Osmanlnn tam malikne sistemine gei
srecinde duar olduu yksek enflasyon, Bizansn da bana gelmitir.
Bizansn salamlyla nl, asrlarca deerini muhafaza edebilmi nomismas
temadan pronoiaya geile birlikte deerini kaybetti. Temadan pronoia'ya gei
tamamlandktan sonra tema ad tamamen ortadan kalkt. Bizans, bu son
periyodunu feodalleme istikametinde geirdi. Bylece, Herakleios zamannda
feodal yapdan merkezi yapya geii salayan tema sistemi bitince, Bizans tekrar
Herakleios ncesi feodalizme geri dnyordu. Ancak bu yeni feodal sistemin
kurumsal fenomeni latifundia deil pronoia olacaktr. Herakleios ncesinde
latifundia zerine bina edilmi bulunan feodalizm, imdi pronoia zerinde
yryecekti. Aslnda, Latifundia ile pronoia, fonksiyonel olarak ayn idiler.
Deien, sadece bir isimden ibaretti. Bu kurumsal fonksiyon ylesine ayndr ki,
rabtal olduklar dier kurumlarn da ayn istikamette deimelerine neden
olacaklardr. Bizans, tema sisteminden pronoia sistemine geince, eski latifundia
dnemindeki cretli askerlik sistemi yeniden ina edilmitir.123

Ostrogorsky, Ayn eser, s. 296,97.


Ostrogorsky, s. 305 306.
122 Ostrogorsky, The Observations on the Aristocracy, s. 13.
123 Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 307.
120
121

196

YCEL ZTRK

Bu sre, artc bir suretle Osmanlda da ayn dinamiklerle ilemitir.124


Osmanl malikne sisteminin bir uzants, bilindii zere ayanlk sistemidir.
Ayanlk dneminde merkezi ordu yerine ayan ordular devreye girecektir.
Bizansn geirdii tarihi safhalar ile Osmanlnn yaad tarihi dnemler
arasndaki periyotlar adeta tarihi bir determinizmi ortaya koymaktadr. Osmanl
sistemini geni olarak tahlil etmek, bu aratrmann bnyesini aacaktr. Sadece
temel aamalarn baz niteliklerine deinerek mukayese edeceiz.
Osmanl kurulu dnemini u beylikleri dnemi olarak tanmlyoruz. Bu
sre, lhanl hakimiyetinin azalmasna ve bitimine doru, bamsz beyliklerin
douuna sahne olacaktr. Bu dnemin temel karakteri, ekonomik adan
Bizansn ilk dnemindeki latifundiumunu andrmaktadr. Osmanllar ve dier
beylikler, yksek aristorkartlarn hakim olduu feodal bir rejimi yanstmaktadr.
Osmanllar, ulardaki aknc ve ahi liderlerinin ittifakyla kurulmutu.125 Bu
aknc beyleri ve ahi eyhleri, ayn zamanda latifundium benzeri byk mlkleri
tasarruf ediyorlard.
Osmanl devletinin kurulduu srada ad konulmam bir pronoia rejimi cari
idi. Osman Beyden takriben Yldrm Bayezid devrine kadar devlet fethettii
topraklar aknc beyleri ve ulemaya datyordu. Devletin ordusu ve personelini
de zaten bu kaynaklar tekil ediyordu. Nihayet, devirme sisteminin
yaygnlatrlmas, saray merkezli kurumlarn ve otoritenin btn lkeye
yaygnlatrlmasyla yeni merkezi bir imparatorluun teekkl mmkn
olabilirdi. Bunun iin lke arazilerinin miri stat ile devlet mlk haline

124 Vryonis, Ortaada Latin, Bizans ve slam toplumlar arasnda pek ok alanda
belirgin bir benzerlik bulunduunu vurguluyor. Vryonis, Islam, Bizans ve Bat Latin
medeniyetlerinin, Greko Roman Antik kltrnn miraslar olduunu, sosyal,
ekonomik, ticari, kurumsal benzerliklerin kaynanda bu ortak bekgraundun yattn
dnyor. Bkz. Speros Vryonis, Jr., Byzantine Demokrasia and the Guilds in the
Eleventh Century, Dumbarton Oaks Papers, 17, (1963), s. 289. Bizans lonca snf, soylu,
ruhban ve demesmenler (halk) gibi btn resmi trenlerde yer alyordu. 695de II.
Justinien Kersona donanma gnderdiinde asker mevcudunu artrmak zere lonca,
demesmen ve senatrlerler grevlendirmiti. IV. Leoya 775te ballk yemini yapanlar
arasnda resmi erkan yannda lonca ve ehirli halk da yer alyordu. Bu tr rnekler daha
sonraki dnemler hakknda da bulunmaktadr (Vryonis, s. 295). Lonca esnaf zengin
olmasna ramen, imparator rahatlkla mallarn msadere edebiliyordu. I. Nicephoros,
mumcu (candlemakers) loncas yelerinden birinin mallarnn byk ksmn msadere
ettirmiti (Vryonis, s. 296). Ahilerin kuak balama treninin hemen hemen ayns
Bizans uygulamasnda da mevcut idi. Bununla ilgili Eparch Kitabnda (Book of Eparch)
ayrntlar var (Vryonis, s. 297). Bir surnameye bakmak, Osmanl loncas ile Bizans
arasndaki benzerlikleri kefetmeye yetecektir.
125 nalck, Osmanl mparatorluu Klasik a, stanbul 2003, s. 158.

