You are on page 1of 229

T.C.

ANADOLU NVERSTES YAYINI NO: 2991


AIKRETM FAKLTES YAYINI NO: 1944
DN VE TOPLUM
Yazarlar
Prof.Dr. Yasin AKTAY (nite 1, 8)
Prof.Dr. mer AHA (nite 2)
Ahmet DEMRHAN (nite 3, 6)
Prof.Dr. Mustafa AYDIN (nite 4, 7)
Yrd.Do.Dr. Necdet SUBAI (nite 5)
Editr
Prof.Dr. Yasin AKTAY
ANADOLU NVERSTES
Bu kitabn basm, yaym ve sat haklar Anadolu niversitesine aittir.
Uzaktan retim tekniine uygun olarak hazrlanan bu kitabn btn haklar sakldr.
lgili kurulutan izin almadan kitabn tm ya da blmleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayt
veya baka ekillerde oaltlamaz, baslamaz ve datlamaz.
Copyright 2013 by Anadolu University
All rights reserved
No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted
in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without
permission in writing from the University.
UZAKTAN RETM TASARIM BRM
Genel Koordinatr
Do.Dr. Mjgan Bozkaya
Genel Koordinatr Yardmcs
Ar.Gr.Dr. rem Erdem Aydn
retim Tasarmcs
Yrd.Do.Dr. Alper Altunay
Grafik Tasarm Ynetmenleri
Prof. Tevfik Fikret Uar
r.Gr. Cemalettin Yldz
r.Gr. Nilgn Salur
lme Deerlendirme Sorumlusu
r.Gr. lker Usta
Dil Yazm Danman
Funda Grbz
Kitap Koordinasyon Birimi
Uzm. Nermin zgr
Kapak Dzeni
Prof. Tevfik Fikret Uar
r.Gr. Cemalettin Yldz
Dizgi
Akretim Fakltesi Dizgi Ekibi
Din ve Toplum
ISBN
978-975-06-1651-8
1. Bask
Bu kitap ANADOLU NVERSTES Web-Ofset Tesislerinde 10.000 adet baslmtr.
ESKEHR, Ocak 2013
indekiler
nsz............................................................................................................ vii
Temeller ve Tanmlar ............................................................. 2
DN VE TOPLUM LKS ............................................................................ 3
DNN SOSYOLOJK TANIMI ....................................................................... 6
Kutsal ve Din D ........................................................................................ 8
Cemaat veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birletiren nanlar Btnl.. 9
DN SOSYOLOJSNN ORTAYA IKII ...................................................... 9
DNN KKENNE DAR SOSYOLOJK TEORLER .................................... 12
DN SOSOYOLOJS VE DN SOSYOLOJ FARKI...................................... 16
DNN SOSOYOLOJK NCELEMES: METODOLOJ TARTIMASI ............ 18
BR SOSYAL FAKTR OLARAK DN VE DN NANLAR........................ 20
KLASK SOSYOLOJK TEORLERDE DN.................................................... 21
Auguste Comte (1798-1857) ........................................................................ 22
Karl Marx (1818-1883) Bir Yanl Bilin ve Kalpsiz Bir Dnyann Kalbi
Olarak Din..................................................................................................... 22
Emile Durkheim (1858-1917) Toplumsal Yaptrc Olarak Din ............... 24
Max Weber (1864-1920): Anlaml Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak
Din ................................................................................................................. 26
Gerekliin Zihinsel nas ve Din (Fenomenoloji ve Etnometololoji) ..... 27
zet................................................................................................................ 29
Kendimizi Snayalm...................................................................................... 31
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 32
Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 32
Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 33
Din ve Siyaset........................................................................... 34
DNLERN SYAS YORUMU ........................................................................ 35
Hristiyanlkta Tanr Devleti Anlaynn Geliimi ........................................ 35
slamda Ynetim ve Hilafet Sistemi ............................................................ 36
ULUS DEVLET DNCES VE DN ........................................................... 38
Protestanlk ve Ulus Devlet ......................................................................... 39
slam Dnyasnda Din ve Ulus Devlet ....................................................... 40
DNYADA DN VE DEVLET LKLER: FARKLI MODELLER.................. 42
Ayrlk lkesine Dayal Laik Modeller........................................................... 42
Karma Modeller............................................................................................. 45
Bir Karma Model Olarak Trkiyede Laik Sistem ...................................... 46
Teokratik ve Yar Teokratik Modeller.......................................................... 47
KRESEL DNYADA DNN SYASAL BOYUTLARI .................................. 51
Din Temelli iddet ve Terrizm Sorunu .............................................. 52
Smrgecilik Kart Din Direniler............................................................. 53
zet................................................................................................................ 55
Kendimizi Snayalm...................................................................................... 57
Okuma Paras .............................................................................................. 58
i ndeki l er
iii
1. N TE
2. N TE

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 58
Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 59
Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 60
Feodalizmden Kapitalizme Dinin Ekonomik levi .............. 62
FEODALZM VE DN .................................................................................... 63
Feodalizmin Douu..................................................................................... 64
Feodal Toplumun zellikleri Nedir? ............................................................ 66
Feodalizmin zgll................................................................................. 69
Feodal Yaplarda Din ve Kilisenin Rol ..................................................... 70
Krsal Kesimlerin Hristiyanlatrlmas .......................................................... 73
MODERNLK VE DN.................................................................................... 74
Sekler ve Modern........................................................................................ 75
Akl ve Aklclk............................................................................................. 76
PROTESTAN AHLAKI VE DNN EKONOMK............................................ 79
LEVLER ...................................................................................................... 79
Kalvinizmin Be lkesi................................................................................... 79
Priten Ahlak, slam ve Dier Dinler .......................................................... 81
zet ............................................................................................................... 84
Kendimizi Snayalm ..................................................................................... 85
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 86
Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 86
Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 87
Dinin Toplum ve Dier Kurumlarla likisi ........................... 88
GR: GENEL OLARAK DN VE TOPLUMLA LKS .............................. 89
DNN DER SOSYAL OLGU VE OLUUMLARLA LKS...................... 92
KURUMLAR VE DNN KURUMLARLA GENEL LKS............................. 94
GENEL OLARAK ALE VE DN..................................................................... 96
Dinin Aile ile Olan likisi ............................................................................ 98
GENEL OLARAK EKONOM KURUMU VE DN ......................................... 100
Din ve Ekonomi Kurumlar Arasndaki liki .............................................. 101
GENEL OLARAK SYASET VE DN.............................................................. 103
Din ve Siyaset Kurumlar Arasndaki liki ................................................. 104
GENEL OLARAK ETM KURUMU VE DN .............................................. 106
Dinin Eitim Kurumu ile likisi................................................................... 107
zet................................................................................................................ 109
Kendimizi Snayalm...................................................................................... 110
Kendimizi Snayalm Yant Ahahtar ............................................................ 111
Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 111
Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 112
Dinin rgtl Yaplar ve Dinsel Liderlik Kategorileri........ 114
SOSYOLOJK EREVE ............................................................................... 115
CEMAAT, MMET, MLLET .......................................................................... 119
KLSE, KATEDRAL, SNAGOG.................................................................... 123
i ndeki l er
iv
3. N TE
4. N TE
5. N TE
MEZHEP, TARKAT, MEREP ...................................................................... 126
SLAM DNNDEK TEMEL EKOLLER, MEKNLAR VE DN ADAMLARI .. 128
Tasavvuf, Kelam, Fkh ................................................................................. 128
Cami / Mescit ................................................................................................ 130
Tekke, Zaviye, Dergh.................................................................................. 131
Cemevi ........................................................................................................... 131
mam.............................................................................................................. 132
eyh, Seyyid................................................................................................... 132
TRKYEDE DYANET LER BAKANLIININ
SOSYOLOJK KONUMU ............................................................................... 133
zet................................................................................................................ 135
Kendimizi Snayalm...................................................................................... 137
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 139
Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 139
Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 140
Toplumsal Yap, Deiim ve Tabakalama
Balamnda Din........................................................................ 142
TOPLUMSAL TABAKALAMAYA GENEL BAKI......................................... 143
Toplumsal Yap, Toplumsal Deiim ve Toplumsal Tabakalama ............ 143
Klasik Tabakalama Teorileri........................................................................ 145
DNN TOPLUMSAL TABAKALAMAYA ETKLER..................................... 150
Kast Sistemi ve nan.................................................................................... 150
Din Gruplarn Sekler Tabakalamas ........................................................ 153
TABAKALAMA VE DN HYERARLER .............................................. 157
Din Sosyolojisi Asndan Tabakalama....................................................... 157
Din i Farkllamalar ve Hiyerarik Yaplar................................................ 160
zet................................................................................................................ 166
Kendimizi Snayalm...................................................................................... 167
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 168
Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 168
Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 169
Modernleme Balamnda Din ve Seklerleme ................. 170
GR: TARHSEL GELM NDE DN.................................................... 171
MODERN DN (VEYA DNN MODERNLEMES SORUNU) ..................... 173
MODERN DN ANLAYIINA TEPKLER: FUNDAMENTALZM .................. 175
DN VE GELENEK LKS........................................................................... 176
GELENEKSEL DN OLGUSU......................................................................... 178
GELENEK VE MODERN DN ANLAYILARI ARASINDA SLAM VE
SELEFLK....................................................................................................... 179
MODERN TOPLUMLARINDA DN............................................................... 182
DNN SEKLERLEMES SORUNU............................................................. 185
SAKRAMENTALZM (KUTSALLATIRMACILIK) SORUNU.......................... 188
zet ............................................................................................................... 191
Kendimizi Snayalm ..................................................................................... 193
i ndeki l er
v
6. N TE
7. N TE
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 194
Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 194
Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 195
Geleneksel Modern ve Postmodern Toplumlarda Din /
levsel Dnm..................................................................... 196
GELENEK, DEM VE DN ....................................................................... 197
GELENEKSELDEN MODERNE TOPLUMSAL DEM VE DN................. 199
POSTMODERN DNYADA DN: BR ANLATI MI,
TANRININ NTKAMI MI? ............................................................................ 201
Postmodernizm, Kreselleme ve Din......................................................... 205
Meta-Anlatlarn Sonu ve Dine Yansmalar................................................. 208
POST-SEKLERLEME TKETM TOPLUMU VE DNN POPLER
TKETM ...................................................................................................... 210
zet................................................................................................................ 216
Kendimizi Snayalm...................................................................................... 218
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 219
Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 220
Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 221
i ndeki l er
vi
8. N TE
nsz
nsan toplumsal bir varlktr. Tarihin btn derinliklerinde ve dnyann her ye-
rinde insan varl hep toplumsal haliyle ortaya kmtr. nsann toplumsall-
nnsa yine her yerde hi eksik olmayan baz bileenleri olmutur. Bu bileenler
toplumsall tamamlayan, bir yanyla da mmkn klan davran rntleri veya
sosyolojik kurumlardr. Ekonomi, aile, eitim ve siyasetin yansra din, bu insan
toplumsallnn temel bileenlerinden biridir. Her toplumun ayrdedici nitelii bir
bakma bu toplumsal bileenlerin o toplum iindeki oransal etkinlii veya arl-
na da baldr. Toplumu incelemenin en salam yolu bu kurumlarn toplum
iindeki konumunu, bu kurumlarn birbirleriyle olan ilikisini anlamaktan geiyor.
Her toplumda aile vardr, ama bu aile o toplumda nasl bir forma sahiptir? O for-
mun oradaki ekonomik dzenle, yani retim, tketim ve mbadele dzeniyle na-
sl bir ilikisi var? Hem aile hem de ekonomi dinsel davran ve anlaylardan na-
sl etkilenmekte veya dini inancn muhtevasn nasl etkilemektedir? Ayn ekilde
din, siyaset ve eitim gibi dier sosyolojik davran rntlerinden nasl etkilen-
mekte, o rntleri nasl etkilemektedir? Bu sorular, incelemekte olduumuz top-
lum hakknda ilk elden ok temel bir grnty netletirir.
Din ve Toplum kitab bata uzaktan eitim yoluyla sosyoloji eitimi alanlar
iin olmak zere hem siyaset bilimi hem de iktisat ve ilahiyat alannda eitim g-
renler iin din ve toplum ilikisini din sosyolojinin temel kavram ve argmanlar
ile klasik ve gncel teorik yaklamlar eliinde ortaya koymaya almaktadr.
Sosyolojinin bir alt disiplini olarak din sosyolojisi alannda ortaya konulan tart-
malarn eitlilii bu kitabn snrlar iinde elden geldiince kapsanmaya all-
mtr. Sonuta dinin mahiyetini anlamaya ve aklamaya alan bir ok klasik
sosyoloji ekol veya dnr vardr. Bu ekol veya dnrlerin her biri dinin bir
ok boyutuna dikkat ekerken, bir ok yann da ihmal etmilerdir. Dinin sosyo-
lojik incelemelerinde genellikle dlen yanllardan biri belli bir teorik baktan
hareket ederek btn dinlerin veya btn dindar insanlarn eylemlerinin aklan-
maya allmasdr. Bu konuda dinsel davrann sahibi olan insanlarn kendi ey-
lemleri hakkndaki dnceleri, dnya ile ilgili tasavvurlar dikkate alnmadan el-
deki teori onlarn btn davranlarna atfedilmektedir. Bu teorisist (aklamac)
yaklam dinin gerekliini genellikle skalamak durumunda kalr. Baka bir yan-
l, dini davrann sahibinin kendi eylemi hakkndaki tanmn gereinden fazla
merkeze yerletirip btn dnyaya ve hatta dier dinlere de onun bakasndan
bakmaktr.
Dinin sosyolojik mahiyetinin ne olduuna belli bir dinin penceresinden bakp
karar vermek tabii ki mmkn deildir. Her din kendisini doruluunun tek l-
t sayar. Bu bile din hakkndaki en temel tespitlerden biri olmal. Dinin doru-
luk iddias bir sosyologu balamaz, aksi takdirde inceledii her dini doru say-
mak durumunda kalan bir sosyologu tasavvur etmek bile ok zor olurdu. Ancak,
dinin doruluk iddiasn baz almak zorunda olmasa da, sosyolog dinin muhteva-
s veya doruluk iddialarn ie balarken geersiz sayma hakkna da sahip deil-
dir. Akas, sosyologun din hakknda gerekten anlamac bir tutum iinde olma-
nsz
vii
s ve insanlarn inanlarnn doruluu veya yanll hakknda bir yargda bulun-
makszn belli din anlaylaryla belli toplumsal eylemler arasnda ne tr bir etki-
leim olduunu tespit etmekle ilgilenmesi gerekiyor. Aksi takdirde din sosyologu
belli bir dinsel gr vazeden bir konuma debilir.
Kitapta tam da bu erevede dinsel gereklik hakknda anlamac bir yaklam
benimsenmektedir. Bu esnada din ve toplum ilikisinin veya dinin sosyolojik yan-
smalar konusunda klasik veya modern-postmodern sosyologlarn teorik yakla-
mlarnn yansra, Trkiyedeki din ve toplum gerekliinin karlamalarna zel
bir yer verillmitir. Genellikle din sosyolojisi almalar Batdaki dinin, zellikle
Hristiyanlk ve Yahudiliin yine batl dier kurumlarla ilikisi balamnda srd-
rlr. Baka dnyalarn dinleriyle ilgilenildiinde ise en iyi ihtimalle ilkel dinlere
dair batl nyarglarn belirledii bir erevede kalnr. slam toplumlar genellik-
le bu analizlerin dnda tutulur veya ona dair yaklamlar belli bir yzeysellik d-
zeyinde kalr, daha kts aratrmalar oryantalist yarglarn ve nvarsaymlarn s-
nrlar iinde gerekleir. Bu kitabn btn blmlerinde ayn zamada Trkiyede
sosyal bilim yapmaya aday insanlar iin Trkiyedeki din ve toplum gerekliinin
kendine zg yanlarnn alt zellikle izilmeye allmaktadr.
Bu kitabn birinci blmnde dini incelemek zere klasik ve modern sosyo-
loglar tarafndan ortaya atlm temel kuramsal yaklamlarla kavramlar ele aln-
mtr. Bu balamda dinin ve toplumun ayr ayr mahiyeti ve birbirleriyle ilikisi
irdelenerek dinin genelgeer tanmnn tesinde sosyolojik tanm yaplmakta, din
sosyolojisinin hangi artlarda ortaya kt anlatldktan sonra din sosyolojisi ile
dini sosyoloji arasndaki farkn alt izilmekte, dinin toplumda bir faktr olarak
nasl etkide bulunabildii rnekleriyle anlatlmaktadr. zellikle dinin kkenine
dair klasik sosyologlar arasnda sosyolojik bilginin snrlarn aan baz giriimlere
dikkat ekilmekte ve din sosyolojisi alannda bu almalarn yllarca nasl belirle-
yici olabildiine dikkat ekilmektedir.
Kitabn ikinci blmnde din ve siyaset arasndaki iliki ele alnmakta, top-
lumlarn bu iliki bakmndan nasl farkllat anlatlmaya allmaktadr. Kendi-
si de bir sosyolojik kurum olan siyasetin din zerinde veya dinin siyaset zerin-
deki rol, toplumun mahiyetinin anlalmas asndan da nemlidir. Lisansn sos-
yolojiden alm ve bugn siyaset bilimi literatrne nemli katklarda bulunmu
olan Yldz Teknik niversitesinden Prof.Dr. mer ahann yazd bu blm,
siyaset ve din ilikilerine k tutmaktadr.
nc blmde ise baka bir sosyolojik kurum olarak ekonominin toplum
hayatndaki rol ve ilevi irdelenmektedir. Din kurumunun tarih boyunca izledii
seyri grmek iin feodalizme, oradan kapitalizme geite sergiledii performansa
bakmak lazm. Esasen sosyologlar iin din ve ekonomi ilikisinin ilk aamalarda
en dikkat ekici yan kapitalizmle olan ilikisi olmutur. Bu blm sosyoloji ve
bat dnce tarihi zerine yaymlanm saysz evirisi ve telif eserleri bulunan
Ahmet Demirhan yazd.
Drdnc blmde dinin dier sosyolojik kurumlarla, yani aile, ekonomi, ei-
tim ve bo zamanlar ile olan ilikisi Seluk niversitesi Sosyoloji blmnde yl-
nsz
viii
larca din sosyolojisi derslerini veren ve bu alandaki zgn yaynlaryla bilinen
Prof. Dr. Mustafa Aydnn kaleminden ele alnmaktadr. Beinci blmde ise di-
nin rgtl yaplar ve dinsel liderlik kategorileri, hem Hristiyanlk, Yahudilik iin
hem de slamiyet iin ortaya konulmaktadr. Bu blm de yine bu alanda bili-
nen zgn almalara imza atm, Gazi niversitesi letiim Fakltesinden Dr.
Necdet Suba kaleme ald. Altnc blmde her toplumda rastlanan tabakalama
olgusuna dinin ne tr katks olduu ve bu tabakalama ile oluan yaplarn ko-
runmasnda veya deimesinde dinin yer yer muhafazakar yer yer de devrimci ni-
telikli farkllaan rollerine k tutulmaktadr. Dinin yer yer afyon etkisi yapan ve
egemen dzenin koruyucusu bir ideoloji gibi alt gibi yer yer kitleleri egemen
dzene kar harekete geiren uyarc etkileri arasnda farkllaan rolleri, din hak-
knda basit teorilerle yetinmemizi engellemeli. Bu blm de Ahmet Demirhan
yazd.
Yedinci ve sekizinci blmlerde gelenek, modernlik ve postmodernlik koul-
larnda dinin yaamakta olduu dnmler, seklerleme, dinin ekilii ve yeni-
den dn balamlarnda ele alnyor. Dinin gelenekle neredeyse zde grl-
d modernist yaklamlar, modernleme srecinde ilerleme kaydedildike dinin
de ortadan kaybolaca ngrsne sahipti. Oysa bu ngrler modernlemenin
ilk aamalarndan itibaren yanllanmaya balad. Din hayattan ekilip gitmedii
gibi ok daha farkl kompozisyonlar iinde hayatta ok etkili olmaya balad.
Postmodern denilen srete ise din sadece slam dnyasnda deil, Hristiyan, Ya-
hudi, Budist, Hindu dnyalarnda da giderek daha grnr hale gelmeye, toplum,
kltr ve uluslararas ilikileri daha fazla etkilemeye balad. Postmodern dnya
ayn zamanda kresellemenin de en ileri dzeyde yaand bir dnya ve bu
dnyann kltr byk lde tketimle belirlenmektedir. Tketim kltrnn
din zerindeki etkisi de ayr bir analizi gerektirmektedir. Bu iki blmde btn
bu balamlarn iinde dinin kreselleme ve tketim kltr karsnda maruz
kald seklerleme deneyimlerinin bir tasviri yaplmakta, dinlerin seklerleme-
yi nasl karladklar veya stesinden nasl geldikleri irdelenmektedir.
Bu kitabn hazrlanmasnda bata her biri kendi alannda yetkin isimlerden
oluan blm yazarlar olmak zere bir ok kiinin katksn kranla anmay bir
bor addediyorum. Kitabn hazrlanmas fikrini teklif eden ve olgunlatran deer-
li meslektam Prof.Dr. Nadir Suur ile kitabn Anadolu niversitesi adna hazrlk
almalarn byk bir sabr ve titizlikle takip eden Erhan Akaraya; kitap blm-
lerinin ilk msveddelerinden son aamasna kadar okuyup hazrln takip eden
aratrma grevlisi Ahmet Kzlkayaya ve Stratejik Dnce Enstitsnden yar-
dmclarm Amine Yazc ve Bilsen Kolcuya da zellikle teekkrlerimi ifade et-
mem gerekiyor. Ayrca kitabn dizgi ve kapak tasarmnda katklarndan dolay
Yrd.Do.Dr. Alper Altunaya, dizgi ve basm ilerinde emeklerinden dolay A..F.
dizgi birimine ok teekkr ederim.
Editr
Prof.Dr. Yasin AKTAY
nsz
ix
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Dinin ve toplumun ayr ayr mahiyeti ve birbirleriyle ilikisini aklayabilecek,
Dinin genelgeer tanmnn tesinde sosyolojik tanmn yapabilecek,
Din sosyolojisinin hangi artlarda ortaya ktn zetleyebilecek,
Dinin kkenine dair teori ve aklamalar tartabilecek,
Din sosyolojisi ile din sosyoloji arasndaki fark ayrt edebilecek,
Dine sosyolojik bir yntemle bakmann farkn ayrt edebilecek,
Dinin toplumda bir faktr olarak nasl etkide bulunabildiini aklayabilecek,
Dine dair klasik sosyologlarn grlerini zetleyebileceksiniz.
indekiler
Din
Toplum
Sosyolojik Kurum
Sosyolojik Yntem
Kutsal
Din d
Cemaat
Altyap-styap
Seklerizm
Teokrasi
Anahtar Kavramlar
Amalarmz

