You are on page 1of 26

Hermes ve Athena

Fresco Castle, c. 1585, Prague

ESK DNYANIN
KADM BLGES
Hermes
Caner Ik*
GiR
Antikite ounlukla antik Yunanla edeer grlen bir kavramken, Antik
Dnya tanmlamas daha geni bir aratrma mecrasn iaret eder. Sz
konusu dnem ve mekn, kken olarak eski olduklar varsaylan kaynak
lara doru bir ynelimi beraberinde getirmektedir. Bu mnda Hermes is
mi ve Hermes isminin iaret ettii anlam, Antik Dnyann ismi bilinen
en eski bilgi ve bilgelik kaynaklarndandr.
Hermes isminin etimolojik kkeni hakknda karmak, karmak ol
duu kadar da kapsaml belirlemeler yaplmtr.1 Buradan Hermes ismi
nin insanlk tarihi iindeki olas kkenleri ortaya karlabilir. Bu yaplr
ken Hermesin iaret ettii genel anlam da ortaya kar. Hermes ok kap
saml olan fakat farkl anlaylar bir arada tutabilen, gizemci zellikleri
olan ayn zamanda dnyevi iktidarn da sahibi olan bir lider olarak ortaya
kmaktadr.

* Caner Ik, Yznc Yl niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Halkbilim Blm.


1 Mahrnud Erol Kl, Ebul Hukem: Hikmetin Atas, Hermetik Felsefenin slm Dnce
Tarihinden Grnm, Divan lm Aratrmalar Dergisi', Yl: 3, Say: 5, (1998), s. 1-32.

Dou Bat

Hermes kelimesinin farkl kltrler iinde kabaca izi srldnde


unlar grlmektedir: Hermesin Srynice lim anlamna geldii ka
bul edilirse Hermesl-hermise tamlamas limlerin limi anlamna
gelmektedir. Hermesin Mandeistlere gre Hrmz ya da Hermez
olarak anld ve sonra Sbilerce Hermese dntrlm olabilecei
sylenir. Ayrca Sblerin Hermes iin kullandklar Buzasaf isminin
Buda ismine benzerlii dikkat ekicidir. branlere gre Hermes'in ad
Uhnhtur ve ders vermek, aydnlatmak anlamlarna gelir. Uhnhtan Arapada anlam bakmndan dris ismi tretilir. Bunun yann
da eski Msr tanrlarndan Ahnaton kelimesinin Uhnuha, Oziris
kelimesinin de drise dnm olduu kabul edilir. Bunun yannda
Pers kltrnde ise Hermese Heng ad verilir. Bunlarla birlikte Grek
kltrndeki Hermes ile Hint kltrndeki Buda arasnda artc
benzerlikler vardr. Bunlardan en gze arpan Grek mitolojisinde ve Hint
mitolojisinde Buda ve Hermesin annelerinin adlarnn Maia olma
sdr.
Hermes hakknda somut verilere ulamak, onun yaadn belgele
mek, yaad dnemi tespit etmek, sz konusu yer ve ortam hakknda ke
sin belirlemeler yapmak mmkn deildir. Hem geen zamann uzun ol
mas, hem de Hermese ait olduu iddia edilen metinler zerinde farkl
okumalar olmas sebebiyle ortak tespitler yapmak gtr. Bununla bir
likte Hermetik metinler tarihin birok dneminde taassup sebebiyle ciddi
tahribatlara uram ve yok edilmitir.
Buna ek olarak Hermes mitolojik karakterli anlatlarla ifade edilmi ve
dinlerin iinde deiik adlarla ortaya konmutur.2 Bu ifadeler senkretik3
bir btnlk iinde ele alnrken hem mitolojik unsurlarn hitap ettii top
lumsal rg ile ilikisi iinde ne anlam ifade ettii, hem de bu anlatlarn
btnndeki ortak yanlar tespit edilip Hermesin insan hangi anlam ta
d hakknda karmlarda bulunulabilir.
Eski Msr dinindeki Tothu, bran dinindeki Uhnuhu, Budizmdeki Buday, Zerdtlk
teki Hengi ve slm dinindeki drisi hep bu Hermes karl olarak dnme, bir bak
ma modern anlamdaki mukayeseli dinler almalarnn da balang noktasn oluturacaktr.
Kl, s. 1.
3 Senkretizm teriminin tad mnlar gruba ayrabiliriz: 1- Eskil dneme ait kltr un
surlarnn, inan ve dinin, sanatsallk ve bilgi verme halinin paralanmaz bir btnlk halinde
bulunmas durumu. 2- Folklorun geleneksel trlerinde sz, mzik, oyun ve mimiin olutur
duu bir btnlk hali 3- Szl gelenek eser trlerinin senkretizmi, baka bir ifadeyle birok
folklor rnnn birbiri iine geme durumu. Destann hikye, iir, atasz ile i ie olmas
hali (Ksaltma ve aklama yazara ait)
Sulayman Turduyevi Kaypov, Somut Olmayan Kltrel Mirasn Mzelenmesi Sempozyum
Bildirileri, Haz: M. . Ouz-T.-S. zkan, (Ankara, Gazi niversitesi Yaynlar, 2000) s. 38.

36

Caner Ik

Buna gre, Hermetik metinler zerinden onlarn bir sre iindeki yol
lar tespit edilip, insanlk tarihi iinde farkl kltrel unsurlar nasl etkile
dii ortaya konularak,4 gnmzde yaplan olas Hermetik yorumlarn ne
anlama geldii ve insanlar iin ne ifade edebilecei hakknda baz belirle
meler yapmak mmkndr. Buradan da hareketle son olarak, Hermetik
dncenin ana hatlarnn tespiti yaplabilir. Bu sebeplerle bu makalede
konu drt temel balk altnda ncelenmektedir: Birincisi Yerdeki Her
mes temas; kincisi Gkteki Hermes ismi ile mitoloji iindeki senk
retik Hermes; ncs Hermetik Etki bal altnda, Hermetik metin
ler ve sz konusu metinlerin etkileri; drdncs ise Hermetzm ad
altnda temel prensiplerin ve ruhsal inanlarn tespitinin yapld blm
olacaktr.
YERDEK HERMES
Yaad kabul edilen Hermes derken aslnda kendisine farkl anlamlar
atfedilen tarihsel ve mitolojik bir kimlikten bahsedilmektedir; nk Her
mesin, tarihin birok farkl dneminde ve birok farkl yerinde yaad
iddialar vardr. Bunlardan en glleri, Msrl bir bilge oluu,5 Harran
blgesinden bir mistik oluu,6 Atlantisten g eden bir kolonizatr oluu7
zerine kurulan teorilerdir. Bu saptamalarn her biri farkl tarihsel kant
lara referansla ortaya karlmaktadr.
Msrl bir bilge olan Hermes .. 3.-5. yzyllarda yaam (baz kay
naklara gre .. 18. yzyl ncesi de olabilir) olup Msr dininin kuru
cusu, hem kral hem rahip hem de ruhsal g sahibi olarak tannan bir ki
idir.8 Hermes ayn zamanda baz kaynaklara gre bir grevin addr. Bu
nu yle bir alnt ile daha anlaml klabiliriz.9 Bir metinde ilk Hermes
Tothdur derken aslnda bir misyona iaret edilmektedir. Msrl bilge

Sibel zbudun, Hermesten drise Bir Dinsel Gelenein Dnm Dinamikleri, (Ankara:
topya Yaynlar, 2004), s. 52-58.
5 Eqouard Schure, nsanl Aydnlatan Byk nisiyeler, ev. Yavuz Keskin, (stanbul: RM
Yaynlar, 1999), s. 138-141.
6 Muhammet Abid Cabiri, Arap Aklnn Oluumu, ev. brahim Akbaba, (stanbul: z
Yaynclk, 1997). s. 210-212.
7 Alpaslan Salt-Cem obanl, Dharma Ansiklopedisi; Paapsikoloji, Mistisizm, Okltizm,
Ezoterizm, Teozof, Spritalizm, Neospritalizm, (stanbul: Dharma Yaynclk, 2001). s. 154.
8 zbudun, s. 128-129.
9 Seiria lkesindeki (...) Birinci Hermes Thoth tarafndan hiyeroglif harflerle kutsal dilde
yazlan ve tufandan sonra Grekeye evrilen kinci Hermes, Tatn babas, Agathodaimonun
olu tarafndan Msr Tapnaklarnda kitap haline getirilen (...) Kozmosta ne olacan ren
mek istediine gre sana, atan, Hermes Trismegistusun yazdn rendiim kutsal kitaplar
sunacam (...) kinci Hermesin yazd kitaplarn evirisi konusunda syledikleri bunlardr.
zbudun, s. 148.
4

37

Dou Bat

Hermesn Tanr Tothla ayn kii olduu ortak olarak kabul edilir.10 Bu
kabul Hermesi tarihsel bir ahsiyet olmaktan uzaklatrp ruhsal bir ka
raktere dntrmektedir. Bunun yannda Hermes, simya, astroloji, felse
fe, bitki ve tp bilimlerinin de kurucusu olarak kabul edilir." Bu bilgiler
ve bunlarn nasl ilenecei ise Msr dini iinde bulunan rahipler aracl
yla gerekletirilmitir. Bu rahiplerin ciddi inisiyatik12 eitimleri pira
mitlerde yaptklarna dair tarihsel ve arkeolojik bulgular vardr.13
Msrl bilge Hermes aslnda Atlantis teorisini kabul etmeyenler tara
fndan kabul edilmitir. Bu konuda Eliadenin belirlemeleri nemlidir;
Msr ikonografisinin tek yazma dili olan hiyeroglofk yaz, ilk firavun
hanedan ve M.3000ler civarnda Nilin kuzey ve gney vadilerinin
birleimi esnasnda ortaya kt kabul edilir (...) Kralln da balangc
olan bu tarih Msr tarihinin balangcdr (...) Msrn Birletiricisi Her
mes (menes) bakent mephisi kurmutur. lk hanedanln krallar pira
mitleri ve mezarlkla ilgili en byk kompleksleri oluturmulardr ki,
bunlarn yaztlar ve byleri onlarn ilk teolojilerini ierir.14 Msr uy
garl bu tarihten balatlarak hem Msr uygarln beii kabul edilmi
hem de Msra zg bir dinin kendi koullar iinde ortaya ktnn is
patlanmaya allmtr. Bu mnda Hermesin varl eski Msrn milli
varl ile ilikilendirilmitir. Bunun yannda Msr kltrn Hermetik
metinlere dayanarak kadm bilgelik kaynaklarndan biri olduu ispatlan
maya allmtr. Bu ekol ayn zamanda Hermesi tanr Toth ile bir
letirmi ve Hermesi Msr dininin merkez karakteri olarak gsterip, mil
li bir kahraman haline getirmilerdir. Bu sayede Msr, uygarln beii
olarak gndeme getirilmi olmakla birlikte, geni bir felsefi ve mistik
retinin de milli kkeni olmak vasflarn kazanmtr. Bu vasfla Msrl
Msrologlar15 yukarda bahsedilen teoriyi benimserler.
10 Cabiri,

s. 242. zbdun, s. 133.