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

197

getirilmesi gerekiyordu. Kadim eriat hukukunda devletin lke arazilerine sahip


olmas iin gerekli hukuki alt yap mevcut idi.126
Osmanl devletinde bu zel mlklerden miriye geiin bir envanteri
karlmamtr. Bunun gerekletirilmesi de mmkn deildir, zira, ilk tahrirler
XV. yzyln ilk yarsndan itibaren balamtr. Aslnda bu da bir gstergedir.
Osmanllar mlkiyete dayanan ilk kurulu dneminden ancak miri sisteme gei
ile syrlmlardr. Bu da ancak btnyle Fatih zamannda
gerekletirilebilmitir.
Osman Beyin Bitinyada fetihler yapt ilk dnemlerde Bizansl tekfurlar
Osmanl ordularyla birleti. Bunlarn en mehuru Mihal Beydir. Mihal Bey,
Osmanl hakimiyetinde Mslman bir aristokrat hanedan olarak varln
srdrd. XVXVI. yzyl Osmanl askeri tekilat her trden yabanc etnik
kkenli askeri snf bnyesinde istihdam etti. Martolos, voynuk, eflak, derbenti
gibi askeri snflar tekil eden yabanclar Osmanl ordusunda muaf zmreler
arasnda idi. Halil nalcka dayanan Vryonis, XV. yzyl ve XVI. yzyln ilk
dneminde Osmanl ordularnn nemli ksmnn bu yabanclardan meydana
geldiini belirtir.
Osmanl asker kurumlar ile Bizans kurumlar arasndaki bu yakn
ilikininin, Osmanl timar ile Bizans timarnn, yani, pronoia ile timarn ayn
olup olmadklar konusunu ortaya karyor. XIVXV. yzyllarda Trkler
Balkanlarda temel askeri, mali, idari nite olarak timar kurdular. Esasnda,
Osmanl timar ile Bizans pronoias ayn idi. Timar, askeri hizmet karlnda
topran gelirlerinin askere tevcih edilmesi idi. Timar ve pronoia arasndaki temel
fark, Osmanl ve Bizans imparatorluklarnda merkez otoritenin zt sonular
yaratan niteliidir. Bizansda imparatorluk otoritesinin adem merkeziyet altnda
ortadan kalkmasyla hzl bir ekilde pronoia topran gelirini tasarruf etme
hakkndan ona btnyle sahip olma ekline dnrken, Osmanl sultan,
askeri fiefler zerinde mutlak kontrole sahipti. Osmanllar Balkanlarda ok
sayda Srp, Grek pronoiasn Hristiyan spahileri altnda ordularna dahil
ederken, pronoialar da timara dntrdler. Bitinya meneli Bizans
soylularnn topraklar ve atolarn muhafaza etmelerine izin verilmiti. Bu,
Anadoluda, Ktahya ve civarnda da uygulanmt. Pronoia sistemi ile ilgili bir
ok vergi uygulamalar da Hristiyan sipahilerin timar kurumuna dahil edilmesiyle
ithal edilmiti.
Vryonis, bu aamada, bu benzerliklerin tesadfi bir rtme mi, yoksa
gerek anlamda bir ayniyet mi vardr sorusunu yneltiyor ve bu soruya kesin
126 Halil nalck, The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and
the Byzantine of the City, Dumbarton Oaks Papers, 23, (1969 1970), s. 232.