Din ve Toplum
Temeller ve
Tanmlar
DN VE TOPLUM LKS
DNN SOSYOLOJK TANIMI
DN SOSYOLOJSNN ORTAYA IKII
DNN KKENNE DAR SOSYOLOJK
TEORLER
DN SOSYOLOJS VE DN SOSYOLOJ
FARKI
DNN SOSYOLOJK NCELEMES:
METODOLOJ TARTIMASI
BR SOSYAL AKTR OLARAK DN VE
DN NANLAR
KLASK SOSYOLOJK TEORLERDE DN
GEREKLN ZHNSEL NASI VE DN
(FENOMENOLOJ VE
ETNOMETODOLOJ)
1
DN VE TOPLUM
DN VE TOPLUM LKS
Dinin ve toplumun ayr ayr mahiyeti ve birbirleriyle ilikisini
aklayabilmek.
nsan sosyal bir varlktr. Bu zelliinin sonradan gelitiini gsteren bir iaret yok.
yle ki tarihin yazl veya yazl olmayan en eski dnemlerine gidildiinde bile in-
san varlnn bir toplum iinde cereyan ettiini grrz. Kk veya byk insan
topluluklar insanolunun yeryzndeki varoluunun vazgeilmez grnmn
oluturmutur. nsann bu durumu deiik dnemlerde baz sosyologlar veya sos-
yal dnrler tarafndan zerinde ciddiyetle durulmu bir konu olmutur. nsan-
lar bilemediimiz dnemlerde de tek tek veya dank biimde yaamlar mdr
yoksa batan beri toplum hlinde mi var olmulardr? ayet batan beri toplum h-
linde deildilerse insanlar hangi nedenlerle toplum hlinde yaamaya baladlar?
nsanlar sonradan bir nedenle bir arada yaamaya karar verildiyse bu karar nasl
oldu da hi deimedi ve insan karakterinin vazgeilmez bir paras hline geldi?
zellikle insanlarn birbirinin kurdu olduu izlenimini verecek kadar atma
ve toplumsal huzursuzluk iinde yaad durumlarda bu, akla ok daha kolay d-
en bir sorudur. Gerekten de bir bak asyla insanlarn srekli birbirleriyle a-
tma, rekabet ve dmanlk hlinde bulunduunu grebiliyoruz. zellikle ngiliz
filozof Thomas Hobbes tarafndan dillendirilen mehur insan insann kurdudur
ifadesinin arka plannda insan toplumlar hakkndaki bu gzlem vardr.
nsanlarn bir toplum halinde yaadklar btn durumlarda lesiye ve ldre-
siye bir rekabet iinde bulunduklar vurgulanmtr. Bu vurgular dolaysyla insan-
larn toplum halinde yaamaya balamalar bir tr muamma olarak grlmtr.
Ayn eyi dier sosyal dnrler de sorun etmilerdir. nsan doas zerine tart-
an Rousseau, Locke ve Montesquieu gibi aydnlanma filozoflarnn asl dertle-
rinin insann nasl olup da toplum halinde yaamaya baladn anlamakt. nsa-
nn doasnda nasl bir varlk olduu hususunda birbirleriyle ihtilafa dtlerse de
aslnda hepsi de insann doa durumu hakknda aresiz bir dnce iindeydiler.
nk doal durumu bilimsel imknlarla hi kimsenin hibir zaman bilme ans
olmayacakt. Doal durum hakkndaki btn ngrler bir yandan insanlarn na-
sl toplum haline geldiklerini aklamaya alan senaryolard ama bir yandan da
bu senaryolar tetikleyen ey gelecekte kurulmas hayal edilen dnya imgesiydi.
Temeller ve Tanmlar
1
A M A

