You are on page 1of 218

FLM

ZMLEMELER

Prof. Dr. SEYDE PARSA

FLM
ZMLEMELER
Derleyen

Seyide PARSA
Gliz ULU
Dilek MANER
Alev F. PARSA
Zhal ZEL
Seda SNBL LGNDENZ
Burcu BALCI
Mehmet YILMAZ
Asl KARAMOLLAOLU
Nazm ANKARALIGL

MULTILINGUAL
Klodfarer Cd. 40/6 emberlita - stanbul
Tel / Fax: (212)518 47 55

NSZ
Bu almann ortaya kmasnda lisans dzeyinde vermi olduum
"Film zmlemeleri", doktora programlarnda stlendiim "Gstergebilimsel Film zmlemeleri" dersinde yaplan seminer almalar ile edindiim
bilgilerin etkisi olmutur. Gnlk yaamda hemen her gn TV dizisi izleyicilerinin televizyonlarda takip ettikleri dizileri veya gazete okurlarnn sayfa zerinde grdkleri reklamlar okumaya almalar gibi, film zmlemeleri
de tm sinema severlerin tarttklar zihinsel etkinliklerden biridir. Sinemadan ktktan sonra, 'Bu filmde anlatlmak istenen neydi?', 'Filmin ana fikri
nedir?', 'Hangi mesaj tamaktadr?', "Oyuncunun karakteristik zellikleri
neydi?" diye dnmeye balandnda aslnda zihinsel srete zmlemeler
de balam demektir. Gnlk hayatta doal srete gelien bu etkinlikler akademik dzeyde bilimsel okumalarnn nasl yaplandrldn, 'grnenden
grnmeye' nasl ulaldn ve derin yapda gizlenen anlamn hangi yntemlerle aa karlabileceini aklar. Film zmleme yntemleri ok geni bir yelpazede ele alnabilir. Filmler, grsel metinler farkl zmleme yaklamlar ile ele alnabilirler. rnein, metin zmlemeleri ana bal altnda
yer alan; ierik zmlemesi, retorik zmleme, ideolojik zmleme, sylem zmlemesi, gstergebilimsel zmleme, anlat kuram, tr kuram,
metinleraras zmleme yntembilimlerinin tm de uygulanabilir. Ayrca
eletirel ve psikoanalitik yaklamlar, filmin elerini inceleyen her tr yapsalc zmleme film analistlerinin ilgi alanna girebilir.

Kitabn ortaya kmasnda deerli katklar olan tm Radyo-TV ve Sinema Blm retim yelerine teekkrlerimi sunarm. Kitabn grsel kiiltr
ve medya okuryazarl alannda alan tm rencilere yararl olaca inancndaym.

Prof. Dr. Seyide Parsa


8/Mart/2008

NDEKLER
NSZ

GR

9
I-Gstergebilim zmlemeleri

A-Dizimsel zmleme
Gstergesel Bir Kod Olarak Film Kurgusu "Notorious"
Prof. Dr. Seyide Parsa

17

B-Dizisel zmlemeler
Trk Sinemasnda Islamn Temsili: "Takva"
Do. Dr. Dilek maner

37

'Mutluluk Paradoksu' Greimas'n Eyleyensel rnekesiyle


Do. Dr. Alev F. Parsa

67

C-Metinleraraslk ve Ruhsal zmleme


Metinleraras Balamda ve Ruhsal zmleme ile
"Dierleri-Other" Filmi
Do. Dr. Gliz Ulu- Ar. Gr. Mehmet Ylmaz

89

D-Gsterge zmlemeleri
"Beynelmilel" Bir Film Afiinin Gstergebilimsel
zmlemesi
Yrd. Do. Dr. Zhal zel

113

Kadn Kimliinin nasnda Reklamlar: "Dior Midnight Poison",


"Believe", "Motorola Razr 2" Reklamlarnn Gstergebilimsel
Analizi
r. Gr. Seda Snbl lgndeniz
131

II- Eletirel zmleme Yaklamlar


Van Dijk'in Eletirel Sylem Analizinden Hareketle
"The Siege-Kuatma" Filmi zerine deoloji zmlemesi
Ar. Gr. Nazm Ankaralgil
Din-Bilim atmasnn Toplumsal Cinsiyet Rolleri zerindeki
Etkisi Balamnda "Contact" Filminin zmlenmesi
Ar. Gr .Dr. Burcu Balc
Geleneksel Western Kahraman Mitinin Ykl:
Brokeback Mountain
Ar. Gr.Dr. Burcu Balc - Ar. Gr. Asl Karamollaolu

GR
Grnt ile anlatma insanln ilk alarnda duvar resimleri biiminde ortaya kmaktadr. Ortaada kiliselerin duvarlarna aslan ikonalarla dini boyutlarda kendini gsteren grnt gelenei, Rnesans dneminde tablo ve
freskolar biiminde toplum hayatnda ortaya kmaktadr. Endstri devriminden sonra grntlerin iletiimde bulunduu bir dnyada yayoruz. Grsel kltr evremizi kuatmaktadr. Grsellerle her yerde karlamaktayz;
sinemaya gideriz, televizyon izleriz, video oyunlar oynarz, internette srf
yaparz, kitaplarda, dergilerde, aflerdeki resimlere bakarz. Tiyatroya ve
konserler gideriz, evde video seyreder, mzelere gidip sanat yaptlarn inceleriz. Bunlarn hepsi kk byk, hareketli hareketsiz renkli ya da siyah-beyaz
olsun resimdir. Eer resim bir reklamsa, reklam ilgimizi eker ve bizi o rn
satn almaya ynlendirir. Eer resim bir bilgisayar oyununun bir parasysa
heyecanlanr oynamaya karar veririz. Eer resim bir televizyon program ise,
onun yksyle grsel/szel enformasyonu ile ilgilenip anlam karmaya alrz.
Grnt statsnn deitiine ilikin gl gstergeler bulunmaktadr.
Grntl anlatm; fotoraf, bol resimli gazeteler, duvar afileri, televizyon,
sinema, reklamlar, afiler, video, bilgisayarlar vb. modern a insannn evresini sarmaktadr. Grntler gazeteleri, dergileri, kitaplar, kyafetleri, duvar
afilerini, bilgisayar monitrlerini, televizyon ekranlarn, kitle iletiimi tarihinde hi olmad lde doldurmaktadr. Giderek grsel iletiimin, grsel
kltrn egemen olduu toplumlar haline gelmekteyiz.
Gnmzn en fazla ykselite olan szcklerinden; "Grsel" (ng.
Visual), "Film Okuma" (ng. Film Reading), "Grsel Kltr" (ng. Visual
Culture), "Grsel Okuryazarlk" (ng. Visual Literacy) sayabiliriz. Bilginin
yannda filmler, TV dizileri, reklamlar vb. gibi birok elendirme biimlerinin
de "grsel" olarak yaplandrld bir dnyada yaamaktayz. Ne ve nerede
grdmz, ne iittiimizden ya da ne okudumzdan daha nemli hale
gelmektedir. lkemizde grsel okuryazarln nemi kavrand iin ders olarak liselerimizin, niversitelerimizin eitim programlarna girmektedir.
9

Grsel okuryazarlk ve grsel kltr zerinde duran uluslararas almalar


ksaca zetlendiinde; Rudolf Arnheim Visual Thinking (1969), Charles
Eidsvik Cineliteracy (1978), John Fiske & John Hartley Reading Television
(1978), Sol Worth Studying Visual Communication (1981), James Monaco
How to Read a Film (1981), Arthur Asa Berger Seeing is Believing: An
Introduction to Visual Communication (1989), John Morgan & Peter
Welton See What I Mean? An Introduction to Visual Communication
(1992), Judith Williamson Decoding Advertising: Ideology and Meaning in
Advertising (1990), Bruce Block The Visual Story: Seeing the Structure of
Film, TV and The New Media (2001), Paul Martin Lester Visual
Communication: Images with Messages (2000), W. J. Thomas Mitchell
Iconology: Image, Text, Ideology (1986), W. J. Thomas Mitchell Picture
Theory (1994), Gillian Rose Visual Mtthodologies (2001), Anders Hansen,
Simon Cotte, Ralph Negrine, Chris Newbold Mass Communication
Research Methods (1998), Edwarg R. Tufte Visual Explanations; Images
and Quantities, Evidence and Narrative (1997), ngiltere'de "Cultural
Studies" alma grubundan Stuart Hail ve Jessica Evans'n derledii Vistal
Culture: The Reader (2000), Nicholas Mirzoeff 1998 ylnda yaynlad
The Visual Culture Reader, New York niversitesi'nden Stephen
Mitchel'n yine 1998 ylnda yaynlad The Rise of The Image, The Fail of
The Word, Jean Westcott ve Jennifer Landau A Picture's Worth 1000
Words (1997), Edward R. Tufte Visual Explanation: Images and
Quantities, Evidence and Narrative (1997), David Norman Rodowick
Reading The Figural or Philosophy After The New Media (2001), Robin
P. Fawcett tarafndan derlenen The Semiotics of Culture and Language
(1984), Syracuse niversitesi'nden David Bianculli Teleliteracy: Taking
Television Seriously (2000), Annenberg School for Communication'dan Paul
Messaris Visual Literacy: Image, Mind & Reality (1994) ve Visual
Persuasion: The Role of Images in Advertising (1997), Warren Buckland
The Film Spectator: From Sign to Mind, Marita Sturken & Lisa Cartwright,
Practices of Looking: An Introduction to Visual Culture (2003), Rune
Patterson Visuals for Information (1988), Gnther Kress ve Theo van
Leeuwen Reading Images The Gramer of Visual Design (1996), almalarn gsterebiliriz (Parsa A.F. 2004: 275-279).
amzda varln srdren iletiim ritelleri, masallar, TV dizileri, filmler izleyicisine kltrlere ilikin kodlanm mesajlar sunmaktadr. TV programlan filmlerin yan sra grntl reklamclk, basn, kitap ve dergi resimle10

rinden oluan grntlerin okunmas, anlamlarnn zmlenmesi her zamankinden daha fazla ne gemektedir. Bu evrede grntleri okumay, onlardan
anlam karmay renme yaamn nemli paras haline gelmektedir. Filmleri ya da herhangi bir grsel metni anlama, zmleme srecine giren kimselerin grevi bu kodlan irdeleyerek rtk, saklanm, maskelenmi mesajlar
aa karmaktr. ou birey iin dnyay anlama, szckleri deil grntleri okuyarak baarlmaktadr. Paul Martin Lester'e gre, "Okumak, izlemek
karsnda g kaybetmektedir, nk grmek iin ok az zihinsel srece gereksinim duyulmaktadr... New York niversitesi eitim psikologlarnn aratrmasna gre insanlar iittiklerinin %10'unu, okuduklarnn % 30'unu ama
grdklerinin % 80'nini hatrlamaktadr" (Lester 1997: 3-5).
Modern toplumun bireyi, artk yalnzca yazy okuyarak alglama yapma,
anlama, dnme ve harekete geme alkanlklarna yeni bir kltr okumay, anlamay renme yetisini de ekledi. Kitle iletiim aralar grntleriyle donanan postmodern evrede insan her eyi grerek yaama anlam vermektedir. Bunun da tesinde grnenlerin daha gerisinde ok daha baka anlam dnyas bulunduunun bilincindedir. nsann snrsz yaratclnn rn
olarak ortaya kan grntler, gerei bulmann yolunu gsterdii gibi gereklerden uzaklatrmann da arac olmaktadr.
Yazl dilde olduu gibi grntler iin bir alfabe muhtemelen hi olmayacaktr. Bununla birlikte bir grntnn renk, biim, derinlik ve hareket gibi
temel grsel elemanlarna beyin tepki vermektedir. Ayrca grntler iin bir
alfabe bulmaktaki glk, resimlerin szcklere gre daha zengin iletiim olanaklanna sahip olduunu gstermektedir. P.M.Lester'e gre; "Grntleri
bir dil olarak dnen dilbilimcilerin karlatklar dier byk problem, resim iindeki elemanlar grmek iin tannan, bilinen bir sentaksn ya da dzenin olmamasdr" (Lester, 1997: 4). Ayn grte olan Sol Worth; resimlerin
szel anlamda dil olmadn, lgati ve sentaks bulunmadn ancak onlarn
biimi, yaps, uzlamalar ve kurallarnn bulunduunu ortaya koymaktadr,
Grsel iletiime gstergebilimsel yaklamda S.Worth'a gre; "grntler,
gstergeler toplamdr, izleyici tarafndan ilikilendirilmektedir" (Sol Worth,
1981:36).
Sinema ve televizyon filmlerini zmleme aratrmaclar bunlarn kurgularna ynelirken yapsalc yntemin ilkeleri ile yola kmaktadr. Metin zmlemeleri ile ilgilenen herkesin bu yapsalc ilkelerin neler olduundan haberdar olmaldr. Yapsalclar szl ve grntl metinleri dizimsel yaplar
11

olarak incelemektedirler. Sinema filminde ynetmen ekim- sahne- sekans diziminde kurgulanm grntlerle yk anlatmakta, gizli mesajlar, ana fikirleri, deerleri yklemektedir. Filmsel metin kendi dnyasn olutururken yalnzca flmsel uzlamalar zerinde durmakla kalmaz, zaman-uzamsal boyut ve
olaylar dizisinin sebep-sonu ilikileri zerinde de durmaktadr. Kurmaca
(ng. Fiction) filmler de birer anlat formudur. Szl ve yazl dilin grameri
gibi filmin de grsel bir dili, kendine zg anlatm biimi bulunmaktadr. Dilbilimsel dizimde szckler cmleleri, cmleler paragraflar oluturmaktadr.
Film gramerinde de ekimler sahneleri, sahneler sekanslar, sekanslar ise blmleri oluturmaktadr. Film gramerindeki en kk birim ekimdir, ancak
ekim de ereveler (ng. Frame) btndr. Sinema kuramclarnn bir blm filmsel anlatnn en kk biriminin ekim olduunu (Bernard F. Dick,
1978), (Davis & Walton, 1983: 43), (Glasgovv University Media Group) savunurken, dierleri (Lapsley & Westlake, 1988: 39) ise ereve olduu zerinde durmaktadr. Sinema hareketli resimlerden olutuu iin hareketli resimlerin grameri en kk biriminden balayarak aadaki gibi sralanmaktadr.
ereve (tng. Frame)
Film kameras film ekerken objektifin nnden saniyede 24 ereve gemektedir. ekimin saniyede 24/1 lik dikdrtgen biimindeki paras erevedir.
ekim (ng. Shot)
Filmsel dizimin en kk birimi olan ekim, hangi adan, hangi hareketle,
hangi lekte olursa olsun kamerann bir sefer altrlp durdurulmasyla elde edilmektedir.
ekim senaryosunda ekimlere birden balayarak say verilir, sresi ve
eiti not edilir ve resimlendirilir (ng. story-board). ekimin dilbilgisindeki
"szck" karl olduunu farzedersek szcklerin cmle yapmas gibi ekimler de birleip sahneleri oluturmaktadr (Bernard F.Dick 1978: 24).

12

Sahne (ng. Scene)


Sahne ekimlerin bir araya gelmesinden olumaktadr. Dilbilgisindeki
'cmle' karlndadr (Glasgovv University Media Group), (Davis & Walton
1983: 43).
Sahnede Aristoteles'in 3 BRLK kuram geerlidir:

Zamanda birlik
Mekanda birlik

A k s i y o n d a birlik

Sahneleri oluturan ekimlerin mutlaka ayn mekanda ekilmesi gerekir,


zaman atlamas yoktur, aksiyon eitli ekimlerle paralara ayrlr. ekim senaryosunda sahneler de numaralandrlr.
Sekans (tng. Sequence)
Sahnelerin arka arkaya kurgulanmasyla sekanslar (ayrm) oluur. Yaznsal
dille karlatrldnda dilbilgisinde paragrafn karldr.

Kendi iinde dramatik btnl olan minyatr bir filmciktir.


Mantksal ve tematik bir anlam btnlne de sahiptir.
Mekanlar, karakterler deiebilir ancak zaman atlamas bulunmaz.
Sekanslar kendi iinde snflandrlmaktadr:
1- Dz izgisel sekans (tng. Linear sequence)

Dz anlatmda giri-gelime-sonu ard arda dizilir. Bir hareket dierine


balanr. Sahneler gelien aksiyonu izleyen dz izgisel bir eksende dizilir.
Peter Weir'in "Witness" (1985) filmi rnek olarak verilebilir
13

2- armsal sekans (ng. Associative sequence)


Bu tr sekansta da giri-gelime-sonu bulunur ancak arm nitelii tayan bir eya (nesne) balayc ge olarak kullanlr. rnek; Alfred
Hithcock'un "Notorious" (1946) filmindeki ampanya sekans olabilir. (B. F.
Dick 1978: 26)
3- Epizodik sekans (fng. Episodic sequence)
Birbirleriyle ilikisi olmayan mstakil epizodlar bir araya gelerek filmin
btnn meydana getirir. Epizodik sekansl film rnei, Akira Kurusawa'nn
"Dler" (1990) filmidir.
Filmlerin anlat yaps roman ve dier edebi anlat yaplarna benzemektedir. Buna gre burada zmlemenin merkezi noktalarndan biri balanggeliim-sonutan oluan anlat yapsdr. Buna serim-atma-gelime-zm
de denilebilir. Anlat bu formatla snrlandrlmaktadr. yknn geliim izgisi iinde baz noktalarda izleyiciyi rahatlatacak enformayon ak dar szdrlmaktadr. Hareketli grnt aratrmacsnn grevi anlat yapsndaki bu
anlar ayrmak ve tanmlamaktr. Propp'un masallara uygulad zmleme
birimleri olan fonksiyonlar ve karakterler filmlere de uygulanmaktadr.
Propp'un ilk kez balatt dizimsel anlat zmleme kalplan birok bilim
adam tarafndan sinema ve televizyona uygulanmtr:
Christian Metz birok film analizi yapmtr. Arthur Asa
Berger "Prisoner-Mahkum" adl televizyon dizisine (R. Adler
1981). Roger Silverstone BBC Televizyonunda yaynlanan
"Intimate Strangers" adl diziye (Roger Silverstone 1981: 113).
Peter Wollen "North by Northwest" filmine (Akt: Peter Wollen
(1976) uygulamtr.
Yeni iletiim kuramlar kitle iletiim aralarndan iletilen anlamlarn retimi ve deiimi zerine odaklanmaktadr. letiim aratrmalar medya metinlerinin ve kltrn aratrlmasdr. Bu almalarda temel aratrma yntemi olarak gstergebilim kabul edilmektedir. Barthes'e gre kurmaca filmleri
gstergebilimsel bir dizge olarak kabul edilirse, film zmlemelerinde gstergebilimsel zmleme yntemi kullanlabilir (Barthes 1998: 184).
14

Bu kitapta gstergebilimsel aratrma trlerinden gsterge zmlemeleri


(ng. Sign Analysis), dizisel zmleme (ng. Paradigmatic analysis), dizimsel zmleme (ng. Syntagmatic analysis), metinleraras zmleme (ng.
Intertextuality) rneklerine yer verilmektedir.
Gsterge zmlemeleri iin televizyon, filmin duraan bir karesi ya da afi ve dergi reklamlanndaki duraan resimler ele alnmaktadr. Bu tr bir resimdeki anlam zmlemeye balamann hareket noktas; ekrandaki, ya da
resimdeki grntnn "ne olduu" dur. Bu ilk aama dz anlam seviyesinde
yaplacak zmlemedir. "Grnen" ierikten sonra ikinci aamada "grnmeyen", gizli kalan yananlama baka bir deyile yaama, kltre balanmaya
doru ilerleme sz konusudur. Anlam, alglayan ile mesaj arasnda kurulan
dinamik bir etkileimdir.
Filmlere uygulanan gstergebilimsel zmleme trlerinden dizisel zmlemelerde Algirdas Julien Greimas'n "Gstergebilimsel Drtgen Kuram"na (Erkman 2005: 147) ya da John Fiske'in "Deitirme TestiCommunication Test"ine (Fiske 1996: 145) bavurularak metnin iindeki ikili
kartlklar belirlenmektedir. Greimas'taki derin anlam boyutu dnyayla ve
yaamla ilgilidir. Dnyadaki temel kartlklar stne kurulur. Bu temel kartlklarn deiimini ve dnmn ele alr ve bunu bir drtgen olarak dnr, adna da gstergebilimsel drtgen adm verir.
Filmsel bir metnin dizimsel zmlemesi srecinde onun yaps ve kurgu
paralan (sekanslar) arasndaki ilikiler a aa karlmaya allmaktadr.
zmleme birimi olarak genellikle sekanslar ele alnmaktadr. Bunun yannda filme ait ereveler, ekimler ve sahnelere de dizimsel zmleme uygulanabilir. Daniel Chandler'in de iaret ettii gibi; "Yapsalc gstergebilimciler metin iinde temel oluturan kesitleri, onlarn dizimlerini (ng.
Syntagma) belirlemeyi aramaktadr. Dizimsel ilikilerin zmlenmesi (ng.
Syntagmatic analysis) -aynen bir dilin gramerinin belirlenmesi gibi- metnin
yorumlanmasn, kurgusunun birleme kurallarn aa karr ve saymacalann (uzlamalarn) altn izer (Chandler 2007).
Film ve grntleri zmlemek iin birok yaklam bulunmaktadr. Metin zmlemeleri kapsamnda;

erik analizi (ng. Content analysis),


Sylem analizi (ng. Discourse analysis),
15

Retorik analiz (ng. Rhetoric analysis),


deolojik analiz (ng. Ideological analysis),
Metinleraraslk (ng. Intertextuality),
Gstergebilimsel analiz (ng. Semiotic analysis),
Tr analizi (ng.Genre analysis),
Anlat Kuram (ng. Narratology) (Chandler, A.g.w. 2007) gibi
yntemlerden sz edilebilir.

Bu almada arlkl olarak gstergebilimsel ve eletirel zmleme yntemlerine yer verilmektedir ancak biimsel, gstergebilimsel, psikoanalitik,
eletirel, mesajdan-sisteme, aratan-sonuca tm film zmleme yntemleri
biim olarak farkl yolu semi olsalar da aralarnda ortak koullar bulunmaktadr. Sonuta hepside soyut, grnmeyen deerlerde, aka belli olmayan
ideolojilerde birlemektedirler. Grsel olguyu karlarna alp incelemekle yetinmemekte, onu bir baka eyin yerini tutan ge olarak tanmlayp aratrmaktadrlar.

KAYNAKA
BARTHES, Roland. Anlatlarn Yapsal zmlemesine Giri. ev: Mehmet-Sema
Rifat, stanbul: Gerek Yaynevi, 1988.
CHANDLER, Daniel. Media &Communication Site, http://www.aber.ac.uk/dgc/
2007
CHANDLER, Daniel. Semiotics For Beginners, http://www.aber.ac.uk/dgc/ 2007
DICK, Bernard. F. Anatomy of Film, New York: St. Martin Pres, 1978.
ERKMAN, Fatma. Gstergebilime Giri, stanbul: Alan Yaynclk, 1987.
FSKE, John. tletiim almalarna Giri, ev.Sleyman rvan,
Ank.:Ark
Yay., 1996.
LESTER, Paul Martin. "Syntactic Theory of Visual Communication, Part One"
www5.fullerton.edu/les/viscomtheory.html 21/05/1997.
ROSE, Gillian. Visual Methodologies, London: Sage Publication, 2001.
WORTH, Sol. Studying Visual Communication, Philadephia: University of
Pennsylvania Pres, 1981.

16

I - GSTERGEBLM ZMLEMELER
A - DZMSEL ZMLEME

GSTERGEBLMSEL BR KOD OLARAK


FLM KURGUSU*
Prof. Dr. Seyide Parsa

Giri
Genel anlamda anlatlar evremizi sarmtr. Dnyay anlama ve organize
etme yolunun merkezinde anlatlar yer almaktadr. Film, televizyon, fotoraf,
resim vb. gibi grsel imgeler anlaml enformasyon ileten anlatlardr. Anlat
ya da anlatbilim almas bizi, hareketli resim yaptlarnda yapmc ve izleyiciye aina olan, kendine zg yaplarn aratrlmasna gtrmektedir.
Bu alma 'Semio 2007' Uluslararas Gstergebilim Sempozyumu'nda bildiri olarak
sunulmutur.
Ege niversitesi iletiim Fakltesi, Radyo-TV ve Sinema Blm.

17

Gnmz sinema sanatnda grsel anlat format n plandadr. En sradan


belgeselden, en dramatik filme kadar tm trlerde anlat kurma, konu ve ieriin estetik biimde anlatlmas n plana kan kayglardandr. Bu balamda,
filme zg gzellik yknn ieriiyle, anlatm yaps arasnda kurulan dengededir. Bu balamda imgelere dayanan anlaml grsel dil, sinemayla hayat
yeniden olutururken, pek ok filmsel eyi ieren anlat yapsyla karmza
kmaktadr. Sinemada anlam yaratmada kullanlan bu anlat yaps, filmin
sanatsal zelliklerini tayan teknik, simgesel, szel, grsel ve yazl kodlar
da beraberinde getirmektedir. Anlam yaratmada birinci derecede ilevi olan ve
nem tayan anlatm elerinden, teknik, mekanik kodlardan biri de kurgudur.
Film kurgusu grsel malzeme ve sesin duygusal bir ynlendirme yaratmak
iin yan yana dizimsel (ng. syntagmatic) bir dzen iinde birletirilmesidir.
Filmlerde farkl grntlerin belirli bir dzen iinde bir araya getirilmesiyle
farkl anlamlarn yaratlabilecei kurgu sayesinde ortaya kmtr. Ayn
konuyu iledikleri halde farkl bir bak asyla kurgulamak isteyen ynetmenlerin farkl sylemleri olduu ve farkl yorumlar ortaya kardklar bilinmektedir. "Carmen", "Don Giovanni", "Hamlet", "Wuthering HeightsUultulu Tepeler" filmleri farkl ynetmenlerin farkl sylemlerle ele ald
filmlerden birkadr.
Her kurmaca filmin teknik-mekanik, fiziksel d gereklii, bitmi bir alt
dizim kurgusu ve bu alt yapy anlamlandran soyut kavramsal bir yn bulunmaktadr. Soyut ve somutun bu esiz birleiminden filmin sanatsal sylemi
ortaya kmaktadr. Kurmaca filmlerin anlatm srecinde ekim ncesi almalarda, filmin ekimi aamasnda, ekim sonras ekilen paralarn birletirilmesi, kurgulanmas aamasnda uzmanlarn byk bir dikkatle izledii bir
film grameri bulunmaktadr. Filmin kurgusu onun dizimidir. Sinema gstergebilimi asndan bu balamda gstergelerin dizimsel ilikisi olduka nemlidir. Hlmdilinin gramerinin olumasnda srasyla;^ereve (ng. frame), ekimrng. shot), Aahne (ng. scene)/sekans (ng. sequence)/blm (ng. part^
olarak isimlendirilen kesitler birbirini izleyerek filmsel sentaks anlamna gelen kurguyu oluturmaktadr. Dizimsel film zmlemelerinde birimsel kesit
olarak sekanslar alnmaktadr. Sekans kendi iinde tematik btnl olan bir
filmciktir. Bu kk filmcikde anlam btnl iinde sahneler, oyuncular,
mekanlar deiebilir ancak zaman atlamas bulunmaz.
Anlat kuram, anlatnn yaps ve kodlan zerine ilk ciddi almalar 1928
ylnda Sovyet bilim adam Vladimir Propp tarafndan yaplmtr. Anlat ku18

ram zerinde ilk zmleme yntemlerini belirleyen Propp, "Masaln Biimbilimi-The Morphology of Folktale" adl kitabnda masallarn anlat yaps
zerinde durmu, yzn zerinde masalda inceleme yaparak ortak yap birimlerini, karakterleri belirlemitir. Masallarn oluturucu ayrmlarn ayrt
etmi, daha sonra bu ayrmlarn hem kendi aralarnda hem de btnle kurduklar ilikiler balamnda bir tanmlama getirmi buna da morfoloji adn
vermitir. Propp'un behrledjLyapsalc. zmleme; 31 ilev ve 7 karakterin
bizim iin nemi tm filmlere, TV dizilerine u y g l a n a b ^
Sarah Kozloff a gre televizyonun elendirme ilevini yerine getiren programlar birer anlat metnidir. Televizyonun anlat metinleri (ng. Text); durum
komedileri (ng. sitcom), izgi filmler, polisiye diziler, sabun kp diziler
(ng. Soap operalar), TV filmleri ve dizileridir. Bunlar televizyonun 'elendirme' ilevini yerine getiren programlardr. Buradan, filmlerin de birer anlat metni olarak kabul edilebilecei sonucu karlabilir (1992: 67).

Gstergebilimsel zmleme bir okuma edimidir. Bu almada rnek olay


zmlemesi amacyla Alfred Hithcock'un "Notorious" (1946) filmi ele alnarak dizimsel zmlemesi (ng. syntagmatic analysis) yaplmaktadr. Filmin
sekanslarna verilen adlandrmalar zneldir. Bu balamda, Vladimir Propp'un
Anlat Kuramna dayanarak yaplan gstergebilimsel zmlemede filmin
kulland anlat formllerinin, ilevlerin ve kahramanlarn yzyllardr masallarda kullanlanlarla ayn olduu gsterilmektedir. Filmin sekanslar belirlenir. Giri-geliim-sonu'tan oluan anlat yapsnda nasl birletirildii ve
filmin anlamlandrlmasna nasl katkda bulunduu aklanr.

Film Anlatsnn Grameri


Film dilinin grameri ekim, sahne, sekans boyutunda dizilmektedir. Bu dizim kurgudur. Bu sentaks sinemada trlere ilikin anlam yaratmakta etkindir.
Sinemann djl olduunu tartan bilim adamlanndan James Mqoaco.X19S..>-*'
185- 89) kitabmn^The Lige'of PmT'^gns and Syhto^Rm DI^JGQ&:
tergeler ve Dizim" adl blmnde sinema gstergebiliminde film kurgusunun
ritmik bir deeri olduundan, anlam yaratmadaki ilevlerinden dolay gstergebilimsel bir kod olarak kabul edilmesi gerektiinden sz etmektedir Ayrca
film, televizyon gibi grsel medya zerinde alan bilim adamlar filmin
kendine zg bir dili, grameri olduunu, yazl dilin sentaks gibi grsel sentaksn olduundan sz etmektedirler (Bordwell,1985: 42-69, 194-230; Metz,
1974: 108-146, Monaco, 1981: 121, Bernard, 1974: 23-25, Messaris, 1994:
19

74, Chandler-www-Semiotics for Beginners,-2007). Gstergebilimsel zmleme bir okuma edimidir (etkinliidir). Gstergebilimsel zmleme bir okuma etkinlii ise; daha youn, daha dikkatli ve duyarl, bir aba gerektirmektedir. Filmi'n anlamnn tamamnn belirlenmesinde gstergesel bir teknik kod
olarak kurgunun belirlenmesi yeterli olmasa da bize filmin sentaks zerine
kesin bir bilgi vermektedir (Rifat, 1993: 66).

Sinematografik Dizim Kodu: Kurgu


Filmlerin tad anlam (filmin gsterilenleri;soyut kavramlar, ideolojiler,
deerler) ve anlatm yapsndan (onun gstereni olan somut, diziminden) ortaya kmaktadr. Sinemasal (flmsel) anlatda anlam, ancak bylesi bir dizimsel bir yap ierisinde sergilenmektedir. Her tr anlatnn temel esi dizimsel
yapdr. Ynetmenin, filmin anlam ve anlatmn kurarken yapt i ile nl
dilbilimci ve yaznbilimci Roman Jakobson'un "Dilyetisi Kuramlar" ve "Dilin ift zellii" kitaplarnda sz ettii kuramlarnn uygulanm arasnda
benzerlikler bulunmaktadr. Jakobson'un "Dil Yetisi Kuram' nda szn ettii 1) seme boyutu, 2) birletirme boyutu (Rifat, 1998: 79) film ynetmeni
iin de geerlidir. Film ynetmeni de bir takm dizilerden (ng. paradigm)
seme yaptktan sonra birletirme (ng. syntagm) abasna girimektedir. Ancak dil yetisinde szckler ontolojik olarak mevcutken sinemada ynetmenin
grnt ve ses elerini nceden retmesi gerekmektedir. Filme anlam katmaya alan ynetmen, filmin ikonografisini belirlerken; ikonik, belirtisel ve
simgesel gstergeleri kullanmakta, bunlar dizisel ve dizimsel boyutta yaplandrmaktadr. Bu abalar sonucu onun anlatsal slubu da ortaya kmaktadr. Ynetmen yaam boyunca gstergeleri renir, onlar kullanr ve anlamlandrr. Filmde anlatm; grnt art ses, anlam ise ieriktir. Baka bir deyile anlatm filmin fiziksel boyutu, anlam ise filmin kavramsal boyutudur.
Kopenhag Dilbilim evresi'nden Hjelmslev'in takipilerinden Knud Togeby'n
yapt anlam ve anlatm ayrm (Togeby, 1997: 102) sinemaya uygulandnda; filmin btnn tek bir gsterge olarak dndmzde anlatm
'gsteren', anlam ise 'gsterilen'dir. Sinemann sanatsal zelliinin kabul edilmesi beraberinde filmlerin anlatm yapsnn temelini oluturan kodlan;
teknik, simgesel, szel, yazsal kodlan akla getirmektedir. Filmlerin anlatm
yaps, "gsteren"inin zmlenmesi aamasnda bu kodlann tad estetik
ve psikoloji filmin "gsterilen" inin, anlamnn zmlenmesi demektir. Sinemann kendine zg kurallan iinde anlam yaratmada birinci derecede ilevi olan ve nem tayan anlatm elerinden biri kurgudur. Filmlerde farkl
20

grntlerin belirli bir dzen iinde bir araya getirilmesiyle farkl anlamlarn
yaratlabilecei kurgu sayesinde ortaya kmtr. Ayn konuyu iledikleri halde farkl bir bak asyla kurgulayan ynetmenlerin farkl sylemleri ortaya
kmaktadr. "Carmen", "Don Giovanni", "Hamlet", "Wuthering HeightsUultulu Tepeler" farkl kurgulanyla farkl tatlar sunan filmler olarak hatrlanmaktadr. Filmsel gstergelerin gerekle ilikisi yoktur, ynetmen soyut bir
takm yaamlar, anlamlan iki boyutlu beyaz perdede ikonografik bir grnt
yapsyla bizim iin yeniden yaratmaktadr. Bunu yaparken anlat formunu
'kullanmaktadr. Anlat formu ise ister edebiyatta ister sinemada olsun daima
kurgulanmaya muhtatr. Kurgusal dizimi oluturan birimler en knden
balayp byne doru sralandnda; ekim, sahne, sekans, blm gibi elemanlardan olumaktadr. Kurgunun en kk birimi ekimdir. Olaylarn
nne konulan kamerann baslama-stop komutu arasnda kaydetmi olduu
her ey^ekimdir.^Aym zaman diliminde, ayn meknda oluan aksiyonun bir
_ya da birka ekimde tamamlanmasndan meydana gelen btne sahne denin/
Sahneler de ekimlerde olduu gibi senaryoda l'den balayp numaraandrlmaktadr. Sahne de zaman, mekan ve aksiyon birlii bulunur. Sahnelerden
daha geni bir anlat birimi olan sekanslar kendi iinde kk filmcik saydr,
/:ematily / mantksay'dramatiyW btnll^tamaktadr. Baka bir deyile sekans balar, geliir ve sonuca ular. Meknlar, oyuncular deiebilir ancak
zaman atlamas bulunmaz. Anlamn ak ierisinde filmin btnne katks
bulunur. Sekanslarn bir dzen iindeki dizimi ile blmler ya da filmin btn meydana kmaktadr. Film ve televizyonda dizimsel zmleme filme
ait ekim, sahne ve sekanslarn dierinle nasl birletirildiinin zmlenmesidir. ~

Gstergebilimsel Anlat zmlemesi


Biimci Vladimir Propp'dan kaynaklanan anlat zmlemesi, yapsalclk
yaklamnn"Dizimsel zmleme" ynelimi olarak ortaya kmtr. "Dizimsel Yaklam (ng. The Syntagmatic Approach); anlatnn olaylar dizisinin
sekansal gelimesi zerinde durmaktadr" (Hansen, Cotte, Negrine, Newbold,
1998: 142). Anlat zmlemeleri yalnzca anlatlarn ierisinde yer alan anlam deil, ayn zamanda ayn anlatm yaps kanalyla ideolojik etkilenmelerin nasl yklendiini zmlemektedir. Dizimsel zmleme yaklaum; olaylarn sebep-sonu kurallarna gre birbirine balanmasnn aratrlmas, belli balant birimlerinin (sekanslarnn) belirlenmesinin yoludur.
21

Dizimsel zmleme yalnzca yazl metinlere deil, grsel-iitsel metinlere de uygulanabilir. Sinema ve televizyonda dizimsel bir analiz; erevenin,
ekimlerin, sahnelerin sekanslarn dierleriyle nasl iliki kurduunun analizini iermektedir. Anlatlan dizimsel boyutu filmin olay rgsyle, ak planyla, kurgusu ile ilgilidir. Herhangi bir film metninin dizimsel analizi, onun
yapsnn ve sekanslannn arasndaki ilikinin incelenmesidir. Dizimsel gstergeler sinema gstergebiliminde ou zaman ok nemlidir, nk film kurgusu sekansal birleimin sonucu belirmektedir (Gillian; 2001: 78).
Film bir anlat olduuna gre bu almada flmsel anlat zmlemesine
gstergebilimsel bir bak as ile bak 1 mafieSIr.DrzT^
anltT
""Taramna gstergebilimsel bir perspektiften bakmaktr. Anlatbilimsel gstergebilim (Ing. Semiotic Narratology) kurmaca olsun olmasn okunabilsin ya da
grsel-iitsel modda olsun her zaman anlatlarla ilgilidir. Filmlerin dizimsel
okunmasnda ncelikle sekansal ayrmn yaplmasn neren yapsalc gstergebilimciler metnin iindeki temel yap birimlerini tanmlamay, bunlarn dizimini (ng. syntagm), dizimsel ilikilerini, kurgularn aratrmaktadrlar.
Filmin sekansal, dizimsel anlatsn incelerken Saussure'n gsteren/ gsterilen ikili aynmndan yola kan David Chandler, "Gsteren" dzleminde filmin sekansal ve uzamsal boyutunun olduunu, ancak onu zmlemekle arP"
lama, "Gsterilen"e ulaabileceini ne srmektedi; (Baknz Ek: 1, Tablo: 1).
BFfTm anlatsnn sekansal ilikileri onun gsterenidir, filmin anlatmdr.
Sekanslarn birleimine ve filmin uzamna baldr; filmin anlam ise onun
"gsterileni"dir. Soyut, kavramsal ilikileridir(Chandler, A.g.w, 2007).
Filmsel anlatnn dizimsel kurgusu zerindeki ilk almalar yapan C.
Metz ilk kez sinema gstergebilimine dikkati ekmitir. Kurgunun dizimsel
nemini ilk kez vurgulayan Metz'e gre gstergebilimsel adan ilk ve en nemli sinematografik kod, kurgudur. Metz sinema gstergebilimi zerinde alm ve dncelerini ve kuramlann yazd "Film Language: A Semiotics
of the Cinema" (1974), "Language and Cinema", (1974) adl kitaplarnda dile
getirmitir. C. Metz kurmaca filmlerin gstergebilimsel zmlemelerinde
temel inceleme paracklanna dizim adn vermekte, Pudovkin ve Eisenstein'in kurgu zerine gelitirdikleri kuramlan, kurgusal dizim trlerini yeniden
sentezleyerek sekiz ana balk altnda toplamaktadr (Monaco, 1981: 187).
Monaco film gramerinin, kurgusal dizimlerin filmlerin gstergebilimsel zmlemelerinde yararl olacan belirtmektedir. Metz'in film anlats iin
nerdii dizimsel kategoriler:

22

"Tek ekimden oluan dizim


Paralel dizim
Ksa ekimlerden oluan dizim
Betimleme dizimi
Paralel sekans
Epizodik sekans
Sradan sekans
Sahne" (Monaco, 1981: 189).
Propp'un masallara uygulad zmleme birimleri olan fonksiyonlar ve
karakterler filmlere de uygulanmaktadr. Propp'un ilk kez masallardan balatt dizimsel anlat zmleme kalplan birok bilim adam tarafndan sinema
ve televizyona uygulanmtr. Christian Metz bir ok film analizi yapmtr.
Arthur Asa Berger "Prisoner-Mahkum" adl televizyon dizisine (Adler, 1981)
Roger Silverstone BBC Televizyonunda yaynlanan "Intimate Strangers" adl
diziye, (Roger Silverstone, 1981: 113), Peter Wollen "North by Northwest"
filmine dizimsel zmleme uygulamtr (Peter Wollen, 1976). Filmsel zmlemenin merkezi noktalarndan biri balang-geliim-sonutan oluan anlat yapsdr. Buna serim-atma-gelime-zm de denilebilir. Anlat bu
formatla snrlandrlmaktadr. yknn geliim izgisi iinde baz noktalarda
izleyiciyi rahatlatacak enformasyon ak dar szdrlmaktadr. Hareketli grnt aratrmacsnn grevi anlat yapsndaki bu anlar ayrmak ve tanmlamaktr. Gnmz Hollyvvood filmlerinin yapm formlleri arasna girmi olan
Propp'un masal dizimine ilikin kuramlarndan sz ettikten sonra, rnek almada bu formllerin nasl kullanldklarn belirlemek isterim.
Propp'un morfolojik (biimbilimsel) almas dizimsel yapsalc zmlemelerin en geni rneini salamaktadr. Propp 31 ilevi alt ayrm (sekans)
kalb ierisine yerletirmektedir. 6 blm eklinde snflandrd emada;
hazrlklar (masalda giri ya da serim) karklar, gnderme, dv (gelime),
dn, tannma (sonu) sekanstan (Baknz Ek: 2 / Tablo 2) grlmektedir:
Bu almada rnek zmleme almas (ng. Case-Study) olarak Alfred
Hithcock'un 1946 ylnda yapm olduu "Notorious" filmi seilmitir. Filmin
dizimsel zmlemesi (ng. syntagmatic analysis) ele alnmaktadr. zmleme Propp'un ilevlerininlcann ve nasl kullanldn iaret etmeyi amalamaktadr. almada filmin sekanslar aynlmakta ve filmin anlamlandnlmasma nasl katkda bulunduu aklanmaya allmaktadr. Filmin sekansla23

rina verilen adlandrmalar zneldir. Sekans olarak alnan birimlerde sekans


tanm dikkate alnmaktadr.
Alfred Hitchcock kendine zg biemi olan "auteur" ynetmendir ve gerilim filmlerinin ustas olarak bilinmektedir. Bu filmde, "Vatani grev aktan
stndr ve ncelii vardr" temas evresinde sekanslar gerilim ve heyecan
yaratacak biimde yan yana birletirmektedir. Filmde deiik isimler vererek
sraladm 24 sekans birleerek filmin kurgusunu oluturmaktadr. Gerilimi
srekli arttrarak giri-gelime ve sonu blmleri ile devam eden melodramik
film klasik, dz anlatmsal (ng. linear) ve geleneksel yap oluturmaktadr.
Klasik Hollywood anlatsnn ok tipik rneidir.

"NOTORIOUS" Filminin Dizimsel zmlemesi


Notorious'un filmografisi
Yapm
Yapm Yi
Ynetmen
Senaryo
Oynayanlar

Mzik

: Columbia
: 1946
: Alfred Hitchcock
: Ben Hecth
: ngrid Bergman (Alicia Hubermann), Gary
Grant (Devlin), Claude Rains, Louise Calhern,
Madame Konstantin, Reinhold Schunzel, Morni
Olsen, Ivan Treisault, Alex Minotis
: Roy Woob

Filmin zeti
Devlin (Gary Grant) FBI hesabna alan gizli servis ajandr. Alicia
Hubermann (ngrid Bergman) Miami'de lks bir hayat srer, babas vatan hainliinden mahkum olmutur, ABD Gizli servisi, Alicia'dan yararlanarak Brezilya'nn Rio kentinde almalar yapan Alman casuslarna ulamak, ne planladklarn renmek ister. Bu amala Devlin'i Alicia'nn dzenledii partiye
24

gnderirler. Devlin, Alicia'ya antaj yaparak vatani bir grev iin Brezilya'ya
gitmesi gerektiini bildirir. kisi ve rgt bakan Presscott uakla Rio'ya
doru yola karlar. Alicia uakta babasnn hapiste intihar ettiini duyar. Rio'y a gelince bir sre grevin ne olaca beklenir, ehirde gezerler, vakit geirirler ve bu arada birbirlerine ak olurlar. Alicia'nn grevinin ne olduu, rgtn bakanlar tarafndan bildirilir. Alicia'dan babasnn eski i ortaklarndan olan Alex'le tanmas ve Brezilya'da iler evirdii Farben Group'ta
kimlerlerin bulunduu, almalarn renmesi istenir. Alicia, sevgilisi Devlin'den bu ie engel olmasn bekler ancak hislerini iine gmen Devlin kza
en ufak bir ey belli etmez, grevi kabul etmesini ister. Alex, Alicia ile bulumalara balar ve ksa sre sonra evlenmek ister. Alex'in evinde olanlardan
rgt haberdar etmesi bu iyi bir frsattr, evlenirler. Evdeki srlar rgte bildiren Alicia'nn bir casus olduu kocas tarafndan fark edilir. Alicia'y Alex
ve annesi ar tesir eden bir zehirle zehirleyip ldrmeyi planlarlar. Alicia
hastaland iin grev yerine gelmemeye balaynca Devlin phelenir ve eve
ziyarete gelir. Devlin gizlice Alicia'nn odasna girer, onu kurtarr ve evden
dar karmay baarr. Alex arkadalar tarafndan cezalandrlacaktr. Vatani grev tamamlanm aklar birbirlerine kavumulardr.

"NOTORIOUS" Filminin Sekans Ayrmlar (Dizimi)


Sekans: 1 Mahkeme Sekans
Alicia'nn babas Almanlarla ibirlii yapt iin mahkemede
hapse mahkum edilir. "Yazl kod: Miaii 1946" yer ve zaman
bildirir.
PROPP levi: 1-Ailenin bir yesi evi terkeder. (Alicia'nn babas hapse
girer).

Sekans: 2 Evde Parti Sekans


Alicia Gece Miami'deki evinde dostlarna, arkadalarna bir parti vermektedir. Gizli ABD ajan Devlin de partiye gelmitir. Parti sonras gece yans Devlin yanndayken Alicia'nn srd ve
hz snrn at araba gezisi, trafik polisinin ceza yazma yerine
FBI polisi olan Devlin'i selamlamas, kavga karan Alicia'nn
bayltlmas ve eve dn.
25

Sekans: 3 Parti sabah Alicia'nn aylmas ve antajla greve


zorlanmas
Devlin, Alicia'ya babasyla konumalarn, Alman casusu olduu iin babasna barmalarn plaktan dinleterek, vatani bir
grev iin kendisiyle Brezilya'ya gelmesi grev yapp ABD hkmetine yardm etmesi iin antaj yapmas.
PROPPlevi: 2. Bir kural / yasan ihlali kahramana yklenir.
(Alicia babasnn bir casusu olduunu bilmesine ramen devlete
ikayet etmez).
PROPP levi: 3. Yasak bozulur. (Alicia tehdit edilerek devletiyle
ibirlii yapmaya zorlanr).
PROPPlevi: 10. Bu ihtiya va da ansszlk belirginleir; kahramana bir emir ya da aratrma verilir ve greve/aratrmaya
gnderilir. (Alicia FBI'm casusluk grevini kabul eder).

Sekans: 4 Brezilya'ya greve gidi


Brezilya'ya giden uakta Devlin, Alicia'ya rgt bakanlar
Presscott'u gsterir. Devlin ile Alicia arasnda bir yaknlama
olur.
PROPP levi: 11. Kahraman evi terk eder. (Alicia grevi kabul
edip yola kar).

Sekans: 5 Rio'da grev bekleme ak-ampanya sekans


Devlin, Alicia'ya Rio'yu gezdirir, 8 gnlk bir bekleme srasnda birbirlerine ak olurlar. Kzn evinde ampanyal kutlama
yapmaya gelirler. Devlin Presscott'la telefonda broya arlr.
Alicia, Devlin'den byle bir yaknlamaya itiraz etmesini bekler, ancak Devlin hislerini belli etmez grevin nemini bilmektedir. Alman casusu Alexander Sebastian Rio'ya dnmtr. Rio'daki konanda Farben Group adndaki Alman Casus rgt
toplanmakta ve gizli iler evirmektedir. Alicia'dan bir ekilde
(bir ara ak yaad) Alex'e yaklamas ve evde neler dndn renmesi istenecektir..

Sekans: 6 At binme sekans (Grev balar)


Devlin ile Alicia, Alex'in her sabah at bindii yerde ata binerler,
tanma olur.
PROPP levi: 12. Kahraman snanr, sorguya ekilir sonuta ya
byl bir madde ya da bir yardmc verilir. (Alicia, Devlin'in
vardmyle at binme yerine gelir).

Sekans: 7 AIex'Ie kma


Alex, Alicia'y lokantada yemee davet eder. Evine de yemee
davet eder.
PROPP levi: 13. Kahraman mstakbel vericinin hareketlerine
reaksiyonda bulunur. (Alicia. Alex'in phelerine reaksiyonda
bulunur).
PROPP levi: 14. Kahraman byl nesneyi kullanr. (Alicia evine yemee katlmay kabul eder).

Sekans: 8 Alex'in Konanda yemek partisi


Presscott ve Devlin Alicia'nm evindedirler. Kiraladklar kolyeyi takarlar talimatlar verirler. Evde Alicia Alex'in alt
kimselerle tanr ve Gruptan Emil Hupka parmayla arap iesini iaret eder. Kz arap iesi nedeniyle yaanan gerginlii
fark eder. Emil Hupka'nn cezalandrlmas.
PROPF levi: 15. Kahraman gftrev/arastrma nesnesinin olduu
mahalle gnderilir. (Devlin ve Presscott tarafndan Alicia davete
gnderilir, kolye takarlar, direktifler verilir).

Sekans: 9 At yarlar
Alex, annesi ve Alicia at yarlarna gelirler. Kz orada Devlin'e
edindii bilgileri iletir.

27

Sekans: 10 Presscott'un Brosu


Alicia gelir. Alex'in kendisiyle evlenmek istediini, az sonra da
cevabn vereceini, ne yapmas gerektiini sorar. Karar
Alicia'ya braklr. Kz teklifi kabul edecektir. Ancak balay ksa
kesilmelidir.
Sekans: 11 Alicia ile Alex'in evlenmesi
Alex evlenme kararn annesine bildirir, anne bu karardan honut
deildir.
Sekans: 12 Evliler (Alex ve Alicia) halayndan dnerler
Gece halayndan dnen ift annenin ve uaklarn erkenden yattklarn grrler. Evde ilk sabah Alicia her odann anahtarn ister
eve hakim olmaya alr.
Sekans: 13 Alicia parkta Devlin'le buluur
Alicia arap dlerinin anahtarn alamadn, nk o anahtarn
kocasnda olduunu syler. Devlin byk bir parti vermesini ve
kilerin anahtarn bir ekilde elde etmesini bildirir. Kilere Devlin
girecektir.
Sekans: 14 Alex'in evinde byk parti
Alicia yatak odasnda giyinmektedir. Alex banyo yaparken konsolu stne brakt anahtarlktan 'Unica' yazl olana kiler anahtarn karr ve elinde saklar. Alicia elinde tuttuu anahtar partiye ge gelen Devlin'e verir. Parti devam eder ampanya azalmaktadr.
Sekans: 15 Kilerde aratrma
Alicia ve Devlin buluup kilere girerler. Devlin tesadfen arap
ielerinden biri krar ve iindeki tozu toplayp alr. Ortal temizleyip dar karlar, Alex'in geldini grnce sarlrlar.

Sekans: 16 (paralel sekans) st kat ve parti


Alex'le uan ampanyann azalmas zerine konumalar, kilere
ynelmeleri, Alicia'yla Devlin prken grmeleri.
PROPP levi: 16. Kahraman ve kt adam dorudan dvrler.

Parti sona erer, Devlin evden belgelerle ayrlr. Alex phelenmitir. Alicia uyurken Alex odaya girer, anahtarlar konsola brakr sabah alt olur, Alex kalkar kilerin anahtar yerine konmutur.
Sekans: 17 Alex'in karsnn gizli ilerini fark etmesi
Anahtar alr kilere iner, krk ieyi grr her eyi anlar ve annesini odasna kar, onu uyandrr, bir Amerikan casusu ile evlenmi olduunu syler. Anne oul Alicia'y yava yava zehirleyerek ldrmeye karar verirler.
Sekans: 18 Alicia'y zehirle ldrme plan sekans
Alicia farknda olmadan zehirli kahve imeye balar. Alicia ehre
gideceini syler, Alex, smarlad purolann almasn ister.
Alicia Presscott'un brosuna bilgi vermeye gider. Alicia'nn ba
dner ama Prescott anlamaz. Devlin'in spanya'ya gideceini, grevi bakasnn devralacan bildirir.
Sekans: 19 Alicia'nn evde kahve ile zehirlenmesi
Alicia kocas ve doktorla bahedeyken ba dner, eve girerler.
Sekans: 20 Parkta Devlin'le buluma
Devlin kzn hasta olduunu fark eder ama Alicia akamdan kalma olduu yalann syler. Devlin'e earbn geri verir, ayrlrlar.
Sekans: 21 Alicia'nn arlamas
Salonda Alicia'nn hasta olduunu gren doktor onu grevle gidecei morez dalarna gtrmeyi nerir. Alex hemen doktorun
szn keser. Alicia bir bilgi daha edinir. Doktor yanllkla
29

Alicia'nn kahvesine uzannca anne ve Alex mdahale eder,


Alicia kahve ile zehirlenmekte olduunu anlar, odasna giderken
der baylr. Alicia odaya yatrlr, telefonu kesilir.
Sekans: 22 Devlin'in Parkta Alicia'y beklemesi
Sekans: 23 (Paralel sekans ) Alicia'nn yataktaki grnts
Sekans: 24 Presscott'la Devlin'in konumas, Alicia'dan
kurtarlmas - SON
Devlin Presscott'a Alicia'ya bakmak iin eve girmek iin izin ister, eve gidip hasta olduunu dnd Alicia'y ziyaret etmek
ister. Devlin eve gelir, gizlice yukar kar, Alicia'y aa indirir,
Alex'i tehdit eder. Dar karlar taksiye binerler, Alex'i taksiye
almazlar. Alex lmn beklemek iin eve dner.
P R O P P levi: 17. Kahramana nian verilir. (Devlin Alicia'y kurtarmaya gelir, onu sevdiini syleyerek sevindirir.
PROPP levi: 18. Ktfl adam malup olur. Alex , in foyas ortaya kar,
rgt omu lmle cezalandracaktr.
PROPP levi: 19. Temel ansszlk/eksiklik giderilir. (Bylece her sev
dzelir sulular cezasn ekecek, asklar birleecektir).

Sekans Numaras

Aklama

Propp'un aamalar

Sekans 1

Mahkeme sekans

Hazrlk

Sekans 2

Evde Parti Sekans

Sekans 3

Parti sabah Alicia' nn aylmas ve


antajla greve zorlanmas

Sekans 4

Brezilya'ya greve gidi

Sekans 5

Rio'da grev bekleme, ak-ampanya sekans

Sekans 6

At binme sekans (Grev balar)

Sekans 7

Alex'le kma

Sekans 8

Alex'in Konanda yemek partisi

Sekans 9

At yarlar

Sekans 10

Presscott'un Brosu

Sekans 11

Alicia ile Alex'in evlenmesi

Gnderme

Sekans 12

Evliler (Alex ve Alicia )


halayndan dnerler

tt

Sekans 13

Alicia parkta Devlin'le buluur

Sekans 14

Alex'in evinde byk parti

Sekans 15

Kilerde aratrma

Sekans 16

st kat ve parti (paralel sekans)

Sekans 17

Alex'in karsnn gizli ilerini farketmesi

Sekans 18

Alicia'y zehirle ldrme plan sekans

Sekans 19

Alicia'nn evde kahve ile zehirlenmesi

Sekans 20

Parkta Devlin'le buluma

Sekans 21

Alicia'nn arlamas

Sekans 22

Devlin'in Parkta Alicia'y beklemesi

Sekans 23

Alicia'nn yataktaki grnts (Paralel sekans)

Sekans 24

Presscoott'la Devlin'in konumas,


Alicia'nn kurtarlmas

Karklk

"

"

tt

"

"

"

"

Dv

"

Dn
Tannma

Tablo: 3 Propp'un emasnn Notorious filminin sekans sralamasna uygulanmas


31

Genel deerlendirmede filmin toplam 24 sekansnda Propp'un 31 ilevinden 19'unun kullanld belirlenmitir. Ayrca Propp'un -Hazrlk-KanklkGnderme-Dv-Dn-Tannma-sralann filmimizin dizimsel dzenine
uyguladnda Tablo:3'teki sonu ortaya kmaktadr.

Sonu
Sinema sektrnde elence ya da iletiim amacyla retilmi anlaml yaplar deiik amalarla retilmi olabilir. Farkl kodlar ve gstergeler seilerek aktarlm olabilir ancak bilinen dzanlamn yannda mutlaka amlanmay bekleyen daha derin anlamla, armlarla donatlm olabilir. Ayrntl
zmleme yapldnda kulland anlat yapsnn halk masallarnn kulland klasik anlat formllerinin olduu grlmektedir. Filmin btnn gsterge olarak dndmzde "Gsteren" boyutu onun "Anlatm" (ng.
expression), kulland teknik, fiziksel, mekanik kodlar ve filmin anlatmna
teknik gstergesel bir kod olarak katks bulunan kurgusudur. "Gsterilen" olarak ise filmin "Anlam" akla gelmektedir. Burada flmsel bir anlat modeli
olarak klasik bir Hollywood gerilim filmi olan "Notorious" Propp'un yapsalc yntemiyle zmlenmeye giriildi. Burada deinmek istediim bir konu
da kurgunun bu tr birleimi "gerilim" trnn ortaya kmasn salamasdr.
Kurgu baka bir dzenlemeyle deitirilebilir ve farkl bir anlam yaratlabilir.
Gstergesel bir anlatm kodu olarak kurgusal dizimde yan yana gelen sekanslarn nasl gerilimli bir "Anlam-erik" yaratt aa km oldu. zmlemede Propp'un yllar nce halk masallarnda belirledii ilevlerin, kahramanlarn modern film anlatlarnda hala kullanlmakta olduklar aa kmaktadr. Alfred Hitchcock'un "Notorious" filminin anlats bu temel ve klasik anlat kuralna uymaktadr. Sinemada kurmaca filmlerde kurgu, anlam
deitirebilen bir koddur. Filmlerin kurgusal sentaks sinemada anlam yaratmada etkindir.
KAYNAKA
BERNARD D, 1974 - Anatomy of Film, New York: St. Martin Pres.
BORDWELL D, THOMPSON K, 1985 - Film Art: An Introduction, Second
Edition, New York: Sage Publication.
CHANDLER, David - 2007 "Syntagmatic Analysis", Semiotics for Beginners, www.aber.ac.uk/media/Documents/S4B/sem04.html
32

GILLIAN R, 2001 - Visual Methodologies: An Introduction to the Interpretation


of Visual Materials, London: Sage Publication.
HANSEN A, COTTE S, NEGRINE R, NEWBOLD M, 1998 - Mass
Communication Research Methods, New York: Sage Publication.
KIRAN A, KIRAN Z, 2003 - Yaznsal Okuma Sreleri, 2. Bask, Ankara: Sekin
Yay.
KOZLOFF S, 1992 - "Narrative Theory and Television", Channels of Discourse,
Reassembled, Second Edition, Ed. Robert C. Ailen, Chapel Hill & London:
University of North Carolina Press.
MESSARIS P 1994 - Visual Literacy: Image, Mind & Reality, Boulder: Westview
Press.
METZ C, 1974 - Language and Cinema, ev.: Dona Jean Umiker- Sebeok, The
Hague: Mouton.
METZ C, 1974 - Film Language: A Semiotics of the Cinema, ev. Michael Taylor,
New York: Oxford University of Press.
MONACO J, 1981 - How to Read A Film: The Art, Technology, Language,
History and Theory of Film and Media, Revised Edition, New York: Oxford
University Press.
PROPP V, 1985 - Masaln Biimbilimi, ev. M. Rifat, S. Rifat, stanbul: BFS Yay.
RFAT M, 1993 - "Aklamal Gstergebilim Szl I", Kuram Dergisi, Eyll
1993.
RFAT M, RFAT S, 1998 - XX. Yzylda Dilbilim ve Gstergebilim Kuramlar 2.
Temel Metinler, stanbul: Cogito YKY Yaynlar.
SILVERSTONE R, 1981 - The Message of Television: Myth and Narrative in
Contemporary Culture, Heinemann Educational Books.
TOGEBY K, 1997 - "kinlik ve Yap", ev. Mehmet Rifat, XX. Yzylda Dilbilim
ve Gstergebilim Kuramlar 2. Temel Metinler, stanbul: YKY.