198

YCEL ZTRK

cevap verebilecek birikimin henz bulunmadn belirtiyor. Bununla beraber,


karinenin basit benzetmeden ziyade, mene birliine iaret ettiini de belirtiyor.
Vryonis, Osmanl ve Seluklular Bizans karsnda mukayese ederken, doru
kstaslar kullanyor. Onu bu mukayeseye ynelten husus, eer Osmanl timar
kesin olarak Bizans meneli ise, Seluklular niin bunu ithal etmek yerine ikta
adn verdikleri bir rejimi uyguladlar? Sorusudur. Bu soruya u cevab vermitir:
Seluklularn Anadoluya geldikleri XI. yzyl, Bizans pronoias henz
teekklnn ilk safhasnda olduundan Seluklularn bunu ithal etmeleri
mmkn olamazd; halbuki Osmanllarn Bizansla karlatklar XIVXV.
yzyllarda pronoia sistemi en olgun safhasnda idi.127
Biz, Vryonise u soruyu sorarak analizi srdrelim: Eer timarla zde
kabul edilen pronoia XI.yzyldan sonra ortaya ktysa, Bizans daha nce hangi
sisteme tabi idi? Bizansn daha nceki rejimini hangi ereve iine dahil
edebiliriz?
Btn kargaa, pronoia ile timarn ayn saylmasndan kaynaklanyor. Tarihi
sreler u ekilde tavsif edilirse, bir sknt kalmayacaktr: Bizans, aslnda
temann teekkl etmeye balad Justinian dneminden itibaren aama aama
olgunlaan timar sistemi ile ynetilmi, ancak XI. yzyldan itibaren bu sistem
dumura urayarak pronoia rejimi yerlemitir. Osmanllarn kurulduu srada
pronoia en olgun aamasnda bulunuyordu. Vryonisin belirttii zere,
Osmanllar Anadolu, Balkanlar, Srbistan ve Arnavutlukta yerlemi bulunan
pronoia rejimini ilga etmek yerine, kendi rejimlerini ona gre tesis ettiler. Yani,
Osmanllarn ilk kurulu safhasndan I. Bayezide kadar uygulad pronoia
sisteminin aslnda timar sistemi ile bir alakas yoktur. Bu konuda kpaazde
ve dier XV. yzyl Osmanl tarihilerinde rastlanan, timar kurulu aamasna
indiren haberler doru deildir. Bu tarihiler, XV. yzylda kendi zamanlarnda
grdkleri mali askeri rejimi kurulu dnemine uyarlamaktan baka bir ey
yapmyorlar. Bu noktada, bir ayniyet varsa, bunun ikta ve pronoia rejimleri
arasnda kurulabileceini belirtelim. Kanaatimizce Seluklu iktas ile Bizans
pronoias arasnda ciddi bir fark yoktu. Bu bakmdan, Anadolunun Malazgirt
sava sonrasndaki vaziyeti, pronoia benzeri bir ikta rejiminin tekaml sreci
olarak belirlenebilir.128
kta ile pronoia fonetik olarak farkl, ancak fonksiyonel olarak ayndrlar.
Nihayet, her iki sistem de devlet ve reaya arasnda varln de facto olarak
srdren bir aristokratik snfa dayanmaktadr. Trklerde bu kesinlikle yerleik
hayata gemi, ancak airet yapsn muhafaza eden beylik aristokrasisidir.
Bizansda ise toprak aristokrasisidir. Esasnda, gerek Bizans, gerekse
127
128

Speros Vryonis, Jr., The Byzantine Legacy and Ottoman Forms, s. 273 275.
Ayn konuda kr. Ostrogorsky, The Observations on the Aristocracy, s. 17, 18.

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

199

Osmanllarn tarihi srelerde uygulam olduklar rejimleri mutlak bir ayniyete


veya birinin dierinden ithal etmesine balamak gerekli deildir. Tarihi srete
aristokrasi ile merkezi otoritenin ilikileri, bunlarn glerindeki azalma veya
artlarn timardan pronoiaya geite temel faktr olduu grlmektedir.
Merkezi otorite glenince timar, zayflaynca pronoia ortaya kmaktadr. Bu
sosyal ve ekonomik dinamikler Bizans ve Osmanl iin de geerli idi.
Osmanl hanedan geliip glendike otokratik temayller iine girdi.
Devirme sistemini kurup gelitirerek aknc beylerinin ordularna baml
olmaktan kurtulmay hedefledi. Yldrm Bayezid zamamnda otokratik eilimler
tamamen aa vuruldu. Devletin lke topraklarn kendine mal ederek timar
sistemi iin uygun mali zeminin yaratlmas teebbsne onun zamannda
giriildi.129 Ancak, u aristokrasisi Osmanl Hanedanna bunun bedelini Ankara
Savanda ar bir ekilde detti. Timurun galibiyetini, aslnda elimine edilme
tehlikesi iine den Osmanl aristokrosisinin Timurla ittifak kurmasnda
aramak gerekmektedir.130
Fetret devrinden Fatih Sultan Mehmet zamanna kadar geen dnem,
Osmanl aristokrasinin altn devridir. Bu dnemde devlet erki hemen hemen
tamamyla bu aristokrasinin elindedir. Fatih Sultan Mehmet, bu aristokrasi
hakimiyetini krarak mutlak merkezi hakimiyeti tesis edecektir. Fatih, bu
hamleyi, timar sistemini tam olarak uygulamak suretiyle gerekletirdi. Bu
nedenle, timar sistemine tam olarak geiin bu hkmdarn ii olduunu ifade
etmek mmkndr. Fatih, vakflarn arazilerini de devletletirmek suretiyle cami
meneli aristokrasiyi nemli lde tasfiye etmitir. Fatihe kar biriken tepkiler,
onun zamannda aa karlamayacak, ancak II. Bayezid zamannda byk bir
isyana dnecektir. II. Bayezid, bu aristokrasi ile mcadele etti, ancak tpk
Timur sendromu gibi bu sefer yeni bir ideolojiyle mcehhez olarak
Osmanllarn karsna ah smail dikildi. Yavuz Sultan Selim, Fatihin salam
bir ekilde ina ettii merkezi glerin destei ile iktidara geldi. Yavuzu
destekleyen merkezi glerin yannda bu sefer snn aristokrasi de vard. Yavuz
zamannda byk bir zafer kazanan merkezi timar rejiminin XVI. yzyln
sonlarna kadar devam ettiini, XVII. yzyldan itibaren malikne sisteminin
baladn belirtebiliriz.
Malikne sisteminin bir sonraki aamas ise ayanlk sistemidir. Bu dnemin,
Bizansn pronoia rejimine benzediini yukarda belirttik. Sonu olarak, gerek
bizans temalarn, gerekse Osmanl timarlarn feodal sistemin tam kart olarak
tanmlyor, bu sistemlerin nceki latifundia ve sonraki pronoia rejimleri ile
129
130

Halil nalck, Devlet i Aliyye, stanbul 2009, s. 67 vd.