Thomas Hobbes (1588 -


1679), nl ngiliz dnr
ve doa durumu
filozoflarndan biri. nl
kitab Leviethan kaos
durumundaki toplumsal
hayatta devletin roln
ifade eden yedi bal ejderha
metaforuna bavururken
Bat siyaset biliminin ve
felsefesinin klasikleri
arasnda yer alr.
Jean Jacques Rousseau
(1712-1778) Fransz
devrimini hazrlayan nl
Fransz dnr, toplum
filozofu. Toplum Szlemesi ,
nsanlar arasndaki
eitsizliin kayna ve Emile
gibi eserler yazm ve doa
durumunda znde iyi olan
insanlarn sosyallemeyle
birlikte bozulduunu
sylemitir. Tekrar o iyi
ze dnebilmek iin bir
erdem olan cumhuriyetle
idare edilmeleri gerekir.
John Locke (1632-1704)
ngiliz ampirizminin en
nemli ismi. nsan zihninin
bir tabular asa olduunu ve
doay bir ayna gibi
yansttn anlatan
Lockeun doa durumundaki
insan hakkndaki fikirleri
liberalizmin de felsefi
kaynan oluturmutur.
Ona gre insan doas
itibaryla iyidir ve hibir
vesayete ihtiya duymaz.
Baron de La Brde et de
Montesquieu (1689-1755)
nl Fransz dnr,
Kuvvetler Ayrl
dncesini ilk defa formle
eden dnr. Kanunlarn
Ruhu zerine ve ran
Mektuplar isimli eserleriyle
farkl ynetim biimlerinin
sosyolojisini yapmtr.
Gelecek iin her bir sosyal dnrn nerdii dnya kendini doal durumdaki
insana atfedilen imgeyle hakllatracakt. Doal durumda, yani doasnda, yani
znde iyi olduu anlatlan insan iin gelecekte kurulacak dzen insana gven
esasna dayal, insan zgrlklerini alabildiine tanyan bir dzen olacakt. Buna
karlk, doal durumda kt olduu bilinen insana gelecekte uygun grlecek
dzen bu ktl zararsz hle getirecek, denetleyecek gl, baskc bir devlet
olacakt. Sonuta btn bu yaklamlarn bir yandan da cevabn aradklar ana so-
ru toplumlarn nasl var olabildiiydi. Ne kadar eski zamanlara kadar gidilebilse
orada insanlarn kk veya byk toplumlar halinde yaadklar grlr. Dolay-
syla insann doas denilen eyin ne olduu zerinde her hlkrda bitimsiz bir
tartma olsa bile bu doann en tartlmaz yan onun toplumsal bir gereklik ol-
duudur. Bu toplumsallk ise bizatihi doal olan ileyerek onu doa dna ka-
rarak var olabiliyor.
nsann toplumsal bir varlk olmas bylece tartlmaz bir gerek olarak kabul
edilmitir. Yani bir bakma insann bir doas varsa bu doa tartlmaz bir biim-
de onun bir toplum halinde yayor olduu gereidir. nsan kelimesinin kendisi
bile ancak baka bir insann varlyla bir anlam kazanyor. nk insan kelimesi
nsiyet (alma, snma, insan olma) anlamlaryla tanm gerei baka insanlarn
varln kanlmaz klar. O yzden insan ancak baka insann varlyla insan ola-
bilen bir varlktr. Doada tek bana bym insan rnekleri sadece filmler veya
romanlarn kurgularyla var olabilir.
Aydnlanmann toplum dnrleri iin doa durumu tasvirlerinin veya tezlerinin gerek
ilevi ne olmutur?
Bylece toplumsallk insann doasnn bir paras olarak insann ortaya kt
her yerde ve her zaman rastlanan bir insan doas olgusudur. Ancak sosyologlar,
bu toplumsalln kendisinde ortak veya ayrt edici baka nitelikler de aramlardr.
nsan toplumsallnn ortaya kt yerlerde toplumsal farkllklarn zerinde de
bu nedenle durulmu, dier yandan bu toplumsalla elik eden vazgeilmez or-
tak baz kurumsal zellikler zerinde durulmutur. Bylece hangi insan toplumsal-
lna gz atlrsa atlsn grlebilecek asgari dzeyde paylalan davran rnt-
leri tespit edilmeye allmtr. rnein, btn toplumsal oluumlarn kendi ile-
rinde bir liderlik, ynetim ve iktidar ilikileri ortaya kard tespit edilmitir. Bu
ilikiler genel olarak siyasallk diyebileceimiz bir dzeyi iaret eder. Siyasal d-
zeyi olmayan hi bir toplum yok. Ayrca, btn toplumlarda biyolojik ve kltrel
yeniden retimi temin etmek zere belirgin bir biimde aile denilebilecek bir
davran rnts bulunur. Bu aile hayatnn ekli, yaps ve kodlar farkllaabilir
ancak aile hayat olmayan hi bir topluma rastlanmaz. Ayn ekilde btn toplum-
lar bir retim, tketim ve paylam ilikileri ortaya koyarlar, bu da ekonomi de-
diimiz davran rntlerini grnr klar. Yine btn toplumlar gelecek nesille-
re sahip olduklar anlam kodlarn, kltrn, tarzlarn aktarmak zere baz d-
zenlemelere, uygulamalara veya davran rntlerine yani eitim davranna
sahiptir. Btn bu davran rntleri nerede olursa olsun ve hangi zamanda olur-
sa olsun insan toplumsallnn ayrlmaz yanlarn oluturur. Sosyoloji literatrn-
de bu davran rntlerine sosyolojik kurumlar ad verilir.
Burada kurum, gndelik dilde kullanlan ve baz rgtlenmeleri ifade etmek
zere kullanlan kurum szcnden farkl olarak davran rntlerini ifade
eder. nsan toplumsallnn kendileriyle tezahr ettii ve hi bir toplumda eksik-
4
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
1
lii grlmeyen toplumun varolu dayanan oluturan davran rntleridir sos-
yolojik kurumlar.
te din de bylesi bir kurumdur. Ne kadar eski olursa olsun ve nerede olursa
olsun insanlarn te dnyayla, grnen dnyann tesiyle ilgilendikleri, nereden
gelip nereye gittikleriyle ilgili sorular anlamlandrdklar ve toplumda kutsal ve din
d alanlar oluturup tanmladklar belli bir davran dzeyi daha vardr. Bu da
din kurumudur. Btn toplumlarn hepsinde u veya bu ekliyle mutlaka bulunan
en temel davran rntleri sosyologlar tarafndan yukarda saydklarmza bo
zamanlarla ilgili davranlarmz ilavesiyle alt kurumdan ibarettir. Gnlk dilde
kullandmz kilise kurumu, hukuk kurumu, salk kurumu, niversite kurumu
veya sosyal sigortalar kurumu gibi messeselerin hibiri bu anlamda her yerde bu-
lunabilen temel kurumlar deil, ancak onlar da her biri yukarda deindiimiz te-
mel kurumlarn bir tanesinin veya birkann bileimlerinden oluurlar.
Dolaysyla toplumun dayand bu kurumsal olgular arasnda din de bulunuyor.
Bu kurumlarn her birinin mutlaka toplumun oluumunda ok nemli bir yeri var-
dr ancak muhtemelen her toplumda bu kurumlarn ayr arlklar veya dier ku-
rumlara kar belirleyicilikleri olabiliyor. Ekonominin tam da Marksist anlamda di-
er btn kurumlar belirledii toplumlar olabildii gibi ekonominin bilhassa siya-
set veya din tarafndan veya aile yaplar tarafndan belirlendii toplumlar veya du-
rumlar da sz konusudur. rnein, Karl Marx toplumu altyap ve styap arasnda-
ki bir belirlenim ilikisi olarak tanmlamtr. Altyap ekonomi yani maddi retim
ilikilerinden oluur ve her zaman kendi ihtiyalar temelinde belli bir aile, bir siya-
set, bir din ve ideoloji, bir aile ve bir eitim dzenini styap olarak belirler. Byle-
ce ekonomi sabit, dier btn kurumlar deiken olarak dnlr. Ekonomik
altyap dier btn styap olarak nitelenen kurumlar tek tarafl olarak belirler.
rnein, feodal retim biiminde insan emei ok merkez olduu iin aile de
bu ihtiyalara gre geni aile olarak ekillenir. ocuk says zellikle emeiyle ge-
inenler iin ekonomik olarak da gl olmay getirir. Oysa modern kapitalist top-
lumda, belki de ileri kapitalist toplumda giderek gelien teknoloji insan emeinin
nemini azaltt lde aile hayat gevemeye yz tutmu en azndan ekirdek ai-
leye doru bir geliim kaydedilmesine yol amtr. Bu belirlenimcilik ilikisinin
baka trl cereyan ettii rnekler yok mudur?
5
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
Yapsalc Marksizmin nl dnr Louis Althusser (1918-1990) tam da bu ku-
rumlar arasndaki belirlenimcilik ilikisini Marxn altyap-styap eksenine nc
bir boyut getirerek aklar. Ona gre toplum yaps ekonomi, siyaset ve ideoloji ayak-
lar zerine oturur. Belirlenimcilik tek tarafl deildir. Baz toplumlarda ekonomi,
baz toplumlarda siyaset baka baz toplumlarda da ideolojik sa ayag belirleyici-
dir. Ancak Althussere gre hangi kurumun hangi toplumda son kertede belirleyici
olacan yine ekonomi belirler (st-belirlenim) diyerek Marxn brakt boluu
kendince kapatr. Max Weber ise zellikle ekonomi ile din arasndaki belirlenimilik
hususunda dinin neminin Marksist literatrde fazla kmsenmi olmasna kar
nemli bir tezi ifade etmitir. Onun Protestan ahlak ile kapitalist ruh arasndaki e-
kicilie dair grleri bir ekonomik olgu olarak kapitalizmin oluumunda bir dinsel
zihniyet olarak Protestanln ok nemli bir katks olmutur. Bu katknn mahiyeti
kukusuz tartlabilir. Bu konuya tekrar dneceiz, buradaki konuyu tamamlamak
iin nceden diyebiliriz ki ekonomik belirlenimcilie tam kar bir alternatif olarak
din belirlenimciliini savunuyor deildir Weber. Aksine bu belirlenimciliin tek ta-
rafl olmadn ve zellikle kapitalist bir ahlak ile dinin bir araya gelmesinin bir ta-
rihsel olay meydana getirdiini syler.
deolojik yaplarn ve bilhassa dinin ekonomik davran belirledii rnekler
oka bulunabilir. nsanlarn bir din inan etrafnda toplanmalar, harekete geip o
inancn ekillendirdii bir toplumu kurmaya almalar ska grlen rneklerden-
dir. srail devlet ve toplumunun tm ekillenii dinin anlamlandrd bir erevede
gerekleir. Ayn ekilde Amerikadaki Mormonlar dinin toplumu ekillendirdii ti-
pik toplum biimlerindendir. slamn da toplumu batan aaya yaplandrd r-
nekler oktur. Ancak btn bunlar her yerdeki Yahudilerin, Mslmanlarn veya
Mormonlarn btn motivasyonlarnn dine dayand anlamna gelmiyor. Yahudi-
ler, Mslmanlar, Hristiyanlar, Budistler veya Mormonlarn iinde dinin emir ve ya-
saklarn gzeterek ve sadece bunlar gzeterek bir hayat kurmann ncelendii r-
neklerin yan sra din emirlerin bu toplumlar tarafndan hi nemsenmedii, gre-
ce seklerlemi rnekler de var olabilir. Bu durumda toplumun baka kurumsal
rntleri rnein, siyaset, ekonomi, aile veya eitim durumu bu toplumlarn n-
celiklerini belirleyebilir. Bylece dindarln ierii veya etkinlii dier kurumsal
rntlerin belirleyicilii altnda kalr. Din yine var olmaya devam etse de belirleyi-
cilii azalr. Hibir toplum iin z itibaryla dinin veya dier sosyolojik kurumlarn
daha belirleyici olduu ynnde bir saptama yaplamaz. Toplumlarda hangi ku-
rumlarn daha belirleyici olaca toplumun tarihine, dinamizmine gre deiir.
Bylece insan toplumlarnn olduu her yerde dinin de var olduunu ama di-
nin her toplumdaki belirleyiciliinin de grnm biiminin de farkl olabildiini
gryoruz. Din toplumlarda hangi ihtiyacn bir rn olarak var olur? Toplumun
inasnda ve ileyiinde nasl bir rol vardr? Din ile dier sosyolojik kurumlar ara-
snda nasl bir iliki vardr? Btn bunlar din ve toplum zerine dnrken ce-
vabn arayacamz sorular.
DNN SOSYOLOJK TANIMI
Dinin genelgeer tanmnn tesinde sosyolojik tanmn yapabilmek.
Din olgusu btn toplumlarda rastlanacak kadar yaygn ve eski bir davran rn-
tsdr. Ancak dinin her toplumda ortaya k tarz farkldr. Eski olduu lde
din, geni bir eitlilie sahiptir. Bu eitlilikte her dinin kendine zg bir hakikat
iddias vardr. Din kendini tanmlad kadar dnyay da inananlar ve inanmayan-
lar eklinde tanmlar. Ayrca her din kendine gre doru din hakknda kendini
iaret eden bir tanma sahiptir. Ancak dinin bu ekilde kendini ve dnyay tanm-
lay belirli bir dinin sosyolojik incelemesi iin nemli bir veri olutursa da dinin
sosyolojik tanm iin yeterli deildir. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel
olarak dini tanmlayyla yetinemez. Bu o dinin iddiasn ayn dzeyden hareket
ederek reddettii anlamna gelmez. Aksine toplumlarn ortak bir davran rnt-
s olarak binbir eitlilie sahip olan din olgusunda ortak olann ne olduunu ara-
maya alr. Ayn zamanda o davran dinsel olarak nitelemeyi gerektirecek ola-
nn ne olduuna dair genel kurallar belirlemeye alr. Bu adan, dinlerin din ta-
nm dinin sosyolojik tanmnn kendini en temelde ayrt etmesi gereken eydir.
Bunu yaparken dinin kendini tanmlayyla kendini bir tartmann iine sokma-
mas nemlidir. Aksi takdirde sosyoloji kendini bir anda teolojik bir tartmann
iinde bulabilir. Oysa sosyolojik dnme ile dinsel dnme temelden birbirin-
den farkldr. Bu fark sosyoloji lehine bir farkllk olarak dnmek gerekmiyor.
Veya sosyolojiyi dinsel bir dnce yapsna alternatif olarak o dnceyi yanlla-
6
Di n ve Topl um
2
A M A

