You are on page 1of 7

70

C
U
M
H
U
R

Y
E
T

T
A
R

unutulmu bir tkpli


davit nae
rfat n. bali
Davit Nae 1932de TKPye girmi ve 29 Nisan 1932de Kahrolsun Alk ve Sefalet
yazl flama Sleymaniye Camiine asld eylemde, Fransadan gnderilen ve
zerinde Lenin resmi olan mendili aaca asarken yakalanmtr. 1 Mays gn
beyanname datmaya ilikin soruturma neticesinde ortaya kan hcrenin yesi
olan Davit Nae drt yl ar hapse mahkm olmu, Cumhuriyetin onuncu yl
vesilesiyle kartlan 2330 sayl Af Kanunundan yararlanarak tahliye edilmitir.
Bu yazda Davit Naenin yaam ve cezaevi gnleri anlatlyor.
edirne yllar
Davit Nae, Mair- Mazalto Nae if-
tinin iki erkek ocuundan biriydi,
kardeinin ad Baruh idi. Davit Nae
1 Temmuz 1911 tarihinde, Edirnede
domutu.
1
Davitin anne ve babas I. Dnya Sava-
srasnda vefat edeceklerdi. Yetim
kalan Davit nce yetimhaneye, sonra
Edirnedeki Alliance okuluna gidecek
ve burada Franszca renecekti.
2

Okul arkadalarndan biri onunla
mr boyu arkada kalacak olan Mih-
ri Belli idi. Mihri Belli anlarnda o yl-
lar yle anlatmakta:
1924 yl yaz sonu Edirneye g et-
tik. Selimiyeye yakn, neredeyse
minarelerin glgesinde kocaman bir
eve yerletik. Salih beyin, kona
diyorlard()
Edirnede beni Yahudi okuluna verdi-
ler. Trke, tarih ve corafya dnda
eitimin Franszca yapld Alliance
Isralite okuluna.
3
Trk okulu du-
rurken Yahudi okuluna gnderilme-
mi ilkten yadrgadm. Ama okula ksa
zamanda altm. Yahudi ocuklarla
arkada olduk. stelik savcnn iki
Davit ve ei
Mari Nae.
T
O
P
L
U
M
S
A
L

T
A
R

H

2
0
2

E
K

M

2
0
1
0
71
olu ve fabrikatr Burhanettinin iki
kz da bu okuldayd. Yani Edirne sos-
yetesinin ocuklarnn okulu saylr-
d Alliance. Fabrikann bulunmad
Edirnede Burhanettin beyin Fabrika-
trlnn nereden geldiini merak
eden yoktu. () Kurtulu Savamzn
direniisi, millici yurtsever Mahmud
Hayrettin, nasl oluyor da ocuklar-
n (Fransz lisesine gitmeden nce
iki kzkardeim de o okulda bir sre
eitim grd) Trk okuluna deil de,
Yahudi okuluna Franszca renme-
ye gnderiyor? Bunun bir aklamas
babamlarn kuann batcl. Bir
baka neden hem Bulgar, hem Yunan
igali srasnda Edirne Yahudi cema-
atinin, btn olaslklar gz nnde
tutarak, Trklerle aray bozmamas,
rnein Rumlar gibi, Trklere kar
saldrgan bir davrana girmemesi.
()Byle bir ortamda millicilik ile
batcl ahsnda birletiren Mah-
mud Hayrettinin ocuklarn Ya-
hudi okuluna Franszca renmeye
gndermesi doaldr. Bu davran,
ayn zamanda, yabanc okulun ocuk
zerinde etkisini kmsemeden ve
evde edinilen terbiyenin mutlaka
ar basacana inantan da kaynak-
lanyordu.
Gel gr ki, mahallenin ocuklar,
bata elebalar mer, ayn gr-
te deillerdi. Onlara gre bir Trk
ocuu Yahudi okuluna giderse o
da ft olurdu. Birka kez yolumu
kestiler: Ulan, sen Trk deil misin?
Yahudi okulunda ne iin var? Neyse
ki ii birka kfr savurmaktan te
vardrmyorlard. Aslnda ben Trk
okuluna gitmeye gnllydm. Ama
benim grm soran yoktu.
Yllar sonra bir svari stemeni
olacak O, Askeri Akademiye giri s-
navna ilk kez girdiinde Franszcas
yeterli grlmeyince Ulan eolu-
eek, sen Hayrettin beyden daha
m vatanseversin? O olunu Yahudi
okuluna gnderdiine gre, elbet
bunda bir yarar var. Biz de gidip -
renseydik u Fransz gvurunun dili-
ni bu hallere dmezdik. diyecektir.
Trk ocuklaryla arkadalk etme
zlemini duymam, okuldaki Yahudi
ocuklaryla candan dostluklar kur-
mama engel olmuyordu. zellikle
Davit ve Mayir ile, bir gen kur-
muuz, birbirimizden ayrlmyoruz.
Mayirin ailesinin hli vakti yerinde.
Babasnn arda zcaciye dkkn
var. O da babas gibi tccar oldu ve
sonunda sraile g etti. Davit Ya-
hudi yetimhanesindendi. Din eitimi
grecek, haham olacakt. Oysa bam-
baka bir yol izledi, ttn iisi oldu.
ilerin mcadelesine katld. Yolu
ikence odalarndan, zindanlardan
geti. Bir ara KUTVda (Dou Emek-
ileri Komnist niversitesi) eitim
grd.
4
kinci Dnya Sava yllarn-
da Komnist Partisinin stanbul il
sekreteriydi. Polise dtnde ifte
ikence grrd, hem komnist ol-
duu iin, hem Yahudi olduu iin.
5