Osmanl vekayinamelerinde bu konuda yeterli malumat vardr.

200

YCEL ZTRK

kartrlmamas gerektiini, Bizans ve Osmanlnn, dnya tarihinde belki


yegne rnek tekil eden anti feodal, merkezi, devleti sistemlerini aristokratik
sistemlerle zdeletirmemek gerektiini dnyoruz.
Timar sisteminin, pronoia gibi feodal sistemlerle131 zdeletirilmesi, henz
fonksiyonel olarak da aydnlatlmam olduunu gstermektedir. Kprlnn
timar gayet genel bir ekilde, eski ikta ile zde klmas, kanaatimizce onun en
nemli niteliinin gzden karldn ortaya koymaktadr. Erken Bizans
dneminin latifundia, ge Bizans dneminin pronoias, islam dnem Arap
devletleri ve yine slam - Trk devletlerindeki ikta, zel ve rsi mlk statsnde
yer alan appanage sistemleri ile zde addedilmesi, timarn en yanl anlald
rnekleri ortaya koyar. Bahsedilen mal idar terimler, istisnasz, aristokrasinin
devlet erkinin kullanmna ortak olduu feodal devlet yaplaryla ilgilidir. Timar
sistemi ise, bizim tespitlerimize gre mutlak merkez bir devlet cihaznn
yaratlmas maksadyla, btn lke arazilerinin baz nemsiz ksmlar hari
olmak zere devletletirilmesi, bu suretle aristokrasinin de tasfiye edilmesi iin
kefedilmi bir sistemdir. Bu sistem, her ikisi de timarla finanse edilen,
merkezdeki hassa birlikleri ve taradaki eyalet ordularna dayanmaktadr.
AsyaTuran ananesinin Bizansla olan ilikisine gelince, tmen ancak temaya
ilham kayna olmas ile Bizansla ilikilendirilebilir. Bizans, tmen sistemini rnek
alarak temay kurdu ve DiokletianKonstantin sisteminden Asya sistemine gei
yapt. Bu, sivil yaplarn askerilemesi eklinde cereyan etti. Mali adan bunun
en nemli tezahhr, mlkiyetsiz bir toplum inas olacakt. Turan sisteminde
tmen, airet zerine bina edildiinden, Asyada mlkiyet kendine has bir
karakterde varln devam ettirmitir. Bu adan, Asya feodalizminden
bahsetmek, iktay da bu feodalizmin maliiktisadi boyutu olarak dnmek
mmkn grnmektedir. Asyadaki TrkMool devletlerinin kolay kurulmalar
nispetinde kolay paralanmalarnn sebebini de bu mali iktisadi yapda aramak
doru olacaktr. Merkezi tema veya timar sisteminde zorunlu olan devlet
reayasnn inas, ancak yerleik tarm toplumlarnda mmkn olabilecektir.
Asya iktisadnn esas hayvanc gebelik olduundan, bunun devletletirilmesi
sz konusu olamazd. Bu nedenle, Asya iktisad, mlkiyet sahibi airet halknn
vergileriyle tmen askeri birliklerini finanse etmesi anlayna dayanacakt. Arazi
mlkiyetinin devlette oluu dnda aslnda tema ve tmen sistemleri
fonksiyonel olarak birbirinden farkl deildir. Her ikisi de devlete bal merkezi
bir orduyu (tematmen), bu ordunun finanse edilmesi iin gerekli mali kayna
(yerleiklerde toprak, gebelerde airetin hayvanlardan oluan serveti), bu
Ortaa Bat feodalitesi ile pronoia feodalizminin ayn olduu hususunda bkz.
Ostrogorsky, The Observations on the Aristocracy, s. 17.
131