yan bir tez olarak dnmek de gerekmiyor. Aksine din sosyolojisi dinsel olarak
tehis edilen davranlarn ne olduu ve bu davranlarn bir toplumun ekonomik,
siyasi, ailevi, eitimsel ve sosyal tabakalama rntlerine nasl bir etkide bulun-
duu, toplumun genel ekillenmesine, meruiyet dzenlerinin oluumuna nasl bir
katkda bulunduu konusuyla ilgilenir. Bunun iin din sosyolojisinin her eyden
nce bir din tanmna sahip olmas gerekir.
Dinin sosyolojik tanm ise sosyoloji tarihinde pek kolay yaplm bir ilem de-
ildir. Hangi tr davranlarn dinsel olarak nitelenebilecei ve genel olarak sosyo-
lojik bilginin bir nesnesi olarak dinin nasl tehis edilecei hususu sosyologlar ara-
snda tartma konusu olmutur. Tartmann arka planndaki zorluklardan biri din
adna ortaya konulan inanlarn birbirlerinden ok farkllamas ve dinin iddialar-
nn nesnel bir karlnn bulunamamas. Bu konuda belli dinlerin kendi din iddi-
alarn geerli dierlerininkini geersiz saymas karsnda sosyologun yaabilecei
bir yok. Oysa sklkla sosyolog tamamen sosyolojik bir bak asyla hareket ettii-
ni dnp dinlerin btn iddialarn geersiz saymay bir kalk noktas almak gi-
bi bir yanla debiliyor. rnein, Marksist gelenein din hakkndaki tasvirleri
onu tehis etmeyi kolaylatracak ve sosyolojik etkisini tam anlamyla lmeye ya-
ramaktan ziyade ona dair aka deerlendirici bir yaklama sahiptir. in banda
her trl dinin her trl iddiasn gerekliin bir arptmas veya bir uydurma ola-
rak ald iin din olgusuna kar reddedici bir tutum taknnca, dinin ne sosyolojik
mahiyetini ne de sonularn lecek bir kuramsallatrma imkn deerlendirilmez.
Dorusu, dinlerin doruluu veya yanll kolay denetlenemeyen, grnen
dnyann tesine dair sylemlerini bilimsel olarak ne kadar ciddiye alabilecei so-
runu sosyolojide bu sylemlere kar bir tr lakayt bir tutum gelitirmitir.
Bylece toplumsal yap ve deiim sreleri iinde din, ayrt edilebilir bir etken
olarak tehis edilmeye allr. Byle baknca dini sosyolojik bak asndan ayrt
etmek zere bir tanma ulamak zorunda kalrz. Bu konuda sosyolog veya antro-
pologlar farkl tanmlar yapmlardr. rnein, nl antropologlardan E. B. Tylor
bilimsel olarak kabul edilebilecek asgari bir din tanm iin, ruhsal varlklara
inanmay art kouyor. lk bakta dinin sosyolojik grnm iin bundan daha
asgari bir art olur mu? Sorusu akla gelebilir. Oysa bizzat Tylor da bu tanmdan yo-
la kldnda, birok toplumda dinsellik olarak ortaya kan bir ok rnekte ruh-
sal varlklara inancn olmadn tespit eder (Tylordan Aktaran Turner, 1997). r-
nein, Theravada Budizmi bu tanm baz alndnda bir din olarak kabul edilme-
yebilir nk onda ruhsal varlklara inan yoktur. Yine Durkheimn Tylora itira-
znda ileri srd bu rnekte olduu gibi tanrlar ve ruhlar fikrinin olmad ya
da en azndan yalnzca ikincil ve kk bir rol oynad byk dinler sz konu-
sudur (Durkheim, 1961: 45).
Durkehimin din olgusu hakknda yapt tanm bir lde Tylorun bu tanm-
na eletiriyle balar. Durkheimin alternatif tanmna gre din, Kutsal eylere, ya-
ni bir kenara ayrlm ve yasaklanm eylere ilikin inan ve uygulamalarn birle-
ik bir sistemi -Kilise diye anlan bir tek ahlaki toplulukta birletiren inan ve pra-
tikler, onlara taraftar olanlarn tm olarak ifade edilir (Durkheim, 1961: 62).
Bu tanmda gze arpan en nemli unsurlar kutsal ve din d, ile kilise, ya-
ni bir tek ahlaki toplulukta birletiren inan ve topluluklar (yani cemaat).
Doruluu veya yanll hi bir zaman bilinemeyecek bir alan olarak dinlerin iddialar
sosyolojiyi neden ilgilendirmelidir?
7
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
2
Kutsal ve Din D
Kutsal kavram Durkheimin btn toplumlar incelerken baz ald kavramlardan
biridir. Ona gre btn toplumlar her eye kutsal ve din d eklinde ayran bir
kategorilendirme sistemine sahiptirler. Din de bir bakma bu ayrma dayanr. Bu
ayrmlarn karmakl veya basitlii sz konusu toplumlarn da karmakl (do-
laysyla gelimilii) veya basitlii (dolaysyla ilkelliine) paraleldir. Bir toplum ne
kadar ilerlemise o kadar karmaklam olup kutsal ve din d ayrmlar da o l-
de bundan etkilenmitir. Kutsaldan ise sadece Tanrlar veya kutsal ruhlar kast
edilmez. Bir ta, bir aa, bir odun paras veya bir ev, bir sembol, bir nehir veya
herhangi bir cisim kutsal olabilir. Bu lde geniletilmi bir kutsallk hemen he-
men her yerde bulunabilir. Bu kutsal saylan eylerle insanlarn kurduklar ilikile-
rin toplumda bir etkisi, sonular veya tezahrleri vardr. Sosyoloji bu kutsallarn bi-
zatihi kendi etkilerinin var olup olmad sorusuyla ilgili deil. Kendilerine atfedi-
len inancn doruluu veya yanll ile ilgili asla bir ey sylemeksizin insanlarn
onlara yaktrdklar zellikler dolaysyla kendi davranlarn belirlemeleri sosyo-
lojik adan nemsenecek bir durumdur. Din de Durkheima gre kutsal eylere
yani bir kenara ayrlm ve tabulam eylere ilikin birleik bir inanlar ve davra-
nlar sistemidir. Bu tr davranlara dnyann hemen btn toplumlarnda, hatta
grnrde en din d toplumlarda bile rastlanmaktadr. Durkheim dinin en ilkel bi-
imlerinden en karmak ileri biimlerine kadar hepsinde kutsal ve din d ayrm-
nn ortak bir zellik olduundan hareketle, sosyolojik olarak dini en kolay bu nok-
tada tehis edebileceimizi syler. Kutsal saylan nesnelerin kendi znde bir kut-
sallk olup olmamas da sosyolojik adan anlaml bir soru deildir. nemli olan ve
her kutsal saylan nesnede sembolik bir yan olmasdr. Kutsaln bir eyi temsil edi-
yor olmas sz konusudur. Toplumda dinin ilevinin anlalabilmesi iin kutsal
semboller ile temsil ettikleri eyler arasndaki ilikilerin kurulmu olmas gerekir.
Durkheimin dinde arad bir zellik de bir kilise veya bir inananlar topluluu-
nun kutsal karsnda temsil edilmesidir. Kilise ile cemaat bu adan birbirini ta-
mamlayan boyutlar da saylabilir. Kutsal anlay etrafnda toplumda oluan birlik-
telik duygusu topluluun bizatihi temelidir. Topluluk sembolletirdii kutsallar
zerinden aslnda kendi topluluk snrlarn oluturur ve kendisini bakalarndan
ayrr. Bu ayrm da topluluk duygusunu canl tutan bir tutumdur. Btn kutsallk
anlaylarnda bu tarz bir toplumsal zdeliin izlerini bulmak mmkndr. Bun-
larn en ilkel toplumlarda totemler eklinde ortaya ktn grebileceimiz gibi
daha ileri toplumlarda daha karmak ekillerde ortaya ktn grebiliriz. Asln-
da modern sekler toplumlarda da grnrde bir kurumsal din sz konusu olma-
d halde kutsallk atfedilmi baz sembollerin bu tr ilevleri yerine getirdiini
grebiliriz. Kutsallatrma sadece bilinen geleneksel dinlerde olmuyor, ateist baz
toplumsal hareketlerde de yaratlan ahs kltleri, mcadele srecine atfedilen kut-
sallk, lmlerin ehitlikle nitelenmesi gibi durumlar da din sosyolojisi asndan
incelenmeyi hak eder. Kendisi dinleri aacak bir pozitivist felsefe iddiasnda sos-
yolojinin kurucusu Auguste Comteun da nihayetinde idealize ettii dnyay bir tr
pozitivizm dini olarak tasarladn biliyoruz. Bu dnyann peygamberleri bilim
adamlar, cenneti insanlarn hafzalar, kilisesi fabrikalardr ama batan sona bir
kutsallk arayyla bezenmi olduunu gryoruz.
8
Di n ve Topl um
Cemaat veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birletiren
nanlar Btnl
Dinlerin en nemli ilevlerinden birisi mensuplarn ortak bir inan etrafnda bir-
letirmeleridir. Din paylalan bir anlam sistemi oluturduu iin insanlarn dnya-
y, toplumu, tanry ve kendilerini nasl alglayacaklarna dair ortak bir anlay ve
alg sistemi oluturur. Ayn inanc paylaan insanlar dnyaya ayn pencereden ba-
karlar ve o pencereden ayn eyleri grdklerini dnrler. Bu ortak anlam siste-
minin paylam dnyaya dair derin bir dzenlilik ve anlamllk hissi verir. Dar-
dan bakanlar iin genellikle bir anlam ifade etmeyen ritellerin devam ancak bun-
lara dair ortak kabullerin olumasyla srdrlebilir. Bir yamur duasna kan in-
sanlar yaptklar duann sonunda yamurun yaabileceine inanrlar. Yamur ya-
mad takdirde ise genellikle ibadet ettikleri tanrnn yamur yadramadna ve-
ya bu yaptklarnn etkisiz ve anlamsz bir ey olduuna deil, dualarnn kabul
edilmediine hkmederek inanlarna sadakatlerini srdrrler. Bu durum ortak
inancn srdrlebilmesi iin genellikle ileyen bir mekanizmadr. Esasen bu ortak
algo ve inan sistemleri adna din denmese de toplumun kuruluunun temel bir
dzeyidir. Fenomenoloji ve etnometodolojiye (her iki kavram hakknda blmn
sonuna bkz.) gre btn toplumlar ancak bu ortak alglar sistemiyle var olabiliyor-
lar. Din bu ortak alglar sistemini en iyi dzenleyen mekanizmalardan biridir sade-
ce. Dinin yeterince gl olmad toplumlarda bile bunun yerini deiik dzey-
lerde byk veya kk apl ideolojiler alr.
Dinin inan paylamnn en dorudan toplumsal sonucu cemaatlemedir. Ce-
maat ortak inan ve algya dayal olarak oluan topluluu bakalarndan ayracak
bir bilinci de gelitirir. Genellikle cemaatlerin gereklik hakkndaki ortak bilin ve
algs inananlarla inanmayanlar veya bu ortak algy paylaanlarla paylamayanlar
arasnda bir ayrma da gider. Dinin inananlar gerektiinde tam bir grup bilinci
iinde inanmayanlara kar bir birlik ve dayanma davranna kolaylkla girerler.
Din cemaat bylece insanlara bir kimlik (identity) verirken bakalarndan ayr-
may da (difference) retir.
Aslnda dinin sosyolojik tezahrleri asndan en nemli yan cemaat boyutu-
dur. nk dinin dorudan etkisi yol at bu grup bilinci, dayanma rntleri
ve bunun zerinden girilen ittifak veya atmalardr. Toplumsal dzeyde dinin
devrede olduu hadiselerin banda bu cemaat boyutu gelir. Dinin sosyolojik g-
rnrl de yine bu cemaat boyutunda olmaktadr.
Sonuta burada sosyolojik olarak ayrt edilebilecek bir din tanm ile genel ola-
rak dinsel davran arasnda da bir ayrm yaplabilir. Her dinsel davran tam te-
ekkll bir dine mensup olmay gerektirmeyebilir. Hayatlarnn merkezine dini
koyan insanlar olduu gibi, dini hi nemsemeyen baz insanlarn baz davranla-
r dinsel olarak nitelenebilir. O yzden dinin sosyolojik incelemesi ok geni bir
davranlar yelpazesini ierebilir.
DN SOSYOLOJSNN ORTAYA IKII
Din sosyolojisinin hangi artlarda ortaya ktn zetleyebilecek.
Din sosyolojisinin ortaya k ve geliimi genel olarak sosyolojinin ortaya k
ve geliimiyle aa yukar ayn tarihe sahiptir. O yzden sosyolojik bilginin kke-
nini bir disiplin olarak ekillenmeye balad 19. yzyln ikinci yarsndan ok da-
9
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
3
A M A

ha gerilere gtrebiliyorsak, dine ynelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel ola-