austro trk ttn


fabrikasna giri
Davit Nae yetimhanede iken ms-
takbel ei Mari Revah ile tanacak-
t. Nae 18 yanda, yani 1929 yln-
da, stanbula gelecek, stanbulda
yaayan bir akrabas vastasyla
Beiktataki Austro Trk Ttn
Fabrikasna ii olarak girecek,
6

6-7 yl burada alacakt. Yetimha-
nede iken tant Mariye verdii
stanbulda beraber olacaz, evle-
neceiz szn tutacak, mstakbel
ei onun ardndan stanbula gele-
cektir. Nae eine Asmalmescitte bir
kap kovuunda evlenme teklif ede-
cek ve 1938 ylnda evlenecektir.
7
Nae komnizmle Austro Trk T-
tn Fabrikasnda ii iken burada
alan Yunanl iiler
8
vastasyla
tanacakt.
9
Zihni Anadol hatra-
tnda Naenin ttn amelelii ya-
parken dnya havadislerinden ii
arkadalarna pasajlar aktararak
onlarn da bilinlenmesinde katk-
da bulunduunu yazmakta.
10
Nae
1932 ylnda TKPye girecektir.
11
TKP
29 Nisan 1932 tarihinde Kahrolsun
Alk ve Sefalet yazl flamay S-
leymaniye Camiine asarak eylem
yapacakt. Bu eylem srasnda Da-
vit Nae Fransadan gnderilen ve
zerinde Lenin resmi olan bir men-
dili aaca asarken yakalanacakt.
TKP 1 Mays gnn beyannameler
datarak kutlayacak, polis beyan-
nameleri datanlar yakalayacak
ve Davit Naenin hcresi meydana
kacakt.
12
Nae drt yl ar hap-
se mahkm olacak, Cumhuriyetin
onuncu yldnm vesilesiyle 26
Ekim 1933 tarihinde kabul edilen
2330 sayl Af Kanunundan istifade
ederek tahliye edilecekti.
13
Cezae-
vinde iken TKP sekreteri Reat Fuat
Baraner ve ileride kendisi ile birlikte
TKPnin stanbul vilayeti idare heye-
ti azas olacak olan Nihat Balyoz ile
tanacaktr.
14
Nae Austo Trk Ttn
Fabrikasndan ayrldktan sonra pa-
zarclk yapmaya balayacaktr. Tu-
tukland zaman pazarcl ei Mari
devam ettirecek, kk kz Mati ile
birlikte haftada be gn pazarda
araf, nevresim satacakt.
15