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

201

kayna ileyerek hasl edecek nfusu (yerleiklerde kyl, gebelerde airet


nfusu) temsil etmektedir.
Ostrogorskynin, Herakleios ve sonras periyodu Bizansn Roma
sisteminden, yani sivil sistemden, ark sistemine, yani, askeri sisteme gei
olarak yorumlamas ok anlamldr. Ancak, temann Bizans iinde anti feodal bir
sisteme dnmesi, ancak Bizans tarihi srecinde gereklemi bir evrim olarak
grlmelidir. Osmanl imparatorluu, Fatih zamanndan itibaren bunu en ideal
noktaya karacaktr.
Sonu
Bizansn VII. asrdan itibaren uygulamaya koyduu mal, idar ve asker
sistemi ifade eden tema (thema, theme) hakknda Trkiyede tatminkr bir
aratrma mevcut deildir. Batda hemen hemen btn bizantinistlerin nemle
zerinde durduu temann gerek etimolojik, gerekse fonksiyonel boyutlar
hakknda geni apl neriyat ortaya km olmasna ramen, aratrclarn
mutabk olduu genel bir anlay hasl olmamtr.
Batl aratrclarn, Bizansa Asya sistemlerini adeta yaktrmama saikiyle
gsterdikleri suni gayretlere ramen, temann hem etimolojik, hem de
fonksiyonel cihetlerden Asya meneli tmen ile alakal olduu zerinde
Vernadsky ve J. HowardJohnstonun iddialar, dier bizantinistlerin ulat
sonularla rtmektedir. Tema sisteminin uygulanmaya baland VII. asr
ncesinde Grekede bu terime rastlanmamas yannda, Bizans temas ile Asya
meneli tmenin fonksiyonel bakmdan hemen hemen ayn olmalar ve bu
terimin Grekeye Bizansn Dou illerinde byk apl reform yapt dnemde
girmi olmas, Asya ile balantl olduunu gsteren nemli ip ulardr.
Tmenin fonetik olarak Rusaya tma olarak gemesi, oulunun tmy olmas,
Grekeye tama olarak ithal edildii ynndeki Rus tarihilerinin aratrmalar,
tema ile tmeni etimolojik bakmdan irtibatl klmaktadr. Bu nemli bulgular
grmezden gelmek ilme srt dnmekle ayn anlay olacaktr.
Asl problem, temann hangi saiklerle Osmanlda timar haline geldii
zerinde younlamaktadr. Bizim amzdan, tmen ile tema arasndaki iliki
kukuya yer vermeyecek ekilde ortada olmasna ramen, tema ile timar
arasndaki fonetik evrim henz aydnlatlmaya muhta vaziyettedir. imdilik,
tmenin Grekeye geerken uram olduu ses deiimlerinin, Grekeden
Osmanlya geerken de vukubulmu olabileceini tahmin etmek durumundayz.
Schurmannn lhanl vergi trleri arasnda timara rastlam olmas, bu terimin
Osmanllara direkt lhanl vastasya gemi olabileceini akla getiriyor. Bununla
beraber, Osmanl timarnn fonksiyonel olarak asya tmeni ile deil, Bizans
temas ile rttn tekrar hatrlamak durumundayz.

202

YCEL ZTRK

C. Diehl, J. B. Bury, A. Pertusi ve muakplarnn elikiye dtkleri temel


nokta, Bizansn Diocletian Constantine nizam ile Justinian Heracleios ve
sonras dnemde gelitirdii tema sisteminin kesin suretle birbirinden farkl
olmalarn kabul etmelerine ramen, temay bu sistemin tabii bir uzants
addetmeleridir. Burada yapay bir gayret gzden kamyor. Bu nde gelen
bizantinistler bir yandan Bizansn sivil karakterden askeri karaktere
brndn, buna paralel olarak Roma sisteminin biterek yerine Dou
ananesine yakn otokratik ananenin getiini, yeni Bizansn sivil ve askeri erkleri
birletirip ikisini asker otoriteye balamak suretiyle tam bir asker yapya
brndn mutabakat halinde kabul ederken, dier yandan bu yapnn eski
Roma sisteminin tabii bir evrimi ile olutuunu srarla iddia etmektedirler.
Pertusinin bu evrimi ispat etmek iin temalarn oluumunu X. asra ekmesi, bu
konudaki en yapay ve nafile gayretlerden birisi olarak ifade edilebilir. Pertusinin
olaanst titizlikle hazrlad etdnn etkisinde kalan baz aratrclar,
Teophanes, Porphyregenitus ve pek ok temel kaynakta aka Justinian
Herakleios zaman belirtilmesine ramen bunlar kelime ve yorum farkllklaryla
grmemekte srar ediyorlar.
Koulakovskiynin, Herakleiosun kurmu olduu Ermenistan temasnn
aslnda original bir yap olmaktan ziyade burada ranlar tarafndan kurulmu bir
yap olduu ynndeki tespiti, temay Sasanilere balayan ak bir bulgudur.
Koulakovskiyden sonra E. Steinin ayn dorultuda ulat sonular, daha
kapsaml ve ayrntl bilgilere dayanyor. E. Stein, Bizansn Sasan kurumlarn
aynen uyarladn rneklerle ortaya koyuyor. E. Darko ile Howard
Johnstonun vard sonular da z itibariyle bu iki aratrcdan farkl deildir.
Dark, Koulakovskiy ve Steini biraz daha ileri gtrerek Pers Sasan
ananesinin aslnda Turan ananesi zerinde kurulduunu iddia ediyor.
Sasanilerin, Asya Turan sistemi ile Bizans arasnda bir kpr tekil ettiini
dnyor. Howard - Johnston da temelde ayn paralelde olmasna ramen,
Darkdan, tek bir cihetle ayr dyor. O, Bizansn temay Sasani airet
ananesinden deil, Kuzeyli Avar, Peenek, Bulgar, Hazar Trklerindeki airet
ananesinden aldn dnyor.
Bahisedilen bu aratrclarn iddialar istisnasz ayn tarihi periyodun
analizininin sonularna dayanyor: Bizansn VII. yzylda iine dt kriz, bu
kirizin almas iin ba vurduu zorunlu tedbirler, bu tedbirlerin uygulanmas
iin ithal edilen askeri, idari, mali prensipler. Aratrclarn ittifakla zerinde
durduu zere, bu dnemde Bizans, douda ran, batda Balkanlar, kuzeyde
Peenek ve Slav meneli nfusu Anadoluya yerletirmitir. Bu, yeni bir sistem
olan temann uygulanmas iin ihtiya duyulan sosyal kaynak idi.
Etimolojik tartmalar bir tarafa braklarak fonksiyonel analize
geildiinde tam bir vuzuh ve berraklk ortaya kmaktadr. Tmen ve temann