rak ok daha eskilere gtrebiliriz.
Dorusu, din sosyolojisini besleyebilecek ilk ilgiler veya dnceler belli bir di-
n bak asndan baka dinler hakkndaki bilgilerle ekillenmitir. Bu konuda s-
lam, Hristiyanlk ve Yahudiliin her birinin birbirlerine ve dier dinlere olan bak-
lar dinin tabiat hakandaki ilk ilgiyi oluturmutur. Ama bu bak trnde genel-
likle anlatc dinin dier dinlerin iddialarn geersiz saymas, kendini ise merkeze
koymasndan dolay, btn dinler iin geerli bir sosyolojik mihenk noktas ret-
mek mmkn olamaz. Bu balamda Orta a Hristiyan kozmolojisinin dier in-
sanlar ve inanlar hakkndaki grlerine karlk slam dnyasnda ok daha eski
bir literatr vardr. Byk slam bilginlerinden ehristaninin el-Milel ven-Nihal
isimli eseri ile Endlsl byk lim bn Hazmn el-Fasl fil-Milel ve Ehvai ven-Ni-
hal isimli eseri bu alandaki en nemli nc metinlerdir. Bu eserlerde farkl dinler
kendi kavramlaryla tantlrken bir tr fenomenolojik veya anlamac din sosyoloji-
si abasnn ilk rnekleri de verilmi, farkl dinlerin inanlar kendi kavramlaryla
anlatlmaya allmtr. Burada Milel, milletin (yani dinin) oulu olarak vahye
dayal btn dinleri kapsayan bir kavramdr. Nihal ise kupkuru zan ve vehim an-
lamna gelen Nhlenin oulu olarak vahye dayanmayan din, dnce veya
akmlar kapsyor. Bylece slam kozmolojisi iinde farkl insanlara, kltrlere,
dinlere duyulan bu ilgi ve duygular Milel ve Nihal diye zetlenebilecek bir litera-
trn ortaya kt grlr. Bu snflandrmalarn insanlarn rk ve kavimlerine g-
re deil inan ve eylemlerine referansla yaplm olmas dikkat ekicidir. Baka in-
sanlarn hayatlarna dair bu ilgi kukusuz din sosyolojisinin btn ihtiyalarn kar-
layacak kadar ekillenmi deildir. Ancak farkl dinlerin tabiatna, yaaylarna
ve dinlerin ortaya klarna dair nemli sosyolojik verileri iermektedir.
Batda ise Hristiyanln veya Yahudiliin baka dinlere olan ilgisi nispeten da-
ha zayf kalmtr. Yahudilik srailoullarnn dnda kalan insanlarn tamamn
10
Di n ve Topl um
ehristani, Muhammed b. Abdulkerim (. 548/1153) Horasann ehristan bl-
gesinde domu, Kelam, felsefe ve dinler ve mezhepler tarihi alannda nemli eserler
vermi bir slam limi. Eitimini Horasann yansra Nisabur, Harizm ve Crcanda
srdrmtr. Bir sre Badata dersler vererek renci yetitirmitir. Horasana d-
nen ve Seluklu sultan Sencerin vezirine vekillik de yapan ehristani memleketinde
vefat etmitir. Eserleri arasnda en yaygn bilineni, vekilliini yapt vezire ithaf et-
tii Kitbl Milel ven Nihaldir. Bu eserinin yan sra el-rd il Akaidil bd, Tel-
hisl Aksm li-Mezhibil Enm, Musratl Felsife, Trihl-Hkema ve el-Meb-
de vel Med adl eserleri saylabilir.
bn Hazm el-Endels (. 456/1064) Endlsn Kurtuba ehrinde domu, ba-
bas, Endlste vezirlik yaptndan orann siyasi geliimine ahitlik etmi olan bn
Hazm youn bir ilm ve edeb eitim alm. Devrin byk alimlerinden dersler alm,
ncelikle hadis ve fkh ilimlerinde ne kmakla birlikte siyer ve mezhepler tarih
alannda da eserler vermitir. bn Hazm Endlste yaamas nedeniyle slam d
din gelenekler hakknda da ok dikkat eken deerlendirmelere sahiptir. bn Hazmn
kendisi de halife Mstezhar Billah tarafndan vezirlie getirilmitir. Daha sonra ve-
zirlii brakp kendisini ilm almalara vermitir. Dncelerini ok keskin bir us-
lupla ifade eden ve hatta hapse dahi atlan bn Hazm renci yetitirmenin yan sra
pek ok eser de kaleme almtr.
gentile olarak neredeyse tek bir kategoride deerlendirirken inanlarn nemsiz,
ilgilenmeye demez olarak grmtr. Hristiyanlar iin de insanlar yeterince ta-
nmlanm ve snrl bir eitlilie sahipti. Yahudilik ve Hristiyanln dnda kalan-
lar paganistler olarak nemsenebilecek bir eitlilik arz etmiyordu. O yzden Bat
dnyas corafi keiflerin sonucunda karlat yabanc kltrleri deta bir sr-
priz gibi karlyordu. Batl artlarda ekillenmi olan Hristiyan teolojisiyle eitil-
mi kitleler bu dnyann geleceinde Hz. saya inanp Tanr Krallna girecek
olan insanlarn dndaki hi kimse iin bir yer ayrm deillerdi. Bu yzden kar-
lalan yeni din ve inanlar teolojik bakmdan bir bakma huzur karyorlard
Bryan S. Turnern tespitiyle bu huzursuz teolojinin etkisi altndaki oryantalizm
zellikle 17. yzyldan beri teki kltrlerle karlatka bu yzden derin bir te-
kilik algs oluturmutu. Bu tekilik algs, aslnda geleneksel toplumda antropo-
lojik tasarmn temelini oluturuyordu. tekilikle ilgili bu smrge deneyimi, Tan-
rnn hem hayvan hem insan trnn konumlarn belirledii byk bir varlk zin-
ciri dncesi iin nemli bir sorundu. Ancak bu sorunun corafi keiflerin aka-
binde yaanan sanayilemenin de etkisiyle dier kltrlere, dinlere dair ok zel
bir ilgiyi dourduunu da syleyebiliriz.
Bu dnemde F. Baconun ve David Humeun dinin tabiatna dair yaklamlar
din sosyolojisinin ve antropolojinin modern zamanlardaki ilk nvelerini olutur-
mutur. zellikle David Humeun yaklam dinler tarihine dair dorusal bir iler-
leme modeli yerine ok daha aklayc bir dngsel sarka modelini nermitir.
Dinler tarihi alannda hakim bir paradigma olarak pozitivist yaklam dinlerin ok
tanrl, hurafeci bir anlaytan tek tanrl rasyonel bir noktaya doru evrildiini an-
latr. Bu yaklama son zamanlarda yaplan ciddi itirazlar dinler tarihinin bu basit-
likte ele alnamayacan anlatr. Hume ise, ok daha nceden hem dinler arasn-
da hem de her dinin kendi iinde oktanrclktan (hurafecilikten) tek tanrcla
(kitabilie) ve oradan tekrar oktanrcla doru geiler olduunu anlatr. Bu ha-
reketlilik dinler tarihindeki eilimler arasnda bir tr sarka modeli eklinde bir de-
iimi ayrt etmemize imkn veriyor.
19. yzylda gelien sosyoloji disiplini iinde din de zel bir yer tutmutur. n-
k din btn insan topluluklarnda yer alan kelimenin tam anlamyla bir sosyolo-
jik kurumdur. Toplumun olduu her yerde din de u veya bu ekilde var olmu-
tur. Sanayilemenin etkisiyle bu dneme kadar yaanan hzl ve ba dndrc
toplumsal deiimden din de nasibini alm. Avrupada Rnesans ve reformasyon
dneminde din algsnda nemli deiimler meydana gelmi, uzun yllara yaylan
din savalar ve akabinde sanayi toplumunun etkisiyle yaanan seklerleme sre-
ci dine ynelik bak da derinden sarsmt. Sanayi toplumunun birok din inan-
c ayn toplumda bir araya getirmesi sonucunda giderek artan bir grecelilik duy-
gusu dinin hakikat iddiasna kar sarsc bir etki yapt. Avrupada din politik bir
bask altnda kalmadan nce bu toplumsal gereklik ve ideolojik sylem basksn
hissetmi, giderek artan sorular karsnda cevap retme kabiliyetini yitirmitir.
Bu atmosferin altnda gelien pozitivist-ilerlemeci yaklamlar yaanmakta olan
gelimenin ileri aamalarnda dinin yok olacan ngryorlard. O yzden bu
dnemde dine ynelik sosyolojik ilgi dinin bir sorun olduu algsna ve cenazesi-
nin nasl kalkacana dair bir meraka dayanyordu. Buna ramen bu merak dini
sosyolojik aratrmalarn nemli bir konusu olmaktan karmad gibi dine yne-
lik sosyolojik ilginin erevesini oluturmutur.
Gerekten de dnyann sanayilemenin etkisiyle byk bir dnm iinde ol-
duu 19. yzylda dine bir gelecek biilemiyordu. O yzden bu dnemlerde sos-
11
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
Gentile, Yahudilikte Yahudi
olmayanlara verilen isimdir.
Arapa mmi olarak
bilinen ve genellikle
dilimizde okuma-yazma
bilmez olarak anlalan
szck aslnda Yahudiler
asndan Yahudi olmayan
anlamna gelir.
David Hume (1711-1776)
skolu felsefeci,
Aydnlanmac olduu halde
Aydnlanmann nedenselci
ve aklc tezlerine kar
km, deneyselci bir
yaklam benimsemitir.
Dinin Doas zerine olan
kitab din sosyolojisi tarihi
asndan balang
metinlerinden biri
saylabilir.
yolojik aratrmalarn nemli bir ksm dini toplumsal bir kurum olarak alsalar da
onun zlmeye ve yok olmaya mahkm olduunda neredeyse birleiyorlard. Bu
dnceye paralel olarak paylatklar bir kanaat de dinin insan uydurmas oldu-
uydu. Sosyolojinin kurucusu saylan Auguste Comte tarihi dorusal bir ilerleme
mant zerine kuruyordu. hl yasas olarak bilinen bu kurgusuna gre,
Comte, dini teolojik dedii birinci hle ait gryordu. Felsefi dedii ikinci hal-
de zayflayarak da olsa ayakta kalm olan dinin, gelecein pozitif-bilimsel halin-
de tamamen yok olacan ngryordu.
Comteun bu yaklamlarna paralel olarak Marx da dini bir styap kurumu ola-
rak ve yine bir sorun olarak ina ederken bu yaklamyla din sosyolojisinin ekil-
lenmesine nemli bir katk yapm oluyordu. Dini dier btn styap kurumlar
gibi egemen snflarn karlarna hizmet eden bir ideoloji olarak deerlendiriyor-
du Marx. Onun bu grleri kendisinden nce Hegel tarafndan balatlm olan ve
nl Alman felsefeci Ludwing Feuerbach tarafndan belli bir ynde gelitirilmi
olan dncelere bir tr reddiye niteliindeydi. Feuerbach dinin tabiatn ve orta-
ya k artlarn anlamaya alrken, Marx iin her ey ok belliydi, anlalacak
bir ey yoktu. Aada her ikisinin grlerine daha detayl bir biimde deinece-
iz. Din sosyolojisinin genel sosyolojinin tarihine paralel olarak gelimesinde
Marxn din hakkndaki olumsuz da olsa bu deerlendirmelerinin zel bir nemi
vardr. Daha sonra Durkheimn dinin zn ve kkenini bulmak zere ilkel din-
ler zerine yapt ve Dini Hayatn Temel Biimleri bal altnda toplanm al-
malar ile Weberin Marxn maddeci yaklamlarna bir tr reddiye gibi alglanm
olan Protestan Ahlak ve Kapitalizmin Ruhu isimli eseri din sosyolojisi alann di-
sipline eden temel referanslar oluturmutur.
DNN KKENNE DAR SOSYOLOJK TEORLER
Dinin kkenine dair teori ve aklamalar tartabilmek.
Dinin toplumda ne tr bir ilevi olduu, toplumsal olaylar nasl etkiliyor olduu,
aile, ekonomi, siyaset ve eitim gibi dier kurumlarla ne tr bir iliki iinde oldu-
unu tespit etmek nispeten kolaydr ve bunlar din sosyolojisinin aslnda en temel
ve grece kolay cevap verebilecei sorulardr. Oysa din sosyolojisinin temel refe-
ranslar saylan isimlerin dinle ilgili sorduklar sorular bunlarla snrl kalmamtr.
Onlar dinin nasl ortaya kt gibi hibir zaman renemedikleri ve belki de sos-
yolojik olarak hibir zaman tam olarak bilinemeyecek bir sorunun peinden gitmi-
lerdir. Bu konuda sergilenen yaklamlar aslnda bir yandan da sosyolojinin ok te-
mel bir metodoloji sorununu da aa karmtr. Sorun u ki bugn test edilebile-
cek bir alanda sosyal bilim yapmak mmkn, dolaysyla belli bir olgunun bugn
baka olgularla olan temaslarn ve etkileimlerini tespit etmek mmkn. Ama hi-
bir zaman test edilemeyecek dnemlere veya alalara dair bir ey sylemeye sra
geldiinde bunu bilimsel olarak temellendirmek nasl mmkn olacaktr? Bu nok-
tada ilk dnem sosyologlarn hepsi binlerce yl ncesine ait bir olgunun nasl orta-
ya km olduunu sormaya kalknca bunu bilimsel olarak temellendirme soru-
nuyla karlamlardr. Bir ou bu sorunu fazla nemsemeden, bir ksm kendi
gzlemlerinden yola karak retrospektif bir okumaya gitmi, bazen de bu sorunu
atlayarak sylemek istediklerini syleyince, ortaya garip bir durum kmtr.
12
Di n ve Topl um
4
A M A