Ortada Davit
ve ei Mari,
dierleri
iprut ailesi
(arkadalar).
72
C
U
M
H
U
R

Y
E
T

T
A
R

kutvda eitim
Davit Nae muhtemelen 1934 yl-
nn ilk yarsnda KUTVa eitime
gidecektir.
16
1934 ylnn Temmuz
aynda Moskovaya gelen Mustafa
zelik, Davit Nae ile karlaacak;
Halil Yalnkaya ve Davit Nae ren-
ciler adna yeni gelenlere bir konu-
ma yapacaktr.
17
KUTVda olduu s-
rada Davit Nae ile karlaacak olan
bir dier kii 1934 ylnn Haziran
aynda Moskovaya gelecek olan t-
tn iisi Zehra Kosovadr. Davit Nae
o srada ikinci snf rencisiydi.
18
Zi-
leli Halil Yalnkaya, Davit Naenin
snf arkadadr. Zileli Halil, Davit
Nae ile birlikte Sovyet Rusyaya git-
mek iin denizi geerken yakalana-
cak ve stanbul Emniyet Mdrl
1. ubede ikenceye ekileceklerdir.
Davit Nae, Mihri Belliye Bakyorum
Halilin yeni ayakkablar orada. De-
mek ki Halili de ikenceye almlar
dedim diyecekti.
19
Davit Naenin
stanbul Emniyet Mdrlnde
grd ikence ile ilgili olarak o-
lunun aklnda kald tek ey baba-
snn Sanasaryan Hana gire ka
orada bir komiserle arkada olduu,
bu komiserin kendisine Bu suu
ileme, cinayet ile, seni buradan
sokacam, buradan karacam
ama bu suu ileme nk bu suun
sula ilgisi yok ama su olarak kabul
ediliyor. Onun iin seni koyacak yer
bulamyoruz. Her suu ile, bam-
zn stnde yerin var ama bu suu
ileme. dediidir.
20
mihri belli okul arkadan
buluyor
Mihri Belli 1940 ylnda Amerikadan
Trkiyeye dnecek ve Davit Nae ile
buluacakt. Eski okul arkadana na-
sl rastladn yle anlatmakta:
stanbula dndmde ilkokul
arkadam Davit Naeyi buldum.
Edirnenin Yahudi yetimhanesindeki
ocukluk yllarndan bu yana trl
haller gelmiti bana. Haham olacak-
t, ttn iisi olmutu. Tutuklanm,
TKP yeliinden hkm giymiti. Pa-
zarclk yapyormu. Yarn Kadky
pazarna git, grrsn, kusurlu kadn
orab satyor dediler.
Gittim, buldum. Kendisini niin ara-
dm sezince, gzleri parlad. Yarn
almam, dedi, birlikte Floryaya
gidelim, hem yzer, hem konuuruz.
O yllarda Florya sahilinin byk ke-
siminde plaj paras vermeden denize
girilebilirdi.
Ertesi gn Floryaya gittik. Hem ko-
nutuk, hem yzdk. Daha dorusu
az konutuk, ok yzdk. Anlama-
mz iin be on dakikalk konuma
yetti. Dnya lsndeki proleter
devrimci hareketin iinde yer alan
insanlar olarak karlaan bu iki ki-
inin anlamas iin uzun lafa gerek
yoktu. O hareketi ynlendiren dn-
ya lsnde Marksizm-Leninizmin
tek temsilcisi nc Enternasyo-
nal idi. O dnemde Paristeki Mark-
sist de ayn dili konuuyordu, San
Franciscodaki de; anghaydaki pro-
leter devrimci de o dnya lsn-
deki hareketin bir paras sayyordu
kendini, stanbuldaki de.
21
tkpdeki faaliyetleri
II. Dnya Sava yllarnda Sovyet
Rusyann Alman ordusuna kar
Stalingradda elde ettii zaferin ar-
dndan Reat Fuat Baraner legal sa-
hada faaliyete geme zamannn gel-
diini dnerek TKPyi tekil etme
Mihri Bellinin anlarndan; stanbula dndmde ilkokul arkadam Davit Naeyi
buldum. Edirnenin Yahudi yetimhanesindeki ocukluk yllarndan bu yana trl
haller gelmiti bana. Haham olacakt, ttn iisi olmutu. Tutuklanm, TKP
yeliinden hkm giymiti. Pazarclk yapyormu. Yarn Kadky pazarna git,
grrsn, kusurlu kadn orab satyor dediler.
Mihri Bellinin
izimiyle
Reat Fuat
Baraner.
Mihri Belli GB
davasndan
tutuklu olduu
yllarda Harbiye
Cezaevinde,
1946.
T
O
P
L
U
M
S
A
L

T
A
R

H

2
0
2

E
K

M

2
0
1
0
73
almalarna balayacakt. Baraner,
1943 ylnn Austos aynda Kom-
nist Partisinin grleri ve dilekleri
balkl bir blten hazrlayacakt. Ba-
raner bltende yazl olan hususlarn
anlalmas ve partiye girenlere anla-
tlabilmesi iin Sebati Selimolundan
en ok gvendii arkadalar ile bir
buluma dzenlemesini isteyecek-
ti. Kkamlcada dzenlenen bu
toplantya Davit Nae de katlacakt.
Baraner toplantya katlanlara artk
tekilatnz kurar, tertipler ve a-
lma ekillerinizi tesbit edersiniz
direktifini verecekti. Bunun zerine
Sebati Selimolu, Nihat Balyoz, Mus-
tafa Birtem ve Davit Nae Haskyde
bir toplant yapmay kararlatrdlar.
Bu toplantda stanbul vilayeti Beyo-
lu, stanbul, Kadky-skdar olmak
zere ksma ayrld. Davit Naenin
Beyolu ve stanbul mntkalarna
yardm etmesi kararlatrld.
22
Davit
Nae, Nihat Balyoz ile birlikte TKPye
girecek kimseleri bulmak ve aidat
toplamak grevlerini stlendi.
23
Nae, Fehmi Korucu ve Aram Pehli-
vanyan ile Heybeliadada bulua-
cak ve her ikisine de niversiteler
dahilinde komnizm propagandas
yapma grevini verecekti. Fehmi
Korucu komnizm fikrini alad
Yedek Subay Okulu rencilerin-
den Mustafa Arhaviyi Davit Nae ile
stleneceklerdi.
24
Davit Naenin tand dier komnist-
lerden biri Hukuk Fakltesi son snf
rencisi Aram Pehlivanyandr.
25
Se-
bati Selimolu, niversite rencileri
arasnda sempatizan bularak hcre
tekil etmesi iin 1943 ylnn Hazi-
ran aynda Aram Pehlivanyan Davit
Nae ile tantracakt. Nae de Yksek
Ticaret Okulunda okuyan Fehmi
Korucuyu Aram Pehlivanyan ile ta-
ntracakt. Davit Nae Karabkteki
tekilatn kurulmasnda da aktif rol
oynayacakt.
26
1944 tkp davas
1944 ylnda Yedek Subay Okulu -
rencisi Ziya Nur Ernn okulda bir
TKP blteni ile yakalanmas zeri-
ne TKPliler tutuklanmaya balad.
27