EK: I

DZMSEL LKLER

Dzlemler
Kavramsal
(conceptual)

Gsterilen

Gsteren

Sekansal
(sequential)

Uzamsal
(spatial)

Tablo: 1 Dizimsel ilikiler (ng. syntagmatic relations) tablosu (Chandler


A.g.w, 2007)

Anlat yaps iinde rolleri olan karakterler:


1Kt adam
2Byl nesneyi veren
3Yardmc
4Prenses ve babas
5Gnderen
6Kahraman
7Sahte kahraman

34

EK: II
1. Ailenin bir yesi evi terk eder.
2. Bir kural / yasan ihlali kahramana yklenir.
3. Yasak bozulur.
HAZIRLIKLAR
4. Kt adam aratrma giriiminde bulunur.
5. Kt adam kurban hakknda baz eyler renir.
6. Kt adam kurbann ve sahip olduklarn elde etmek iin kurban aldatr.
7. Kurban kt adamn kandrmas ve etkilemesiyle bilmeden kt
adama yardm eder
8. Kt adam aile bireylerinden birine zarar verir.
8a. MA aile bireylerinden biri baz eylere ihtiya duyar ya da arKARIIKLIK
zular.
9. Bu ihtiya ya da ansszlk belirginleir; kahramana bir emir ya
da aratrma verilir ve greve/aratrmaya gnderilir.
10. Arayc (genellikle kahraman) kt adama kar harekete geer.
11. Kahraman evi terk eder.
12. Kahraman snanr, sorguya ekilir sonuta ya byl bir madde
GNDERME
ya da bir yardmc verilir.
13. Kahraman mstakbel vericinin hareketlerine reaksiyonda bulunur.
14. Kahraman byl nesneyi kullanr.
15. Kahraman grev/aratrma nesnesinin olduu mahalle gnderilir.
16. Kahraman ve kt adam dorudan dvrler.
17. Kahramana nian verilir.
DV
18. Kt adam malup olur.
19. Temel ansszlk/eksiklik giderilir.
20. Kahraman dner.
21. Kahraman takip edilir.
22. Kahraman takipten kurtulur.
DN
23. Kahraman eve ya da bir baka yere gelir ve tannmaz.
24. Sahte bir kahraman isteklerde bulunur.
25. Kahramana g bir grev yklenir.
26. Grev baaryla sonulanr.
27. Kahraman tannr.
28. Sahte kahraman/kt adam sergilenir.
TANINMA
29. Sahte kahraman gnderilir.
30. Kt adam cezalandrlr.
.LKahraman evlenir ve ta giyer.
Tablo: II Anlat kalplar (sekanslar) ierisinde Propp'un ilevlerinin
Stfm Kaynak: Turner 1993; 69-70, Akt: Hansen & vd. 1998: 150
35

B - DZSEL ZMLEMELER

TRK SNEMASINDA SLAMIN TEMSL: "TAKVA"


Do. Dr. Dilek maner*

Giri
ounluun Mslman olduu Trk toplumunda, dini kurallarn kamusal
alanda etkinliini azaltmaya ynelik dnce ve uygulamalar batllama olarak nitelendirilir. "Osmanl'dan Trkiye Cumhuriyeti'ne Batllama serveninde gelinen noktada sonu olarak modernizm ina edilememi, geleneksel
Ve modern kartl, i ielii yaanan bir durum ortaya kmtr" (Ycel,
2007:37-38). Baka bir deyile 1923 de kurulan Cumhuriyetin Trk kimliine
Oturtmaya alt Batl deerler, gelenekten kopuu salayamamtr. Batsavunan sekinler ve geleneki halk kartln dourmutur. Bylece
niversitesi, letiim Fakltesi, Ftadyo-Televizyon ve Sinema Blm

37

Trkiye'nin modernleme serveni geleneksel ve modern atmas zerine


kurulmutur.
Gnmzde Trk modernleme sreci, yeni sa ideoloji ekseninde ekillenen kreselleme ile birlikte post modernleme srecinin paras olmutur. Bu
srete modern - geleneksel ilikisi yerel- kresel iliki balamnda yeniden
ina edilmitir. Zira yerelleme olgusu kresellemenin ieriini belirleyen
balca elerden birisidir. Yerel deerler referans alnarak kresel formatlarla
biimlenerek yeniden sunulmaktadr. nceden Dallas gibi dizilerde Teksasl
petrol milyarderlerinin yaad entrikalar anlatan diziler pazarlanrken, kresel dzende dizi format pazarlanarak ierii yerel motiflerle biimlenmitir.
Artk Amerikal petrol milyarderleri yerine Dou'da airet reisi olan ve ayn
zamanda Amerika'da renim grm, yerel geleneklerin temsilcisi byk
toprak aalarnn entrikalarn izliyoruz. Bu balamda yerele ait olgular, 'modern' olarak nitelenen bir formata sokularak modernletirilmektedir.
"Kreselleme ile birlikte yaanan paralanma, deer yitimi ve hayatn btnlkl olarak alglanmasna ilikin ortaya kan karmaa dini-geleneksel referanslarn glenmesine neden olmutur. Btn dnyada gelenein geri dn olarak ifade edilecek bu durum klasik geleneksel- modern kartln
deil, aksine i ieliini ifade etmektedir" (Ycel, 2007:53). Bu balamda
muhafazakrlnda etkinliini artrd din olgusu gnmzde toplumlarn
nemli bir gerei olarak kabul edilmektedir. Bu balamda radikal slami hareketlerin ykselie gemesi sorgulanrken eitli nedenler sralanmaktadr.
Balca nedenlerden biri souk sava dneminde ABD'nin "yeil kuak" projesi balamnda Sovyetler Birlii'ne kar dinsel hareketleri desteklemesidir.
Dier nemli neden ise dini kamusal alandan bireysel inan dzeyine ekmeye alan modernist dnceyi andran kreselleme politikalar mistizmi n plana karan postmodern anlaylara prim vererek dinin siyasal alanda yeniden etkinlik kazanmasna neden olmasdr.
Kreselleme politikalar muhafazakrlamann artmasna neden olurken
zellikle 11 Eyll olay dikkatlerin din olgusuna zellikle de slam'a odaklanmasna neden olmutur. Bu olay sonras Dou ve Bat arasnda ayrmlar
keskin kutuplamalara dnmtr. "Amerika bata olmak zere Bat medyas tarafndan Mslmanlarn eytani ve insanlk d, Batllar, ounlukla
da Amerikallar da bu eytani terristleri yok eden kahramanlar olarak gstermeyi hedefleyen geni apl, bir yanl film akm ba gstermitir. Delta
Force (Delta Harekat 1985) ile balayan bu akm Indiana Jones destamyla ve
Mslmanlarn birer eytan, zorba ve daha nemlisi katil olarak gsterildii
38

saysz televizyon dizileriyle devam etmitir. Dou'yu konu alan Hollywood


filmlerinde artk ak ve cazibeden ok, saysz kara maskeli Doulu ninjaya
kar savaan kahraman Amerikal tarznda sahnelere yer veriliyor"(Said,
2000: 28). slamiyet' olgusu bat medyasnda radikalleen oryantalist* bir
syleme doru kayma gsterirken, bizim gibi hem bat medeniyeti ekseninde
kalm, ayn zamanda da ounluun Mslman olduu bir lkede slamiyet
olgusunun bizim medyamzda nasl temsil edildii aratrmas gereken bir alandr. Bu balamda zer Kzltan'n ynetmenliini yapt "Takva**"
(2006) filmi dindar bir Mslman karakterin hikayesini anlatmas ve ayn zamanda yabanc dilde en iyi film dalnda Oscar aday aday olarak Trkiye'yi
temsil edecek film olarak seilmesi dolaysyla aratrmamza uygun bir
rneklem oluturmutur.
Bu almada "Takva" filminin ieriinin odak noktas olan din olgusunu
kltrel olarak alglama ve anlamamza yardmc olan kavramsal yaplan ortaya karmak ve bu balamda slamiyet'in temsil biimini tespit edebilmek
* Oryantalizmi bir sylem olarak kavramsallatrmamz salayan olgu onun ncelikle
metinsel bir ilikiden ibaret olduudur. Yani douyla ilgili metinler aslnda douyu yaratr. Bu nedenle Said gerekliin bizim dncelerimizden bamsz bir ekilde var
olmadn ve sylemsel olduunu varsaymaktadr. Byle bir akl yrtme sonucunda Said, Oryantalist sylemin, metinsel ilikilerin yaratm olduu pratikleri de ierdiine inanmaktadr. Said dounun ncelikle metinsel bir varlk olduunu varsaydndan, ona gre batnn siyasi pratikleri de kanlmaz olarak bu metinlerin doruluk
iddialaryla ekillenmitir. Yani belli bir dnem ve yerde alglanabilir gereklii olan
dounun varlyla deildir. Bu ekilde sistematik bir bilgi birikimi olduu iddia edilen
Oryantalizm sadece douyu yanl anlamakla kalmaz, ayn zamanda batllarn zerinde dnd, aratrd ve ynettii genel kabul grm dorular da yaratr:
"dou despotizmi", "dou karakteri" gibi. Said Oryantalist sylemin yaratabilecei
imgelerin tek tip olduunu dnr. Bu imgeler zellikle stereotipik, deimez ve tarihsizdir (ahistoric). Oryantalist iktidar biimini kavramak ve metinler ile somut siyasi
pratikler arasndaki ilikileri ortaya koymak iin Said Foucault'nun iktidar/bilgi kavra. mn irdeler. Said'e gre Dou ile Bat ayrm alar boyu yapla gelmi istence dayal bir ayrmdr ve bu iktidar / bilgi istenci 18. yzyln sonunda tam anlamyla yerlemitir. Batl zne'nin dou ile ilikisini yaplatran doulu toplumlarn gelenek, ekonomi, kltr, sosyoloji, politika, askeri bilgilerle snrl olmadn ayn zamanda bilin
d alanda yani fanteziler, ryalar, hayaller, saplantlar ve korkulara dayanmaktadr.
i Bu balamda "Said'in oryantalizm terimi ile anlatmak istedii ey ayn zamanda hem
, sistematik bilgi retimi hem de bilindnn alan, yani arzu ve fantezinin mekaniz" madr; bylece Said, Dou'nun nasl hem bilgi nesnesi, hem de arzu nesnesi olduunu iaret etmek ister" (Ayrntl bilgi iin bknz: Said (2004), rakman (2002),
=vYeenolu, (1996)).
Takva: Allah korkusu ile gnahlardan korunmak, Allah'n emir ve yasaklar konusunda titizlik gstermek.

39

iin antropolog Levi-Strauss'un yapsalc yaklamndan yararlanlacaktr.


Levi-Strauss dil kuram zerine yapt incelemeler sonucu anlamlarn retildikleri kltre zg olduunu, ancak bunlar retme biimleri tm insanlar iin evrensel olduunun sonucuna varr. "Ona gre, bir sistem iinde kavramsal kategoriler ina etmek, anlam yaratmann zdr ve bu srecin kalbinde
ikili kartlk (binary opposition) diye nitelendirdii bir yap vardr. kili kartlk, en saf biimiyle evreni oluturan birbiriyle ilikili iki kategori sistemidir" (Fiske,1996:152,153). Yapsalc zmlemenin dizisel analiz olarak tanmlad bu yaklamn amac metnin grnen ieriinin altnda yer alan hayata yn veren bilgi ve deneyimler ile bakalarna kazandrlmaya allan
deerler dizisini tanmlamay amalamaktadr. Aratrma yntemi olarak ikili
kartlklar, bir metnin zn anlamada ve en ince ayrntlarn ortaya karmada bize yardmc olmaktadr. Bu tr bir listeleme metnin ierdii mitlerin,
ideolojilerin, grlerin zmlenmesine ve temalarn tannmasna katkda
bulunmaktadr (Aktaran: Seyide Parsa, A. Fato Parsa, 2002: 156-157).Bu-almada "Takva" filminde ikili kartlklarn neler olduu tespit edilerek, bu
kartlklarn hangi psikolojik ve sosyal deerlere sahip olduu incelenecektir.
"Takva"y incelemeye gemeden nce Bat sinemasnda Trkiye imaj ve
Trk sinemasnda din olgusunun temsili adl balklar atnda yazlanlar aratrmamzn tarihsel ardalan konusunda yol gsterici olacaktr.

Bat Sinemasnda Trkiye maj


Bat sinemasnda Trkiye asndan oryantalist sylemin temsil biimlerini
sinema tarihisi Scognamillo'nun "Bat sinemasnda Trkiye ve Trkler"
(1996) adl kitabndan yle zetlemek mmkndr: Sinemann balangcndan 30' lu yllara kadar Trkiye hakknda yaplan filmler yklmakta olan Osmanl mparatorluunun arkiyatdr. Bu arkiyatln kalplan ise, sultanlar,
paalar, saraylar, haremler, gl baheleri, camiler, esir pazarlan, deerli hallar, fesler, kavuklar, entariler, gbekiler, esmer gzeller, dilenciler, hrszlar,
tehlikeli aklar, tehlikeli ve genelde gvenilmez Trkler, kalabalk, ilkellik ve
bunlardan kan "Dou romantizmi"dir. 10'Iu ve 20'li yllan kapsayan filmlerin ortak kalplan gizem, macera, tehlike duygulanyla beslenen smrge nostaljisini yanstmaktadr. Trkiye'yi simgeleyen stanbul kenti dier doulu
kentler gibi (Msr, Arabistan, Fas, Tunus, v.b.) romantik bir yaklamla ilgin, ekici, maceralarla dolu, egzotik, yabanclar iin tekin olmayan bir kenttir. Oysa 20'li yllar Bat iin Birinci Dnya savan izleyen yllardr. Trkiye
40

iin ise Kurtulu Sava yllardr, "egzotik" saylan Trkiye'nin bamszl


ve zgrl iin mcadele ettii yllardr. Osmanl saltanatna, kapitlasyonlara, harem, fes, doulu grkem gibi olgulara alk olan Bat bu deiimleri
izliyor; fakat sinemasnda, iine gelmeyen bu "yeni olaylar yanstmaya
yanamyor. Bata "dler fabrikas" Hollywood olmak zere Bat sinemas,
kendi seyircisini tatmin etmek ve elendirmek amacyla bilinli olarak kalplarn srdrr. 30'lu yllarn ngiliz ve Fransz sinemalan hala Abdlhamit'ten ve kanl saray entrikalarndan vaz gemezlerken, Trkiye'de ise Cumhuriyet inklplarnn gerekletirildii ve buna bal dzeninin kurulmaya alld yllar yaanmaktadr. 60'l yllarn sonuna dek Trkiye ve Trkler konusunda dnlenlerin ve bilinenlerin pek deimediini grrz. Trkiye'nin modern yz asla yaayan gerek, otantik Trklerin yer almad, gizemli, ekici, maceralarla dolu, her tr uyuturucunun pazarland merkez
olarak stanbul lks oteller, boy boy camiler, kalabalk caddeler, arlar, hamamlar ve yallarn yer ald bir kent olarak egzotizmi zorunlu olarak ad
brakr ve yapay bir panoramik anlatmla gsterilir. Scognamillo'ya gre Alan
Parker'in "Midnight Express (1978)" filmi de bir gelenein rndr, bandan beri "yabanclar" iin "tehlikeli" diye sunulan bir Trkiye'nin, bu kez
gerek bir olaya dayanan, yorumlarn daha arpc bir devamndan baka bir
ey deildir. Filmin gerek gibi sunulan yksnde olaylar ve kiiler bilinen
ablonlara oturtulmaktadr. Trkiye ikinci dnya savanda tarafsz kalmay
baanyorsa da, souk sava dneminde de gerekten pek uzak olmayan bir sinemasal deerlendirme ile casuslarn cirit att, uluslar aras komplolarn kurulduu bir mekandr. stanbul kenti ise bu oyunlarn amaz merkezidir.
70'lerde ajan furyas sona ermesiyle birlikte stanbul tmden out olmasa da
farkl konularn mekn olur. 80'li yllarn sonlarnda stanbul casuslarn ajanlarn arpt kent deilse bile, halen gizemli kadnlarn uradr. Artk egzotik olma vasfn yitirmi, olsa olsa Bat sinemasnda ya gemii ele alnr ya
da elverili mekan gibi kullanlmaktadr.
Bat sinemasnda Trkiye temsilleri oryantalist syleme uygun-tflarak geliim gsterirken, Trkiye'de ise Kemalist reformlarla batllama abalan iinde lkenin zellikle ekonomik alanda geri kalmlnn sebebi olarak douya
g dini deerler grlm ve bu balamda oryantalist bir sylem gemitir. lkede batllama abalan devlet kanalyla desteklenirken, uygulamada halkn batl deerleri kabullenmesi kolay olmam, geleneksel yaplar
J a etkinliini srdrmtr. Bir yandan batl deerleri olumlamaya ynelik
douyu geri olarak dlayc oryantalist sylem benimsenirken, dier yandan

41

toplumun ahlaki yozlamasnn sebebi olarak batl deerleri gren oksidentalist bir sylem de olumutur. Bu iki sylem biiminin paralel olarak gelitii bir lkenin sinemasnda douya zg geri kalmln balca unsuru olarak grlen din olgusunun temsil biiminin nasl bir geliim gsterdii "Takva" filmini anlamaya ynelik aratrmamza katk salayacaktr.

Trk Sinemasnda slami Filmler


Trk sinemasnda ilk dini arml film 1956 ylnda Hicri Akbal tarafndan tasavvuf airi Mevlana Celaleddin Rumi'nin yaam yksn konu edinen "Aklar Kabesi Mevlana" filmiyle yaplmtr. Bu filmden sonra yine
gemie ait dinsel kiilik kahramanlarnn hayat hikayesini anlatan, onlar ar
derecede abartarak tantmay amalayan, ilkel dzeyde ahlak dersi veren ve
bu gne ait bir referanslar olmayan tecimsel filmler yaplmaya devam etmitir: "Hazreti mer'in Adaleti" (1961/Yn: Nejat Saydam), Hazreti brahim
(1964/ Yn: Asaf Tengiz), Hac Yolunda Hazreti Yahya (1965/ Yn: Muharrem Grses), Hazreti Aye (1966/ Nuri Aknc), Hazreti Sleyman ve Saba
Melikesi(1966/ Yn: Muharrem Grses), Hac Bekta Veli (1967/ Yn: Muharrem Grses), Hazreti Ali (1969/Yn:Tun Baaran) v.s. (Evren, 2007:48)
Bunlarn dnda Yeilam filmleri Bat sinemasn rnek alan ve taklit etmeye
alan melodram tarz iinde dini unsurlar (cami, namaz, trbe gibi) kullanrken, "dindar" temsili konusunda toplumun kalknmasn engelleyici unsur
olarak "ember ve takma sakall, yobaz ky imam" kliesini sk kullanr.
Yeilam melodramlar bir yandan resmi ideolojinin oryantalist sylemine
uygun olarak toplumsal geri kalmln sebebi olarak yobaz dindarl tasvir
ederken, dier yandan gelenekselcilikten kaynaklanan oksidentalist syleme
uygun olarak batl deerlerin yozlamlna kendini kaptrm kentli karakteri doulu, drst anonim deerlerini kaybetmemi karakterin akyla slah
eden ykleri konu edinir. Bu yklerin temelinde balca iki gr hakimdir.
Birincisi toplumsal kltrel ve ekonomik alanda bocalamamzn sebebini Batllama abalarna dayandrarak kendi z deerlerimize dnmemiz gerektiini savunan grtr. kincisi ise ada medeniyetler dzeyine ulaabilmek
iin Bat norm ve kurumlarnn benimsenmesini n grerek Baty bir arzu
nesnesi olarak tescil etmektedir. Oryantalist sylemin bu iki ulu yaklamnn
izdmn N. Erdoan Trk sinemasnda yle aklar:
"Belli bir varyasyonda, arzu nesnesi gsterilen snf, ayn zamanda "Batl" zellikleriyle kurgulanr. Amerikan arabalar,
42

ak sak giysiler, lgn partiler, alkol, yoz ilikiler, toplumsal


sorumsuzluk vb., ile atlan Bat ikonografisi, ya kyden ya da
alt snftan gelen ve genelde kadn olan kahramann yalnlk,
gzellik, drstlk ve sadakat gibi erdemleriyle bir ztlk ilikisi
iinde verilir. Birok rnekte, kadn kahraman zaten sevmekte
olduu erkek tarafndan tecavze urayp terk edilir, ardndan
bir ekilde (genellikle arkc olarak) snf atlar ve sevdii erkek
piman olarak geri dnmek ister ama kadnn gururu kavumay
erteler (Sana Dnmeyeceim, 1969, Ayem, 1968, Knal Yapncak, 1969). Krsal kesimden kente gelen kz, kendisini hor gren
erkein karsna yeni bir grnmle kar (Dadan nme,
1973). Taradan kente gelen kzn "gerek baba"snn yannda
kald akrabas olduu ortaya kar (Taral Kz, 1974). Bu
noktada st snfn kadn kahramana ve erdemlerine duyduu ihtiyacn vurgulanmasna dikkat ekmek istiyorum: kendi ayaklan
stnde durabilmesini salayacak, moral deerlerden yoksun
batl kent soylu snf, alt snflarn erdemleriyle yeniden g
kazanabilecektir. Tabi, bu mesajn alt snfn ve krsal kesimin
zneleri iin kodlandn dnyorum. Kadn seyirciye sunulan zdeleme olanaklar moral deerleri kullanarak, batl/kentsoyluya ynelik arzuyu ve onun tarafndan arzulanmak
fantezisini meralatrr" (Erdoan, 1995: 188).
Yeilam sinemasnn klielerine tepki olarak da muhafazakar dini kltr
savunan Ycel akmakl, Salih Diriklik, Mesut Uakan, smail Gne gibi
ynetmenlerin yaptklar filmler ise kltrel olarak Bat taklitiliine eletirel
bakan, kendi dini kltrmzn nemini vurgulama amac edinir. Bu ynetmenlerin temel gayesi slam' doru yaama balamnda ideal Mslman olmann tariflerini yapma, Batl laik anlaya kendini kaptrm dinin gereklerini yapmayan uursuz Mslmanlarn gzn ama misyonuyla slam dininin belirledii yaam anlayna kar duyarllk oluturmaktr. Fakat slami
duyarlkl filmlerin anlat yaps snf farkllklarn yalnzca yozlama olarak
indirgeyici, dinsizlikten inanca, ahlakszlktan ahlaka, yozlamlktan huzura
kavuma dnmleri dinsel temalar, tler, ynlendirmelerle ematik bir
"biimde yanstrlar. Toplumun kendi kknden kopmas, yabanclamas ve
giderek kendi deerlerini yadsyarak yozlamann tezad olarak kendini arama
43

ve gerei kefederek huzur bulma didaktik bir anlatmla verilir. Bu anlaya


uygun filmlerde ise "dindar" temsili "az nce gkyznden yeryzne inmi
yan-melek dindar insan" tipiyle karakterize etmek mmkndr.
Islami duyarlkl filmler ("Birleen Yollar" 1971, "Genlik Kprs"
1975, "Rahmet ve Gazap" 1982, "Minyeli Abdullah I, II" 1989, 1990, "Yalnz Deilsiniz" 1990, "Mslman'n 24 saati" 1991, "izme" 1991, "Srgn"
1992, "Danimarkal Gelin" 1993, "skilip'li Atf Hoca" 1993, "Bize Nasl
Kydnz" 1994, "Beinci Boyut" 1993, v.b) Yeilam filmlerinin de vazgeilmez elikisi olan Dou / Bat elikisi zerinden yklerini ina ederler.
Yeilam filmlerinde Batl olarak temsil edilen kentli, uan, iki ien, kumar
oynayan, dansl partilere katlan tiplerken, Doulu olarak temsil edilen tiplerse mert, namuslu, krsal kesimden gelen ve gerektiinde ak iin Batl deerlere de uyum gsterebilendir. Islami duyarlkl filmlerde Dou / Bat elikisi daha keskin hatlarla ayntrlmtr. Bu filmlerde Bat yaam tarzn benimseyenler yine kadnl erkekli partilere katlan iki ien, ak giyinen, kumar oynayan, apartman ya da gsterili konaklarda oturan, ahlaki deerleri
zayf insanlarken, Doulu temsiller slamiyet'le zdeletirilip, kapal giyinen,
drst, namaz klan, kitap okuyan, kadn ve erkein birbirinden ayr oturduu
sohbet toplantlarna katlandr ve asla kendi deerlerinden taviz vermesi sz
konusu deildir, bilakis bilinsiz Mslmanlar bilinlendirme misyonunu
stlenmitir. slami filmlerdeki karakterler "Saf bir Mslman" olma aray
erevesinde hikayelerini daima bu ikili kartlk iinde yaarlar. "zenilesi
karakterler tebli grevlerini yerine getirip, dier karakterleri aydnlatrlar,
aydnlatlm karakterler de bylece eski hayatlar iindeki btn aidiyetleri
geride brakp zenilesi karakterler gibi "Saf Mslmanlk" mertebesine ularlar, ama pek ok filmde ayn ekilde yaanan bu hikaye, slami karakterleri
"gerek bir karakter" olmaktan kararak, bir figr haline getirmi, adeta nesneletirmitir. slami kahramanlar "Saf Mslman" olmay baarsalar da znelliklerini kazanmay baaramamlardr... lahi birliin paralanmas mmkn olmayacana gre "Saf Mslman" karakterin kendisiyle ve taycs
olduu kolektif kimlikle bir sorunu, bir elikisi de olmayacaktr, hatta o bir
karakter bile deildir artk, bir teblicidir, yegne zellii de "Saf Mslman"
olarak kurgulanmasdr. Bundan sonra sinema seyircisine anlatabilecek, ken'dine ait bir hikayesi yoktur" (Maktav, 2005: 1005). Maktav'n saptad
slami duyarlkl filmlerin ablonik karakter yapsndan farkl olarak, inceleme
konusu olarak setiimiz "Takva" filminin "Saf Mslman" karakterinin ken-

44

dine ait bir hikayesi ve bu hikayenin geliimi iinde taycs olduu kolektif
kimlikle sorunlar olmutur.
Takva filmi, kendini Allah sevgisi ve dine adayan bir insann yksne
odaklanr. Bu film dier slami duyarlkl yaklaml filmlerden farkl olarak
iinde yaanlan sosyo-kltrel evrenin ematik olarak ne olduunu ve de nasl olmas gerektii konusunda didaktizm tuzana dmeksizin, kendini dine
adam, dindar bir insann kendi yaam dnyas iinde dnyay nasl anlamlandrdn ve gnmz kapitalist koullar iinde dt elikileri seyirciye
anlatmaktadr. Filme kar iki perspektifli eletiriler olmutur. Bunlardan birisi gericilie yol aan tarikatlar ho gstermekle eletirilmektedir, ikincisi ise
objektifmi gibi yaparken alttan alta oryantalist sylemle slam' ktlediidir.

"Takva" Filminde slam'n Temsili


"Takva" filmi Kuran- Kerimden alnm bir ayetle balar, ardndan herkesin uyuduu sabahn alaca karanlk saatinde ezan sesinin duyulduu yan yana
iki katl, cumbal, ahap evler grnr. Jenerik akarken orta yal sakall olan
filmin kahraman Muharrem (Erkan Can) ezan sesi arka fonda duyulurken yatandan kalkp alkanlktan kaynaklanan seri hareketlerle abdest alr, namaz
" klar ve tekrar yatana yatarak uyur. Bu eylemleri gerekletirdii mekan olan ahap evin duvarnda aile byklerinin eskimi resimleri asldr, eski geleneksel mobilyalar, kmr sobas, eski mermer lavabo ve kurna tipi musluk
. gibi eyalar onun dindar ve muhafazakarlna dair ilk ip ular vermektedir.
Jenerikten sonra gelen ilk sahnede lo aydnlatmann olduu yksek tavanl
tarihi bir binada olduu anlalan bir salona sakall siyah uzun cbbe ve siyah
takke giymi bir adam ak olan ar demir kapdan girer. Adamn elleri nnde birbirine balanm ekingen, ba ne eiktir, karsnda yanmakta olan yan yana iki minenin nnde ortada bir koltukta oturmu, sakall, siyah
uzun cbbe giymi, siyah takke takm, ban nnde ekmekte olduu tespihe emi, yannda bir baston bulunan yal adama yaklar fakat, rahatsz etmekten ekinen bir tavrla geri geri geldii yne doru ynelir. Yal adam
(Meray lgen) (daha sonra Yal adamn dergahn eyhi olduunu reniriz)
gzn tespihten ayrmayarak, dier adama gelmesini baba otoritesiyle "Gel
Rauf evladm" diyerek syler. Rauf (Gven Kra) yal adamn nne diz
ker, onun sa tarafnda eteini per. Yal adam bir eliyle onun ban yana
45

ittirip, sol yannda yerde serilmi olan postun zerine oturmas iin telkin eder. Rauf, postun stne diz st oturur, ellerini saygl bir ekilde dizlerinin
stne koyar, kaamak ekingen baklarla yal adama bakar. Yal adam elindeki tespihi iki elini birletirerek avularnn arasnda ovalar ve tespihi fleyerek yanna koyar. Rauf dininden ve imanndan phesi olmadn aklad bir adamn verecekleri ii yapabileceinden phesi vardr. Yal adam
onun bu ii yapabileceini u szlerle dile getirir:
Muharrem efendi genliinden beri buraya gelir, zikri aksattna hi ahit olmadm. Gnl ak, iman tamdr. Lakin ilmi zayftr. Allah herkesi eit eit yaratmtr her mahlkatn
bir hikmeti, her insann bir hizmeti vardr, onun gnl kaps ak Rauf Dnya ilerini yapmak iin zihin akl deil, kalp
akl gerekir. Zihin aklyla yaplan ilere eytan bulatrrsn. Sen ona yardmda kusur etme senin akln onun yapacaklarna yeter. O iini yaparken sen de ilmine iyice dal. imdi ona
sradanlnn sra d olduunu retmek lazm. Bu konuda da
ona en yakn arkada, bana da en byk yardmc sensin.
Yal adam sz bitince yerinden kalkmak isterken, Rauf'un uzanp yardm etmesini reddederek, bastonuna dayanarak oturduu koltuktan ayaa kalkar, yere diz ker. Postun stnde elleri dizlerinin stnde saygyla kenetlenmi, diz st bekleyen Rauf a "gel bakym gel pheni alym" diye seslenerek yanna arr. Rauf ayaa kalkmadan dizlerinin stnde yryerek yal adamn nnde durur. Yal adam alnn Rauf un alnna dayar, elleri birbirinin eline kenetlenir, Rauf tepkisiz beklerken yal adam dua etmektedir.
Filmin ilk birka dakikas filmin anlatsnn temelini oluturacak ikili kartlk yaplarn ina etmitir. Balangta ahap ev, ezan sesi, kahramann
abdest alp namaz klmas, dergahta eyh ve mridinin konumas domestik
alan ile kamusal alan, sevap ile gnah, yeni ile eski, bilgelik ile cehalet, otorite ile itaat gibi soyut kartlklarn somutlatrmn salama ilevini stlenir.
Filmin geriye kalan ksmnda eyh tarafndan seilen Muharrem, tarikatn
mali ilerini stlenir. Muharrem, Dede yadigr evde yaayan, eski bir handa
uval alp satan tccar Ali Bey'in (Settar Tannen) yannda babadan kalma
ii ile rzkn temin eden, kendi halinde mnzevi ve mtevaz bir hayat srerken aptesini, namazn ve yesi bulunduu derghn zikirlerini aksatmayan orta yal bir adamdr. Dnyalk endiesine dmeden, gece gndz ibadet ede46

rek, nefsi arzulardan uzak durmaktadr. Muharrem'in istemeden gerekletirdii tek gnah ise ryasnda bir kadnla devaml cinsel ilikiye girerek
boalmasdr. Bu ryalara kar Muharrem 'tvbe' kalkan ile hayatna devam
eder. Muharrem'in hayat dergha bal saysz mlknn kiralarn toplama,
tamir ilerini yaptrma ve derghn elektrik su faturalarn yatrma grevlerini
stlenmesi ile deimeye balar. Artk uvalc dkknnda tm esnafn sayg
ile itaat ettii eyh tarafndan onun iin patron Ali Bey'den derghn ilerini
yapmak zere leden sonralar izin alnmtr. Evinden dergha tanmtr.
Derghn zenginliinin ve dolaysyla bereketinin (pahal saat, kalem, tespih,
cep telefonu, laptop, takm elbiseler, lks araba ve ofr gibi) gstergelerini
tama grevi ona verilmitir. yerinde kendi patronu bile ona sayg gstermeye balam, daha nce Muharrem'in yapt ayak ilerini yaparak ona yardm edecek Muhittin (Erman Saban) adnda bir rak daha almtr. Muharrem
para ile balantl ilerle birlikte gelen prestij ve sorumlulukla kendi iinde elikiler yaamaya balar. Dergah'n kiralarn toplarken bir yanda dergah dkkanlarndan birinde dzenli kira deyen, fakat iki ien kiracy dkkandan
karmak istemesi, dier yanda hastalanarak yataa den kocasn ve kk ocuunu brakp temizlie gidemez duruma gelerek parasz kalm, kira
deyemeyen aresiz kalan kadna yardm etme istei eyh ve Rauf tarafndan
ho karlanmaz. Muharrem kira deyemeyen kadndan kira almazsa dergahta
parasz eitim gren fakir aile ocuklarndan birinin eitimine son verip, ailesine geri gnderme seimini yapmak zorunda kalacaktr. eyh kendi kzyla
evlendirmek ister Muharrem'i, fakat Muharrem eyh'in kz olduunu bilmeksizin, dergaha geli sebebinin evlenmek deil, "yz srmek" olduu gerekesiyle teklifi ret eder. Bu arada srekli hep ayn kadnla cinsel iliki kurduunu ryasnda grmesi, Muharrem'i tedirgin etmektedir. uvalc dkkannda da yanl hesap sonucu bir mteriye fazla fiyat syler ve bu yanl
telafi edemez. eyh'le konumak ister, ama eyh krk gn "halvet"*e girmitir
ve kimseyle grmesi mmkn deildir. Muharrem isel elikileriyle tek
bana mcadele etme durumunda kalrken, istemeden kazklad adam yannda baka arkadalaryla gelip ayn maldan tekrar almak ister. Zaten fazla
fiyat sylemi olmann vicdani skntsn atlatamayan Muharrem, uursuzca
dar kar, sokaklarda, arlarda dolar. Kapal arda bir kuyumcuda rTasavvufi anlamda halvet, Hak ile beraber 'olmak' eklinde tanmlanabilir. Gnln
Hak ile beraber olmas ve O'ndan baka hi bir eyi grmemesidir. Sofiyyede halvet
' ise, eyhin emir ve tensibi ile mridin karanlk ve dar bir hcreye ekilip ibadet, riyazet, murakabe, zikir ve fikirle vakit geirmesi yerinde kullanlan bir tabirdir.

47

yalarna giren kadn grr, takip eder, onun eyhin kz olduunu renir ve
dergahn kapsnda yamur altnda yere derek kendinden geer. Muharrem'in maddi ve manevi deerler arasndaki elikilerle ba edemeyerek hastalanmas dergahta eyh tarafndan "ermilik" olarak nitelendirilir. Filmin son
sahnesinde Muharrem yataa balanm uursuz yatmaktadr, eyhin kz da
onun bakmn stlenmitir.
"Takva"nn ikili kartlklar erevesinde yapsal zmlemesi her ne kadar filmdeki verilerden hareketle yaplacaksa da, slamiyet hakkndaki retilen dier mitler hakkndaki bilgilerimize de bamldr. Elbette filmin slamiyet'le ilgili tm mitlere gnderme yapmas beklenemez. kili kartlklar yaps drt temel guruba ayrlmtr. Birincisi, filmdeki somut gsterilen elerdir. kincisi, slamiyet'e ilikin elerdir. Bunlar birinci grubun elerine kltre zg anlamlar vermektedir. nc grup, evrensel ve dolaysyla doal
deerler sistemine ait olan deerleri iermektedir. Drdncs ise, film anlatmna anlamsal katk salayan temel sinemasal tekniklerin oluturduu kartlklardr: Filmin btnn de ise kltrel olarak derin biimde yaplandrlm temel kartlk, slam inanc ile kapitalist deerler arasndadr. Bu kartlklardan tretilen anlamlar Mslman dou toplumlarna zg anlamlardr:

Domestik alan / Kamusal alan


Kadn / Erkek
eyh / Mrit
Taht / Post
Tarikat / Birey
Dini Ayin / Seks
veren / i
Trk paras / Dolar
Bekar / Evli
Dini kyafet / Modern kyafet
Bilgi / Cehalet
Yeni / Eski
Zengin / Yoksul
Muhafazakr / Modern
Gnah / Sevap
Rya / Gerek
Helal / Haram
48

Hakl / Haksz
Gnll / Grevli
Ermek / Ermemek
Maddi / Manevi
lm / Yaam
Drst / Sahtekr
Sava / Bar
insanlk / Zalimlik
yi / kt
Alt a / st a
Doal aydnlatma / Yapay aydnlatma
SLAM NANCI / KAPTALST DEERLER
"Takva" nn ikili kartlk emasnda birinci gurubun yorumu ikonik olarak
kendi nesnesiyle benzerlik ilikisinden kaynaklanmaktadr. kinci gruptakiler
ise, kltre zg deerler iinde alglanarak doallatnlmaya allan deerlerdir. nc grup ise kltrel olmakla birlikte, kltr yerine doann bir
paras olarak doalatrlmtr. Kltrel olann numunesi olarak filmin iindeki ikili kartlklar soyutu somutun, kltreli doaln iine temellendirirler.
"Biz anlatdaki nesnelerin, insanlarn ve olaylarn (bilinli olmasa da) ne anlama geldiklerini biliriz ve anlatdan aldmz hazlarm nemli bir blm,
bildiimiz eylerin iine dahil edildikleri yapnn (ve dolaysyla anlam sisteminin) farknda olmamzdan kaynaklanmaktadr. yleyse yapda, somut ile
SPyut, yzey ile derinlik arasnda gidip gelen srekli bir iki ynl hareket sz
konusudur. Bu tm mitsel anlatlarn bir zelliidir" (Fiske, 1996: 165). Bu
balamda miti okumak toplumsal deerleri okumaktr. Aada Trk toplumunun temel kartln (slam inanc ile batl kapitalist deerler) oluturan
anlamlar "Takva" filminde ikili kartlklar erevesinde aratracaz.

&

is Domestik alan / Kamusal alan: Filmin banda Muharrem'in domestik


iteni dededen kalma ahap evidir. Kamusal alan ise alt uvalc dkkn
yesi bulunduu dergahtr. Muharrem iin domestik alan yemek yenen,
Ulunan, erotik rya grlen ve en nemlisi ibadet edilen yerdir. Kamusal a||mda ise babadan devralnan ite ykselme hrs ya da hibir maddi kar gjlfctaeksizin, kanaatkar olarak almaktadr. Sosyalleme asndan tek yapM> dergahta aksatmadan devam ettii toplu ibadet ve zikirlere katlmaktr. Bu
49

sayede tand bir evresi vardr. Daha sonra eyh tarafndan fark edilerek,
dergahn kira toplama ileriyle vazifelendirildikten sonra dergaha tanr.
Bundan sonra dergah Muharrem iin hem kamusal hem de domestik alan olmutur. Dergah kamusal alan olarak toplanan kiralarn, denen faturalarn hesabnn verildii ticari iletmeyken, domestik alan olarak yine yemek yenen,
erotik rya grlen ve ibadet edilen yerdir. Bu balamda dergah Muharrem'e
ikili bir perspektif kazandrmtr. Bir yanda dini deerleri domestik alan ile
snrlanamazken, dier yandan kamusal alanda kapitalist deerlerin farkndal sreci balamtr. Zira Muharrem balangta kendi yaltlm dnyasnda (hi evlenmemi, ailesi lm, dededen kalma evde kira demeden yaamakta, yine i bulmak gibi sorunu olmadan babasnn iini devralm v.s.)
iinde yaad toplumun beeri ilikilerinin sorumluluklarn tamak durumunda kalmad dnemlerde hem kamusal alanda hem de domestik alanda
inancnn gereklerini yerine getirmekte sorunsuzdur. Dergah'm ona ykledii
sorumluk sayesinde kendi kabuundan kmak durumunda kalm ve dergahn
her ne kadar manevi adan dini bir misyon stlense de, maddi adan ayakta
kalmasnn kapitalist deerlerle mmkn olduunu grmtr. Bylece Muharrem'in balangta hem kamusal alannda hem de domestik alannda yaamaya alt dini deerler, kapitalist ilikilerin egemen olduu kamusal dnyaya katlmyla sarslmak durumunda kalmtr.
Kadn / Erkek: Kadn ve erkek kartl filmin kahraman Muharrem'in
kar cinse kar eylemlerinde aa kar. Muharrem evli deildir, evlenmek
gibi de bir niyeti yoktur. Kar cins onun ryalarnda cinsel tatmin aracn stlenendir. Baka bir deyile kadn ncelikle ryalarnda cinsel iliki kurduu
cinsel haz nesnesidir. Ayrca bu kadn olduka frapan, makyajl, sa ak modern olandr. Kamusal hayatta ise Muharrem kadn cinsiyeti ile olduka mesafeli yaamaya dikkat etmektedir. rnein, Muharrem dolmuta yanma oturan
ba ak modern kadna demekten titizlikle saknr. Yine filmin sonlarna
doru baka bir sahnede Muharrem binmek istedii bir taksiden yine ak bir
kadn indii iin binmekten vaz geer. Muharrem iin modern kadn maaza
vitrinlerini ssleyen cansz plak mankenlere benzer bir biimde ak sak
ve cinsel haz nesnesidir. Yine filmin baka bir sahnesinde Muharrem ryasnda modern spor giysiler iinde yan plak elbiseler giydirilmi cansz mankenlerin arasndan ilerleyerek pencere kenarnda dekolte giyimli, makyajl kadnla cinsel iliki kurar. Baka bir ryasnda ise yine kadn ayn zamanda eytan
rol stlenerek kendi bedeninin cinsel cazibesini kullanarak Muharrem'in
50

gerek hayatta inanlarna ters olduu iin asla imeyi kabul etmeyecei ikiyi kendi gbek ukuruna dkerek iirendir. Baka bir deyile Muharremin
bastrlm duygular ve arzulan ryada da vurur. Bu ayn zamanda "Yasak
Elma" prototipine de bir gndermedir. Modern kadn ve para olgusu da insan
batan karc eytann aralar olarak zde bir biimde gsterilir. Filmde
kadn erkek ikili kartl ayn zamanda modern ve dindar kadn ikili kartln da iinde barndrmaktadr. Dindar kadnlar balar kapal uzun, bol
elbiseler iinde dergahta erkeklerden ayr bir blmede oturarak erkeklerin zikir yapmasn izlemektedir. Bu balamda zikir araclyla ibadet etmede asl
aktrler erkek cinsiyetidir. Kapal kadnlarda babaya ve evlenilecek erkee
kar kusursuz bir itaatle hizmet etme, doallatrlm bir terbiye biimi olarak kadnlarn davranlarnda iselletirilmi olarak yansr. Baba figr olan
eyh'e kz da tarikatn mritlerine benzer bir biimde mutlak bir itaat ve sayg iinde davranmaktadr. eyh kznn itaatinden ve saygsndan o kadar emindir ki kznn kendi setii bir adamla evlenecei konusunda hi tereddd
yoktur. Filmde artc olan ise Muharrem'i ryalarnda batan karan kadn,
eyh'in kapal giysiler iinde dergaha gidip gelirken grlen, fazla dikkat edilmeyen, fakat nedense bilin altnda ryalarn kkrtc erotik kadnna dnendir.
eyh / Mrit: Manevi bir hiyerari iinde eyh mutlak otorite sahibidir,
mrit ise mutlak sadakat gstererek itaat edendir. Bu itaat ve sadakatin en belirgin gstergesi de Rauf un eyh'in huzuruna ktnda diz kp onun eteini kez pmesidir. Baka bir deyile hiyerari ast, st ilikisi balamnda
mutlak itaat anlay zerine kurulmutur. eyh tekamln st noktasna varm, bilgili, yal, tecrbeli, hep gl ve kontroll karizmatik lider kiilii
sembolize etmektedir. Mritler eyhe gre cahil, sadakat, karar ve talimatlara
fetirisiz uyum gsterendir. rnein filmin banda Rauf, eyh'in tarikatn
mali ilerini yrtmesi iin Muharrem'i semesini kendi iinden onaylamadfen her ne kadar aa vurmaya alsa da yine de eyh'e mutlak itaat ilkesine uyum gstererek onun kararn desteklemek durumunda kalr. Muharrem
ise kendinden stn grd ve sayg duyduu eyh'le gz temas kurmaktan
ekinmekte ya da tedirgin, kaamak olarak gz temas kurmaktadr. Tarikatn
%esi olmad halde Muharrem'in patronu Ali Bey'in de eyh'in karsnda
% g ve hrmet gstermesi, eyh'in tarikat dnda da tannm ve g sahibi
ri olduunu gstermektedir. eyhi gren herkes onun karsnda ellerini nerinde birbirine balayarak, balarn aa eerler. Bu duru otoriteye kar
51

sayg, ezik ve uysallk olarak yorumlanabilir. Muharrem eyh'in avu iini


per. eyh'in i yerine gelmesiyle Ali Bey iyerinin bereketinin artacan
syler. Yine Fatih Cami'sine giderken en nde yryen eyh'in arkasnda
Rauf onuni arkasndan da Ali Bey ve Muharrem yrmektedir. eyh Muharrem'e "arkada kalma" diye seslenerek, kendi arkasnda yryen Rauf un yanma arr. Muharrem hiyerarik sralamada patronu Ali Bey'i gemi, camide namaz srasnda da en nde eyh ve Rauf ile birlikte saf tutarken, Ali
Bey arkada kalmtr. Namaz sonras bu stat deiikliini fark eden Ali Bey,
Muharrem'e "Muharrem Efendi" demeye balar. Ancak henz bu stat deiikliine alamayan Muharrem bu nitelendirmeyi kabul etmez, ona duyduu
minneti "siz benim veli nimetimizsiniz" diyerek dile getirir. Beden dili asndan barol oyuncusu Muharrem'in omuzlan hafif kalkk ba ne doru dk, elleri ie doru kapal, iki eli nnde birbirine balayarak bir eli dier elinden destek almaktadr. Muharrem'in beden dili onun uysal, itaatkr ve tedirgin grnmne katk salamaktadr. eyh'in ba ise yukar doru kalkk
olmas z gven ve otoritesini gstermektedir. eyh genelde dierlerinden
yksek bir koltukta oturmakta, yannda oturanlara dnerek konumamakta,
dz oturu pozisyonunu bozmayarak el kol hareketlerini konuya uygun aklayc ekilde kullanmaktadr.
Taht / Post: Bu kartlk tarikat iindeki hiyerarik dzenin gstergelerinden biridir. Ortada konumlanan tahtta yani yksek konumda eyh oturmakta,
onun iki yannda yere serilmi postlarda manevi olarak eyh'den daha alt konumda olan mritler diz st elleri dizlerinin stnde, balar nlerine eilmi, saygl oturmaktadr.
Dini Ayin / Sek: Dini ayin olarak zikir, tasavvufi olarak Allah akyla dolu dnyevi dncelerden annma ve Allah'tan bakasn unutup, Allah ak ile
btnleme cabas olarak tanmlanr. Filmde dergahta yaplan zikir treni ortada oturan ve zikri yneten kiinin dua okumasyla balar. Zikri ynetenin etrafnda diz st oturmu ellerini dizlerine koymu farkl yalardan bir grup
erkek, ynetenin tempo tutmasyla ilahiler eliinde giderek artan bir ritimle,
gzleri kapal, bedenlerini ne doru saa sola kendilerinden geercesine sallamaktadr. Bu grntlerin arkasndan filmin kahraman Muharrem ile bir
kadnnn sonradan rya olduunu anladmz cinsel iliki kurduu sahneye
geilir. Arka arkaya gelen bu iki sahnede zikir manevi ak simgelerken, dieri dnyevi bedensel ak simgelemektedir. Ayn zamanda zikir ibadet etme
52

biimiyken, seks her seferinde tvbe edilmesi gereken gnah olarak temsil edilmektedir. Zikir ruhsal olarak tanryla btnleme arzusuyken, cinsel iliki
jki cinsin dnyevi bedensel birleme arzusudur. Filmde aka dair bu iki btnleme biiminin de ortak zellii hayali olmasdr, zira ikisinde de somut
olarak yaanmlk yoktur.
veren / i: Filmde alanlar iverene kar sayg ve itaatkar bir tutum
sergilerken, iveren ise "velinimet" olarak manevi baba rol stlenmektedir.
Trk paras/ Dolar: "Takva" da birka sahnede Trk paras yerine dolar
kullanm, lkedeki ekonomik istikrarszlk ve yksek enflasyon dolaysyla
lke parasnn kredibilitesinin dklnn belirtileri hakknda referanslar
vermektedir. rnein Muharrem uvalc dkkannda yanl hesaplama sonucu
bir mteriden fazla para alr ve parann Trk liras yerine dolar olduu grlmektedir. Yine Muharrem, ryasnda kadnla seviirken stlerinden kt
dolarlar dklmektedir. Kapal arda bir kuyumcuda al veri yapan, sonradan eyhin kz olduunu anlayacamz kadn al veri yaptktan sonra demeyi sarrafa dolarla yapmaktadr.
ti Bekar / Evli: Filmin ba kahraman Muharrem hi evlenmemitir ve kar
cinse kar cinsel drtleri ryalar araclyla aa kmaktadr. Kendisine
dergahta eyh'in yardmcs Rauf aracl ile eyhin kzyla olduu aklan-makszn evlilik nerildiinde "biz buraya yz srmeye geldik, evlenmeye de'il" diyerek ret eder. Muharrem'e evlilik nerisini ileten Rauf iin evlilik, bedenin ihtiyacn giderme ve zinaya dmemek iin helaldir. Muharrem iin
nu ryalar araclyla rahatsz eden cinsel drtlerine ramen, evlilik dine
ibadete kendini adamakta feragat edilmesi gereken bir olgudur.
Dini kyafet / Modern kyafet "Takva"da dini kyafet olarak cbbe ve
takke dergah iinde eyh tarafndan kendine zg giyilirken, mritler tek tip
giyinmektedir. Cbbe ve takke giyim asndan dindarln ve dindarlkta belli
seviyeye ulamln simgesel gstergesidir. Zira Muharrem, eyh tarafndan
dergah'm mali ilerinde grevlendirildikten sonra sradan mritlikten daha st
bir seviyeye kmtr ve kendisine dergahta zikir esnasnda giymesi iin Rauf
"^rafndan verilen takke ve cbbeyi pp alnna koyarak giysinin manevi delerine kar saygsn ifade eder. Modernliin simgesi takm elbise ise dini eylemlerin sz konusu olamayaca kamusal alanda dergahn mali ilerini takip
53

etmesi srsnda giymesi iin yine Rauf tarafndan Muharrem'e verilir. Birisi
dinsel manevi dnyaya aitken, dieri maddi ilikilerin hakim olduu batl kapitalist kamusal dnyasnn giysisidir. Filmde kadnlar asndan modern ve
dindar olmak zere iki farkl tarzda giyinen kadn tipi vardr. Dini arml
kyafet olarak kadnlar bileklerine kadar uzun bol giysiler ve sadece yz grnecek biimde salarn tamamyla rten giyim tarz iindedir. Modern kadn giysisi ise dekolte ve ba aktr.
Tarikat / Birey: Genel olarak tarikat tanm altnda manevi bir kurtulu
yolu arama, tasavvuf ve tarikat geleneine bal olarak, zikir, rabta* gibi unsurlarla hareket etme sz konusudur. Ayn zamanda Kuran', dini, manevi deerleri retmeyi amalayan bir eitim kurumu, dini duygulan yaama, sosyal
snma, yardmlama gibi toplumsal ilevleri de yerine getiren, yelerin balaryla gelirini temin eden din eksenli bir toplumsal oluumdur. Filmde tarikat iinde zikir esnasnda ayr bir blmede her ne kadar kadnlar grlse de
daha ok bir erkek cemaatidir. Tarikat olgusunun bireyle dt eliki filmde, Muharrem'in dinin manevi deerlerini yaama mekan olarak grd
dergahn maddi yzn kefetmesiyle olumaktadr. Dergah Muharrem iin
kap tokman kere pt kutsal bir mekandr. Muharrem'in bunalmlarnn ve elikilerinin temel meselesi, mensubu olduu tarikatn kapitalist anlaya uygun kar ve kazan anlayyla yzlemesinden sonra artmtr. Oysa
ondan beklenen akln kullanmadan sadece paralan toplamasdr, Muharrem
ise kendi deerleriyle karlat elikiler karsnda akl yrtmeye balamtr. rnein Muharrem tarikatn mlklerinin kiralarn toplarken kirasn
dzenli deyen fakat ikindi vakti iki ien kiracy dkkandan karmak isterken, yine kirasn deyemez duruma dm fakir bir aileden kira almayarak
ya da dergah yelerinden toplanan zekat ve fitrelerden bu aileye yardm etmek
istemitir. Fakat Muharrem'in bu istekleri kendi yeleri iinde dayanma ncelikliliine dayanan bir iletme olarak ticari adan eyh ve onun yardmcs
Rauf tarafndan olumlu karlanmaz. Ayn zamanda tarikat kendi mensuplar
iinde dayanmaya ncelik vermekte, kirada olan mlklerin tamiri sradan bir
tamirci yerine yine ye olan bir tamirci tarafndan yaplmak durumundadr.

* Rabta: kiisel olarak, uygun bulunan herhangi bir zamanda dua ve istifarlarla, dnyevi dnceleri atarak, bir tefekkr ve tasavvur haline girerek gnln Allah'a balanmas eklinde gereklemektedir. Ayrntl bilgi iin bknz: Aydn, Mustafa (2005)
"Sleymanclk", Modern Trkiye'de Siyasi Dnce, Cilt:6, letiim Yaynlar, stanbul.

54

Muharrem yine herkesin sra bekledii elektrik, su faturas yatrma kuyruklarnda tarikatn nfusu sayesinde sra beklemeden kendisine ayrcalk tannmasndan rahatsz olur, bunu "kul hakk" olarak grr. Herkes iin eit olmas
gereken dinin evrensel ahlaki ve manevi deerlerine inanm bir insan olarak
Muharrem'in dnceleri ya da benimsedii deerlerle, tarikat yesi olmann
ncelikleri elikilidir. Bu balamda birey hiyerarik ilikilerin dayatt koulsuz itaat emberi iinde kendi yaam deneyimlerinden kaynaklanan elikileriyle ksz kalmakta ve ruhsal bunalma girmektedir.
Bilgi / Cahillik: Bilgelik, ilmi tam, yani baka bir deyile dini bilgileri
kuvvetli, zgvenli, sakin, huzurlu, doru kararlar alabilme yetisi olan, evresinde gven ve sayg uyandran, nefsini terbiye etmesini (krk gn bir odada
tek bana inzivaya ekilerek) bilen, kendinden emin olma hali ile eyh'in
bnyesinde temsil edilir. Cehalet ise, Tarikatn mritlerinden olan Rauf ve
Muharrem'in bnyesinde kendinden emin olmayan, eyhe akl danan, saygl, itaatkar, ibadet eden olarak temsil edilir. eyh, Muharrem'in cehaletini
"gnl ak, iman tam, lakin ilmi zayf' olarak tanmlamaktadr.
s

' Yeni / Eski: Muharrem eski cumbal bir evde yaamaktadr. Yine dergahn
olduu bina da tarihi bir yapdr. Filmde kahramann ibadet etme, barnma gilt kiisel ve manevi dnyasn simgeleyen mekanlar eski tarihi yaplarken,
Ijnaddi dnyaya ait yaplar yksek katl apartmanlar, alveri merkezleridir.
Muharrem'in babadan kalma i yeri ise hem maddi hem de manevi unsurlar
r arada barndran ara bir kategoridedir. uvalc dkkan yine tarihi bir binadadr, fakat bu i kapitalist dnyann rekabet ortamnn arlnn hissediledii, geleneksel babadan oula iin aktarld, hatr gnl ilerinin geerliliini kaybetmedii ilikilerle gsterilir.