s. 175-187. Salt - obanl, s. 156.
12 nisiyasyon; Bireyin spritel geliimi iin, spritel tesiri alp aktarabilen bir stadn (inisiyatrn) sert ve srekli kontrol altnda, bir dzen ve disiplin iinde, snavlara dayal tarzda,
metotlu olarak eitimi. Latince bir yere girme, kabul edilme anlamndaki initium szcn
den tremitir. nisiyatik ise inisiyasyon ieren eitim anlamndadr. (Yazarn notu)
13
Augustus Le Plongeon, Msrllarn Kkeni, ev. Rengin Ekiz, (zmir: Ege Meta
Yaynlan, 2000), s. 134-142;
Keith Sherwood, Ruhsal ifa Teknikleri', ev. Jale G. Grsoy (stanbul: Akaa Yaynlar,
1995), s. 3-11.
14 Mircea Eliade-loan P.Couliano, Dinler Tarihi Szl, ev. Ali Erba, (stanbul: nsan
Yaynlar. 1997), s. 221-222.
13 Jan Assmann, Kltrel Bellek; Eski Yksek Kltrlerde Yaz, Hatrlama ve Politik Kimlik,
ev. Aye Tekin, (stanbul: Ayrnt, 2001).
Bob Brier, Tutanhamon Cinayeti: Gerek bir Hikye", ev. Osman Aknhay, (stanbul: Alfa
yaynlar, 1999).
11 zbudun,

38

Caner Ik

Hermes zerine yaplan belirlemelerden biri de Harran blgesinden bir


mistik olmasdr.10 Bu belirlemenin ana hatlar u ekilde tespit edilebilir:
Harran, Sabiilik inancnn merkezi Harrandr ve blgenin Sin klt ile de
balants vardr. Sabilik ile dris peygambere ve Hanoka dair atflarla
doludur.17 Bu balamda slmla tanmadan nce Harran ve evresi,
Hermese atfedilen ou bilgiden haberdardr. drise ait olduu varsay
lan metinler, aslnda Hermetik etki tayan metinlerdir. Bu metinlerin
kime nasl ait olduunu kestirmek gtr18. Harranda slm fethi nce
sinde kabul edilen bir Hermes vardr. Bu Hermes gksel cisimler arasnda
Merkr adyla yer alan Tanrdr.19 Merkr ayn zamanda Sin ile z
deletirilen Mezopotamya ilh Nebonun semboldr. Harrana bu e
kilde girdii ve kltletii sylenebilir.20 Bunlara ramen Hermes figr
nn Harrann dnsel sistemine ne zaman dahil olduunu syleyebil
mek zordur. Kesin olarak sylenebilecek tek ey, slm fethinin ncesin
de Hermes fikrinin Harran blgesinde bulunduudur. Harranda yaam
ve yar ilh bir bilge olarak kabul edilmi olan Hermes, hem ilahi srlar
bilen (yedi tapnaktan birinin ilh), yer ve gk arasnda haberci olan,
Merkr ve ay zerinde hkm olan, ayn zamanda Msra g edip
orada hkmdarlk yapan bir kii olarak tantlr. Buna gre yaad var
saylan Hermesin Msrla balants, Harrandan gitmi olmasna yne
liktir. Bu balant, Greklerin Msr tanrs Hermesi kendi panteonlarna
dahil edip Grekletirmelerine benzetilebilir. zellikle Yeni a hareket
leri iinde ounlukla kabul edilen teoriye gre Atlantis ve Mu uygarlk
lar ile balantl grlmesi gibi Hermes hakknda baka belirlemeler de
bulunmaktadr.
Hermesin Atlantisten g eden bir kolonizatr oluu hakknda ise
unlar sylenebilir: James Churchward okuduu eski tabletlere dayana
rak, Hermesin Mu ve Atlantise indirilen retiyi Msra getiren Atlan
tisli bir bilge olduunu ve Msrn kuruluunun bu dnem (.. 16000
14000) arasna denk dtn belirtir.21 Buradaki teoriye gre tufan
uzun bir sre iinde gereklemi ve Munun bilge ve yneticileri dn
yann farkl blgelerinde koloniler kurarak yaylmlardr (Tibet de, bu
kolonilerden biridir). Hermes ve ekibi ise Mu ktasndan en son g eden
16 zbudun,

s. 222-228.
zbudun, s. 208. Cabiri, s. 212-213.
18 Cabiri, s. 213.
19 zbudun, s. 225.
20 zbudun, s. 222.
21 Churchward, James, Batk Kta Munun ocuklar, Kayp Uygarlklar I, ev. Ercan Arsoy
(zmir: Ege Meta Yaynlar, 2005). Churchward, James, Kayp Kta Mu, Kayp Uygarlklar
II, ev. Rengin Ekiz, (zmir: Ege Meta Yaynlar, 2006)
17

39

Dou Bat

kafiledendir ve Hermes ayn zamanda batan ktann da yneticisidir. Uy


garln en temel bilgileri ve ynetimsel organizasyon biimi, bu vesiley
le Msra gelmi ve btn uygarlklara kaynaklk edebilecek bir etki g
cnde olan Msr uygarl, bu kolonizasyon sonucunda olumutur. Teo
riye gre; Msrllarn, sz konusu kolonizatrlerin kendilerinden stn
olanlar tanr kabul ettii, piramitlerin bu kayp ktann teknolojisiyle ya
pld belirtilmektedir. Kayp ktalar hakknda bilgilerin artmas,22 klasik
bilimin baz nyarglardan syrlmas ve zellikle Msr ve Tibet yaztlar
zerine yaplan aratrmalarn daha da netlemesi durumunda sz konusu
teorinin tartlmasnda nemli mesafeler kat edilecektir. Hermes ve kayp
kta hakkndaki baka bir teori ise onun Toth olduu ynndedir. Bu teo
riye gre Hermese atfedilen Hermetika; Totha atfedilen yazlar btn
olarak kabul edilir. Bu metinler Plongeona gre yazldklar orijinal dilde
kalmamtr. Hermetika aslnda kadim kutsal yaz Atlantis ve Mu uygar
lna ait olduu belirtilen Sanskrite harf ve sembollerle yaknl olan
bir yaz eidiyle yazlmtr, daha sonra eski Msr diliyle kaynama ol
mu ve Msr diline dnmtr. Fakat .S. 3. yzylda mparator Theo
dosrusun himayesindeki zamann skenderiye Patrii Theophilusun fer
man ile Msrca yazlan her eserin ortadan kaldrlmas ve Msrca konu
anlarn ldrlmesiyle bu metinler yok olmutur.23
Toth .. 16000 yllarnda yaad sylenen, kutsal hiyeroglifi icat
eden ve bilgeliinden dolay tanrlaan kiidir. Benzer bir gr ise; Her
mesin Atlantis ve Mu uygarlklarndan son kurtulan bir bilge olduu ve
Msr uygarln Atlantis bilgilerine gre kurduu, bu sayede Sirius24
misyonunun Msra tanmasn salad eklindedir. Bu mnda Her
metika da, Siriusyen bilgiler ieren bir kitaptr.25 zellikle Yeni a ha
reketleri iinde youn taraftar bulan bu teorilere gre, tarihin okunuu tu
22Ayrntl

bilgi iin aadaki kitaplar nerilir:


Churchward, J. Munun Kutsal Sembolleri, ev. R. Ekiz (zmir: Ege Meta Yaynlar, 2000)
Meydan, Sinan, Atatrk ve Kayp Kta Mu, (stanbul: Truva Yaynlar, 2005)
Wilson, C. Kayp Miras Atlantis ", ev.Y. Tokatl, (stanbul: Ruh ve Madde Yaynlar, 2004)
23 Plongeon, s. 132
24 Sirius, byk kpek takmyldznn alfa ve beta yldzlarnn oluturduu ift yldza verilen
ad. Eskilerin cennetlerin en grkemli yldz dedikleri bu yldz, antik a ezoterizminde,
inde, eski Msrda, baz Afrika kabilelerinde, Mezopotamyada, Hititler, Urartular ve Hopi
Kzlderililerinde, baz aratrmaclara gre Mu ve Atlantiste nemini korumutur. Sirius
yldz bu nemiyle birlikte bir misyona iaret eder. Bu misyon dnya tekamlnde Sirius yl
dzndan varlklarn etkisi ve dnya insanln Siriusyen bilgilerle ykseltmeye altklar ka
buldr. Bu misyona gre Atlantis ve Mu uygarlklarnda etkin olan Siriusyen reti dnya in
sanlnn tekaml srecinde devam etmektedir. Bu mnda Hermetik metinlerin Siriusyen bil
giler ierdii kabul edilir. Bu sebeple Sirius misyonunu kabul edenler Hermesle byle bir ba
kurarlar. Bkz; Salt - obanl, s. 391-396.
23 Salt-obanl, s. 154.