Yakalananlar arasnda Davit Nae de
vard. 4 Mart 1944 gn yakalanan
Nae ertesi gn tevkif edilecek,
28
Re-
at Fuat Baraner de olduu gibi tak-
dir artrc sebepten tr TCK 141/1
madde gereince drt yl, askeri
ahslarla irtibat olmasndan t-
r TCK 148/B maddesi gereince iki
yl, toplam 6 yl 9 ay hapse mahkm
olacakt.
29
Karar metninde Davit Nae
iin yle denecekti:
1932de, partiye girdim. Ben kendi-
mi partiden km addetmiyorum.
Sank durumasnda iddialarn tek-
rarlamakta tek dereceli seim, h-
kmetin yenilenmesi isteinin su
olamayacan, hkimiyetin milletin
olduunu, Atatrkn bile Daha iyi-
ye, daha gzele dsturunu koydu-
unu ve itima nizamn devrilmesini
istemediklerini, yalnz ferdi hrriyet
yerine itima hrriyet istedikleri-
ni, bunlarn komnistlik olmadn,
141/1e uyar hareketi olmadn ileri
srmektedir.
Sank mdafaasnda: Son sz olarak
davann siyasi olduunu, faizmin
Trkiye ve spanyadan gayr her
yerde mezara gmldn, dnya-
da siyaset deitiinden kendilerinin
faist kanunlarla cezalandrlmasna
Trk adliyesi karar verdii takdir-
de tarihin kendisini affetmeyece-
ini ileri srmektedir. Bu vaziyette
mdafaas yerinde grlmemekle
beraber partisine olan ak ve Trk
vatandaln henz hazmedememi
olmas yznden Trk adliyesinin
kymet ve kudretini takdir etmek
ve bunu ifade edebilmek asaletini
gsterememektedir.
30
Zihni Anadol anlarnda Nae ile bir-
likte Ankarada hapiste olduu gn-
leri yle anlatmaktadr:
Arkadamzn pek ou cezalarn
doldurup gitmiti. Burada kala kala
Mustafa Birtem, Hikmet Elin, Nihat
Balyoz, Davit Nae ve ben kalmtk.
Yani altm be hkmlden kala
kala yedi kii kisi stanbulda, bei
de Ankara Cezaevinde. Bu be kiiyi
nihayet teki tutuklulardan ayrp
barndracak bir yer bulmular, ka-
rantina kouunun candarma kulesi
altndaki odaya gtrmlerdi. Bu-
ras kulenin altnda yksek tavanl,
tahta demeli, geni bir odayd.
Demirli pencereler, duvarla kou-
lar arasnda uzayp giden darack bir
bahesi vard.
Buraya istediimiz gibi yataklarmz
serdik. Sonra ykanp arndk. Eya-
larmz dzgnce yerletirdik. Oda-
mz artk eskisi gibi hareketli deildi,
kala kala kii kalmtk. Davit, Re-
at aabey buradan gitmeden nce
ayrlmt. Kendisi ok alkan bir
arkadamzd. Gelir gelmez kendine
boncuk ii bulmu, durmadan boncuk
ryor, anta yapyor, ald creti de
cebine atp bize vermiyordu. Bir gn
aramada kendisinde yz altm lira
bulmutu gardiyanlar. Biz de Nihat
Balyozla marangoz atlyesinde al-
Davit Nae ve
kardei Baruh
ve eleri.
74
C
U
M
H
U
R

Y
E
T

T
A
R

p kazancmz ortaya brakyorduk.