Zenginlik (bereket) / Yoksulluk: Filmde zenginlik, tarikatn bereketinin


jyani mal varl ve gelirlerinin gstergesi olarak tanmlanr. Bu gstergelerin
vpahal saat, kalem, tespih, cep telefonu, dizst bilgisayar, takm elbiseler,
"tiks
araba ve ofr gibi) taycs da Muharrem'dir. Muharrem kendisinin bu
^enginlik gstergelerini Dergahn en st seviyede temsilcisi olan eyh tarafndan temsil edilmemesini yadrgar. Rauf ona "Bahemizin halinden baharcm kyasla" diyerek maddi zenginliklerin gelip geici ve emaneten verildiini aklar. eyh ve onun temsil ettii inanca gre nemli olan maddi zenginlikten ziyade ilim irfan sahibi olarak kalc olan gnl zenginliidir. Mu55

harrem'e verilen saat, tespih, ve kalem simgesel olarak kapitalist deerlerle


dini deerlerin rtmesinin gstergesidir. Saat kapitalist dzende zamann
nemi, kalem i gc, tespih de Allah'a olan balln devam ettirilmesi gerektiini hatrlatc simgesel nesnelerdir. Muharrem ayn zamanda zenginliin
gstergeleri olan bu nesneleri tarken kendi grntsnn buna uygun dmesi balamnda sakaln keserek daha modern ve bakml bir grnm kazanmtr. Artk geleneksel muhafazakar olmaya dair sakall grnm terk edilerek daha modern bir yz tra tercih edilmitir. Ayn zamanda sakalla
simgelenen muhafazakarlk ve dindarlk daha fakir ve kanaatkarlkla temsil
edilirken, maddi zenginlik daha modern grnmle temsil edilmektedir. Yoksulluk ise maddi yardma muhta, ailesinin geimini salayp kirasn deyemeyen aile, lkenin farkl blgelerinden gelerek dergahta eitilen ksz, yetim, ailesi biare ocuklar, sokakta dilenci kadn, uvalc dkkannda Muharrem'e yrdm etmesi iin alnan Muhiddin'in para yardm toplamaya alt
Kosava'da savan ykmn yaam yaknlardr.
Muhafazakar / Modern: "Takva" da geleneksellik ve muhafazakarlk
erevesinde aa kan, douya ait olan dini deerlerdir. Filmin kahraman
Muharrem babasndan kalan ahap ev ve i ile atadan kalma geleneksel yaantsn herkesin birbirini tanyp selam verdii bir dergaha yelikle birlikte
srdrmektedir. badetini eksiksiz yerine getirmenin yan sra bir dergaha ye
olarak sayg ve itaate dayanan geleneklerinin de sk takipisi olmutur. Muharrem kadna kar, kadn ve erkein birbirinden tecrit olmasna ynelik dnce ve davran biimleriyle muhafazakardr. Batl modern deerler ve unsurlar ise para kazanmann insani deerlerden daha n planda tutulduu, kadnlarn cinsel haz nesnesi olarak dekolte giyimli ve erkekten saknmasz tavrlar, yksek apartmanlar, lks alveri merkezleri, birbirine yabanclaan
ve birbirini tanmayan insanlarn oluturduu kalabalk caddelerdir.
Gnah / Sevap: "Takva" da gnah olarak tanmlanan olgularn banda
ryada bir kadnla cinsel ilikiye girmek ve iki imektir. Balangta eyh,
Muharrem' e maddi imkanlar salayacak grevi verirken onun "zihin aklnda sz konusu olabilecek maddi olanaklar kendi kan ynnde kullanma yetisinin olmadn dnmtr. Ona gre Muharrem kalp gz ak
bir insandr ve maddi zenginlikler onu kolay kolay deitiremeyecektir. Zira
eyh'in telkiniyle Muharrem bilir ki Allah her yerdedir, bu dnyann nimetlerine kendini kaptnp gnah ilerse, Allah onu mutlaka grecektir. Aynca eyh
56

kendi gnahlarndan arnmak iin krk gn halvete girmitir, Muharrem onunla sorunlar hakknda acil grmek istemektedir, bu isteini Rauf'a eyh'in
"btn gnahn ben alsam" da onunla grsem olmaz m diye sorar. Rauf
ise byle bir mdahalenin imkansz olduunu syler. Filmde baka bir gnahla ilgili yaklam biimi ise, Muharrem'in dergahn ileriyle grevlendirilerek
itibar kazandktan sonra patronu Ali Bey'in ona eskisi gibi ay syletmenin
gnah olup olmayaca konusunda pheye dmesidir. Zira krk yllk rak
birden dergahta nemli bir adam olmutur. Yine gnah olgusu Muharrem'e
uvalc dkkannda yardmc olarak alnan Muhittin'in selam vermeden onunla direk konumaya balamasn; "nce Allah'n selamn ver olum gnahtr" szleriyle karlar. Kosova'da savata yaknlar ve ocuklarn ldn gren Muhittin; "Hepsi de Allah'tan yardm istedi, kendi kanmzla yzlerimizi ykattlar. Nerdeydi?" diye Allah'a isyankar konumas karsnda
Muharrem ona tokat atarak cevap verir:
"Sus (tokat atar). Gnaha girme beni de gnaha sokma (birka
tokat daha atar), imdi gebertirim seni sus. Sana ev verdik, i
verdik, yatacak yer verdik, sen hala isyan ediyorsun sus. Gebertirim seni sus. Sadece gle ve dikenine kretmek yeterli deil,
kul gl olmadan da kredendir... Gnahn irkin olmayan tek
yan ona edilen tvbedir. Tvbe et beni de yabana atma".
Filmdeki bu diyaloglarda Muharrem ve temsil ettii dergah dinsel adan
kendilerini Allah ile kul arasnda bilirkii olarak konumlandrmayla gnah olgusunu tanmlayp tepkisel davranmaktadr. Filmde sevap olgusu Allah'n her
yerde olduunu bilerek davranma, ibadet etme, fitre ve zekat verme, dergahn
ats altnda yardma ihtiyac olanlara yardm etmek ve ilenen gnahlara
tcar tvbe edip ibadet etmektir. rnein Muharrem mterisinden ald haksz paray dergaha sokamaz, gnahn oraya yaktramaz ve evine gtrp
saklar. Bu gnahtan ancak Allah'a snp ibadet ederek kurtulabilir.
Helal / Haram: Filmde Rauf tarafndan dile getirilen dergah anlayna
gre bir kiinin evlenmesi bedenin ihtiyacn giderme ve zinaya dmemek iin helal bir olgudur. Yine uvalc dkkannn sahibi tccar Ali Bey'e gre
bir kii fitre ve zekatn veriyorsa hakszda olsa fazla para kazanmasnn bir
Sakncas yoktur ve helaldir. Muharrem ise yanl hesap sonucu haksz kazanc haram para olarak grr ve bu paray kutsal bir mekan olarak grd
57

dergaha gtrmez, kendi evine pimanlk ve znt iinde saklar. Yine Muharrem bankalarda sra beklemek ya da srada bekleyen insanlarn nne
gemeyi nleyici bir zm olarak faturalar banka talimatyla deme dncesi Rauf tarafndan banka faizi haram olduu gerekesiyle reddedilir. Muharrem ise bankada sra bekleyen insanlarn nne getii iin "kul hakk" yediini dnmekte ve bu kendi dini inancna gre haramdr. Bu konudaki duyduu rahatszl dile getirdiinde eyh ve Rauf tarafndan dergaha hizmet de
Allah'a hizmet etmenin bir paras ve bu balamda onun zamannn kymetli
olduu telkin edilir. Sonuta Muharrem haram olarak grd olgular istemese de kabullenmek durumunda kalr.
Rya / Gerek: Filmin kahraman Muharrem sk sk rya grmektedir ve
bu ryalar cinsel fanteziler, para, iki gibi gnah olana dair gstergelerle kodlanmaktadr. Hem ryada, hem de iinde yaad gerek dnyada kapitalist
deerler ve gstergeler Muharrem'in kendi nefsini kontroln kaybetmesine
neden olan eytani olgulardr. eyh ise bir ryasnda Muharrem'in Allah tarafndan kendisine dergaha hizmet etmek iin gnderilmi bir hediye olarak
mjdelendiini syler. Bu balamda rya ilahi bir boyut zerinden gerekle ilikiye gemenin bir aracdr ve insana balanm bir aydnlanma andr.
Hakl / Haksz: "Takva"nn ykledii dnyada her zaman hiyerarik ilikilere gre st seviyede (eyh, veren v.b.) bulunan, doal olarak daima en
doru karar verme yetisine sahip ve hakl olandr. Bu balamda daima eyh
mritlerine, eyh'in yardmcs Rauf, Muharrem'e, iveren Ali Bey, Muharrem'e, Muharrem yardmcs Muhittin'e gre daima hakl konumdadr.
Gnll / Grevli: Dergah yelii ve dergaha yardm etme gnlllk esasma dayanan bir olgudur, fakat bu gnlllk esasna dayanan kuruluun
idaresi Allah tarafndan kullarna emaneten verilen bir grev olarak tanmlanr. Zira dergah insanlara i vermekle, eitmekle, beslemekle insanla hizmet
etmektedir. Yine Kosova sava madurlar iin dergahdan bamsz, gnll
olarak yardm etme ve yardm toplama iini gnll olarak Muhittin grev edinmitir.
Ermek / Ermemek: "Takva" nn sonunda kahraman dini deerleri ve kapitalist deerler arasndaki elikilerin stesinden gelemeyerek ruhsal bunalma der. Onun bu bunalm eyh tarafnda ermilik ile ermemilik arasda
58

kalma olarak deerlendirilir. Onu bu dnceye evke eden ise Muharrem' in


dergaha bir hediye olduu ryasnda mjdelenmi olmasdr. eyh, Muharrem'e evlenmesi iin kzn teklif etmi, fakat Muharrem eyh'in kzyla evlenmeyi ret edecek kadar kendini tamamyla dine, dolaysyla dergaha hizmete
adam birisidir. Muharrem onun bu deerlendirmesini sessiz, gzyalaryla
dinler. Filmin son sahnesi Muharrem'in bakma muhta bir biimde yataa
dm halde grrz. Bu bir taraftan Muharrem'in kendisine yklenmeye allan manevi deerin altnda ezilmilii olarak yorumlamak mmknken, dier taraftan gerekten inanan ve dinin gereklerini yapmaya alan bir insann
jnodern kapitalist koullarn hakim olduu dnyada salkl bir insan olarak
yaam baarsnn imkansz olduuna dair gnderme olarak da okunabilir.
Maddi / Manevi: Maddi ve manevi adan dergah ve onun temsilcisi eyh
ikili bir ilev tamaktadr. Bir yandan eyh insanlara Allah yolunda klavuzluk yapan, hakikatin ve saf iyiliin temsilcisi olarak kutsal adna fikirlerini
yleyip iyilie tevik edici olarak manevi lider konumundadr. Dier yandan
ise dergah maddi sorumluluklar olan bir iletme ve bu iletmenin kapitalist
anlaya uyum salayan idarecisi olarak eyh, dnyevi unsurlar da kendi
bnyesinde barndrmaktadr. Ayn zamanda bakentten gelen nemli misal l e r iin rutin dnda zikir dzenlenmesi dergahn iktidarla ili dlln ipulann vermektedir. Muharrem'in eliki yaamasnn temel nedenlerinden
piri de birbiriyle taban tabana ztlklar tayan kapitalist anlayla slami yaam anlaynn rttrlme biimlerini grmesinden kaynaklanmaktadr.
N lm / Yaam: Filmin kahraman Muharrem lmden sonra yaayacana
nand dnya ya hazrlanmak iin yaad dnyada dinin gereklerine gre
davranlarn kontrol altna almaya almakta ve lm korkusuyla yaad
Jjayat ekillendirir. badetini eksiksiz yapar, yalandan, ikiden, kadndan ksacas haram olarak niteledii olgulardan uzak durmaya alr, istemi dnda
iledii gnahlar iin tvbe eder. Adeta bu dnya lmden sonraki dnya iin
yaanmas gereken yerdir, fakat iinde yaad kapitalist ilikilerin hakim oljjiuu dnya onun bu ideali gerekletirmesine olanak vermez,
f.
i) Drst / Sahtekar: Muharrem uvalc dkkannda yanl hesap sonucu bir
Mterisinden fazla para alr ve patronuna ald paray doru sylemeyerek
jbir ksmn kendine ayrr. Bu balamda Muharrem hem patronuna hem de
teteriye drst davranmaz. Muharrem'in kendisinden haksz kazan sala-

59

d mteri ise byk olaslkla Muharrem'in tarikattaki evresinden yarar


lanma ya da onun araclyla tarikatn ticari zincirine girme ya da kara para
aklama gibi karsal niyetle yaknlk kurmaya almaktadr. Mteri bu nil
yetini "Sizinle tanabilmek bile benim iin byk bir ihsan Muharrem Efend
uval iin latifesi nemli olan sizinle tanp hasbhal etmek" szleriyle ifadef
eder. Mteri iin uval satn almann Muharrem ile yaknlk kurmak iin bil
gereke olduunu anlarz. Zira tarikattaki konumu nedeniyle Muharrem'in
evresi genilemitir. Belediyeye st aranmadan girer, belediye bakan ild
direk grebilmektedir. Tarikatn dar ile ticari balantsn salayan bir
numaral adamna dnmtr. Bu anlamda ona kar iin yaklaan mteri
de drst deildir. Tm bunlara ramen Muharrem kendi inancna gre sahtekarlk yaptnn bilincindedir ve harama el uzatt iin piman olmutur. Patron Ali Bey ise bu sattan memnundur ve "Mslmanlkta frsatlar deerlendirmek gerektiini, stelik de fitre ve zektn dediini syleyerek ne kazandksa helalimdir" der. Bylece Muharrem'in istemeden de olsa yapt
sahtekarlk Ali Bey tarafndan hafifletici sebep olarak fitre ve zekat gereke
gstererek drst ve hakl bir eylemmi gibi yorumlanr.
Sava / Bar: "Takva"da sava olgusu Kosova sava ile gndeme gelmektedir. uvalc dkkanna Muharrem'e yardm etmesi iin ie alman yeni
rak Muhittin Kosovaldr ve oradaki savan vahetini grmtr. Muhittin,
Kosava'da sava maduru yaknlar iin para yardm toplamaktadr, onun bu
abas Muharrem tarafndan olumlu karlanmaz. Zira Muharrem'e gre artk
Muhittin Trkiyeli olmutur, onun lkesi burasdr ve ona verilen ev ve ie
kretmelidir. Muharrem, sava madurlar iin maddi yardmdan ziyade manevi yardmn daha nemli olduunu dnmektedir ve bu dncesini "gavurun zulmnden kurtarmak iin, sizleri kurtarmak iin ka gece ben dya ettim biliyor musun sen ?" sorusuyla dile getirir. Bu soru ayn zamanda onun aklamasn ikna edici bulmayan, fakat hiyerarik olarak kendinden daha alt
konumda alan Muhittin'e kar kendini hakllatrma cabas iinde sorulur.
Fakat Muhittin iin savata kadn erkek ocuk demeden insanlarn kan akarken, bar ortamnda yaayan Muharrem'in savan dehetini yaam insanlara somut yardmdan ziyade manevi destein nemini savunmas ikna edici
olmaktan uzaktr. Muharrem kendi grn savunmaya "hayr da er de Allah'tandr" szyle devam eder ve bu balamda ona gre hastalara ifa, llere rahmet dilemekten baka alternatif yoktur. Cevapsz sorulan insann kendine sormas ok anlaml deildir onun iin. Bu balamda filmin kahraman
60

kaderci bir yaklamla iinde bulunduu dnyadaki olumsuzluklar sorgulamakszn kabul etmeye eilimlidir. Filmde yine sava kavram ironik bir biimde Muharrem'in alt handa cay oca ileten gen adam tarafndan
kullanlr. Muhittin bu ay oca ileten adamdan da sava madurlar iin para ister, fakat adam "Bizde savatayz be olum, ekmek sava" diyerek, geinmek iin para kazanmaya dair ekonomik zorluklara gnderme yaparak,
Muhittin'in yardm talebini reddeder.
nsanlk / Zalimlik: Zalimlik Kosova'da Mslmanlarn ocuk, gen, kadn, yal demeden katledilmelerinin Muhittin tarafndan dile getirilmesidir.
Bunun kart insanlk olarak da bu sava madurlarna Muhittin araclyla
para toplanmas ve yardm abasdr. Muhittin'in bu abas i yeri evresinde
bata Muharrem olmak zere fazla ilgi grmez. Zira Muarrem'e gre Muhittin'e yatacak yer, i vererek insanlk yaplmtr. Muhittin kendisine yaplan
bu insanln deerini bilmeli ona kucak ap barnmasn salayan bu lkeyi
gemiini unutarak vatan olarak grmelidir.
yi / Kt: Muharrem iyi insan olamaya dair kendi yaam tecrbesini yle aktarr:
Yaradan'n korkusu beni dzene sokar sandm. Ben sadece iyi
bir insan olmak istedim. Yaradan her zaman her yerde var. Onun dediklerini yaparsan, onun istemediklerini yapmazsan bu
dnyada iyi bir insan olursun hem de br dnyada rahat edersin. Ama olmad, olmuyor. eytan her zaman var. Belki de eytan dediimiz bizzat kendimiziz.
Bu balamda filmde Allah yolunda olan, ibadet eden, onun emir ve yasaklarna uyan, ondan korkan iyi olandr. badet etmemek, Allah'tan korkmamak, gnah ileyip tvbe etmemek, isyan etmek, hrszlk yapmak kt olandr. Ayrca Muharrem ve onun yesi olduu dergah anlayna gre dnyevi
zevklere kaplmak insana ktlk getirecek, onu yaratandan uzaklatracaktr.
Dnyadaki mal mlk 'sadece Allah'n insana emaneti olarak tanmlanarak yine
Allah yolunda hizmet iin kullanlmas gerekendir. Allah yolunda olup, nefsine hakim olabilen Muharrem, huzurlu bir hayata sahip, iyi insanken, para ve
kadn onun nefsine hakim olmasn engelleyici kt unsurlar olarak tasvir edilmitir.
61

Alt a / st a: "Takva" filminin tamamnda eyh'in gsterildii ekimler onun sayg duyulan biri olarak onu yceltmeye ynelik olarak alt a
kullanlmtr. eyh ile konuurken Muharrem ve Rauf daha alt pozisyonda
bulunduklarn destekleyici olarak st adan gsterilmektedir. Yine eyh camiye girdiinde herkes onun elini pmeye altnda eyh'in bykln
gstermek iin bu davran alt a ile gsterilir. Baka bir rnekte ise Muharrem kendisini rahatsz eden onu gnahkarla davet eden ryasnn etkisinden
kurtulmann yolu olarak inzivaya ekilmi eyh ile grmek ister, fakat onun
iinde bulunduu odann kapsn amaya, onu rahatsz etmeye cesaret edemeden geri dner, duvarn kesine gider bzerek diz ker. Kamera onun
duvar dibinde ba bedenine eilmi, diz st, bedenini ikiye katlanm halde
st adan gstererek psikolojik adan zayfln vurgular.
Doal aydnlatma / Yapay aydnlatma: Ik ve glgelerin estetize edildii yapay aydnlatma dergah i ekimlerinde kullanlmtr. Bu aydnlatma
ile dergahn manevi gizemi vurgulanmak istemitir. yeri gibi manevi deer
ya da kutsal deer atfedilmeyen mekanlarda doal aydnlatma kullanlmtr.

Sonu
Muharrem'in i atmalarn anlatan "Takva" filmi slami yaam tarz ile
kapitalist anlayn rtmeleri, geleneksel ile modern atmas erevesinde
izleyiciyi ayn zamanda bir sistem sorgulamasna srkler. "Takva"nn karakteri bir zm retemese de inan ile kapitalist dnya dzeni arasndaki elikilere araclk yapar.
Modernlik ile gelenek Trk toplumunda tarihsel geliim iinde belli sosyal
olgular hakknda retilmi, o olgulara yaktrlm kavramlardr. "Takva" da
geleneksel olarak kodlanan dini deerler ve modern olarak kodlanan kapitalist
deerler filmin kahramannn eylemleri erevesinde aa kmaktadr. Buna
gre gelenek ve muhafazakarlk para ve ykselme hrs olmaszn, kanaatkar,
verili yaam koullarna gnl rzasyla uyum gsteren, kendi bana karar alp hayatna yn vermekten ziyade, itaat ettii otoritenin bilgisine tam gven
ve itaat gsteren, ibadetini aksatmayan, kadnla erkein birbirinden tecrit yaamas gerektiine ynelik dnce ve davranlar benimseyen, istemeden iledii gnahlarna tvbe etmesini bilen olarak temsil edilmektedir. Gelenein
yaatlmasn mmkn klan mekan ise eski cumbal evlerin yan yana dizildii
sokaktr. Modernlikte ise en nemli deer para kazanmaktr. Bundan baka
kadnlar erkeklerle bir arada, erkekten saknmasz yaayan cinsel haz nesnele62

ridir. Yksek apartmanlar, lks alveri merkezleri ve birbirine yabanc insanlarn dolat kalabalk caddelerin olduu kentsel mekanlar da, modernliin gstergeleridir. Geleneksel deerler eski ile, modern deerler ise yeni ile
temsil edilmektedir.
Gnmzde modernlikten tamamyla bamsz bir gelenein varlndan
ya da gelenek idrakinden sz etmek imkansz hale gelmitir. Bir baka deyile
modern dnemde yaayan insanlar olarak bizler "Takva" nm kahraman Muharrem'in yapmaya alp da baaramad gibi gelenei modernleme ncesinde "olduu gibi" anlama, kabul etme, benimseme ansna btnyle sahip
deiliz. Zira gnmz postmodernist eklektizminin hakim olduu toplumsal
koullar iinde gelenek ile modernlii birbirine kart eyler olarak konumlandrmak ve kart kategoriler olarak kurmak mmkn deildir. Zira Kapitalizmin rnlerinin dnyann her tarafnda kapitalist bir pazarn ileyii ile tketicilerini bulmas, bu modernliin yayln gsteren en nemli iaretlerdendir. "Takva" mn geleneksel deerlere sk tutunmaya alan kahramannn
da kapitalizmin rnlerinin (cep teflonu, diz st bilgisayar, saat, araba v.b)
tketicisi olmasnn kanlmazl onun baht dnn hazrlar. Muharrem
yaad dnyadaki konjonktr anlamak yerine Bat'ya ait modernlii Islami
gelenek adna dlamaya altka, yaanmakta olan deiimin boyutlarn ve
bu deiimin muhtemel bir slam fkhna nasl bir yansmasnn olabileceini
yeterince takdir edememe durumuna dmtr. Muharrem'in yaad zaman ve koullan anlamaktan al koyan Mslman zihniyet yapsn Aktay'n
"Modernleme ve Gelenek Balamnda Dini Bilgi ve Otoritenin Dnm"
balkl makalesinde aktard Msr' l slami teorisyen Hasan Hanef'in grleriyle aklamak mmkndr: "Mslmanlarn amzda geri kalmlnn nemli bir sebebi dorudan teolojik bir sorundur. Allah'la ilgili tasavvurlanndaki bir geri kalmlk sorunudur. Allah' duraan, salt metafizik ve akn
bir sabitlik olarak dndke, onun yaanan dnyann dinamiklerine yerinde
ve zamannda zmler retmesi dnlemez. Kald ki yaanan sorunlar her
zaman ayn deildir. Bazen smrgeden kaynaklanan sorunlar yaanr, bazen
salt ekonomik ve isel snf ayranclndan kaynaklanan sorunlar yaanabilir.
Tann kavramnn her duruma uygun olarak pozitif, yani halkn karlarn nceleyen bir noktadan yeniden retilmesi gerektii halde, slam kelamclar her
durumda yani dondurulmu, sabit tann kavramnn geerliliinde srar etmiler, ou kez bu tann kavramnn yaanan gereklerle ilgili hibir mesaj olmam, salt kendisini ilgilendiren sorunlan zaten bin bir trl sorunla yz yze olan insanlara dayatmtr" (Aktay, 2005: 374-375). Hanefi'nin dini bize
63

seslenen bir t olmaktan karp, modern insann her eyi kendi hizmetinde
gren insan merkezci teknolojik isteminin ifadesini "Takva" nn alt okumasnda kefetmek mmkndr. Zira filmde Muharrem kapitalist deerlerle dini
deerler arasndaki atmasnn stesinden gelecek zm sahip olduu tanr kavramyla retemez. O sadece iinde yaad sosyal sorunlar edilgin bir
biimde sorgulamaktan uzak, kaderci bir yaklama snmtr. Bylece kendisini Allah'a teslim etmi ve yaam boyunca aileden ve dergahtan ald ezbere bilgilere dayanan din alglamasyla, cemaatin kendisine rehber olmasn
doal bir olgu olarak kabullenmitir.
"Takva" filminin slami ve dolaysyla Douya zgle dayanan Trk
temsil biiminin oryantalist sylemle birebir rttn sylemek abartl
olmayacaktr. Bu baiamda filmde ikili kartlklar erevesinde saptadmz
verilerden kan sonular yledir: Dindar birey lmden sonra var olduuna
inand dnya iin yaad hayat biimlendirmeye alr; dini lidere ve iverene kar mutlak otorite ve itaat anlay sz konusudur; bilgi otorite sahibine aittir, itaat edenler cahildir. Cahil olana otorite sahibinin uygun bulmasyla geici olan maddi zenginlik emanet edilirken, ilim irfan sahibi olarak kalc olan manevi zenginlik ise otorite sahibinindir; birey hiyerarik ilikilerin
dayatt koulsuz itaat emberi iinde kendi yaam deneyimlerinin muhakeme gcnden yoksundur; rya bir yandan Allah tarafndan kula gnderilmi
sinyaller olarak gerek yaam deneyimleri kadar nemli ve ayn zamanda kiinin eylemlerine yn verici bir olguyken, dier yandan insann kendi nefsine
yenik dmesini salayc eytann arac roln de stlenmektedir; modern
kadn ryada dekolte giyinen cinsel haz nesnesi, batan karc eytanken,
gerek hayatta mesafeli durulmas gerekendir; dindar kapal giyimli kadn erkeklerden tecrit bir hayat biimi iinde babaya ve evlendii erkee kar itaatkr ve hizmet edendir; kyafet kadn ve erkek asndan dindarln nemli
gstergelerindendir; filmin kahraman iin evlilik, dine ve ibadete kiinin
kendini adamas iin feragat edilmesi gereken bir olgudur.
"Takva"nn kahraman Muharrem iin kendi geleneksel dini alkanlklar
ve yaam tarznn dna kmak ayn zamanda dinden uzaklamay da beraberinde getirmektedir. Baka bir deyile kapitalist deerlere boyun emenin bedeli dini deerlerden feragat etmeyi gerektirmektedir. Dier taraftan Muharrem'in din ve gelenee bal kalmas kendini gelitirmeye ve deiime kapal,
mevcut hantal statik yapnn ve artlarn devamn gerektirmektedir. Kendi iine kapal deiime ve ilerlemeye kapal dini anlay ayn zamanda Trk toplumunun geri kalmlnn nedeni olarak grlen ve batllamaya ynelik ge64

litirilen oryantalist sylemin temel dayanak noktasdr. Bu oryantalist sylemle gelien bir baka sylem biimi de, kapitalist sosyal ilikiler sonucu
Muharrem'in filmin sonunda dini deerlerinin sarslmasyla iine dt
ruhsal bunalmla somutlaan oksidentalist sylemdir. Bu sylem biimi gerek Mslman bireyin dinden uzaklama ve batl deerlere yaklamasyla ahlaki ve ruhsal kntye uramasnn kanlmaz olduunu imler. Bu balamda "Takva" filmi Trk toplumunun batllama abalaryla gelien oryantalist ve oksidentalist sylemin snrlar iinde kalmaktadr.
Sonuta "Takva" filminde kahramann olaylara dinci anlayla yaklamas,
otoriteye itaati ve yenilie kar muhafazakar tutumu ile aa kan olgular
oryantalist sylemi destekler niteliktedir. Bu balamda oryantalist sylem asndan "Takva" filmi alternatif bir sylem gelitirecek dil kuramayarak, douya ait temsilleri destekler biimdedir.
KAYNAKA
AKTAY, Yasin (2005), "Modernleme ve Gelenek Balamnda Dini Bilgi ve Otoritenin Dnm" Modern Trkiye'de Siyasi Dnce. slamclk, st.: letiim

Yaynlar, Sa: 6, s. 345-393.


AYDIN, Mustafa (2005), "Sleymanclk", Modern Trkiye'de Siyasi dnce. slamclk, letiim Yayanlar, Cilt:6, st.: letiim Yaynlar, s. 308-322.
IRAKMAN, Asl (2002), "Oryantalizmin Varsaymsal Temelleri: Fikri Sabit mgelem ve Dnce Tarihi" Dou Bat Dergisi, Sa: 20.
ERDOAN, Nezih (1995), "Ulusal Kimlik, Kolonyal Sylem ve Yeilam Melodram", Toplum ve Bilm Dergisi, Sa: 66., s. 178-198.
EVREN Burak (2007), "Trk Sinemasnda Dinsel Yaklamlar: Yeilam ve nan
Sinemas", Sinematrk Dergisi: 9-10, s. 45-51.
FSKE, John (1996), letiim almalarna Giri, Ank.: Ark Yaynlan.
MAKTAV, Hilmi (2005), "Kuran'dan Kuram'a slami Sinema", Modern Trkiye'de
Siyasi Dnce, islamclk, Sa.6, st.: letiim Yaynlar, s. 989-1019.

PARSA, Seyide, PARSA, A. Fato (2002), Gstergebilim zmlemeleri, zmir:


Ege niversitesi Yaynlan.
S AID, W. Edward (2004), arkiyatlk Bat'nn ark Anlaylar, ev: Berna n-

ler, st.: Metis Yaynlar.


S AID, W. Edvvard (2000), Haberlerin Anda slam, st.: Babil Yaynlan.
SCOGNAMILLO, Giovanni (1996), Bat Sinemasnda Trkiye ve Trkler, st.: n-

klap Kitabevi.
65

YEENOLU, Meyda (1996), "Peeli Fanteziler: Oryantalist Sylemde Kltrel ve


Cinsel Fark", Fuat Keyman, Mahmut Mutman, Meyda Yeenolu, Oryantalizm,
Hegemonya ve Kltrel Fark, st.: letiim Yaynlan.

YCEL, Elif (2007), "Geleneksel ile Modern; Kresel ile Yerel Arasnda Trkiye'nin
Kltrel Kodlan", Yeniden Devrim, s. 33-54.

'MUTLULUK PARADOKSU'
GREMAS'IN EYLEYENSEL RNEKESYLE
Do. Dr. Alev F. Parsa*

Giri
Sinema sanatnn insanlar elendirme amacnn dnda, estetik, politik ve
toplumsal ilevleri olauu bilinmektedir. 20. yzyln ilk yansnda ba dndlc bir deiim ve geliim yaayan sinema gnmzde ok byk bir endstri haline gelmi ve filmlerde anlam ile anlatm kurarken kltrn temel
ttiycs olmutur.
Gnmz sinema sanatnda en sradan belgeselden, en gereki filme kar konu ve ieriin estetik biimde aktarlma kaygs tm dnya sinemala^
<ge niversitesi iletiim Fakltesi Radyo-TV ve Sinema Blm

67

rnda n plana kmaktadr. Jean Mitry gzel filmi yle tanmlamtr; "Sinema sanatnn temelleri, imgeler aras ilikiler ve imge-sz ilikileridir. Sinema kendini ancak onlarla anlatabilir" (Akt: Adanr, 1994: 14). Bu balamda
filme zg gzellik, yknn ieriiyle estetik biimi arasnda kurulan dengede birbirini baaryla btnlemelidir. Grntler ister objektif ve belgesel
nitelikte olsun, isterse ynetmenin sunduu kurmaca bir dnya olsun, perde
de izlenen her ey belli bir bak asnn rndr. Ynetmenin filmsel anlam kurarken setii dnya gr, evresine ve olaylara nasl bakt, filmsel anlatm kurarken setii konu, kamera, ses, renk ve aydnlatma dzenlemeleri, simgesel anlatmlar zneldir ve dolaysyla ideolojiktir. Sinema bylece bir kltrdeki egemen ideolojiyi srdrebilir ya da tam karsnda eletirel durabilir.
Bu imgelere dayanan anlaml grsel dil, sinemayla hayat yeniden olutururken, karmza birok filmsel temel eyi de karmaktadr. rnein sinema alannda yapsalc bir alma rnei olarak Dizisel ve Dizimsel yntemle film zmlemeleri ok sk bavurulan yntemlerdendir. Filmin doal
sentaksnda yer alan yap birimleri; ekim, sahne, sekans ve blm ile bunlarn anlaml btn oluturmak iin eklemlenmeleri, dier deyile dizimleri sinema diline dramatik katklar getirmektedir.
Bu almada yeni evrilen, yurtii ve yurtdnda birok dl kazanan
'Mutluluk' (Abdullah Ouz, 2007) filmine dizimsel ve dizisel zmleme
yntemleri uygulanarak anlat yaps aa karlmaktadr. Anlat kuram zerine yaplan almalarn ilki, Rus Biimci Vladimir Propp'un "Masaln Biimbilimi" adl kitabdr. Bu almasnda V. Propp gelitirdii yapsalc anlat zmleme ynteminde, anlatlardan deimeyen yap birimleri olarak 31
ilev ve 7 kahraman aklamtr. Bu almadan yola kan Algirdas Julien
Greimas ise, anlat kuramn gelitirerek 31 ilevi alt ileve; 7 kahraman ise
yine altya indirgeyerek "eyleyensel rnekesini" ortaya koymutur. Bu balamda almada "Mutluluk" filmine dizisel ve dizimsel yaklamla yapsal >
zmleme uygulanmaktadr. Ayrca masals yap birimleriyle, filmsel yap
birimlerinin karlatrlmas da yaplmaktadr. Grnt ve ses gibi sinemaya
zg aktarm kanallarndan yararlanarak ana yk izgisi, ereve yk iz- j
gisi araclyla filmde anlatmn nasl kurulduu ve anlamn nasl ina edildi- I
inin sorular yantlanmaktadr. Mutluluk paradoksu bal ile de aykr dnceler ve bu dnceler arasnda tartmaya ak, kesin bir yarg iermeyen
kartlklar, elikiler sergilenmektedir.
j

68

Yapsalclk ve Anlat Kuram


Yapsalclk, en basit ve bilinen tanmnda incelenen nesnenin yapsna ynelmektir. Yapsalclk yalnzca bir kuram deil, eitli bilim alanlarna uygulanabilen ve zmleme ilevini yklenen bilimsel bir yntemdir. Yzeydeki bir takm fenomenlerin altnda, derinde yatan baz kurallarn ya da yasalarn oluturduu bir sistemi (yapy) aramaktr. Tahsin Ycel'e gre yap
kavram, iki terimin ve bu iki terim arasndaki bantnn var olduunun vurgulanmasdr (Ycel, 1982: 86). Yapsalclkta nemli olan udur; sistemdeki
birimler kendi balarna bir anlam tamazlar, sistem iinde birbirleriyle bantlar onlara anlam kazandrr ve bylelikle ancak o zaman sistemin paras
olarak ele alnabilirler (Moran, 1991: 169-170). Yapsalclk, gerei tek tek
nesnelerde deil, nesneler arasndaki ilikilerde arama yoludur. Yapsalc yntem, metnin kendi iinde incelenmesi gerektiini savunur. ncelenen metindeki olgular ayn dzlem iinde bir yap olarak ele alr, eklemlenmelerini
ve anlamlarn eleri arasnda kurulan bantlardan ortaya karan bir yntem olur. Metni oluturan paralarn birbiriyle olan bantlarn ve btn balamnda oluan ilevlerini saptar, bylece metnin 'derin anlamna' ulamaya
alr (Yksel, 1995: 13).
Yapsalclk 1857-1913 yllan arasnda yaam olan svireli dilbilimci
Ferdinand de Saussure'n Genel Dilbilim Dersleri (1916) adl yaptnn ze,rine temellendirilmektedir. Dilbilimde yeni bir r aan bu kitap yapsalc
zmlemenin ilk rneklerini vermektedir. Saussure ncelikle dil olgusunun
te olduunun saptanmas ve tanmlanmas gereini ortaya koymu ve dilin
elerinin belirlenmesini salayacak bir yntem gelitirmitir. Dilin dizgesel
^boyuta sahip olduunu belirterek, onun kendi bana incelenecek bir nesne durumuna geldiini belirlemitir (de Saussure 1978). Bu da yapsal dilbilimin
temelini oluturmaktadr. Fransa'da altml yllarda Roland Barthes, Claude
Bremond, Gerard Genette, Algirdas Julien Greimas, Tzveton Todorov gibi eletirmen ve yazarlarn edebiyatta balatt Yapsalclk, sonraki yllarda dilbilimin snrlarnn dna kmtr. Yapsalcln ilkelerini ilk kez dilin djua karan antropolog Claude Levi-Strauss olmutur. Ona gre yapsalclk
deimez elerin aratrlmasdr. Ardndan Fransa'da G. Dumezil ve F.
69

Braudel yapsalcl tarihe, Jacques Lacan ise psikanalize uygulamlardr.


Lacan bu yntemle Freud'un kuramn yeniden yorumlam, bilinaltnn yaps ile dilin yaps arasndaki benzerlikleri belirlemitir. Michel Foucault felsefeye, bilgi ve kltr sorununa yapsalc yntemle yaklamtr. Jacques
Derrida, felsefe tarihini ve felsefe metinlerini yapsalc yntemle analiz etmitir. Derrida, Lacan ve Foucault'un yapsalclk anlayna Post-Yapsalclk
ad verilmitir (Moran 1991: 169). Daha sonralar yapsalcl Louis
Althusser toplumbilime, Christian Metz sinemaya, Umberto Eco, John Fiske,
Arthur Asa Berger ise televizyona uygulamlardr. Yapsalcln k yeri
dilbilim olsa da, daha sonralar A. J. Greimas'n gelitirmesiyle gstergebilimle zdelemeye ve onunla anlmaya balamtr. Gstergebilim bnyesinde saylan yapsalc zmlemeler sinemaya, televizyona, reklamlara, tiyatroya, tp alanna, mimariye, iletiime ve enformasyonla ilgili pek ok alana
uygulanabilmektedir. .
nsanlk tarihiyle balayan anlat yaamn kendisi gibi hep vardr. Gsterge
Eletirisi kitabnda Rifat (1999: 15) anlaty, gerek ya da dsel olaylarn deiik gsterge dizgeleri araclyla anlatlmas sonucu ortaya kan btn olarak tanmlar ve kavramn bu anlamyla metin teriminin e anlamls olarak grlebileceini belirtir. Anlat ayn zamanda insanlarn dnyay anlamalarnn
bir yoludur. Dier anlamda bir "olayn yeniden sunumu"dur (Kran-Kran
2003: 60). Anlats olmayan bir toplum ya da bir topluluk yoktur. Sylev, masal, destan, fabl, yk, roman, oyun, tragedya, komedya, seyirlik oyun, resim,
izgi-roman, fotoraf, sinema, TV dizileri, TV haberleri, gazete haberleri, karikatr, insan davranlar vb. anlat formlardr (Barthes 1988: 7). Gnlk yaamda insanolunun evresi yklerle kuatlmtr. ocuklar masallar ve efsanelerle bytlr. Sokakta karlalan ilgin olaylar, ryalar aile bireylerine
anlat formu kullanlarak aktarlr. Bir gazeteci haberlerini anlat yoluyla iletir.
Din, bilim, felsefe kendini ilgin rneklerle daha anlalr hale getirirken yine
anlatya bavurur. Yirminci yzyln teknolojik aralarndan televizyon ve sinema da anlat formunu kullanarak izleyicisine ynelmektedir. En ksa tanmnda anlat; belli bir zaman ve mekan dilimi iinde meydana gelen, sebepsonu ilikisi iinde birbirine balanan olaylar dizisidir.
Roland Barthes'n deyimiyle, "anlatda nemli olan ya olaylarn sradan ve
anlamsz bir biimde dile getirilmesidir, ya da baka anlatlarla ortak olan ve
zmlemeye ak bir yapy iermesi"dir (Barthes 1999: 130). Anlat kuramna gre, her anlatda iki boyut sz konusudur. Sarah Kozloff'a gre bunlardan ilki ykdr (ng: story) yani ksaca, 'Ne oluyor? Kime oluyor?' sorular70

nn cevabna karlktr. kincisi ise sylemdir (ng: discourse), 'yk nasl


anlatlyor?' sorusuna karlktr (Ailen 1992: 69).
Anlat zmlemelerinde zerinde durulmas gereken en nemli nokta anlatlarn yapsdr. Bu zmleme tr kanlmaz bir biimde dramatik kiilerin karakterlerin, olaylar dizisinin ve kartlklar gibi modellerin tanmlanmas
ile ilgilenmektedir. Anlat aratrmas yalnzca metinlerin yapsn zmlemekle kalmaz, ayn zamanda metin iindeki anlam ve ideolojilerin kuruluunu da inceler. Anlat zmlemeleri yalnzca anlatlarn ierisinde yer alan
anlam deil, ayn zamanda ayn anlat yaps araclyla ideolojik etkilemelerin nasl yklenildiini de zmlemektedir. Anlat zmlemeleri temelde iki
kaynaktan ortaya kmaktadr:

Dizimsel
Yaklam
(ng: The
Syntagmatic
Approach); Bu yaklam Biimci Kuramc Vladimir
Propp'dan kaynaklanmakta ve anlatdaki olaylar dizisinin sekansal geliimi zerinde durmaktadr.

Dizisel
Yaklam
(ng:
The
Paradigmatic
Approach); Bu yaklam ise, antropolog Claude LeviStrauss'un yapsalc almalarndan kaynaklanmakta,
anlat iinde mevcut ikili kartlklar ve bunlarn yknn geliimine nasl katkda bulunduu zerinde durulmaktadr (Hansen, Cotte, Negrine, Newbold, 1998:
142) .

Hem Propp hem de Levi-Strauss bu iki zmleme yntemiyle anlatlarn


nasl sistematie oturtulacan gsterdiler. Bu sistematikletirme, anlamlarn
aklanmas kadar anlat zmlemelerinin de merkezini oluturmutur.
j Anlatnn yapsn hi kukusuz anlatlarda aramak gerektiine gre, anlat
lyaps ve kodlan zerine yaplan almalara da deinmek gerekmektedir. Anlatnn yaps ve kodlan zerine ilk alma 1928 ylnda Sovyet bilim adam
fropp tarafndan yaplmtr. Anlat kuram zerine ilk zmleme yntemini
belirleyen Propp masallarn anlat yaps zerinde durmu ve 234'n zerinde
Rus Halk masaln inceleyerek ortak yap birimlerini ve karakterlerini belirlemitir (Propp 1985). Bu yap zmlemesi 'Yapsalclk' kavramnn yerlemesine, yaygnlamasna katk getirmitir. Ardndan 60'l yllardan sonra
71

olduka geni disiplinler aras alanda ortaya kan bu yapsalck kuram; gstergebilim, dilbilim, szbilim, vb. zmleme yntemlerini kullanarak yaznsal ve grsel metinleri bir iletiim arac olarak incelemeyi amalamtr.
Propp'a gre anlatlarn yapsn saylan snrl ilevler, deimeyen ele
ve bunlann birbirine balan oluturur. Propp'un kulland temel anlat birimi ilevdir (ng. Function). lev bir kiinin gerekletirdii eylemdir. levler olay rgsnn anlamna gre tanmlanrken, masallarda kiilerin stlendii ilevler ve eylem alanlanna sahip kahramanlar (saldrgan, ba,
yardmc, aranlan kii, gnderen, kahraman ve sahte kahraman) anlatnn
deimez elerini oluturur (Kran-Kran 2003: 123-126).
Propp'un yaklam ve zmleme ynteminden esinlenen A. J. Greimas
ilevleri eyleyen (Fr.Actant) sorunu olarak ele almakta ve V.Propp'un vard
noktay bir adm ileriye gtrerek aadaki eyleyensel rnekeyi (ema: 1)
oluturmaktadr:

Gnderici

Nesne

Yardmc

>

zne

Alc

Engelleyici

ema 1: A. J. Greimas'n gelitirdii Eyleyensel rneke


(Kaynak: Kran-Kran 2003: 216; Gnde 2003: 56)
Propp'un 'ilev' (ng. Function) terimi yerine Greimas'n kuramnda ye
alan 'eyleyen' (Fr. Actant) terimi pek ok kiiye yabanc geldii iin aklamakta yarar bulunmaktadr. lk kez Fransz dilbilimci L. Tesniere tarafndan
kullanlan bu terim bir szcede "eylemin belirttii olua etken ya da "edilgen
biimde katlan varlk veya nesne" olarak tanmlanr (Ycel, 1981: 101-102).
Eyleyen kavram aslnda kii kavramndan ok daha geni kapsaml dnlmelidir; insan, nesne, birden fazla ya da az olabildii gibi, somut veya soyut
bir varlk da olabilir. Greimas'a gre eyleyenler genellikle insandr ama baz
anlatlarda toplum, fakirlik, namus, tre vb. gibi soyut kavramlardr: Eyle72

yenler bulunduktan durum ve evresindeki ilikiler sonucu zellik kazanmaktadr. Gnderici iken zne, zne iken yardmc duruma geebilirler.
A.J.Greimas ema: 2'de de akland zere kiiyi, ne olduuyla deil ne
yaptyla deerlendirmektedir. Oluturduu model ile alt eyleyensel snf
kendi aralannda ikierli birletirmektedir. Bunlar:
1- steyim ekseni zerinde Ozne-Nesne kartl,
2- letiim ekseni zerinde Gnderici-Alc kartl,
3- G ekseni zerinde Yardmc-EngelLiyici kartl.
Greimas, herhangi bir anlaty okuyarak yapt anlatsal dzeydeki zmlemede, anlatdaki kiileri yaptklar eylemler, gerekletirdikleri ilevlerle tanmlamaktadr. Bu anlamda her anlatda ok sayda ilevsel kii
bulunmaz. Anlatnn eyleyenleri yaptklar ilevlere bal olarak ortaya konur
ve eyleyenler aras etkileim belirlenir. Eyleyen izgisi bu etkileimi belirlemede kullanlr. Kiiler adlar bakmndan ok sayda olsa da, aslnda eyleyen
bakmndan snrl saydadr: Gnderen-gnderilen, zne-nesne, yardmc-engelleyici gibi (Gnay, 2003:173).
letiim Ekseni
Gnderici

Nesne

Yardmc

Alc

steyim ekseni

zne

Engelleyici

G Ekseni

ema 2: A. J. Greimas'n gelitirdii eyleyensel snflandrmalar


(Kaynak: Kran-Kran 2003: 217)
zne ile Nesne arasndaki iliki isteyim ekseni zerinde yer alrken, zne
bakahraman temsil eder. Nesne ise, kahramann elde etmeyi istedii soyut
ya da somut ey veya kimsedir. Nesnesi olmayan zne, znesi olmayan nesne
dnlemez. Gnderici ve alc arasndaki iliki iletiim ekseni zerinde yer
alrken, gnderici zneyi eksik olan eyi aramakla grevlendirir, alc ise bu
eylemden yarar salar. Gnderici zneyi sonunda ya dllendirir ya da ceza73

landnr. Ancak kimi durumlarda zne kendi istei ile de eyleme geer, gndericiye de ihtiya duymaz. Yardmc ile engelleyici arasndaki iliki g ekseni
zerindedir. znenin iini kolaylatran, ona yardm eden yardmc bulunurken, znenin amacna ulamasn engelleyen biri de olabilir. Almas olanaksz dalar, bir hastalk ya da sava zneyi engelleyici bir eyleyen olabilir.

Sinemasal Anlat
Sinemasal (flmselj anlat bilindii gibi ok gl bir i dinamie sahiptir.
Ticari elence sinemas tam kurmaca bir anlat aracdr. Sinema sanat teknolojinin ba dndrc hzyla ve yirminci yzyln tketim toplumuyla birlikte
gelimi, endstrisiyle de kapitalist sistemin kurallarna gre yaplanmtr.
Klasik sinemasal anlatda temel ilke aksiyondur. Aksiyonu hareketlendiren
ise olaylar dizisi'dir. Serim, yklenme noktalan (dm, atma) ile aksiyonun ykselmesi ve dcruk noktaya ulamas sz konusudur. Filmde doruk nokta ayn zamanda dnm noktasdr. Bundan sonra aksiyon der ve anlat
hzla sonuca ular. Bylece geleneksel sinemasal anlat bir yandan girigelime-sonu kalb iinde formlleirken, dier yanda sekansal bir yol izerek ilerlemektedir. Gl bir i dinamie sahip olan sinemasal anlatda snrsz sayda biim bulunmaktadr. rnein, anlatda serimde yer alan bir olay,
bir hareket, yeni bir uyumla sonuca yerleebilir; geriye dnl, ileriye dnl, bilmece, dzanlamsal, anmsal veya epizodik bir dizimle olay rgs kurulabilir. erik asndan ise sinema sanat hangi toplumdan besleniyorsa, o dneminin politik, ekonomik, kltrel ve sosyal yaamndan etkilenir. Son dnemde bu anlamda Trk sinemasnda anlat yaps kurulurken biim ve ieriin birlikteliiyle dnemin sosyo-kltrel yaamna k tuttuu
aka grlmektedir.
Trk sinemasnda 1960'l yllar bilindii gibi, toplumsal ve kltrel etkileri bakmndan bir dnm noktas nitelii tamaktadr. O yllarda gerekletirilen toplumsal gereki filmlerle, dnemin kltrel, politik ve toplumsal gelimeleri sinemada yer almtr. Yurtii ve yurt d g ile ky yaam filmlerin temel dayanan oluturmutur. Yeilam sinemas ise melodram kalplar
ve yldzlan ile halkn elence arac olma grevini srdrmtr. 1980'lerde
Dnya'da yeeren yeni liberal politikalar, sa akmlar, bireycilii ve tketim
kltrn n plana karrken, filmlerde de yansmalar izlenmitir. 1990'l
yllara balarken ise, Trk sinemas ar bir ekonomik bunalm iinde ve A74

merikan sinemas egemenlii altndayd. Sinemann retim ncesi, retim ve


retim sonras boyutunun ardndan gelen, drdnc ve en ar sreci olan datm boyutu byk sorunlar yaratmtr. ok iyi bir datm ana sahip olmayan lkemiz Hollyvvood sinemasnn ar basks altnda ezilmekte ve Trk
filmleri gsterime girecek salon dahi bulamamaktayd. Sonraki yllarda ise
Trk sinemas ok ak ve grlebilir bir deiim yaamtr. Son dnemde
edinilen gie baarlan ve yurtd festivallerden kazanlan dller bu deiimin en nemli gstergeleri olmutur. Birok 'tabu' saylabilecek konu ve tema zellikle yeni kuak ynetmenler tarafndan ilenmitir. "Mutluluk" (2007
- Abdullah Ouz) filmi de bu tabu konulardan birini, tre cinayetini ana tema
olarak ilemektedir.

Sinemasal Anlat zmlemesi


Kurmaca sinemada dramatik yap oluturulurken ekim, sahne ve sekans
gibi bir dizi karmak eyle anlat yaps oluturulmaktadr. Anlatsal herhangi bir metinde ykleme, yani ykdeki olaylar dizisinin ve verilerin seyirciye aktanl biimi son derece nemlidir. Bu balamda aslnda her anlat
yaps be evre iermektedir (Kran-Kran 2003: 21-22). Bu evreler:
1.Evre- Balang Durumu
2. Evre- Dntrc e
3. Evre- Eylemler Dizisi
4. Evre- Dengeleyici / Dzenleyici e
5. Evre- Biti durumu
Anlat programnn bu be evresi birbirine eklemlenen gerek ya da dsel
olaylar dizisini (yani anlatnn sentaks, szdizimi ve buna bal olarak da anlatnn anlamn) anlatmaktadr. Bu da, anlatda olay rgs iinde yer alan ilevlerdeki anlam oluturmaktadr. Filmi bu evreler araclyla hatrlamakta
yarar vardr.
Gstergebilim her trl anlaml yapy incelemeye ynelik bir yntem gelitirmitir. Birok deiik trden gstergebilim alanlarndan sz edilebilir:
mimari gstergebilim, tiyatro gstergebilimi, sinema gibi farkl alt alanlar belirtebilir. Kurmaca her tr anlatsal yap, anlam oluumu, anlat evreleri ve
metnin derin ileyii sreci gstergebilimle zmlenerek ortaya konabilir. Bu
gne kadar en ok yaznsal gstergebilim incelendiyse de, son dnemde gr75

sel kltrn ykselii ve imgelerin orijinallerinden daha ilgin hale gelmesiyle


grsel gstergebilim ykselie gemitir. Bu balamda her anlat ve her metin
dzeyde incelenebilir: Belli btnlk iinde sunulan anlat incelenir, metni
oluturan birimler arasndaki ilikiler ortaya konur. Bylece yzeysel yapdan
derin yapya doru bir okuma sreci gerekleir. Bu okuma srelerinden yola
karak imgenin yaps yeniden ortaya konmaya allr ve dizisel aamadan
dizimsel aamaya doru bir sra izlemeyi gerekli klar.

Filmin Knyesi
"Mutluluk" (2007) filminin dizisel ve dizimsel yaklamlara gre zmlemesine gemeden nce filmin kimlii ile ilgili bilgiler aada yer almaktadr:
Film Ekibi

Orijinal Ad
Ynetmen
Senaryo

Mutluluk
Abdullah Ouz
Kubilay Tunel
Abdullah Ouz
Oyuncu
Talat Bulut (rfan)
zg Namal (Meryem)
Murat Han (Cemal)
Lale Mansur
Mustafa Avkran
Emin GRSOY
ebnem Kstem
Meral etnkaya
Grnt Ynetmeni Mirsat Herovic
Sanat Ynetmeni
Serkan Dvc
Mzik
Zlf Livaneli
Yapmc
Abdullah Ouz
Ses,
Orun Kozluca
Yapmc Firma
ANS Yapm
Yapm Yl
2007
Yapm lkesi
Trkiye
Filmin Resmi Sitesi http://www.mutlulukfilm.com/
76

Datc Firma
Orijinal Dili

Kenda Film
Trke

Vizyon Tarihi

16.03.2007

Filmin zeti
Bir Anadolu krsal dekorunda alan film, gl kysnda tecavze uram
ve baygn olarak bulunan gen Meryem'i (zg Namal) ve onun saldrgan bir
trl aklamamas zerine, aile reisi ve kyn aas olan amcas Ali Rza
(Mustafa Avkran) tarafndan verilen lm kararn hikye eder. Tre'ye gre
ya kendisi intihar etmeli ya da gen bir yakn (karde ya da kuzen) tarafndan
ldrlmelidir. Bu grevde askerden yeni dnen amcaolu Cemal'e (Murat
Han) verilir. Askerde 'hainlerin peinde' komu ve bir ksmn da ldrm
olan komando Cemal, ii sessiz sedasz bitirmek iin kz alp stanbul'a gider,
ancak bir trl ldrmeyi baaramaz. Treden ve lmden bilinmeyene doru
bir ka balar. Meryem ve Cemal Ege kylarna gelir ve bir balk iftliinde
yeni bir hayat kurmay denerler. Tesadfen karlarna sosyetik einden (Lale
Mansur) ve onun yapay hayatndan bkp kendini denizlere adam orta yal
bilim adam, niversite hocas rfan (Talat Bulut) kar. Profesrn yatnda
almaya balarlar. Cemal, profesrn fark ettirmesiyle Meryem'e k olduunu kefeder. Aann pelerine sald kylleri tarafndan izleri bulunur.
Meryem'i gizlice karp ldrecekken Cemal yetiir ve kz kurtarr. Cemal o
srada Meryem'in sayklamalarndan ifal eden kiinin ldrme emrini veren
ve pelerine adam salan z babas olduunu renir. Babasn ldrmek iin
kye dner ancak ldremez, onun yerine olayn gereini renen Meryem'in babas aay yani aabeyini ldrr. Meryem'le Cemal'i artk mutluluk beklemektedir.

Mutluluk Filminin Dizimsel zmlemesi


Mutluluk (2007) filminin konusu zmleme kapsam ierisinde anlatlmakta ve yapsal zmlemesinde anlat evreleri filmin olaylar dizisi, ana ve
ereve ykleri aada aklanmaktadr:
1. Evre: Balang Durumu- Kurulu dzenin bozulmasndan
nce, kiilerin, zaman ve uzamn sergilendii andr (Kran-Kran
2003:21).
Film bir gln kenarnda baygn halde yatan Meryem'in (zg Namal) grntsyle balar. Bu filmin Al Sekans'dr. Bu sekansn ilk grnts
Meryem'in ifal edildiini anlatr bir ifade ierir. Baygn halde yredeki obanlar tarafndan bulunan Meryem, bir oban giysisi olan kepenee sarmalanr ve kyne getirilerek evine teslim edilir. Meryem, al sekansnn dier
sahnelerinde hep bu kepenein iinde saklanr. Kepenek bir koza gibi Meryem'i sarar.
2. Evre: Dntrc e- Birdenbire bir olay balangtaki
durumu sarsar ya da altst eder (Kran-Kran 2003: 21)
Filmin 2. Evresi' nde yaanmas gereken dntrc e ile ilk evrede yaanmtr. 1. Evre'de yaplmas gereken kiilerin zamann ve uzamn sergi78

lenmesi, 2. Evre'de gereklemektedir. Olaylar dizisinde dmler ve atmalar bu aamada filme yerletirilir.
Artk Meryem iin zorlu sre balamtr. Meryem eve dahi sokulmaz, evin altnda damda barndrlr ve intihar etmesi iin vey annesi tarafndan
manevi bask uygulanr. Birok kez stelemelerine ramen Meryem, onu bu
duruma drenin kimliini ifa etmez. Yaadklar evrenin de basksyla ve
treleri gerei aile bykleri toplanarak bir karara varrlar. Bu karar dorultusunda Meryem kirlenmiliinin bedelini tre gerei demeli ve hem aileyi
hem de kendisinin namusunu temizlemelidir. nfaz kararnn alnmasna ramen jandarmann denetimi infazn gereklemesini zorlatrr. Ancak alman
karardan vazgeilmez ve Cemal'in (Murat Han) askerden dnmesi beklenir.
Cemal amcasnn askerde komando olarak grev yapan, terr ile mcadele
eden oludur. Aile bykleri askerden dnen Cemal'e Meryem'i alp stanbul'a gitmesini ve bu yolculuk esnasnda Meryem'i trende ldrmesini syler.
Verilen greve scak bakmayan Cemal yine de aile basks ve tre hukukuna
ball nedeniyle Meryem'i alr ve stanbul'a gitmek zorunda kalr. Yolda
Meryem'i ldrmeyi denemesine ramen hem vicdan hem de Meryem'e
duyduu sevgiden tr stne ald zor grevi yerine getiremez. Bylece
hem trenin hem de ailenin hukukunu geri iterek Meryem'le bilinmeyene
doru yolculua karlar.
3. Evre: Eylemler Dizisi - Dzenin bozulmasyla olaylar birbirini izler (Kran-Kran

2003:22).

lerleyen olaylar dizisi eylem blmdr. Sergileme ve sonu (filmin ba


ile sonu) arasnda ortada kalan geliim srecidir. Dz bir izgi zerinde yukar
doruk noktasna doru ilerler. Bu arada araya baka atmalar, krizler .konulur. Bu atmalar da ou kez kiinin kendi kendisiyle, bir grupla, doal bir
gle ya da toplumdaki deer yarglarna kar olabilir (Miller 1993: 141).
Genellikle her anlatda iki yk izgisi bulunmaktadr. lki ereve yk izgisidir. ereve ykler anlatda ksa ve bilgi verici bir iskelet kurarlar ve yknn geri kalan byk ksmn zamanda geriye dnler yaparak anlatrlar.
Dieri ise, (olaylar dizisi ile oluturulan) ana yk izgisidir ve filmde en byk zaman dilimini alrlar (Miller 1993: 56). Ynetmen Abdullah Ouz bu ara
krizleri ve atmalar filmin gelime blmnde ska kullanmtr. zleyici
tm film boyunca ynetmenin yaratt krizlerde, Meryem'in bir mal gibi ira79

desi dnda oradan oraya savruluunu izlemekte ve trenin simgesel egemenlii ile basksn grmektedir. Filmimizin ereve yks Meryem, Cemal
ve tre basksndan ka zerine kuruludur. ereve ykde Meryem'in annesinin onu doururken ldn, babasnn baka bir kadnla evlendiini reniriz. Meryem'in amcas, babas, vey annesi ve amca ocuklarndan oluan
geni bir ailesi vardr. Amcas evde sz geen tek kiidir ve Meryem'in babas abisinden ekinmektedir. Ana yk ise, rfan, Meryem ve Cemal'in tekne
yolculuu ile balayan ve aslnda trelere bakaldrdklar kendi isel yolculuklar araclyla mutlulua ulamalar zerine kuruludur. Her iki yk izgisi film boyunca birbiri iine girmi ve geriye dn anlatmlarla zme kavumutur. Filmde ana yk ve ereve yk izgisi nedeniyle iki doruk noktas bulunmaktadr. lk doruk noktas filmin nc sekansnda ereve ykde yaanr. stanbul'da bir kpryolun merdivenlerinde silahn Meryem'e
dorultan Cemal elini kana bulamak istemediini belirtir ve Meryem'den kendini aa atmasn ister. Bu, Trkiye'nin Dou Blgesi'nde sklkla yaanan,
zorla ve bask altnda 'intihar ettirtme' sahnesi ok dramatik biimde yaanr.
Meryem alayarak hi gnah ilemediini belirtir, amcaolu Cemal'e kar
gelemez, kaderine raz olur, gzlerini bartsyle kapatr ve kendini bolua
brakr. Seyirci bu ykselen dramatik eride Cemal'in son anda vazgeerek
Meryem'i arkasndan tuttuunu grr. Bu ilk doruk noktann ardndan Meryem ve Cemal iin bilinmeyen yeni bir hayata doru yolculuk balar.