rnein, Auguste Comte bugn bir veri, bir gerek olarak karmzda duran din
olgusunun tamamen insann kendi bilgisizliini telafi etmek zere bavurduu bir
aklamalar toplam olarak kendi uydurmasyla ortaya km olduunu sylemi-
tir. Yani nedenleri bilisel olarak bir trl aklanamayan ve korkutan yldrm, dep-
rem, frtna, yamur gibi doal olaylarn aklamak zere tanr dncesi insan
tarafndan uydurulmutur. Madem tanr bu sebebi aklanamayan olaylar dolaysy-
la ortaya kmtr, o halde btn nedenleri ortaya koyduumuzda, yani bilim b-
tn aklanamayanlar akladnda, tanr fikrine de ihtiya duymayacaz demek-
tir. O yzden gelecein pozitif dnyas bilimin her eyi aklayaca bir dnya ola-
ca iin dine de Tanr fikrine de yer kalmayacaktr. Comteun dinin kkenine da-
ir aklamasnda dikkat ekici olan ey muhtemelen bugn baz rneklerde geer-
li olabilecek bir etkileimin dinin on binlerce yl nceki ilk ortaya k iin bir mo-
del olarak benimsenmesi olmutur. Hlbuki dinin on binlerce yl nce nasl ortaya
km olabileceini bugnden tespit etmek mmkn deil. Kald ki Comteun d-
ndnn aksine insanlarn baz konulardaki bilgileri artt halde, din dnce
terk edilmiyor, aksine insanlar daha fazla bilgilendike dinsel aklamalarn yeri ay-
r tutuluyor hatta bu aklamalarla din dnce daha da pekiebiliyor.
Dinlerin kkenine dair 19. yzyl filozoflar arasnda arpc grlerde birini de
Sol Hegelciler arasnda saylan Ludwing Feuerbach ortaya atmtr.
O da Tanrnn yine insan tarafndan uydurulmu olduunu, ama biim olarak
Comteun dndnden farkl olarak ve bir ihtiya olarak yaratldn dn-
mtr. Ona gre yeryznde yetenekleri ve gleri bakmndan doa karsna
olduka zayf kalan insan, kendi zaaflarnn ve eksikliklerinin tamamlanm oldu-
u kendi varlnn mkemmel bir suretini Tanr olarak yaratm. Yani Tanr m-
kemmel bir insan olarak insan tarafndan bir yanstma arac olarak ortaya km.
Feuerbachn tanr dncesine (teolojiye) getirdii antropolojik yaklam teoloji
tarihinde olduka nemsenmitir. Dinin kkenine dair syledikleri yntemsel ola-
rak sylenemeyecek eyler olsa da teolojiyi insan anlamann bir yolu olarak ele
alan yaklam antropolojiye nemli bir katk saylmtr. Feuerbacha gre bir d-
nemin dncesine yansyan tanry renince aslnda sadece o dnemin insann
renmi oluruz. Daha akas teoloji aslnda antropoloji yapmann bir aracdr.
Dinin kkenine dair bu cesur aklamasna karlk Feuerbach, yine de dinin top-
lumsal ilevlerini nemsemekte, bu ilevler zerinde durmaktadr.
Karl Marx ise dinin kkenine dair Feuerbachn aklamalarn paylam ancak
onun dinin ilevlerine gereinden fazla nem vermi olduunu dnmtr.
Marxa gre din bir styap kurumu olarak insanlarca yaratlm bir olgudur. Bu
noktada Feuerbachn kelimeleriyle konuya yaklarken gre Cennetin fantastik
gereklii iinde sper insan arayan, fakat orada kendi yansmasndan baka bir
ey bulamayan insan, kendisinin asl gerekliini arad, aramas gereken yerde,
artk kendi benzerinden -insan-dndan- baka bir eyi bulmaya almayacaktr
(Marx & Engels, 2007: 121). Bu da tanr veya dier din unsurlardan baka bir ey
olmayacaktr. Bu erevede Marx din hakkndaki eletirisinin, tespitinin zetini u
cmlelerle ortaya koyar:
nsan dini ina eder, din insan deil. Baka bir deyile, din henz kendini bula-
mam veya zaten kendini tekrar kaybetmi insann z-bilinci, z hissiyatdr. Fakat
insan dnyann dnda ikamet eden soyut bir varlk deildir. nsan insann dn-
yas, devleti, toplumudur. Bu devlet, bu toplum dini, bu tersine dnm bilinlili-
i retir, nk bu tersine dnm bir dnyadr. Din, bu dnyann genel teorisi-
13
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
Ludwing Feuerbach, (1804-
1872) Sol Hegelcilerden nl
Alman felsefecisi.
Hristiyanln z isimli
kitabyla din hakkndaki
grleri Marxn kendi
teorisini gelitirmede nemli
olmutur. Marx onun
grlerinden etkilenirken
ondan farkn ortaya koymak
iin yapt eletirileri
sayesinde kendi grn
de gelitirmitir.
dir, onun ansiklopedik bir zeti, popler bir form iindeki mant, onun ruhsal
onur meselesi, cokusu, onun manevi meyyidesi, ciddi tamamlan, teselli ve hak-
llatrm iin evrensel bir zemindir. nsann znn fantastik gerekletirimidir,
nk insann z hakiki bir gereklie sahip deildir.
Bu terimlerle yaklalan dine dair hkmler, din hakkndaki tmevarmsal bir tu-
tumdan kaynaklanyor. O tutum dinin kkenine dair nceden verilmi bir hkm-
den bakas deildir. Dinin hakiki bir gerekliinin olmad peinen kabul edildi-
inde geriye onun ne ekilde uydurulmu olduunun aklamasna gelir. Din yine
tmevarmsal olarak altyapnn (maddi dnyann, retim dzenlerinin) bir trevi
olarak kabul edildiinde yine geriye bu ilikiyi mantksal olarak kurmak kalyor.
Marx, gl edebiyat ve retoriiyle bu ilikiyi kurmakta zorlanmayacaktr. Ancak
kkene dair bir pein hkm dine dair sosyolojik bir aratrmay da zor durumda b-
rakmaktadr, nk kken an kolay tespit edilebilecek bir an deildir. Marx dinin
kkenine dair bu kadar kesin konuurken dinin sosyal ilevine dair yer yer ar eko-
nomik indirgemeci bir yaklam benimsemitir. Aadaki ifadeleri ise genellikle
onun dine kar uzlamaz kartl eklinde anlalm olduu halde farkl yorum-
lara da konu olabilmitir.
Dinsel zdrap ayn zamanda gerek (reel) zdrabn bir ifadesi, gerek zdraba
kar bir protestodur. Din, bastrlm varln mahadesi, kalpsiz bir dnyann
kalbidir, tpk ruhsuz bir dnyann ruhu olduu gibi. Din insann afyonudur.
Din hakknda romantik saylabilecek bu ifadeler ilk anda Marxn dini bir afyon
olarak nitelemekle basite dinin insanlar uyuturduu eklinde anlalm, oysa
baka baz yorumlarda, afyonun insanlar tedavi ve rehabilite eden bir ila olma
boyutuna da iaret edilerek Marxn bu szlerinin baka trl de anlalabilecei
savunulmutur. Buna gereke olarak da Marxn anda afyonun uyuturucu an-
lam kadar ila anlamnn da revata olduu ileri srlmtr. Kukusuz bu, dinin
ilevine dair baka bir konu. Konumuza dnersek, dinin bugn baz toplumlarda,
baz rneklerde Marxn tam da resmettii ekilde iliyor olmas, onun kkeni hak-
knda ne Marxn ne Comteun ne de Feuerbachn yapt, karma imkn vermi-
yor. Buna ramen bir snflandrmaya gre tam kart bir noktada olmasna ramen
Emile Durkheim de dinin kkeniyle ilgili ayn cesur yaklam paylayor. Dinin
sosyolojik ilevlerine dikkat eken almalaryla din sosyolojisinin tartmasz en
nemli isimlerinden olan Durkheimin dinin kkenine girerken sosyolojinin bilim-
sel snrlarn zorlamak durumunda kaldn kaydetmek gerekiyor. Dini hayatn ilk
biimlerini anlamay hedeflerken, bu ilk biimleri nereden bulaca ister istemez
akla geliyor. nk insanlk tarihinin ok eski olduu gerei gz nnde bulun-
durulduunda en temel biimlerin de bu en eski toplumlarda olaca da kabul edi-
lir. Oysa Durkheim en eski toplumlarn amzda Avustralyann balta girmemi
ormanlarnda yeterince temsil ediliyor olduunu dnm ve bu kabileleri ince-
lediinde sanki binlerce yl nceki ilk insan toplumlarn da incelemi olacan
varsaymtr. Binlerce yl nceki ilk topluluklarn nasl olduu bile tartma konu-
suyken ve o toplumlara dair elimizde hibir konuda kesin bilgiler yokken bugn
yaamakta olan bir kabilenin onlar temsil ediyor olabileceini dnmek, doru-
su bilimsel adan ciddi skntl. Durkheimin cevaplamay stlendii soru, dinin
kkeni olunca ona bir yol bulmas gerekiyor ama bu yolun kendisini istedii ce-
vaba gtrmesine imkn olmad grlyor. Durkheim din sosyolojisini ve teori-
sini sahadan toplad verilere dayandrmaya alan tmevarmsal bir yaklam
14
Di n ve Topl um
benimsemitir. Dinin toplumsal ilevlerini mevcut din pratiklerinden yola karak
temellendirmek mmkn. Ancak dinlerin kkenine ilikin bir aklama yapmaya
uzandnda bunu tmdengelimsel bir yaklam benimsemeden temellendirmek
mmkn grnmyor. Bu noktada Durkheimin almalarna yn veren varsaym-
lar yle sralanabilir.
Dinin en ilkel toplumlarda da bulunan temel bir ekli vardr ve ilk ortaya
ktnda nasl ise bu ekil bugnk ilkel kabilelerde de ayn ekliyle bulu-
nabilir. O yzden de Avustralya kabileleri arasnda yaamakta olan din bin-
lerce yl nce dinin ilk ortaya ktnda yaayan dinle ayndr.
Din toplumlarn gelimesine paralel olarak basitten karmaa, ok tanrllk-
tan tek tanrcla doru bir evrim geirir/geirmitir.
Nitekim Durkheim dinin basite insan tarafndan ve toplumsal bir ilevi ye-
rine getirmek zere uydurulmu olduu varsaymna dayanyor. Her top-
lumda bulunuyor olmasndan hareketle bu ilevin toplum iin ok nemli
ve evrensel nitelikli olduunu kabul ediyor. Ancak bu kabul, dinin sonuta
uydurulmu olduunu dnmesine engel deildir.
Aslnda burada Durkheimin dinin kkenine dair yaklam dier pozitivist ge-
lenekten gelen ann dnr ve sosyologlarnkini tekrarlamaktadr. Durkhe-
imin de Marxn da bugn gzlemini yapmakta olduklar dinsel olgularn ilevleri
hakknda sylediklerine ilk anda itiraz edilmeyebilir nk kendi teorik yaklam-
larn dorulayacak kadar ampirik veriye dayanabilirler. Dinin belli pratiklerde ger-
ekten iktidarlar merulatran bir ideolojik ara olarak kullanm da yaygndr. Ay-
rca dinin toplumsal btnl salamak gibi baz ilevlerine deinilebilir. stelik
baz insan pratiklerinde belli dinsel inanlarn uydurulmasna da tank olunabilir.
Oysa btn bunlar dinin ilk kkeninin ne olduuna dair bu kadar kesin konuma-
ya imkn vermez. nk din fikrinin ilk defa btn insanln aklna nasl gelmi
olduunu bugnden bilimsel bir yolla tespit etmenin imkn yoktur. nk:
Bugn baz ilkel kabilelerde dinin yaanma biimi dinin gemiteki btn
rneklerde byle yaanm veya byle domu olmasn da gstermez.
Nasl bugn ilkel kabilelerle e zamanl olarak alabildiine gelimi medeni-
yetler rneklerini beraber sergiliyorlarsa gemite de en ilkel sanlan dinsel
biimlerle e zamanl olarak daha medeni veya karmak versiyonlar da or-
taya konulmu.
Dahas ok ilkel saylabilecek baz toplumlarda yine tek tanrl dinsel inan-
larn varl da gsterilebilir. Tek tanrl dinsel pratiin tarihi de ok eski za-
manlara gtrlebilecei gibi baz tektanrl dinlerin ksa bir sre iinde pa-
gan bir kltre doru farkl bir deiim yaadklar da grlmtr. rnein
Hristiyanlk ilk ortaya ktnda tam ikonoklazmik (put krc, heykel kart-
l) bir vurguya sahip olduu halde ksa bir sre iinde nce teslis inanc
arkasndan da kutsallatrlm saysz figrn yeermesine imkn veren bir
genilii benimsemitir.
Esasen dinlerin kkeninin ok tanrl olduu ve dinlerin tek tanrl bir dine
doru bir evrim geiriyor olduu dncesi basit bir evrimci tarih anlayn
temel almaktan kaynaklanyor. Oysa bu temel varsaymn kendisi sorunlu-
dur. Dinin ok tanrllk ile tek tanrllk arasndaki veya rasyonalizm ile ir-
rasyonalizm arasndaki seyri konusundaki ampirik rnekler Davud Humeun
sarka modelini daha fazla doruluyor. Ancak ilk dinsel tecrbenin nasl ya-
anm olabileceine dair gzlem ve deneye dayal modern bilimin syleye-
bilecei fazla bir ey yoktur.
15
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
Esasen kken sorunu sadece din konusunda deil, aile ve siyasetle ilgili dier
konularda da benzer yanllara yol amaya tene bir sorundur. Marx ve Engelsin
ailenin kkenine dair yaklamlar veya doal durumla ilgili aydnlanma filozofla-
rnn syledikleri ayn temel yanl yapar. lk dnem hakkndaki bilgiler ampirik
deil mantksal olarak temellendirilir. O mantn temeli ise;
a. Btn toplumlarn ayn srelerden getii,
b. Bu srecin basitten karmaa, zel mlkiyetin yokluundan mlkiyetli top-
luma ve ailenin de mlkiyetin bir paras olduu,
c. Bugnn ilkel kabilelerinde (naslsa geliimini tamamlamam toplumlar olma-
s dolaysyla) eski toplumun grlebilecei gibi alt varsaymlara dayanyor.
DN SOSOYOLOJS VE DN SOSYOLOJ FARKI
Din sosyolojisi ile din sosyoloji arasndaki fark ayrt edebilmek.
Din sosyolojisi, dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki roln ve etkisini in-
celemeye alan bir bilim daldr. Dinin sosyolojik bir kurum olduu yani dnya-
nn her yanndaki btn toplumlarda mutlaka var olduu zerinde uzlalm bir
tespittir. Dinin u veya bu ekilde olmas, u veya bu ierie sahip olmas burada
nemli deildir. Toplumlarda paylalan belli bir kutsallk inanc ve bu kutsallk et-
rafnda paylalm bir uygulamalar alan varsa sosyoloji iin ilgiye veya kayda de-
er bir din olgusu da var demektir. Sosyolojinin grevi paylalan bu kutsallklarn
toplumda ne lde etkili olduu, toplumu bir arada tutma veya baka toplumla-
ra dair ne tr alglar rettii ve bu alglardan ne tr toplumsal dayanma veya a-
tmalarn ortaya ktn tespit etmeye almaktr. Bunun yan sra, din sosyolo-
jisinin grevi bu asgari haliyle tespit edilen din olgusunun dier sosyolojik kurum-
larla olan etkileimlerini de inceler. Din inan veya davranlar ekonomiye nasl
etki eder? Ekonomik gelimeye olumlu mu olumsuz mu etki eder? Ekonomik ili-
kilerde Protestanlkta veya Yahudilikte olduu gibi rasyonel davran besleyerek
sermaye birikimine mi yol aar, yoksa tamamen irrasyonel bir ekilde insanlar
dnyevi her trl etkinlikten uzak durmaya m yneltir? Dahas ekonomik ilikiler
mi kendine zg bir dinsellik yaratr yoksa din mi ekonomik ilikilere gerek an-
lamda yn verir? Yan sra bir sosyolojik kurum olarak ne tr bir ailenin oluumu-
na ne lde yn verir? Aile, toplumun biyolojik yeniden retimini salayan temel
bir sosyolojik kurumdur. Bu kurumu ayakta tutan, ekillendiren deerlerin oluu-
munda dinin etkisi nedir veya din inanlarn nesilden nesile aktarlmasnda aile
kurumunun rol nedir? Dier sosyolojik kurumlardan siyasetle din arasndaki ili-
ki de her zaman din sosyolojisinin nemli konularndan birisi olmutur. Teokrasi,
laiklik veya din devlet ilikilerine dair dier kombinasyonlar da din sosyolojisinin
nemli konularndandr. Demokratik siyasete katlmda bulunan vatandalarn
davranlarnda din inan veya cemaatlemelerinin etkisi de din sosyolojisi asn-
dan her zaman nemsenen konulardan olmutur. Bir baka sosyolojik kurum ola-
rak eitim ile din arasndaki ilikiden de din sosyolojisinin ilgilenecei bir dizi so-
ru retilebilir. Dinin kendisinin eitim rol veya eitim ihtiyac olduu aktr. Hem
dinin yeni nesillere geleneksel bilginin aktarlmasnda oynad rol hem de dinin
16
Di n ve Topl um
5
A M A