Durumumuz iyi deildi, btemiz bo-
zuktu. Evlerimizden gnderilen pa-
ralar azalmt. Gnlk beer sigara,
e, drde inmiti. Zeytinlerin kii
bana den adedi azalmt. Davitin
bu durumu arkadalar arasnda tep-
kiyle karlanm, sorunu Reat aa-
beyin bakanlndaki toplantya ben
gtrmtm. Sert tartmalardan
sonra aramzdan ihra edilmiti. Ya
bu dava yrr, ya da yolundan sa-
panlar ayklanrd? Esasen bu tutu-
munu askeri cezaevinden beri devam
ettiriyordu. Biz bulgur orbas iin kt
kanaat geinirken o, evinden byk
bir cezve, torbayla kakao, ispirto
oca ve rek gibi eyler getirtmi,
bizim karmzda yiyip imi, stelik
kouun yemeine de ortak olmu-
tu. O zaman buna ses karlmamt.
Ama bunun ne demek olduu kendi-
sine sorulduunda, Reat aabeyin
itii bir damlack kahveyi bahane
etmiti. Reat aabey ise en ok pa-
ray veren bir arkadamzd. Doktor
kardei ile memur olan kardei ve
kendisinin yardmlar bykt. O, bu
yardmlarn hibirini duyurmaz, bi-
zimle birlikte ayn eyleri yiyip ierdi.
Bizde yemeklerin dnda sadece ta-
yin yemek serbestti. Karyolasnn s-
tnde otururken, bize verecei ders-
leri hazrlar, acktka kuru ekmei
geveler, bir de minnack cezvesinde
piirdii kahvesini yapp yudumlard.
Bu kahve de ona kardei tarafndan
gnderiliyordu. te onun bu bir yu-
dumcuk kahvesine Aram Pehlivanyan
da musallat olmutu. (Bu arkadamz
sonradan A. Saydam diye rn der-
gisinde takma adla yazlar yazm ve
eski hapishane arkada Reat Fuata
atp hakarette bulunmu, ksa sre
sonra da ldrlmt.) Bunlardan
baka ilk gnlerimizde hibir kimse
deil azn amak, mesele bile yap-
mamt. Aram da ilk alt ay iinde
kp gittikten sonra artk i sadece
Davite kalmt. Davit bunu bahane
ediyor, evinden para getirtiyor, be
lirasn bizlere verip gerisini keyfince
harcyordu. Bu sebeple imdi aramz-
da bulunmuyordu. Dardan dierleri
gibi kendisine yemek getirtiyordu.
Nedense iyice yalnzla gmlm
bir hali vard. Bunu sylerken, canl-
l, konumas, dava ile olan ilgisiz-
liini anlatmak istemiyorum. Davas-
nn sonuna kadar takipisi, direnli,
inanl inadna sorunlar gayet iyi
bilip anlatan, dnsz, ok salam
bir arkadamzd. Fakat kendisini
bizlerden ayrmasnn altnda yatan
gerein bir aznlk psikolojisinin ya-
ratt eziklik olduunu sanyorduk.
Szgelimi kaaklktan Hanri Kafe
adnda birisi gelmiti hapishaneye..
Onu bizim koua yanna almak iin
az fedakrlklara katlanmad? Ken-
di ii iin bile hi idareye gitmeyen
adam, gardiyanlara yalvar yakar
olmu, yatan, yastn, yemeini
paylamt. Kimdi bu yardm ettii
adam? Kaaklk suundan hkml
bir Yahudi.. imizde Jak hmalyanlar,
kimyager Kirkor Sarrafyanlar, Hayk
Akgzler gibi ne kadar fedakr arka-
dalarmz vard. Bunlarn hibirinde
bizden ayr bir durum ne sezdik, ne
de grdk. Sonuna kadar da ylece
kaldlar. Belki de yalnz olmadklarn-
dan bu arkadalar sknt ekemedi-
ler. Davit aznlk bakmndan tek idi.
Bunun da kendisini yalnzla itiinin
etkisi oluyordu.
Bununla birlikte durumu orada bulu-
nan bizlerden nemli denilebilecek
kadar farkllklar gsteriyordu. Bir ke-
resinde, geldiimiz askeri cezaevinde
drt kiilik odalarmza kmr verili-
yordu. Hadi Malko birlikte snmak
iin oturduumuz odaya onun oda-
sndan kmr alp getirdiinde K-
mrlerim diyerek rpndn gle
gle anlatmaktan edemezdi. Daviti
bu trl tutumlarndan dolay yerer-
ken, ok olumlu yanlarn da grme-
den gememize imkn bulamyorum.
Edirne ksz Yurdunda okumu,
Franszca renmi, devaml kitap-
lar okuyarak kendini yetitirmiti.
Mcadelesini 1944 ylna kadar sr-
drm, yiit bir arkadamzd. 1932
ylnda drt sene hapse mahkm
olmu, uzun genlik yllarn ttn
amelelii yaparak geirmi, ttn
balyalar arasnda bada kurup a-
lan arkadalarna yabanc gazete-
lerden haberler okurken onlar ay-
dnlatm, kurtulu yollarn birlikte
izerek rgtlenmitir. te imdi de
bizimle birlikte 6,5 yl hapse mahkm
edilmiti. Kars ile bir ocuundan
baka hayatta kimsesi yoktu. Btn
bunlarn hesabn yapmak biraz g
geliyor adama. Davitin bu tutum-
larna dardan da etkiler olmuyor
deildi. Askeri cezaevinde tutuklu
subaylarla birlikte kalyorduk. Geni
bir bahe, bahenin ortasnda iekli
bir ardak vard. Hep beraber gezer,
dinlenmek iin de ardan iindeki
Grlyor ki, yreiniz memleket meselelerinden yana.
Bunlarn dzelmesi iin hepiniz ayr ayr fedakrlklar
iindesiniz. Buna sayg duymamak en azndan insafszlk
olur, bunu anladm. Fakat anlamadm bir ey var:
Senin bizim memleketimizin meseleleriyle ne ilgin var da
karyorsun? nk senin adn Davit ve bir Yahudisin.
Davit Nae ve
ei Mari.
T
O
P
L
U
M
S
A
L