40

Caner Ik

fan gereinin kabulyle deiecek, dinlerin kendi arasndaki ve dinin bi


limle arasndaki atmalar holistik bir bak asnn yarataca kapsaml
grle alacaktr.26 Bu anlaya gre Hermes, aslnda tufann bitii ve
yeni dnyada hayatn balangc arasndaki temel karakter, tm bilge
liin babas ve balangcdr. Dolaysyla Hermes zerine her dn ezo
terizme, gnostizme ve mistizme bir dn olarak kabul edilir. Yeni a
hareketleri bu dn bilim, felsefe ve teknoloji balamnda farklla
trmakta ve mistizmin sadece deneyimle anlalabileceini vaaz ettii ba
z hallerin btnsel deerlendirmelerini yaparak bir yol nermektedir. Za
ten gnmzde Hermetik okumalarn byk bir ksm dnp dolap Yeni
a hareketleri iinde yer almakta veya holistik bak alarndan bes
lenen anlaylara kaynak salamaktadr..

Gkteki hermes
Mitoloji iindeki senkretik Hermes, ortak taraflar ortaya konsa bile, her
kltrde farkl bir biimde anlalan Hermes tiplerine karlk gelir. M
srl Tanr Toth, Msrl bilge Trismegistus Hermes, Yunan tanrlarndan
tanrlarn habercisi Hermes, kabalistlerce kabul edilen ge ekilen
Enoch ve slm iindeki gklerin srlarn bilen dris peygamberin Her
mesi iaret ettii kabul edilir.27 Bununla birlikte Schure, Hermes ad ve
misyonu hakknda nemli belirlemelerde bulunur: Hermes ad Manu ve
Buda gibi bir tr bir cinsi ifade eden bir addr. Ayn anda hem bir insan,
hem bir kast hem de bir Tanry dile getirmektedir. nsan Hermes, M
srn yce inisiyatrdr; kast olarak oklt geleneklerin mutemet muha
fzlar olan ruhban tabakasdr; Tanr olarak ise, lah varlklar ve inisi
yatrlerle bir tutulan Merkr gezegenidir; ksaca belirtmek gerekirse,
Hermes, semavi inisiyasyonun dnya tesine ait blmn ynetmekte
dir. Dnyann spritel dzeninde btn olup bitenler, birbirlerine, g
rnmez bir ipi andrr nitelikteki gizli ilintiler yardmyla baldrlar. Her
mes ad bunlar zetleyen bir tlsm, bunlar artran bir sihirli sestir.
Saygnl da bundan kaynaklanmaktadr. Msrllarn takipisi olan
Grekler ona kere byk anlamnda trismejist adn da eklemilerdir.

Holistik bak, btnsel bir bak olarak zetlenebilir, baka bir ifade ile uzmanlam bilgi
birikimlerinin bir btnsel ereve iinde ele alnmasdr. Holistik bak insann bir problemini
ele alrken hem fizyolojik hem zihinsel hem de ruhsal ynlerden yaklaarak zmler retir.
Bunlarn uyumu ve dengesini gzetir. Yeni a hareketleri iinde de holistik bak ortak olarak
kabul edilmi bir yaklamdr. Bu konuda u kitaplar nerilebilir.
Lorna Aubyn, New Age", ev. N. Mines-E. Arsoy, (zmir: Ege Meta Yaynlar, 1998)
N. Peseschkian, Pozitif Aile Terapisi, ev. Merih Naim, (stanbul: Beyaz Yaynlar, 1999)
Michael Talbot, Holografik Evren, ev. Gray Teke, (stanbul: RM Yaynlar, 1997)
27 zbudun, s. 340.
26

41

Dou Bat

nk o hem kral, hem yasa koyucusu hem de rahip telakki edilmitir. O,


rahiplii, yargl ve krall bnyesinde barndran bir devri balatm
tr. 28
Birbirinden farkl sunulsa da, btn bu Hermes tiplerinin, ait olduklar
kltrel duruma uygun dnmleri ierdii sylenebilir. Sibel zbu
dunun tarih iinde senkretik bir klt olarak Hermesin izim srd ara
trmas bu konuda nemli bir almadr. zbudun, bu eseriyle Hermes
okumalarnn tarihsel zeminini aa karmtr. Bunun yan sra Mah
mut Erol Kl'n felsefi balantlarla slmda izini srd aratrma da,
konu zerinde yaplm en ciddi almalardandr. Her iki yazar da, mito
lojik karakterli Hermes hakknda ciddi belirlemeler yapmlardr. Yaz
mzda yeri geldike sz konusu almalara gndermeler yaplacaktr.
Toth Msrl bir tanr, gk ve yer arasnda irtibat salayan lmsz bir
varlk, haliyle Msr dininin ke talarndandr. Devlet dzenini ve dinim
kuran, kelmn, yaznn, teknik ve Batn ilimlerin, bynn ve llerin
efendisi olan da Tothtur.29 Toth bir Ay tanrsdr. Msrl takvimin de Ay
takvimi olduu dnlrse, Tothun dnyevi ve dinsel yaamn dzenle
yicisi olarak kabul edildii sylenebilir Bu konuda zbudun yle syler:
Thothun sivil ve dinsel kuramlar kurucu ilevi, yalnzca ay Tanrs
kimliiyle balantl deildir. ki Msr birletirip, lkede merkez ikti
darn kurumsallamas sreci, ona siyasal bir misyon yklemie benze
mektedir. Msr kaynaklarnda Thothun szckleriyle iki lkeyi kuran
olarak getii kaydedilmektedir. Ayn zamanda yasalarn efendisi ve yasa
koyucu olarak da kabul edilir.30 Toth, dinsel ve dnyevi dzenin salay
csdr. Kltlerin, yinlerin, tapnaklarn, szcklerin, buna bal olarak
lah kelmn ve hiyeroglifin yaratcs olarak kabul edilir. Bu haliyle sa
dece yerde saltanat olan bir Tanr olarak deil, yreklerin de hkimi olan
ilhi kelamn her trl ekillendiricisi olarak da kabul edilebilir.
Toth, ayn zamanda bir zanaatkr tanrdr. Tanra Seshat (Seth) ile
birlikte sk sk tapnak yapmna, planlamasna ve arazi lmlerine kat
lr. Ayn zamanda ifac ve tabiplerin hocasdr. Saaltc zellii ve
lmsz oluu oka vurgulanr. Bu yn daha sonra Hermes Trismegis
tus ismi altnda simya, astroloji, tp, astronomi ve oklt bilimlerin temel
savlar iinde sunulacak ve bu tarz gelimede en belirleyici figr olarak
ortaya kacaktr.
Tothun kutsal olanlar kaydedebilmesi ve kutsal sze sahip olmas,
aslnda kutsal olann iletilmesi ve saklanmas ilevini stne alarak, Msr
Schure, s. 138.
zbudun, s. 128. Salt-obanl, s. 153. Cabiri, s. 243.
10 zbudun, s. 129.

28
29

42

Caner Ik

dininin merkezinde pratik olarak ilev gren tanry ortaya koyduu sy


lenebilir. Kelm ileten, aslnda pratik olandr; nk sz; nce var olan
ve uygulamaya dnmesi gerekendir. Dolaysyla kelm ileten, sz ko
nusu dinin ileyi yasalarn da belirleyendir. Bu anlamyla Hermes; hem
ynetici, hem de rahip vasflarn birletirmitir. Sz konusu anlay, M
srda daha sonra oluacak olan tanr-kral fikrinin de dayana olmu ve
sonradan tanr Toth karakterinden km olan bu vasflarn nemle vur
guland Trismegistus Hermes figrne dair bir dnme uramtr.
Hem bilge, hem rahip hem de kral olan Trismegistus ise Msrn mad
di ve manevi kurucusu olarak kabul edilen mitolojik bir ahsiyettir. Bu
zellik; yerin, gklerin ve srecin srlarn bilmek anlamna gelir ve ge
mi, gelecek ve ann bilgisini de ierir. Bu sebeple Msr demek Trisme
gistus demektir. Sz konusu ayrmn Grekler tarafndan kendi tanrlar
Hermes ile Msrl Hermesi ayrmak iin yapld sylenir. Fakat bu
durum aslnda Grek dn dnyasnn etkilerinin hkim olduu dnyada
Msrl rahiplerin Hermesi vurgulamak iin yapt bir tanmlama olarak
da dnlebilir;31 buna ramen anlatlan Trismegistus tanr Toth klt
ile ortak zelliktedir.
Hermes, Yunan panteonunda32 sadece tanrlarn habercisi deil, ayn
zamanda hrszlarn, kurnazln da tanrs ve Zeusun yerine gz dikebi
lecek ilgin bir tanrdr. Bu konuda zbudun tarihsel bir belirleme yapar:
Devlet dzeni ve dinin, kelmn, yaznn, teknik ve Batni ilimlerin, b
ynn, llerin efendisi Tothun, kendisiyle benzer vasflar tayan, Grek
tanrs Hermesle zdeletirilmesi, Helenistik dnem ncelerine denk
der. (...) Grek felsefesinin Msr teolojisiyle kaynamasnn bir rn
olan senkretik Hermes Trismegistus figrn olanakl klan da Hermesin
= Mercurius logos mertebesine ykseltil ii ve dolaysyla, tarihinin uzun
bir dneminde ikincil bir tanr zelliini korumasna karn, bundan byle
magni dei (byk Tanrlar) arasnda saylmas olmutur.33 Hermes bu
durumuyla zel bir yer tutar. Hermesin Yunan panteonuna nasl girdii
hakknda net bilgiler yoktur. zi Homerostan nce bulanklar; barbar

31 Antikite sonuna dek, hem Grek hem de Roma dnyalarnda Hermetik etkilenim yaygndr.
Fakat Msrl Hermes vurgusu Trismegistus zerinedir. Bu Roma ve Msrda gelien Hermetik
literatr kullanan tapnak rahiplerinin, kltrel kimlii de ak ya da rtl biimlerde vur
gulayarak, yabanc egemenliinde olan kadim Msr tarihine ve tm gizli bilgilerin haznesi
Msr imgesine gndermelerle literatr etkilemeye alt ve bu figrn daha ok kltrel
biimde gndeme geldii sylenebilir.
32 Edith Hamilton, Mythology; Timeless Tales of Gods and Heroes, (Ontario: A Mentor
Book From New American Library, 1942)
R. Krugmann, Tanrlarn Habercisi Hermes", ev. A. Dirim (Ankara: Yurt Yaynlar, 2003)
33 zbudun. s. 133.