80

4. Evre: Dengeleyici Dzenleyici e - Olaylar dizisine son


veren ve durumu dengeleyen olay gerekleir (Kran-Kran

2003:22).

ktklar lm yolculuunda, Meryem ve Cemal'in yollan, varlkl Profesr rfan Kurudal'la (Talat Bulut) kesiir. Bu karlama nn de kaderlerini deitirecek bir yolculuun balangc olur.
rfan Kurudal fakir bir ailenin olu olarak okumu ve profesr olmutur.
stanbul'da yaarken Aysel (Lale Mansur) adnda varlkl bir kadnla evlidir.
Ama o gsterili, zengin hayattan hite mutlu deildir. Bir gn karsna bir
mektup brakarak evi terk eder, bir yelkenliyle denizlere alr. Meryem ve
Cemal kalar esnasnda her eyi 'bolam' bu niversite profesrne tesadfen denk gelirler ve profesr bu kaak ikiliyi teknesine alarak birlikte almalann nerir. yk ierisinde profesrn de ayn bir yks vardr. O da
bir ka iindedir, fakat onun ka etrafnda bulunan insanlann yapay ilikilerinden, skc bayalklarndan kaynaklanmaktadr. Bu ka zenginlik,
saadet ve atafatn uzanda olan, daha ok ie dnk felsefi bir temel zerine
ina edilmitir. Profesr arkasnda anlaml bir mektup brakp 'yann belli olmayan bir yolculua' karken, olaylara aslnda herhangi bir rfn ve gelenein iinden bakarak yaklamaz, tam tersi akln ve bilimin rasyonalitesini savunur. Dolaysyla akln ve bilimin mantndan hareket ederek batl bir karakteri temsil eder. Filmin mesaj da zaten bu zt eilimli iki karakterin ayn
teknede yaamaya balamasyla devreye sokulur. Yan anlamsal olarak izleyiciye verilmek istenen tm mesajlar bu yelkenli stnde verilir. Zira rf, adet
81

ve gelenein sk emri altnda kimliini oluturmu doulu karakter (Meryem


ve Cemal) ile akl, bilgi ve ilerlemeci anlayn temsilcisi batl karakter (Profesr rfan) tiplemelerinin buluturulduu yerdir yelkenli. Bedenleri gibi ruhlar da zgrle ve mutlulua doru yelken amtr. Profesr, Meryem'i
solmu alvarndan ve yemeniden kurtararak modern bir grnme sokar.
Film ana hatlaryla bu yky sunarken, tekne zerinde birok atma ve
krizler yaanr. Cemal, Meryem'i Profesr rfan'n yakn ilgisinden kskanr
ve profesr teknede iple bomaya alr. Meryem kylleri tarafndan ldrlmek zere karlr, ancak Cemal ve rfan onu kurtarrlar. Bu arada Cemal
babasnn Meryem'e tecavz ettiini anlar ve onun cn almak zere kye
geri dner. Bu yaanan krizler ve atmalar izleyiciyi yukar doruk noktasna
doru tar. Filmdeki ana yknn doruk noktas Cemal'in babasndan hesap
sorduu ve Meryem'in babasnn aabeyini ldrd noktada yaanr. Bu
olay, artk Aristoteles'ten bu yana sre gelen 'Ykselen Dramatik Eri'nin inie gemesinin de balangcdr. Gelimede yaanan tm krizler zmlenir.
Kahramanlar her trl olumsuz koullara ramen hayatta kalmay baarr.
s

5. Evre: Biti durumu - Balang durumuna dnlr ya da

yeni bir durumun balangc ortaya kar (Kran-Kran 2003: 22).


Bu evrede artk denge yeniden kurulur, olaylar zlr ve ucu ak kalm
hibir sorun braklmaz. Filmin bu son sahnesinde tm olaylar ve krizler zmlenir. Profesr rfan tekneyle yolculuuna devam ederken, Meryem ve
Cemal birlikte yeni yaama ynelirler.
Mutluluk da Anlat Karakterleri: Eyleyensel rneke
Greimas'n ema: 1 ve ema: 2'de belirledii kahramanlar zerindeki karakter roller ve hareket alanlarn Mutluluk (2007) filminde de (ema: 3) grmek mmkndr.

82

letiim ekseni
4

AL RIZA AA

TRE (ldrme)

CEMAL

Gnderici

Nesne

Alc

steyim ekseni

B u y r u m ekseni
PROF. RFAN ve
ASKER ARKADAI
Yardmc

MERYEM
zne

MERYEM' LDRMEYE GELEN


KYLLER
Engelleyici

G ekseni

ema: 3 Greimas'n emasnn Mutluluk filmine uygulanmas


Greimas, eyleyenlerin kendi aralarndaki etkileimine bal olarak, onlar
drt anlam eksenine gre deerlendirir. Gnderen, nesne ve alc arasndaki iliki iletiim eksenini oluturur. Filmin iletiim ekseninde kyn aas Ali Rza, tecavz edilerek kirlenen yeeni Meryem'in ldrlmesi artn tre gerei
askerden gelen olu Cemal'e verir. Cemal bu grevi istemeyerek de olsa yerine getirirken gnderilen'dir. O da aslnda Meryem gibi trenin kurbandr.
zne ile nesnesi arasndaki etkileim isteyim ekseninde yer almaktadr. Gnderen ile znesi arasndaki iliki buyrum eksenindedir. Trenin buyurduu
emri ve lm Meryem kabullenmitir. nce kendini asarak intihar dener,
baaramaz, sonra Cemal'in kendisini ldrmesini sabrla bekler, hi itiraz
yoktur. Son olarak da yardmc, zne ve engelleyici arasnda bir g ekseni
vardr. Yardmc -yani Prof. rfan- znenin -yani Meryem'in- iini kolaylatrrken, znenin hedefine ulamasn engelleyenler -yani Ali Rza Aa'nn
kylleri- mutlulua ulamay zorlatrr, ancak baaramazlar. Bu eksenler eyleyenler aras ilikiyi ortaya koyarken, znenin hemen tm eyleyenlerle ilikide olduu grlmektedir. Byle olmas olas ve doaldr, nk her eyleyen
emas zneye gre yaplandnlmaktadr.
Mutluluk Filminin Dizisel zmlemesi - kili Kartlklar
Yapsalc antropolojinin kurucusu olan C. Levi-Strauss sylenlerle ve onlarn yanstt toplum arasndaki ilikiyle ilgilenmitir. Onun iin sylenler
toplumun kendi bireyleri iin rettii ve anlatlarn derinlikli yapsnda var o83

lan kodlanm mesajlardr. Bu derin yapda gizlenmi mesajlar aa karmak aratrmaclarn grevidir. kii kartlklar bir metnin zn anlamada yq
da en ince ayrntlarn ortaya karmada yardmc olmaktadr (Hansen&vd.
1998: 152). Bu tr bir listeleme metnin ierdii sylenlerin, ideolojinin, g-i
rlerin zmlenmesine ve temalarn tannmasna katkda bulunmaktadr. ;
Filme yerletirilen bu merkezi kartlklar filmdeki anlat yaps ierisinde
gelitirilmektedir. Dizisel zmleme, sylemde yer alan birbirine kart bir
dizi modeli incelemektedir. eitli medya sylemlerinde de kullanlan bu kartlklarn belirlenmesi, ikinci anlamlandrma dzeyini, yani anlamn daha iyi
ortaya kmasn salamaktadr.
Anlat yapsnn kurulmasna hizmet eden merkezi kartlklar bulmak
filmdeki anlam ortaya koymaya yaramaktadr. Mutluluk filminin dizisel yaps zerinde u ikili kartlklar belirlenmitir (Tablo 1):

84

Dou

Bat

Tre dzeni

Anayasal Hukuk dzeni

Geleneksel

Modern

Aa

Devlet

Ky

ehir

lm

Yaam

Alt snf

st snf

Gl

Zayf

Cehalet

Eitim

Geni Aile

Bireysel yaam

Ka

Sabit yaam

Avam

Asil

Kabalk

Nezaket

Gen

Yal

Erkek

Kadn

iddet

Nezaket

Ak

Nefret

Yokluk

Varlk

Kara

Deniz

Doa

nsan

Temizlik

Kirlilik

Tablo 1: Mutluluk filminin dizisel yapsnda ortaya kan ikili kartlklar


Tablo l'de Dizisel yapda beliren bu kartlklar ideolojilerin ortaya
kmasn salarken, aslnda filmde neyin darda brakldn ve teki durumunda konumlandnldn da aklamaktadr. Zlf Livaneli'nin 'Mutluluk' adl romanndan uyarlanan film bir ka filmidir. Treden, geleneklerden, baskdan, adaletsizlikten ve zulmden olabildiince uzaa kamann filmidir. Livaneli'nin romana yklemeyi baard tm evrensel hmanist deerler filmde de kendini gsterirken, gl ve etkileyici biimde ortaya kmaktadr. Hemen hemen tm krizler, atmalar ve olaylar suyun (gl, deniz)
egemen olduu corafyada gemekte ve zellikle deniz ve yelkenli metaforunu mutlulua giden yolculukta da temel dntrc e olarak kullanmaktadr. Temel atmalar ve krizlerde denizde seyreden bu yelkenli zerinde yaanmaktadr. Profesr rfan'n rahat davranlar, her eye kar uyumlu tutumu ve hmanist yaklam karsnda, Cemal'in Meryem'e kar hrn
tutumlar ve kskanlk krizleri grlmektedir. Cemal'in deyimiyle 'kadn kadnln bilecek', yani tre gerei kadna yklenen namuslu e, ev hanm ve
anne kimlii vb. rolleri gerek yaamda itirazsz uygulayacak. Profesrn
teknesinde batan karc bikinisiyle Profesr ziyarete gelen rencisi karsnda taknd "doallnn" yannda, plaklk karsnda eli ayana dolaan ve elindeki gazeteyi heyecanndan ters tutan Cemal'in cinsel bastrlml izlenmektedir. Dou kkenli bir kltrn dokusuyla kiiliini oluturmu
olan Cemal'in tekne zerindeki uyumsuzluklar, hrnl, kavgacl bir
yerde kltrler aras diyalog atmasnn yansmalardr. Meryem ve Cemal'in birlikte kurban olarak savrulular, tutkular, gelenekleri ve duygularyla keskin ularda dolamalar, yaamla lm arasndaki ince izginin bir bu
yanma, bir br yanna dmeleri, filmin temel dinamosunu oluturmaktadr.
Profesr rfan biraz hayal, biraz fantezi gibi dururken, iyi niyetli, bohem karakterli, iklim ve corafya deitirerek kendi gereklerinden kaabileceini
hayal eden idealist, saf aydn tipini idealize eder.

85

Mutluluk filminde sunulan ideolojiler ise;


>

Kapitalist Egemen Snf: Egemenin zayf zerindeki


baskn stnl, snflar arasnda yaanlan adaletsizlik,

>

Ataerkil Aile deolojisi: Otoriteye, inanca, geleneksel


deerlere ve ataerkil sistemin gereklerine kar kma,

> Tre'ye bal yaamn srdren toplumsal snf: Anayasal hukuk devleti sistemine kar geleneksel sistemin ve
trelerin stnlnn sergilenmesi ile bu sistemin kurallaryla yaayan toplumsal snf.

Sonu
Filmlerin anlat yaps da roman gibi edebi anlat yaplarna benzemektedir. Buna gre burada zmlemenin merkezi noktalarndan biri balanggeliim-sonutan oluan anlat yapsdr. Anlat bu formatla snrlandrlmaktadr. yknn geliim izgisi iinde baz noktalarda izleyiciyi rahatlatacak
enformasyon ak dar szdrlmaktadr. Hareketli grnt aratrmacsnn
grevi anlat yapsndaki bu anlar ayrmak ve tanmlamaktr. Propp'un masallara uygulad, ardndan Greimas'n sadeletirdii zmleme birimleri;
fonksiyonlar ve karakterler filmlere de uygulanabilmekte, filmlerin anlamlarnn yorumlanmasnda katks bulunmaktadr.
Gstergebilimsel yntembilimler her trl anlaml yapy incelemeye yneliktir. Kurmaca her tr anlatsal yap, anlam oluumu, anlat evreleri ve
metnin derin ileyi sreci gstergebilimle zmlenerek ortaya konabilir.
Belli btnlk iinde sunulan anlat incelenir, metni oluturan birimler arasndaki ilikiler ortaya konur. Bylece yzeysel yapdan derin yapya doru bir
okuma sreci gerekleir. Gstergebilimsel zmlemelerde anlam kartlklardan doar. zmlenen metinde gsterenler kanalyla "gsterilmeyen" kartlklar ortaya kmaktadr.

86

Greimas "Du Sens-1970" adl kitabnda dilbilimin genel kavramlar stnde baz bilgiler vermekte ve gstergebilimsel yntemle zmlemelere geerek en derindeki anlamsal boyutuna ulamaktadr. zmleme metinlerinde
yaamla ve toplumsal olanla ilikileri aramaktadr. Bir metinde yer alan bir felaket yks ya da bir kurmaca yk olarak karmza kan ey, aslnda toplumsal dzlemdeki baz derin dorulan yanstmaktadr. Derin yapdaki anlam
aratrmak sonuta bizi daha genel gereklere gtrr. Bu balamda, gstergebilimsel yap aratrmas da (zmleme) sonuta bizi yaamla, toplumla ilgili baz dzlemlere, yani daha derin anlam katlanna gtrmektedir.
Greimas'ta derin anlam boyutu, dnyayla ve yaamla ilgili temel kartlklar
stne kurulur (Akt. Erkman 2005: 147).
Bu filmin zmlenmesi srecinde baz tematik fikirlere, deerlere, ideolojilere ve anlamsal sonulara ulalmaktadr. ncelikle vurgulanmak istenen
tema; trelerin uygulanmasnda birok hatalann yaplabileceidir. Dou'ya
egemen olan tre uygulamalanndan, treden kaynaklanan geleneklerden kurtulmann tek yolu eitimdir. Bu eitim srecinde film, televizyon, gazete, bror, yz yze konumayla yaplan ikna yntemlerinin, konferanslar, tm kitle
iletiim aralannn katks olabilir. Hazrlanacak geni kapsaml kampanyalar,
tantm programlan kanalyla treye maruz kalan kesimlerin aydnlanmas
? salanmaldr. ada ve modern anlay balamnda ehir/ky kartl en
aza indirgenmeye allmaldr.
Tre hukukuna gre bir yandan 'kirli' olduu varsaylan (gsterenlerle aka ima edilen) ve lme mahkm edilen gen kzn, aslnda ne kadar temiz
olduu, asl "kirli" olann bu treyi uygulatan egemenin olduu aka grlmektedir. te yandan filmin mutlu sonla bitmesi de bu ada tre egemenliine bir kar duru tavnnn benimsendiini de gstermektedir.
Sonu olarak, Greimas'n eyleyensel rnekesi yannda gerekletirilen dizisel ve dizimsel zmlemenin nda filmde, Cemal'in -Cemal kimlii altnda- aslnda Dou'nun btn olumsuzluklannn nasl alacan didaktik
olarak sunmaktadr. Batnn bilimsel ve rasyonel bilgilendirmelerine karn,
dounun kaba sabal, bir trl birey olamam kimlii, olmaya da olanak tainmam kltrnn kodlan Mutluluk filminin zmlemelerinde aka grlmekte ve sergilenmektedir. Bu balamda eletirel kuram erevesinde
"Mutluluk" filmi Bat'nn Dou'ya bak zerinde alternatif bir sylem gelitirememi, Batya ait deerleri destekler biimde konumlanmtr.

87

KAYNAKA
ADANIR, Ouz, Sinemada Anlam ve Anlatm. 2. Basm, Ankara: Kitle Yaynlar,
1994.
ALLEN, Robert, Channels of Discourse Reassembled. 2. Ed., Chapel Hill: North
Caroline University Pres, 1992.
BARTHES, Roland, Anlatlarn Yapsal zmlemesine Giri. ev.: Mehmet-

Sema Rifat, stanbul: Gerek Yaynevi,1988.


BARTHES, Roland, Gstergebilimsel Serven, ev.: Mehmet-Sema Rifat, stanbul:
Kaf Yaynclk, 1999.
DE SAUSSURE, Ferdinand. Genel Dilbilim Dersleri. ev.: Berke Vardar, stanbul:
Multilingual Yaynlan, 2001.
ERKMAN, Fatma, Gstergebilime Giri, stanbul: Multilingual Yaynlan, 2005.
GREIMAS Algirdas Julien, Du Sens, Paris: Seuil, 1970.
GNAY, Doan, Metin Bilgisi, II. Bask, stanbul: Multilingual Yaynlan, 2003.
GNDE, Simten, Film Olgusu: Kuram ve Uygulaym Yaklamlar, stanbul:

nkilap Yaynevi, 2003.


HANSEN, Anders; COTTE, Simon; NEGRINE, Ralph; NEWBOLD,Chris, Mass
Communication Research Methods. New York: Sage Publication, 1993.
KIRAN, Aye (Eziler); KIRAN, Zeynel, Yaznsal Okuma Sreleri, Ankara: Sekin
Yaynclk, 2003.
MLLER, William, SenaryoYazm, ev: Y. Bykeren, Y. Demir, N. Esen, Eskiehir: Anadolu niversitesi Yaynlan, No: 733, 1993.
MITRY, Jean, Esthetique et Pyschologie du Cinema. Paris: Cerf, 2002.
MORAN, Berna, Edebiyat Kuramlar ve Eletiri. Geniletimi 8. Bask,- stanbul:Cem Yaynevi, 1991.
PARSA, Seyide & PARSA, Alev Fato, Gstergebilim zmlemeleri. zmir: Ege
niversitesi Basmevi, 2002.
PROPP, Vladimir, Masaln Biimbilimi. ev: M.Rifat-S.Rifat, stanbul: BFS Yaynlan, 1985.
RFAT, Mehmet, Gsterge Eletirisi. stanbul: Kaf Yaynlar, 1999.
YCEL, Tahsin, Yapsalclk. stanbul: Ada Yaynlan, 1981.
YKSEL, Ayegl, Yapsalclk ve Bir Uygulama M. Cevdet Anday Tiyatrosu. II.

Basm, Ankara: Gndoan Yaynlan, 1995.

88

C - METNLERARASILIK VE RUHSAL
ZMLEME

METtNLERARASI BALAMDA VE RUHSAL


ZMLEME LE "DERLER-OTHERS"
FLM
Do. Dr. Gliz Ulu*
Ar. Gr. Mehmet Ylmaz*

Giri
ili asll ynetmen Alejandro Amenabar'n nc uzun metraj filmi olan
"Others"n (Trke'ye "Dierleri" ad ile evrilmitir.) film eletirisinin gerekletirildii almada, film metinleraras balamda ve ruhsal zmleme
yntemi ile ele alnmaktadr.
*

. Ege niversitesi letiim Fakltesi Radyo-TV ve Sinema Blm


Ege niversitesi letiim Fakltesi Radyo-TV ve Sinema Blm

89

2001 yapm "Others" astronomik bteli Hollywood filmleri karsnda 17


milyon dolarlk kk btesi ile kayda deer haslat elde ederek dikkat ekmi olup ruhsal gerilimi ilemedeki baars ile benzerleri arasndan syrld
gzlemlenmitir. Filmin sz konusu baars, filmi eletirmeye deer klm,
trsel zellikleri kullanma potansiyeli benzerleri ile karlatrlmas iin zengin bir zemin salamtr.
Bu dorultuda bata tema olmak zere, "Others"in entrika yaps, senaryosu, karakterleri ve dier filmsel elerine dair temel sorular erevesinde
deerlendirilen filmde, grnr gerein altnda yatan derin anlam ve anlam
katmanlar ruhsal zmleme ile irdelenmi, ruhsal zmleme "Others"m
trdei filmler ile karlatrmalar yaplmak yolu ile metinleraras balama tanmtr.
Metinleraras perspektif ile ruhsal film zmlemesine geilmezden nce,
ele alnan metnin tannmasnda yarar bulunmakta, bu balamda filmin konusu
ve olaylar dizisi deifre edilmekte ve film afii zmlenmektedir.

"Others" Filminin zeti


Koyu bir Katolik olan Grace (Nicole Kidman), gne na kar alerjisi
olduu iin gn na kamayan ocuklar Anne (Alakina Mann) ve
Nicholas' (James Bentley), Channel Adas'ndaki maliknede (1) inanlar
dorultusunda kendi gibi koyu Katolik olarak yetitirmektedir. kinci Dnya
Sava sona ermi ve Grace kocasn savata kaybetmitir. Dolaysyla ocuklarn ve maliknenin tm sorumluluu zerindedir. Birden bire ortadan kaybolan hizmetileri yerine, yine anszn kii maliknenin hizmetine talip olur. Bu srada Grace'in kz Anne, evde grnmeyen varlklarn yaadn
syler. Gerekten de evde aklanmas g olaylar olmakta, ancak Grace inanlan gerei olanlara inanmamaktadr.
Aslnda btn bu doast aklanamaz olaylar ve gelen hizmeti
Grace ve ocuklarnn iinde bulunduklar yeni durumun gstergeleridir. Sonunda Grace ne kadar dirense de, inanlarnn rtsn zorla da olsa syrp
alglarn gerekte olana atnda aslnda kendisinin ve ocuklarnn "l"
olduunu kabullenir.

"Others" Filminin Konusu


ngiltere'nin Jersey ad verilen blgesindeki Channel Adas'nda Viktorya
tarz byk bir maliknede gen bir kadn olan Grace (Nicole Kidman), o90

cuklan Anne (Alakina Mann) ve Nicholas (James Bentley) ile yaamaktadr.


kinci Dnya Sava sona ermi ve savaa gidenler cepheden dnmeye balamtr. Ne var ki Grace kocasn savata kaybettiini renmitir. Ancak ocuklarna, babalarn yitirdiklerini sylemez ve onlar maliknede koyu bir
Katolik eitimi vererek yetitirmeyi srdrr. Grace maliknede gvende olduklarn dnmektedir, zira kocas savatan nce onlar buraya gvenli bir
blge olduu iin getirmitir.
Grace birden bire ortadan kaybolan hizmetkrn yerine yenilerini bulabilmek iin postayla gazeteye haber gndermi ve hizmetkr i iin mracaat etmitir. Bayan Mills (Fionnula Flanagan) dad, Bay Tuttle (Eric Sykes)
bahvan ve dilsiz gen kz Lydia (Elaine Cassidy) hizmeti olarak eve alnr.
Grace bu lnn ary renmeden geldiklerini postacnn zarf kutudan
almam olmasndan anlar ama Bayan Mills ile konutuktan sonra konuyu sorun etmez.
Evin anahtarlarn Bayan Mills'e teslim eden Grace bir kap almadan
mutlaka dierinin kilitlenmesi gerektiini ve perdelerin daima smsk kapal
olmasn istediini, ocuklarn gne na kar alerjik reaksiyon gsterdiklerini syler. Ayrca evde grlt istememektedir.
Grace'in byk ocuu olan kz Anne evde grnmeyen varlklarn yaadn, onlarn bir aile olduunu ve kk ocuklar Victor'un bazen de ocuun anne, baba ve byk annesinin kendisine grndn sylemektedir. Bu
sylemleri karsnda Grace'den iddetli tepki alan Anne, giderek daha da hrnlamaktadr. Ayrca Anne, Grace'in gemite ldrma nbeti geirdiini
(delirdiini) anlatmaktadr. Bir sre sonra evde olan aklanamaz gelimeler
(kilitli kaplarn kendiliinden alp kapanmas, kendi kendine alan piyano,
ayak sesleri, alamalar) Grace'in Anne'e kar yumuamasn ve ona inanmasn salar.
Adada sis bir hayli artarak merkezle irtibat kesmitir. Grace bekledii papazn da gelmemesi zerine yardm istemek iin merkeze gitmeye karar vermitir ve malikneden ayrlr.
Grace ormanda sis nedeniyle yolunu bulamaz ve tam bu srada kendisine
ld bildirilen kocasyla karlar. Birlikte eve dnerler. Kocas ocuklar
grdkten sonra yatana yatar ve uzun sre odasndan kmaz. Kocasnn
dnmesiyle gerginlii azalan Grace bir kez daha evdeki aklanamayan gelimeleri inkr eder.

91

Anne iin bir gece kyafeti dikmi olan Grace prova iin kyafeti Anne'e
giydirdikten sonra Anne kyafeti karmak istemez ve Grace Anne'e bir sre
daha kyafeti giymesi iin izin vererek odadan ayrlr. Geri dndnde kyafetin iinde yal bir kadnn olduunu grr ve kadna saldrr. Kadnn duvan atnda karsna Anne kar ve grltler zerine odaya gelen Bayan
Mills Anne'i, Grace'in elinden kurtararak kar. Bayan Mills, Anne'e ona inandn ve onun grd eyleri grdn syler ve yaknda maliknede
byk srprizlerin yaanacan anlatr.
Grace odasna ktnda kocasyla gemi hakknda konuur ve kocasnn
tekrar cepheye dneceini renince onunla tartr. Sabah uyandnda kocasnn yatakta olmadn grr ve koarak baheye kar. Bahede giden kocasnn ardndan gzya dkerken ocuklarn lklarn duyar ve ocuklarn
odasna geldiinde perdelerin olmadn grr. ocuklar evin karanlk bir
yerine gtrmek ister ancak maliknedeki tm perdeler toplanmtr. ocuklarn gvenliini saladktan sonra dehet iinde hizmetilere bunu kimin yaptn sorar ancak net bir yant alamaz. Hizmetileri iten kovar ve perdeleri aramaya koyulur.
ocuklar akamleyin babalarn bulmak iin evden kamaya karar verirler.
Pencerenin yanndaki borulara tutunarak baheye karlar. Bahede ilerlerlerken Anne mezar talarn fark eder ve talar zerinde hizmetinin adn okur. Anne ile e zamanl olarak Grace, Bayan Mills ve Lydia'nn yatt oday
ararken bir zarfn iinde nn lmnden sonra ekilmi fotoraflarn bulur.
Bahede Anne ve Nicholas; Bayan Mills, Lydia ve Bay Tuttle ile karlatklarnda lk la malikneye kaarlarken, Grace elinde tfekle ocuklarn kurtarmak iin baheye komaktadr. Grace, Anne ve Nicholas' saklanmalar iin eve gnderir ve kendilerine doru yrmekte olan hizmetiye
ate eder ancak hizmetiler zaten veba'dan ldklerini syleyerek Grace'e
doru yrmeye devam ederler. Grace malikneye girer ve kapy kilitler.
hizmeti kapy amasn ve kendilerini dinlemesini isterler. Grace ocuklara
yukar kmasn syler. Grace ocuklara seslendiinde yant alamaynca ve
Bayan Mills'in "dierleri onu buldu ve artk yukar kp onlarla konumalsn" demesi zerine yukar kmaya karar verir.
Grace davetsizlerle konumak zere yukarya ktnda grntye yuvarlak bir masa etrafna toplanm be kii gelir. Merkezde gzleri grmeyen bir
kadn sanki transa gemi, baka bir lemin insanlaryla konumaktadr. Konumalar katlara yazarken yanndaki gzlkl adam sadece kadnn sesini
92

duyabildii varlkla arasnda geen diyaloga ilikin yakalad ipularn muhtemelen Victor'un anne ve babas olan kiilere aktarmaktadr. Burada yaplan
genelde ruh arma seans olarak tanmlanabilecek bir trendir. Ruhlarla iletiim kuran yal kadn geriye dnlp bakldnda bu temas iin uzun sredir almaktadr. Viktor'un "cad", Anne'in "kt kokuyor" diye tanmlad
bu kadn Anne'in kyafetlerini bularak ruhlarn izini srmtr ve Grace'in
saldrd yal kadn olaslkla bycdr. Anne, bycye, annesi Grace'in
kendilerine yaptklarn anlatmaya, bycnn kendilerini rahat brakmas iin
raz olur. Nicholas sa tarafta duvara yaslanarak yere km kz kardeinden
konumamasn istemektedir.
Kadn:- ocuklar niye alyorsunuz, bu odada neler oldu. Annen sana ne yapt? (Anne kadnn kulana fsldar)
Adam:- Yastkla ilgili bir eyler
Kadn:- Yoksa sizi bu ekilde mi ldrd?

(ocuklar ve Grace bu andan itibaren hep birlikte l olduklarn inkr


ederler).
Anne: - O bizi ldrmedi
Kadn:- ocuklar mademki ldnz neden hala
bu evdesiniz?

(Ayn soruyu hizmetiye Grace yukar kmadan nce sormutur.


Ynetmen bir kez daha yanlsama yaratr).
Anne: - Biz l deiliz!
Nicholas: - Biz l deiliz!

93

Grace: - Biz l deiliz!


Hepsi birden: - Biz l deiliz!

Byc kadn etrafndakilere balantnn koptuunu ve ruhlarn zgr olduunu syler. (Bu da "teki olann" yanlsamasdr. Aslnda hi bir ey bildikleri kadar basit ve aklanabilir deildir).
Grace iddetle kadnn nndeki katlar paralamaya balar. Topluluk
Grace'i grememektedir. Katlar sanki gizli bir g tarafndan havada uurulmaktadr. Grace ve ocuklar lmediklerini haykrarak oday terk ederler.
Grace ocuklarna sarlarak "onlar yastkla boup sonra intihar ettiini ama
bir sre sonra onlarn hi bir ey olmam gibi odada oynadklarn grnce
tanrnn bir mucize yarattn sandn ve yaadklarna inandn" syler.
Anne nerede olduklarn sorduunda yant yanlarna gelen Bayan Mills verir
ve Grace'in hizmetinde olduunu syler. Grace ocuklara yaadklar yerin bir
"ev" olduunu telkin eder.
Victor'un ailesi malikaneyi terkederken Grace ve ocuklar yeni durumlarn kabullenmilerdir.

"Others"m Afi zmlemesi


Film ile izleyicinin ilk karlamas afi zerinden gereklemekte, film ieriine dair n bilgiler afi araclyla izleyiciye sunulmaktadr. Bu balamda anlat yapsnn eitli yaklam ve yntemler ile zmlenmesi kadar
afi zmlemesi de ilevseldir. Film konu ve olaylar dizisinin deifre edilmesinde filmin afii nemli rol oynamaktadr. Afiler yoluyla izleyicinin bilinalt gdmlenirken, filmin balam iinde filmde izleneceklerin ipular verilmektedir. Dolaysyla afii deifre etmek yoluyla filmin konusu, karakterlerin zellik ve ilikileri gibi elere ilikin fikir edinmek mmkndr.
"Others"in afiinde sa eli ile yanan bir gaz lambasn tutan

94

Grace (Nicole Kidman)


gs ekimde grlmektedir. Grace, erevesinde konumlandrlm
ve
sa taraf
karanlkta braklmtr.
Sa taraftaki karanlk
Grace'in dikkat ekici
mavi gzlerinin bak
yn, tehlikenin gelecei
yne ve tehlikeye iaret
etmektedir. Gaz lambas
yalnzca
kendini
ve
Grace'in yznn sol blmn aydnlatmaktadr
ki bu durum hem kaDERLER rakterin gizli kalan bir
yannn olduunu ima etmekte hem de filmdeki
gerilimli karanlk atmosferi yanstmaktadr. Lambann aydnlatt mavi
gzler zellikle n plana
karlmtr, nk filmde izleyici korkuyu oyuncunun gzlerinden okuyabilecektir. Grace'in ojesiz trnaklan, makyajsz yz
ve belli belirsiz bir siluet olarak tasarlanabilen boyasz salan (ayn zamanda
olayn getii dnemin gstergesi), boynuna takt ince zincirli kolye (muhtemelen ha) inan yapsna dair ipulan tamaktadr.
Afi iin tercih edilen film karesi, filmin 92. dakikasndan (Grace, kovduu hizmetilerin odasna yrrken) alnmtr. Grace'in meraknn zirveye
ulat, alglann geree at ve bu sahne sonrasnda zme hzla vanlafea dnldnde, seilen kare anlamldr.

Metinleraraslk ve Ruhsal zmleme


"Others"n, trdei olan filmler ile karlatnlabilmesine salad zemin,
filmin metinleraras balamda deerlendirilmesine olanak tanmaktadr.
"Others" trdeleri ile karlatrldnda, nemli lde klielerden arnm
bir film olarak deerlendirilebilmektedir.
Others'ta hem gerilim filmlerinin atmosfer, mekan, gizemli karakterler
bata olmak zere bildik kodlan kullanlm, hem de bu kodlar ciddi anlamda
deforme edilmi ve/ ya kodlara yeni anlamlar ile yklenmitir. Filmde sessizlik, korku filmlerinin klielerinden ses ile korku yaratma geleneine karn,
bal bana bir korku unsurudur. Filmin byk bir blm korku filmlerinde
genelde olann aksine en fazla yan aydnlk atmosferlerde gemekte ve izleyici srekli olarak karanlkla boulmamaktadr. Ynetmen izleyiciye perdelerin
arasndan ve puslu da olsa dany gstermektedir.
Filmde izleyiciyi yerinden sratan ve yksek teknoloji gerektiren, pahal
zel efektler kullanlmamtr. Filmde aniden ortaya kan ucube yaratklar
yoktur (en korkun varlk Anne'in Victor'dan cad olduunu rendii gzleri
grmeyen yal bycdr) Ancak "Others"da film boyunca gerilim ayakta
tutulmakta ve srdrlmektedir. Bunda da en byk etki olaylar dizisinin seiminde ynetmenin (ayn zamanda eserin yazan) izleyici bilincini yanltacak
noktalan aa karmas ve srekli olarak oyunculann yakn ekimleriyle
(filmin byk blmnde ynetmen yakn ekim kullanm, onun dnda arl genel ekime vermitir. Orta plan ekimler filmde fazla yer kaplamamaktadr.) yzlerindeki gerginlik ve korkuyu izleyiciye aktarmasdr.
Olaylar dizisi ile yanl bilin ylesine rlmtr ki filmin finalinde izleyici perili bir malikanede yaayan ve aynlmak zorunda kalan Victor'un ailesinin yaadklann ve hatta Grace ve ailesinin bandan gemi olan ve ancak
finalde anlalabilen olay da izlemi olduu hissine kaplabilmektedir. zleyici film boyunca tekinin gznden kendini izlemi ve aslnda kendisinden
korkmutur.
"Others" konusu balamnda benzer trleri ile karlatrdnda her ne kadar almada geleneksel klielerden uzak bir gerilim filmi olarak nitelendirilmi olsa da, cinsiyetlere baknda gemi yllann muhafazakar ideolojisine
dair basmakalp eleri banndrmaktadr. Ryan &Kellner bu konudaki dncelerini aklamaktadr:
96

"Bilindii zere bu trler, 70-80'li yllarn en ok rabet gren


sinema trleri arasndadr. ... Bu filmler kltrel kaygnn, zellikle de aileye, ocuklara, politik liderlie ve cinsellie ilikin
kayglarn artan seviyelerine iaret etmektedir. ada korku
filmlerinde merkezi rol oynayan motiflerden biri, kadna ynelik
iddettir
Bu trden iddet baz bakmlardan, erkek hkimiyetindeki kapitalist kltrn "normal" ileyii iinde kabul edip
benimsedii kurumsal iddetin bir uzantsndan ibarettir. Dolaysyla, korku filmlerindeki kadna ynelik iddetin analizi, saldrganlk, rekabet, tahakkm ve en iyinin hayatta kalmas ilkeleriyle hareket eden bir toplumsal sistemin normal ileyii iinde,
marjinal sanlabilecek bir kltrel fenomenin aslnda ne denli
hayati bir rol oynadn gsterir"( Ryan ve Kellner, 1999: 264).
Film trne zg bir baka basmakalp e ise, mekn, film balangcnda
genel planda grlen, pusla rtl Victoria tarz maliknedir. Bina iinde bulunduu atmosfer ve yapsyla tipik korku filmlerinin bildik rktc mekanlanndandr. (Malikane, Robert Wise'n 1963 yapm bahedeki hantal demir
"kaplan ile 'The Haunting"deki evini -veya Jan De Bont'un 1999'da ektii
yeni versiyon "The Haunting"i-, Hitchcock'un "Rebecca"sndaki malikaneyi
antrmaktadr. Tm bu filmlerde malikneler puslu, karanlk, klasik, tutucu, yanlsama ykl olarak nitelendirilebilecek ortak ynlere sahiptir.)
nsann algsn zorlayan baka bir dnyann varl ve insanlann bu varlklarla ayn mekan farkl "boyutlarda" paylat, aslnda gerein ne olduu
son dnem Hollywood filmlerinde ska ilenen konular arasndadr. "Dark
City", "Matrix" bu filmler arasnda saylabilmektedir. Bu drt film iin de zellikle gerekliin snrlannn bulanklamasndan etkilendiklerini sylemek
olanakldr. Gelecein yaratt belirsizlik karsnda inanlara (dine) snma
te yandan da inanlan sorgulama ihtiyac ortaya son dnem gerilim filmlerinin ortak bir esi olarak belirmektedir.
,

Filmin jenerik bilgileri dinsel retilerin ocuklara aktarld din kitaplarndaki klasik tarz izgilerden oluan resimler zerinde akarken fonda ocukdanna masal anlatan yal bir kadna ait olduu izlenimi uyandran bir ses duyulmaktadr. Eski Ahit'in giriindeki "ve tann dnyay yedi gnde yaratt ilk
gn ... ve yedinci gn istirahata ekildi ..." eklindeki ifadelerle "bu hikaye
binlerce yl nce balad, her ey yedi gnde yaratld. Balangta hi bir ey
97

yoktu sadece tanr vard" diyerek dinsel bir retiye atf yapmakta ve izleyiciyi yaratltan ok daha ncesine gndermektedir. zleyici, izleyeceklerinin
nedenlerinin yaratl kanunlarnda olduu ve ok eskiye dayand hissine
kaplmakta, daha balangta akla deil kalbe hitap eden bu sylemle kendini
filmin mistik ve karanlk atmosferine sorgusuz kaptrmaktadr. Film boyunca
bulanklaan yaam- lm, teki olan- olmayan, gerek- yalan, inan- inanszlk gibi ikili kartlklar arasndaki izgiler ve yanlsamalarla dokunan olaylar
rgsnde gereklik; filmi eken ve izleyen gzn gereklii, tekilerin gereklii ve kimin teki olduu konusundaki gereklik; zamansal, uzamsal ve
algsal olarak birbiri iine gemekte ve dolaysyla filmin varoluulua dair
felsefi derinliine temel oluturmaktadr. Gerekle yzlemek ynetmenin dier iki filmi olan "Thesis"te Angela karakteri ve "Open Your Eyes"ta Cesar
(Eduardo Noriega) karakterleri ile arlkl bir tema olarak ilenmektedir.
"Thesis"te Angela, "Open Your Eyes"ta Cesar karakterleri insann bir trl
bastramad, trl eitli tehlikeyi de beraberinde getiren merak duygusunu
ve gerei renme isteini tayan kahramanlar olarak "Others"da alglarn
engelleyen inan emberi ile Grace karakterinden bu anlamda farkldrlar.
"Others"ta Grace karakteri "Others"n ana karakterdir. zleyicinin ykye
katlmasnn temel nedeni olarak Grace'de temsil edilen ve teki olduu bilinmeyen tekiyle aslnda iinde izleyiciyi barndran ve teki olmayp teki
olarak sunulana baklr. Grace karakterinin koyu Katolik bir dindar olduu
ocuklarna verdii eitim, davranlar ve grnmnden okunmaktadr.
Grace film boyunca obsesif (her ne kadar balangta hakl olduu varsaylsa
da anlamszl aa kan ocuklarn aydnlktan saknma abalan), otoriter
bir yap sergiler ve nevrotik izler tamaktadrr. Grace'deki nevrotik izlerin altnda yatan nedenler ancak filmin sonunda akla kavumaktadr. Grace karakterinin eylemleri altnda yatan temel neden korkudur. Buradaki psikolojik
boyuta ilikin yaplan deerlendirme, film zerine ynetmenle yaplan sylei
ile de desteklenmektedir. Zira ynetmen karaktere (Grace) ve filme egemen
olan korkuya dair u sylemleri ile saptamay hakl karmaktadr: "imdi geriye dnp baktmda tm ocukluumun korkular iinde getiini gryorum. Karanlktan, yan ak kaplardan, dolaplardan yani genel olarak iine birinin ya da bireyin saklanabilecei her eyden korkardm. Dolaysyla korku
filmleri ekmek isteyiim ve bu tre duyduum hayranlk tesadf saylmaz"
(Erdine, 2002: 34). Aynca filmin bir deneme gsteriminde filme karanlk adn vermesi ve dier iki filminin temalan, ynetmenin retim srecinde korkunun ne denli etkin olduunu gstermektedir.
98

Others ile trdei gerilim filmlerinin ana temasn oluturan en nemli unsur korkudur. Others'da korku Grace karakteri zerinden izleyicinin kendisiyle yzlemesi olarak kurgulanm olup grnmeyenin, bilinmeyenin bilinenden her zaman daha korkutucu olduu ilkesi bir gerilim unsuru olarak filme hakimdir. Anlan unsuru izleyiciye aktarmada film slubu trdei filmlerdeki klielerden farkldr. te yandan metinleraran bir perspektifle bu slup
balamnda cinsel bastnlmlk nasl Alman ynetmen Micheal Haneke'nin
"Piyanist"inde karakterlerinin gzlerinin derinliklerinde gizlenmi bir ekilde
aktanlyorsa ve iddet "lmcl Oyunlar"nda nasl insan yzlerindeki dehet
ifadeleri ile yanstlyorsa; "Others"ta benzer teknik kullanlarak korku, Grace,
Anne ve Nicholas'n gzlerinden yanstlmaktadr. zellikle Grace karakterini
canlandran Nicole Kidman; yz, gzleri ve mimikleriyle baarl bir performans izerek anlatda bu slubun baaryla ilenmesine katkda bulunmaktadr.
Filmin btnne bakldnda Grace'in temel korkusu "delirmek"tir. Anne'in Grace'in delirdiini srekli yinelemesi bu sav desteklemektedir. Grace
her seferinde farkl insanlara annesine ne olduunu anlatan kzn susturmak
istemektedir. Anne'de Grace'in kontrol edilmez yanlan vardr. Dolaysyla
Anne de denge bozan bir unsur olarak Grace tarafndan tpk Bayan Mills gibi
azarlanmakta ve aynca cezalandnlmaktadr. Bu noktada Karen Horney'in
zlmemi atmalann sonulan hakkndaki almalanndan bir alnt yapmak Grace'in durumuna ruhbilimsel bir perspektif getirecektir:
"... Ayn ekilde nevrotik bireyin kurduu dzende de temel
atma yerli yerinde kalr ama yaps deiir. Baz ynleriyle
yumuayan temel atma, baz ynleriyle de derinleip arlar. (psikolog nevrotiin kurduu yanlsamadan
bahsetmekte)*, farkl trden bir korku, bu hazinelere (nevrotik yanlsamasna skca sarlmtr) zarar verebilecek bir korku, ortaya kar. Ve bu arada artan kendine yabanclama, nevrotii
kendi zerinde alma ve glklerinden kurtulma yetisinden
giderek daha ok yoksun brakr. Ynl geliimin yerini alan
durgunluk devreye girer. Olanca katlna ramen koruyucu
yap olduka knlgandr ve kendi bana yeni yeni korkular

ve bundan sonra gelen italik vurgular yazarlara aittir.

99

yaratr. Bunlardan birisi bu yapnn dengesinin bozulaca


korkusudur" (Ycel, 2001: 50).
Grace'i nevrotik olarak gsteren bir ipucu kulland migren ilalandr.
Filmin getii dnemde byle bir rahatszlk geiren insanlara teskin edici
haplar verilmektedir. Bu haplan Bayan Mills'in vermek istemesi, Bayan
Mills'in Grace'e yeni durumu hakknda yapmak istedii destein somut ifadesidir. Grace'in bu haplan imeyerek yardm reddetmesi nevrotiin davran
kalplama uygundur. Migren gibi psikosomatik bir hastaln Grace gibi l
bir karaktere giydirilmesi, migren ve Grace arasnda koutluk kurulmasn
salayarak film boyunca sezdirilen yanlsamay ima etmektedir. yle ki migren hem somut olarak saptanabilen hem de ruhsal olarak var olabilen bir rahatszlk olarak Grace'in hem var hem de yok olmasyla kouttur.
"Koruyucu yap bir denge duygusu kazanrsa da, bu, kolayca
alt- st edilebilecek bir dengedir. (Burada da Grace'in inanlarndan gelen muhafazakar yap dengeyi koruyucu bir unsurdur.) ...Bu korkunun en somut da vurumu "delirme" korkusudur. ... Bunu alevlendiren en nemli etkenler, 'ideal imaja'
(Grace iin inancnn yaratt kadn tipidir. Muhafazakar ideoloji ile yaratlan kadn imaj ile ayn anlama gelmektedir)
ynelik ani bir tehdit ya da an z denetimi fel ederekbyk ounlukla bilinsiz fkeden kaynaklanan- trmana
geen bir gerilimdir. rnein souk kanl ve cesur olduuna
inanan bir hanm, zor bir durumda bir aresizlik, tedirginlik ve
youn fke duygusuna kapld zaman bir panik balangc
yaamt. Onu bir arada tutan 'ideal imaj' anszn paralanm ve onu cokusal alt-st olma korkusuyla babaa brakmtr" (Horney, 1999: 133).
Horney'in bu rnei adeta Grace karakterini tarif etmekte ve inancnn yasak etmesine ramen intihann korku olmaktan eyleme dklmesine aklk
getirmektedir. Bu durum akla Grace'in intihar eder korkulannn stne gittii
gibi bir yanlsamay gndeme getirir ki "intihar"n bir kar koyma deil bir
ka olduu dnldnde, sorunun geerli olmad kanaatine vanlmaktadr:

100

" ... Delirme korkusu... z denetimin olanaksz olduu durumlarda kiinin insanlar... hatta kendini ldrebilecei yolundaki
genel bir tedirginlik biimini ald zaman en skgrlen biimiyle bu delirme korkusu, sergilenen bilinsiz fke tarafndan
krklenir. (Grace ocuklar ldrmekten korkmaktadr. Anne,
Grace'e "katilsin, canisin" diye bararak bu korkular aa
karmaktadr. Grace kendi lmnden ziyade bilincini yitirmi
dahi olsa ocuklarn ldrdn kabullenmek istememektedir)
... Ksaca delirme korkusu, dengeyi yitirme korkusunun en ak
davurumudur. ... Bu durumda dengeyi yitirme korkusu bulank, tanmsz biimlerde ortaya kar ve yaamn akndaki herhangi bir deime tarafndan alevlendirilebilir. ... Btn bu korkular zlmemi atmalardan kaynaklanr. (Bu tanm gerilim
ve korku filmlerinin konular iinde geerlidir.) Ama sonunda
bir btnleme istediimiz takdirde bunlarla kar karya gelmek zorunda olduumuz iin, bunlar ayrca kendimizle yzlememize engel olarak kalrlar" (Horney, 1999: 131- 140).
Bu dnce ile de filmdeki 'korku' temas bir psikologun ifadeleri ile dile
getirilmektedir. kinci bir korku olarak genellenebilinecek olan korku da lmle yzlemek olarak kendini gsteren gerekle yzlemek temasdr.
Grace karakterinin inancnda "tanr dnyaya verdi ..." ifadesiyle k kutsanmakta, buna karn Grace ocuklarn ktan saknmak zorundadr.
Grace'in ahsn, inancn temsili olarak alrsak karanlkta verdii inan retileri ile ocuklarn a kmasn yani gerekleri grmesini engellemesi arasnda koutluk kurulabilmektedir. Bu engelleme, Grace tarafndan gne alerjisiyle meru klnmakta ve zorunluluk olarak uygulanmaktadr ancak ocuklarn a kmalarna yeni durumlaryla bir engel kalmamtr. Tek engel
Grace ahsnda inanlar ve inanla perdeler ve kaplar arasnda analojik iliki
kurulduunda bu objelerdir. Sk skya kapatlan perdeler, filmde Victor'un
ailesinin ayrlmasna kadar dalmayan sis (zme kavuulmasyla beraber
sis dalmaktadr) zmszln, kszln iaretleridir. Bu iaretlerin bu
ynde anlamlandrlmasn salayan ve bu objeleri ifade edilen amalar iin
kullanmnda harekete geirenin Grace karakteri olmas Grace'in gerekle
yzlemekten kanan yaps gz nne alndnda dikkat ekmektedir. Film
boyunca srekli bir kszlk ima edilmektedir ve kszln temel nedeni
.kiilik yaps, inanlar ile bir kadndr. Filmde Grace karakteri ynetmenin
101

kadna bakndaki temel deerleri yklenmekte ve kadn ile inan- muhafazakar deerler arasndaki gerilim Grace karakterine yanstlmaktadr.
Filmdeki Grace karakteri tm bu okumalara olanak tanmakta ve isyanc
kadn karakterinin nasl dindar olduunun aklamasn getirmektedir. Grace,
sondan bir nceki, ocuklarna sarld sahnede u ifadeleri kullanmaktadr:
Grace:- O zaman ne yaptmn farknda bile deildim. Neden oradan kamadnz? ... Sonra yatak odasnda kahkahanz duydum ve dndm
ki Tanr bir mucize yaratt.
Grace bu mucize dolaysyla yaratcya kran duymakta ve gemite yaanm olanlar silerek ve gemii hatrlatacak her eye ket vurarak kald
yerden devam etmektedir. Bylelikle ynetmen de ortaya koyduu durumun
nedenlerini finalde aklayarak, filmin sonuna kadar izleyicideki merak duygusunu ayakta tutmutur.
Filmde Grace karakteri ile temsil edilen temel manta gre; inanlar, insanin alglamasn ekillendirmekte, inanlara olan ballkla orantl olarak
inancn alg etrafna rd perde, insann inand, inanmak istedii gerei
dndakileri alglamasn engellemektedir. Yine insanlar ne pahasna olursa
olsun yzlemek istemediklerini alglamaktan kanmakta ve bu alglamama
durumunu da inanlar ile merulatrmaktadr (Grace karakteri). Bu noktada
inancn alg etrafna rd perde bir savunma mekanizmas ilevi grmektedir. nsanlar yalan ilerledike bu mekanizmay iletmek konusunda daha da
ustalamakta ve kendileri dnda gerek anlamda var olan grp grmeme
veya kabul edip etmeme konusunda inisiyatiflerini de yitirebilmektedirler.
Dolaysyla ocuklar yeni durumlan alglamak ve adapte olmak konusunda
daha ansldrlar, nk inanlar alglamalann net olarak ekillendirememitir. Bir baka ynyle de ocuklar korkularyla yzlememek iin inan kalkann kullanamamaktadr.
Grace ise asla kendilerine ne olduunu renmeye yanamamakta, l insan fotoraflarndan (2) korkmakta, Anne asla hayalet olmadklarn telkin ederek aslnda izleyiciyi gerek olduklanna inandrmaktadr. (Aynca gelen kocasnn aynada grnmeyip dierlerininkinin grlmesi, hepsinin glgesinin
102

olmas genel saymacalar karsnda yanlsama yaratmaktadr.) Grace'in ruhu,


gerei kabullenmeye raz olduunda ancak "huzura" kavuabilmektedir.
Kendi gereklii dndaki dnyadan bir varlkla karlaan ve onu ilk kabul
eden Anne karakteri olmutur. "Others"da kurulmu olan teki eksenine, slubu ve hatta finaliyle benzerlik gsteren bir baka alma olan "Altnc
His"te de lleri gren ilk ve tek karakter Coel Sear'dr (Haley Joel Osment).
"Others"da izleyicinin bak as "Altnc His"teki Dr. Malcolm (Bruce
Willis) ile ayndr.
Benzer bir bak asna sahip anlatm tarz 1991 ylnda Norveli yazar
Jostein Garder'n "Sofi'nin Dnyas" adl felsefe tarihi zerine yazlm romannda da grlmektedir. Sofi karakterinin romann sonunda aslnda sanlann aksine teki olduu anlalmakta ve okuyucu bir anda bambaka bir boyuttan kendini izlediini, Sofi ile Alberto arasnda geen u diyalogdan renmektedir: "-Rolleri deitik farknda msn? diye sordu Alberto, nceden
onlar bizi dinliyor ama biz onlar gremiyorduk. Oysa imdi biz onlar
dinliyoruz ve onlar bizi gremiyor. Balangta biz onlarn iinde yaad bir
gereklik olduunu bilmiyorduk. imdiyse bizim gerekliimizden haberi
olmayan onlar. Sofi: - Ama onlar bizim hayatmza mdahale edebiliyordu
dedi ve Alberto cevap verdi: - Bizim hayatmz onlarn mdahalesinden baka
bir ey deildi ki zaten" (Gaarder, 1994: 575).
Anne karakterinde ergenlie geiteki bir kzn hrnl grlmektedir.
Anne'in filmin iki sahnesinde dans etmesi onun zgrleme zlemlerini yanstyor olabilmektedir. lk dans ettii sahne annesinin kendine diktii gece kyafetiyledir ve yannda hayali bir partner ile dans etmektedir. kinci sahne de
gne altndaki dans sahnesidir. zerine giydii beyaz giysiler masumiyetini, safln ve savunrtaszln sembolize etmektedir. Anne'in ya
bir gei evresi olarak (masumiyetin yitirilecei bir evre) belirsizlik ve risk tamaktadr ve her deiim gibi kabul sancldr. Filmde Anne karakteri ile
gei durumunun psikolojik sanclar yanstlmaya allmtr. Anne, filmde
kendi ya grubundan bir karakter olan Lydia ile karlatrldnda, Anne'in
baarsz bir gei modeli olduu gzlenmektedir.
Filmdeki Anne karakteri izleyiciye "The Exorcist"te izledii Regan
MacNeil adl gen kzn (Linda Blur) yeni bir versiyonu mu sorusunu sordurmaktadr. Anne'in inanc, inancn temsili anneyi ve muhafazakar deerlerin
nerdii kadn tipini sorgular tavr izleyicide bu imaj uyandrmaktadr. Ayrca baba gittikten sonra kzn baka varlklarla iletiim iine girmesi ve bunlarn varln anneye kar savunmas (Regan MacNeil adl gen kz da kap103

tan diye grnmez bir arkadala iletiim kurar ki orada bu varlk eytandr) bu
analojiyi kuvvetlendirmektedir. Aslnda ynetmenin, izleyicinin "The
Exorcist"teki gen kz deneyimindeki armlarn kastl olarak kulland
dnlebilmektedir. Son dakikaya kadar Anne'in, Regan MacNeil olabilecei ihtimali izleyicide gerilim yaratmaktadr. Oysa Anne Regan MacNeil'in
deil "Altnc His"teki (Kutlu, 2000: 16) Coel Sear karakteridir (Haley Joel
Osment).

"Altnc His" filminden alnan


yandaki karede, Coel ocuk
odasnda yatann altndan
kan l bir kzla karlamaktadr. Coel, Nicholas'n
- son sahnede korkuyla duvara
yaslanr - tepkisini gstermektedir.

Anne, Coel gibi iletiim kurduu dier varlklarn resmini bile izmitir.
Coel'dan tek fark "teki" olmasdr. Filmde Coel'in karl ise filmin son
karesinde grlen ve "dier" olarak lanse edilen Victor adl ocuktur. "Altnc
His" bylesi bir metafizik konuyu 2000 yl gibi gizemin, iletiim teknolojilerine yenik dt bir dnemde ilemek gibi bir gln stesinden gelmitir. Ancak Amenabar -her ne kadar sisli havasyla yzlerce hayalet hikayesinin kol gezdii ngiltere'de ve gemite olmann avantajlarn kullansa da- izleyiciye "tekinin" gznden kendini izletmitir. Grace ailesinin dram yannda kendisini izlemek ve sonunda kendisinden korktuunu anlamak; film
boyunca ait olmad bir dnyann yeleriyle ibirlii iinde olmak izleyici iin ayn zamanda komiktir.

104

Grace'in olu Nicholas, dip kompleksin net olarak izlenebilecei bir karakter olarak ilenmektedir. Anne ile karlatrldnda Grace'e daha fazla
baldr. Uyumlu bir karakter olarak Grace'in inancndaki muhafazakar erkek
tipine uygun olarak yetimektedir. Grace'in Nicholas' onun bata belli lde
direnmesine kar odada yalnz brakmas bu yetitirme tarznn bir gereidir.
Burada gzler nne serilen bir eliki muhafazakar ideolojinin erkek ocuun yetitirilmesini de mantk sistemi iinde erkee gre yetersiz bulduu kadna vermesidir.
"Others" ile "Altnc His- The Sixth Sense" olmak zere "The Exorcist",
"The Haunting", "Open Your Eyes", "Thesis", "Matrix", "Dark City",
"Rebecca" gibi bir eitli filmlerle eitli alardan kurulan benzerliklerin yan
sra bir film vardr ki onunla "Others" arasnda son derece byk bir benzerlik
bulunmaktadr. "What Dreams May Come" (Ynetmeni Vincent Ward, 1999)
adl filmde br dnyaya ilikin masals bir bak getirilmektedir. ("teki
Dnyada Yolculuk", 1999: 57).
Son dnemde ekilen "Others" ve bunun gibi bir ka filmde insanlarn br dnyaya dair meraklan harekete geirilmekte ve daha da dikkat eken br dnya hepsinde de -birbirinden etkilenerek veya etkilenmeyerek- benzer
felsefeyle sunulmaktadr. "Dierleri"nde ortaya zetle yle bir felsefe konulmaktadr: "nsann vicdan temel yargtr. nsan yaants boyunca eylemlerini deerlendirir ve kendini bilir. Bu dorultuda ldkten sonra da inanlan dorultusunda yaam boyunca kendini tartarak hazrlad ...'de yaar. Karakterler kendi cennetini veya kendi cehennemini kendi tasarlamtr."
"What Dreams May Come"da, Chris karakterinin (Robin Williams) grd
ennet kendi tasanmdr. Annie (Annabella Sciorra) ise kendi cehennemini
(aslnda cehennemden ziyade br dnyada kayp ruhlar olarak tanmlananlarn bulunduklan, cezalandnldklan yer denilebilir) kendi yaratmtr. Grace
karakteri ile Annie arasnda byk benzerlikler vardr ve iki kadn da benzer
eylemleri (intihar) dolaysyla benzer sonulara benzer ekilde katlanmaktadrlar.
>"' Grace karakterinin analizine iliken deerlendirmeler tekrarlanmayacak
makla beraber Annie ile karlatrdnda yaklak olarak ayn olduklan
rlecektir. kisi de delirmitir ve ikisi de intihan semitir. kisi de Katolik'tir ve kendi canna kymann aff olmayacan bilmektedirler. Film her ne
dar kurmaca da olsa filmsel te dnyann paradigmalan dinsel retilerden
p>k da bamsz deildir. kisi de affedilmemitir ve ikisi de bizzat kendi kurpklan cehennemde sonsuza kadar en byk acy -gayesizlik ve korkularyla105

yaamakla cezalandrlmlardr. kisinin de yaratt cehennem de Dante


Alighieri'nin lahi Komedya'sndaki Cehennemi'nde olduu gibi intihar edenin metaforu olarak kullanlan rm byk yabani aa kullanlmaktadr.
[(Dante, cehennemi ziyaretinde yedinci daire cezalandrlan "saldrganlarn
Harpiler ormannda ac ekenlerinden bahseder. ntihar kendi canna kast olarak saldn tr kabul edilmitir. Dante bahsi geen aalardan ok sayda grr ve bir tanesinin kral II. Frederico'nun mhrdarln yapm; srtndaki
yk tayamayarak intihar etmi Pier Della Vigna olduunu renir. Aa ile
girdii diyalog ilgi ekicidir. Dante' nin bir sorusuna aacn verdii yant udur:
"- Zalim bir ruh, kendi istei ile ayrld bedeninden kt m,
Minos onu yedinici ukura gnderir. Ruh ormana der. Kendisine ayrlm bir yer yoktur, fakat kaderin onu frlatp att yerde, filiz verir, gelierek sap, daha sonra da yabani aa olur.
Harpiya'lar sonradan yapraklarn yer, cann actrlar ve bu acya bir menfez salarlar"(Alighieri, 1989: 178)].
zetlemek gerekirse te dnya ve orada yaayan insanlara dair aslnda dini
retilerden ok da farkl olmayan ama stteki paragrafta ifade edilmeye allan yeni bir felsefe gelitirilmitir ve felsefenin gerei olarak kurgulanan te
dnyaya dair varsaymlar retilmitir. Bu yaklam ynetmenlere te dnya
tasvirlerinde filmsel anlatm anlamnda kolaylklar salamakla beraber; bu
dnya ve orada yaayanlara dair varsaymlarn getirdii saymacalar izleyici
tarafndan" da kabul grmektedir. Bunlarn tsalcalar olarak filmin kendi i
tutarln salayan paradigmalar u ekilde sralanabilmektedir: ntihar eden
bir karakter hayattayken yaad mekanda ac ve korkular iinde te dnya
yaamm srdrmektedir; te dnyann fisanlar ilk nce kk ocuklar araclyla gerek dnya ile iletiim kurmaktadr ve gerek dnya iinde bu ge " erlidir, teki dnyann insanlar gerek dnyadaki objelerle duygusal yeinlikleri. The Ghost filmindeki hayalete-atfla zirveye ulatnda fiziksel temas
* kurabilmektedir. te dnynn insan dnyada yaad hakszlk ortadan kalkana kadar ara bir dnyada skp kalrken intihar eden arada kalmaya mah-
kumdur, gerek ve br dnya insan ayn mekanda ve zamanda fakat farkl
boyutlarda yaayabilmektedir.
stte deinilenler balamnda "Others"a bir kez daha gz atldnda film
yle yorumlanacaktr; Grace intihar ettii iin intihar ettii yer ve zamanda
106

onu intihara srkleyen koullar arasnda yaamaya mahkmdur ve filmin so


nu "What Dreams May Come"daki gibi mutlu bir kurtulula bitmemektedir.