T
A
R

H

2
0
2

E
K

M

2
0
1
0
75
peykelere sralanp oturur, vakit ge-
irirdik. eitli olaylar konu edilir,
gnn politikas, i ve d sorunlar
genellikle konumalarda arlk olur-
du. zellikle tutuklu subaylar bizle-
rin davasna nem gsterir, bir avu
idealiste sayg duyarlard. lerinde-
ki eitli sulardan burada bulunan
temiz yrekli, yurtsever subaylar da
ii tartmaya gtrp ne istediimizi
daha iyi anlamaya alrlard.
Bunlardan bir tanesi de, faist
Hitler ordularnn Afrika Komuta-
n Rommelin Elalemeyn Meydan
Muharebesine davet ettii askeri
heyetimiz iinde bulunan kurmay
albayd. Afrikadan dnnde, ba-
kasnn m yoksa kendisinin mi ald
belli olmayan, yz bin adet akmak-
ta getirip Ankarada satarken yaka-
lanm. Ve gn iinde durumas
yaplarak rtbesi sklm. imdi ise
Yksek Mahkemenin kararn bekli-
yordu. Temiz, iyi niyetli, orta boylu,
zeki baklar vard. Kendisi iin veri-
len cezay hazmedemiyordu. Dolay-
syla da bizim faizme kar kmz
anlayla karlyordu. Bir ara Davite
dnerek:
- Anladm ki hakl bir davay savunu-
yorsunuz. Buna katlp katlmamak
baka ey. Grlyor ki, yreiniz
memleket meselelerinden yana.
Bunlarn dzelmesi iin hepiniz ayr
ayr fedakrlklar iindesiniz. Buna
sayg duymamak en azndan insaf-
szlk olur, bunu anladm. Fakat an-
lamadm bir ey var: Senin bizim
memleketimizin meseleleriyle ne il-
gin var da karyorsun? nk senin
adn Davit ve bir Yahudisin.
Davit bizim cevap vermemize frsat
brakmadan:
Sen evvela namuslu bir Trk subay
ol ondan sonra gel, benden karma
dikilerek hesap sor, diyerek adamca-
za krd potun cezasn vermiti.
Albay ald bu cevapla savunmasz,
donup kalakalmt ardakta.
Kendisine bu ekilde bir cevabn ve-
rilmesine ihtimal vermemiti. Elleri
titredi, sylemek istedii kelimeler
dudaklarnda kalakald. Bu ho ol-
mayan olayn daha bymesini n-
lemek iin araya girdik, iki taraf da
yattrarak, ii tatlya baladk.
Davite kar yaplan rkn tahkir
edici bu gibi sulamalar duruma-
larda da geti. Savunmasnda Davit
yle demiti:
- Tek dereceli seimi, hkmetin
yenilenmesini istemek su saylmaz.
Hakimiyetin milletin olduunu Ata-
trk kaide olarak koymutur. Biz,
itimai nizamn (toplumsal dzenin)
devrilmesini istemedik. Sadece ahsi
hrriyet yerine toplum hrriyeti is-
tedik. Bunlar ise komnistlik olamaz.
Bizi buraya getiren milli menfaatle-
re aykr hareketlerimiz deil, milli
menfaatlerimiz iin almamzdr.
Saraolu Hkmetinin icraatn bl-
tenlerde tenkit etmek de su deil-
dir. nk tenkitlerimizin hakl oldu-
u birer birer grld. Son sz olarak
unu syleyebilirim ki faizm, span-
ya ve Trkiyeden gayr dnyann her
yerinde mezara gmld. Eer bizim
faist kanunlarla cezalandrlmamza
Trk Adliyesi karar verirse tarih ken-
disini hi affetmeyecektir.
Bu savunmasna kar mahkeme de
gereke olarak yle diyordu:
- Bu savunmas yerinde grlme-
mitir. Partisine olan ak ve Trk
vatandaln henz hazmedememi
olmasndan, Trk Adliyesinin kudret
ve kymetini takdir etmek ve bunu
ifade edebilmek asaletini gstere-
memektedir.
Bu iki olay da onu etkiliyor, bize kar
olan hareketlerinde biraz daha l-
l olmaya zorluyordu. Bunlar, onun
bizimle aray ap kendisini ayrmak,
artk bu ie son vermesinin zaman-
nn geldiinin bir iareti oluyordu.
Nedir ki bunu aka ifade edemi-
yordu. Nitekim, Reat Fuatn bulun-
duu toplantda kendisine ayr para
biriktirmesi, parasn gstermeyip
saklamas aklandnda hepimize
kar kendini savunmu, sadece kah-
ve olayn bahane ederek kendisinin
hakl olduunu sylemiti.
Btn bunlara karlk Davit dava-
sndan ayrlmam, ihanet etmemi,
sadece bu kadar yeter diyerek, onur-
la arkadalarndan ve eylem yolun-
dan ayrlmtr. imdi ise karantina
kouunun dar, uzun bahesinde,
uydurduu krk bir eker sand-
na oturarak boncuk ryor, gzleri
uzaklarda, stanbuldaki kars ve
biricik kznn hayaliyle yayordu.
Davit Nae
gitaryla; okul
orkestrasnda
ald yalar.
Burgaz Adada
Kalpazankayadaki
ay bahesi.
Davit - Mair Nae,
oullar, kzlar ve
arkadalar.
76
C
U
M
H
U
R