43

Dou Bal

obanlarn tanrs olduunu syleyenler olduu gibi, Giritli bir tanr ol


duu da sylenir.34 Msrla balants tarihsel olarak kantlanamaz. Ancak
Msr tanrs Toth ile Yunan tanrs Hermes yaptklar ve ilevleri asn
dan birbirine benzerler. Helenistik dnemde Grekler kendi mitolojilerin
deki tanrlarn habercisi, ller diyarna ruhlar gtren, hrszlarn ve ar
szlarn tanrs olan Hermesi Msrl tanr Hermesten ayrmak iin Tris
megistus Hermes olarak sunduklar bilge bir kiiden bahsederek Msrl
Hermes ile kendi panteonlarndaki Hermesin ayn kii olmadn vurgu
lamak istemilerdir. Bu mnda Grek anlaynda tanr Hermes ile Tris
megistusun ayn kii olduunu belirtenler35 olduu gibi, farkl kiiler ol
duunu vurgulayanlar da vardr.36 Mitoloji iinde byle farkl ama temel
de brbiriyle rten figrlere sahip olan Hermes retisi, dinler iinde de
farkl isimlerde, fakat benzer ilevlerde grnm ve efsanevi zelliklere
brnm bir peygamber olarak sunulmutur. Bu kanal araclyla, oklt,
ezoterik, btn dnme biimleri dinlerin iine tanmtr.
Yahudilerin Enoch peygamberi sahip olduu vasflar bakmndan Her
mese benzer. Orta aa ait el yazma koleksiyonlarnda 15 yldz, 15 ot,
15 ta ve kazl 15 ekil zerine kimi zaman Hermes Trismegistus, kimi
zamansa Tanryla birlikte yryp yok olan patriyark Hanok'a atfedi
len bir risaleden sz edilir. Bu risalenin Hanokun kitabyla dorudan
ilgisi olmasa bile Orta ada Hanoka ait olarak kabul edilmitir. Bu ba
lant; Hanokun, astrolojinin kurucusu olarak kabul edilmesi ve kitabnda
astrolojinin nemli bir blm olarak sunulmas bakmndan dikkate de
erdir.37 Yahudi mistizmi diyebileceimiz Kabalist retiye gre de
gnostisizmin temellerini atan kii olarak Hanok kabul edilir.38 Hanok
Tevratn Tekvin; V/23te geer, buraya gre Enoch dindar bir insandr,
yeryznde 365 yl yaamtr daha sonra lmemi ge ekilmitir. Bu
radaki ifadelerden ve soy iinde geldii sradan yararlanarak da nemi
karlr. Kabalistler buradan Hermes ile ba kurar; fakat asl nemli ba
Hermetik metinlerin simya, say mistisizmi gibi konular iermesi ve Ka
zbudun, s. 52.
Hermesi senkretik bir klt olarak kabul eden aratrmaclar, Hermesin farkl corafya ve
zamanlarda bir gelenek iinde yorumlanarak deiime urad kabulyle hareket ederler. Bkz.
S. zbudun, s. 189
36 Bunlar gerek Msr gerekse Grek uygarln, uygarln kayna gibi gstermeye alan
anlaylara sahip kiilerdir. Sz konusu figrn tek ve kendilerine ait olmasnn szde kken
sorununu kendi lehlerine zeceine inanrlar (Yazarn notu). Bkz: Assmann, 2001. Brier, 1999
37zbudun, s. 292. iinde: Lynn Thorndike, A History Of Magic And Experimental Sciences
During The First Thirteen Centuries Of Our Era, (New York: Columbia Uni. Press. 1923) s.
341.
38 Dion Fortune, Mistik Kabala", ev. M. Salam, (stanbul, Hermes Yay., 2006) s. 37-44
Mehmet Saltk, Kudili Klavuzu Simyann Ayak izleri, (stanbul, Hermes Yay., 2005) s. 64.

34

35

44

Caner k

balistlerin bunlar zerine younlamalardr. Bilindii gibi kabala teri


mi, braniceden gelmekte ve genel olarak gelenek veya alnan szl
gelenek eklinde evrilmektedir. Yahudi dnce ve felsefesinin zahiri
olan, yazl kural, kanun ve trenlerine paralel olarak yazlmam, misti
sizm ve sihir ile ilgili ynlerini ieren btndr.39 Kabala ayn zamanda
Hermesilikte grlen tm kilit dnce ve kavramlar da ierir. l
birlik, Gizli Tanr, harekete geiren Logos, Sekiz Gk Kresi ve
iyi eitilmi gizemcinin bu krelerin tesine geebilmesi gibi Kabalac
kavramlarn tm Hermetizmde de vardr. Bu anlamda Hermetik metinler
kabalizmin temel kaynadr. Hermetizm bu vastayla da birok farkl
mistik ekole kaynaklk etmitir.
slm iindeki Hermes yorumu ise dris peygamberdir.40 Bu yorum
Btn ve felsefi anlaylarn slm iinde temellenmesine ve meruluk
kazanmasna vesile olmutur. zellikle Gazalinin felsefe yapmay ar
eletirmesine kadar gze arpan tarihsel dnem iinde slmda en ciddi
ve derinden delillendirmeler dris Peygamberin ahsnda temellendiril
mitir. Bununla birlikte ayn zamanda slm ncesi Arap toplumunda da
Hermetik etki vardr. Buna rnek olarak Cabirinn bir tespiti paylala
bilir: Beyan Bin Seman (.S. 513) nisbetle Beyaniyye olarak bilinen fr
ka, Hermetik krntlardan ibarettir. rnein bu frkann mensuplar
Allah insan suretindedir derler. Yine frkann kurucusu Kendisinin
Zhre yldzna taptn ve onun duasna icabet ettiini iddia edip bunu
ismi zam vastasyla yaptn syler.41 slm ncesi olan bu dnceler
slmla birlikte dris Peygamber zerinden canlanm ve bu vastayla
Hermetik anlaylar slm iinde kabul grmtr.
dris peygamber Kuranda iki kez anlr. Kitapta drisi de an, o sadk
bir peygamberdi, biz onu li (yce) bir mevkiye ykselttik (Meryem
suresi, 56-57. ayet), smail, dris, Zl-kifl, bunlarn her biri sabredenler
dendi, onlar rahmetimiz iine aldk, onlar salihlerdendi (El-Enbiya su
resi, 85-86. ayet). Bunun yannda dris Peygamberin, slm anlatlarnda
nemli bir yeri vardr. itten sonra peygamber olan, otuz sayfalk kitap
sahibi olduu kabul edilen, ilk kalem kullanan, ilk diki diken, kendisine
gklerin srr verilen ve ilk ge ekilen peygamber olduu belirtilir. Bu
konuda Kln nemli belirlemeleri vardr: lk ayette geen Biz onu
yce bir mekna ykselttik ifadesinin mns zerinde slm dnrleri
Fortune, s. 25-36 Saltk, s. 31.
Arapa kaynaklar, Hermesin dris peygamber olduu, Agathadaimonun da it peygamberi
olduu hususunda mttefiktirler. Bkz. Cabiri, s. 213.
41 Cabiri, s. 279. iinde: Ebul Haan el Eari, "Makalatul-lslmiyyin", c.l, s. 67, tahkik: Mu
hammed Muhyiddin Abdlhamid Mektebetu 'n-Nehda, I-II, Msr, 1969.
39

40

45

Dou Bat

deiik tefsirlerde bulunmulardr. Bazlar bununla drdnc kat sema


nn, bazlar cennetin kastedildiini ve dierleri de bununla ona peygam
berlik verilmesinin murat edildiini sylemilerdir.42 Sfi mellif Muh
yiddin bnul-Arabnin (.1240) drisin ykseltildii yer hakkndaki u
ezoterik izahlar tarihsel drisin tesinde semav dris hakknda da baz
ipular vermektedir; bu yorum hem dier geleneklerle baz benzerlikler
tad hem de kendinden sonra gelen baz dnrlere kaynaklk ettii
iin nemlidir. Mekn ykseklii Onu yksek bir mekna ref ettik
ayetinin medllu gibidir. Meknlarn en ycesi felekler leminin zerinde
dnd arktr. O da Gne feleidir ki drisin (a.s) rhan makm ora
dadr. Altnda yedi ve keza stnde yedi felek vardr. Gne felei on be
inci felektir. Bunun stnde Merih, Mteri, Zhal, Menzil, Atlas, Bu
r, Krs ve Ar felekleri bulunur. Altnda ise Zhre, Utarid, Kamer,
Esir, Hava, Su ve Toprak vardr. u halde Gne felei feleklerin kutbu
olmas bakmndan en yksek mekndr. Bu yoruma Osmanl sfsi s
mail Hakk Bursev ise u ilveleri yapar: dris (a.s) dnyada on alt sene
yemedi, imedi, uyumad, tezevv etmedi. Bylece ehvet ondan tam
myla zil oldu. Riyzetinin okluundan akl- mcerret hline geldi.
Sonra mr 365 yama geldiinde meknen uly mcibince feleklerin
kutbu olan drdnc felee ref olundu. dris (a.s) kutbiyyetinde hti
mul-enbiynn nibidir. Htiml-enbiydan sonra gelen aktb ise d
rism (a.s) nevvbdr.43 Bununla birlikte Fususl-Hikemde lmszl
e ulat yle belirtilmitir; Allah dris hakknda Onu yce mekna
ref'ettik buyurmaktadr.44 Bu ekilde drisin, Toth ve Trismegistus
benzeri bir ahsiyete brnd ne srlmtr. dris ad altnda anlat
lan Hermes, birok slmi dn biimi iinde kendini ifade etmitir.
Hermetik anlay slm btn gelenei iinde Rafzilik ve smaililik,
slm kelm iinde de kendini Mutezile olarak aka gstermitir. lm-i
ncum (astroloji), ilm-i simya ve hvan- Safa risalelerinin ounluu
Hermetik metinlerin etkisi ve dorudan hermetikann evirileri ile dolu
dur. Bunlar arasnda Ebu Bekr Muhammed bn Zekeriyya El Razi (sim
yacdr) ve bir karmati olan Abdullah bn Meymun, Hermesin ismini ce
saretle zikredeblenlerdendr.45 Bunun haricinde Bahai metinlerinde de