"What

Dreams

May

Come"dan alnan yandaki karede Chris ve Annie


kendi yarattklar cennette mutlulua ulamtr.

Mistisizm, doastclk, korku kltr gibi Latin Amerikan kltrnden


ok fazla izler tayan filmde br dnyadan insanlarla iletiim gibi metafizik
bir olay doal grlmektedir. Baka kltrden bit insan bile.birok olaanst
olay filmde oturtulan son derece tutarl balam iinde doal karlamaya balamaktadr (3).

Sonu
Bu almada Alejandro Amenabar'n "Others" metinleraras balamda
ruhsal zmleme perspektifinden eletiriye tabi tutulmutur. Bu almada
filmsel olgular, ruhsal durumlar gz nnde bulundurularak ve filmin kendine
zg ruh zmleyicilerinin bilgisine bavurularak deerlendirilmeye allmaktadr.
J Filmsel anlatnn znesi olan insan, filmsel anlatda ancak ruhsal durumlar
ile var olmakta ve onlar yanstt filmler hem nesnel hem de znel etkilerin
zmlenmesi ile anlam kazanabilmektedir. Bir korku filmi olarak "Others"
ph zmc "bir okumaya yant verir ve ruh zmc okuma ile iyice belir107

ginleir niteliktedir. Bu zmleme yntemi okuyucuya filmsel olgunun iine


girebilme ve filmsel olgunun ierdii zneleri ve bunlarn ilevlerini duyumsama olana salamaktadr. Bir baka deyile olgu/ zaman btnselliinin
tm ile kavranabilirlii olasdr. Bu ekilde sz konusu filmsel olgular
metinleraras ilikilerle de konumlanabilmektedir ki bu da anlamsal ynlendirme ve btnsellik asndan filme eitli deerlendirme olaslklar yklemekte; yeni ve zengin bir eletirel balam kazandrmaktadr.
Metinleraraslk balamnda, korku tr ierisinde olan film, trnn dier
rnekleriyle karlatrlm ve ynetmenin korku trne; trn klielerini deitirerek ve bu klielere yeni anlamlar katarak farkl bir slup getirdii saptanmtr. Film boyunca olaylar arasnda srekli deien paradoksal bir dzen
kurulduu ve bu dzenin "Others" tipik bir korku filmi olmaktan teye gtrd grlmtr. "Others"ta Amenabar klasik korku filmlerindeki bildik
kodlar farkl bir anlat ve tarz ile kullanmtr.
"Others"ta kullanlan son derece sade slup ile son derece kompleks ve
felsefi bir konu baar ile ilenmekte, gerilimli bir atmosfere sokularak tipik
Hollyvvood korku filmlerindeki baskn grsel mkemmellie karn bo ierik
anlayna kar durulmaktadr.
SON NOTLAR
(1) Alejandro Amenabar'n yazd ilk senaryoda olaylar ngiltere'da deil
spanya, Santander'de bir sayfiye olan El Palacio de Hornillos'daki bir evde
gemektedir. Ancak senaryo ngilizce'ye evrildikten sonra hikayede de nemli deiiklikler olmutur. ncelikle hikaye ngiliz kltrne adapte edilmi ve olaylarn getii yer olarak ngiltere'nin, Jersey blgesi'ndeki Channel
Adas'nda bulunan Victoria tarz malikane seilmitir. Bu deiiklik ve eksenindeki deiiklikler adann gemiteki hikayesi aratrldnda "Others"a
yeni anlamlar kazandrmaktadr. Hatrlanacak olursa Grace ve ailesini, savaa
giden kocas gvenli olduu iin buraya getirmitir. Zira yaknda kinci Dnya Sava kacaktr. Tarihte de b ada sava srasnda Almanlar'n igal ettii
ngiltere'deki tek topraktr. Bu ada o dnemde ngilizler iin bir tatil beldesidir ve Almanya ngiltere'ye sava amadan on be gn ncesine kadar ngiliz
aileler bu adada dinlenmeye arlmaktadr. 1 Temmuz 1940 ylnda igal edilen bu ada, 9 Mays 1945 ylna kadar be yl boyunca Alman igali altnda
kalmtr. ngilizler'in aslnda savata byk bir stratejik nem tamad iin
igal edileceini akllarndan bile geirmedikleri adaya Almanlar ve zellikle
108

diktatr Hitler Atlantis'deki sleri olarak ok zel bir nem vermi ve aday
ok ciddi bir biimde slahlandrmtr, Ada'nn etrafnn dev surlarla rlmesi
talimatn vermitir.
gal altndaki be yl boyunca ada sakinleri ok ar koullar altnda yaamlardr. Almanlar aday Almanlatrmak iin seferberlik balatmlar ve
halk Almanca renmeye zorlamlardr. Alman otoriteler adada kurmak istedikleri rejimlerine kar en ufak bir kar ka bile katlanamamlar ve sayca az ve silahsz olduklar iin rgtlenemeyen ada halkna radyo dinlemeyi
yasaklamlar, elektriklerini kesmiler, daryla balant kurabilmelerini salayan tm giriimleri iddetle engellemilerdir. Posta gvercini ile haberlemek isteyenleri lmle cezalandrmlar, zafer iaretini yasaklamlar, yollardaki tm iaretleri Almanca'ya evirmilerdir. Savan sonlarna doru adaya
d yardmn gelmesini engelleyen Alman ynetici Amiral Friedrich
Huffmeier, asla teslim olmayacaklarn syleyerek ktlkla yz yze kalan ada
sakinlerine ot, kedi, kpek yemelerini sylemitir. Adada salgn hastalklar
ba gstermi ve alktan nfusun byk blm telef olmutur. (Hatrlanacak
olursa hizmetiler vebadan ldklerini sylemilerdi)
(http://www.thisisjersey.com/aboutjersey/attractions.html, ET.20.10.2001)
Adann igal altndaki tarihini bilenler iin film Nazi Almanyas'na ve savaa kar bir sylemi de bnyesinde barndrmaktadr. Aslnda baz sahnelerde dorudan diyaloglarla (Grace: "Almanlar elektriklerimizi sk sk kestiinden byle yaamaya altk"
"Bu evde piyano sesi istemiyorum"
"Nasl olsa yiyecek her eyiniz var"), baz sahnelerde ise gstergelerle bu tarihe ve savaa gndermeler yaplmaktadr. rnein srekli pus igal halini
gstermektedir. galciler teki olarak konumlandnlmakta Anne'in kimlerin
cehenneme gidecei konusundaki sorusuna "tekiler (Alman askerleri)" yant
verilmektedir. Grace'in yardm armak iin evden ayrlmasna nasl olsa sis
izin vermez diyerek hizmetiler engel olmamaktadr.
Jersey, Channel Adas'nn kullanmnda bir dier nokta yakn tarihte yaanan ve bugne kadar dikkat ekmeyen bir olaya dikkat ekilerek Grace ailesinin dram zerinden savan ne kadar byk aclara neden olduu konusunda
eitli imalarla belekler tazelenmektedir. Ayrca dnya siyasetinde belli bir
konuda kamuoyu ve ilgi salamaya yarayan lobi faaliyetlerinin bir baars olarak da senaryoda bu mekann kullanm rnek olabilmektedir. (Filmler,
gemile hesaplama ve bellek tazeleme konusunda sk bavurulan aralardr.)

109

Ayrca inanlara dair gndermeleri olan filmde olaylarn getii adann


Katoliklik, Anglikanlk ve Protestanln bulutuu bir yer olmas etkileyecei
kiilerin saysn artrmas ynnden ticari bir anlam tamaktadr.
(2) Fotoraflktan nce de, 18. yzyl balarndan itibaren lenlerin resimlerini yaptrmak giderek yaygnlaan bir adetti. ... Ressam l bir sujeye
bakarak onan "hayattaym gibi" resmini yapabiliyor fakat fotoraflar en iyi
olaslkla ly uyuyormu gibi gsteriyordu. ... yatan l fotoraflarn dikine paspartulamak gibi yntemlere bavuruluyordu. Kimi zaman da ller
dikine oturtularak hatta kapal gzkapaklar zerine rtula gz izilerek fotoraflanyordu. Gnmzde eskiden lme kar bellein yardmcs olan bu
fotoraflama ilemi yaplmyor. Bunun bir ka nedeni olmal. Bir kere artk o
kadar sk ve erken lmyorlar, insanlarn saken zaten bir ok fotoraf ekilmi oluyor. Onlar "canl hatrlamay tercih ediyoruz. Zaten lm gnmzde herkesin unutmaya alt bir gerek. zerinde durulmuyor,
konuulmuyor, doru drst yas bile tutulmuyor, 'Kedi pisliini rter gibi'
kapatp geiyoruz. Sanki ayp bir ey, bir hata, bir eksiklik, yeteneksizlik neticesi. Bu modern anlay, yakn zamanlarda ABD'de bir ok ailenin ellerinde
bulunan atalarnn l fotoraflarn, bir tr utanma duygusuyla olsa gerek,
saklamalarna ve yer yer imha etmelerine yol amtr. (Topuolu: 111)
Grace'in llerin fotoraf albmn grmesi karsnda verdii tepki bugne
ait bir tepki olarak filmde tarihsel bir yanl yapld kanaati uyandrmaktr.
Zira Grace muhtemelen 1942-44 civarnda lm ve o dnemi yaam bir ngiliz olarak bu gelenei bilmeli ve yadrgamamaldr.
(3) Ynetmen ile Latin Amerikal usta Gabriel Garcia Marquez arasnda
bir iliki kurulmasnn nedeni, ait olduklar Latin Amerika kltrndeki mistisizmi, doa stcl, korku kltrn retilerine yanstm olmalardr.
(Her ikisi de spanya'da yaayan Latin Amerika kkenli sanatlardr).
Amenabar'n dier filmlerinde de iledii korkularla yzleme motifi, yazarn
Yzyllk Yalnzlk adl romannda Buendia ailesi zerinden ilenmektedir.
Romanda en byk korkularyla yzlemeye mahkum olan soy tm rpnlarna ramen kaderin kendilerine hazrlad yazgdan kurtulamamaktadr. Tpk Grace'in gerei grmekten kendini saknamad ("en sonunda tm perdelerinizi alrlar ve size gerei gsterirler") gibi. Dahas Latin Amerika kltrnden ok fazla izler tayan romanda br dnyadan insanlarla iletiim gibi
meta fizik bir olay doal grlmektedir. Baka kltrden bir insan bile bir ok
olaanst olay romanda oturtulan son derece tutarl balam iinde doal
karlamaya balamaktadr ki ayn ustal "Others"da kurduu balam iinde
110

Amenabar'da byk lde sergilemektedir. Yzyllk Yalnzlk'ta Jose


Arcodio Buendia'y ge zorlayan hayalet Prudencio Aguilar, aileyi asrlar
boyunca terk etmeyen ve adeta lmsz olan bilge ingene Melquiades (aslnda oktan lmtr), Jose Arcodio'nun gizemli lmnden sonra yllarca
kaybolmayan barut kokusu (Jose Arcodio'nun varln simgeler) gerek dnya ile irtibat kuran balca l karakterlerdir. Tpk "Others"daki Grace ve ailesi gibi.
KAYNAKA
ADLER, Alfred, nsan Tabiatn Tanma , st.: Bankas Yaynlan, 1997.
ALIGHIERI, Dante, lahi Komedya-Cehennem, st.: MEB Yaynlar, 1989.
ERDNE, Senem, "Karanln Sakinleri", Sinema Dergisi, Ocak 2002, say. 81.
FREUD, Sigmund, Dlerin Yorumu II, st.: Payel Yaynevi, 1996.
FREUD, Sigmund, Psikanaliz ve Uygulama, st.: Say Yaynlan, 1999.
GAARDER, Jostein, Sof'nin Dnyas, st.: Pan Yaynclk, 1994.
HORNEY, Karen, Ruhsal atmalarmz, Ank.: teki Yaynlan, 1999.
KOLKER , R. Phillip, Yalnzlk Sinemas, Ank.: teki Yaynlan, 1999.
KUTLU, Kutlukhan, "Altnc His", Sinema Dergisi, Mart 2000, say 61.
MARUEZ, Gabriel G Yzyllk Yalnzlk, st.: Sander Yaynlar, 1982.
MCMAHON, Susarfna, Terapistim Yanmda, st.: lhan yaynlar, 1997.
"teki Dnyada Yolculuk", Sinema Dergisi, ubat 1999, say 49.
RYAN, Micheal&KELLNER, Dougles, Politik Kaitera, st.: Ayrnt Yaynlar,
1999.

TOPUOLU, Nazif, "Btiymez l ocuklar", Sanat Dnyamz "Sanat ve ocuk".


YALOM, Irvin, Varoluu Psikoterapi, st.: Kabalc Yaynlar, 2001.
YCEL, Frat , Sinemay Yeniden Tanmlayan Ynetmen, Altyaz Dergisi, Aralk
2001.

http://www.thisisiersev.com/aboutiersey/attractions.html. ET. 20.10.2001


http.7/www.miramaxhighlights.com/theothers/, ET. 23.11.2001
http://www.arama.hurriyetirn.com.tr/devam.asp?id=45144, ET 20.10.2001
http://www.Cine5.com.tr/vizvon/vizvonfilm.asp?filmid=2588,Et23.11.2001
http://www.theothers.com/. ET 20.10.2001
http://www.medyavizyon.com.tr/. ET 25.10.2001
http://www.alliance.zap2it.com/custom/metromix/main_template/htm], ET 20.10.2000
http://www.movies.yahoo.com, ET 20.10.2001
111

D - GSTERGE ZMLEMELER

"BEYNELMLEL":
BR FLM AFNN GSTERGEBLMSEL
ZMLEMES
Yrd. Do. Dr. Zhal ZEL*

Giri
Bir filmin kimliini oluturan afiinin ak ve sade olmas iin mmkn
olan en az sayda grsel imgenin mmkn olan en ok anlamsal bilgiyi aktarabilmesi gerekmektedir. Bu dnceden yola karak hazrlanan alma kapsamnda, "Beynelmilel" film afiinin, film hakknda ne gibi anlamsal bilgiler
verdii aratrlmaya allmtr. Amaca ynelik rneklem olarak seilen
"Beynelmilel" film afii, grsel anlatmlarda anlamlarn ve hazlarn nasl retildiiyle ilgilenen gstergebilimsel zmleme yntemi ile incelenmitir. Bu
amala, hazrlanan almada, bir metin olarak deerlendirilen "Beynelmilel"
* Ege niversitesi, letiim Fakltesi, Radyo-TV ve Sinema Blm.

113

film afiinin nemli gsterge ve kodlarnn temel sylemleri nasl yaplatrd, onlara hangi sylensel veya ideolojik sistemlerin anlam verdikleri zmlenerek tespit edilmeye allmtr.

Sinema Afileri
Sinema salonlarnn nnde, film karakterlerine ait resimlerden yaplm
sinema fenerleriyle balayan film tantmlar, zamanla yerlerini afilere brakmlardr. Sinema filmlerini izleyici kitleye duyuran, bilgi veren, ekici klan afiler, tasarm ve sanat kaygsnn eit arlkta olduu grafik rnlerdir.
levsel nitelikleri ar basan sinema afilerinin, sanatsal boyutunun yan sra
haber verme gibi somut bir kullanm alan bulunmaktadr.
Sinema dkn pek ok izleyicinin duvarlarna ast veya biriktirdii
film afileri, zaman ierisinde "bir filme sahip olmann var olan en dokunulabilir kantlar" (Noyan, 2001: 167) olmutur. "Tantma ya da reklam amacyla
hazrlanm yazl ve resimli grafik sanat rn" (Szen-Tanyeli, 2003: 13)
olan afiler, grsel bir metin olan sinema filmlerini potansiyel izleyici kitlesine haber verme amacn gtmektedir. "Filmin znn grafik malzemelerle
bir imgeye indirgenmesi" (Noyan, 2001: 167) olarak tanmlanabilen sinema
afileri, kitlesel bir iletiim arac olan mesajlarn geni halk kitlelerine ulamasn salamaktadr.
Sinema filmlerinin tantmnda kullanlan en nemli reklam ve promosyon
aralarndan birisi olan afiin hazrlanmasnda, filmin yks, ekildii mekan, senaryo, ierdii dnem, nemli sahneler, oyuncular gibi stratejiyi belirleyen unsurlar, ynetmenin talepleri ve yapmclarn artlaryla bir araya gelerek olumaktadr. Filmin ad ve tipografsi, fotoraflar, resim ya da illstrasyonlar, renkleri, logo ve amblem gibi firma iaretleri ile birletiinde, izleyici
zerinde etkili bir sanat rn haline gelmektedir.
Sinema afileri, grsel zellik tayan iletiim aralar arasnda sunulmak
istenen fikri, en hzl ve dolaysz bir ekilde grnt ile yazy kullanarak ifade eden zel bir dil nitelii tamaktadr. Bu nedenle, eitli yerlerde karlalan sinema afileri, sk sk iletileri tekrarlayarak hatrlatmakta, gz her an
kendi stne ekmeyi baarmaktadr.
lkemizde ilk afi rnekleri matbaann almas, tiyatronun yaygnlamas,
sinemann douu ve gelimesi ile kendisini gstermi, ticari, sanayi, sosyal
ve sanatsal etkinliklerin gelimesiyle birlikte afi sanat ilerleme gstermitir.
Trkiye'de ada grafik tasarmn ncs saylan, salam desen gcnn ya114

n sra byk lekelerle kurduu kompozisyonlanyla tannan hap Hulusi'nin


yan sra Kenan Temizan, Mnif Fehim gibi sanatlarda dikkat ekmektedir.
Trk film afileri, ylda yaklak 250 filmin retildii 1960 ve 70'lerde illstrasyonun yerini fotorafn almasyla yaygnlama gstermitir. 1968 ylnda faaliyetime balayan Mimeray Matbaas, ksa srede film yapmclarnn
gzdesi haline gelmitir. Birka sahnenin fotorafyla film bilgilerini matbaaya brakan yapmclar, Mimeray' n tasarmlan sayesinde ksa srede bir film
afiine sahip olmulardr (Kayar, 2007: 1). lk film afii tasanmclan arasnda
Mithat ve Erol Aakay, Rauf Alazan, Firuz Akn, Cemal Dndar, brahim
Enez, Seluk nal, etin zknm, Remzi Tremen gibi isimler saylabilmektedir.
Afi tasarland lkenin kltrel, ticari ve politik zelliklerini yanstan,
canl ve estetik bir gstergedir (Becer, 1997: 203). Bir film afiinde filmin
kendisini, film endstrisini, retim zamannn koullarn, zevkini yani toplumun kendisini grmek mmkndr. Bu afiler ayn zamanda tasanm srecinin, tasanmcnn, tasanm anlay ve tatlannn da gl tanklandrlar (Noyan,
2001: 167). Bu nedenle, sinema afiinde verilmek istenen mesajn ak, sade
ve estetik bir ekilde iletilmesi afiin balca amac olmaldr. Aynca, afi, bir
anlk anmla, izleyiciyi film hakknda bilgilendirmekte, afite var olan birimlerin kendi aralannda kurduklan ilikiler ise afiin anlamlandnlmasn
salamaktadr.

Aratrma Yntemi: Gstergebilimsel zmleme


Gstergeler ve onlann iletilme biimlerinin uzun bir tarihi olmasna ramen, gstergebilimsel zmlemenin temeli, svireli dilbilimci Ferdinand de
Saussure ve Amerikal filozof Charles Saunders Peirce'e dayanmaktadr. svireli dilbilimci Ferdinand de Saussure'e gre, gstergebilimsel zmleme,
gsterge, gsteren ve gsterilenle balamaktadr. Gsteren, gsterilen simgeyi
aklayan yaz, grnt, fotoraf, resim, vb. gibi birer fiziksel nesnedir. Gsterilen, fiziksel nesnenin ifade ettii kavram, dnce ve duygu, yani gsterenin zihninde oluturduu anlamdr. Gsterge ise, gsteren ve gsterileni balayan ortak bir toplamdr. Bu iki e arasnda rastlantsal ve nedensiz bir ba
ve iliki bulunmaktadr. Gstergeyi oluturan, gsteren ve gsterilen arasnda
ba, toplumun belirledii kurallar ve kodlar tarafndan oluturulmaktadr.
^ Saussure, gstergebilimin toplumsal ilevini vurgularken, Amerikal filozof Charles Saunders Peirce ise, daha ok gsterge ile nesne ilikisini incele115

mitir. Gstergenin mantksal ilevini vurgulayan Pierce, gstergenin nesneler


arasndaki mant sergiledii iin nemli olduunu aklamtr. John Fiske
ise, her tr iletiimin gstergeler ve kodlar ierdiini dnmekte ve eklemektedir; "Gstergeler, kendilerinden baka bir eye gnderme yapan eylemler ya da yaplardr, yani anlamlandrma yaplandrlar" (Fiske, 1996: 16).
Anlam dncesinin zmlenebilecei konusunda, sistemli bir model gelitiren ve Saussure'u takip eden Roland Barthes'a gre, dzanlam ve
yananlamdan oluan anlamlandrmann iki dzeyi bulunmaktadr. Dz anlam,
anlatm dzlemi ya da gsterenden oluurken, yan anlam ise, ierik dzlemi
ya da gsterileni ifade etmektedir. Dzanlam, bir gstergenin neyi temsil ettii, yananlam ise gstergenin nasl temsil edildiidir. Bir gstergeye ilikin
anlamlar, o gstergeyi anlamamz salayacak ortak kodlann belirli bir ekilde
dzenlenmesiyle olumaktadr. Yani, gstergelerin temel ve yan anlamlannn
olumas iin, grsel kodlann rgtlenmesi gerekmektedir.
Herhangi bir gsterge sisteminin rgtlenmesi kendine zg deerler reten iki dzlemde geliebilmektedir. Birinci dzlem, dizisel boyuttur; ayn trden birbirinin yerine geebilecek ok sayda gsterge iinden, birini seip dierlerini elemektir. Dizisellik, izgisel, tek ynl ve dikey boyuttur. Bu boyut
birimlerden olumutur ve her birim bir gstergedir. Bir dizideki tm birimler
ortak zelliklere sahip olmal, ancak her birimin, ayn zamanda, dier birimlerden aka farkl olmas gerekmektedir.
kinci dzlem, dizimsellik boyutudur; "aralannda ortak bir yan bulunan
eler bellekte birbirini antnrlar ve bylece eitli bantlarn egemen
olduu bekler olutururlar"(Barthes, 2005: 61). Dizimsel boyut, seilen birimleri yan yana getirip birletirerek anlaml bir btn kurarlar. Ksaca sylemek gerekirse, dizisellik seim yapma, dizimsellik ise seilen eleri birletirerek anlam oluturmaktr. Dizimsellik iinden bir eyi atarak yerine diziden baka bir eyi getirmek anlam deitirmektedir.
Kod, bir kltr ya da alt kltrn yelerinin paylat bir anlam sistemidir. Hem gstergelerden hem de bu gstergelerin hangi balamlarda ve nasl
kullanlacaklann ve daha karmak iletiler oluturmak iin nasl biraraya getirilebileceklerini belirleyen kurallar ya da uzlamlardan olumaktadr (Fiske,
1996: 37). Arthur Asa Berger'e gre,"Kodlar, verili bir toplum ve kltr iinde rendiimiz, olduka karmak anm kalplardr" (Berger, 1993: 30).
Kod, toplum tarafndan kabul edilmi kurallan aklayan, dzenlenmi iaretlerden oluan bir sistemdir. Toplum iindeki yaamn tm anlarnda, kodlar
bulunmaktadr. Kodlar, mesajn alc ve verici tarafndan ayn ekilde alg116

lanmasn salamaktadr. Bu nedenle de herhangi bir iletiim srecinde iki tarafn kulland kodun ayn olmas gerekmekte, aksi takdirde iletiim kurulmas mmkn olmamaktadr.
Herhangi bir gstergenin anlalmasn salayan bu kurallar btn veya
iaretler sistemi, toplumsal yaamn her alannda yaygn olarak vardr, her ey
bir kod olabilmektedir. Gnderme ve alma ortam ierisinde bir anlam ifade
eden vcut temas, duru, jestler, mimikler, d grn, dokunma, ynelme
vb. sunum kodlarnn yan sra mesajlarn fiziksel varln reten aydnlatma,
renk, fotoraf makinesinin as vb. teknik kodlar da bulunmaktadr.
Bu almada, "Beynelmilel" (2006) film afiinde yer alan gstergelerin
zelliklerini ve bal bulunduklar kurallar anlamak ve aklamak amacyla,
gsterge zmlemesinin yan sra dzanlam ve yananlam zmlemesi yaplm, gstergelere hangi sistemlerin anlam verdikleri tespit edilmeye allarak anlamsal okunmas yaplmtr.
s

"Beynelmilel" Filmi
Filmin filmografisi
Yapm:
Yapm Yl:
Filmin Sresi:
Ynetmen:
Senaryo:
Oyuncular:

Beikta Kltr Merkezi (BKM)


2006
105 Dakika
Srr Sreyya nder-Muharrem Glmez
Srr Sreyya nder
zg Namal, Cezmi Baskn, Umut Kurt, Bahri
Beyat, Meral Okay, Nazmi Krk, Dilber Ay, Oktay Kaynarca, Kahtal M

Filmin zeti
1982 ylnda Adyaman'da gevende olarak bilinen dnlerde ve pavyonlarda alan bir grup yerel mzisyen, o yllarda uygulanmakta olan sokaa
kma yasandan dolay geim skntsna derler. Geinebilmek iin bulduklar, kamyon kasasnda gezici pavyon zm, bir muhbirin ispiyonu sonucunda, askerler tarafndan hepsinin tutuklanmasna yol aar. Yrenin skynetim komutan, bu yerel mzisyenleri mar alan 'ada bir orkestra'ya
dntrmek isteyince traji komik olaylar dizisi balar. Nota bilmeyen, cenaze
marn annda uzun havaya dntrebilen bu sanatlarn biraz almalar
117

gerekmektedir. Bu orkestray altrmakta gevendelerin efi Abuzer'e (Cezmi


Baskn) der. Kz G'ilendam (zg Namal) ile birlikte yaayan Abuzer, kz
dinlerken duyduu "enternasyonal"i kendi bestelediim bahar karlama mar diye tm askerlere tantr. Askerler, kenti ziyaret edecek olan Konsey yelerine ada orkestralanyla bir karlama hazrlamaya karar verirler ancak
Konseyi karlamaya hazrlanan bakalar da vardr. Siyasal Bilgiler rencisi
Haydar (Umut Kurt) bir protesto eylemi dnmektedir ve bu eylemi gerekletirmek iin ada orkestrann efi seilen Abuzer'in kz, aklarn birbirlerinden bile gizli tuttuklar, Glendam'dan yardm almaktadr. Bir yandan skynetim birimleri ve yresel orkestra, bir yandan da solcu genler tarafndan
birbirinden habersiz olarak yrtlen bu karlama hazrlklarnn karmas
sonucunda herkesi artacak olaylar geliir.
Film Hakknda Genel Bilgiler
Gevendelerin traji komik hikayelerinin izlendii film, Tarsus, Adana ve
Mersin'de ekilmitir. Filmin ba karakterleri mzisyen Abuzer Yayladal
(Cezmi Baskn), niversiteye hazrlanan kz Glendam (zg Namal) ve Siyasal Bilgiler rencisi Haydar Ankan'n (Umut Kurt) yansra filmin kadrosunda Bahri Beyat, Meral Okay, Nazmi Krk, Dilber Ay, Oktay Kaynarca,
Kahtal M ve yerel mzisyenler de yer almtr. Filmin kimi sahnelerinde
yre halknn da katlmyla 3000 kiiye yakn figran grev almtr. Filmde
toplam 2 bin 100 kii rol alm, Mersin Belediye Bandosu'nun yeleri, filmdeki "gevende orkestras" yeleri roln stlenmitir.
"Beynelmilel"in hazrlk aamas 4 ay srm, ekimler 7,5 haftada tamamlanmtr. 1980'li yllarn banda Adyaman'da geen hikayenin mekan,
dnemsel benzerliklerini hala koruduu iin Tarsus'a tanmtr. Tarsus'un
eitli mahallelerinde toplam 27 mekan kullanlm, final sahnesi ise Dilova
ve Gazi Mahallesi'nde ekilmitir. Mersin niversitesi'nin Kltr Evi, filmde
ihmal edilmi halkevi ve pavyon mekan olarak kullanlmtr.
"Beynelmilel" filmi bir dramadr. Kenda film araclyla 29 Aralk
2006'da 100 kopya ile sinema salonlarnda gsterime giren "Beynelmilel"in,
http://www.beynelmilel.net/ adresli resmi internet sitesinden daha fazla bilgiye ve grsele ulamak mmkndr.
Yurtii ve yurtdnda eitli yarma ve festivallere katlan film, 18. Ankara Uluslararas Film Festivali'nde Ulusal Uzun Film Yarmas "En tyi
Film" ve Onat Kutlar "En yi Senaryo" dl, 6. Uluslararas stanbul Film
118

Festivali Ulusal Yarma "Jri zel" dl ve "En yi Kadn Oyuncu" (zg


Namal) dl, 14. Altn Koza Film Festivali'nde ise "En yi Film" (BEYNELMLEL), "Halk Jrisi En yi Film" (BEYNELMLEL), "En yi Senaryo"
(Srr Sreyya ndej), "En yi Grnt Ynetmeni" (Gkhan Atlm), "En
yi Erkek Oyuncu" (Cezmi Baskn) ve "En yi Yardmc Kadn Oyuncu" (Meral Okay - Dilber Ay) dl almtr. Ayrca, "Beynelmilel", Moskova Uluslararas Film Festivali'nin ardndan Montreal, Varova, Selanik, Barcelona,
Edinburg, Torino, Valencia, Montpellier gibi dnyann nemli festivallerinde
gsterilecek veya yaracaktr.

"Beynelmilel" Film Afii


"Beynelmilel" afiinin tasarmn yapan 1978 Eskiehir doumlu Emre Erdem, Anadolu niversitesi letiim Bilimleri Fakltesi letiim Sanatlar blm mezunudur. Erdem, profesyonel kariyerine 2002 ylnda Beikta Kltr
Merkezi'nde balayarak BKM'nin tm konser, gsteri ve organizasyonlarna
grsel malzemeler retmitir. BKM Film'in "Vizontele Tuba", "G.O.R.A.",
"Organize ler", "Hokkabaz" filmlerinin tm grafik almalarn stlenmi
ve "Beynelmilel" sinema filminin afiini hazrlamtr.
E-posta yoluyla yaplan grmeler sonucunda alnan bilgilere gre, Erdem iin filmin afiini hazrlamak uzun bir sreci kapsamtr. Bu sre "title"
ad verilen filmin isminin logolatrlmas ile balam, title filmin "yaknda"
jeneriklerinde ve fragmanlarnda kullanlmtr. "Beynelmilel" iin yaklak
aylk bir srete 20'nin zerinde afi almas hazrlanmtr (Resim 1"Beynelmilel" filminin farkl afi almalarndan rnekler). Afiin konsepti
ve uygulama ksm Erdem tarafndan yaplm, eitli mecralara uygulama ve
boyut deiimlerinde yardmcs Gencehan Arslan'dan destek almtr.
Sinema filmlerinde afiin her aamas yapmc ve ynetmenin fikir ve telkinleri dorultusunda ynlendirilmektedir. Sinema izleyicisinin film ile ilgili
grd ilk grsel malzeme olan afi, izleyicinin filme ynlenmesi iin bir
i heyecan olutururken ayn zamanda filmden baz ipular iermelidir. Bu konuda yapmc ve yne menin fikirleri byk lde nem tamaktadr.
Filmin senarist ve ynetmeni Srr Sreyya nder'in afi nerisi, 12 Eyll
dneminde yakalanan herkesi, uzun bir masann nne silah, kitap, teksir makinesi gibi su aletleri ile birlikte dizdikleri zamanlardan kalmadr. Bu uygulamadan esinlenerek masann zerine mzik aletlerini koyup, arkasna da btn bandonun dizilmi olduu bir tasarmdr, ancak yapmc tarafndan kabul
119

grmemitir. Hazrlanan afi almalarnn iinden kemanl ve plakl iki afii


beenmi ve nermi olmasna ramen onlarda ticari bulunmad iin kabul
edilmemitir.
Emre Erdem'in afi tasarmcs olarak, nceden hem senaryoyu okuma
hem de filmi izleme ans olmutur. Her film iin byle bir ans olmamasna
ramen, senaryo, af:n hangi yne gidecei konusunda fikir vermitir. Tm
afi almalarn iki farkl bilgisayar programnda tasarlayan Erdem, filmin hem fragmannda, hem de afiinde yer alan ve bir anlamda logosu haline
gelen ismini 'Freehand' programnda hazrlam ancak renklendirme, glgeleme gibi dier ilemlerini 'Photoshop' programnda gerekletirmitir. Afi
tasarmlarnda genellikle 'Photoshop' program daha arlkl olarak kullanlmaktadr.
"Beynelmilel" filminin afileri Mimeray ve Focus Basm'da baslm, afite kullanlan fotoraflar set fotorafs Levent Yldrm ekmitir. Ancak afi iin zel bir ekim gerekletirilmemi, sahnelerin canlandrlmas srecinde ekilen fotoraflar deerlendirilmitir. Yaplan afiler iin ncelikle
filmin hangi alanlarda gsterileceine karar verilmi, bunlar Trkiye Giesi,
ulusal ve uluslararas festivaller olarak belirlenmitir. Gie ve festivaller iin
yapmc ve ynetmenlerin ortak kararlan alnm, iki farkl afi kullanlmtr.
Trkiye giesinde, sinema seyircisinin ilgisinin filmde oynayan oyuncularnn
yzlerini grdkleri afilere kar daha youn olduu iin zmlemesini yapacamz oyuncu figrl afi, sanatsal platformlarda ve oyuncularn tannmad yurt d festivallerde ise film konseptine uygun olarak hazrlanan arpc ve az eli farkl bir afi kullanlmtr.

"Beynelmilel" Film Afiinin Gsterge


zmlemesi
Sinema afileri, fotoraf, resim, illstrasyon, yaz, renk, izgi gibi grsel
bir tasannu meydana getiren farkl elerin bir araya gelmesiyle yaratlmakta,
kendisini ina eden bu elerin birbiriyle kurduklar ilikiye bal olarak anlam olumaktadr. Afii tasarlayan kii ya da kiilerce bu iliki ba iinde her
e, br elerle kaynap dnm geirebilmekte, film hakknda izleyicinin kafasnda bir takm deerlendirmeler yaratacak eitli anlamsal derinlikler
oluturulabilmektedir.

120

Gsterge alarak "Beynelmilel" Film Afiinin Tanm


zmleme yapmak zere seilen "Beynelmilel" film afii bir gstergedir
ve "Beynelmilel" filminin konusunu ve ieriini temsil eden kodlarla (Resim
2- Beynelmilel film afii) oluturulmutur.
Afite "Beynelmilel" filminin barol oyuncusunun (Cezmi Baskn, zg Namal ve Umut Kurt) portrelerinin yan sra yine filmde rol alan be
gevendenin yrrken ekilen kk boyutta fotorafk grntleri yer almaktadr.
Filmin barolnde oynayan Cezmi Baskn yani Abuzer Yayladal karakterinin portresi, film afiinde en nde ve en byk e olarak grlmekte, gs stnde birletirilen iki elin iinden bir keman sap kmakta ve enesine
dayanmaktadr. Yznn bize gre sol tarafnda youn bir aydnlatmann olduu karakterin ba yaklak 20 derece sola dnk ve hafife yukar dorudur. Kalar kalkk, gzleri sol tarafa doru, hznl bir yz ifadesiyle bakmaktadr. Kaln kal, hafif pos bykl karakterin zerinde haki san bir niforma grlmektedir.
Filmin kadn barol oyuncusu zg Namal yani Glendam Yayladal,
kiilik barol oyuncu karakterlerinin ortasnda, Cezmi Baskn'a oranla daha
kk bir boyutta, yaklak 20 derece saa, dileri gzkecek ekilde glmseyen, neeli bir yz ifadesiyle bakmaktadr. Uzun salar arkadan toparlanm oyuncunun aln akta braklmtr. Koyu pembe V yakal bir kyafet
giydii grlen karakter yine pembe renkli kk bir kpe takmakta, sol omzundan aaya doru inen el rgs bej renkte bir anta sap grlmektedir.
Filmin dier barol oyuncusu Umut Kurt yani Haydar Ankan karakteri ise,
dier iki oyuncuya gre daha kk ebatta, afiin sol st yansnda yer almaktadr. Ba hafife sola dnk olan oyuncu glmseyen bir yz ifadesiyle afii
izleyene doru bakmaktadr. Kaln kareli ve byk yakal bir gmlek giyen
kvrck sal oyuncunun uzun favorileri ve kenarlanndan aaya doru inen
byklan dikkat ekmektedir.
Afite fotorafk grntlerin sol alt kesinde grlen haki sar renkte niformal be kii, dank nizam, bazlan kol kola girmi bir ekilde yrmektedir. Arkadan aydnlatmann youn olduu karakterlerin glgeleri ne
doru dmekte, oyunculardan birinin elinde cmb, dierinin elinde klarnet
dikkat ekmektedir. Bir oyuncu hari dier drt kiinin yere doru bakt,
Cezmi Baskn hari dierlerinin glmseyen neeli yz ifadeleri grlmektedir.
121

Ayrca yazl metin olarak afiin en st srasnda filmin bakarakterlerinin


isimleri (CEZM BASKIN, ZG NAMAL, UMUT KURT, BAHR
BEY AT, MERAL OK AY, NAZM KIRIK VE OKTAY KAYNARCA) siyah
zemin zerine byk harflerle ve beyaz renkte yazlmtr. Filmin ad "BEYNELMLEL", fotorafik grntlerin biraz altnda, byk puntolarla ve byk harflerle krmz-siyah geili olarak yazlrken, filmin adnn biraz zerine ynetmenlerin isimleri (YNETMEN: SIRRI SREYYA NDER &
MUHARREM GLMEZ) byk harf ve siyah renkte yerletirilmitir. Filmin
adnn alt ksmnda ise byk harf, kk puntolarla film hakknda genel bilgiler (BKM FLM SUNAR "BEYNELMLEL" CEZM BASKIN - ZG
NAMAL - UMUT KURT - BAHR BEY AT - MERAL OKAY - NAZM
KIRIK - DLBER AY - SIRRI SREYYA NDER - ERDAL GLVER TURGUT BAIR - BURAK TAMDOAN - MAHMUT H.KISATRK TAMER GVEN - MURAT SRC - KAHTALI MII - GLHAN TEKN - AHN IRMAK - MERSN BELEDYE BANDOSU VE OKTAY
KAYNARCA, KOSTM TASARIM: ESRA BAYRAM - FUNDA
BYKTNALIOLU, SA MAKYAJ: SUZAN KARDE, SES: YUNUS
ACAR, SES TASARIM: ERKAN ALTINOK, KURGU: ENGN ZTRK,
MZK: KALAN MZK - AYTEKN G.ATA - SIRRI SREYYA NDER, UYGULAYICI YAPIMCI: FATMANUR SEVN, PROJE KOORDNATR: MERAL OKAY, SANAT YNETMEN: ARI AYDIN,
GRNT YNETMEN: GKHAN ATILMI, SENARYO: SIRRI SREYYA NDER, YAPIMCI: NECAT AKPINAR, YNETMEN: SIRRI
SREYYA NDER& MUHARREM GLMEZ) yazlmtr.
Afiin en alt srasnda sol kede srasyla Kenda, Kodak, Dolby
Digital'in, sa kede ise BKM Filmin logolar, bu srann orta ksmnda ise
internet siteleri (www.beynelmilel.net, www.bkmonline.net) kk harf siyah
yaz karakteriyle yer almaktadr.
Afite barol oyuncularnn gerisinde arka fon olarak siyahtan yeile doru
yumuak bir gei olduu, yazlarn bulunduu alt ksmda ise beyaz ve ak
bej rengi grlmektedir. Afiin genel grntsne bakld zaman ise sepya
tonlama, afiin kenarlarnda eskimilik hissi uyandran ereveleme teknii
grlmektedir.

122

"Beynelmilel" Fitm Afiinin Gsterge zmlemesi

Birinci derecede gsteren filmin karakterlerini canlandran oyuncularn


(Cezmi Baskn, zg Namal ve Umut Kurt) portreleridir. kinci derecede gsteren ise yine filmde rol alan be gevendenin yrrken ekilen kk boyutta
fotorafik grntleridir. Aynca afi almasnda kullanlan renk, tasarm,
bask teknii, beden dili, yazl kodlar da birer gsterendir ve bu gsterenler
zellikli kodlar arasnda yer almaktadr.
Afite dier gsterenler: Mzik aletleri, barol oyuncusunun ellerinin arasndaki keman sap, kk grup yelerinden ikisinin yrrken elinde tuttuu
cmb ve klarnet, bu niformal insanlarn mzisyen olduunu ve filmin
mzik ve nee ierdiini gstermektedir.
Kyafetler iin seilen kodlar: niforma ve byk yakal kareli gmlek
dikkat ekmektedir. niforma resmiyeti, devleti, askeri temsil eden bir gsterge olduu iin, niformal grubun asker ya da resmi bir kurum iin alan
bando takmnn gayrinizam yeleri olduu anlalmaktadr. Uzun yakal kareli gmlek ise, 1980'li yllarn modas olduu iin filmin bu yllara ait olduu
izlenimini vermektedir. zg Namal'm zerindeki bluzun koyu pembe olmas
ise, neeli, mutlu ve cokulu bir gen kz olduunu gstermektedir.
Byk gstergesi, barol oyucusu iki erkekte ve gruptaki kiilerde grlmekte, sosyal ve ideolojik konumlan hakknda bilgi vermektedir. Pos byk,
lider, babacan, temiz, drst, koruyucu, gerekirse kavgac bir kiilik belirtirken, gen aktrn yanlardan aaya doru inen by sol ideolojiye sahip bir
gen olduunu simgelemektedir.
Afiin Dzanlam/Yananlam zmlemesi
? Afi, fotoraf, magazin reklamlan vb. gibi grsel gstergebilim alanna gifen almalarda, Roland BartheliP yaklamlarndan sz etmek gerekmektendir. Barthes'n grntlerdeki anlamlandrma kuramnda anahtar dnce, anlamn dzanlam, yananlam boyutunda nasl yayldyla ilgilidir. Birinci dzlemdeki anlam boyutu olan dzanlamda, bir gstergede
ya da "ne"
(Leeuwen 2003: 94) gsterildii belirlenirken, ikinci anlam dzlemi olarak
grnenin altnda grnmeyen anlam ifade eden yananlamda ise hangi deerler, kanaatler ve fikirlerin bulunduu tespit edilmektedir.

123

Tablo 1- Dzalamn gsteren ve gsterilen tablosu


| Dzanlamn gsterenleri

i Filmin barol oyuncular


s Yryen be erkek
niforma
Uzun yakal gmlek
Byk: Pos byk
Yanlardan aa doru inen byk
Keman sap, cmb, klarnet

j Dzanlamn gsterilenleri

Filmin kahramanlar
Filmde rol alan dier oyuncular
Resmiyet, devlet, asker, bando
1980'li yllar
Babacan, gvenilir, lider
Sol ideoloji
Mzik, mzisyen, nee, elence

Tablo 2- Yananlamn gsteren ve yananlam tablosu


Yananlamn gsterenleri
ereve dzenlemesi: n plan
Orta plan
Arkaplan
ereveleme: Yakn ekim
Boydan ekim
Aydnlatma: Yandan
Arkadan
j Sepya tonlama
| zel efektler

Yananlamn gsterilenleri
zleyiciye daha yakn, barol
zleyiciye yakn, ikinci derecede rol
zleyiciden daha uzak, yardmc oyuncu
Kiisel zellikler n planda, itenlik Kiisel
zellikler geri planda, ortam
Sert ve yumuak kullanm
ne doru den glgeler, siluet
Nostalji, romantizm
Eskimi grnm veren ereve teknii

"Beynelmilel" afiinin gsterenlerinin dzanlamnda (Tablo 1-), barol


oyuncularnn (Cezmi Baskn, zg Namal ve Umut Kurt) canlandrdklar
karakterler grlmekte ve niformal bir mzisyen ve gelecee hznle bakan
orta yal bir erkek, mutlu bir gen kz, sol ideolojiyi simgeleyen byklanyla
gen bir delikanl hakknda bilgi verilmektedir. Ayrca, mzisyenlere ait bir
yaamla birlikte film seyredildiinde hissedilecek olan hzn, mutluluk, traj
komik durumlar vaat edilmektedir.
Fotorafik grntleri tercih eden afi almas, "Beynelmilel" filmini izleyici kitleye duyuran, hakknda bilgi veren, ekici klan bir reklam ve tantm
rn olarak ikonik bir gstergedir. Bu afiteki gstergeler ayn zamanda belirtisel gsterge olarak da nitelenebilmektedir, nk barol oyuncularnn, gi124

yim ekilleri, yz ifadeleri, afite yerletirme ekilleri gibi beden dili ve szsz iletiim kodlan belirtisel olarak filmin konusu, getii dnem, yaam biimi gibi film hakknda yananlamsal bilgiler vermektedir. Afite yer alan barol oyunculannn portre ekimlerinde, en ndeki orta yal karakterde hafif
yukanya doru bakan gzler, kemann sap zerinde bir araya getirilmi eller
dikkat ekmektedir. Burada, yan anlamn gsterilenlerinin okunmasn salayan, znenin bu pozu, saflk, hzn, tinsellik, mzik, resmiyet, gelecee ynelik endieyi gstermektedir. Orta planda yer alan kadn karakterin grnmnn yananlamnda ise genlik, elence, umut, sevgi grlrken en arkada
yer alan gen erkek karakterinin, dier iki karakterin dnda objektife bakt
dikkat ekmektedir. Bu barol oyuncusunun grnmnn yananlamnda muzip bir yz ifadesi, sol ideolojiyi yanstan sa, byk ve giyim simgeleri dikkat
ekmektedir. "Anlam, fotoraflanan nesnelerden ortaya kt iin, nesnelerin
pozlamasna zel nem verilmelidir"(Barthes, 1977: 22). lgi kurma, anm
uyandrclar (niforma=resmiyet, uzun yakalar=1980'li yllar, mzik aleti=elence vb.) olarak kabul edilen nesneler gereinde yatmaktadr.
Barthes'e gre, bu tr nesneler, mkemmel anlamlandrma elerini olutururlar; bir yanda, gstergenin fiziksel nitelii, nesnelerin bizzat kendileri iinde kesintili ve tamamlanmken, dier yanda bilinen gsterilenler olarak belirginlie gnderme yaparlar. Afite mzik aletlerinin grlmesi, zellikle
barol oyuncusunun kemanyla birlikte fotoraflanmas, filmin mzisyenler
zerine olduunu gstermektedir. Bakarakterin kenetledii ellerinin arasnda
kemann tutmas ve ona dayanmas, geimini keman alarak kazandn ve
yaamndaki olaylarn kemana ve dolaysyla mzie bal olarak gelitiini
belirtmektedir. Ancak, resmi bir kurum ya da askerlii simgeleyen niformal
kiilerin ellerinde saksafon, trombon gibi resmi orkestra aletlerini tamalar
gerekirken, cmb, klarnet gibi geleneksel mzik aletlerini tamalar, filmde
bir atmann varln kantlamaktadr. Ayrca bu grubun resmi grevliler
gibi disiplinli bir nizamda yrmemeleri grubun bu ie yeni veya zoraki girdiklerini gstermektedir.
Fotorafik anlamda yananlam, fotoraf retiminin farkl dzeylerinde
kompozisyonu dzenleme, pozlandrma, ereveleme, a, netleme, aydnlatma, alan derinlii, renk ve zel efektler gibi fotorafik benzeenin kodlanmasn temsil etmektedir. Barthes buna "photogenia" (Barthes, 1977: 23) dernektedir. "Photogenia"da yan anlam tayan mesaj, aydnlatma, pozlama ve
feask teknikleriyle 'sslenmi' olan grntnn kendisidir. Bunlarn her biri,
pknik 'efektlerin' kltrel anlamda bir araya gelmesini salamak iin, yan an125

lama yeterince sadk bir ekilde uyan bir koda sahiptir. Afite yer alan
fotorafik benzeenlerin kodlarna baktmzda, ilk dikkati eken afiin geneline hakim olan gemiten kalma bir grnmn olmasdr. Ayrca
fotorafik grntlere uygulanan yumuak aydnlatma ile hafif bir resimsellik
etkisi, gemiten gnmze hayallerin yaam bulduu sinema dnyasn da
simgelemektedir.
alma aslnda drt farkl fotorafn bir araya gelerek kurgulanmas ve
yazl metinlerinde yerletirilmesiyle oluturulmutur. Belirli bir uzaklktan
insanlar gstermek bireyin kiisel zelliklerini azaltabilmekte ve bu tr grntler trler ya da kategoriler ierisinde deerlendirilebilmektedir. Bu nedenle afite yer alan kiisel zelliklerinin nemi olmayan ancak birlikte hareket ettiklerinde bir anlaml btn tekil eden orkestra uzaktan grlrken, kiisel zellikleriyle n plana kan barol oyuncular yakn plan gsterilmektedir.
Afiin genel grnm asndan baskn olan renk, yani sepya tonlamadr.
Bu tonlama, romantizm ve nostaljiyi artrmas nedeniyle eskimi fotoraflarn rengidir, yani gemite yaanan olaylar, anlan, kiileri hatrlatmaktadr.
Afiin te birini kaplayan yazl metinler ise, filmin barol ve dier yardmc roldeki oyunculann, filmin adn, ynetmen, senarist, yapmc, ses,
mzik vb. teknik ekibinin birer gstereni olarak bilgi vermektedir. Filmi tantc bir zellik tayan afite, krmz siyah yazlan filmin ismi dikkat ekicilik
salarken, barol oyuncularn ve film ekibini tantma grevi stlenmektedir.
SONU

"Beynelmilel" film afiinin, film hakknda verdii anlamsal bilgilerinin aratnld bu almada, tm gsterge dizgelerindeki anlamsal katmanlann
yapsn ortaya karmak amalanmtr. Bu amala, afite belirlenen barol ve
yardmc oyuncular, mzik aletleri, giyim ve sa-byk gstergeleri dikkate alnarak, gsteren ve gsterilenleri belirlenmi ve film hakknda potansiyel izleyici kitlesinin belleinde ilk imaj oluturmak amacyla hazrlanan afiin anlamsal dzlemleri incelenmitir. ncelikle, filmde geimini mzik yaparak
salayan bir grup nformal mzisyenin yani bir bando takmna ait kahramanlann n planda olduu bir yknn varl hakknda dzanlamda bilgi verilmektedir. Filmin barol oyuncusunun ayn zamanda niformal bir grubun
liderliini yapt ve bu grubun aldklan mzik aletleri balamnda klasik an126

lamda bir bando olmad ve cmb, klarnet gibi mzik aletlerini alan bir
grup yerel mzisyen olduu anlalmaktadr. Arka planda yer alan oyuncunun
sa biimi ve gmleinin yaka modeli gibi gsterenler 1980'li yllarn modasn artrd iin filmin bu yllarda getiini gstermektedir. Bu nesnel
anlatmlarn yan sra hznn, mutluluun, elencenin, sol ideolojinin, romantizmin bir arada olduu filmde gemiten gnmze aktarlan bir yknn yananlamda antrld, izleyiciye cazip gelecek bir afi yaratlmtr.
"Beynelmilel" film afiinde grdmz gibi, byk, sa, niforma, mzik
aleti, yz ifadesi gibi gsterenler, bir toplumu oluturan yelerin ortak
uzlamalar sonucunda anlamlandnlmaktadr. Alc ve vericinin ayn ekilde
alglamas, sinema afilerin hzl ve etkili bir ekilde mesaj izleyicisine ulatrabilmesini salamaktadr. Ancak u da unutulmamaldr ki, "Beynelmilel" afiinde gstergelerin bir btn olarak dnlmesiyle oluan anlamlandrma,
gerekte gstergelerin teki gstergelerle olan ilikilerinden olumaktadr. Afte yer alan her e tek bana anlam tamasna ramen, dier elerle birlikte olduunda yeni yananlamlar kazanarak, alglama ve anlama boyutunu
gelitirmekte, film hakknda bilgi vermekte, izleyiciyi filme ekmektedir.
KAYNAKA

BARTHES, Roland (1977) Image, Music, Text, Trans: Stephan Heath, Fontana,
i London.
BARTHES, Roland (2005) Gstergebilimsel Serven, ev: Mehmet-Sema Rifat,
I YKY Yaynlar, stanbul.
BECER, Emre (1997) tletiim ve Grafik Tasarm, Dost Kitabevi, Ankara.
BERGER, Arthur Asa (1993) Kitle letiiminde zmleme Yntemleri, ev: Mu-

rat Barkan, Nazl Bayram vd., Anadolu ni.Yay., Eskiehir.


FSKE, John (1996) letiim almalarna Giri, ev: Sleyman rvan, Ark Yaynlar, Ankara.
KAYAR, Ayda (2007) "5555 Afite Trk Sinemas",
http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2004/04/l 1/ 441512.asp, 25.06.2007.
LEEUWEN, Theo Van (2003) "Semiotics and Iconography", Handbook of Visual
Analysis, Ed: Theo van Leeuwen, Carey Jevvitt, Sage Publications, London.
jNOYAN, Nazl Eda (2001) "Kadnn Resmidir: El Altndaki Kadnlar, Trk MelodI ram Afilerinde Kadnn Temsili", Trk Film Aratrmalarnda Yeni Ynelim-

| ler-1, Yayma Hazrlayan: Deniz Derman, Derleyen: Melis Behlil, Balam YayncI lk, stanbul.
ZEN, Metin-Tanyeli, Uur (2003) Sanat Kavram ve Terimleri Szl, Remzi
Kit., stanbul.
127

Resim 1- "Beynelmilel" filminin afi almalarndan farkl


rnekler

Resim -2- Beynelmilel film afii

fCADIN KMLNN NASINDA REKLAMLAR: "DIOR


MIDNIGHT POISON", "BELIEVE", "MOTOROLA RAZR
2" REKLAMLARININ GSTERGEBLMSEL ANALZ
r. Gr. Seda Snbl lgndeniz*

Giri
Reklamn ncelikli amac mal ve hizmetlerin ya da faaliyetlerin tantmdr. Tantm yoluyla reklamlar, retilen rn ve tketici arasnda bir kpr gPevi stlenmektedir. Reklamlar kullandklar grsel ve iitsel kodlamalar yoluyla baz mesajlar sunmakta ve bu mesajlar araclyla kiileri tketime ynlendirmektedir. Bu mesajlarn tad "dz" anlamsal kodlarn yan sra, rekattn iinde rtk biimde bulunan "yan" anlamsal kodlar, bireye kltrel
eerleri ve yaam biimlerini ok daha ksa bir sre ierisinde sunmaktadr.

fege niversitesi letiim Fakltesi, Radyo-TV ve Sinema Blm

131

Bu yolla tantm yaplan rnlerin tketimi cazip hale getirilmekte, rnn


tantmyla birlikte bireylere sunulan yaam adeta "idealize" edilmektedir.

Reklam ve Tketim likisi


Reklamlar; toplumsal siyasal dnyalar ve dnce yaplarn canlandrma
yoluyla sunan bir ara olarak, zellikle etkili olan gizli kandrclar olarak grlmektedir (Arendt, 1998: 35, Akt; Bker, Kran, 1999: 49). Reklam kanalyla yaratlan "sahte" gereksinimler beraberinde tketim arzusunu n plana karmaktadr. Reklamlar bir mal satn almakla eriilebilecek yeni, ekici, baarl, saygn bir "siz" imaj yaratmaktadr. Bylelikle tketim davranlarnda, tarzlarnda ve grnmlerde yaplacak deiikliklerle farkl bir insan haline gelinebileceine iaret edilerek, byl bir biimde "dnm ve yeni bir
kimlik" nerilmektedir. Dolaysyla reklamlar araclyla bireye deerler, rol
modelleri ve sosyal davranlarla zdelemeleri retilmektedir. Bu adan
bakldnda reklam kiiyi tketime ynlendiren bir unsur olmann yannda bir
toplumsallama arac olarak da rol oynamaktadr (Kellner, 1992 ev: Sekin
2001: 217).
Bourdieu (1998), semboller aracl ile uyandrlan ve ifade edilen arzulardan ok, kapitalizmin yaps ve semboller arasndaki ilikilerle ilgilenmitir. te yandan Baudrillard da, modern tketime yaklamda arzu kavramn
"idealist bir uygulama" olarak ele almtr. Baudrillard'a gre, modern ve
postmodern tketiciler maddi gereksinimlerini giderdikleri kadar, hatta belki
bundan da fazla, duygusal arzularn doyurmaya almaktadrlar. (Bocock,
1993: 83). Dolaysyla reklam, sadece bir mal ve hizmetin tantm amal bir
ierie sahip deildir. Reklam iinde tad kurgu sembollerle "yeni bir yaam biimini" empoze etmeye almaktadr. amar ykamak-tan yorulan
bir kadnn yardmna koan gl bir leke zc deterjan, ya da yemee konulduunda kadn baarl bir ah yapan bir margarin, kadnn artan vaktinde
kendine zaman ayrmas ve bakml olmas iin ona zaman salamaktadr. Bu
aamada kadn temizlikten arta kalan vaktinde makyaj yapacak ve bakml olacaktr. Bir anlamda reklam modern kadnn kozmetik rnler kullanan giyim
tarz olarak moday yakndan takip eden mutlu bir birey olabileceini yan anlamsal dzlemde iinde tamaktadr. Dolaysyla reklamlarda tketici konumunda olan kadna verilen mesaj, deterjan ya da bir baka rn almann gerekliliinden ok arka planda yer alan geleneksel kalplardan kurtulmann ve
baarl modern bir kadn kimliliine sahip olmann ideolojisidir.
132

Bu balamda reklamlar araclyla mal ve hizmetlerin tantm dnda yaam biimleri de "nesne" konumuna tanmaktadr. Kullanlacak rnn kiiye salayaca faydann yan sra reklamda bu rn kullanarak toplumsal
bakmdan arzulanan kimliklerde ina edilmektedir. Dolaysyla konuya kadnn
sunumu asndan bakldnda reklam yaplan mal kullanan kadn, modernliin gerektirdii ince ve narin bedene sahip olacak ayn zamanda kamusal alann dna karak' zgrleecektir. Bununla birlikte bu rn tketerek mutlu bir aileye sahip olmann ansn da yakalayacaktr.
Gnmz toplumunda her eyin bir anlamda tketim nesnesine dnt
bu ortamda, kitle iletiim aralar yoluyla yeniden sunulan kadn kimlii imajlarla donatlmakta ve tketilmektedir. Kadnn sembollerle idealize edilerek
biimlendirildii ve tketim kalplarnn iinde snrlandrld reklamlar, ou kez ataerkil ideoloji tarafndan belirlenen kadn kimliinin farkl bir sunumunu tekil etmektedir. Bu balamda reklamlar yoluyla ivme kazanan tketim, kadnn yaam tarz ve bedeni zerinde younlamaktadr. Modern kaldn semeye ve rekabet etmeye "g beenir" olmaya zendirilmektedir. Tm
bunlar karlkl, toplumsal, ekonomik ve cinsel ilevlerin greceli olarak birbirine kart bir toplum imgesine aittir. Reklamlardaki eril ve diil modeller
cinslerin farkllam doasndan deil sistemin dayatt ideoloji ereveisinde biimlenmektedir. Eril model seiciliin, rekabetin, titizliin temsiliyken, diil model kadna kendi kendisinden ok daha fazla holanmasn iletir
^Baudrillard, 1997: 111).
Kapitalist toplum yaps ierisinde tketimin markalar, semboller ve imajlar yoluyla yaand ve tketilen eylerin fonksiyonel deerinden ok bireye
kazandrd statnn n planda olduu grlmektedir. Dolaysyla dncelerin, imgelerin bir anlamda eya gibi tketilmesi ve bireyin kendisini bu tketim kalplarna ilikin semboller yoluyla tanmlamas sz konusudur. "Tketim artk insanlarn kim olduklar, kim olmak istedikleri ile duyarllklarn
ve bu duyarllklar korumalarn salayan yntemleri etkilemektedir. Bu nedenle tketim ekonomik olduu kadar ayn zamanda toplumsal, psikolojik ve
kltrel bir olgu olmaya devam edecektir"(Bocock, 1993: 10). Bu pazar ieririnde tutunabilmek iin cazip ieriklerle donatlan rnler bir tketim nesnesi
blarak kendi deerini aan bir nitelik tamaktadr. rnein daha ziyade kalnlar hedef alarak yaratlan "moda" olgusuyla kadn tketime daha kolay
|nlendirilmektedir. Dolaysyla satlan rnn yannda sahip olmak istenilen
laam biimi, alkanlklar ve stat bireye kolay yoldan sunulmaktadr. Bir
|ere ait olma duygusu iinde olan birey simgesel anlamda mal tketerek bu
133

gereksinimini gidermektedir. Reklamda rnn tketimine ilikin hibir fayda


yokken kiiye sadece onu tketmenin prestiji ve kiiye verecei imaj zerinden yola klabilmektedir. rnein sigarann sala olan zarar tamamen
gzard edilerek, bu rnn reklamnda kadnn her sigara iiinde onun modernliini, gzelliini ve toplumsal alandaki yerini sunarken bir baka sigara
reklmnda sigara ien erkein de erkeklii, gc ve ne kadar aktif olduu ortaya konulmaktadr. Sigarann gerekte insan bedenine ve evreye olan zarar
olan tamamen yok saylarak salksz bir yaama tam kart gstergelerle
"salk, doa, g, gzellik" gibi deerler n plana karlmaktadr.