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

203

vergi, idari nite, bu idari niteye bal askeri birlik ve halk ifade eden kapsaml
mali, idari, itima ve asker fonksiyonlar muhtevi terimler olduu bu
aratrmann ulat niha sonutur. Tmen ve temann basit stlahtan te,
Ortaa boyunca byk imparatorluklarn ortaya kna imkan vermi ve
bunlarn yaamasn mmkn klm sistemler olduu da aratrmamzn ulat
sonulardan biridir.
Bu sistem, en basit izahla, lke arazilerinin veya varlklarnn devlet mlk
haline getirilip, bunlarn snrlar tayin edilmi kesin kurallar dahilinde askeri,
idari, ilmi, vs. personele yneltilmesi suretiyle devleti tekil eden kadrolarn mal
bakmdan finanse edilmesini salayan anti feodal, merkez bir sistem olarak
tanmlanabilir. Asya ve Bizansda, tmen ve temay tekil eden sosyal ve iktisad
ieriin farkl olmas, sistemin fonksiyonel bakmdan ayn olmasna engel tekil
etmemektedir. ini bir tarafa brakarak TrkMoolran-Asya ananesinden
hareket edildiinde, temel iktisad ve sosyal kaynan airetbeylik olmas
nedeniyle, burada devletin ana kaynann airet ve onun dayand iktisad
kaynak olan hayvanclk olduu grlecektir. Asya tmeni, airet zerinde
kurulmu idar, askeri, mali bir nite iken, Bizans temas ifti zerinde ayn
fonksiyonlara sahip olmak zere kurulmu bir yapdr. Asyada kurulan byk
imparatorluklar, bu tmenlerin merkez-otoriter bir idare altnda
toplanmalarnn rnyd. Byk Cengiz mparatorluu bu gelenein meydana
getirdii en mehur tarihi yapdr. Ancak, Asya tmeninin sosyal kayna olan
airet, devletin zdd olan her trl nitelie sahipti. Airet, kendi iinde sosyal,
kltrel, askeri, siyas, mal bir btnlk tayan kurumdu. Aslnda devlet geici,
airet daimi bir fenomendi. Bu airetler bir frsat bulduunda byk
imparatorluu ykmak iin harekete gemekten saknmamlardr. Temay ortaya
karan sosyal ve iktisadi kaynak olan ifti ve tarm arazileri ise merkezi bir
imparatorluu ayakta tutacak en istikrarl vastalar idi. mparatorluun kendini
yaatabilmesi iin merkezi otoriteye tehdit oluturan aristokrasinin ortadan
kaldrlmas yeterli idi. Bunun iin lke arazilerinin hukuken devlet
hakimiyetinde olmas gerekiyordu.
Tmen ve temann
sosyal, idar, mal, asker olarak ayn temel
fonksiyonlar havi iki kurum halinde kabul edilmesinin, Asya ve Avrupann
Ortaa boyunca geirmi olduklar evrimin analiz edilmesine salayaca
katkya da iaret edeceiz. Tmen ve tema iin sarfettiimiz mesai bize, aslnda
bu iki ktann bir birinin zdd olmadklar, hemen hemen ayn tarihi evrime tabi
olduklarn da gstermitir.
Bizans VII. yzyldan XI. yzyla kadar temay uygulayarak imparatorlunu
muhafaza edebilmiti. Ancak, adeta tarihi bir determinizm halinde sosyal ve
iktisad dinamikler merkezi otoriteyi zayflatarak tema sistemini bitirmi, pronoia
periyodunu ortaya karmtr. Trklerin Anadoluya gelii srasnda cari olan