Kl, s. 5. iinde; Abdullah Aydemir, slmi Kaynaklara Gre Peygamberler, 43-45, a.g.e.
Tefsirde Israiliyyat, 278.
43 Kl, s. 6
44 Muhyiddin bnul Arabi, Fusus- ul Hikem, ev. M. Nuri Genosman, stanbul: stanbul
Kitabevi, 1942) s. 35.
45 Cabiri, s. 275. zbudun, s. 301-307.
42

46

Caner Ik

Hermesten bahsedilir. Hermesten Hermesi Elvh diye sz edilir46 ve


onun zerine konumann nemi vurgulanarak, aratrlmas iin bir kap
aralanr.
Yukarda tespit edilen mitolojik ve tarihsel kii-ilh Hermesleri, as
lnda ait olduklar toplumdaki ilevleri asndan da deerlendirmekte
fayda vardr. Farkl toplumlardaki Hermesler, senkretik bir btnlk iin
de, toplumlarn ihtiyalarna gre farkl biimde yansr, sz konusu bu
mitolojik unsurlarn, hitap ettii toplumsal rg ile ilikisini tespit etmek
mmkndr.
Msrda toplumsal ve ruhsal hiyerarinin tepesinde olan Hermes, top
lumsal hiyerarinin ok net olduu Msr kltrel ve dinsel yaamna ia
ret eder. Antik Yunanda tanrlardan biri olarak karmza kan ve Msr
dininde hatasz, insani ynlerinden arnm olarak kabul edilen Hermes,
Yunan panteonunda kurnazln ve hrszln da tanrs olarak ok dn
yevi bir nitelik kazanr. Bunun, Yunan site devletlerinin yaps ve kltrel
hayat ile ilikisi olduu tespiti ok rahat bir biimde yaplabilir.47
Bunun yannda Tanrya dair bilgileri hep somut bir biimde dn
meye alm Musevi geleneinin; Enocha, remizlerin, harflerin ve say
larn anlamlarn gksel srlarla birlikte saklayarak ve bu bilgilere hkim
olarak sunmas da sz konusu toplumsal yap iin olasdr. Varln s
rekli gizleyerek ve vaat edilen topraklar ideali ile siyaseti, zanaat ve tek
nii gelitiren Yahudi toplumu, Hermese gizli bilgilerin taycs gre
vini vererek ve Hermetik bilginin seilmi insanlarn ulaabilecei bilgi
olduu sunularak, hermetizm mistik rgtler araclyla Yahudi dn
cesi iinde yaamtr. Baka bir ifadeyle, Hermetik bilgi Yahudi inanc
iinde ezoterik okullar vastasyla gelmi ve gnostik dnce bu tarz bil
gilerin aktarld kurumsal yaplarn iinde ifade edilmitir. Altn afak
Hermetik Cemiyeti48 bu ezoterik bilginin kurumsal bir tarzda, srlarn
aktarlma vastasyla gelmesine en gzel rnektir. Bunun Yahudi inanc
Belinustan bahseder: O yaratln srlarna ve Hermesi elvahta yazl gizli remizlere vukuf
hsl eden bir filozoftur. Biz zikrettiimizden ziyadesini zikretmek istemiyoruz. Ruhun Kal
bime lke eyledii: Ondan baka bilici, kudretli, koruyucu, izzetle vlm Tanr yoktur, s
zn anmakla yetineceiz. Hayatma yemin olsun, bu gn Sidre lemde: Benden zge tek ve
her eyden haberli bir ilh yoktur, sznden baka bir sz sylemek istemiyor. Baknz:
Hz. Bahaullahn Sesi, (1994), paragraf: 50-51.
Brown, Keven, Hermes Trismegistus and Apollonius of Tyana in the Writings of Bahaullah,
(Los Angeles: Kalimat Press, 1997)
47 Eliade - Couliano, (1997).
48 Altn afak Hermetik Cemiyeti Kabalist dnce temelinde kurulmu rgtlenmelerdendir.
Aadaki kitaplar sz konusu rgtn temel eserlerini Trkeye kazandran Hermes Yayn
larnn eserleridir.
M. Saltk, (2005); ayrca D. Fortune, (2006).
46

47

Dou Bat

nn temel kuralc yaps ve farkl kltrler iinde hep kendi tek deerlerini
korumak zorunda kalmas ile ilikili olduu hemen karlabilir. slm
iinde de Harran Sabiilik dininden gelen etki ile yer bulan Hermes, ken
disini dris olarak ifade etmitir. dris, aslnda farkl kltrlerin, zellikle
Anadolu ve Mezopotamya kltrlerinin slma girmesine vesile olmu
tur. Gksel bilgilerin bir kayna olarak sunulan dris, Btn hareketlerin
slm iinde gelimesine olanak salarken, aslnda slm da bedevi
Arap kltr ile birlemi olan yapsndan kurtarmtr. Bir ekilde Batn
etkinin olduu yerde mutlaka Hermetik bir etki vardr.
Hermetik etki, dris kanal ile slm iine dahil edilmitir. Her ne ka
dar drisi de bir tccar ve zanaatkr olarak aktaran yaygn bir Mslman
kesim olsa da, asl Hermetik etki slm iindeki Btnlerin dnce ha
yatnda gzlenebilir. Bunun yannda Mslmanlk iindeki tccar dris
anlay yine de farkl bir Hermes okumasna karlk gelmektedir.49 dris,
gksel bilgileri bilse de aklc ve makuldr. Bu anlay devlet olmu ve
dnyada hzla yaygnlam bir din olan slmn sosyolojik balamndan
soyutlayanlayz. slm corafyas kltrel yaps ve onun beklentileri,
Hermes anlayn da beklentilere gre deitirmitir.
Hermes birbirinden farkl ortamlarda, sz konusu kltrel kodlarn te
mel dsturlarna uygun olarak deimi ve muhatap olduu kltre ek
lemlenmitir. Aslnda bu, senkretik bir eklemlenmedir. Yani eklemlenir
ken motif, muhatap olduu birikim ve beklentinin normlarna kendi isel
deerlerini tayarak eklemlenmitir. Bu mnda her Hermes yorumu, ait
olduu toplumda birbirinden farkl ve tektir. Antropolojik ve sosyolojik
belirlemeler yaplarak, Hermes zerinden ait olunan toplumsal yapnn
anlalmas mmkn olsa da, gerek Hermesin anlalmasna bu tarz
zmlemeler engel olmaktadr. nk bir kltrel kodun farkl kltrel
kodlara tanmas ve oluan senkretik btnlkten farkllklar temelinde
ait olunan kltrel dokunun izlerini takip etmek mmknse, tersi de
mmkndr. Baka bir ifadeyle, farkl Hermes yorumlarnn ve mitlerinin
ortak zellikleri olas Hermes hakknda daha doru bilgiler verme im
knna sahiptir. Yani byle bir senkretik kltn ayn zamanda gerek ol
ma, yaam olma, bir gereklikten bahsediyor olma ihtimali de vardr ve
bu ihtimal gldr. Bu mnda Hermesin farkllklar temelinde yaplan
belirlemeler bize sadece bir motifin kltrel geii ve deiimini izleme
imkn verirken, ikinci yol olas mmkn Hermesi ortaya karp, Her
mesin gnmzde nasl okunabilecei veya insanla nasl bir katk sa
lad veya salayabilecei hakknda belirlemeler yapmamz mmkn
49

Tccar Hermes hakknda baknz: S. zbudun, s. 59-62.

48

Caner Ik

klmasdr. Bu sayede Hermes zerine anlatlanlarn ortak yanlar tespit


edilip Hermesin insan iin ne anlam ifade ettii hakknda karmlarda
bulunulabilir. Bu karmlar Hermesin gnmz iin nemi ve yeni yo
rumlamalardaki sapma ve ynlendirmelerin tespitini de mmkn klar.

Hermetik metinler ve etkisi


Hermetik metinler ve bu metinlerin farkl dnce ve kltrlere etkileri
de bu blmn konusudur. Metinlerin tarihlendirmesinde karlalan ilk
sorunla Hermesn kii olarak tarihselliinn zmlenmesinde de aynen
karlalmaktadr. kinci nemli problem ise hermetik metinlerin Her
mesin yazd dilde olmamasdr. Metinlerin Sanskrite harf ve sembol
lerle yaknl olan bir yaz eidi ile yazlm olduu dnlmektedir;50
daha sonra eski Msr dili ile kaynama olmu ve metinler Msr diline
dnmtr. Fakat bu metinlerin daha ncede belirtildii gibi .S. 3.
yzylda, mparator Theodosrusun ynetiminde, eski Msr diliyle ya
zlan her eserin ortadan kaldrlmas ile yok edilmitir.51 Ezoterik nitelik
tayan sz konusu metinler, eviriler nedeniyle farkl anlam ve ifadeye
iaret eder hale gelmitir. Bu konuda Hermesin bir kehneti vardr. Her
mes bunu yle ifade eder: retilerim bizim ana dilimizden Yunancaya
tercme edildikleri zaman, daha anlalmaz grnecek. eviri anlamlarn
ounu arptacaktr. Bizim ana dilimizde ifade edildiinde retiler ak
ve basittir. nk Msr sesi anlatt eyin tnsn tar. Yunancaya ev
rilmemesi iin mmkn olan btn nlemler alnmaldr. Yunanca ks
tah, zayf, gz boyayan bir dildir benim szlerim o dilde inandrcln
kaybeder. Yunan dili ikna etme gcnden yoksundur. Yunan felsefesi ise
ancak amatal gevezeliktir. Biz Msrllarn dili konumann tesindedir.
Onun sesleri g doludur.52 Hermesin bu belirlemeleri gereklemi ve
elde onun yazd dilde eser kalmamtr. Buna ramen elde Kopt, Grek
e, Latince, Arapa gibi farkl dillerde yazlm hermetik metinler bulun
makta ve bu metinler yle snflandrlmaktadr.53
a) Poemander ve Asclepiusun on yedi kitabn ieren Corpus Her

meticum.
b) Orijinal Greke metni kaybolmu olan Latince Kmil Hitap (Ser
mo Perfectus) adl blm.
c) M. S. V. yzyln sonunda yaam olan Stabaeusun yirmi yedi ih
tisar.
Yaznn kadim Mu diline ait olduuna dair baknz: J. Churchward, (2005 - 2006).
Plongeon. s. 132.
52 zbudun, s. 164.
53 M. E. Kl, s. 43.
50
51