kendi srekliliini salayabilmek iin ierdii eitim boyutu din sosyolojisinin


nemli konularndandr.
Btn bu sorular bir sosyolojik kurum olarak dinin dier sosyolojik kurumlar-
la (ekonomi, aile, siyaset, eitim, bo zamanlar) olan ilikilerine dair sorulardr.
Din sosyolojisi din kurumunun dier sosyolojik kurumlarla olan ilikisini, dinsel
davranla dier sosyolojik davranlar arasndaki ilikiyi anlamaya ve aklamaya
alan sosyolojinin bir alt disiplinidir. Btn bu aklamalar yaparken din sosyo-
lojisi inceledii din davrann doruluu veya yanll hakknda bir yargda bu-
lunmaz. Amac hangi dinsel davrann doru veya hangisinin yanl olduunu an-
latmak deil, belli dinsel anlaylar ile belli sosyal gelimeler arasnda ne trden bir
iliki olduunu bulmaya almaktr.
Oysa din sosyoloji, sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele
almaktr. Buna gre sz konusu dinin nasl bir toplum yaps nerdii, kurumlar
arasndaki ilikilerin nasl olmas gerektiine dair tespitlerinden ziyade nerileri te-
mellendirilmeye allr. Burada sz konusu dinin iinden, o dinin hakikat iddiala-
rna inanlm olarak yola klr. rnein, Hristiyan teolojisi ile sosyoloji arasnda,
byle bir iliki olmutur. Kilise, Hristiyanln gl, ahlakl ve Hristiyan bir toplum
oluturma konusunda sosyolojinin verilerinden nasl yararlanlabileceini aratrr.
Ayn zamanda Hristiyanln referans kaynaklarnda nasl bir toplum ve toplumsal
deiim modelinin karsanabileceine dair baz aratrmalar da yaplmtr. Hris-
tiyanln toplumsal btnl, dayanmay ve bar salama konusunda ierdii
ahlaki unsurlara vurgu yaplr. Hristiyanln nemsedii aile kurumunun toplum-
daki olumlu ilevlerine vurgu yaplmas ayn zamanda din bir sosyolojinin de te-
mel ncelikleri arasndadr. Protestanln ekonomik bir gelime olarak kapitaliz-
min geliiminde oynad role dikkat ekilmesi bir tr Protestanlk gzellemesi ola-
rak okunmutur. Bu durumda kendisi de bir Protestan olan Max Weberin Protes-
tan Ahlak ve Kapitalizmin Ruhu isimli mehur eseri din sosyolojisinin mi din sos-
yolojisinin mi temel metinleri arasnda yer alabilir?
Benzer bir tartma slam sosyolojisi iin de geerlidir. Kuran- Kerimde top-
lumsal deiimin tarzna ve kurallarna dair ok nemli tespit ve iddia vardr. Bu
tespitlerden yola klarak slamn toplumsal deiim iin kendine zg bir teori-
sinin bulunduu zerinde durulmutur. bn Haldun, Kurandaki bu tarz tespitler-
den yola karak toplumsal deiimi modellemitir. Kukusuz o da Kurandaki ve-
rileri temel, tartmasz gerek veriler olarak almtr, ancak o verilerin anlalmas
ve yeniden yorumlanmas hususunda kendine zg bir kuramsallatrma yapm-
tr. O, sadece Kurandan okuduunu yaln haliyle aktarmam, ayn zamanda on-
lar ok derin tarihsel gzlemlerinden derledii verilerle bir arada dnp ka-
rmlara varmtr.
17
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
bn Haldunun Mukaddime isimli kitab aslnda bir bretler Kitab olarak tasar-
lad tarihin yntem bilgisini ieren giriidir. Bu kitap tarihte en erken sosyolojik
metinler arasnda yer almakla birlikte hareket noktas byk lde slam dinin-
den esinlenmi temel kabullerdir. Bu durumda din sosyolojisi ile dini sosyoloji ara-
sndaki ayrmn da yaplmasnn kolay olmad gl rneklerin olduunun en
nemli kantn oluturuyor.
DNN SOSYOLOJK NCELEMES: METODOLOJ
TARTIMASI
Dine sosyolojik bir yntemle bakmann farkn ayrt edebilmek.
Metodoloji her zaman bir eyin aslna en uygun bilgiyi elde etmenin yolunu ifade
eder. Sosyolojik metodolojide de din olgusunun toplumdaki etkilerini, insanlar
iin anlamn geree en yakn ekilde zmlemek hedeflenir. Metodoloji eleti-
risi de belli bir yntemin bize belirli bir konudaki bilgiyi yeterince verip vereme-
mesiyle ilgilenir. Bir anket sorusuna verilen cevaplar grnte sosyolojik bir -
zmleme iin bir veri salyor, ancak ankette yanl sorulmu bir soru yanl yn-
lendirerek yanl cevaplarn ortaya kmasna da yol am oluyor.
Ayrca aratrlan konuyla ilgili olarak anketin uygun bir veri salamayaca da
dnlebilir. Derinlemesine mlakat, odak grup almalar, katlmc gzlem gi-
bi yollar din sosyolojisi almalar iin oka bavurulmas gereken yollardr. Din
18
Di n ve Topl um
bn Haldun (1332-1406), Tunusta domu ve hayat boyunca Fas, Grnata, Ceza-
yir, Msrda deiik devlet grevlerinde bulunmu ve bu grevleri dolaysyla devlet
hakknda gl gzlemler yapm bir tarihi. Sosyolojinin bir disiplin olarak adnn
bile konmad bir tarihte yaam olsa da, tarihi yapma tarz dolaysyla dnyada-
ki ilk sosyolog olarak nitelenmeyi hak etmitir. Gerekten de bata temel eseri Mukad-
dime olmak zere dier kitaplarnda da gelitirdii yaklamlar bugn de toplumsal
deiimi anlamak iin ok nemli bir ereve sunmaktadr.
bn Haldun devletlerin oluumunu, geliimini ve kn anlatt mehur teorisi-
ni bedevilik ve hadarilik arasndaki bir tarihsel sarka benzetmesiyle modellemitir.
Buna gre devletler grup dayanmas anlamndaki asabiyelerinin ok gl olduu
bedevilik zamanlarnda oluurlar. Bu dnemde birbirlerine ballklar ve dayan-
malar ok gl olduu iin tarihsel deiimi motive etmeye de ok yatkndrlar.
nk bedevi hlde yaadklar iin kaybedecek bir eyleri olmamann rahatlyla
kolaylkla lme bile gidebilir, istedikleri yerde yerleip istedikleri yere gidebilirler.
nceden yerleik olmu (hadari) bir topluluu zapt edip oraya yerleince ise mlk
edinip oraya yerleince artk kaybedecek bir eyleri de olumutur. Bu durumda grup
dayanmasnn zamanla yittii ve yerine herkesin kendini dnmeye balad
uzun bir sre balam olur. Bu ayn zamanda bedevilerin hadari hayata geip
devletlerini yerleik bir medeniyete dntrdkleri dnemdir. Belli bir sre ihtiam
srdren bu eski bedevi yeni hadari toplum bir sre sonra yerini baka bir bedevi
toplumun istilasna brakacak kadar yerleik hayatn konforuna kendini kaptra-
caktr. bn Haldunun modelindeki devletlerin ortalama mr kuak yani 120 yl-
dr, ancak bu sre tarihten ibret alnd takdirde uzatlabilir, alnmazsa daha da
ksa srebilir.
6
A M A

ile belli sosyal olgular arasndaki ilikileri anlamak nemli olduundan dinin etki-
sinin nasl ortaya ktn tespit etmek ok nemlidir. Bu da insanlarn olaylara
hangi anlam kodlaryla baktklarn tespit etmekle balar. Yani insanlarn zihinle-
rinde yaadklar olaylarla ilgili anlam kodlarnn ne olduu ve hangi duygularla ne
tr davranlar yapmaya yneldiklerini tespit etmek nemli. Bu da tmdengelim-
sel baz yarglarla insanlarn davranlar hakknda karar vermekten ziyade insan-
larn zihinlerine derinlemesine dalmay ve anlamay gerektiriyor.
Pozitivist yaklamlar din hakknda yukarda da ifade ettiimiz gibi nceden ba-
z yarglara sahiptir. Dinin kkeni ve toplumdaki ilevine dair nceden benimsen-
mi teorik yaklamlardan yola karak btn dinler hakknda aklamalar yapma-
ya giriildiinde insanlarn zihinlerinden neyi ne ekilde tasarladklaryla ilgilenme-
nin gerei olmuyor. Marksist bir bak asndan, rnein, din naslsa bir styap
kurumu olduu iin onu anlamak iin ona bakmak bile gereksizdir. Varolan re-
tim ve paylam ilikilerine bakarak bu ilikilerin nasl bir din kurumu gerektirdii
karsanabilir. u veya bu retim sistemi iinde varolan din kurumunun da naslsa
o retim sistemiyle uyumlu ve onun bir sonucu olduu varsaymyla dine dair do-
ru drst bir merak bile gereksiz grlebilir. Aktr ki bu da bir metodoloji soru-
nudur. Dine belli teorik varsaymlardan hareketle aklamac bir yolla yaklarken
aktrlerin kendi eylemleri hakkndaki niyetleri veya anlam kodlar genellikle ihmal
edilir. Oysa bu niyetler ve aklamalar ok nemlidir ve insanlarn belli olaylara
katlrken hangi niyet ve motivasyonla hareket ettiklerini gsterir. Sonuta din ol-
gusunun arln ve etkisini tehis ve tespit etmenin yolu budur. Bu yol ise duru-
ma gre sosyolojik gzlem, derinlemesine mlakat ve katlmc gzlem gibi tek-
niklerle ilerler.
Metodoloji sorununun Durkheimde nasl bir ekil aldn yukarda grmtk.
Dinlerin ilkelden karmak olanlarna doru bir evrim geirmi olduu eklinde bir
n-varsaymdan hareket ederek dinlere yaklanca, bugnn ilkel toplumlarnda
da dinin binlerce yl nceki formlarn bulabileceimizi de kabul etmi oluruz. Esa-
sen bu saatten sonra derlenen btn veriler sadece teoriyi dorulamak iin bavu-
rulan aralara dnr. Dinin gerek znn veya insanlarn zihninde nasl kod-
lanm olduunun endiesi tamamen ikinci plana der.
Din incelemenin bir yolu olarak bir din cemaatinin referans ald metinleri in-
celemek ska bavurulan bir yoldur. Bu yola bavururken ok dikkatli olmak ge-
rekiyor. Zira bu yol o dinin teorik veya doktrin temelini verse de iin sosyolojik
yansmalar hususunda her zaman salkl bir sonu vermez. Bir dine inananlarn
o dinin referans metnini sosyolog gibi anlamalarnn ne bir zorunluluu ne de bir
garantisi vardr. Ayrca bir dine mensup olan insanlar her zaman o referansa m-
racaat etmiyor olabilir, edince de farkl yorumluyor olabilirler. O yzden bir din
cemaatinin mensuplar ayn kitab yorumlarken ok farkl yorumlarla birbirlerin-
den farkl pratikler ortaya koyabilir. Bu durumda dinin referans kitabndan yola -
karak o dinin sosyolojisi yaplamaz. Kukusuz dinin referans kitab o dine mensup
olanlarn o referans kitabndan en kadar etkilendii hususunda da bir fikir verebi-
lir ama Sosyoloji referans alnan kitaplar zerinde bir incelemeden ziyade o dine
mensup olan insanlarn zihinlerinde her eyi nasl alglayp yorumladklaryla ilgi-
lenir. Bu alg ve yoruma referans alnan kitap hakkndaki baklar da dahildir. Di-
ne mensup olanlar arasnda o referans metinler hakknda da farkl alg, yorum ve-
ya ilgi olabilir. Sosyoloji, rnein slama ilikin bir sosyoloji yaparken slam dini-
nin temel metinlerinde neyin nasl tanmlandndan ziyade, bu tanmlarn insan-
lar tarafndan ne lde benimsendii ve baz eylemleri ne lde belirlediinden
19
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
hareket eder. O yzden sosyolojinin doru slam veya slamn dorusu gibi bir
endiesi yoktur. Bu, sosyoloji yapan birinin ayn zamanda byle bir endiesi ola-
mayaca anlamna gelmez. Sadece yntemsel olarak iki ii birbirinden ayrt etme-
nin gerekliliini syler.
Ksacas dinin sosyolojik incelemesi yaplrken her eyden nce o dinin bir ger-
einin veya znn olduu dncesi pek dikkate alnmaz. Asl olan o dinin bel-
li bir dnemde belli insanlar tarafndan nasl anlalp o anlama eklinden nasl bir
pratik ortaya ktdr. Bu pratiin toplumsal deime veya gelimede nasl bir rol
oynad da nemlidir. Sosyologun din hakkndaki incelemelerinde kendini dinle-
rin veya belli din yorumlarnn iddialaryla tartr bulmas ska rastlanan bir du-
rumdur. Bundan kanmak ok nemlidir.
Bir din topluluunun sosyolojisi yaplrken o dinin referans metinlerini ve o topluluun o
metinlere ne lde sadk yaadn ne lde dikkate almak gerekiyor?
BR SOSYAL FAKTR OLARAK DN VE DN
NANLAR
Dinin toplumda bir faktr olarak nasl etkide bulunabildiini ak-
layabilmek.
Sosyoloji sosyal aktrlerin, yani insanlarn birbirleriyle etkileimlerini, bu etkile-
imler sonucunda ortaya kardklar sosyal olay ve olgular ele alr. Bir kiinin
kendi bana yapt ve sadece kendisini ilgilendiren, kendi bireyselliiyle snrla
kalan bir davran genellikle sosyal bir davran olarak nitelenmez. O davrann
sosyal saylabilmesi iin baka birinin davranna ynelmesi ve baka insanlarla
bir etkileim iinde olmas gerekli grlr. Bu konuda tartmalar var olsa da sos-
yolojik davrann kabaca snrlarn bu esas erevesinde grebiliriz. Bu durumda
bir kiinin hi kimseyi ilgilendirmeyen bir biimde kendi bana dua etmesinin ne
lde sosyal bir eylem olduu sorulabilir. Tamamen bireysel snrlarda kalan bu
davrann sosyolojinin konusu olmas iin ya o duann bakalaryla da paylalan
bir ortak inanc aa karmas ya da bu dua eyleminin bir araya getirdii insan-
larda yaratt sosyallemeyi iaret etmesi gerekiyor. Her iki durumda insanlar ara-
snda ileyen ortak anlay bir dnya kurma srecini de barndrr. Dua eyleminin
bir anlam olduu ve bu eylem yoluyla dnyaya bir etkide bulunulabilecei ortak
anlaynn kendisi dnyaya bir etkide bulunuyordur. Topluca yaplan duann dn-
yann alglanmasnda ve inasnda zel bir etkisi vardr.
Sosyal eylem sadece eylemi fiziksel olarak yapt grlen bir insan mdr, yok-
sa insann ina ettii bir alan olarak kutsallklarn da bu eyleme bir katklar varsa-
ylabilir mi? Bu soru aslnda daha tede Allah iin de sorulabilir. Sosyolojinin bir ko-
nusu olarak sosyal eylem iin eylemi yapann ynelmesi gereken baka bir insan
eylemi gerekiyorsa insann Tanryla kurduu iliki sosyal bir eylem saylamaz m?
Dahas insann etkisine inand ve bu yolla etkisine cevap verdii bir inan konu-
su olarak Tanr sosyolojik anlamda bir sosyal aktr saylabilir mi? Allaha inanan bir
insan iin kukusuz bu soru anlamsz hatta yanl bir sorudur. Allah tabii ki her e-
yi belirliyordur ve her eyin mutlak failidir. Ancak burada bahsettiimiz bu deil,
sosyolojik bir aratrmada tespit edilmek zere Allahn eylemidir. Marksist adan
bakldnda Allah veya genel olarak din inan ve tasavvurlarn insan eylemi ze-
rinde bir etkisi vardr ama bu etki zaten ekonomik retim ilikilerinin bir trevi ola-
20
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
3
7
A M A