204

YCEL ZTRK

pronoia rejiminin dikkate alnmas, Seluklu ve Osmanllarn ilk dnemlerinin


aydnlatlmas asndan zorunludur. Seluklu iktas etimolojik olarak bariz bir
ekilde Abbasi iktas ile ayn iken, fonksiyonel olarak Bizans pronoias ile de
ayndr. Pronoia ile ikta arasndaki iliki zerinde durulmas gereken konulardan
birisidir.
Osmanl mparatorluu, aslnda Seluklu iktas ile Bizans pronoias gibi
feodal yaplarn yrrlkte olduu bir konjonktrn rndr. Osmanllar bu
feodal zemin zerinde kurulup gelimilerdir. Osmanllar feodal yapdan
merkezi yapya geii, yine eski Bizans tema sisteminin anti feodal anlay
iinde gerekletirdiler. Osmanl timar, Fatih Sultan Mehmet zamannda
teferruatl ekilde organize edilerek Osmanl yeni idar rejimi merkez otoriter
bir yapya brndrld.
Bizansn tema sisteminden pronoiaya geiine benzer bir ekilde, Osmanllar,
timar sisteminden malikneaynlk sistemine getiler. Malikne ve aynlk,
timar sisteminin temel fonksiyonu olan merkez sistemin aksine ademi merkezi
bir yap olarak Osmanlnn son periyoduna damgasn vurdu.

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

205

Kaynaka
AHRWEILER, Hlne Glykatzi, Recherches sur ladministration de lempire byzantin
aux IX Xme sicles, Bulletin de correspondance hellnique, C. 84, Say 1, (1960).
ARAT, Reid Rahmeti, Kutadgu Bilig, III, ndeks, stanbul 1979.
BARKAN, mer Ltfi, Timar, A, 12 / 1, stanbul 1979.
BARTHOLD, Vasiliy Vladimirovi , Orta Asya Trk Tarihi Dersleri, Ankara 2004.
BARTHOLD, Vasiliy Vladimirovi ,Tmen, A, 12 / 2, stanbul 1988.
BEKKERUS, Immanuel, Constantinus Porphyrogenitus de Thematibus et De adminstrando
Imperio, Nr. Bonnae Weberi - 1840, Adamant Media Corporation 2006.
BIRAN, Michal, The Mongols in Central Asia from Chinggis Khans nvasion to the
Rise of Temr:the godeid and Chaghadaid Realms, Inner Asia, the Chinggisid Age,
Nr. Nicola di Cosmo, Allen J. Frank ve Peter B. Golden, Cambridge 2009.
BURY, J. B., A History of the later Roman Empire from Arcadius to Irene (395 A. D. to 800 A.
D.), II, London 1889.
CHARANIS, Peter, Cultural Diversity and the Breakdown of Byzantine Power in
Asia Minor, Dumbarton Oak Papers, 29, (1975).
CHRYSOS, Evangelos K., The Title Basileus in Early Byzantine International
Relations, Dumbarton Oak Papers, 32, (1978).
ZAKA, Murat, slam Dnyasnda ve Batda Ortaklklar Tarihi, ngilizceden ev.
ehnaz Laykel, stanbul 1999.
DARK, Eugne, Influences Touraniennes sur lvolution de lArt Militaire des
Grecs, des Romains et des Byzanits, Byzantion, 10, (1935).
DARK, Eugne, Le Rle des Peuples Nomades Cavaliers dans la Transformation
de lEmpire Romain aux Premiers Siecles du Moyen ge, Byzantion,18, (1948).
DIEHL, Charles, Etudes Byzantines, Nr. Burt Franklin, New York, Orijinal basks:
Paris 1905.
DIEHL, Charles, Bizans mparatorluunun Tarihi, ev. A. Gke Bozkurt, stanbul 2006.
DOERFER, Gerhard, Turkische und Mongolische Elemente im Neupersischen, III, Wiesbaden
1965.
DULAT, Mirza Haydar, Tarih i Reid, ev. Osman Karatay, stanbul 2006.
ERGIN, Muharrem, Gktrk Abideleri, stanbul 1975.
GOLDEN, Peter, Hazar Dili, Trk Dili Aratrmalar Yll, Belleten, Say: 338, Trk
Dil Kurumu Yaynlar (1971).
HALDON, John. F. , Byzantium in the Seventh Century, Cambridge University Press 1990.