49

Dou Bat

d) Hristiyan kaynaklarndan baka hi bir yerde karlalmayan yirmi


be para.
e) Zosimus, Fulgentius, amblichus, mparator Julian v.b. gibi ahsla
rn eserlerinde bulunan paralar.
f) Nah-Hammadi Metinleri ierisinde bulunan be Kpti dilinde risale.
Bu risalelerden drd yeni, biri de Asclepiustur.
g) Arapada olup da Latince, Greke veya Kpticesi olmayan metinler
h) Ayrca Bibliotheca Graeca iinde Hermese atfedilen dier birok
risale.
Bunlar yazl metinlerdir. Bu metinlerin orijinalinin eski Msrca baz
larna gre ise kadim Atlantis alfabesi ile yazld kabul edilmekle bir
likte sz konusu alfabe ve dillerce yazlm bir metin gnmzde elde bu
lunmamaktadr. Bugn elde bulunan en eski metinler Kopt dilinde ve Yu
nanca yazlmtr. Bunun yannda orijinalinden evrilmi olduu sylenen
Arapa ve Latince Hermetik eserler de sz konusudur.
Sz konusu metinleri Hristiyan yazar skenderiyeli Clement yle s
nflandrmtr:
1-Tanrlara lahiler 2- Kraln yaamnn anlats 3- Astroloji Kitaplar
4- a) Sabit yldzlarn sralamas b) Gne, Ay ve gezegenlerin konumlar
c) Gne ve Ayn evreleri d) Yldzlarn dou zamanlar 4- Kozmogoni
ve corafya; Msr ve Nil, tapnaklarn inaat, tapnaklara adanan toprak
lar ve tapnak gereleri zerine. 5- Eitim ve vazgeme sanat zerine 6Tanrlar ve ruhbann eitimi zerine 7- Tp kitaplar a) Bedenin yaps b)
Hastalklar c) Organlar d) lalar e) Gz hastalklar f) Kadn hastalklar.
8- Simya.54 Simyaya kaynaklk etmi en nemli metinlerden biri Her
mesin kendi metni olarak kabul edilen Zmrt Tabletlerdir. Burada
onun bir evirisini sunmak anlaml olacaktr.
Hermesin cesedinin bulunduu karanlk maarada, ellerinin arasnda
bulunmu srlar unlardr: 1- Bunlar, hi yalan olmayanlardr, do
rudur, kesindir ve hakikattir. 2- Aada olan yukarda olan gibidir,
yukarda olan da aada olan gibidir ve birlikte tek bir eyin muci
zesini gerekletirirler. 3- Ve btn her ey bir olandan geldiinden,
bir olann dncesinden gelmitir. Bylece her ey bu tek olandan
uyum salayarak kt. 4- Gne onun babasdr, Ay annesidir. Rzgr
14 Simya, maddenin sptil ynlerle deitirilmesi ve kontroln hedef alan bir bilgi eididir
Adn genellikle, en yaygn olarak bilinen ve mitiklemi bir eylem olan "altn yapma zel
liiyle duyurmutur. Simya her zaman irek ya da gizemci gelenee bal olmutur. inde
Taoculukla, Hindistanda yoga ve tantraclkla, Helenistik Msrda Gnostiklerle, slm lke
lerinde ve Rnesansta Hermesilikle temellendirilmitir.
Bkz. Mircea Eliade, Asya Simyas, ev. Lale Aslan (stanbul: Kabalc Yaynlar, 2002) s. 71.

50

Caer Ik

onu karnnda tamtr, Toprak beslemitir. 5- Dnyann btn gc


nn babas budur. Onun gc eer topraa dnerse her eye yeter. 6Topra ateten ayracaksn, sbtil olan kaln olandan; bu byk bir
maharetle olmal. 7- Topraktan gkyzne kacak ve yeniden topraa
inecek ve yukarda ve aada olann gcn alacak. Bununla btn
dnyann zaferi senin olacak; bunun iin btn karanlk senden uzak
laacak. 8- Bu btn kuvvetlerin en kuvvetlisi; nk her sbtil eyi
yenecek, her kat eyin iine girecek. 9- Dnya da byle yaratld. 10Hayranlk verici biimler bundan kt, bunlarn ortam buradadr. 11Bu yzden bana Kere Byk Hermes denir, nk btn dnyann
felsefesinin blm de bana aittir. Gnein yaptklar hakkndaki
sylediklerim bylece bitiyor ve tamamlanyor.55
Zmrt tabletler Hermetik dncenin temel prensiplerine iaret edip
kendi misyonunu en ak ekilde ifade etmektedir. Bu metinler, Antik
Yunan'da Pyhtagoras ve Platon bata olmak zere felsefe tarihini ciddi
biimde etkilemitir. Pyhtagoras konusunda Fortune u belirlemeyi yapar;
Pyhtagorasa hermetik etki; Hristiyanln ezoterizmi, Yunan ve Msr
dncesine ok ey borlu olan Gnosistedir. Pythagorasn sisteminde
Hermetik kabalac ilkelerin Yunan mistisizmine uyarlanmasn gr
rz.56 Yunan felsefesinin Hermetizmle ilgisi konusunda Kl daha kes
kin belirlemelerde bulunur. Kla gre, Greklerin btn felsef sistem
leri, Pythagoraslarn mistik matematikleri, Platonun etii ve teolojisi,
Aristoteles ve Stoaclarn fizikleri hep bu Hermesin yazd eserlerden
alnmadr. Ona gre Hermetik felsefe Grek felsefesinden kma deilse o
zaman uras kesindir ki Grek felsefesi Hermetik felsefeden kmadr.57
Felsefenin zmeye alt birok problemin ifadesi Hermetik metin
lerde grlebilir.
Metinler, Yahudi ve Hristiyan gnostisizmini de ok ak bir ekilde
etkilemitir. Esseniler58 kanalyla Hristiyanln iinde yer bulurken, Ka
balistler aracl ile de masonik tekilatlara kadar gtrebileceimiz gizli
rgtlerin kurulmasna ve yaatlmasna teorik kaynaklk etmitir. Bunun
la birlikte Rnesans hareketlerinin dnce nclerinin birou herme
tizmle ilgili olduklarn aka beyan etmi kiilerdir. Bu kiilerden baz
larnn adlarn burada sayabiliriz; Leonardo da Vinci, Drer, Botticelli,
Roger Bacon, Parecellus, Thomas More, William Blake, Kopernik, Isaac

Bkz: http://www.hermetics.org/Zumrut%20Tablet. Eriim gn; 12-04-2006


Fortune, s. 15.
57 Kl, s. 15.
3SRobert Chaney, Eseniler ve Srlar", ev. Duygun Aras, (Istanbul: RM Yaynlar, 1996)
56

51

Dou Bat

Newton, Sir Walter Raleigh, Daniel Defoe, Victor Hugo, Shakespeare,


John Donne, John Dee, El Kindi, Muhammed bn Zekeriyya el Razi,
vb.59 Rnesansn yaanmasnda etkili olan bu isimler zellikle dinsel
taassubun dna kabilmede Hermetik metinlerden yararlanmlardr. Bu
mnda hermetik okumalar, dinsel taassubun almasnda cesaret verici
ve yn gsterici nitelikte olmulardr. Hermetizm Hristiyan kavramla
trmalarna yeni almlar getirdii ve bundan birok dnr ve bilim
insannn etkilendii aktr. Buna rnek olarak felsefe ta kavramnn et
kisi hakknda yle bir alnty anmak faydal olacaktr: XVI. yzyl
Hermesisi Heinrich Kunrath, felsefe tan makrokosmosun olu sa ile
zdeletirir ve bu tan bulunmasyla, sann insan denilen mikro koz
mosa btnln vermesi gibi, makro kozmosun gerek doasnn bulu
nulacana inanr. C. G. Jung, Rnesans ve reform dnemi simyasnn bu
ynne byk nem verir; sa ile felsefe ta arasnda kurulan paralellii
de byk bir zenle inceler ,60 Hermetik etki yle bir etkiydi ki Batda
bilim oluurken bilim insanlarnn ou hermetizme akt ve bilim kendi
rtn ispatladktan sonra hermetik etkiyi stnden atmaya alt. Buna
rnek olarak Westfalln tespitini ortaya koyabiliriz: Prof. Richard
Westfall, Force in Newtons Physics adl kitabnda sonu olarak mo
dern bilimin Hermesi gelenekle mekanik felsefenin birlemesinden do
duunu ve bu bilimin grkemli geliimi iinde Hermesi miras reddetti
im ya da yadsdn sylemitir.61 Hermetizm nceleri taassubun ykl
masna yardmc bir unsur olarak grlrken, pozitivizmin mekanistik bir
biimde anlalmasyla birlikte terk edilmitir.
Bunun yannda slm dnyasndaki btn hareketin en belirleyici ke
ta, Hermes ve onun etkisini tayan eviri metinlerdir. hvan- Safa eko
l byk bir ksm ile Hermetik metin yorumlarna dayanr. Bu konuda
zbudun slm Hermetizminin rneklerinden olan hvan- Safa risale
leri, matematikten manta, mzikten mineralojiye, botanikten embriyo
lojiye, felsefeden byye, geni bir alan kapsar62 diye yazarak sz ko
nusu ekoln zerindeki Hermetik etkiyi ortaya koyar. Bununla birlikte
slm dncesinin nemli isimlerinden Suhreverd, el-Mutharat isimli
kitabnda yle der: Hermes dedi ki: Bana nesnelerin ilmini getiren ma
nev bir varlkla karlatm. Sen kimsin? dedim. Ben senin tam (kmil)

59 Freke Timothy & Gandy Peter, Hermetika, Hermesin Kayp Szleri, ev. Semra Tuna,
(zmir: Ege Meta Yaynlar, 2000) s. 10. Ayrca zbudun, s. 351
60 Eliade, s. 85.
61 Eliade, s. 93. iinde: Richard S. Westfall, Force in Newtons Physic s. The Science of
Dynamics in the Seventeenth Century, (Londra & New York, 1971), s. 377-391.
62 zbudun, s. 315.