Reklamlarda Sunulan Kadn maj


Kadn ve erkein toplumsal rolleri reklamlar aracl ile yeniden sunulmaktadr. erikler, fiziksel zellikleriyle "gen, ekici gzel, ideal bedene sahip" ve yaama baklar pozitif, aktif ve kendine gvenen kadn kimlikleriyle
ilikilendirilmektedir. Bylelikle stereotipisel kodlann kullanmyla oluan
aynmlar kadnlan, rn belirleyicilikleri ile birlikte; ev kadn, alan kadn,
anne, e vb. rollerde konumlandr hale gelmektedir. Ancak bu aynm medya ve
gerekliin sunumu aratrmalannda eletiri almaktadr.
Medyadaki kadnlk/erkeklik temsilleri zerinde alan Gledhill, ataerkil
kltrn "gereklik" tanmlamalan iinde medyada temsil edilen kadnlk/erkeklik tanmlamalarnn z vermediini sylemekte ve tanmlamalan u
ekilde snflandrmaktadr (Gledhill, 1997: 349, akt, zsoy, 2006: 12). (Baknz: Tablo: 1)

134

KMMMJk

Kitle kltr/elence
Popler gelenek tarzlar
Romantik klieler/stereotipler
ekicilik/alm
Coku, gl duygu
Anlaml/manal gsteri/icra
Duygular hakknda konuma
Fantezi
Gerekten ka
Aile yaam/ zel yaam
Elence

-ERKEKLK

Yksek kltr/sanat
Gereklik
Psikolojik erevede karakterletirme
Katlk
Dnce
Olduundan hafif gsteren ifade
Sessizlik, kararl eylem
Gerek problemler
Kavramlara terimlere dn
Kamusal dnya/kamusal alan
Glk, zorluk

Tablo: 1 Medyadaki kadnlk/erkeklik temsilleri

Gledhill'in snflandrmasna bakldnda kadnlarn genellikle medya ieriklerinde, aile, evii/zel alan ierisinde yer ald, bu dnyada duygularyla
hareket eden ekici bireyler olarak, anne, e, nianl, gibi geleneksel roller ierisinde temsil edildii sylenebilmektedir.
Bamszlk, akll olma, sz sahibi olma, saldrganlk, aktiflik, kararllk,
baar, rekabet, gerekilik, gibi zellikler erkek dnyasnn tanmlama alan
ierisinde yer alrken, duygusallk, duyarllk, pasiflik, gszlk, gereklikten ka, gibi deerler kadnn tanmlanma alan ierisinde yer alan deerlerdir. Dolaysyla reklamlar ieriklerinde yer alan cinsiyet temsilleri bu tanmlama alan ierisinde uygulanr durumdadr.
Reklamlarda amar ykayan bir baba yoktur ya da evin temizlii yapan
kendini salm yorgun bir erkek yer almamaktadr. Erkekler en fazla yemek
yaparken grnmektedirler ki bu da mikrodalga frnda pien hazr yemekten
faha teye gidememektedir. Kadn ise, geleneksel olarak ev ilerinden ve o|uk bakmndan sorumlu tutulmakta ve setii rnle i yaantsndaki baarsn ykseltebilecei vurgusu ile yine hem ev ii hem de kamusal alanda braplmaktadr.
135

Reklam ieriklerinde, kadn hedef alan tketim mesajlarnn kimi zaman


erkekler zerinde de odakland grlmekte ve erkeklikle ilgili sembol ve
imajlarn da deitii anlalmaktadr. Tketim kltrnn son yzylda erkeklik kavram ve kimlii ynnde, tketici klnarak etkiledikleri anlalmaktadr. Erkek tketicilerin varl ile yeni bir reklam pazar ve tketim kalplar oluturulmutur. Bocock'a gre, sava dnemlerinin sonunda erkein
rolnn sava olarak deil, tketici olarak tanmlanmas ynnde bir deiime yol amtr (Bocock, 1993: 104).
Fiske ise, reklamn rnler farkl da olsa hedef olarak belirlenen toplumsal
oluumdaki insanlarn kendilerine seslendiini fark etmelerini, hatta rnde
kendi toplumsal kimliklerini ve deerlerini bulmalarn olanakl klacak anlamlar verme giriiminde kullanldn sylemektedir (Fiske, 1999:17-18).
Dolaysyla reklam pazar bu seslenie ynelik stratejiler uygulayacak ve hedef kitleyi yakalayabilen sylem ve gstergelerle tketiciye ulaacaktr. Buna
gre reklam ieriklerinde kadn tketicilerine ynelik sesleniler eitlendirilmitir. "Erkee cinsel adan ekici grnme ve beslenme" gibi konularn
yan sra mcevher, konfeksiyon ve kozmetik rnleri, kilo verme planlan ve
di macunu, deterjan gibi rnlerin reklamlannda hep kadnlar grlmektedir.
Beden politikalannn n plana kartlp, kadn kimliklerinin "Gzel miyim?",
"Erkekler beni ister mi?", "Cildim ok mu przl", "ok mu imanm" gibi
sorularla maniple edildii anlalmaktadr. Ev bakm rnleri, gda, salk,
ocuk bakm, oyuncak, ev mobilyas gibi benzer rnlerin reklamlar da kadnlara hep "Yeterince besleyici miyim?", "Sevdiklerimle yeterince ilgilenebiliyor muyum?" gibi sorular zerinden tasarlanmtr. Szkonusu mesajlann
yan sra reklamclar rn satn yksek tutmak amacyla fiziksel cazibenin
zerinde de durmaktadrlar (Sanford ve Donovan, 1999: 256; Akt: Ouz,
2005: 35). Ksaca reklamlar kadnlan srekli gen ve gzel olmak gibi birok
mesaj ile maniple etmektedirler.

Reklamda Beden Tketimi


Bedenin merkezi bir konumda yer almasnn temel nedenlerinden biri tketim toplumunun hazc yapsndaki bedenin temel nesne olmasdr. Bedenin
olduundan daha gzel grnmesi, salkl olmas ve kontrol, modern tketim toplumunun temel hedefidir. Dolaysyla beden ile ilgili metaforlar modern toplumda yaratlm ve beden tketim kltrnn temel elerinden biri
haline gelmitir (Ik, 1998: 15, 162).
136

Belli kalplarla standartlatrlm gzellik llerine baklacak olunursa,


sergilenen kadn bedenlerinin grsel olarak birbirlerinden ayrt edici bir nitelik tamadklar grlmesine ramen, kapitalist toplumda tketici olarak konumlandrlan kadn maniple edici ieriklerle bir yandan tketmekte bir yandan da kendisine sunulan rnler dahilinde kendi bedenini tketmektedir.
Baudrillard tketilen eyler arasnda dier nesnelerden daha gzel, kymetli daha esiz bir nesne olduunu sylemektedir. Bu nesne bedendir. Bedenin yeniden kefi ve zellikle diil bedenin reklamda, moda da ve daha pek
ok alanda kullanm sz konusudur. Perhiz, zariflik, genlik, erillik/diillik
saplants bedenle ilgili bakmlar, rejimler bedeni kuatm konumdadr
(Baudrillard, 1997: 155). Kitle iletiim aralar kanalyla sunulan ve idealize
edilen ve toplum tarafndan benimsenen bedene ait gzellik ltlerinin dnda kalan kadn yada erkek kendini rahatsz hissetmekte ve bu llere ulamas iin yapmas gereken fedakarlklardan kanmamaktadr. Salkla ilgili konularda bile gereken hassasiyetin ou zaman gz ard edildii dnldnde, gzel ve onaylanan bir vcuda sahip olmak iin verilen aba olduka dikkat ekmektedir. Bunun temelinde medya tarafndan srekli olarak
yinelenen ve dayatlan bir "ideal, gen gzel kadn" betimlemesi yer almaktadr.
Baudrillard gzel olmann, i dzeyindeki baar gibi beden dzeyinde seilmi olma gstergesi olduundan bahseder. Modern kadnn bedeninin rahibesi ve de yneticisi olduunu belirtir. Kadn bedenini gzel ve rekabet edecek eklide tutmaya zen gsterir. (Baudrillard, 1997: 161, 171).
i Giddens da modern bireylerin, ideallerinin "vcut gelitirme, zindelik ve
Cnerji"ye dnm olduunu syler. Kadn iin ise bu belirlenen vcut lleri, daha ok reklam metinleriyle zendirilen przsz, yumuak ten, dolgun salar, arpc dudaklar vs. olarak ekillenmektedir. Beden -zellikle de
kadn bedeni- srekli olarak ideal bir biime doru ynlendirilmekte ve bu bibime erien bedenlerin de sergilenebilecei / erkek bakna alabilecei meaj rtk olarak verilmektedir. Medya bedenini grnr klan kadn "cesur"
parak tanmlamaktadr (Coward, 1996: 123).
Reklam metinlerinde kullanlan kadnlarn, medya da iki ekilde temsil eKldikleri grlmektedir; cinsel obje ya da anne/e. Reklamn amacnn ilk ojlrak dikkat ekmek olduu kabul edildiinde cinsellik esi (vurgusu) baz
Hinlerin satnda vazgeilmez bir unsur olarak kullanlmaktadr. zellikle
Dzmetik (parfm) reklamlarnn cinsellii daha youn olarak kullandklar
rlmektedir.
137

Aratrmann Yntem ve Teknii


Bu almada, gstergebilimsel analiz ve feminist ideolojiden yararlanlmaktadr. Gstergebilimsel analiz teknii araclyla, reklamda yer alan rtk
mesajlarn, yananlam ve dzanlamlann ortaya karlmas hedeflenmitir.
Gstergebilimin ilk olarak sorduu soru anlamn "ne" olduu deil "nasl"
yaratlddr. Gstergebilim iletiim iin kullanlan eyin; szckler, grntler, trafik iaretleri, sesler, iekler, mzik gibi pek ok eyin incelenmesidir. Gstergebilim, gstergelerin iletiimde bulunma yollar ve onlarn kullanmlarna egemen olan kurullar zerinde durmaktadr. Grntl reklamlara
sklkla uygulanan zmleme yntemi "gsterge" zmlemesidir. Dergilerde, gazetelerde, televizyonlarda yer alan reklamlarn okunmas amasnda
reklamda ilevi olan gstergeler nem sralarna gre belirlenmekte ve yapsalc bir. yaklamla gsteren/gsterilen kartl aklanmakta ve bylelikle
dzanlam/yananlam boyutunda okumalarla anlamlandrma aamasna geilmektedir (Parsa, Parsa, 2004: 2-76).
Dz anlam gsterge iindeki anlamdr ve gsterge iindeki gsteren/ gsterilen ilikisinden ortaya kmaktadr. Bu gstergenin ak ve bilinen anlam
anlamdr; gsterge iindeki anlam veren ve verilen arasndaki ilikidir. Yan
anlamda ise anlamn ikinci dzlemine gnderme yapmaktadr. Buna armsal anlam da denilebilmektedir. znel yorumlar, duygulan, fikirleri, sosyokltrel deerleri ve ideolojik dnceleri iine almaktadr. Gstergede yan
anlam, onu kullananlarn duygulan ve kltrel deeriyle karlatnda ortaya
kmaktadr. rnein televizyon iin hazrlanm bir reklamda yan anlam oyuncunun ses tonundan yaratlabilir (Parsa, Parsa, 2004: 59-60).
Bir reklam ister afi ister film olsun, belli bir dzanlam ifresi tamaktadr. Resimdeki grntlerin tannmas, kullanlan konuma dilinin anlalmas
gibi ifreler iermektedir. Yananlam ifreleri ise, toplumda yaygn olan saygnlk, beenilen kiilik, sekin saylma gibi bilinen toplumsal deer llerine dayanmaktadr. yi bir ev anne olmak iin ocuun san hangi ampuanla ykanmas gerektii kiiye dorudan sylenmez ama o marka ampuan
kullanan kii temsili olarak gsterilir. Dolaysyla bu kiinin davranlar, giyim kodlar, toplumun "iyi bir ev kadn" ya da "zenilen kiilik" anlayyla
rttrlmektedir. Bu adan reklamda aka sylenmeyen ama dolayl olarak ima edilen bir mesaj iletilmektedir (Erkman, 1987: 78).
138

Dergi Reklamlarnn Gstergebilimsel Analizi


l.Reklamn Kimlii:
Marka:
Motorola RARZ2
Reklamn tr:
Cep telefonu
Yaynland Dergi: Elle, Say: 106, S: 125
Yayn Tarihi:
ubat 2008

139

Reklamn Tanm:
Reklamda gen, giizel bir kadn koltukta uzanmaktadr. Bakml ve k bir
kadndr. Elinde cep telefonu vardr. Mekan belli deildir ancak iyeri izlenimi vermektedir. ki adet cep telefonunun biri ak dieri ise kapal olarak
sa orta ksmda yer almaktadr.
Reklamn gsterge zmlemesi
Gsterge

Gsteren

Gsterilen

Dergi
reklam

Gen, gzel, salkl, k giyimli bir kadm, ynetici kotluunda uzanmaktadr.


Yznde bir tebessm vardr. Uzun salar yerlere kadar demektedir. Sol elinde
cep telefon tamaktadr.

Gzellik
Modernlik
klk

Cep telefonu : Biri ak biri kapal olarak


grntlenmi iki adet cep telefonu. Siyah ve san renk kombinasyonu ile tasarlanm.
Telefonun zerindeki Motorola markas
vurgulanmaktadr.

Resmiyet
Zenginlik
Teknoloji
Kalite

"RAZR
Luxury Edition Altn kaplamas, oyma
aynntlan ve ylan derisi deseniyle
RAZR2 'nin lks versiyonu her zamankinden daha k"
((CRYSTALTALK))) Crystal talk teknolojisi ile konuma sesinize, dier sesler
kanmaz grltl ortamlarda bile rahata grmenizi yapabilirsiniz yazs.

Modernlik, klk, zenginlik.


Tketim toplumu ve modernite
gibi gsterilenler.
Ayrcalkl ve zengin yaam tarzna ynelik yknme.
Kristalin pahal bir maddedir.
Kristal konuma derken konumann netliinin yannda zenginlik tekrar vurgulanmaktadr.

Koltuk: Ylan derisi, yuvarlak hatl desenli ynetici koltuu

hayat,
Kadnslk,
Zenginlik
letiim

140

Zenginlik
Diilik
Sekinlik

Reklamn Dzanlam/yananlam boyutunda deerlendirmesi


Reklamda k, gen kadn, deri koltuk, marka telefon gsterenlerinin salad kavramlar olarak beliren gsterilenler R.Barthes'in "Anlamlandrma
Kuram"na gre dzanlam ve yananlam boyutunda da okunabilmektedir.
Dzanlamn gstereni:
Gsterenle gsterilen arasnda birebir bir iliki bulunmaktadr. Bu resim
rahat biimde deri bir koltukta oturan, elinde telefonu olan, bakml, zayf, gzel modern bir kadnn resmidir.
Dzanlamn gsterileni:
Bu kadn kendine zen gsteren bakml ve k giysiler giyen bir kadn
temsilidir. Kadn rahat bir biimde koltukta uzanmaktadr. Marka telefon kullanan kadn tipi.
Yananlamn gstereni:
Reklamda bakml, zayf, gzel modern bir kadn temsili yer almaktadr.
zerindeki giysisi gece hayatna ve davetlere katlan, erkekler tarafndan beenilen bir kadn imaj tamaktadr. Giysinin altn sars olmas okuyucuya
zengin kadn imajn yanstmaktadr. Reklamda kadnsl artran diyagonal hatlara sahip, zenginlii'simgeleyen ylan derisi parlak byk ve k bir
ynetici koltuu yer almaktadr.
Yananlamn gsterileni:
Modern toplumlarda kadnnda i hayatnda yeri vardr. k kadnlar
Motorola marka telefon kullanrlar. Zengin yaam, modern kadn arm
yannda mit olarak adalk; modern yaamlarda telefon iletiim aracdr.
Kadnn salarnn uzunluu Rapunzel masalna gnderme yapmaktadr ve
tpk Rapunzel'e ulamak isteyen prens gibi byle bir kadna ulamak iin
zengin olmal ve bu cep telefonuna sahip olmalsnz mesaj iletilmektedir.
Siyah deri koltuk kadnn ynetici konumunda yer alabileceini dndrse de ayn zamanda koltuktaki rahatl ve oturu biimi onun elenceye
Ve d yaama olan dnkln simgelemektedir. Koltuun ylan derisi de141

seni tamas kadnn i hayatnda bile modaya olan dknln ve tketimle olan ilikisini yanstmaktadr. Ksaca reklamda gen gzel ve bakml
bir kadn sunumu yer almaktadr. Tketim ideolojisi dorultusunda ekillendirilen ve i hayat ierisinde bile bu ideolojiye uygun olarak resmedilen bir kadndr. Kadnn rahat tavr onun kendine olan gvenini simgelemekle birlikte
bu gven ancak sahip olduu materyaller zerinden kurulmaktadr. Telefon
ierdii renk kombinasyonu ile bir yandan i hayatnn nemlilii ve resmiyetini bir yandan da altn sars rengi ile zenginlii ve kl artrmaktadr.
Rengin koyu gri tonlarda seilmesi ise yine i hayatnn ciddiyetini ve resmiyetini simgeler durumdadr.
Telefonun deseniyle koltuun deseni arasndaki uyum kadn iin kulland telefonun ilevlerinden ziyade onun kl ve beenilecek bir tasarma
sahip olmas nitelii n plandadr. Dolaysyla kadnn bu reklam ierisinde de
tketen kadndr.
2. Reklamn Kimlii:
Marka:
BRITNEY SPEARS
Reklamn tr:
Parfm
Yaynland Dergi: Marie Clarie, S ay: 2
Yaynland tarih: ubat 2008

142

Believe'

Reklamn Tanm:
Reklam bir parfm reklamdr. mekanda konumlandrlan gen bir kadn
yer almaktadr. erevenin soluna yakn, ayakta durmaktadr. Sa elinin zerinde duran bir ku dikkat ekmektedir. Bu reklamda yer alan kadn genler
tarafndan olduka beenilen bir pop mzik arkcs olan Britney Spears'dr.
erevenin sanda ve sol alt ve st tarafta beyaz kafes ve sa alt tarafta
yeil kristal ie iinde parfm durmaktadr.
143

Reklamn gsterge zmlemesi:


Gsterge
Dergi
reklam

Gsterilen
Gzellik, n, Diilik, Masumiyet,
Britney Spears
ekicilik
Doallk
Parfm iesi:
Gzellik
gen, yeil renkli parfm iesi
Gzel koku
Sa st kede parfmn ad Believe Gven, Huzur
yazs
zgrlk, Doa,
Biri yeil sar, dieri daha kk
Cinsel zgrlk.
kahve renkli iki ku.

Gsteren

Beyaz .yuvarlak hatl, kafes.

Tutsaklk, Temizlik

Reklamn Dzanlam/yananlam boyutunda deerlendirmesi


Reklamda Britney Spears, Believe parfm kular ve kafesler gibi gsterenlerin salad anlam oluturan kavramlar baka bir deyile, gsterilenler
Barthes'in "Anlamlandrma Kuram"na gre dzanlam ve yananlam boyutunda da okunduunda derin dzeydeki anlamlar; reklamn tad armlar ve mitler ortaya kmaktadr.
Dzanlamn gstereni:
Gsterenle gsterilen arasnda birebir bir iliki bulunmaktadr. Bu resim
Britney Spears, Believe Parfmn, kular ve kafesleri gstermektedir.
Dzanlamn gsterileni:
Britney Spears kendi markasn tayan parfmle reklamda yer almaktadr.
Vcudunun duru pozisyonu ve giyimi kendine olan gvenini kural tanmaz
bir dnya grne sahip olduunu gsteren bir kadn imajn desteklemektedir. Kafesteki kulara karn elindeki ku tutsakla kar zgrl desteklemektedir.
144

Yananlamn gstereni:
nl arkc Britney Spears, gen, yeil renkli bir parfm iesi, Sa st
kede parfmn ad Believe yazs, biri yeil san, dieri daha kk kahve
renkli iki ku, beyaz, yuvarlak hatl, kafes resmin erevesi iinde gsterilmektedir.
Yananlamn gsterileni:
Modern genliin idollerinden biri olan gen arkc Britney Spears'in kiiliinde gndelik, gen, zgr, kural tanmaz, sportif klk, cinsel ekiciliin
nemi antnlmaktadr. Renklerin kullanm asndan bakldnda kadnn
beyaz ve krem tonlanndaki giysisi onun saflna ve masumluuna gnderme
yapmakta ama bir yandan da bedeninin aklyla arzulanacak bir kadn portesi oluturmaktadr. Giydii asksz bluz, belden dk pantolonu ve gbeine takt pearcing ile medya tarafndan biimlendirilen gnmzn modern
gen kz mitine uygundur. Aynca salannn uzunluu, rengi, fotorafta kullanlan k dzenlemesiyle okuyucuya safl ve masumluu anmsatmaktadr.
Parfm iesinin rengi ve biimine baktmzda kiiye sizi "doal ama gzel
yapar" bunu srdnzde doann safln ve byl gzelliini bulursunuz
mesaj verilmektedir. Reklamda kullanlan yaz karakteri son derece sadedir.
Bu zelliiyle doallk ve sadelik vurgulanmaktadr. Yaz slogann yeil renk
ile vurgulanmas yine doaya yaplan bir gnderme nitelii tamaktadr. Ayn
zamanda yeil psikolojide kendine olan gveni simgelemektedir. Bu adan
yazda parfmn sadeliini ve doal gzelliini destekleyici bir ge olarak
kullanlmaktadr. "En byk zgrlk kendine gvenmektir" yazsyla kendine gveni olan kadnlann parfm olduu belirtilmektedir. "Benim yeni gzel kokum" yazs ise B. Spears'n alkantl yaam gz nne alndnda
yeni bir hayata baladn ve eskisinden farkl olan bu hayatnda tercihlerini
deitirdiini ve bu parfmn zelliklerinin de bu yaamla rtt belirtilmeye allmtr denebilir. Ku doada zgrln ve cinsel olarak da zgrlemenin simgesidir. Bu reklamda yer alan iki ku farkl eklide konumlandrlmtr. Bir tanesi kafesin iindeki tutsak ku, dieri ise kadnn elinde
olan dardaki zgr kutur. Kafesten kurtulmak ve zgr olmak iin bu parfm kullanmak gerekmektedir. Simge olarak ku zerinden verilmek istenen
mesaj kadnn zgrle k iin kullanaca parfmn bu olduudur. Kular rnn doal ve zgr imajna yardmc unsurlar olarak yer almaktadr.
Kafesler beyazlyla saflk, temizlik ve sihirli dnyann temsiline uygun bir
grnmdedir. Kafeslerin renk ve biimleri gelir grubu yksek olan lks ev145

lerdeki kafesleri artrmaktadr. Bu adan reklam doalln yannda zen


ginlii de iermektedir.

3. Reklamn Kimlii:
Dior, Midnight Poison
Yaynland Dergi: Madam Figaro, Say: 02
Tarih: ubat 2008.

146

Reklamn Tanm:
Reklam fotorafnn sa st kesinden sol alt keye doru grnmez bir
kegen izilmi gibi reklamn temel iki gstereni yerletirilmitir. erevenin sol yansna yerletirilen gen gzel bakml bir kadnn yz ve elleri st
adan ve yz planda ekilmitir. Kegenin sa alt kesinde reklam yaplan
parfm iesi yer almaktadr. Mor ve koyu lacivert renkli mekan belirsizdir.
Sa st kede 'Dior', sa altta 'Midnight Poison' gece yars zehiri yazs yer
almaktadr.

Reklamn Gsterge zmlemesi

Reklamn Dzanlam ve Yananlam Boyutunda Deerlendirmesi


Reklamda k, gen kadn, parfm iesi gsterenlerinin salad
kavramlar olarak beliren gsterilenler Barthes'in "Anlamlandrma Kuram"na
gre dzanlam ve yananlam boyutunda da okunabilmektedir.
Dzanlamn Gstereni
Gsterenle gsterilen arasnda birebir bir iliki bulunmaktadr. Bu resimde
bakml, vamp grnl, siyah sal, gzel modern bir kadnn resmidir.
Dz anlamn Gsterileni
Resimdeki kadnla Poison (zehir) parfm arasnda iliki kurulmaktadr.
Yananlamn Gstereni
Mavi ve mor tonlarda gece elbisesi giymi, bakml gen bir kadn.
Yuvarlak hatlara sahip parfm iesi, Midnight Poison yazs.
Yananlamn Gsterileni
Reklamda dekolteli bir gece elbisesi giyen kadn mavi ve mor gibi souk
renklerle evrelenmektedir. Koyu renk ve uzun salaryla gecenin karanl iinde kaybolmu grnen kadna "kt" imaj verilmektedir. Koyu renk makyajyla da yznde vurgulanmak istenen ifade tehlikeli ve gizemli bir kadn
imajdr.
Kadnn trnaklanndaki ojeler dikkat eken bir edir ve bunlarla eski alardaki Sinderella mitine gnderme yapmaktr. Kadn uzun sivri koyu renk ojeli trnaklaryla Sinderella' nn masumluunun tam kart bir grnmdedir.
Bu parfm gece yans zehiridir. Bunu kullanan kadn tehlikeli, gizemli ve etkileyici kadndr, masaldaki Sinderella'nn temsil ettii masumiyetin kart
konumundadr. Gece yans saylan saat 12'den sonra Sinderella klkedisi olurken siz bu parfmle normal kiiliinizin dnda ok daha etkileyici ve gizemli olacaksnz anlam tamaktadr. Bu parfm sizi de Sinderella'y da batan karc, seksi, vamp bir kadn haline dntrecektir. ie yuvarlak hatlara sahiptir ve duraan objelerde yuvarlak hatlar kadnsl ve erotizmi artrmaktadr. Gece yans yaants ise ancak belli bir gelir grubuna dahil ve
148

sosyal yaam olan kiiler iin mmkn olabilmektedir. Midnight Poison bu


yaam size sunmaktadr. Gece hayatnz varsa ve bu hayat ierisinde farkl
olmak istiyorsanz bu parfm size bunu salayacaktr. Reklamn belirli bir
mekan iermemesi gizemi arttrmak amacyla kullanlmtr. Kadnn sanki
gecenin karanlnda gkyznde yldzlarn arasnda, tm ekiciliiyle sunulmas bu parfmn ar bir parfm olduu ve gece kullanlmas gerekliliini
sunmaktadr.

Sonu
Sonu olarak ele alnan reklamlarn tmnde beyaz tenli, bakml, salkl,
gzel ve gen kadn temsilleri yer almaktadr. Kadn reklam ierisinde gerek
duruu gerekse makyaj ve giysileriyle cinsel adan ekici ve seksi olarak
konumlandrlmaktadr. Kadnn i hayatna ve eitimine ilikin herhangi bir
gndermenin bulunmamas reklam ierisinde kadnn sadece tketen ve bakml olmak iin aba harcayan bireyler olarak sunulmasnn bir sonucudur.
Reklamlarda cinsellik olduka yaygn olarak kullanlmaktadr. Bu tr rnlerin satn alnma nedeni kiinin kendini daha ekici hissetmek istemesidir.
Bu rnler cinsel ekicilikle ilgili drtmzle "doal" bir arm yaparlar.
Parfmler, giyim, i amar, mcevher gibi rnler ounlukla bu doal
armla balantldr (Sotherland, Sylvester, 2000: 146). Bunun yan sra
pek ok sradan tketim malna romantik sevda, egzotiklik, arzu, gzellik, doyum, bilimsel ilerleme ve iyi bir hayat imgeleri ilitirilmektedir (Featherstone,
1996, 39).
Bu balamda reklam, satn alma davrann prestij, imtiyaz, saygnlk, refah ve kimlik oluturma eylemine dntrmektedir. Dolaysyla reklam rnn faydasna ilikin kriterlerden ziyade rnn salayaca yaam tarzna ilikin gndermeler zerinden yaplandrlmaktadr. Tketim eylemi iinde
duygularmz, biyolojik gereksinimlerimiz, estetik anlaymz kodlarla yeniden ina edilmektedir (Topuolu, 1996: 181, 182).
Bocock da modern ve postmodern kapitalizmde bir insann kendiliinden
"cazip bir kadn" veya cazip bir erkek olmadn vurgulamakta ve insanlarn
kendi kimliklerini yaratmaya yardmc olacan dndkleri mallar tketerek, olmay arzu ettikleri varlk gibi olmaya ve kendileri ile ilgili bu imaj,
bu kimlii srdrmeye altklarn ifade etmektedir. Ona gre, giysiler, parfmler otomobiller, yiyecek ve ieceklerin hepsi bu srete rol oynayabilecek
eylerdir. Ksaca "tketim basit bir maddi nesnenin deil gsterge ve sembollerin tketilmesi anlamn iermektedir" (Bocock, 1993: 74). Belli bir kim149

lie sahip olmak ad altnda tketilen rnler aslnda belli bir yaam tketmekle doru orantldr.
KAYNAKA

BAUDRLLARD, Jean, Tketim Toplumu, ev: H.Deliceayl, F.Keskin, st.: Ayrnt Yaynlar, 1997.
BOCOCK, Robert, Tketim, ev: rem Kutluk, Dost Kitabevi, Ankara, 1993.
COWARD, Rosalind, Kadnlk Arzulan, Gnmzde Kadn Cinsellii, ev: Alev

Trker, Ayrnt Yaynlan,1993.


ETNKAYA, Yaln, Reklamclk ve Maniplasyon, Aa Yay., Ankara, 1993.
ERKMAN, Fatma, Gstergebilime Giri, Multilingual, stanbul, 2005.
FEATHERSTONE, Mike, Postmodernizm ve Tketim Kltr, stanbul, 1996.

FSKE, John, Popler Kltr Anlamak, ev: Sleyman rvan, Ank.: Ark Yay.,
1999.
GLEDHILL, Christine Genre and Gender The Case Of Soap Opera
Represantation.Cultural Represantations and Signifying Practicies, S. Hail.

(Der inde. London. Sagepublications. 337-387) 1997 Ak. Aydan ZSOY, Televizyon Dizi Metinlerinde Erkekliin nas, Kurtlar Vadisi rnei, Akdeniz letiim, Akdeniz niversitesi letiim Fakltesi Dergisi 2006/5.

GRSEL, Yaktl Ouz, "Bir Gzellik Miti olarak ncelik ve Kadnlarla lgili Be-

den mgesinin Televizyonda Sunumu", Seluk niversitesi letiim Fakltesi


Akademik Dergisi, ISSN 1302-2865, Konya, Temmuz 2005.
IIK, Emre, Beden ve Toplum Kuram, Balam yaynlan, stanbul, 1998.
KAPFERER, Jean Noel, ocuk ve Reklam, ev: . nder, Afa Yay., stanbul, 1991.
KELLNER, Douglas, "Popular Culture And The Construction Of Postmodern

deas" (Eds.): Schot Lash&Jhonothan Friedman, Modernity And dentity.


Blackvvell Publ.Oxford Uk& Cambridge USA ev: Glcan Sekin"Popler Kltr
Ve Postmodern Kimliklerin nas Dou Bat Dnce Dergisi, Yl 4, Say 15: 217,
2001.

SUTHERLAND, Max, SYLVESTER, Alice, Reklam ve Tketici Zihni, Ank.: ev.


nci Berna Kalnyazgan, Editr: Korkut Peker. MediaCat Yaynlan, 2000.
ODABAI, Yavuz, Tketim Kltr, Sistem Yaynclk, stanbul, 1999.
PARSA, Seyide & PARSA, Alev Fato Gstergebilim zmlemeleri, Ege niversitesi Basmevi, zmir, 2004.
TOPUOLU, Nur, Basnda Reklam ve Tketim Olgusu, Vadi Yay. Ankara,

1996.

WERNICK, Andrew, Promosyon Kltr, Reklam, deoloji ve Semiyolojik, Anla-

tm, ev: Osman Aknhay, Bilim Sanat Yaynlar, Ankara, 1996.

WILLIAMSON, Judith, Reklamlarn Dili Reklamlarda Anlam ve deoloji , ev.

Ahmet Fethi: topya Yaynlan, Anakara 2001.

150

II - ELETREL ZMLEME
YAKLAIMLARI

VAN DIJK'IN ELETREL SYLEM ANALZNDEN


HAREKETLE KUATMA "THE SIEGE" FLM
ZERNE DEOLOJ ZMLEMES
Ar. Gr. Nazm Ankaralgil*

Giri
almann amac "Kuatma-The Siege"(1998) filmi rneinde Amerikan
sinemasnn ideolojik sylemini zmlemek ve Hollywood yapmlarnda slam'n ve Mslmanlarn nasl tekiletirildiini ortaya koymaktr. ncelemede, bu karmak ideolojik yapy ortaya karabilmek iin, Van Dijk'n sylem analizi ynteminin ideolojik zmleme sistematiinde yer alan biz ve
onlar kartl analizi grsel metne uygulanmaktadr. almann ilk blmnde sylem analizi ve grsel sylem zerine durulmu, televizyon haberlerine ynelik almalarla paralellik kurularak grsel-iitsel bir rn olan sinemann sylem analiz yntemi aklanmaya allmtr. Amerikan-Holly wood

Ege niversitesi iletiim Fakltesi, Radyo-TV ve Sinema Blm.

151

sinemas zerine ksa bir deerlendirmeden sonra almann ikinci ksmnda


ise Kuatma filmi analiz edilmitir.

Eletirel Sylem Analizi ve Filmlerin Grsel


Sylemi
Eletirel sylem analizi, antropoloji, edebiyat, dil bilimleri, sosyoloji ve
psikoloji gibi sosyal bilimler alanlarnn disiplinler aras etkileimiyle oluan
bir zmleme yntemidir. Sylemi toplumsal bir pratik olarak kabul edip
sylem denilen dil kullanm birimleri, toplumsal yap ve kurumlar arasndaki
ilikiyi zellikle metnin iinde yer alan ideolojik yaplar balamnda sistematik olarak tanmlamay ve aklamay amalar.
Eletirel sylem analizi, bu tanmlarn sadece metinsel boyutta olmadn
ortaya koymas asndan nemlidir. Metinsel boyutlar, sylem yaplarn tanm zerinden aklarlar; ancak, sylemin anlalmasnda asl nemli olan
balamsal boyuttur. Balamsal boyutlar, sosyo-kltrel faktrler, bilisel sreler, slup gibi balam zellikleri ile yapsal tanmlar arasnda iliki kurarlar.
1980'li yllarn sonlan itibariyle ortaya konan yeni toplum dilbilimsel almalarla, sylem analizinde cmle anlaml en kk birim olmaktan kmtr. Anlam, metin iindeki dier dilsel zelliklerin dnda dnlemez. Her
bir grntnn, eyann ya da plann bir baka sylem retmesi nedeniyle televizyon haberlerinin veya filmlerin sylem analizi daha karmak zmleme
yntemleri gerektirmektedir. Zira sadece yazl ya da szl metinle snrl deillerdir. Van Dijk'n bahsettii makro ve mikro yaplar burada karmza kar (2003: 42). Metin ve grsellik bir balam iinde ele alnmaldr. rnein
televizyon haberlerinin jenerikleri, balklar, alt balklar, logolar, canlandrmalar, mzik vb. o haberin makro yapsal zellikleridir. Retorik, seilen kelimeler, cmlelerin yaplan ve aralanndaki iliki ise grselliin mikro yapsal
zelliklerini oluturmaktadr.
Farkl iletiim aralan, anlam kendilerine zg kodlarla olutururlar. Yan
yana gelen szck ve cmlelerin ok tesinde, her gazete sayfasnn tasanmndaki logolar, punto byklkleri, fotoraflar, balk ve alt balklar bir
btn halinde anlam oluturmaktadr. Televizyon haberleri ve filmlerde ise
metnin tesinde bir grsel sylem bulunmaktadr. Bu sylem, seilen mekan152

lar, oyuncular, ekim lekleri, kamera alan, kamera hareketleri, aydnlatma


ve grsel-iitsel efektlerle oluturulur.
Grsel metinlerin bu ok ynl yapsn tamamyla zmlemeyi baarmak
nmze kan sonsuz almlar nedeniyle imkanszdr. Ancak eletirel sylem zmlemesi, grsel metinlerin ideolojik yapsn zmlememiz yolunda
bize tutarl ve geerli bir yol gstermektedir.
Eletirel sylem zmlemesi, sylemi toplumsal bir pratik olarak yorumlar ve belli bir sylem ile onun iinde varolduu toplumsal balam arasnda
diyalektik bir iliki olduunu ngrr. Sylem toplumda kurgulayc bir rol
stlenmekte ve ayn zamanda da toplum tarafndan biimlenip deiebilmektedir. Toplumsal pratiklerin, ilerinde sahip olduklan etki nedeniyle, nemli
ideolojik ilevleri bulunmaktadr. Eletirel sylem zmlemesi metnin iinde
varolan ve her zaman da ok ak ve net olmayan iktidar ilikilerinin ve ideolojik yaplann rtk ynlerini ortaya karmay amalar (Oktar, 2002: 165).
Sylem, gnmzdeki kullanlyla, dil iinde ifrelenmi ideolojiyi toplumsal ve kurumsal olarak ortaya karmaktadr (Fowler, 1991, akt, Dursun, 2001:
56). Van Dijk'a gre bazen "sylenmemi"in zmlenmesi, metinde aka
da vurulanlar zerine yaplan almalardan daha aklayc olmaktadr (Van
Dijk, 1991, akt., Ergl, 2000: 85).
Farkl disiplinlerde gerekletirilen aratrmalarda yntem olarak seilen
eletirel sylem analizi temel sorudan yola kmaktadr:
"1- Gc elinde tutan gruplar sylemi nasl denetim altnda tutmaktadr?
2- Byle bir sylem gsz gruplann zihinsel faaliyetlerini ve
eylemlerini nasl denetlemektedir?
3- Denetim altnda tutulan gruplar bu gce sylemsel olarak nasl
kar koyabilirler" (Yacolu, 2002: 7).
deoloji ve iktidar sylemin iine rtk olarak yerlemitir. deolojik perspektiften bakldnda, her birey ve grup, dnyay ve kendisi dndakileri alglarken, tanmlarken ve yorumlarken belirli inanlar, tutumlar ve deer yarglar zerinden hareket etmektedir. Bu ideolojinin yeniden retilmesinde ve
yaygnlatrlmasnda dil ve sylemi ileten kitle iletiim aralar ve filmler nemli bir rol oynar. deolojilerin dorudan hakim klnmaya allmasndan
ziyade bir metnin (yaz, haber, film) iine bilinli olarak yerletirilip sezdir153

mek, ima etmek, st kapal olarak anlatmak yoluyla yaygnlatrlmas zellikle son yzylda olduka kabul gren bir yntem olmutur.
Alglama ve yorumlama srecinde kii, nereye ait olduunu veya olmadn belli kategoriler araclyla gerekletirmektedir. Van Dijk'n benlik emas adn verdii bilgiyi dzenleyen kategoriler u eleri kapsamaktadr:
"yelik: Biz Kimiz? Kimler Bizden? Kimler kabul edilebilir?
Etkinlikler: Ne yapyor ya da planlyoruz? Bizden ne bekleniyor?
Amalar: Bunu niin yapyoruz? Ne elde etmek istiyoruz?
Kurallar: Yaptmz eyde neler iyi, neler kt, neye izin veriliyor, neye verilmiyor?
likiler: Dmanlarmz ya da dostlarmz kimler? Toplumdaki durumumuz nedir?
Kaynaklar: Bakalarnn sahip olmad neler sahibiyiz? Bakalarnn sahip olduu nelere sahip deiliz?" (Van Dijk, 2003:
28).

Grup kimlii ve bylece de ideolojilerle balantl olan bu kategoriler "Biz


ve Onlar" kartlyla ilgilidir. Bu ayrm bir grubun ya da toplumun kendisi
dnda kalan gruplarla arasndaki sosyo-ekonomik, kltrel ve politik karlarn ortaya koymaktadr. deolojik sylemler genel olarak kendisini olumlu,
tekini olumsuz bir biimde sunmak, temsil etmek zerine kuruludur. Her iki
grup da birbirinin tamamlaycs, paras ve kendilerini tanmlamaktaki referans noktalardr. Hollywood sinemas da teden beri biz ve onlar karlkl
bir atma kltr zerinden ina etmi ve alternatif ina biimleri kendilerine hemen hemen hi yer bulamamlardr.
Van Dijk, sylem yoluyla toplumsal denetim uygulanabilmesi iin ncelikle sylemin denetim altnda tutulmas ve hatta bizzat sylemin retilmesi
gerektiini belirtmektedir (Van Dijk, 1994: 275). Bu noktada egemen Amerikan syleminin retilmesi hususunda Hollyvvood rnlerinin deerlendirilmesi ayn bir nem kazanmaktadr.
Amerikan Sinemasnda tekinin Temsili
Amerikan Sinemas oluum yllarndan balayarak yk ve senaryolarnda
teki karakterlerini vazgeilmez bir biimde kullanmtr. Sinemann ilk ylla154

rnda Kzlderililer ve Afro-Amerikallar ciddi bir biz-onlar aynmna, hatta


rkla maruz kalmlardr. Yzyln gelien siyasi olaylarna bal olarak
Almanlar, Japonlar, Komnistler (Ruslar), Gney Asyallar ve Orta-Doulular
/ Mslmanlar benzer bir biz-onlar ayrm zerinden tekiletirilmi ve
stereotipler yaratlmtr.
Bu bak asnn kklerini Bat felsefe geleneinde bulmak mmkndr:
Bu gelenekle yaantlayan yaantlanandan, baka bir deyimle birey balamdan ayr tutulur. Bu bamsz benlik fikri beyaz, ehirli, erkek, orta snf,
seklerlemi, ada insann kltrel erevesidir (Sayar, 2003:80).
Hollywood filmlerinde genel-geer kabul gren, olmas gereken ve mutlak
doru bir yaam tarz olan karakter bu zelliklere sahip olmaldr. Bu durum
ksaca WASP (White- Anglo- Saxon- Protestant) kelimesi etrafnda kavramlatrlmtr: Beyaz rktan, Anglo-Sakson kkenli ve Hristiyanln Protestan mezhebine mensup.
WASP karakterinin dndaki karakterler ok nadir olarak bir filmin merkezindeki ana karakter olarak yer almaktadrlar. Asyallar, Afrikallar, Gney
Amerikallar ve Mslmanlar genellikle ikinci snf vatandalar olarak a,
ii, ofr, hizmeti veya gvenilmez sulu karakterlerinde karmza kmaktadrlar. Tarihsel ve dnemsel olarak bu oran deimekte olduu gibi bazen de kahramana yardmc rollerde ya da kahraman tarafndan kurtarlan kiiler olarak filmlerde yer almaktadrlar.
Hollywood sinemasnn bu genel karakteristik yaps gz nnde bulundurularak slam'n ve Mslmanlarn tekiletirilmesi, mevcut Amerikan sisteminin onanmas ve Amerikan milliyeti ideolojisinin yeniden retilmesi olgular Van Dijk'n ideolojik zmlemesinde altn izdii Biz ve Onlar ayrm erevesinde zmlenecektir. Bu yaklama gre ideolojik iletiim amacyla sylemin kurgulanmasnda kullanlan strateji ideolojik kare olarak da
adlandrlan drt gdden olumaktadr:
1.
2.
3.
4.

"Bizim hakkmzda olumlu eyleri vurgula


Onlar hakknda olumsuz eyleri vurgula
Bizim hakkmzda olumsuz eyleri vurgulama
Onlar hakknda olumlu eyleri vurgulama" (Van Dijk,
2003: 57).
Biz / Onlar kartl, filmin ideolojik zmlemesinde ana yntem olmakla beraber eletirel sylem analizinin disiplinler aras yaps gz nnde
155

bulundurularak grntlerin rettii anlamlar ve simgesel inalar zerinde de


durulacaktr.

Kuatma Filminin deolojik Sylem zmlemesi


"Kuatma"mn Filmografisi:
Yapm
: ABD / 20th Century Fox
Orijinal Ad,Yl
: The Siege, 1998
Filmin Sresi
- : 116 Dakika
Ynetmen
: Edward Zwick
yk ve Senaryo
: Lawrence Wright
Tr
: Aksiyon, Macera, Drama
Sre
: 116 dakika
Oyuncular
: Denzel Washington (Anthony Hubbard),
Annette Bening (Elise Kraft/Sharon Bridger), Bruce Willis
(General William Devereaux), Tony Shalhoub (Ajan Frank
Haddad), Sami Bouajila (Samir Nazhde), Ahmed Ben Larby
(eyh Achmed Bin Talal), Mosleh Mohamed (Mezzin),
Lianna Pai (Tina Osu), Mark Valley (FBI Ajan Mike
Johanssen), Jack Gwaltney (Fred Darius), David Proval
(Danny Susman), Lance Reddick (FBI Ajan Floyd Ros),
Jeremy Knaster (INS Memuru), William Hill (INS Memuru),
Aasif Mandvi (Khalil Saleh)

Filmin zeti
Amerikan ordusunun Orta Dou'daki bir Mslman cemaat liderini karmasndan sonra New York ykselen terrist saldrlarn hedefi olur. FBI'n
New York Terrle Mcadele blm efi Anthony Hubbard ve CIA operasyon biriminden Elise Kraft terr olaylarndan sorumlu ebekeyi yakalama
mcadelesine giriirler. Bombalama olaylar srerken Amerikan hkmeti sava durumu ilan edip General Devereaux komutasndaki orduyu New York
sokaklarna gnderir. Amerikan ordusu ynetime el koyup askeri yntemlerle
ve gayri meru yollarla terrist avna kar. Kendi Arap kkenli vatandalan156

na ayrt etmeksizin terrist muamelesi yapar ve hepsini bir stadyuma toplar.


Ancak geriye kalan son bombac ordunun deil FBI ajan Anthony Hubbard
ve CIA ajan Elise Kraft'n ortak almas sonucu l ele geirilir; bu operasyonda CIA ajan Elise Kraft da hayatn kaybeder. FBI ajan Anthony
Hubbard, iledii sulardan tr General Devereaux'u tutuklar ve ehirde
meru dzen ve gven ortam tekrar salanm olur.

Filmin Konusu ve Sylem zmlemesi


Filmin al sekans Katar ve Suudi Arabistan'da Amerikan hedeflerine
kar yaplan saldrlarn haber grntleri ve spikerlerin olaylar hakknda bilgi vermesi ile balar. Dnyann eitli yerlerinde Amerikan askerlerinin aslnda ne kadar korumasz olduundan ve bu olaylarn arkasnda iddet yanls
din adam eyh Ahmet Bin Talal'n olduundan bahsedilir. Hemen akabinde
dnemin ABD Bakan Clinton televizyon haberlerinde gs planda, kzgn
ve kararl bir grnmde yle sylemektedir:
- Patlama bir terrist saldr gibi grnyor ve eer durum
buysa btn Amerikallar gibi ben de fke duyuyorum... Bu
kanl eylemi gerekletiren korkaklar asla cezasz kalmamal.
Filmde paralel kurgu ile, e zamanl olarak bir lde arabasyla ilerleyen
eyh Ahmet Bin Talal'i grrz. Clinton:
-

Amerika lkesini korumaktadr. Bunu yapanlar asla cezasz kalmayacaktr.

demektedir. ABD snrlan dnda ilerleyen bu ara, n koltukta sivil grevliler olduu halde illegal bir operasyonla atee tutulur ve eyh Ahmet karlr.
Burada belirtilmek istenen korkak Ahmet Bin Talal'dr. Onlar hakknda olumsuz eyleri syledikten sonra tm uluslararas kurallann dnda olan bir
operasyon ve silahl olup olmadklar bilinmeyen insanlarn ldrlmesi en
yetkili az olan Baka Clinton'un azndan

157

Yeniden belirtmek istiyorum, Amerika lkesini korumaktadr. Bunu yapanlar asla cezasz kalmayacaktr.

cmlesinin tekranyla merulatrmaktadr.


Bu bizim hakkmzdaki ktnn merulatnlmasdr.
eyh Ahmet'in hapisteki grntsnn ardndan artk olay ABD snrlar
iine tanmtr. eyh Ahmet'in hapisteki grntsnn hemen ardndan gelen bu al sahnesinde genel ekimde namaz klan Mslmanlar ve yakn
ekimde ezan okuyan mezzinin yer almas tm Mslmanlarla saldry gerekletirdii bile kesinlemedii halde hapiste olan "terrist" arasnda bir zdelik kurmaktadr. Sahnenin sonunda kamera minaredeki mezzinden almaya balayarak ehrin gkdelenlerini caminin amorsundan cami ile kar
karya getirecek kadar harekete devam eder ve bylece kar karya iki kutup resmedilir.
Bu, onlar hakkndaki iyilerin de kt olanla birletirilmesi ve tekiletirilmesi anlamna gelmektedir.
lk aksiyon hemen akabinde gerekleir. Kamera New York FBI merkezinden ieri girdikten sonra Brooklyn' de bir otobse bomba konulduu ihbar
gelir; bomba otobsn iinde grltszce patlar; ancak bu sadece mavi bir
boya bombas ve uyardr. Bombann yannda bulunan kasette sadece:
-

Bu size ilk ve son uyarmz. steimizin yerine


sini istiyoruz.

getirilme-

diyen mehul failler az sonra gnderdikleri faksta da sadece:


-

Onu brakn.

demektedir. eyh'in yakalandndan ancak filmin ortalarnda haberdar olacak


olan FBI mensuplar serbest braklmas istenen kiinin kim olduunu anlamaya almaktadrlar (Resim: 1). lk akla gelen pheli Mslmanlardr. Ekipten bir memurun:

158

Bu arada slam'n rengi yeil deil mi? slam'n bilinen


geleneksel rengi yeilken neden mavi boya kullandlar?

sorusu slam dini ile terrist eylem arasnda dorudan bir balant kurmakta,
paradan btne bir ilerleme grlmektedir.
slam'a dair her eyi potansiyel suun iine dahil ederek onlar hakkndaki
iyinin ktletirilmesine hizmet etmektedir.

Resim: 1 FBI ajanlar sulunun kim olduunu renmeye alr

lk boya bombasnn hemen akabinde ABD'ye yasal snrlar erevesinde


giri yapan ve lkeye girite kiinin yannda bulundurabilecei en yksek limit olan 10.000 dolarn 20 dolar altnda para tayan Arap asll bir kii hibir
yasal snr amad halde gmen brosunca tutuklanmtr. Lbnan kkenli
Arap FBI ajan ise cebinden ekledii para ile bu snrn almasn ve kiinin
sulu duruma drlmesini salar ve sorgu balar; ancak daha sonra pheli
serbest braklr.
Bu illegal uygulamalarn tekrar onaylanmas ve biz hakkndaki ktnn
merulatrlmasdr.
Arap kkenli FBI ajan Haddad:

159

lkemde gvenlik servisleri bu Mamn konuturulmas


iin her eyi yapard; biz ne yapyoruz? Onu serbest brakyoruz.
j

szleriyle de hem onlar hakkndaki kty ortaya konmakta hem de az nce


yaplan hareket bizim hakkmzda olumlu bir vurguya dnmektedir.
Serbest braklan pheli FBI ve CIA tarafndan izlenip CIA tarafndan
hukuksuzca tekrar gzaltna alnr ve ikence grr. Bu olayn ardndan bomba ykl ikinci bir otobs haberi gelir; ancak bu! kez otobs FBI efi
Hubbard'n giriimleri srasnda kameralarn ve tm insanlarn nnde genel
ekimde ok iddetli bir patlamayla havaya uar. Tehdit artk ABD snrlan
iinde New York sokaklanndadr.
Saldnnn ardndan FBI merkezinde ekibine seslenen FBI efi Anthony
Hubbard'n ilk aklamasnda:
-

Biraz nce Arap toplumunun liderleriyle konutum hepsinin tam desteini ve ibirliini salam bulunuyoruz.
Onlar bu lkeyi seviyor ve en az bizim kadar sulularn
yakalanmasn istiyorlar.

demektedir. Oysa daha failler resmi olarak belli deildir; bu sayede 'Bu tarz
bir saldry ancak Mslman Araplar yaparlar' sylemini ortaya koyarak onlar hakkndaki olumsuz eyler vurgulanm olur.
Otobsteki bombaclardan birinin kimlii belli olduunda FBI efi
Anthony Hubbard:
-

te yeni dostumuz Ali Veziri. Bu pisliin


izini
Ramallah'taki bir gruba kadar srdk. Bat eria'da.

aklamasn yapar. Svg dolu szlerle Filistin blgesi film boyunca birarada
anlmakta ve onlar hakkndaki kt yarg pekitirilmektedir.
Ele geirilen ilk balant Samir'e veya Samirle ilgili olarak eitli karakterlerce sylenenlerden bazlar unlardr (Lbnan asll FBI Mensubu):

160

ntifada srasnda srail hapishanelerinde iki yl kalmsn... Kardei Ramallah'ta bir sinemay havaya uurmu. .. Bir gn sana bu insanlarn kyme neler yaptn anlatrm... Bazen bir Filistinli olmak bir milliyet
olmann dnda ayrca bir meslektir, iyi kazandran bir
meslektir.

Burada sorun bir anda Filistin - srail atmas temeline dnm srail ile
ilgili hibir sylem yokken Filistinliler bombac, saldrgan ve para ile satn alnabilecek kiiliksiz insanlar olarak sunulmutur. Bu noktada Hollyvvood'un
srail ile zdelemesi ilgintir; ancak bu sylemin arka plannda ABD - srail
arasndaki ekonomik ve siyasi ibirlii olduu gz nne alndnda hi phesiz "biz" kavramnn "ABD - srail" olarak geniletilmesi mmkndr. Bu
durumda "bizim" yani srail'in hakkndaki olumsuz eyler vurgulanmazken
Filistin hakkndaki tm grler olumsuz olarak vurgulanmaktadr.
Ele geirilen Filistinli Samir CIA ajan Elise Kraft ile almaktadr ve aralarnda bir iliki de vardr. Serbest kalan Samir yatak odalannda Elise'ye u
konumay yapar:
-

Biliyor musun baz insanlar kamplar brakamyor. rnein kardeim sanki lm gibiydi. Uruna yaad tek
ey direniti. Sonra bir eyh geldi ve ona dedi ki Allah iin lmek ok gzeldir... Ve eer bunu yaparsa ailemize
ok iyi baklacakt ve yetmi bakireli cennette yaayacakt... Yani neden yetmi? Ve kardeimin buna inanmaya gerekten ok ihtiyac vard.. te bu yzden dinamit lokumlarn gsne balad ve sonra o sinemaya
gitti. Birdenbire nemli insan haline geldi. ok garip bir
durum...

Ve Elise:
-

Anlamyorum kime ihanet etmekten korkuyorsun? O insanlar tanyoruz bombalyorlar, ldryorlar; kurmak
istediiniz Filistin'i onlar m temsil ediyor? Seni kullanyorlar.
161

Bu repliklerde grld zere Ftf istin'deki politik ve askeri mcadele


depolitize edilmekte, ABD ve srail tarafnda olmayanlar kandrlm, ldkten sonra kadn sahibi olmak vaadiyle hareket eden, kamplardan kma ans
olduu halde kendisi kmayan, bombalayan, ldren insanlar olarak tasvir
edilmektedir. Nerede} se btn kodlamalar Filistinlerin, Araplarn, Orta Doulularn, Mslmanlarn ve slam'n olumsuzlanmasna ynelik iken ne sorunlarn temeline ynelik bir aklama ne de srail veya herhangi baka bir
g hakknda hibir olumsuzluk sergilenmemektedir.
General'in:
-

Aramzda
ayramaz.

kalsn ama Elise Kraft bir eyhi

katrdan

sz tekileri hayvan derecesine klterek olumsuzlamaya devam ederken


Elise'in Hubbard'a:
-

Senin kanunlarn bu insanlar karsnda ie yaramaz.

sz hukukun herkes iin geerli olamayacan vurgulayarak gayri meru


yollar kabul edilebilir hale getirmektedir.
Takip eden saldr Broadway'de bir tiyatro salonunadr. Patlama an gsterilmeyen bu saldrnn hemen sonras, tm detaylar ve ykm ile genel planlar
ve bol miktarda detay grntyle verilir. Artk ehirde byk bir terr korkusu hakimdir, FBI'n ve yerel kuvvetlerin yetersizlii sorunu tartlmaktadr.
Beyaz Saraydaki st dzey toplantda Libya, Irak ve muhtemelen Suriye
bu iin arkasndaki lkeler olarak addedilir. Peki dman nasl etkisiz hale getirilebilir sorusunun yantn:
-

Onlar bulup tepelerine bomba yadrarak

eklinde verilir ki burada zikredilen lke isimleridir. "Bizim" masumlarmzn


ldrlmesi iddetle olumsuzlanrken "onlar" n ok daha fazla sayda masumunun ldrlmesine yol aabilecek bombardmanlar makul grlr, olumsuz
bir vurgu yaplmaz.

162

Bu aamada nc bombalama FBI merkezine gerekletirilir ve alt yz


kaypla tam bir ykm olur. Artk askeriyenin olaya mdahale etmesi ve askeri
birliklerin ehirde grev almas yksek sesle tartlmaya balanmtr.
te yandan filmde bir taraftan da:
-

Tm Mslmanlar terrist deildir, slam bar dinidir.

szleri duyulmakta ve Mslmanlar aleyhine sylemde alan byk ak nispeten kapatlmaya allmaktadr. Filmin sylemine gre olumlanan Mslman tipi ABD snrlar iinde ABD yaamn benimseyendir:
-

O bez kafallar bunu daha nce kendi lkelerinde yapyorlard, imdi ise burada yapyorlar.

szleriyle de Mslmanlarn yaam biiminin bu olduu halkta oluan rk


bir tepki olarak ortaya konulmaktadr.

Resim:2 Bakan skynetim ilan edip orduyu NY'ye gnderir

63

Gittike zorlaan durum karsnda bakan skynetim ilan edip orduyu


New York'a gnderir (Resim:2) (Bu sre boyunca General Devereaux terristlerin braklmasn istedikleri eyh Ahmet bin Talal'in elinde olduu gereini gizler). Ordu pheli tm Araplar tek tek yakalamakta ve stadyumda
toplamaktadr. Uygulanan sert askeri yntemler bir yandan eletirilmektedir;
ancak, yanllk generalin kiiliiyle snrlandrlmtr. General tutukluyu konuturmak iin ona ikence uygular ve sonunda konumayan tutukluyu ldrr:
- Yzlerce hayat kurtarmak iin birinin ac ekmesinin
zaman geldi.
szyle durumu merulatrmak ister (Resim: 3).