206

YCEL ZTRK

HALDON, John. F. , Military Service, Military Lands, and the Status of Soldiers:
Current Problems and Inerpretations, Dumbarton Oaks Papers, 47, (1993).
HALPERIN, Charles J., The Mongol Impact on Medieval Russian History- Russia and The
Golden Horde, London 1985.
Hezarfen Hseyin Efendi, Telhsl Beyn f Kavnn-i l i Osmn, Ankara 1998.
Howard Johnston, Byzantine Sources for Khazar History, The World of the Khazars
New Perspectives Slected Papers from the Jerusalem 1999 International Khazar Colloquium,
Nr. Peter B. Golden, Haggai Ben Shammai &Andrs Rna Tas, Brill Leiden
Boston 2007.
HOWARD Johnston, James, State and Society in Late Antique Iran, The Sasanian
Era The Idea of Iran, C. III, Nr. Westa Sarkhosh Curtis Sarah Stewart, LondonNew York 2008.
____________, Thema, Maistor. Classical, Byzantine and Renaissance Studies for Robert
Browning, ed. A. Moffatt, (Byzantina Australiensia V, Canberra 1984).
http://www.oxford-byzantium.com
NALCIK, Halil, Osmanllarda Raiyyet Rsmu, Belleten, XXIII, (1959), s. 575 610.
NALCIK, Halil, Eyalet, EI2, II, Leiden J. J. Brill 1979.
NALCIK, Halil, Ottoman Methods of Conquest, Conquest, Organisation and Economy,
London 1978.
NALCIK, Halil, Timar,The Encyclopaedia of Islam, Ed., P. J. Bearman, Th. Bianquis,
C. E. Bosworth, E. Van Donzel, W. P. Heinrichs, X, Leiden Brill 2000.
NALCIK, Halil, Devlet i Aliyye, stanbul 2009.
NALCIK, Halil, Osmanl mparatorluu Klasik a, stanbul 2009.
NALCIK, Halil, The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul
and the Byzantine of the City, Dumbarton Oaks Papers, 23, (1969 1970).
KAFESOLU, brahim, Trk Mill Kltr, stanbul 1983.
Kagarl Mahmut, Divan Lgat it Trk, I, ev. Besim Atalay, Ankara 1985.
KAZHDAN, Alexander, State, Feudal, and Private Economy in Byzantium,
Dumbarton Oaks Papers, 47, (1993).
KPRLZADE, Mehmet Fuad, Bizans Messeselerinin Osmanl Messeselerine
Tesiri, Trk Hukuk ve ktisat Tarihi Mecmuas, I, (1931).
KUNT, Metin, Sancaktan Eyalete, stanbul 1978.
MIZRAK, Egemen ar, Peter B. Goldenin Khazar Studies (Cilt I) Adl Eserinin Tercme
ve Kritii, Baslmam Yksek Lisans Tezi, stanbul 2005.
NOBILIS, Ioannes Levnclavivs, Annales Svltanorvm Othmanidarvm, A Tvrcis Sva Lingva
Scripti, Frankfurt 1596.

TMAR THEMA TERMNN ORTAYA IKMASI


(OTAM, 31/Bahar 2012)

207

OIKONOMIDS, N., Les premires mentions des thmes dans la chronique de


Thophane, ZRVI, 16 (1975).
OSTROGORSKY, Georg, Byzantine Cities in the Early Middle Ages, Dumbarton
Oaks Papers, 13, (1959).
OSTROGORSKY, Georg, Observations on the Aristocracy in Byzantium, Dumbarton
Oaks Papers, 25, (1971).
OSTROGORSKY, Bizans Devleti Tarihi, ev. Fikret Iltan, Ankara 1999.
OSTROWSKI, Donald, The Tamma and the Dual Administrative Structure of
the Mongol Empire, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University
of London, C. 61, Say 2, (1998).
GEL, Bahaeddin, slamdan nceki Trk Devletlerinde Timar Sistemi, IV. Trk
Tarih Kongresi, Ankara 1952.
PATLAGEAN, velyne, Economie paysanne et fodalit byzantine, Annales.
conomies, Socits, Civilisations, , C. 30, Say 6, (1975).
PERTUSI, A., La Formation Des Thmes Byzantins, Mnchen 1958.
PORPHYROGENITUS, Constantine, De administro imperio, Nr. Gy. Moravcsik,
ngilizceye ev. R. J. H. Jenkins, New Revised Edition, Columbia 1967.
RAMBAUD, Alfred de, L'Empire Grec au Xe Sicle Constantin VII Porphyrognte, Paris
1870.
ROSTOVTZEFF, Michael Ivanovich, The Near East in the Hellenistic and Roman
Times, Dumbarton Oaks Inaugural Lectures, I, (1941).
SCHURMANN, H. F., Mongolian Tributary Practices of the Thirteenth Century,
Harvard Journal of Asiatic Studies, C. 19, Say (Dec. 1956).
SHAHID, Irfan, The Iranian Factor in Byzantium during the Reign of Heraclius,
Dumbarton Oak Papers, 26, (1972.
TEALL, John L., The Age of Constantine Change and Continuity in Administration
and Economy, Dumbarton Oaks Papers, 21, (1967).
The Cambridge Companion to the Age of Justinian, Nr. Michael Maas, Cambridge University
Press 2006.
TOKALAK, smail, Bizans Osmanl Sentezi, Bizans Kltr ve Kurumlarnn Osmanl
zerindeki Etkisi, stanbul 2006.
TREADGOLD, Warren, A History of the Byzantine State and Society, Stanford Stanford
University Press, California 1997.
TREADGOLD, Warren, Byzantium and Its Army 284 1081, Stanford University Press,
California 1995.
VERNADSKY, George, Ancient Russia, New Haven Yale University Pres 1944.
VERNADSKY, George,The Mongols and Russia, New Haven Yale University Press 1959.

208

YCEL ZTRK

VLADMRTSOV, B. Y., Moollarn tima Tekilt, ev. Abdlkadir nan, Ankara


1987.
VRYONIS JR., SPEROS, The Byzantine Legacy and Ottoman Forms, Dumbarton Oaks
Papers, 23, (1969 1970).
VRYONIS JR., SPEROS, Byzantine Demokrasia and the Guilds in the Eleventh Century,
Dumbarton Oaks Papers, 17, (1963).
WHITTOW, Mark, The Making of Byzantium, 600 1025, University of California Press
1996.