Y
E
T

T
A
R

Nasl bitecei bilinmeyen geride ka-


lan buuk yln gnlerini, aylar-
n sayarak btn gcn rgsne
vererek bekliyordu. Bizim gibi onun
da grmecisi ancak ylda bir gele-
biliyordu. Artk iyice yalnz kalmt.
Ailesinin zlemi burnunda ttyor,
kendisine onlardan yakn kimseyi
gremiyordu.
Bir grme gn Daviti kap altna
ardlar. Yldrm hzyla koarak
gitti. Gzleri sevinten alev alev ya-
np tutuuyordu. Ortada brakt krk
eker sandn, stndeki boncuk-
larn, tlarn bize emanet edip git-
ti. Onunla birlikte biz de sanki bizim
grmecimiz gelmi gibi seviniyor-
duk. Aradan uzun zaman gemeden
teki grmecilerle birlikte Davit de
geldi. Gzleri kpkrmz, slak slakt.
Doru yatana gidip kapand, ylece
kalakald. Bizi rahatsz etmemek iin
bahede geziniyor, yanna yanam-
yor, derinden hkrklarn duyuyor-
duk. Be yana basan kzn iki yldr
anca bir kere grebilmiti. Hapishane
ynetiminden, tel rglerin dnda-
ki kzn kucaklayp pebilmek iin
istedii izin kendisine verilebilmiti.
Yavrusu tel kafesin br ucunda ba-
basn kucaklamak iin yrtnrcasna
alarken, Davitin yrei de telin arka
tarafnda kan alyordu.
Neden sonra kalktnda gitti yzn
ykad. Karsnn gnderdiklerini in-
tizamla yatann yan bana yerle-
tirdi. Yavrusunun resmini pt, bize
gsterdi sonra bir toplu ineyle bau-
cuna ast. Sanki karsndaymasna
onunla uzun bir sre konutu. Bu ko-
numalar, demir parmaklklar aarak
bahede bize kadar geliyordu. Bizim
yanmza baheye ktnda biraz
kendine gelmiti: Onu avutup, yrei-
ni ferahlatmak iin Mustafa Birtem:
Brak artk olum bu yas havasn.
Yzdk yzdk kuyruuna geldik
iin. Bundan sonra geleceklere ba-
kalm biz. Haydi, bunlara bo ver.
stanbuldan ne haber? Bizlerden
kimleri grm senin hanm? Aftan
bir ey duymu mu? diye sordu.
Af szlerini duya duya insana rt
geliyordu. Bu yzden af szn artk
hibirimiz azmza almak istemiyor-
duk. Laf olsun, kederli havadan kur-
tulalm diye Mustafa ortaya atver-
miti dnmeden. Bunun zerine
Davit ona dnerek sitemli bir sesle:
Af, artk sizler iin bir anlam tam-
yor. Nasl olsa er beer ay sonra he-
piniz kp gideceksiniz. Kala kala tek
bama ben kalacam burada. O hal-
de neden aftan sz ediyorsunuz? Bo
ver gitsin. buuk yl yatan adam
kalan yln da doldurur, diyerek
duvar dibindeki krk eker sandna
oturdu, renk renk boncuklar nne
sralad. Ustalam ellerinde boncuk-
lar iplere dizilirken, gne klarnda
prl prl yanyordu.
31
cezaevinden tahliyeden
sonra hayat
Davit Nae 1950 ylnn sonunda ce-
zasn ekip tahliye olacakt. Tahliye
edilmesinden hayatnn sonuna kadar
pazarclk yapacakt. Dkkn vard.
Kamyonu ile pazarlara kuma gt-
rp satard. Kadky, Fatih, Kasm-
paa, Beikta pazarlarnda alt.
32