.1
Resim: 3 General durumu merulatrmak ister

CIA ajan Elise'in (veya sonradan rendiimiz asl adyla


Sharon'un):
- ki yl boyunca onlar ben ynettim, Samir onlar eyhin
mritlerinden seti ve ben onlar eittim. Saddam' devirmekte bize yardm edeceklerdi... Ama sonra politika
deiti... Onlara yardm kestik ve ldrdk...
szleri politik bir z eletiri niteliindedir ve biz hakknda olumsuzlanan tek
noktadr.
164

Sona doru gelindiinde rgtn son hcresinin tek mensubunun bandan


beri ABD ile ibirlii iinde olduu sanlan Samir olduu anlalr. Bu durumda drst ve gvenilirlii onaylanarak elimizde kalan tek Arap karakter
FBI ajan olan Frank Haddad'dr.
phesiz sistemin yaratt bu kanunsuzlua eletiriyi ve alternatifi sistemin kendi i dinamiklerinden olan FBI efinin sylemi getirmektedir. Bu noktada sistem btn ktlklere kar zeletirisini getirilebilen her zaman sa
duyunun kazanaca bir sistem olarak olumlanmaktadr. Sistemin dndaki alternatif sesler yalnzca terrist olmakla snrlandrlmtr. Film, Samir'in ldrlp General Devereaux'un tutuklanmasyla sona erer.

Sonu-Deerlendirmeler
Sonu olarak, eletirel sylem analizinin "biz - onlar" kartl perspektifinden Kuatma filmi incelendiinde, hem metin olarak senaryonun hem de
oyunculuk ve grsel materyaller asndan filmin kendisinin milliyeti bir tavrla Araplar ve dine dayal bir farkllkla Mslmanlar ve slam' tekiletirerek olumsuzlad grlmektedir. Film alternatif dnceleri de sistemin
kendi iinden sunmakla dardan gelebilecek eletirilere konuyu kapatmaktadr. En keskin biz ve onlar ayrmnn ise Filistin ve srail atmasnda Filistin
aleyhine acmaszca yapld grlmekte, yarm asr akn sredir yaanan
btn olaylar ok basit anlam biimleri ve tek yanllkla ifade edilmekte, gstermelik bile olsa bu konuda srail veya ABD aleyhine hibir eletiriye gidilmemektedir.
Filmin New York'taki 11 Eyll 2001 saldrlarndan yaklak yl nce
ve kinci Irak Savann balangcndan yaklak be yl nce ekilmi olmas,
tm dnyada biz - onlar ayrmn krkleyen bu infial yaratc olaylardan nce de Amerikan sinemasnn bu tarz bir sylemi tarihsel olarak benimsediini
gstermektedir. Hatta komplo teorisyenleri daha ileri giderek istihbarat birimlerinin bu tr filmler araclyla dnya ve Amerikan kamuoyunu gelecekte
gerekleecek olaylara hazrlamaya ve muhtemel hareketlerini merulatrmaya altklarn ileri srmektedirler.
Egemen devlet ideolojisinin yeniden retilmesi ve hem ABD'ye hem de
tm dnyaya pazarlanmas, yaylmas anlamnda Hollywood'un katks olduka byktr. Kuvvetle muhtemeldir ki, tarihsel gerekliklerin ve uluslara165

ras ilikilerin gz ard edilmesi ve tek yanl anlatm, analiz edildii takdirde
Kuatma filminden baka birok filmde daha saptanacaktr. Van Dijk'in da
belirttii gibi her grup (az ya da ok) biz ve onlar zerinden kendini ifade eder
(Van Dijk, 2003: 57-58); ancak, bilinli bir propaganda ve maniplasyon arac
olarak sinemann ve kitle iletiim aralarnn bu ayrm pekitirmekte kullanlmas olduka tehlikelidir. Film endstrisi, ideolojik doas gerei hibir
zaman bu tip uygulamalardan tamamen annamayacak olsa da sanat ve basn
ahlak asndan tm dnya insanlarn biz kabul ederek hareket eden yapmclarn oalmas evrensel kltre hatr saylr katklar yapacaktr.
KAYNAKA
DURSUN, . (2001), TV Haberlerinde deoloji. Ank.: mge Kitabevi.
ERGL, H. (2000), Televizyonda Haberin Magazinellemesi. st.: letiim Yaynlan
Fowler, R. (1991). Language In The News: Discourse and Ideology in the Press.

Routledge, Londra ve New York.


OKTAR, L. (2002). Laik ve Anti-Laik Sylemlerde Biz ve Onlar atmas, Derleyen: S. Yacolu, "1990 Sonras Laik - Antilaik atmasnda Farkl Sylemler
Disiplinler Aras Bir Yaklam"

(s. 163-178) zmir: Dokuz Eyll Yaynlar.

SAYAR, K. (2003). "Kltrel Bak Asndan Benlik ve Kiilik". Yeni Sempoz-

yum Psikiyatri, Nroloji ve Davran Bilimleri Dergisi, (s.78-85), Vol.41 (2).


VAN DJK, T. A. (1995). "Media Content: The Interdisciplinary Study of News

As Discourse", Editors: Season, K. B., Dankowski, N. W.


A Handbook of Qualitative Methodologies For Mass Communication Research,

New York: Routledge.


Van Dijk, T. A. (1999). Sylemin Yaplar ve ktidarn Yaplar. Mehmet Kk
(Derleyen), Medya, ktidar, deoloji (ss. 82-95). Ankara: Ark Yaynlar.
Van Dijk, T. A. (2003). Sylem ve deoloji: ok Alanl Bir Yaklam. B. oban, Z.

zarslan (Hazrlayan)
bul: Su Yaynevi.

Sylem ve deoloji: Mitoloji, Din, deoloji

(s.13-109), stan-

Yacolu, S. (2002) Eletirel Sylem zmlemesi: Disiplinler Aras Bir Yaklam. inde: 1990 Sonras Laik - Antilaik atmasnda Farkl Sylemler Disiplinler Aras Bir Yaklam

ynlan.

166

(s.163-178) (S. Yacolu, Der.) zmir: Dokuz Eyll Ya-

Din - Bilim atmasnn Toplumsal Cinsiyet


Rolleri zerindeki Etkisi Balamnda
Contact Filminin zmlenmesi1
Ar. Gr. Dr. Burcu Balc*

Giri
Amerikan sinemasndaki nemli trlerden biri olan bilim kurgu tr, yok
olan veya dier trlerle sentezlenerek varln melezlenmi bir biimde devam ettiren trlere gre ok farkl bir konuma sahiptir. nk bilim kurgu tr, balangcndan zaman iinde glenerek gnmze gelmeyi baarm bir
trdr. Her ne kadar son dnemde ska grlen trler aras melezlenmeden
nasibini alsa da, zn korumay baarm ve birok alt trleri de gelitirmi
"zengin bir tr" olarak grlmektedir.

Bu alma, INTERACTIONS Ege Journal of English and American Studies dergisi* nin 2004 ylnn bahar 13.1 saysnda yaynlanmtr.
Ege niversitesi letiim Fakltesi, Radyo-Televizyon ve Sinema Blm.

167

Bilim kurgu trnn literatrne yerlemi ve bu aratrmann da konusunu oluturan nemli bir film olan Contact (Robert Zemeckis, 1997) filmi, iki
adan dikkat ekicidir: Birincisi, koskocaman bir evrende insan rknn yalnzlk ile ilgili kayglarna karn barl ynelimi; ikincisi, kadm ve erkee
dair toplumsal cinsiyet rollerine liberal muhafazakr yaklam Beneton, Amerikan geleneinin liberal ya da liberal muhafazakr, "Muhafazakr" adyla anlan gelenee bal kiilerin, gerekte liberal ya da liberal muhafazakr olduunu ne srmektedir. "Amerikan Yeni Muhafazakrln tipik bir muhafazakr liberalizm olarak deerlendirmekte ve modernliin ilkelerini kabul ettiklerini ancak inann ahlaki yapsna ve yetkinliine zararl yanlarna kar hassas olduklarn belirtmektedir. Liberal muhafazakrlar, aile, ahlak, din gibi muhafazakr deerleri, modern bir toplumun
bnyesi iinde savunmaktadrlar. Modern ilkelere ballardr, ancak bunlar snrlandrmaktadrlar (Beneton, 1991: 84, 85, 112). Genel olarak Amerikan sinemasndaki bilim kurgu trnn rtk olarak muhafazakr deerleri
destekledii gzlemlenebilmektedir. Muhafazakr deerler arasnda dini deerler, geleneksel aile kurumuna ait deerler, aile kurumunun sreklilii iin
gerekli olan babaerkil deerler bulunmaktadr. Dolaysyla toplumsal cinsiyet
rollerinde babaerkil deerlere uygun olarak ina edilen karakterler bilim kurgu
filmlerinde kullanlmaktadr: Stargate (Roland Emmerich, 1994), Starwars
(George Lucas, 1977), Minority Report (Steven Spielberg, 2002), Starship
Troopers (Paul Verhoeven, 1997), Armageddon (Michael Bay, 1998) muhafazakr deerleri ieren bilim kurgu filmlerine birer rnektir. Muhafazakr ideolojiye gre, babaerkil toplumsal sistemin sreklilii iin zemin hazrlayan,
cinsiyeti ve rk ideolojiye uygun olarak hazrlanan ve misyonlar dnyann
kurtarlmas olan beyaz heteroseksel erkek kahramanlar vardr. Pragmatist,
bireyci, sava, cesur, gl, mcadeleci, bazen Tanrsal glere sahip, koruyucu, snrlan ac, nc, giriimci, genelde Anglosakson kkenli, atletik yapl olarak ina edildii gzlemlenebilen bu kltrel temsiller, ataerkil ideolojinin deimez savalandr. Kadn karakterler ise, geleneksel, modern ve son
zamanlarda bazen postmoderne (geleneksel ve modern zelliklerin iie gemesiyle oluan) kaydnlan zelliklerle ina edilerek kategorize edildikleri grlebilmektedir. Bylece postmodern iinde tanmlanan "geleneksel" olan,
imdinin ve gemiin bir sentezi olarak bir nceki dnemin eilimlerinden aynlr. Filmlerde temsil edilen karakterlerin hem gemii hem de u an sorgulayan durulanyla, filmin anlat yaps kurgulanr. Bu nedenle filmlerdeki karakterlerin hem geleneksel temsillerin hem de modern temsillerin bir karm
168

olarak postmodern zellikler tad sylenebilir. Muhafazakr bilim kurgu


trnn geleneksel aileye uyumlu olan geleneksel kadn tipini destekleyerek,
geleneki bir tutum izledii grlmektedir. Dolaysyla kadnlar genelde kamusal alandan ve iktidardan uzak tutulmaya ve zel alannn iinde yani evde
tutulmaya allmaktadr. Modern donelerle karakteristik zellikleri oluturulmu bir modern kadn temsilinin ise, genelde ya olumsuzland ya da filmin sonunda gelenekselletirildii grlebilmektedir.

"Contact" Filminin zmlemesi


"Contact"in
Tr
Yapm
Yapm Yl
Ynetmen
Senaryo

Filmografisi
: Bilim Kurgu / Dram
:Warner Bros.ABD
: 1997
: Robert Zemeckis
: Ann Druyan , James V. Hart, Michael Goldenberg,
Cari Saan'n Message Romanndan uyarlama.
Grnt Ynetmeni
Don Burgess
Mzik
Alan Silvestri .
Oyuncular
Jodie Foster (Ellie Arroway), Matthevv
McConaughey (Joss Palmer), James Woods (Michael
Kitz), Tom Skerritt (David Drumlin), John Hurt (S.R.
Hadden), Jena Malone (Gen Ellie), David Morse
(Ted Arroway), Angela Bassett (Rachel Constantine).

Filmin zeti
Ellie Arroway, yaamn uzayda varolduuna inand zeki canllardan gelebilecek olan sinyalleri aramaya adam bir radyo astronomdur. Bylesine
sonucu belirsiz olan bir projeye hkmet dahil olmak zere hibir kurulu kolay kolay destek vermemekte, verse bile yine de bu aratrmann zaman kayb
olduunu dnen bir ksm bilim adamlar tarafndan engellenmektedir. Tam
projeye destein zaman bitmek zereyken, Ellie derin uzaydan gelen ilk sinyalleri kefeder. Ardndan gelen ikinci sinyaller, grntl sinyallerdir, bu grntlerin arasnda sayfalarca ifreli mesajlar gizlenmitir. Ellie ve ekibi youn bir alma ile mesajlar zmeyi baarr. ifreli mesajlar zldnde,
bunun sinyalin kayna olan Vega yldzna gitmek iin kullanlacak bir uzay
gemisinin inas iin talimatlar olduu ortaya kar. Ancak uzay gemisiyle
169

yolculua kacak olan kii, uluslar aras bir komite tarafndan belirlenecek
adaylar arasndan seilecektir.
Ellie Arroway'n ateist bir yapya sahip olmas, hayatn adad bu grevin ona verilmesini engeller. Ancak ilk yaplan uzay gemisi, bunun insanla
felaket getireceini dnen muhafazakar bir terrist tarafndan, test denemesi
srasnda havaya uurulur. te yandan, byle bir ihtimale kar, gizli olarak
yedek bir uzay gemisi daha yaplmtr. Bu kez grev Ellie'nindir.Gemi altrldnda, Ellie uzayda eitli solucan deliklerinden geerek Vega yldzna
ular. Vega yldznda Ellie, 9 yandayken-len ok sevdii babas ile karlar. Aslnda karlat kii, Ellie'yi rktmemek iin babas imgesinde karsna kan bir uzayldr. Dnya'ya geri dndnde, Ellie'ye gre 18 saat,
dnyaya gre 43 saniye gemitir. Ellie, yaadklarn ve grdklerini anlatr
ama hibirini ispatlayamaz. nk hkmet 8 saat kayt yapan kamerann grntlerini gizler. Bylelikle Ellie bir bilim kadn olarak, elinde kant bulunmad iin yaadklarn ispatlayamayarak zor duruma der. Ancak Ellie ateist kimliinin aksine, kendisini sonsuza kadar deitirecek bir deneyim yaadn ve hepimizin asla kavrayamayacamz kadar byk bir varla ait olduumuzu syleyerek, kendisinde oluan inanc itiraf eder.

Filmin Konusu ve zmleme


"Contact" Filminde Kadn ve Erkek Kltrel Temsiller
Bu almada, Contact filmindeki kadn ve erkee dair kltrel temsillerin
karakter analizinin yaplmas amalanmaktadr. Karakter analizi geleneksel,
modern veya postmodern karakteristik zelliklerden yararlanlarak yaplacaktr. Filmdeki nemli karakterler belirlenerek, sahip olduklar karakteristik zelliklere gre geleneksel-muhafazakr, modern veya postmodern olarak kategorize edilecektir. Ayrca filmin senaryosunun uyarland romandaki karakterler ile filmdeki karakterler de karlatrlarak, sinemaya uyarlanrken
yaplan deiiklikler saptanacak ve bu farkllklarn filmin genel ideolojisini
belirlemede oynadklar rollerin nemi vurgulanacaktr. Bu aratrmada
Contact filminin zmlemesi niteliksel olarak; feminist film eletirisi, tr
filmi eletirisi ve modernizm kuramndan yararlanlarak yaplacaktr. Feminist
kuramn kullanlmasnn amac, filmdeki ataerkil sunumlar kltrel temsil
baznda ortaya karma ve eletirmedir. eitli feminist yaklamlar iinde,
kltrel feminist yaklamdan yararlanlacaktr. Kltrel feminist yaklam170

nn kullanlmasnn nedeni, dine ve Hristiyanla eletirel bir bak asyla


bakmasdr. Contact filmindeki kadn karakter de din konusunda benzer bir
durua sahiptir. Bu balamda kltrel feminist yaklam, filmi incelerken kullanlabilecek en uygun yaklam olarak deerlendirilmitir.
"Filmlere trsel eletiri yaklamnn temelinde, sinema tarihi iinde belirli
anlatm gelenekleri oluturmu, ait olduu trn hemen her filminde tekrarlanan bir formlasyona dayal bir anlat yapsna sahip olan ve bylelikle bir tr
olarak snflandnlabilecek bir anlambilimsel ve szdizimsel yap ortaya koymu olan filmlerin incelenmesi bulunmaktadr (zden, 2000: 177)".
Contact filmi tr eletirisi balamnda, bilim kurgu tr iinde ele alnacak
ve trdeleri ile benzerlikleri veya farkllklar rneklerle aklanacaktr.
Modernizm kuramndan yararlanlmasnn nedeni ise, modernizmin srekli
deiimi ve ilerlemeyi destekleyen yeniliki yapsndan kaynaklanmaktadr.
Modernizm, temellerini pozitivizmden ve Aydnlanma felsefesinden almaktadr. Temelini ald kaynaklar Orta an geleneksel deerlerini eletirmitir.
Filmde yer alan geleneksel deerleri eletirebilmek amacyla, geleneksel deerlere eletirel bakan ve bu deerlerin yerine modern deerleri yerletiren
modernizm kuramndan yararlanmak gerekmektedir.
lk olarak filmin isminin nemine deinmek gerekmektedir: Contact Temas. Uzayllar ile kurulacak ilk temas, ilk balant, filme gre insanolunun
tarihindeki en nemli anlardan biri olarak tanmlanabilir. Contact filminin ismi Trkeye Mesaj olarak evrilmitir. Dini armlar bulunan kontak, temas, mesaj gibi kelimeler, filmin ieriinde Tann'nn insanlara gnderdii
mesaj olarak deerlendirilebilir. nsanln tm tarihi boyunca, kutsal olann
gkyznden gelebileceine dair olan inan, filmde somutlar. Contact filminde dnya dndan yani gkyznden gelen ilk radyo dalgalarnn hem sesi hem de grnts bulunduu kefedilir. Ateist olan ba kadn karakter, bir
sahnede muhafazakr idelolojinin temsilcisi olan bir erkek karaktere, eer mesajn dini bir ierii olsayd, "gkten gelen bir ses, bir gkgrlts" duymalar gerektiini syler. Buna karlk olarak filmde din kurumunun temsilcisi
olan erkek karakter, filmin kadn karakterine "siz zaten gkten gelen bir ses
duydunuz, deil mi?" diye sorar. Gerekten de filmin en heyecanl yeri olan
ilk mesajn kefinin olduu sahnede, kadn karakter, kulaklkla gkyzn
dinlemektedir (Baknz Resim 1) ve normalin dnda olan bir ses duymas ile
mesaj kefedilmi olur. Ksaca mesaj, gkyznden gelen bir sestir.
171

Resim 1: Kadn karakterin gkyznden gelen farkl bir sesi kefetmesi.

Contact filminin, din olgusu zerine eletirel yaklap, bu alan sorgularm gibi yapt grlebilmektedir. Filmde kadn karaktere gre, insanlar kendilerine ait varolusal sorunlarn (varolularnn nedenlerini, nereden gelip,
nereye gittikleri, varolma amalar gibi) ve bu sorunlarla ilgili yantlayamadklar sorularla dolu bilinmeyen bu bo alan din ile doldurmaktadr. Filmde,
dinsel eilimler glendirilerek, bireylerin sahip olduklar bu alana snmalar, sistem tarafndan din ile ilgili olarak desteklenen bilinmeyenden duyulan
korkunun sistem tarafndan korunaca ve bu korkularn giderilecei mesaj
olduu gzlemlenebilmektedir. Tm bu nedenlerden dolay Contact filmi,
gkyzn arama umuduna ynelir ve bu konuyu irdeleme grevini stlenir.
Toplumun gelecee ait ngrlere ve bilim kurgu eserlerine olan meraknn baz nedenleri vardr. Grdilek, insanlar haftalarca sinema kuyruklarnda
bekletenin yalnzca kalp durdurucu efektler olmadn, asl sorunun insanolunun, evrendeki giderek artan yalnzlk duygusu olduunu belirtir. Usuz bucaksz evrende insanolunun, kendilerinden baka kimsenin olmadn kabulenemediini, "bir gece ban gkyzne kaldrp da, o klarn grkemini
fark etmi biri iin ebedi karanln kabul edilemeyecek" bir durum olduunu
sylemektedir (Grdilek, 1999:44-48). Contact filminin de irdeledii tema budur: "Evrende yalnz myz deil miyiz?" sorusundan yola karak, bireylerin
bu konu zerinde dnmesini ister. Bu sorunsal, insanlarn gizli varolusal
kayglarnn psikolojik noktasn igal ettii iin Contact filmi balamnda nemli olabilecei gzlemlenebilmektedir.
Dorsay, Contact filmini, "evrende mistik-teknolojik bir serven"
olarak tanmlamaktadr. Contact filmini kiisel olarak beenip beenmemenizin temel bir faktre bal olduunu savunmaktadr.
Sonsuza doru uzanan koskoca bir evren iinde bir kck insanck olduunuzu, eer baka gezegenlerde hayat yoksa, milyarlar
172

aan dnya nfusuna ramen, evrende yapayalnz olduunuzu duyumsayp duyumsamam olmanza; yani insann evrendeki varl, bu varln nedenleri ve sonulan hakknda dnp dnmemenize bal olduunu belirtmektedir (Dorsay, 1998: 228-229).
Bilim kurgu trnn nl yazan Isaac Asimov'un yklerinden birinin nsz olan "Umutla Yldzlara" sz, btn bilim kurgu trnn anlattklarn
zetlemektedir. nsanlann iinde tad 2000'li yllar zlemini, bilinmeyene
kar duyduu merak, gelecek gzel ve mutlu gnlere umudunu ve zlemini,
ksaca bizi ve uygarlmz bu iki szck zetlemektedir (Tok, 1999: 68-69).
Bilim kurgu tr de insanlara umutlannn bir lde gerekletii bir evren
sunar. Contact filmi, bizi "umutla yldzlara" gtrr ve evrende yalnz olmadmz ve aslnda ne kadar kk ama kymetli varlklar olduumuzu ve btnn bir parasn oluturduumuzu anlatr.
Mistik mesajlannn yannda, Contact filmi dinsel mesajlarla da karakterlerin arasndaki rntleri oluturur. Filmdeki toplumsal cinsiyet temsilleri, genellikle bilim kurgu trnn klielerinden uzaktr. Filmin bu anlamdaki fark
dikkate deerdir.
Cari Saan'n yazd Mesaj romanndan yola klarak filmin nasl senaryolatrld, yani roman ile filmi arasnda geen olay ve kii farkllklan nem tamaktadr. nk yazarn ideolojik seimlerine gre yazlm roman,
flmletirilirken ynetmenin ve senaristlerin ideolojik tercihlerine gre yeniden dzenlenmektedir. Bu nedenle filme yansyan ya da yansmayan olgulann
deifre edilmesinin gerekli olduu grlmektedir.
Contact filmindeki asal kadn karakter Ellie Arroway (Jodie Foster), Anglosakson, gen ve heterosekseldir. Ancak ilgin olan nokta, Ellie Arroway
karakterinin, genellikle erkek karaktere yklenen zelliklerle ina edilmi olmasdr. Bu zellikler arasnda snrlar amak, nc, cesur, idealist, pozitivist,
zeki, rasyonel ve gl olmak gibi zelliklerinin bulunduu gzlemlenebilir
(Baknz Resim 2). Aynca anne olmayan bamsz ve alan modern bir kadn temsilidir yani geleneksel (anne ya da ev hanm) kadn modelinin kart
ya da karlan iin cinselliini ve gzelliini kullanan vamp kadn, femme
fatale kadn tipinin dndadr. Ellie, erkeklerin kendilerine ait olarak grd
kamusal alandadr, yani genelde kadnlarn duygusal ve marjinal dnyasnda
deil, erkeklerin bulunduu akl ve rasyonalite ile ynetilen dnyadadr ve bu

173

durum erkek egemen toplumlar iin bir tehdit oluturur. Ayrca Ellie'nin feminist ve ateist olduunu da eklemek de fayda bulunmaktadr.

Resim 2: Filmin temel kadn karakteri Ellie Arroway.

Ksaca kadn kahraman, kadnlarn ounluunu temsil etmeyen bir marjinaldir: dine inanmaz, evli deildir, erkeklerle uzun sreli ilikileri yoktur, sadece iini dnr, son derece giriken ve hatta saldrgandr. Ellie'nin kiilik
yaps, ocukken de ayn derecede marjinal olarak sunulur.
Babas ldnde, cenaze ilp ilgili baz trensel uygulamalar neden aramakszn, olduu gibi kabul etmesi gerektii papaz tarafndan kendisine sylendiinde (babasnn lmnde neden aramamas gerektii), Ellie papaza sert
bir tepki gsterir. Ona eer alt kattaki banyoda da ila bulundursayd, babasnn lm olmayacan ve Tann'nn dediinin olmam olacan syler. Papazn kendisine dayatmak istedii "kadercilii" kabul etmez. Bu anlamda nsezilerle, duyularla ve geleneksel batl inanlarla beslenen (rnein; Tanr ve
din gibi) ve zihinsel bir srecin sonucu olarak kabul edilen kavramlarn varolmadna inanan Ellie'nin, ocukluundan itibaren neden-sonu rntsnde kurgulanan gzlemlerine olan inancyla ve varolan geleneksel kurumlara tek bana da olsa kar kabilen yapsyla, gl ve farkl bir zne olduu
grlebilmektedir.
Filmin en ilgin yan, inan ve akl arasndaki elikileri Ellie karakteri aracl ile anlatmasdr. Kafasnda ve yreinde sadece bilime yer veren, inanca yer vermeyen Ellie'nin, kongre aratrmasnda, kendisine Tanr'ya inanp inanmad sorulunca, uzaya gidecek ilk kii olma konusundaki isteine
karn, olumsuz yant verdii ve dolaysyla kendisine, "kendi inan ve ilkelerine kar drst" kald grlmektedir (Dorsay, 1998: 229). Bylece
Ellie'nin marjinallii drst kiilii ile de glendirilerek, zgnlk ve bireysellik kazandrlr. Bu da Ellie'nin, genelde Amerikan filmlerinde karlalan
gsz, koruyucu bir erkein varlna her zaman ihtiya duyan, gememesi
174

gereken snrlarn bilen geleneksel kadn figrlerine gre daha modern bir
temsil olarak deerlendirilebileceini gsterir. Aslnda filmin temel argmanlar; inanmak/inanmamak (inan/inanszlk), din/bilim, kadn/erkek olarak
saptanabilmektedir. Bu temel kartlklar, ana karakterin kiiliinde yaad
atmalardr ve marjinal bir kadn karakterin bu atmalarn ekillendirilmesinde iyi bir seim olabilecei grlr.
Kltrel feminist yaklamn en nemli yn, din zerine yapt eletirilerdir. Kltrel feminist yaklama gre, ncil ve Hristiyanlk ataerkil rnlerdir ve Hristiyan gelenei, erkei Tann'nn yerine koymu ve kadnn sorumluluklarn almtr. Bu yaklama gre, kadn vazgeilemez olan tm doal
haklarndan alkoyan herhangi bir inan kabul edilmez ve dolaysyla kadn
deersiz sayan on emir reddedilir. Gemi yzyllarn ahlakn ieren eski ahit, yani yzyllarca nce yaam olan cahil insanlarn gelenekleri bu kuan
dini dncelerini etkilememelidir. Ama kadnn olumsuzlanarak sunulduu
ncil'in otoritesinin krlmas, olumlu kadn imajlarnn yaratlmas, kadnlara
daha uyan dini gelenek alternatiflerinin retilmesidir (Donovan, 1997: 79, 80,
86, 87). Film sresince, kltrel feminist yaklama uyacak ekilde ateist ve
pozitivist modern bir bilim kadn olarak sunulan astronom Ellie Arrovvay'in,
tarihsel sre boyunca olumu genel dnce biimlerine tepki gsterdii,
teolojik ve metafizik speklasyonlar reddettii ve gzlemi yaplabilecek, ispat yaplabilecek olgulara inand gzlemlenebilmektedir. Ellie, insanlarn
kendilerine garip ve korkutucu gelen tm olaylar, Tanr ile akladklarn dnr. Dinin dogmatik yapsna kar kar ve kukucu bir felsefe izleyerek,
dini ve Tanr'y sorgular. Onun iin geleneksel anlay ve dinin yerinde bilim
vardr. Ayn Modernizmin de dinin yerine bilimi koymas gibi. Aydnlanma
felsefesi ve Pozitivizm ile temelleri oluan modernizm, toplumun merkezindeki Tanr yerine bilimi koyarak, dinsel inanlara sadece zel yaamda yer verir.
Ellie filmin finaline doru, yapt yolculuk sonras karakter dnmn
tamamlar ve Tanr'ya inanmama, kadercilie kar olma, dine kar bilimi savunma gibi pek ok dncesi eritilerek, gizemli bir finalle inanl bir figr
haline getirilir.nk Amerikan filmlerinde genellikle sunulan zm, dine
dnerek yeniden inanmaya balamak (rnein; Sings (M.Nigth Shymalan,
2002) filminde kars bir trafik kazasnda len bir rahibin inancn kaybederek
rahiplii brakmas ama filmin finalinde yaad olaylar sonucunda dine ve
mesleine dnmesi anlatlr), bilim ve akl yerine duygu ve inanc (Starwars
filmlerinde gc hisseden Jedi valyelerinin dmanlara saldrrken hedefi
175

vurmak iin bilgisayar kapatmas ve hissederek hareket etmesi) nemsemektir. Yani bireyi kadercilie ynlendirme szkonusudur. Bylelikle filmde,
Aydnlanma felsefesine kadar dayanan kendi hayatn kontrol edebilme ve
ynlendirebilme fikri, yerini Orta a deerlerinden olan "kadercilie" brakr. Bu durum modemizmin ykt tm Orta a deerlerini onaylamak demektir. Aydnlanma anda dinin ve Tann'nn sorgulanmaya balamas ve
rasyonalite ve akln n plana kartlmas gibi, Ellie karakterinin de ayn sorgulamalar yapt grlebilmektedir. Dini ve Tann'y veya babaerkil sistemi
sorgulayan kadnn, toplumdan farkl olan yanlarnn filmin sonunda trplenerek normalletirildii ve uysal bir zneye dntrld ve toplumsallatnld gzlemlenebilmektedir (toplumsallama srecinin genelde kadna atfedilen roller dorultusunda yaamas, hayattaki gerek amacnn aslnda erkee
hizmet etmek olduunun retilmesi srecidir).Ellie Vega yldzna yapt
yolculuk sonras, isyankar yapsn kaybeder ve saf bir Tann sevgisi ve inanc
ile geri dner. Yolculuk sonras kt mahkemede (Baknz Resim 3), kendisini sonsuza kadar deitirecek bir deneyim yaadn ve hepimizin asla kavrayamayacamz kadar byk bir varla ait olduumuzu sylerek, kendisinde oluan bu inanc itiraf eder. Her eyin kendinden ok daha stn bir varla
ait olduunun kabul edilmesi gerektiini syler. Ellie'nin normalletirilerek
(toplumdan farkl olan yanlar deitirilerek), uysal bir zneye dntrld gzlemlenebilmektedir.

Resim 3: Ellie yolculuk sonras kt mahkemede ifade verirken.

Cari Saan' n romannda ise, Ellie daha iddial ve radikal bir ateisttir. Din
adamlar ile Tnn konusunda epeyce radikal tartmalara girer ve din adamlarnn kendi dncelerinde bile eliki yaamasna neden olur. Filmde ise,
Ellie karakteri daha lml bir ateist olarak ina edilmitir. Filmde kadn temsildeki bu nemli karakter dnmnn gereklemesini salayan mekan,
176

uzayda gittii Vega yldzdr (Baknz Resim 4). Vega yldz ise, dinsel anlamda cennetin metaforu olarak yorumlanabilir. Aslnda Pensacola resmi
(Vega yldznda gittii yer) kkken resmini izdii Florida'da bulunan
Pensacola plajnn aynsdr ve ayn zamanda kkken telsiz ile ulamay
baard en uzak noktadr. Ellie, cennette (Vega'da) babas ile karlar. Babas filmin banda grlm, lm ile Ellie'de byk bir boluk yaratmtr.
Baba, Ellie iin rnek bir toplumsal rol modeli olmutur. deolojik bir okuma
ile filmde bize gsterilenin deil, gsterilmeyenin ne olduuna bakmak gerekmektedir.

Resim 4: Ellie'nin uzay yolculuu ve Vega yldzna var.

Ghan, ideolojik olarak eksikliin nem tadn vurgular: "deolojinin


kendisini en ok hissettirdii yerler metindeki anlaml suskunluklar, boluklar
ve eksikliklerdir (Ghan, 1999: 178)". "Eksiklik" kelimesine gre; filmin
metninde ilk anlaml suskunluk Ellie ile bir din adam olan Joss Palmer'n
balkonda konutuklar sahnede kendini gstermitir (Baknz Resim 5). Joss,
Tanr'nn varlna inanmayan ve inanmas iin ispata ihtiyac olduunu syleyen Ellie'ye "baban sever miydin?" diye sorar. Ellie'nin ok sevdiini syledii cevabnn ardndan, Joss Ellie'ye kantlamasn syler. Filmdeki bu
sahneye kadar kararl bir karakter olarak grlen Ellie, bu soru karsnda arm ve ilk suskunluunu yaamtr.

177

Resim 5: Joss ve Ellie'nin din-bilim tartmas.

Baba figr lmesine ramen, filmdeki sreklilii ya diyaloglar ile ya da


baba figrnn tekrar Ellie'nin karsna kmasyla devam eder. lgili sahnede diyalog baznda da olsa bahsi geen kii baba olmakla beraber, aslnda burada ideolojik olarak eksik olan "anne"dir. zlenen, sevilen hep baba figrdr, anne figrne filmde ok az yer verilmitir. Buna karlk, romandaki baba ve anne figr flmdekinden epeyce farkldr. Romanda Ellie'nin babas
ldkten sonra, ev hanm olan annesi baka birisi ile evlenir. Ellie vey babasndan ve annesinden nefret eder. Ellie annesinden holanmad iin aramak
istemez, aramak istedii zaman frsat bulamaz. Ama srekli annesi kendisini
tedirgin edecek denli aklndadr. Annesini aradnda ise ok getir (annesini
lmeden nce son kez grr). Roman boyunca Ellie hep babasn zler. Oysa
romann sonunda annesi ldnde, Ellie'nin gerek babas nefret ettii vey
babas kar. Romanda lmeden nce babasndan ateist birisi olarak szedilir.
Ellie ateistliinin kaynan babasndan alr. Filmde ise babasnn dinsel dncelerine yer verilmez. Tanrtanmaz bir baba figrnn, filmin ataerkil ideolojisine uygun dmeyebilecei grlebilmektedir. nk Cortact filmindeki baba figrnn ilevi, erkek egemen Tanr sisteminin temsilcisi olarak
kzn bu sistem iine dahil etmektir. Dolaysyla filmde anne figrne ok az
yer verilmesi, babann Ellie iin zlemi duyulan ailenin tek temsilcisi olmas,
ailenin sadece baba ile temsil edilmesi ynetmenin ataerkil ideoloji dorultusunda yapt bir seim olarak deerlendirilebilmektedir.
Dinsel metinler, bilim kurgu trnn ftristik yapsnn iine rtk bir biimde yerletirilirler. zellikle de dinsel simgelerin yerine konulan bir nesneye hemen hemen her bilim kurgu filminde rastlamak mmkndr. rnein,
film boyunca Ellie ile Joss'un arasndaki balln ve akn temsili olan "Pusula" metaforu, ayn zamanda dinsel bir anlam da tar. lk karlamalarnda
pusulay hediye olarak Ellie'ye vermek isteyen Joss'a bu hediyesini kabul et178

meyerek geri veren Ellie unu syler: "Bir gn hayatn kurtarabilir". Nitekim
filmde Vega'ya yolculua kmadan nce uuru olan pusula, Ellie'ye geri verilir. Yolculuk srasnda uzay gemisinin iinde dinsel bir simge olan ha'n
metaforu saylabilecek pusula (Pusula filmde dini temsil eden Joss tarafndan
inansz bir karakter olan Ellie'ye verilir. Pusula, babaerkil bir toplumda ateist
olan ve toplumun geneline gre ynsz bir kadna, din ile ilgilenen bir erkek
tarafndan yn verilmesinin simgesidir ve rtk dinsel ilevi, filmdeki karakterler arasndaki ilikilerin ve olaylar zincirinin balamndan anlalabilir),
Ellie'nin boynundan kar. Ellie pusulay almak iin koltuundan kalkar ve
koltuk paralanr. Simgesel ha, Ellie'nin hayatn kurtarr. Bu noktada
Ellie'nin dini duygularnn oluturulmaya baland gzlemlenebilir. Filmin
banda "yn gsterme" zellii olan dinsel bir metaforu kabul etmeyen feminist temsilin, filmin sonuna yaklarken pusulay kabul ettii ve pusulann hayatn kurtarmasyla birlikte, inan kazanmaya ve inanl bir figre dnmeye balad grlebilir. Uurlu nesne, romanda Vega yolculuu ncesinde
Joss'un, Ellie'ye verdii altn bir madalyon iken; filmde bir pusuladr. Ynetmen filmde madalyon yerine pusulay kullanmay tercih ederek, dinsel
metni destekleyecek dinsel bir metafor yaratmtr. nk madalyonun pusula
gibi "yn gsterebilme" gibi dinsel armlar yaratabilecek bir zellii bulunmamaktadr.
Ellie'nin Vega yldznda karlat ve nce uzayl olduu dnlen figr, babas kar. Cennet olarak konumlandrlan bu yerde, karlat baba
figr Tanr'nn (ta) kendisi kar. Bylelikle Tann'nn erkek olarak kabul edildii babaerkil bir sistem olan din sistemi, kadn tarafndan gnll olarak
onanr. Feminist kadn temsilinin, bu karakter deiimini isteyerek yapmas,
Amerikan sinemasnn izleyicisine sunduu bir hile olarak yorumlanabilir.
Filmde; radikal, toplumla uyum salayamayan, toplum ve aile iin tehdit oluturabilecek kadn karakterlerin, toplumun dinamizmi iinde kendiliinden oluan bir atmosferde normalleeceinin izleyiciye aktarld gzlemlenebilir.
Dolaysyla sistemin, kendi ileyii iine marjinalleri zaman iinde dahil edecei izlenimi oluturulabilir. Filmin banda dini ve babaerkillii sorgulayan
ve kabul etmeyen kadn karakter, filmin sonunda sistemin deerlerini kabul
eder ve kartld mahkeme nnde bu ba ei merulatnlr. Mahkemede
yaad deneyimin bilimsel kantlan olmadna ve gerekleri kabul etmesine
dair Ellie'ye bask yaplr. Ellie elinde kant olmadn, kendisine kukucu
yaklalmasnn hakl olduunu itiraf etmek zorunda kalr.

179

Mahkemeler, devletin bask aygtlarndan birisi olarak bu filmdeki ilevini


yerine getirir. Devletin dier bask aygtlar arasnda hkmet, ordu (ki filmde
ordunun temsilcisi Michael Kitz hem ordunun hem de hkmetin tm gcn
kullanan bir kltrel temsildir ve mahkemede Ellie'yi acmaszca sorgulayarak zerinde bask kuran kiidir), polis, hapishaneler bulunmaktadr
(Althusser, 2003: 168). Filmin finalinde hkmet tarafndan mahkeme nnde
sorgulanan kadn karakterin gl olan yanlarnn devletin bask aygtlar karsnda zayflad ve aciz kald grlr. Alayarak savunmasn yapan kadn temsil, tanmlayamad ama hissettii bir gce olan inancn kazandn
itiraf eder ve bylelikle film boyunca grlen ateistlik, pozitivistlik gibi karakteristik zelliklerini terk eder. Bylelikle Ellie'nin hem geleneksel hem de
modern deerlerle sentezlenmi postmodern bir figre dnt gzlemlenebilmektedir.Romann sonunda da, Ellie'nin evreni yaratan bir zekann varln kabul ettii grlr. Roman, "nsanlarn, Tanrlarn ve eytanlarn zerinde, Bekileri ve Tnel yapmclarn da iine alan ve evrenden ok nce varolan bir zeka vardr" diyerek bitmektedir (Saan, 1987: 499). Sonuta hem
filmde hem de romanda mistik bir final vardr. Dinin filmlerde bu denli nemli bir unsur olmasnn nedeni, dinin, zellikle de muhafazakr ideoloji iin en
nemli toplumsal kontrol mekanizmalarndan biri olmasndan kaynakland
dnlebilir. Din, gven dzenleyici bir ara iken; din adamlar da manevi
bakmdan gvenilir destei salar. Filmdeki erkek karakter olan Joss, din kurumunun resmi olmayan temsilcisidir ve film boyunca Ellie'ye her koulda
manevi destei salad grlr (Baknz Resim 6).

Resim 6: Joss ayn fikirde olmasalar dahi. her koulda Ellie'ye destek olur.

Filmde empoze edilmeye allan babaerkil deerler iinde Ellie Arroway


karakteri erevesinde dine dn olgusu olduu grlebilmektedir. Zaten bilim kurgu trnn genelde temel atmalar, Contact filminde yer alan kart180

lklardr. Bilim kurgu tr, bilim yerine din ve gelenek; akl yerine inan;
kendi hayatn ynlendirme yerine kadercilik; teknoloji yerine doa; lm yerine lmszl koyar. kinci kadn karakter olan ve filmde hiyerarik sralamada beyaz kadn kahramann (Ellie'nin) zerinde bulunan siyah kadn oyuncu, gl bir kadn temsildir. Rachel Constantine (Angela Bassett), hkmetin st dzeyinde alan, beyaz erkek egemen dnyada brokrasiyle ve
sistemle uyum salam bir kltrel temsildir. Ellie'nin elinden alnan proje
bakanln, mevkisini kullanarak, ona geri verir. Sisteme dahil olmay baarm ve ykselmi beyazlam bir siyahtr. Hem kadn hem de siyah olmas
ve hiyerarik olarak yksek bir statde olmas, filmin toplumsal cinsiyet rollerine ilikin liberal deerlerinden birisidir. Bu nedenle bu siyah kadn temsili,
modern kadn tipi olarak tanmlanabilmektedir.
Filmdeki dier toplumsal cinsiyet rollerine baklacak olursa, mesleklerdeki
hiyerarik sralamann daha ok beyaz erkek karakterlerin elinde olduu grlr: Milli gvenlik danman: Michael Kitz, Ulusal bilim kurumu mdr:
David Drumlin, Beyaz sarayn ruhsal danman: Palmer Joss ve byk bir
gce ve irkete sahip: S.R. Hadden.
Filmdeki ba erkek karakter olan Joss Palmer (Matthew McConaughey)
(Baknz Resim 7), hristiyan, Anglosakson, gen ve heterosekseldir. Filmde
erkek karakter geleneksel olann dndadr ve zellikleri arasnda inanl,
hogrl ve anlayl olmas gelir. Beyaz Saray'n ruhani danman, "niformasz bir rahip", filmde din kurumunun resmi olmayan temsilcisidir.
Ellie'ye ak olan, onun ilk kii olarak, bir sabotaj sonucu infilak eden uzay
makinesine binmesine engel olarak, hayatn kurtaran Joss, Ellie'ye her koulda hedeflerini gerekletirmesi iin destek verir.

Resim 7: Joss Palmer karakteri,

181

nananlarn temsilcisi bir teolog olan Joss, teknolojiye eletirel bakar ve bu


konuda bir kitap yazar. Kitabnda teknolojinin gndelik hayatmza getirdii
kolaylklar deil, gelien teknolojinin risk ve tehlikelerini, zellikle de psikolojik sonularn yani yabanclamay ve giderek yalnzlamay eletirir. znde teknolojiye deil, teknolojiyi ilahlatranlara kardr. Filmde, yaadmz modern an ilerleyen teknolojisinin yaratt psikolojik sonular yapc bir biimde Joss karakteri zerinden eletirilir. Bu erkek temsil, gelenekleri
temsil eden ve korumaya alan geleneki bir figrdr. Marjinal kadn temsilinin uysallamasn sabrla ve hogryle bekleyecek kadar modern ama marjinal kadnn insanln temsilcisi olmasn engelleyecek kadar muhafazakrdr.
Romandaki erkek karakterler (Drumlin ve S.R. Hadden dnda), filmde birebir yoktur. Saan'n romanndaki erkek karakterler, genelde karakteristik
zellikleri sentezlenerek filme aktarlmtr. Filmde birebir karladklar bir
temsil olmad iin, bazlar iin karlatrma yaplamamtr. Joss karakteri
de bunlardan biridir. rnein: Joss romanda ok farkl bir karakterdir. Hatta
Ellie ve Joss arasnda geen ak hikayesi de romanda ve filmde farkl ele alnmtr.
Romanda, Ellie ve Joss hi birlikte olmazlar, mesajn gelmesinden sonra
tanrlar, din-bilim konusunda tartrlar ama hi sevgili konumuna gelmezler. Filmde ise, mesajn gelmesinden nce tesadfen tanrlar ve birlikte olurlar. Ellie geleneksel kadn - erkek ilikilerinden farkl olarak hep brakp giden
taraftr. Onun iin, meslei ilikisinden daha fazla nem tar. Srad kimlii
zel yaamna da yansr. Filmde ak hikayesinin kahramanlarnn karakteristik
zellikleri ilgintir: Ateist bir bilim kadn ve lahiyat eitimi grm niformasz bir rahip. Aralarnda Tanr kavramna ilikin tartma yaayan zt kutuplardaki bu iki karakterin, din-bilim atmas iin iyi bir zemin oluturduu
gzlemlenebilmektedir. Ynetmenin filmin sonunda, din-bilim arasndaki atmay Ellie ve Joss balamnda dengeledii ve uyumlu bir senteze vard
grlr.
Filmde temsil edilen beyaz erkek egemenliinin (mesleksel hiyerarik sralamada st mevkilerde konumlanan, dolaysyla karar srelerine dorudan
mdahale edebilen varlkl beyaz erkeklerin hegemonyas) rneklerinden biri
olan Michael Kitz (James Woods) (Baknz Resim 8) hkmeti temsil eden ve
kadn sorgulayan faist ve militarist erkek temsildir. Drst olmayan politikaclarn temsili olarak filmin eletirel bakt kt adamdr. Bu dorultuda bu
karakterle birlikte filmdeki anti-faist ve anti-militarist yaklam kendini belli
182

eder. Kitz, askeri kimliinden dolay uzayllar hep tehdit olarak alglar. Muhafazakr ve geleneki ynleri ar basan, her eyi tehdit olarak deerlendirip
tek zm olarak kefetmektense yok etmenin daha gvenli olduunu dnen ve bu ynleri ile eletirildii gzlemlenebilen karakterdir.

Resim 8: Michael Kitz karakteri.

Filmde beyaz erkek egemenliini temsil eden rneklerden bir dieri Ulusal
Bilim Kurumu Bakan David Drumlin (Tom Skerritt) (Baknz Resim 9) karakteridir. Uzaydan alnan ilk sinyalden sonra ataerkil bir toplumda uzaya ilk
gidecek insan, Tann'ya inanan beyaz bir erkektir. Kadn karakterin toplumdaki yerinin, statsnn ykselmesinin nndeki bir dier pragmatist erkek karakterdir. Ellie'nin yapt almalara banda inanmayan ve engel olan ancak
uzaydan gelen sinyallerle projeye sahip kan Drumlin, aslnda Ellie'ye yaptklarnn bilincindedir. Drumlin, lmeden nce Ellie ile konuarak gnah karr. zleyicinin "sahte kahraman" olduunu bildii bu temsilin de olumsuzland grlebilmektedir. Ancak filmde insanlar Drumlin gibi iyi rol yapan
kiileri desteklemektedirler; Ellie gibi marjinal bir kimlie sahip olduunu drste ifade eden "teki"leri deil. Drumlin'in lm, romanda ve filmde
farkldr. Romanda, sabotaj srasnda deneme amal makinenin iinde bulunan Drumlin, makinenin iinde deneme kontrollerine katkda bulunan Ellie'yi
kurtarmak iin kendi yaamn feda eder. Romanda Drumlin'in bu trajik sonu,
Drumlin'i daha iyi bir karakter yapar. Filmde, sabotaj, yine makinenin denenmesi srasnda yaplr ve Ellie sabotajcy kameralardan farkeder ve olay
nlemeye alr. Romandakinin aksine Ellie, Drumlin'i kurtarmaya alr
ama baaramaz. Romanda erkek karakter kadn karakteri kurtarmaya alrken, filmde kadn karakter erkek karakteri kurtarmaya alr. Filmin romana
gre bu deiiklii yapmasnn nedeni, filmde ina edilen kadn karakterin
gl, zeki ve kendisine ktlk yaplsa bile affedici olmas gibi (hayat boyunca gereklemesini bekledii misyonu Drumlin'in eitli oyunlarla elinden
183

almasna ramen, grev srasnda ona destek vermek iin yannda olmas) karakteristik zelliklerini daha da glendirmesi ilevini grmesi iin olduu
dnlebilir.

Resim 9: David Drumli karakteri.

S.R. Hadden (John Hurt) ise (Baknz Resim 10), kadn karaktere yardm
eden kiidir. Hadden, ok zengin, ok gl bir iadam ve marjinal bir dahidir. Bu zellikleri ile sistemi savunanlarn (hkmet adamlarnn ve din adamlarnn) dmanlklarn kazanmtr. Hadden, sistemin dnda durur ve sistemi nemsemeyecek kadar zengindir. G, yine -sistemin dnda da olsa- beyaz erkektedir. Postmodern bir yaam biimine sahiptir: "snrlarn olmad"
gkyznde jette ya da uzayda uzay mekiinde yaar.

Resim 10: S.R. Hadden karakteri.

S.R.Hadden,"Yersiz yurtsuz postmodern bir zne"dir. Deleuze ve Guattari,


kapitalist anlamda yersiz yurtsuzlamann en nemli rnei olarak "izofrenin
retilen" bir olgu olabilecei rneini vermektedir. izofrenik sre, kapitalizmin srekliliine ve yeniden retilmesine kar nemli bir tehdittir. nk
izofreni bir hastalk deildir. izofreni kapitalist toplumsal koullar iinde
retilmi potansiyel olarak zgrletirici bir psiik durumdur, hatta izofrenik
sre bir postmodern zgrleimin kouludur. izo-zne kapitalizmdeki gerek ykc g olarak grlmektedir (Akt. Best&Kellner, 1998: 116). Nitekim
184

filmde S.R.Hadden zellikle hkmet tarafndan nemli bir tehdit olarak grlr. Filmin finalindeki mahkemede, S.R.Hadden, olaanst teknik bilgisi,
mthi maddi olanaklar ile uzaydan gelen sinyali oluturduu, ifresini zd, makineyi ina ettii, makineyi uzaya gnderdii aldatmaca oyununu ilk
olarak retebilecek kadar "bencil" ve "sapk" birisi olarak tanmlanr. Dnya
tarihinin en byk aldatmacasnn mimar olarak bencillii bir kez daha vurgulanarak olumsuzlanr. Best ve Kellner, "yersiz yurtsuzlam" bedeni ise,
organsz beden olarak tanmlamaktadr. Organsz beden fiziksel olarak organlar olmayan beden deil, rgtlenme barndrmayan bedendir. Organsz beden, toplumsal olarak eklemlenmi, disipline edilmi ve zneletirilmi halden
koparak zgrleen ve bylelikle eklemlenmemi, paralanm ve yersiz yurtsuzlam, yeniden oluturulmaya aday olan bir bedendir (Best&Kellner,
1998: 117). Ayrca S.R.Hadden gebeler gibi yaamaktadr. Daha nce belirtildii gibi, sistem iinde yaayan bireylerden farkl olarak, geleneksel olmayan yaam biimlerini semitir. Best ve Kellner, gebe hareketin, varolu ve
mcadele ynnden yeni modeller sunduunu belirtir. Gebe hayat, gelenek
ve uyumculuk kartdr ve postmodern gebe kendisini tm kklerden, snrlardan zgrletirir. Dolaysyla devlete ve tm normalletirici glere direnir
(Best&Kellner, 1998: 131). S.R.Hadden karakteri de filmde "kendini tm snrlardan zgrletiren postmodern bir gebe"dir. Filmin finalindeki mahkeme sahnesinde ayrca, kendisinden lmszlk araycs (bir anlamda Tann'ya ve Tanr'nm yaratt lml yaama meydan okuma) olarak da sz edilir. Dnyann tm lkelerinin parasn bir havuzda toplama idealinin ve bunu
tm dnya lkelerini ortak bir hedef dorultusunda bir araya toplama
meraknnn alt izilir. Kzlelik, postmodernizmin zelliklerinden birinin
paralanma olduunu, postmodern insann her trl btnlemeyi ve sentezi
kabul etmediini ve dladn belirtmektedir (Kzlelik, 1996: 46). Dolaysyla S.R. Hadden karakterinin de sistemle btnlemeyi reddettii grlebilmektedir. Filmdeki gibi sistem d bir temsil olarak sunulan S.R. Hadden,
romann sonunda lmez, lmszlk aray iinde, yldzlar aras sonsuz bir
yolculua kar. Filmde ise, finalindeki mahkeme sekansnda uzay mekiinde
ld grlr. S.R. Hadden kanser nedeniyle lmtr. Bilim ne kadar geliirse gelisin baz hastalklar ve lm engelleyememektedir. Burada filmin
kadercilii tekrar vurgulad grlebilmektedir.

185

Filmde kadn karaktere destek babasndan sonra, yine babas yanda bir
erkekten gelir. S.R. Hadden, len babasnn yerini simgesel olarak dolduran
koruyucu bir baba figrdr. Bylelikle simgesel baba figr Hadden iken;
Palmer Joss da simgesel olarak e figr ve baba figr adaydr. Hadden ifreyi zerek ve ikinci gemi ile Ellie'yi uzaya gndererek yardm ederken; Joss
ise fikirleri farkl bile olsa hep yannda olmaktadr. Yalnz gibi gsterilen kadn figrnn gizli koruyucular hep vardr.
Muhafazakrlarn temsilcisi sabotajc ise (Baknz Resim 11 ve 12), ar
dinci bir grubun lideridir. Uzay gemisine stne balad bombalarla girer ve
uzay gemisinin paralanmasna ve iinde deneme yapanlarn da lmesine neden olur. Amac modernizmin savunduu deerleri ve ilkeleri ykmak ve yok
etmekdir. Geleneksellii ve Tanr inancn korumay hedefler. Bilim adamlarn insanlar ile Tanr arasna girmekle sular. Muhafazakr sabotajc temsilinin ari rktan seilmesi de Hitler'in felsefesine olumsuz bir gnderme olarak
deerlendirilebilmektedir. Dier blmde filmin Hitler ile balantl ksmna
deinilecektir.

Resim 11 ve 12: Muhafazakr grl sabotajcnn grntleri.

Roman ile film arasndaki bir dier ilgin farkllk, Amerika Birleik Devletleri Bakannn temsili konusundadr.
Romanda ABD bakan kadndr. Bu konuda romann yazar Cari Saan'n
daha ilerici bir bak asna sahip olduu grlr. Filmde ise, ABD bakan
erkektir. Genelde ataerkil ideolojiye uygun olarak filmlerde (rnein;
Armageddon, Independence Day (Roland Emmerich, 1996), Deep Impact
(Mimi Leder, 1998) ), ABD bakannn erkek .olmas gelenei, bu filmde de
bozulmaz. ncak bunun baka bir nedeni, filme daha gereki bir hava vermek amacyla medya dnyasndan eitli nl isimlerin yer almasdr (Jay
Leno, Larry King gibi). Dolaysyla ABD Bakann da dnemin ABD Bakan olan Bili Clinton oynamtr.
186

Roman ile filmi arasnda toplumsal cinsiyet rolleri asndan baka bir
farkllk ise, uzaya gnderilecek makine ile ilgilidir. Romanda, uzaya gidecek
makinede be koltuk vardr. Uluslararas -ikisi kadn olmak zere- be bilim
adam makine ile yolculuk eder. Filmdeki makinede ise yalnzca bir koltuk
vardr. Romanda uluslararas bilim adam ekibi Vega'ya gider. Makine yolculuk srasnda solucan deliklerinden geerek, uzay istasyonlar olarak eitli galaksilerde durur. Uzayllarn merkez uzay istasyonlarn grrler. Vega'da her
birinin ok sevdii birileri (birinin lm olan kocas, birinin torunu, birinin
kars, birinin hayran olduu tarihi bir kii ve Ellie'nin de babas) ile karlarlar. Romann ve filmin ortak noktas, bilim adamlarndan oluan grubun ve
Ellie'nin, Vega'dan kameralardaki kaytlar bozulduundan, ellerinde kant
olmadan dnmeleridir. Ancak romanda ayn tecrbeyi be kii birden yaamtr ve okuyucu bunu bilir. Filmde Ellie bunu tek bana yaad iin dini
bir deneyim gibi, bu yolculuk onun kaderiymi gibi sunulur. Aslnda hkmetin elinde kimseye aklanmayan Ellie'nin yolculuunun 18 saatlik bir kayd
bulunur. Bu noktada, Contact filminin bilim kurgu tr izleyicisine gz krpt ve onlara evrende yalnz olmadmz mesajn verdii grlebilmektedir.
Filmde, daha nce Tanr'nn varlna dair bir kant bulunmadan dine inanmayan Ellie, yaad tecrbeyi kantlayamayarak, kendi ilkelerine ters drlr. Elindeki tek kant yaadklarna dair olan inancdr. Filmin, romanna
kyasla, dini elerle daha kuvvetli balar oluturduu gzlemlenebilmektedir. irin, Contact filminin ncelikle sinemada benzerine pek rastlanmayan bir
uzayl-dnyal ilikisi kurduunu ve dier bilim kurgu filmlerinden farkl olarak uzayllara kar dosta bir yaklam sergilediini ve dolaysyla uzayllara
faiste yaklama eletirel baktn ifade eder. Contact filminin, uzayllarn
bizlerden daha zeki, daha uygar ve daha barl olduunu savunduunu ve
"evrenin merkezini dnya ve dnyallar olarak gren anlay" reddettiini belirtir. Oysa bilim kurgu tr, genellikle yabanc ve farkl olana, yani uzayllara
kar faist bir yaklam sergiler. Hatta bilim kurgu trnde uzayllar kesin
dmanlardr. Gelimi olmalar problemdir. Bilim kurgu sinemasnn tarihine
bakldnda, istisna denebilecek kadar az sayda filmin bu kalbn dna ktn, Contact filminin bu anlamda ok zel bir yeri olduunu belirtir. nk
Contact filmi galakside milyarlarca gezegen olduuna gre, sadece dnyada
"akll" yaam olduunu dnmek sama deil mi? gibi barl bir sorudan
yola kt iin, uzayllar, kltrleri ve gelimilik dzeyleri asndan ele
almaz ama birer "varlk" olarak da bizden farkl grmez (irin, 1997: 30). Bilim kurgu tr iinde, liberal yaklamn kaynaklar 1970'lerin sonlarna da187

yanmaktadr. Ertan, The Day the Earth Stood Stili (Robert Wise, 1951) filminin artc derecede bar olduunu ve filmde dnyay ziyaret eden uzaylnn, dnyallar nkleer sava tehlikesi karsnda uyardn belirtmektedir
(Ertan, 2002: 84). Batur, souk savan ardndan Close Encourters of The
Third Kind (Steven Spielberg, 1977) ve E. T. (Steven Spielberg, 1982) filmleri
ile, bilim kurgu filmlerinin soft bir nitelik kazanarak, 1970'lerin sonlarnda
Spielberg ekol ile, istilac uzayllarn dost bir karaktere brndn belirtir
(Batur, 1998: 15, 124). Her iki filmin de dinsel zellikli filmler saylabildiini, bunlarda kullanlan uzayl yabanclarn, Tann'ya insanlardan ok daha yakn bir yerlerden gelmi gibi gzktn belirtir. Sanki Tanr'nn insan seven uzayl temsilcileri gibi olduklarn ifade eder (Roloff&Seeblen, 1995:
342). Ertan, Spielberg'in, E.T. filmi sayesinde yerlemi uzayl kavramn tamamen deitirmeyi baardn belirtir (Ertan, 2002: 85). Amerikan bilim
kurgu tr iinde yabanc ve farkl olana kar izledii faist tutuma kar bir
duruu ifade eden bu filmlere en iyi rneklerden birisi de Contact filmidir.irin, Contact filmini, uzayllarla dnyallar kar karya getiren bir bilim
kurgu deil; uzayllardan gelen mesajlarn dnyadaki yansmalarm, belli karakterler balamnda ele alan bir drama olarak deerlendirir. Aslnda film bildiimiz anlamda bir tek uzaylnn bile grnmedii bir bilim kurgu rneidir
(irin, 1997: 30). Gnmzde Contact filmi gibi, farkl olana kar liberal tutumlarn olduu bilim kurgu rneklerine sayca ok olmamakla beraber rastlanabilmektedir: The Day the Earth Stood Stili, Close Encounters of The
Third Kind, E.T., Abyss (James Cameron, 1989), Contact, K-Pcuc (Iain
Softley, 2001). zellikle de bu filmlerin arasnda en yenisi olan K-Pax filmi
ile Contact filmi birbirine benzemektedir. K-Pax filmindeki insan rkndan
daha derin bir bak asna sahip olan (mor tesi nlan gren) uzaylnn,
Contact filmindeki bilge uzayl figrne benzedii grlebilmektedir. Ertan,
"Invasion of The Body Snatchers (Don Siegel, 1956) filminde bir kasabann
sakinlerinin arasna szan ve insanlarn bedenlerini ele geiren uzayl temsillerinin, dmann iimizde olduuna dair mesaj verdiini ifade eder (Ertan,
2002: 85). K-Pax filmi ise, insan bedenine girmi bir uzaylnn dnyay tanma ve anlama abalarn anlatr. Uzayllar iimizden biridir ama Invasion of
The Body Snatchers filminin aksine tehlikeli deillerdir.