52

Caner Ik

tabiatnm dedi. Ayn temay Osmanl rif ve ediplerinden Nevnin u


szlerinde gryoruz: Hermesten sual itdiler, lm-i hikmet nedir? T
bauket-tm deyu cevab virdi. Mifth- hikmet nedir? didiler. Yine, t
bauket-tm didi. Tbaut-tmm nedir? didiler. Ruhaniyyet-i feylesoftur
ki kevkeb ile muttasl bulunur didi.63
Ayn eserde bni Sinaya dair Hermetik belirlemeler yle aktarlr:
bn Sinann (980-1037) kimi aratrmaclarca Hermetik olarak tanmla
nan risalesinden ilki olan Hayy b. Yakzan yks ile Hermetikalarn I.
Libellusu olan Poimanderde grdmz yk arasnda ok byk
tematik benzerlikler vardr. bn Sinann bu yksnde geen Kral,
Hermetik Poimanderdeki Hayr- mahzdr. Onun Hayy bin Yakzan
dedii eyh ise Hermestir. Bedeninden kp bir ilham elde etmek
iin astral seyahate kan nefs ise Hermesin nasihatlerinin muhatab olan
Tothdur. bn Sinann bu trden ikinci rislesi Tayr (Ku) risalesi
ncs ise Salaman ve Absal isimli risaledir.64
slm dncesinin eyhl Ekberi bni Arabinin de ak bir biimde
Hermetik etki iinde olduu sylenebilir; bu konuda, A. E. Afifi Her
mesiliin byk sf Muhyiddin bn Arabi'nin (1165-1240) zerinde de
byk tesiri olduunu iddia eder ve onun grleri ile Hermetik Klliyat
arasnda nemli baz paralelliklere temas eder. Kaos, Nefes-i Rahma
ni, Nur, Zulmet, Su, lah kelime, Semav eflke ve onlarn
tesine ruhan mirac, Hadratul-ilahiyye kavramlarnn benzerlerini
Hermetik Klliyatta da bulunabileceini ileri srer65 Sz konusu rnek
lerden de grld zere birok dnr ve mutasavvf, slm iindeki
hermetik etki ile btn yorumlar yapmtr. Hatt denebilir ki, vahdet-
vcut felsefesinin teorik zemini Hermesten alnmtr. Kl bu konuda
u belirlemeyi yapar: Orijinal ve tam Hermetik doktrinin hangi form al
tnda bulunabilecei konusunda bnul-Arabnin modern takipilerinden
Titus (brahim) Burckhardt u yorumu yapmaktadr: Hermesilie yeni
bir rhn eksen veren, daha dorusu son dnem Hellen natralizminin
domasndan kurtararak onun orijinal yapsn tam mnsyla yeniden
kuran, slm inancnn ezoterik tefsiri olan vahdet-i vcd doktrini ol
mutu.66
Hermetik metinler gnmzde de farkl anlaylarn elinde oaltlp
bir dnce kayna, bir ruhsal retmen olarak kabul edilip kiisel geli
imde kullanlmaktadr. zellikle ezoterik bilgi temelli rgtlerin son yz

64
65
66

63 Kl, s. 26. iinde: Netyicul-Fnn, 25b.


Kl, s. 27.
Kl, s. 29.
Kl, s. 30.

53

Dou Bat

yl iinde zlmesi ve onlarn sakladklar bilgi kaynaklarnn paylalr


bir hale gelmesi Hermesin dnya apnda, zellikle de internet ve yayn
iletiimi sayesinde ok hzl bir ekilde yaylmas yeni evirilerle daha
farkl kltr ve anlaytan insanlara ulamas, bu ekilde yeniden evrile
rek okunmas ile bantldr. Nitekim lkemizde de Hermes zerine ciddi
eviriler ve almalar vardr.
Hermesin metinleri genel anlamda hermetik dnce kaynaklar ola
rak kabul edilir. Hermetik dnce ile gnmz spiritalist grleri ve
btn yorumlar bir hayli rtmekte ve kendini bilme almalarnda
birletirici bilginin kayna olarak grlmektedir. zellikle Yeni a
hareketleri Hermes zerinde dikkatle durmakta ve Hermesn bir inisiye
olarak insanlarn kadim bilge kaynaklarndan biri olduu vurgulanmakta
dr. Bu noktalarn anlalmas iin Hermetik dncenin temel kabul ve
varsaymlarn bundan sonraki blmde zetle aklamak faydal olacak
tr.

Hermetizm
Hermetik dnce ana hatlaryla en sade ekliyle aadaki gibi zetlene
bilir.67

1. Her ey Zihindir ve Evren Zihinseldir.


Burada zihin kavram enerji ve tahayyl karlnda kullanlmaktadr.
Bununla birlikte stlendii ilev zerinden dnlrse ruh kavramna da
karlk geldii sylenebilir. Bu mnda enerji insan zerinde tahayylle
kontrol edilebilir. Zaten insan gl bir zihnin dnmesinden, gl zih
nin veya yaratc potansiyeli olan bir enerji younluunun dnmesi ve
yaratmasndan ibarettir. Baka bir ifadeyle Tanrnn dnmesi bizim
madde leminde var olmamz demektir. Evren dnen bir zeknn d
nmesi sonucudur.

2. Yukardaki aadakine benzer.


Kinat hologramlardan oluur. Makrokozmos ve mikrokozmos birbirine
benzer. rnekleyecek olursak; bir hcre, bedenin, beden dnyann, dnya
evrenin, evren kinatn bir zetidir. Kk olana ve byk olana bakarak
bilinen bilgilerle birbirlerine transferler yaplabilir. Baka bir rnekle, in
san, doa ve Tanr birbirine benzer; kendini bilmek, kinat bilmek ve
Tanry bilmek demektir.

Maddeletirme, Sherwood, s. 14-18den alnmtr. Kendisini Hermetik dnceye bal ola


rak aklayan yazar ayn zamanda simya ve ruhsal ifa teknikleri zerinde almalar yap
maktadr. Maddeletirmelerin aklamalar ise bize aittir.
67

54

Caner Ik

3. Titreim prensibi gerei, hibir ey duraan deildir, her ey hareket


eder.
Her ey enerjidir ve duraan hibir ey yoktur, kinat ve hayatn en cra
kesi titreir, hareket halindedir. Bu sebeple deiim kanlmazdr.
4. Kutbiyet prensibine gre her ey ikilidir her eyin kutbu vardr.
Kartlklar vardr. Bu kartlklar her eyin hareketli olmas ilkesi ile b
tnleir. Kartlklarn birbiri arasndaki iliki varlk sahasn ortaya
karr.

5. Her ey i ie ve da doru akar. Her eyin gel-gitleri vardr.


Hareket, nefes almak gibi ie ve da dorudur. Bu sebeple lineer bir ge
limeden deil bu geli gidilerle btnsel bir oluumdan sz etmek
mmkndr.
6. Her nedenin bir sonucu vardr. Her ey yasalara gre cereyan eder.
Nedensellik kinattaki nemli bir prensiptir. Farkl boyutlarn bal ol
duklar prensiplere gre bu nedensellik deiebilir; ama bir eyi besleyen
bir neden ve odakland bir sonu vardr.
7. Cinsiyet prensibi: Her ey erkek ve dii prensibe sahiptir bu btn kat
larda geerlidir
Diil ve eril zellik yerde cinsiyet olarak tezahr ederken lemlerde bu,
birbirini tamamlayan iki farkl unsur olarak grnr. Bu mnda yerde
kadn ile erkein kurduu birliktelik aslnda kinat boyutunda kurulmu
bir ortak alandr ve kinatsal bilgilerin renildii, deneyimlendii tek
yerdir. Bu mnda kadn erkek ilikileri ve ocuklu bir hayat kendini bil
me yolunda en nemli organizasyonlardandr.
Hermetik felsefenin ana hatlar byle iken bu felsefenin ruhsallk a
sndan deerlendirilmesi ve uygulanmas da aadaki gibi belirlenmekte
dir. Yukarda bahsettiimiz temel prensiplerle beslenerek ruhsallk asn
dan Hermetik dnceyi de aadaki gibi maddeletirebiliriz.68 Bura
dan hareketle hangi dinleri ve dinlerin hangi yorumlar hermetik dn
cenin etkiledii daha anlalr olacaktr. Genel olarak hermetizmin tm
dinleri zellikle dinlerin ezoterik, gnostik ve btn yorumlarn ve mo
dern zamanlarda spiritalist ve neospiritalist hareketleri etkiledii aka
gzlenmektedir. Baz prensipler baz din ve hareketlerce pheyle kar
lansa da ounlukla aadaki hermetik prensipler sz konusu anlaylar
tarafndan kabul edilmektedir.

68

Salt-obanl, s. 155.

55

Dou Bat

1. Tanr ezeli ve ebedidir, dncelerle anlalmaz.


Tm dinler ve spiritel hareketler
2. Ruh ilahi bir ktr.
zellikle Hristiyan gnostizmi, slm mistizmi, spiritalistler ve neospiri
talist hareket.
3. Dnyaya tekml iin gelinir.
Kabalistler, Gnostikler, Batniler, spiritalistler ve neospiritalist hareket.
4. Ruhlar te lemde tekml durumlarna gre bulunurlar.
Tm Dinler ve spiritalistler.