Mihri Belli hatralarnda Naeden
Yahudi cemaati onu komnistliin-
den tr aforoz etmiti eklinde
bahseder.
33
Bu durumu olu da teyit
etmekte. Akrabalarnn babasndan
kap uzaklatklarn, onunla gr-
meleri halinde kendilerinin de polis
tarafndan sorgulanacaklarndan
endie etmelerinden tr babas ile
grmediklerini hatrlamakta.
34
Davit Nae 9 Eyll 1991 gn vefat etti.
Gnmzde Naenin ad sadece eski
tfek sosyalistlerin hatratlarnda
gemekte. Bunlardan biri de Rasih
Nuri leridir. leri kendisi ile yaplan
bir mlakatta Davit Naeden sonra-
dan tccar oldu. Geimini salamak
iin bu gibi eyler yapmaya mec-
burdu. Komnist olduu iin tabii ki
devlet memuru olamazd eklinde
sz etmekte.
35
rfat n. bali
bamsz aratrmac
dipnotlar
1 Olu Mahir Nae ile 27 Mart 2010 tarihinde
grme. Olunda mevcut nfus kaydna
gre. Bir baka kaynak bunu 1327 yl olarak
gstermekte. Bkz. Rasih Nuri leri (derl.),
Krkl Yllar-2 1944 TKP Davas, TSTAV,
stanbul, 2003, s. 25. Bu makalenin taslan
okuyan ve deerli grleriyle katkda bulunan
Erden Akbuluta ve babas ile ilgili anlarn ve
fotoraflarn paylaan Mahir Naeye teekkr
ederim.
2 Olu Mahir Nae ile 27 Mart 2010 tarihinde
grme.
3 Ksaca Alyans okullar olarak anlan bu okullar
merkezi Pariste bulunan Alliance Isralite
Universelle tarafndan kuruldular. Bu konuda
Trkeye evrilmi bu aratrma iin bkz. Aron
Rodrigue, Trkiye Yahudilerinin Batllamas,
eviren brahim Yldz, Ayra Yaynlar, Ankara,
1997.
4 KUTV 21 Nisan 1921 tarihinde Comintern
tarafndan Dou lkelerinin komnist kadrolar
iin bir eitim okulu olarak kuruldu. Okul resm
olarak 21 Ekim 1921 tarihinde ald. Eitim
mfredat nazari ve uygulamal konulard.
KUTV otuzlu yllarn sonunda kapatlacak,
grevi deiik Sovyet cumhuriyetlerindeki
yerel kurumlara devredilecekti. Kaynak:http://
en.wikipedia.org
5 Mihri Belli, nsanlar Tandm, Milliyet Yaynlar,
stanbul, 1989 Cilt 1, s. 32-36.
6 Olu Mahir Nae ile 27 Mart 2010 tarihinde
grme.
7 Olu Mahir Nae ile 27 Mart 2010 tarihinde
grme.
8 Olu Mahir Nae Yunanl sfat ile neyi kastettii
sarih deildir. Mbadele ile Yunanistandan
gelmi iiler olabilir.
9 Olu Mahir Nae ile 27 Mart 2010 tarihinde
grme.
10 Zihni T. Anadol, Truva Atnda lk Akam, Yn
Yaynclk, stanbul, 1990, s. 169.
11 Zihni T. Anadol, a.g.e. s. 169.
12 Aclan Saylgan, Solun 94 Yl 1871-1965, Mars
Matbaas, Ankara, 1968, s. 206-207.
13 Rasih Nuri leri (derl.), a.g.e., s. 89.
14 Rasih Nuri leri, a.g.e., s. 151,433.
15 Olu Mahir Nae ile 27 Mart 2010 tarihinde
grme.
16 KUTVa girerken kayt srasnda ismini
Mironesko Robert olarak kayda geirecekti.
Kominterndeki ahsi dosyasnn referans
RGASPI (Rusya Sosyal Siyasi Tarih Arivi) fond
496, Opis 266, Kaynak: d. 234. Erden Akbuluttan
alnan bilgi.
17 Mustafa zelik 1930-1950 Arasnda
Ttnclerin Tarihi, TSTAV, stanbul, 2003, s.
28 ve 33.
18 Zehra Kosova, Ben iyim, yayna hazrlayan
Zihni T. Anadol, letiim Yaynlar, stanbul, 1996,
s. 100 ve 102.
19 Dr. Orhan Ylmaz, Trkiyenin lk
Komnistlerinden Zileli Halil Yalnkaya, Mihri
Belli ve Rasih Nuri lerinin nszleriyle, Bilge
Kltr Yaynlar, stanbul, 2008, s. 31-32.
20 Mahir Nae ile 27 Mart 2010 tarihli grme.
21 Mihri Belli a.g.e., s. 180.
22 Rasih Nuri leri, a.g.e., s. 32-33.
23 Rasih Nuri leri, a.g.e., s. 100-108.
24 Rasih Nuri leri, a.g.e., s. 52-53.
25 Aram Pehlivann hayat hakknda bkz. zgrlk
ki Adm tede Deil Aram Pehlivanyan iirleri
ve Yaam, Aras Yaynclk, stanbul, 1999.
26 Rasih Nuri leri, a.g.e., s. 69,71,74.
27 Rasih Nuri leri, a.g.e., s. 12.
28 Rasih Nuri leri, a.g.e., s. 25.
29 Rasih Nuri leri, a.g.e., s. 16.
30 Zihni T. Anadol, a.g.e., s. 169-170.
31 Zihni T. Anadol, a.g.e., s. 283-287.
32 Olu Mahir Nae ile 27 Mart 2010 tarihinde
grme.
33 Mihri Belli, a.g.e., s. 36.
34 Olu Mahir Nae ile 27 Mart 2010 tarihinde
grme.
35 Liz Behmoaras, Trkiyede Aydnlarn Gzyle
Yahudilerin Syleileri, Gzlem Gazetecilik,
stanbul, 1993, s. 81.