188

Vega'da karlat bilge uzayl temsili olan baba figr, Ellie'ye boluu
ekilir klan eyin beraberlik olduunu syler. Beraberlik, yalnz olmamadr,
birlikte olmak demektir. Bu noktada muhafazakr bir deerle karlalr: toplumsal birleme ve btnleme. Byle bir muhafazakr deerin dini olarak
Tanr'y ve ayn zamanda babaerkil bir ailede babay temsil eden bir figr tarafndan sylenmesi, son derece anlamldr. Dier yandan yine uzayl olduu
dnlen baba figrnn syledii, insanolunun ilgin bir tr, ilgin bir karm olduu, en gzel dlere de, en korkun kabuslara da sahip olduu, filmin liberal bak asnn rn olarak deerlendirilebilmektedir. Burada "kabus" szc, aslnda dnyadan uzaya yaplan ilk televizyon yaynn alarak
"sizi duyduk" anlamnda Vega'llar tarafndan dnyaya geri gnderilen ve uzaydan gelen ilk sinyal olma zelliini tayan Hitler'in Olimpiyat Oyunlarn
Ann grntlerini tanmlar (Baknz Resim 13). Ksacas Hitler'i ve Faizmi "kabus" olarak yorumlayan film, bu ideolojiyi olumsuzlar. Filmin genel
olarak faizme, savaa, militarizme, rkla kar eletirel duruunun simgesi
olarak Hitler kullanlmtr. Uzaya giden televizyon sinyalleri insan rknn
hem iyi hem de kt ynlerini gsterir. Uzaydan gelen ilk sinyallerin faist bir
liderin grnts olmas, filmin bizi (dnyallar) faizme kar uyarmas olarak alglanabilir.

Resim 13: Uzayllardan gelen ilk sinyal: Hitler'in grntleri.

Mesaj romannn yazar nl astronom Cari Saan'n, "Evrensel bar"n


savunucusu olan nemli kitaplarndan bazlar Kozmos Evrenin ve Yaamn
Srlar, Karanlk Bir Dnyada Bilimin Mum I, Cennetin Ejderleri, Kozmik
Balant'dr. Ksaca Contact filmi, trdelerine gre farkn Cari Sagan'n
"dnya" grne borludur. Sagan'n nl Kozmos kitab, onun Evrensel
Bar ile ilgili dncelerini okuyucusuna aktaran nemli bir yapttr. Bu yapttan Sagan'n genel olarak film ile balants kurulabilecek baz dnceleri
189

arasnda, Ellie karakterinin Kozmos'u kefederken, aslnda kendi iine doru


yapt yolculuk vardr. Cari Saan, Kosmos Evrenin ve Yaamn Srlar adl
yaptnda tam da bu noktaya deinerek, "Kozmos'un kefi, kendi kendimizi
keif yolculuudur" der (Saan, 1997: 6). Bilim kurgu filmlerinin yabanclara
kar dmanca davran ekli ve faist tavrn Saan, "Biz hem gkyznn,
hem yeryznn ocuklaryz. Bu gezegen zerindeki varlmz sresince
tehlikeli bir evrimsel yk srtlam bulunuyoruz. Bu yk torbasnn iinde saldrya ve treye yatknlk, liderlere baeme ve yabanclara dmanca davran gibi kaltsal eilimler yer alyor..." diyerek aklar (Saan, 1997: 6, 7).
Contact filminde, kongre aratrmasnda Ellie uzayllarla ilk karlat zaman "kendi kendinizi yok etmeden teknolojik evrimi nasl baardnz?" sorusunu sormak istediini syler. Saan, teknolojik evrimle ilgili olarak, "Bizi
kozmos'un enginliklerinde kanamayacamz bir hedef beklemekte. Dnyad akll varlklarn bulunduuna ilikin henz ak belirtiler yok. Bu, bizimkine benzer uygarlklar acaba hi durmamacasna kendi kendilerini yok mu
ediyorlar, diye bir soru getiriyor aklmza" der (Saan, 1997: 7). Filmde uzaydan gelen mesajn evrensel bilim dili olan matematik olarak gelmesinin alt
izilir. Snrlar tesi evrensel kavramlar vurgulanr. Zaten film boyunca da
dnyann uzaydan grnm gsterilir. Adeta Sagan'n grlerini hatrlatmak istercesine filmin giri sekans dnyann uzaydan grnm ile balar ve
Joss'un teknolojiyi eletirdii sekansta da ayn grnt tekrarlanr. "Snrlarn
olmad bir dnya grnts", zn Sagan'n, u szlerinden almaktadr:
"Yerkremize uzaydan baktmzda, ulusal snr diye bir ey gremiyoruz.
Uzaydan gezegenimizin incecik mavi bir hilal, sonra da yldzlar kenti arasnda bir k noktas olarak grndn izleyince; etnik, dinsel ya da ulusal
ovenist davranlarn srdrlmesi akl almaz bir duruma dnyor"
(Saan, 1997: 7). Bilim kurgu trnde genelde filmin banda inanc olmayan
modern bir kltrel temsil, muhafazakr ideolojiye uygun bir biimde filmin
sonunda inan kazanan ve glenen bir figre dnr. Erkek kahramanlar inan kazandka glenirken (rnein: Matrix (Andy Wachowski, Lary
Wachowski, 1999) filmindeki Neo karakteri, Starwars filmindeki Luke
Skywalker karakteri gibi), kadn kahramanlar inan kazandka gszleirler
(rnein: The Fifth Element (Luc Besson, 1997) filmindeki Leeloo karakteri
ve Contact filmindeki Ellie Arroway karakteri gibi). Ellie Arrovvay karakteri
filmin banda pozitivist ve ateist bir bilim kadn iken; filmin sonunda politikaclarn oyununa gelmi ve inand deerlere ters drlerek, Vega yldzndan elinde kant olmadan dndne inandrlm ve kendi silah ile vu190

rulmutur. Eer Ellie'ye kamera kaytlar verilseydi, bu denli aciz duruma


dmeyecek ve radikal bir pozitivist bilim kadn olmaya devam edecekti. nanl bir figre dnmesi iin bir nedeni olmayacakt. Ancak bu durumda
yaadnn dinsel bir deneyim ve ie dnk bir yolculuk olduuna inanmaktan baka aresi kalmayan kadn kahraman, toplum nnde aciz braklmtr.
Bylelikle tm radikal ve marjinal yanlan trplenen kadn karakterin, uysallatrld ve toplumsallatmld gzlemlenebilmektedir. Amerikan filmlerinde babaerkil ideolojinin tehlikeli grd kadnlar ya lmle ya da fiziksel
veya psikolojik iddet ile cezalandrd ya da bu filmde olduu gibi kendi nzas ile yola getirdii bilinmektedir. Nitekim Ellie, mahkeme nnde insann
kk ve deersiz ama ender ve kymetli olduunu, stn bir varla ait olduunu ve yalnz olmadn kendi rzas ile itiraf ederken, dine geri dn mesajn rtk olarak verdii grlebilmektedir.
Feminist znelerin olumsuzlanmasna bu denli profesyonel rnekler arasnda son dnemlerde ekilen Deep Impact, White Oleander (Peter
Kosminsky, 2002), Riding In Cars With Boys (Penny Marshall, 2001), Pahic
Room (David Fincher, 2002) gibi filmler verilebilmektedir. Deep Impact filminde alan bir modern kadn temsili kendi yaama ansn, ocuu olan alan anne figrne vererek feda eder. Bunu kendi istei ile yapmas
Hollywood'un bir hilesi olarak deerlendirilebilmektedir. White Oleander
filminde ok gl ve bamsz bir kiilie sahip bir annenin, ocuunu korumak adna dier kadnlara yapt ktlkler gsterilerek ne kadar tehlikeli
olduu gsterilir ve kz tarafndan reddedilir. Riding In Cars With Boys filminde ise sosyo-ekonomik ve kltrel dzeyi alt snflara ait olan, hamile kald iin gen yata evlenmek zorunda kalan gl bir kadn anlatlr. Yaam
sresince yazar olabilmek ve niversiteye gidebilmek iin alr ama baarl
olamaz. Yine Jodie Foster'n baroln oynad Panic Room filminde ise kocasndan ayrlp, kz ile beraber yeni bir eve tanan gen ve gl bir anne
figrnn bana gelenler anlatlr. Ataerkil bir toplumda, yeni tandklar evdeki yalnz geecek ilk gecede, evlerine giren hrszlarla amansz bir mcadeleye girmek zorunda kalan kadn karakterin, aslnda evde kocasnn olmamasnn skntlann yaad gzlemlenebilmektedir. Erkeksiz bir ev her zaman
tehdit altndadr. Grld gibi film trleri farkl olsa da, gl kadn karakterler bir ekilde sistemle uyumla hale getirilir, eer uyumlanmazsa ya lr ya
da ok mutsuz bir hayat srer.

191

Sonu Deerlendirmeler
Kltrel feminist yaklam, dini radikal bir biimde eletirerek, ataerkil
olmakla sulamaktadr. Dolaysyla filmlerdeki kadn karakterler, dinsel deerlerle veya bu deerleri olumlamak iin retildiinde, ataerkil sisteme uyumlu figrler olarak ina edilmektedirler. Bu nedenle, kadn karakterlerin yaratlrken din ile balantlarnn kurulmas, onlarn bu sistemin iine yerletirildii anlamna gelebilmektedir. Ancak yine de Contact filmi, Amerikan sinemasndaki dier bilim kurgu rnekleri ile karlatrldnda, liberal muhafazakr olarak deerlendirilebilmektedir. Filmin din / bilim, kadn / erkek, ha
/ pusula gibi ikili kartlklarn uzlam alannda kurgulanm olduu grlebilir. zellikle filmde, din / bilim atmasnn en nemli simgesi olan "pusula"
metaforu, aslnda temelanlamsal dzeyde pusula, yananlamsal dzeyde ha
olarak deerlendirilebilir. Bylelikle Contact filminde Hristiyan dininin simgesi olan ha ve bilimin nemli ilk simgelerinden biri olan "pusula", din / bilim uzlamasnn bir paradigmas haline gelir. Pusulaya, ayrca, sistem d
marjinal kadn karakterin de sisteme uyum salamasnn bir arac olarak, toplumsal cinsiyet rolleri asndan da simgesel bir ilev yklenir. Dolaysyla
filmde eitli liberal deerler olmakla beraber, din kurumunun nemi aka
gsterilir ancak kadn temsilinin feminist konumunun, muhafazakr ideolojiye
uygun olarak pasifize edildii grlebilmektedir. Filmde varolduu dnlen
liberal yaklamlar, kaynan Cari Saan' n savaa, milliyetilie, faistlie
kar olan tutumunu ieren dnya grnden alm olabilir. Ama ayn zamanda Sagan'n da onaylad evreni yaratan Tanr'ya kar duyulan hayranln da filmde etkisini gsterdii gzlemlenebilmektedir.
KAYNAKA
ALTHUSSER, Louis, deoloji ve Devletin deolojik Aygtlar,st.: thaki Yaynlar,
2003.
BATUR,Yksel, Bilimkurgu Sinemasnda iddet Ve deoloji. Ank.: Kitle Yaynlar, 1998.
BENETON, Philippe, Muhafazakrlk. st.:letiim Yaynlar, 1991.
BEST, Steven &KELLNER, Douglas, Postmodern Teori. st.: Ayrnt Yaynlar,
1998.
DONOVAN, Josephine, Feminist Teori. st.: letiim Yaynlar, 1997.
DORSAY, Atilla, Sinema ve amz. st.: Remzi Kitabevi, 1998.
ERTAN, Engin, "Uzayllar Dost mu Dman m?" Sinema 86 (2002): 84-85.
192

GHAN, Glseren, Tr Sinemas, Grnt ve deoloji. Eskiehir: T.C. Anadolu


niversitesi Yaynlar, 1999.
GRDLEK, Rai". "Matematik Gzyle Dnya D Yaam" Bilim ve Teknik, 374
(1999): 44-48.
KIZILELK, Sezgin, Postmodernizm Dedikleri. zmir: Saray Kitabevleri, 1996.
ZDEN, Zafer, Film Eletirisi. st.: Afa Yaynclk, 2000.
ROLOFF, Bernhard veSEEBLEN, Georg, topik Sinema Bilim Kurgu Sinemasnn Tarihi Ve Mitolojisi. st.: Alan Yaynclk, 1995.
SAAN, Cari, Mesaj. stanbul: nklap Kitabevi, 1987.
SAAN, Cari, Kozmos Evrenin ve Yaamn Srlar. st.: Altn Kitaplar Yaynevi,
1997.
RN, Uygar, "Mesaj." Rev. of Contact, dir. Robert Zemeckis. Sinema 36 Aralk
(1997): 30.
TOK, Gkhan, "Umutla Yldzlara" Bilim ve Teknik 375 (1999): 68-72.

GELENEKSEL WESTERN KAHRAMANI MTNN


YIKILII: BROKEBACK MOUNTAIN 1
Ar. Gr. Dr. Burcu Balc*
Ar. Gr. Asl Karamollaolu*

Giri
Dnemlere gre erkek kahraman temsilinde kimi deiiklikler gstermesine karn western tr genel olarak muhafazakar deerleri merulatrmaktadr. Kamusal otoriteyi idealize eden ve Vahi Bat'ya giden nc birey mitine dayanan western trnde erkek kahraman; bamszlk, intikam alma becerisi, yalnzlk gibi zellikler araclyla yceltilmitir. Kovboylar, znde
sr oban olmasna karn tr iinde Bat'nn mitletirilmesine paralel ola1

Bu alma, Ege niversitesi iletiim Fakltesi tarafndan 15-17 Kasm 2007 tarihinde dzenlenen "Uluslararas Medya Ve Siyaset Sempozyumu"nda bildiri olarak sunulmutur.
* Ege niversitesi letiim Fakltesi, Radyo-Tv ve Sinema Blm
Ege niversitesi letiim Fakltesi, Radyo-Tv ve Sinema Blm

195

rak sra d glerle donatlp, mistifiye edilmi; bu balamda doayla kurduklar iliki de, yceltilmi temsil biimleri zerinden perdeye aktarlmtr.
Ang Lee'nin ynetmenliini yapt Brokeback Mountain filmindeki erkek
kovboy temsilleri gerek klasik western kahraman zelliklerini, gerekse de
Amerikan sinemasndaki gl, heteroseksel erkek kahraman zelliklerini
ykmaktadr. Filmdeki iki erkek ana karakter olan kovboylar, heteroseksel
st kimliklerine karn ecinsel bir iliki iine girmektedir. Karakterler, onlar
evreleyen muhafazakar toplumun basksndan korkmakla birlikte ilikilerini
gizlice srdrrler.
Bu almada geleneksel vvestern kahraman mitinin tersyz edilii ve trn ikonografisi zerinden kurulan bir anlat yapsna karn kovboylarn
mistifiye edilmi temsil biiminden koparlmas incelenmektedir. inde yaadklar toplumda "teki" konumunda bulunan ecinsel kovboylara ilikin bu
anlatda ana akm Amerikan sinemasnda sklkla idealize edilen heteroseksel
ekirdek aile miti de paralanmaktadr. Dolaysyla Brokeback Mountain, gerek ecinsel kimlie ilikin temsilleri, gerek klasik romantik anlat kalplarn
ykmas nedeniyle ana akm Amerikan sinemas iin bir nc konumundadr.
Fimin ynetmeni Ang Lee'nin filmi ecinsel ve heteroseksel iliki olmak
zere iki temel izlek zerinden biimlendirdii gzlemlenmektedir. Bu iki ana
izlek zerinden oluturulan dramatik yap kendi iinde btnlk tayan ve
birbiriyle balantl olan blmlere ayrlmaktadr.
Bu blmler ecinsel akn kefi;
Aklarn birbirlerinden ayrlarak rutin yaamlarna ve heteroseksel ilikilerine dnmeleri;
Ecinsel aklarn uzun bir zaman aralndan sonra birbirlerini bulmalar
ancak toplumsal basklar nedeniyle ilikilerini gizli olarak srdrmeleri;
Heteroseksel evlilik kurumunun k ve evresel baskdan duyulan
kaygnn artmas nedeniyle ecinsel ilikinin de zedelenii;
Ecinsel ilikisini aka yaamak isteyen erkek karakterin cezalandnl
ve dier erkek karakterin len sevgilisine olan aknn vurgulanmasn ieren
final blm.

196

"Brokeback Mountain" Filminin zmlemesi


"Brokeback Mountain"n Filmografisi
Yapm
Yapm Yl
Ynetmen
Senaryo

: Alberta Film Entertainment ABD


: 2005
: Ang Lee
: Annie Proulx'un ksa yksnden uyarlayanlar: Larry Mcmurtry, Diana Ossana.
Grnt Ynetmeni : Rodrigo Prieto
: Dram
Tr
:
Gustavo Santaolalla, Marcelo Zarvos.
Mzik
: Heath Ledger (Ennis Del Mar), Jake
Oyuncular
Gyllenhaal (Jack Twist), Michelle
Williams (Alma), Lureen Nevvsome
(Anne Hathaway).

Filmin zeti
ki sr oban mevsimlik bir i iin Brokeback Da'na kar. Balangta
birbirlerine mesafeli olmaya zen gsteren iki kovboy arasndaki iliki zamanla cinsel ve duygusal bir boyut kazanr. Farkl karakterlerine ramen birbirlerine balanan iki erkek mevsimlik i bitince ayrlmak zorunda kalrlar.
Bu srete iki karakter de evlenir ancak belli aralklarla gizlice buluarak
Brokeback Da'na giderler. Zamanla her ikisinin de evlilikleri bozulur ve elerinden boandklar halde resmi olarak bir araya gelememenin ve uzun aralardan sonra grebilmenin basksn yaarlar. likiyi daha cesur bir biimde
yaamak isteyen Jack karakteri filmin sonunda ecinsel kart kiilerce vahice ldrlr. Ennis, Jack'in lmnn ardndan derin bir yas tutarak onu asla
unutmayacan ifade eder.
Filmin Al Sekans
"Brokeback Mountain" filmi 1963 ylnda Wyoming'in biimsel olarak
sade planlaryla almaktadr (Baknz Resim 1 ve 2). Al sekans biimsel
olarak sade planlardan olumaktadr; bu biimsel tercihin filmin genelinde
hakim olduu grlmektedir.
197

Resim 1 ve 2: Brokeback Mountain'n grntleri.

Ynetmen Ang Lee'nin filmi ecinsel ve heteroseksel iliki olmak zere


iki temel izlek zerinden biimlendirdii gzlemlenmektedir. Bu iki ana izlek
zerinden oluturulan dramatik yap kendi iinde btnlk tayan ve birbiriyle balantl olan blmlere ayrlmaktadr. Bu blmler ecinsel akn kefi; aklarn birbirlerinden ayrlarak rutin yaamlarna ve heteroseksel ilikilerine dn; ecinsel aklarn uzun bir zaman aralndan sonra birbirlerini
bulmalar ancak toplumsal basklar nedeniyle ilikilerini gizli olarak srdrmeleri; heteroseksel evlilik kurumunun k ve evresel baskdan duyulan
kaygnn artmas nedeniyle ecinsel ilikinin de zedelenii; ecinsel ilikisini
aka yaamak isteyen erkek karakterin cezalandrl ve dier erkek karakterin len sevgilisine olan aknn vurguland ve yceltildii final blm.
Film boyunca genellikle sabit kamera ile yanstlan doa grntleri, ecinsel aka fon oluturacak ekilde dzenlenmitir; bu grntler biimsel olarak, sz konusu akn "doal"ln vurgulayacak biimde kullanlmtr.
Ancak filmde doa, Hollywood sinemasnda sklkla rastlanlann aksine, Heteroseksel mitsel erkek kahramann narsisizmine hizmet edecek ekilde
mistifiye edilmemitir.

198

Ecinsel likinin Kefi

Resim 3: Ennis Del Mar'n iletiime kapal beden duruu.

Al sekansnda filmin iki ana karakteri olan Jack Twist ve Ennis Del
Mar'n sr obanl iini almak zere bekledikleri mekanda birbirleri ile iletiime gemeyileri beden dilleri aracl ile yanstlmaktadr (Baknz Resim
3). ki karakterin ereve iinde birbirlerinden uzak noktalarda konumlandrlmalar bunun nemli bir grsel gstergesidir. Jack ve Ennis'in birbirleriyle olan gz temaslarnn zayf ve kaamak olduu ancak birbirleri ile baklarnn karlat anlarda da sert bir ifade takndklar grlmektedir. Fakat film ilerledike, ecinsel ilikiyi yaama konusunda daha cesaretli olduu
anlalan Jack karakterinin tra olurken bakt kamyonetin aynasnda arka
plandaki Ennis gzkmektedir. Ynetmen ileride yaanacak olan ecinsel ilikiyi, birbiriyle iletiime gemeyen ve dolaysyla heteroseksel rakipler olarak
alglanabilecek karakterleri bu tr bir ekimle gstererek paradoksal bir yoldan ima etmektedir.
Sr obanl iini aldktan sonra Jack ve Enis, karlatklar barda ilk
kez sohbet ederler ve bu sohbet aracl ile Jack'in daha sosyal ve ak bir karakter olduu anlalr. Jack ayn zamanda patronun koyduu kurallara kar
gelmede daha cesaretli bir karakter olarak, ataerkil sistemin ve heteroseksel
iliki biiminin dna kma konusunda daha zgrdr.
Ecinsel ilikinin balang mekan olan Brokeback dann grntleri,
film boyunca dingin bir gitar ezgisi eliinde kullanlmaktadr. Bu mzik iki
karakter arasndaki ecinsel ilikinin doalln ve itenliini vurgulamaktadr. Jack ve Ennis doada ilk kez bir arada grldnde koyunlar dizginleme, odun kesme, su tama gibi sr obanlna ait rutin ve eril eylemleri
gerekletirmektedir (Baknz Resim 4 ve 5). Bu eylemlere otlaklar, dalar,
199

dolunay elik etmekte ve erkek karakterlerin yapt iin, doayla btnleik


olduu gsterilmektedir. Western trne ait kahraman kovboy imgesi, gnmzde pek ok tr filminde kullanlan erkek kahraman arketipine denk dmektedir. Ataerkil ideolojinin tr filmlerindeki yansmalarndan biri olan
kovboy karakteri aslnda tarihsel kken asndan allagelmi kahraman temsilinden byk farkllklar gstermektedir.

Resim 4 ve 5: Erkeklie ait grlen eylemler.

Western trnn en nemli simgesi olan kovboy temsili, aslnda Teksas


doumlu bir tr sylence adamdr. Saysz srlerin yayld usuz snrsz
otlaklarda kendi kendine ortaya km bir destan kiisidir. Kovboyun, tam olarak szck karl "sr oban"dr (Kakn, 1993, 46). z itibariyle sinemada bilinen rneklerinden olduka farkl olan "kovboy"un ortaya k,
1860'l yllarn, i savan hemen sonuna dayanmaktadr. Kovboyluk mesleinin tarihsel olarak douunda, on dokuzuncu yzyl ortalarnda gelimeye
balayan sr eti endstrisinin gereksinimleri etkili olmutur. Kovboyluk,
Dou'yu Bat'ya balayan, Dounun talep ettii eti salamak zere yetitirilen byk sr srlerinin oraya ulatrlmasn salayan demiryollarnn yaratt bir sistemin rn olarak kabul edilmektedir. Ancak kovboy says hibir zaman sanld denli fazla olmam, 1867-1886'de kovboyluk en parlak
dnemini yaamtr. Anlan dnem boyunca, Texas'dan Kansas'a dokuz milyona yakn sr gtrld ve bu ii de elli bin kovboyun yapt tahmin edilmektedir. Kovboy temsili Amerikallar iin iyimserliin, alakgnllln, neeli arkadaln, g ilerden zevk aln, doayla dorudan iliki iinde yaamann simgesi olmutur. Amerikan tarihinin ve kltrnn nemli
figrlerinden biri olan kovboyun zelliklerinden biri, toplumsal varl srerken efsanelemi olmasdr. Bamsz, ak havada yaamaya dkn, dayankl, cesur ve gvenilir bir erkek kimliini tayan kovboy, Bat'nn mitleti200

rilmesinde nemli bir ilev grm; zamanla gerek kovboylardan olduka


farkl bir nitelik kazanarak kendi de mit haline gelmitir. Kurmaca yklerde
kovboyluk, bir yaam biimi olarak kendine zg nitelikleriyle, yaratlan etkin beyaz erkek karakterin kimlii ve eylemleriyle, Amerikan ideallerinin yeniden retilmesine oU'nak veren bir faaliyet alan olarak ilev grmtr. ntikam ve kahramanla dair gl erkek imgesi, lme - ldrmenin estetik bir
biim iinde mistifye edilmesi ve dellonun ritelletirilmesi gibi western trne ait zellikler, ataerkil toplumlarn gelenek yapsna uygunluk tadndan her lkede onay bulmutur (Abisel, 1995, 81, 82, 67, 68).
Bu balamda nemli olan nokta, filmde kullanlan kovboy temsilinin, allageldii zere western trnn idealize edilmi kahraman kovboy temsilleri
ile sadece ikonografk adan uyutuu ancak karakteristik zellikler balamnda "sr obanl" yapan kovboylarn doalln tad grlmektedir.
Bylelikle ynetmen, western trnn ataerkil, muhafazakar ve heteroseksel
temsillerini, ikonografk adan kullanmakla birlikte filmin kahramanlarn,
aslnda gerek ilerini mtevazlkla yapan ecinsel sr obanlan olarak ina
etmitir. Dolaysyla muhafazakar heteroseksel erkeklerin baskn olduu ataerkil evreni ve dzeni tehdit eden iki ecinsel kovboy temsili, western trnn
iinde yer alan anlat yapsnn ve karakterlerinin allagelen dzenini bozmaktadr.
Bu noktada Mulvey'in western gibi, etkin erkek kahraman zerine kurulu
filmlerin kadn seyirciye de cazip gelebileceini ynndeki saptamasna dikkat ekilebilir. Mulvey'in szn ettii filmlerde olan stn ve ideal bir imge
olarak eril kahramanla zdeleildii ve bir tr kadir-i mutlaklk elde etme
hissinin egemen olduu grlmektedir. Ancak Brokeback Mountain zelinde
kovboylann, tam da idealize edilmi western kahraman imgesini deil, toplumsal balam tarafndan belirlenen ve dolaysyla "incinebilirlik" zelliine
sahip karakterleri; maddesel bir evreni yanstt grlmektedir (Mulvey,
1997,41).
Yukarda bahsedilen rutin ilerin gerekletirilmesi srasnda Ennis'in Alma ile olan evlilik plann Jack'e ifade etmesi, heteroseksel kimliklerin kurgusal niteliine ve dolaysyla knlmaya urayabileceine iaret etmektedir.
Ennis'in yarasna bakmak isteyen Jack'i durdurarak erkek erkee tensel bir
temas engellemesi, bu balamda zellikle Ennis karakterinin ataerkil sistem
ve heteroseksel kltrel yap tarafndan belirlenen st kimliinin ne derece
baskn olduunu gstermektedir. Filmin ilerideki bir sahnesinde de, Jack'in
yemek hazrlarken Ennis'in arka planda ykannn flu olarak gsterilmesi ve
201

Jack'in Ennis'e hibir ekilde bakmamas, ataerkil dzen ierisinde bir erkek
bedeninin dieri iin yasak oluunu simgelemektedir. Ennis'in iktidar kaygs
maddi balamda da kendisini gstermektedir. Jack'in Ennis'e bor verebileceini sylemesine karlk, Ennis'in onun parasna ihtiyac olmad eklinde
sert bir cevap vermesi ve ardndan Jack'in akalarn iddet ieren fiziksel hareketlerle karlamas, Ennis'in iktidar kaygsnn, dier bir deyile "krlgan"
gzkmeme kaygsnn ak bir iaretidir (Baknz Resim 6).

Resim 6: Sohbet srasnda Ennis'in incinebilir olmama kaygsn aa


vuran beden dili.

e dnk bir karakter olan Ennis'in Jack ile ilk kez ak bir biimde iletiime getii sahne, ayrca her iki karakterin babalarndan sz ettii sahneye
denk dmektedir. Bu diyalog aracl ile, her iki karakterin yaamlarnda da
otoriter bir baba figrnn olduka baskn olduu aa kmaktadr. Ardndan karakterlerin ilk kez akalama yoluyla daha da yaknlamaya balad
grlmektedir (Baknz Resim 7).

Resim 7: ki karakterin ilk kez akalama yoluyla daha samimi ve ak


bir iletiime gemesi.
202

ki karakter arasndaki ilk cinsel temas, Jack'in akhavada donmak zere


olan Ennis'i adrna armasyla gereklemektedir. Jack'in Ennis'in elini
beline dolamasyla birlikte, Ennis'in irkilerek uyand ve birden yataktan frlad grlmektedir. Jack bu iddetli ve ani tepkiye karlk Ennis'i tutmaya
devam eder ve ceketini kararak cinsel iliki isteini aka belirtir. Bu noktada Ennis'in duraklad ve iki karakterin de fiziksel bir mcadele iine girdii grlmektedir. Bu mcadelede, iki erkek arasndaki ekim ve Ennis'in
Jack'e duyduu arzuya karn, heteroseksel iliki biiminin dna kmaktan
duyduu korku belirgindir. Jack ecinsel ilikiyi yaama konusunda tereddt
gstermez. Arzusuna kar koyamayan Ennis, ani bir kararllkla ilikide aktif
bir taraf olmay seer.
Sabah, iliki ertesinde, Ennis kendisini tekrar iletiime kapatarak keskin
hareketlerle silahn alr ve atna biner. likiye gndermede bulunan herhangi
bir sz sylemekten kanr. Bunu izleyen sahnede, Ennis'in doada atyla tek
bana dolat grlmektedir. Ancak bu sahne, Hollywood sinemasndaki
geleneksel kullanma kart bir biimde, karakterin kendine yeterliliini ve
kudretini deil, ie dnkln, arzusuyla yzlemekten kanmasn ve dolaysyla ataerkil sistem tarafndan belirlenmi olduunu ortaya koymaktadr.
ki karakter akam yeniden bir araya geldiinde Ennis aralarnda geen ilikinin tek seferlik olduunu belirtir. Bu sahnede ve filmin genelinde arzular
ile yzleme ve egemen toplumsal sistemin dna kma konusunda daha cesaretli olan Jack karakteri daha ok yakn planlarla gsterilmektedir. Bylelikle izleyici yakn planlar aracl ile heteroseksel iliki biimi dndaki alternatif iliki biimlerine ak olan Jack karakterinin duygularna tanklk etmekte ve dolaysyla onunla zdelemektedir. Jack yalnzca duygularn ve
arzusunu davurmakla kalmamakta, Ennis'e ilikilerinin sadece kendilerini
ilgilendirdiini syleyerek toplumsal basklara kar kma edimini szel olarak da ifade edebilme cesaretini gstermektedir.
Sonraki gece Ennis'in Jack'in yatt adra geldii ve Jack'in onu pmek
istedii grlmektedir. Ennis pmekten kand halde, Jack ona efkatli
bir biimde dokunur ve onu gsne yatrarak sakinletirir ve avutur. Bu sahne, Ennis'in yaad ecinsel ilikiden dolay kendisini sulu hissettii ve ataerkil sistemin temellerini oluturan ve devamn salayan dini sistemin belirleyiciliinin varln hissettirdii bir sahnedir. Bu sahnede ifade edilen,
dinsel sistemin belirleyicilii, Ennis'in Jack'e kendisinin gnahkar olmadn
syledii daha nceki bir sahneyle dorudan ilikilidir.
203

zleyen sahnede, sr obanl iini veren ve ataerkil toplumsal sistemin


tipik bir temsilcisi olan patron karakterinin, stleri plak halde akalaarak
bouan Jack ve Ennis'i drbnle gzledii grlmektedir. Karakterlere yneltilen dikizleyici bak ve bu baktaki sert ve eletirel ifade, doal ak iinde yaanan ecinsel ilikinin d toplumsal gz tarafndan tehdit edildii ilk
andr. Patron Jack ve Ennis arasndaki ilikiye tank olduktan sonra, onlara
ynelik aalayc tavrn daha da artrarak, ikisinin de iftlik iini beceremeyeceini syler.
Ayrlk Blm
Jack ve Ennis'in ayrldklar sahnede, Ennis Alma ile evlilik plann yeniden dile getirir. Bu sahnede duygularn ifade etmede daha ak bir karakter
olan Jack'in yz, yakn planla gsterilmektedir. Jack ve Ennis herhangi bir
fiziksel temasta bulunmadan vedalarlar. Jack arabayla uzaklarken, aynadan
geride kalan Ennis'i grr. Bu sahne, ikilinin ie balamadan nce karlatklar blmdeki ayna sahnesi ile paralel dnldnde daha da anlam kazanmaktadr (Baknz Resim 8 ve 9).

Resim 8 ve 9: Jack ve Ennis'in ayrlk sahneleri.

Kamera Jack'in zntl yz ifadesini yanstrken, Ennis duygularn belli


etmez. Ancak Jack'ten ayrldktan sonra kuytu bir yere girerek alamaya ve
duvar yumruklamaya balar. Duygularn ve arzularn bastrmas nedeniyle
Ennis fiziksel stres altnda da kalmtr ve Jack ile kyaslandnda z ykma
daha meyilli bir karakter olduu grlr. Ennis'in savunmac yaps, bu sahnede biimsel olarak da ifade edilmitir. Bu sahnede de, kapal bir mekanda
siyah bir ereve iinde konumlandrlarak ifade edilir. O srada yoldan ge204

mekte olan bir adamn baklarna karlk Ennis iddetli bir tepki gsterir.
Dolaysyla Ennis'in toplumsal basknn etkilerine daha ak oluu bir kez daha vurgulanm olur. Bu sahnenin Ennis'in evlilik sahnesinin ncesinde yer
almas da anlamldr. Ennis'in gnah ilemekten duyduu korku, akabindeki
evlilik sahnesinde de rahibin "gnahlarn affedilmesine" ilikin szleri ile anlam kazanr. Bylece secinsel ilikinin mahrem ve Ennis'e gre "gnah dolu" alanndan meru evlilik alanna geilmi olur (Baknz Resim 10).

Resim 10: Ennis ve Alma'nn evlilik treni. .

zleyen sahnelerde Ennis'in evlilik yaamndan kesitler sunulur: kzakla


kayma, nee iinde bouma, iftlik ileri ile urama... v.b. Bu akkanlk
Ennis'in bir an iin duraklamas ile kesintiye urar. Gnahkar olmayan, meru
evlilik yaamnn skcl Ennis'in yz ifadesi ile dorudan ifade edilmi olur. Daha sonraki sahnelerde de evlilik yaamnn bunaltc yanlarna ynelik
gl bir vurgu bulunmaktadr: srekli ev ileri ile uraan Alma, ocuklarn
alamas, hastalanmas, Ennis'in zerindeki pijamalar, yataa oturduundaki
yorgun yz ifadesi, Alma'nn bezgin grnmesi, cinsel iliki srasnda ocuklarn uyuyup uyumadna dikkat edilmesi, gidilen panayrda ailesini evredeki rahatsz edici davranlar sergileyen adamlara kar korumak zorunda
olmas... v.b.
Ennis'in evlilik yaamndan aktarlan bu anlarn ardndan, Jack'in bamsz srdrd rodeocu yaam gsterilir. Ancak filmde basit bir evlilik yaam - skc evlilik yaam / zgr, bekar yaam eklinde basit bir kartlk
kurulmamakta, Jack'in yaantsnn da gerek arzularndan uzakta olduu, onun rodeo palyaosuna yaklama abas ile gsterilmektedir. Palyaonun
Jack'in yaknlama abasna verdii souk karlk ise patron ve Ennis ala-

205

d srada yoldan geen adamdan sonra "d gzlerin ecinsel ilikiye ne kadar tepkili olduunun" yansmasdr.
Buna paralel olarak Jack'in, babas byk iftlik aletleri satan, zengin bir
rodeocu kz ile evlenmesi de ilerleyen sahnelerde Jack'i toplumsal dizgeye
hapseden bir karar olarak gsterilir. Her ne kadar Luuren'in rodeo ile uramas ve cesaretle Jack'e yaklaarak, onunla cinsel ilikiye girmede atak olmas, kendisinin geleneksel normlarn dnda bir kadn olduunu gsterse de,
Jack'in yaants iinde Luuren ile olan evlilii onun iin tutsak edici olacaktr
(Baknz Resim 11 ve 12).

Resim 11 ve 12: Jack ve Luuren.

Filmde, karakterlerine uygun bir ekilde Ennis kendisi gibi geleneksel olan
Alma ile, Jack ise daha bamsz ve cesaretli olan Luuren ile evlenir. Ancak
sorun, kadn karakterlerin bamszlk kapasitelerinden te, Jack ve Ennis'in
ecinsel ilikiyi yasaklayan bir kltrel evrende hapis bulunmalardr. Dolaysyla filmin sorgulad nokta evlilik kurumundan te Heteroseksel ilikinin
egemen olduu bir kltrel dzende konumlanmann zorluudur.
Evlilik kurumunun bozulmaya mahkum oluu Ennis'in kendi iini Alma'nin iinin nnde tutmas ve iftin bu yzden tartmas ile gsterilir. Bu
noktada geleneksel toplumsal cinsiyet rollerinin Ennis'in evliliinde aka
grnr olmas nem kazanmaktadr. Filmin ecinsellik meselesine olan has206

sas yaklam geleneksel toplumsal cinsiyet roln stlenen bir erkein de


kendisini bu tr bir iliki iinde bulabileceini gstermesi ile ilikilidir.
Buna paralel olarak, Jack'in evliliinin bozulmas da, ataerkil toplumsal
sistemin temel dayana olan baba figrnn hegemonik tavr ile balantldr.
Patron figr, ecinsel ilikiye giren iftin cesedini ders olmas iin oluna
gsteren Ennis'in babas ve Luuren'in babas ataerkil toplumsal sistemin tipik
birer temsilcisidir. zellikle Luuren'in babasnn Jack'e ynelik aalayc
tavr, bu sistemin iinde erkekler aras rekabetin ne kadar belirleyici olduunu
aka gstermektedir. Evlilik yaamnn boucu atmosferi filmde ecinsel ilikinin zgrce yaand doa alanna tezat oluturacak biimde kapal mekanlarn arlk kazanmas ve koyu renklere yer verilmesi ile desteklenir.
Kapal mekanlara hapsolunan evlilik yaamnda zgrle giden bir alann
almas da ayn ekilde Jack'in yollad bir doa kartpostal (Brokeback da) ile temsil edilir.
Evlilik Kurumunun inde Yeni zgrlk Alannn Yaratlmas
Jack ve Ennis drt yl sonra yeniden bir araya geldiklerinde Ennis karsnn
onlar grme riskine dahi aldrmadan Jack'i pmeye balar. Jack'in "yal
Brokeback dann" onlar birbirine yaklatrdn sylemesi, doa motifinin
ecinsel ilikinin zorunlu mahremiyeti ve ayn zamanda "doall" asndan
sahip olduu sembolik nemini vurgulamaktadr. Yeniden karlama sahnesinde efkat hkimdir (Baknz Resim 13 ve 14).

207

Resim 13 ve 14: Yllar sonfa Jack'in Ennis'in ziyaretine ilk kez gelmesi
ve birlikte Brokeback Da'na gidileri.

Bu noktada Ennis'in tutkunun yan sra ilikideki efkat ve ballk boyutunu da iselletirmi olduu grlmektedir. iftin Brokeback dana balk
tutmaya gideceklerini syleyerek Ennis'in evinden ayrlmas ve bu srada
Ennis'in Alma'nn sorularna kaamak cevaplar vererek iini dahi ikinci plana
atmas evlilik kurumu ve ecinsel iliki arasndaki kartlla aka iaret
etmektedir. Bu balamda filmin temel baars "doal" ve "kurgusal" olann
dorudan kltrel dzenin anlamlandrma sistemi ile ilikili olduunu gsterebilmesindedir: doa motifi ile biimsel ve metaforik adan desteklendii
zere, ecinsel iliki "doal - olaan" heteroseksel evlilik ilikisi ise "kurgusal - zorunlu" olarak temsil edilmitir.
iftin Brokeback dana gelmesiyle ve ecinsel ilikinin yeniden balamasyla birlikte filmin grsel yaps da keskin bir deiime uramaktadr. Koyu
renklerin hakim olduu kapal alanlara kart olarak gkyznn, karl dalarn, dolunayn rahatlatc grntlerinin younlat bir blme geilir. zel208

likle iftin yksek kayalklardan nee iinde suya atlad sahne, geleneksel
Hollyvvood filmlerinde yer alan ve ataerkil kahramann narsisistik temsiline
hizmet eden doa motifinin baarl bir ters evrimidir. Dolunay grnts
iftin ilikisinin mahremiyetini simgelemesi bakmndan film iinde nemli
bir yere sahiptir: Jack ve Ennis'in ilk fiziksel birlikteliinden nce gsterilen
dolunay, iftin yeniden bir araya gelerek doada mahrem alanlarna kavumalarna da elik eder. Bu noktada doa motifinin, Ryan ve Kellner'n da sk
sk vurgulad gibi, kentsel baskdan kurtularak kendini kefetme anlamnda
bir metafor olarak kullanld sylenebilir (Ryan&Kellner, 1997, 53). Ancak
burada doa, Hollyvvood filmlerinin aksine erkek narsisizminin, modern kitlesel yaamn kstlamalarndan uzaklap yattrc.ana bir ortama gerilemesine hizmet etmemekte; aksine erkek karakterlerin iinde bulunduu ataerkil
sistemin ve dolaysyla egemen heteroseksel iliki biiminin dayatmalarm
hepten grnr klmaktadr (Baknz Resim 15 ve 16).

Resim 15 ve 16: Heteroseksel iliki biiminin dayatmalarndan uzakta


doa motifi ve ecinsel ilikinin temsili.

Jack dsal basklardan ekinmeksizin Ennis ile olan ilikisini kurumsallatrmak, onunla birlikte bir iftlikte yaamak arzusundadr. Ennis'in bu teklife kukuyla yaklaarak, karsn ve bebeini ne srmesi, Jack'in itiraz ile
karlamasna neden olur. Ennis ilikilerinin aa kmasndan korkmaktadr, bu noktada babasnn kendisine rnek olarak gsterdii, ikence ile vahice ldrlerek cezalandrlan ecinselin hikayesini anlatr.
Yeniden bulumann ardndan Jack ve Ennis'in evlilik yaamlarndaki bozulma hepten grnr klnmaktadr. Ennis'in ocuklar ile arasndaki soukluk ve bastrlm duygularn duvara tekme atmak gibi fiziksel iddete dayal
hareketlerle da vurmas, bu srecin ak bir gstergesidir. Jack'in ise kaynpederinin gzetiminde iftlik aletleri pazarlamas ve karsnn monoton bir biimde hesap ileri ile uramas, para kazanmaya olan dknl, evli iftler
209

arasnda geen klasik tartmalar ("parkam nerede", ocuun okula kayt sorunu), doada yakalanan zgrlk ve haz ortamna btnyle ztlk oluturmaktadr.
Toplumsal kabul edilebilirlik asndan Alma'nn kocasnn gizli ilikisini
fark ettii halde, hibir ey olmam gibi davranmas ve evliliini mmkn
olduunca uzun bir sre yrtmesi heteroseksel evlilik kurumunun bireyler
zerindeki psikolojik basksn gstermektedir. Ennis'in boanma sahnesinin
hemen ardndan, "Wyoming'e Giri" tabelasnn grnmesi yine buna paralel
olarak src koltuunda oturan Jack'in neeli yz ifadesi ve filmin ecinsel
ilikinin yaand sahnelerde kullanlan doa grntleri bir btnlk oluturmaktadr.
Ecinsel likinin Toplumsal Basklar Nedeniyle Ypranmas
Ennis'in boanm olmasna karn hala Jack ile birlikte yaamaya cesaret
edememesi ve grmelerinin arasna uzun zaman girmesi Jack'in erkek fahielerle birlikte olmanna ve kendisine yeni bir iliki aramasna yol aar.
Jack'in erkek bir fahieyle gitmesinin ardndan, noel yemei iin masaya getirilen kzarm byk bir hindinin yakn plan grnts Jack'in evlilik yaamnn "yapayln" grsel adan belirgin klmaktadr. Noel yemei sahnesi
Heteroseksel iliki biiminin bir parasn oluturduu ataerkil toplumsal dzenin erkekler aras rekabetle beslenen ynn dorudan aa vurmaktadr:
Jack'in hindiyi kesme giriimini nleyen baba bu evde hindiyi kendisinin kestiini syler, Jack'in olunun televizyon izleme isteine anne ve babann itirazlarna karn onaylar, televizyonun Jack tarafndan kapanmas ve yal babann televizyonu tekrar amas eklinde yanstlan bu ironik iktidar mcadelesi Jack'in "imdi otur seni yal pislik! Buras benim evim!" demesiyle
son bulur. Jack'in o an iin kazand bu mcadele bir kez daha geleneksel
Hollywood filmlerinin aksine heteroseksel iktidar biiminin kendisinin ne
kadar sorunlu olduuna dikkat ekmektedir.
Hindinin kesilmesinin tad sembolik nem paralel bir biimde, Ennis'in
ailesiyle geirdii noel yemeinde de grlr: evin yeni erkei hindiyi elektrikli bir bakla keser, bu srada Alma ve Ennis birbirlerinden kopuk bir biimde ayr ynlere bakmaktadr. Alma ve Ennis ba baayken Alma ecinsel
ilikisini Ennis'in yzne vurr. Bu davrana iddetli bir tepki gsteren Ennis
yola koyularak kendisini uyaran src ile de dvr ve izleyicinin gznde
210

ataerkil toplumsal bir sistemin dayatt toplumsal cinsiyet rollerinin basks


bir kez daha vurgulanr.
Filmin allageldik grsel anlamlandrma sistemi iinde heteroseksel ilikinin boucu kapal mekanlarndan iki erkein bedenlerinin zgrce hareket ettii doa alanna gei yaplr. Bu gei, doa grntlerinin kaydrmalar ve farkl planlarla (su, bulut, suyun iinde ilerleyen atlar) glendirilir.
Abisel'in belirttii gibi, western filmlerinin grntleme tarzna bakldnda,
geni doal manzaralarn genel ekimlerle grntlenmesinin, perdeye yatay
izgilerin hakim olmasn salad ve bunun da beraberinde olduka dengeli,
sakin bir atmosfer ortaya kard grlmektedir. Westernlerin, ormanlarla,
llerle, byk nehirlerle donanm usuz bucaksz topraklarnn yaratt geni ufuk izgisi, kentsel yaam ortamlarnn yaratt kapallk duygusuna tam
bir ztlk oluturmaktadr. Bu da seyirciler iin, geni bir alan ve hareket zgrl yanlsamasna olanak vermitir (1995, 114, 100).
Ynetmen western trnn kovboy temsilini imgesel olarak kullanmasnn
yan sra, mekanlarn kullanlmas ynnden trn ikonografik zelliklerinden
de yararlanmtr. Ecinsel ilikinin anlatld yerlerde geni doa manzaralarn (Brokeback Da'nn grntleri) kullanarak seyirciye sonsuzluk hissi veren bir rahatlama salam; heteroseksel ilikilerin anlatld blmlerde ise
kapal mekanlarda ekim yaparak "k olmayan bir yerde tklp kalma" hissini uyandrmtr. Ecinsel ilikinin temsil edildii yer, psikolojik olarak insanlarda rahatlama, sakinleme ve gven duygularn veren yeil renginin hakim olduu doa iken; heteroseksel ilikinin anlatld yerlerde koyu renklerin kullanlm ve dolaysyla seyircinin sklmas salanmtr. Dolaysyla
ynetmen mekan ve renklerin insanlar zerindeki psikolojik etkilerini filmin
anlat yapsn destekleyecek ekilde kullanmtr. Ecinsel birey ile heteroseksel toplum; ecinsel ilikinin doallkla ve rahatlkla yaand mekan olan doa ile ecinselliin rtk olarak varln srdrd mekan olan kent
arasndaki kartlk, hem ierik dzleminde hem de biimsel adan ideolojik
gerilimleri ortaya koyacak biimde yanstlmtr.
Takip eden sahnede Ennis ve Jack ilk kez ilikilerinin d gzler tarafndan
fark edilip edilmedii zerine konuurlar. Ennis kasabada herkesin kendisine
ilikisinden haberdarm gibi baktn dnerek tedirgin olmaktadr. Jack'in
kendisine oradan kurtulmas gerektiini sylemesi Ennis'in alayc tavryla
karlanr ve ift kavga etmeye balar.
Ecinsel ilikinin ypranmasnn belirginlik kazand nokta tam da bu sahneyi takip eden Ennis'in barda tant bir kadnla birlikte olmaya balamas211

dr. Arkadalarla yenen skc bir akam yemeinde bulunan Jack ise, masadaki dier evli erkekle yaknlama abasndadr. Bu sahnede elerin makyaj
yapmas, skc sohbetleri ve yorucu bir biimde srekli konumalar erkeklerin konumas araclyla da belirgin klnmtr. Jack ve Ennis farkl snfsal
ortamlarda bulunmalarna karn heteroseksel iliki sisteminin iinde kapal
kalmlardr.
Bu noktada Jack ve Ennis arasndaki son grmede Jack'in, buluma abalarna karlk vermediini dnerek Ennis'e fkelenmesi, "Sahip olduumuz tek ey Brokeback da" demesi anlam kazanmaktadr (Baknz Resim
17). Ataerkil toplumsal sistemin egemen olduu bir dzende ecinsel ilikinin
yaanabilecei tek yer Brokeback dadr; dolaysyla doa iftin ilikisinin
doallnn ve mahremiyetinin yan sra toplum d oluuna ve ayrks kalmaya mahkum olduuna da iaret etmek zere kullanlmaktadr. iddetli bir
tartmann ardndan Ennis'in alamas ve Jack'in onu avuttuu ve ark syleyerek efkat gsterdii sahne iki erkein doann iinde ba baa grntlendii bir ereve iie son bulur. Ennis yola ktktan sonra Jack'in yakn
planda onun ardndan znt ve tutkuyla bakt grlr. Bu ekim toplumsal
basklara aldr etmeden ilikisine sahip kmaya alan Jack'in hznn ve
cesaretini ayn anda yanstmaktadr.

Resim 17: Jack ve Ennis arasndaki ilikinin ypranmaya


baladm gsteren sahnelerden biri.

Final Blm: Jack'in Ataerkil Toplumsal Sistem Tarafmdan


Cezalandrl
Final blmnde Ennis Jack'in lm haberini alr ancak Jack'in boand
einin kendisine anlatt lm ekline inanmaz. Ennis dolaym ile izleyici
212

de, tpk Ennis'in kklnde tank olduu rnee benzer biimde Jack'in
ataerkil toplumsal sistemin tayclar tarafndan cezalandrldn anlar.
Ennis Luuren'in soukkanl konumas srasnda onun anlatt hikayeye ters
decek biimde, paralel kurgu ile Jack'in vahice ldrld grntlere
yer verilir.
Ennis Jack'in anne babasnn evini ziyaret ettiinde, onun kllerinin gerek cinsel kimliini kefettii Brokeback dana serpilmesini istediini renir. Jack'e gre, Brokeback da "kularn ark syledii ve viski itii" bir
yerdir. Bu idealize edilmi tanmlamann Jack'in sert bakl babasnn azndan, olduka souk ve sade grnml bir evde duyulmas anlamldr. Ennis
Jack'in babasndan onun kendisine bir gn bu iftlie gelerek iftlie ekidzen verme hayalini kurduunu renir. Ancak Jack daha sonra, boanmak zere olan bir baka arkadayla ev kurmaya karar vermitir. Babann "Jack'in
pek ok hayali gibi bunun da gereklemediini" sylemesi filmin final blmnde ecinsel ilikinin egemen toplumsal cinsiyet tasavvurunda ne kadar
aynks grldnn bir iaretidir.
Jack'in odasna kan Ennis onun gmleini gsne bastrarak koklar ve
gmlei yannda gtrmeye karar verir. Jack'in annesi bu istei bayla onaylayarak ona yine gelmesini sylerken baba, Jack'i aile mezarlna gmme kararn kesin bir dille vurgular. Son sahnede Ennis'in kz babasna evlenecei
haberini vermek zere ziyaretine gelir. Ennis'in kznn nikahna gitmek iin
daa hayvan toplamaya kmaktan vazgemesi filmin, doa ile kurduu ilikinin Hollywood filmlerinden farkl olarak yceltilmi bir yalnz erkek narsissistik zdoyuma hizmet eden doa ikiliinden uzakta durduunu gstermektedir. Filmin kapannda Ennis'in kznn unuttuu hrkasn koklamas
da filmin, babalk kurumunu basite ve tek boyutlu olarak ktlemediini; karakterlerin ecinsel ilikisini kendilerini evreleyen maddesel ve psikolojik
balamdan koparmadm gstermektedir.
Ennis'in alarken yznn yakn plan gsterilmesi ve "Yemin ediyorum
Jack..." eklinde bir ballk yemini etmesi filmi lmsz akn heteroseksel
ilikiye zg bir olgu olmadn gstermektedir (Baknz Resim 18). Bylece
filmin, basit bir ecinsellik manifestosu olmann tesinde, toplumsal basklara
direnen, rtk de olsa varln srdrmeye alan romantik bir akn yks
olduu grlmektedir.

213

Resim 18: Jack'in ldrlrken zerinde tad kanl gmlein Ennis


tarafndan sakland ve Ennis'in Jack'in kartpostalna bakp
alayarak yemin ettii sahne.

Sonu Deerlendirme
Brokeback Mountain Hollyvvood sinemasndaki allagelen erkek kahraman - vahi doa (ayrca vahi bir hayvan) eklindeki metaforik temsil biimini tersyz ederek dorudan kahramanlar evreleyen maddesel balama odaklanmaktadr. Filmin doa motifini gerek mekan anlamnda gerekse cinsel
kimlik asndan kullan biimi toplumsal balamla sk skya iliki iindedir. Filmde Judith Wiiliams'nn ifadesiyle, "doa" kavramnn, dnyadaki her
eyi iermek zorunda olan farkllamam bir doa deil, tam da kltrel bir
kurgu olduu iin bir anlama sahip olduu (Williamson, 1998, 136) fikri
gzard edilmemitir (Baknz Resim 19).

214

Resim 19: Brokeback Mountain filminden grntler.

Brokeback Mountain, doa motifinin kullanmnda da grld zere


metaforik anlamlandrma biimlerinin mutlak surette yceltilmi temsil biimlerine denk dmediini gstermesi asndan zellikle nemlidir. Doa,
daha nce de belirtildii gibi, ecinsel ilikinin mahremiyeti ve kendiliindenlii asndan dorudan bir fon ilevi grmesine karn, film karakterlerini
toplumsal balamdan soyutlamamakta, cinsel kimliklerin belirleniinde "kurgusalln" ve dolaysyla tarihsel - toplumsal balamn ne derece belirleyici
olduunun altn izmektedir. Bu adan filmin trajik bir finalle sona ermesi
izleyicinin dncesini zellikle toplumsal yarglar ve basit doa - kltr ayrm zerinden ileyen hegemonik heteroseksel iliki biiminin de "yapay"
olabilecei savna yneltmektedir.

Kaynaka
ABSEL, Nilgn, Popler Sinema Ve Trler, Alan Yaynlar, stanbul, 1995.
KAKIN, T., 100 Filmde Balangcndan Gnmze Western Filmleri, Bilgi Yaynevi, Ankara, 1993.
MULVEY, Laura, "Grsel Haz ve Anlat Sinemas", ev. Nilgn Abisel, 25. Kare,
Say 21, stanbul, Ekim-Aralk, 1997.
RYAN Michael, Kellner, Douglas, Politik Kamera/ada Hollywood Sinemasnn
ideolojisi ve Politikas, ev. Elif zsayar, Ayrnt Yaynlan, stanbul, 1997.
WILLIAMSON, Judith, "Kadn Bir Adadr, Diilik ve Snrgecilik", Elence ncelemeleri, Kitle Kltrne Eletirel Yaklamlar, Tania Modleski (haz.) ev. Nurdan Glbilek, Metis Yaynlar, 1998, stanbul.

215

MULTILINGUAL
Klodfarer CcL 40/6 emberlita - stanbul
Tel / Fax: (212)518 47 55
Gstergebilime Giri / Fatma Erkman-Akerson
Gstergebilim Yazlar/ D. Giinay
Gstergebilim Tartmalar/Derleme
Aklamal Dilbilim Terimleri Szl, Berke Vardar
Anlambilim/P. Guiraud,
BLDRM/ zcan Bakan
Dilbilimin Temel Kavram ve lkeleri/ Berke Vardar
Dilbilimden yaama: Yapsalclk / Berke Vardar
Dilbilimsel Edebiyat Eletirileri/ Sheyla.Bayrav
Dilbilim zerine tartmalar/E Nida
Dilde Yaratclk/ zcan Bakan
Dile Genel Bir Bak / Fatma Erkman-Akerson
Dil ve iletiim/ Doan GUnay
Dil ve Dnce/J. Vendryes
Dilbilim ve Uygulamalar / Derleme
Dilbilim yazlar / Berke Vardar
Disiplinler aras ortam ve yntem/Derleme
Edebiyatta Dil Kullanmlar/ . znl
Eletiri Kuramlar/Carloni-Filloux
Filolojinin Oluumu/ SUheyla Bayrav
Genel Dilbilim / Prof. Necip ok
Genel Dilbilim Dersleri/ Saussure
Gnmz Dilbilim almalar/ Derleme
levsel Genel Dilbilim/ Martinet
LengUistik Metodu/ zcan Bakan
Metin Bilgisi/ Doan GUnay
Metinlerle Sylei/ ara Sayn
Szckbilime giri/ Doan GUnay
Szl dil yaps/ Derleme
Terimden anlama/ Derleme
Toplumsal Gereklik ve Dil / N. BUykkantarc
Yirminci Yzyl Dilbilimi/Derleme, Kuramclardan semeler, ev. Berke Vardar
Yapsal Dilbilimi/ SUheyla. Bayrav
Yaznsal Metin zmlemesinde Kuramsal Yaklamlar/ Nedret ztokat

Gnlk yaamda hemen her gn TV dizisi izleyicilerinin


televizyonlarda takip ettikleri dizileri veya gazete
okurlarnn sayfa zerinde grdkleri reklamlar okumaya
almalar gibi, film zmlemeleri de tm sinema
severlerin tarttklar zihinsel etkinliklerden biridir.
Doal srete gelien bu etkinlikler akademik dzeyde
bilimsel okumalarnn nasl yapldn, " g r n e n d e n
grnmeye" nasl ulaldn ve derin yapda gizlenen
anlamn hangi yntemlerle aa karlabileceini
aklar.

MULTILINGUAL
Klodfarer Cd. 40/6 emberlita - stanbul
Tel/Fax: (0212) 518 47 55