5. lmden sonra yarglama vardr.


Tm dinler. Bu yarglama deerlendirme olarak kabul edilecek olursa;
spiritalistler ve neospiritalist hareket.
6. lmden sonra bir a doru yol alnr.
zellikle spiritalistler ve neospiritalist hareket.
7. Alnmayan dersler iin tekrar doulur.
Tm spiritalistler ve neospiritalist hareket. Reenkarnasyonu kabul eden
dinsel yorumlar.

8. Baka dnyalarda da hayat vardr.


Dinlerin bilimle ilikili yorumlar, neospiritalist hareket, uzayla balan
tl Yeni a hareketleri

9. Eski insanlarn kkeni dnya ddr.


Neospiritalist hareket, Uzayla balantl Yeni a hareketleri

10. Kinatta kozmik yasalar iler.


Tm dinler ve spiritel hareketler

11. nsanlarn yapp ettikleri mukadderat oluturur.


Neospiritalist hareket, dinlerin isel yorumlar.
12. Fiziksel lem sptil lemin aynasdr.
Neospiritalist hareket ve dinlerin btn yorumlar iindeki baz gruplar.

Sonu
Hermes grnte dnce tarihinin iinde ilk bata rastlanmayacak ka
dar ayrntl bir karakter gibi grnr. Ama kim olursa olsun ait olduu
dnsel formasyonda ilerlemeye ve derinlemeye baladnda bir e
kilde Hermesle iliki kurar ve ona ait olduu varsaylan veya onun me
tinlerinin tesiri ile oluturulmu metinlerle kar karya gelir. Bizim bu
yazy kaleme almaktaki amacmz da dnce tarihini bu kadar aka et
kilemi ve senkretik bir klt olarak farkl kltrlerde ilhlatrlm Her

56

Caner Ik

mes tipinin ortaya konmasnn gerekliliidir. Fakat aratrmalarmz gs


terdi ki Hermesin kendisi tpk vaaz ettikleri gibi ilk bakta anlala
bilecek ve deeri tespit edilebilecek gibi deildir, tpk Lao Tsunun,
emsi Tebrizinin, Pyhtagorasn, szleri ve kiilikleri gibi. Hermetik me
tinler daha ok zerinde derin dnme etkinlii gerektiren metinler oldu
u iin gerek anlalmasnda gerek yaygnlamasnda okuyanlarn znel
beklentilerinin devreye girmesine vesile olmu sonuta metinlerin olas
anlamlar snrlanm ya da abartlmtr. Bunun yannda Hermesin etki
sinin dta deil de ite fark edilmesi onun etkisinin gzler nnde olma
sn da engellemitir.
Yaad varsaylan Hermes bal altnda olas Hermes tipleri de
erlendirilip aslnda farkl tarih anlaylar ve kltrel arka planlar olan
toplumlarn olas Hermesleri hakknda belirlemeler yapp, kltrel etki
kaynann farkl okumalarnn tespitini yaptk. Gkteki Hermes ile de
daha gksel ve mitolojik anlamlar zerinde durarak dncede Hermesin
nasl farkl mitik elerle bezenerek ortaya konulduundan bahsettik. Bu
vesileyle de kltrlerin ve ona dair mitlerin yaanlan toplumsal ortamla
arasndaki balantnn grnmesini salayp, bu etki ve toplumsal gerek
elerini kantladk. Hermetik metinler zerine belirlemeler yapp dn
dnyas zerindeki etkileri tespit edip bir insanlk dn dnyas zeti
verdik. Son ksmda da genelde yapmaktan ekinilen bir eyi yaptk. Bu
kadar farkl yorumlar iinde Hermesin dncesinin ana hatlarn tespit
etmeye ve bu ana hatlara gre etkinin nasl olabileceine dair belirleme
lerde bulunduk.
Hermes hakikatin yok sayld bir dnyada, karmaklam olmasna
ramen ana hatlar ak kalm nadir bilgi ve bilgelik kaynaklarndandr.
Hermes insanlk tarihinin her dneminde farkl deerlendirmelere tbi tu
tulmutur ve gnmzde de bu tespit ve deerlendirmeler devam etmek
tedir. Bilimle dinin sentezinin yaplmasnda, dinlerin kendileri arasndaki
uyum almalarnda bavuru kayna olarak kullanlmaktadr. Hermes
aslnda bilinebilen balang noktalarndan en nemlisidir. nsanln b
tnnde her ey bu kadar kark bir hal almken balangca dnmek hi
kyenin ne olduunu anlamamz kolaylatrabilecei gibi isel dorumu
za odaklanmamz da mmkn klar. Hermesin tarih boyunca bana ge
lenler, aslnda insanln bana gelenlerdir ve Hermesin szleri ve t
leri, insanln ortak olarak gerekletirmek istedii dleridir.

57

Kaynaka
Arabi, Muhiddin, "Fusus- ul Hikem", eviren; M. Nuri Genosman, (stanbul: 1942).
Assmann, Jan, Kltrel Bellek; Eski yksek kltrlerde Yaz, Hatrlama ve politik kimlik",
ev; Aye Tekin, (stanbuhAyrt, 2001).
Aubyn, Lorna, New Age", ev; Nuray Mines- Ercan Arsoy, (zmir: Ege Meta Yaynlar.
1998).
Bahaullah, Hz. Bahaullahn Levihleri", ev; Mecdi nan, (stanbul, 1994).
Brown, Keven, Hermes Trisnegistus and Apollonius of Tyana in the Writings of Baha'ullah ",
(Los Angeles: Kalimat Pres, 1997)
Brier, Bob, (1999), Tutanhamon Cinayeti: Gerek bir Hikye", ev. Osman Aknhay, (stan
bul: Alfa Hasm Yaym Datm, 1999).
Cabiri, Muhammet Abid, Arap Aklnn Oluumu ", ev; brahim Akbaba, (stanbul: z Yayn
clk, 1997).
Chaney, Robert, Eseniler ve Srlar", ev. Duygun Aras, (stanbul: RM Yaynlar, 1996).
Churchward, James, Batk Kta Mu'nun ocuklar Kayp Uygarlklar / , ev. Ercan Arsoy,
(zmir: Ege Meta Yaynlar, 2005).
Churchward, James, Kayp Kta Mu, Kayp Uygarlklar II", ev. Rengin Ekiz, (zmir: Ege
Meta Yaynlar, 5. Basm, 2006).
Eliade, Mircea, - COULAN, loan P., Dinler Tarihi Szl", ev. Ali Erba, (stanbul:
nsan Yaynlar. 1997).
Eliade, Mircea, Asya Simyas, (ev. Lale Aslan), (stanbul: Kabalc Yaynlar, 2002).
Freke, Timothy & Gandy, Peter, Hernetika. Hermesin Kayp szleri, ev. Semra Tuna,
(zmir: Ege Meta Yaynlar, 2000)
Fortune, Dion, Mistik Kabala " ev. Murat Salam, (stanbul: Hermes Yaynlar,2006).
Gner, Reat, Okltizm, Tarih Boyunca Gizli limler", (zmir: Ege Meta Yaynlar, 1996).
Hamilton, Edith, Mythology; Timeless Tales of Gods and Heroes. (Ontario: A Mentor Book
From New American Library, 1942)
Kaypov, Sulayman Turduyevi, Somut Olmayan Kltrel Mirasn Mzelenmesi Sempozyum
Bildirileri, Haz: M. 0. Ouz-T.-S. zkan, (Ankara: Gazi niversitesi Yaynlar, 2000)
Kl, Mahmud Erol, "Ebu'l Hukem: Hikmetin Atas, Hermetik Felsefenin slm Dnce
Tarihinden Grnm", Divan lmi aratrmalar dergisi;Yl:3. Say:5, (stanbul: 1998)
Krugmann, Robert, Tanrlarn Habercisi Hermes", ev. Attila Dirim, (Ankara: Yurt Yaynla
r, 2003).
Kitab Mukaddes, Yeni Yaam Yaynlar, (stanbul, 2000)
Kuan- Kerim Aklamal Meali. Hazrlayanlar: Hayrettin Karaman, Ali zek, Mustafa a
rc, Ali Turgut, Sadrettin Gm, brahim Kafi Dnmez, (Ankara: Trk diyanet Vakf, Ma
ys 2000).
Bula, Ali (Haz:), Kuran- Kerim ve Trke Anlam, (stanbul: Birim Yaynlar, 1996).

58

Caner Ik

zbudun, Sibel, "Hermes'ten dris'e Bir Dinsel Gelenein Dnm Dinamikleri, (Ankara:
topya Yaynlar, 2004).
Peseschkian, Nossrat. Pozitif Aile Terapisi, ev; Merih Naim, (stanbul: Beyaz Yay., 1999).
Plongeon. Le Augutus, Msrllarn Kkeni", ev; Rengin Ekiz, (zmir: Ege Meta Yaynlar,
2000).

Saltk, Mehmet, Kudili Klavuzu Simyann Ayak izleri", (stanbul: Hermes Yaynlar, 2005).
Salt, Alpaslan - obanl, Cem, Dharma Ansiklopedisi; Parapsikoloji, Mistisizm, Okltizm,
Ezoterizm, Teozofl, Spritalizm, Neospritalizm", (stanbul: Dharma Yaynclk, 2001).
Schure, Eqouard, nsanl Aydnlatan Byk Inisiyeler", ev. Yavuz Keskin, (stanbul: RM
Yaynlar, 1999).
Sherwood, Keith, Ruhsal ifa Teknikleri", ev; Jale Gizer Grsoy, (stanbul: Akaa Yaynla
r. 1995).
Talbot, Michael, Holografik Evren", ev. Gray Teke, (stanbul: RM Yaynlar, 1997).
http://www.hermetic s.org/Zumrut%20Tablet. Eriim Tarihi; 12-04-2006

59