rak styapsal bir etkidir. Yani insan zaten kendi yaratm olduu tanrnn etkisi al-
tna girer. nsan retimi olan bir eyin (emek veya dncenin) insan etkileyecek
bir noktaya gelmesi yabanclamann bir baka rneini ortaya koyar.
Dorusu sosyolojik anlamda farkl Allah dncelerinin insanlarn hayatlar
zerinde farkl etkileri oluyor. Farkl din inanlar farkl eylem tarzlarn ortaya -
karabiliyor. Bu din inancn insan hayat zerindeki etkisini gsteriyor. Sonuta di-
ni inanc benimseyerek insanlar kendileri aktif bir tercih yapyor olabilir. Ancak or-
talkta fiziksel olarak bulunmayan ama varl insanlarn benimsedikleri inanla e-
killenen tanr, tam da benimsenen ekline uygun olarak da insanlar etkisi altna
alr. rnein, dnyada olup biten her eyi insana hibir seme gc vermeksizin
Tanrnn yarattn dnen insanlarda bir tr kaderci, muhafazakr ve sac dav-
ran tarz hakim olur. nk olup bitenlerde naslsa bir etkileri olmayacaklarn
dndklerinden olup biten her eyin tanrnn bir takdiri olduu inancyla hibir
eye itiraz etmemeyi doru sayarlar. Oysa Allahn insanlara hem seme gc ver-
mi olduunu ve yaplan her eyden de sorumlu tutacan, bu sorumluluu yeri-
ne getirmeyenleri de cezalandracan dnenlerden sosyal hayata daha aktif bir
katlm beklenebilir. Baz toplumlarn gelimilik seviyesi o yzden dorudan tan-
r veya din anlaylarna balanabiliyor.
O halde Tanr veya din sonuta insann zihninde veya kalbinde olan bir konu
olsa da insan davranlar zerinde en azndan bu yolla da olsa bir aktr olarak et-
kide bulunmaktadr.
Din inanlar ile toplumsal gelime arasnda bir iliki kurulabilir mi? Bugn Trkiyenin
kendine zg bir slam anlay onun slam dnyasndaki dier lkelere nazaran daha
avantajl kldn ne lde syleyebiliriz?
KLASK SOSYOLOJK TEORLERDE DN
Dine dair klasik sosyologlarn grlerini zetleyebilmek.
Klasik sosyoloji teorisyenler iin dinin yeri, ilevi ve konumu konusu ok zel bir
yere sahiptir. Yukarda dinin kkenine dair aklamalaryla bu dnrlerin ak-
lamalarnn sadece bir ynne iaret etmi olduk. Oysa bu dnrlerin din hak-
kndaki grleri dinin kkenini aklamaktan ibaret olmamtr. Sonuta dinin
toplumsal hayatta oynad role dair bu dnrlerin her biri kendine zg teori-
leri iinde bir aklamaya sahiptir. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin
bir disiplin olarak teekkl ettii anlardan itibaren, her biri kendi sosyolojik ere-
velerini oluturmu sosyologlardan bahsediyoruz. Yoksa bilmemiz gerekir ki Ay-
dnlama dneminin dnrlerinin hemen hepsinin dine dair bir baklar vardr.
Toplum filozoflarndan Jean-Jacques Rousseau, John Locke ve Thomas Hobbesdan
Montesquieu ve Alexis de Tacquevilleye ve Vico, Newton, Hume, Spinoza, Leib-
niz, Kant ve Hegele kadar btn byk felsefecilerin dine dair bir aklamalar ve-
ya durular olmutur. Burada dinin btn bu felsefeciler veya tarihiler iin ne an-
lam ifade ettiinden ziyade bir disiplin olarak din sosyolojisini ekillendiren sosyo-
loglarn grlerini baz alyoruz. Yine de bu dnrlerin bir ksmnn dinin sos-
yolojik ilevlerinin anlalmasnda zel olarak deerlendirilebilecek ok gl yak-
lamlar olduunu hatrda tutmak gerekiyor.
21
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
4
8
A M A

Alexis de Tocqueville (1805-


1859), Fransz sosyal
dnr. Liberal dncenin
nc isimlerinden kabul
ediliyor. Otuzlu yllarn
ortalarnda Amerikaya
yapt 9 aylk bir yolculuun
akabinde yazm olduu
Amerikada Demokrasi isimli
eseri sosyoloji ve siyaset
biliminin klasik
metinlerinden saylyor.
rnein, Tocquivellenin dinin Amerikan toplumu iinde bir sivil toplum ve de-
mokrasi kltrnn oluumuna yapt katklar Amerikadaki dokuz aylk doru-
dan gzlemlerine dayal tam bir din sosyolojisi almas rneidir. Roussseaunun
Toplum Szlemesinde din ve devletin birlikteliini ideal toplum iin ideal bir du-
rum olarak nerdii almas da gl tarihsel verilere dayal ampirik bir boyuta
sahiptir. Yukarda deindiimiz Humeun dinlerin tarihini bir sarka modeliyle
aklayan yaklamlar da sonuta bir ok din zerinde yapt gzlemsel inceleme-
lere dayanyor.
Auguste Comte (1798-1857)
Bir hurafe olarak dinden evrensel bilim dinine: Sosyolojinin kurucusu olarak
kabul edilen Comte ayn zamanda pozitivizmin de kurucusudur. Din hakkndaki
grleri ok karmaktr. Hocas ve sosyolojinin yine nclerinden saylan Saint
Simondan da etkilenerek insanlk tarihini bir evrim sreci iinde deerlendirmi
ve dinin de bu evrim srecine paralel olarak bir deiim geirdiini dnmtr.
Bu erevede Comte, insanlk tarihini evreye ayrm ve birinci evreyi dinsel ve
mitolojik dnce veya bilgi biiminin hakim olduu teolojik evre olarak nitele-
mitir. Bu birinci evre sonradan takip edecek ve felsefi dncenin hakim olduu
metafizik evre ile en son galip gelecek olan ve pozitif dncenin egemen olaca-
bilimsel evrelere nazaran ilkel bir evredir. Akas dinsel dnceyi ilkel za-
manlardaki insanlk durumuna zg bir cehalete balam ve bilgi seviyesinin ar-
t orannda alacak bir evre olarak grm olduu halde Comteun kendisinin bi-
limsel dnemlere zg bir din ina etme yoluna gitmi olmas da ilgintir. Bu yol-
la Comte, aslnda dinin bir hurafe ve uydurma olduunu dnse de bunun ayn
zamanda toplum iin ilevsel ynleri olan bir gereklilik olduunu da kabul etmi
oluyor. Dolaysyla dinin ilkel durumda uydurulu olduunu dnd yoldan
biraz daha hallice, bilimsel bir ada, toplum iin daha faydal, an ruhuna uy-
gun bir din gelitirme yolunu deniyor. Comte bu dnceden hareketle bir insan-
lk dini tasarlad. Temelinde bilimin olduu bu dinde kendini de barahip olarak
ilan etti. Gelitirdii dinin terminolojisi aslnda Hristiyanln kavramlarn taklit
ediyordu. Yce Varlk, Byk Feti ve Byk Orta eklinde ifade ettii bir tr tes-
lis dncesi gelitirdi. Bilimsel dnceye dayal olaca olduu iin evrensellii
ve kesinlii ispatlanm olaca beklenen bu insanlk dinine bir de ilmihl yazd.
Aslnda Comteun bu din kurma giriimi ile din hakkndaki genel grlerini bir
arada almak lazm. Bu durumda Comteun dinin toplumda oynad olumlu ilev-
lerine inand ama bu ilevine ramen dinin insan zihni tarafndan uydurulmu bir
hurafe olduu inancnda olduunu gsteriyor. Gemite uydurulmu ve olumsuz
ilevleri de olan dinlere karlk, gelecein bilim insanna hizmet edecek, onun
dnyasna denk decek uygun bir din gelitirmek pekl iyi olabilirdi. Yukarda
dinlerin kkenine dair dncelerini anlattmz gibi, dini baz korkularnn veya
bilgisizliklerinin bir telafisi olarak uydurmak durumunda kalm olan ilkel insan
yerine onu bilim dnyasnn btn verilerinden yararlanan bilimsel an insanna
yarar bir biimde uydurmann daha uygun olacan dnm olmal. Bu dinin
kiliseleri niversiteler ve okullar, rahipleri ise bilim adamlar olacakt.
Karl Marx (1818-1883) Bir Yanl Bilin ve Kalpsiz Bir
Dnyann Kalbi Olarak Din
Marxn din hakkndaki grleri onun toplumsal yap hakkndaki genel grle-
riyle tutarl bir grnm sergiler. Bu gre gre dinin gerek bir varl yok, olsa
22
Di n ve Topl um
Auguste Comte (1798-1857)
19. yzyln nemli Fransz
dnrlerinden, Sosyoloji
biliminin bir bilim disiplini
olarak ve ayn zamanda
pozitivizmin de kurucusu.
olsa maddi dnyann arptlm bir yansmasdr ve toplumdaki ilevi de bu temel
varsayma gre deerlendirilmelidir. Toplumsal yapnn temeline retim ilikileri-
ni, yani maddi-ekonomik altyapy koyunca dinin de bunun bir trevi olan dier
bir ok styapsal kurumlarn yan sra bir baml deiken gibi deerlendirilmesi
kanlmaz olmutur. Dier styapsal kurumlar, devlet, hukuk, aile, sanat hepsi de
maddi retim ilikilerinin yani altyapnn bir sonucu olarak ekillenmitir. Ancak
muhtemelen dier styapsal kurumlardan biraz daha farkl olarak din hakkndaki
temel varsaym yukarda da belirttiimiz gibi dine ilikin hereyin tamamen insan
zihninin bir rn olduudur. O yzden Hegelin Hukuk Felsefesini Eletiriye Kat-
k isimli mehur eserinde din eletirisinin Almanyada tamamlanm ve geride kal-
m olduunu sylemise de o bu eletiriyi daha da ileriye gtrmtr. Alman-
yadaki din eletirisinden kast Ludwing Feuerbachn din eletirisidir. Feuerbach
da dinin insan zihninin bir rn olduunu savunmu ama bu retimin insann ya-
ad tarihsel artlarda kendisine teselli hatta g veren bir imge olarak yani bir
bakma toplumsal hayatta bir ilevsellii olmak zere dini yaratm olduunu an-
latmt. Buraya kadar, yani dinin insan zihninin bir tasarm olduu dncesi
Marxa yeter grnm, sonrasnda bu retimin mahiyeti zerine kendi eletirisini
katmtr. Bu erevede dinin bireysel deil toplumsal bir rn olduunu ve bu
rnn de yanl ve aldatc bir dnya oluturduunu anlatr. Bu yanl ve aldatc
dnya tpk ideoloji gibi egemenlerin karna hizmet eder, egemenlerin kurduu
dnyann yeniden retilmesine katkda bulunur. Bu yanyla din egemen dzenin
srdrlebilmesi iin gerekli ideolojik destei, bu dzenin yaralad ve konumla-
r gerei isyan noktasna gelebilecek insanlara gerekli teselliyi ve huzuru yattr-
c bir afyonla yani aldatarak verir. inde bulunulan gerek dnyadan farkl fantas-
tik bir dnya kurarak yanl bir dnya bilinci kurar. Bu haliyle arpk da olsa ger-
ekliin rettii bir yansmadr din. Ama Marxa gre dine kar mcadeleyi do-
rudan dine yneltmek de gereksizdir. nk asl olan onu bu haliyle yanstmasn
salayan maddi gerekliyi, yani retim ilikilerini deitirmektir. Altyapy deitir-
meden sadece styap zerinde yaplacak bir deiikliin kalc olma ans yoktur.
Marxn diyalektik materyalizm sisteminde ortaya konan din ve sosyal deime ili-
kisi zellikle Protestanln ortaya kn da kendi teorik varsaymlarndan hare-
ketle aklar. (Bu durumda Protestanlk ile kapitalizmin ortaya k arasnda nasl
bir iliki kurabileceini tahmin edebiliriz).
Marxn din konusundaki almalar u kitaplarnda arlkl olarak yer almtr:
Hegelin Hukuk Felsefesini Eletiriye Katk
Alman deolojisi
Feuerbach zerine Tezler
Kapital
Ksacas Marx, dine hem bir styap kurumu olarak hem de ideoloji olarak yak-
lam, her iki yaklamnda da dinin bir insan kuruntusu olduunda srar etmitir.
Tamamen kuruntu olan bir inan ve ideoloji zamanla insanlar nasl bu kadar etkisi
altna alabilir? Marx dinin insan zihninden yola karak zamanla insanlar etkisi alt-
na almasn yabanclama teorisine uygun olarak aklar. Nasl insan emei kapitaliz-
me art-deeri tayarak kendine yabanclaan ve kendisini ezen-smren bir sistem
kuruyorsa din de benzer bir yabanclama srecinin sonucunda insan kuatr.
Marxn dini bir afyon olarak niteleyen szleri yirminci yzylda dindar Mark-
sistler arasnda farkl yorumlara almtr. zellikle Latin Amerika ve talyadaki
Hristiyan-Marksist ittifaklar bu tr yorumlara yklenmitir. Bu hareketler iin dine
ok ak cephe alm olan Marxn szlerinin elverili bir yorumu zorlamalardan
23
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
Karl Marx (1818-1883)
Almanyada avukat bir
babann olu olarak dodu.
Babas sonradan Protestan
olmusa da anne-babas
Yahudiydi. 1841de
doktorasn tamamlad.
Sonraki yllarda Brksel,
Kln ve Paris arasnda
gezinen Marx Pariste
Friedreich Engels ile
devrimci gruplara katld,
burada 1848 ylnda mehur
Komnist Manifestosunu
yazd. En nemli kitab
Kapital olan Marxn dine
dair grleri de zellikle
metinde belirtilmitir.
kurtulamam, nihayetinde Marxn dine atfettii afyon nitelemesinin bir metafor
olarak ayn zamanda tedavi edici anlamna dikkat ekilmitir. Buna gre afyon ni-
telemesi dini aalayan bir ey deil aksine rahatlatan, tedavi eden bir ila boyu-
tuna vurgu yapan bir niteleme olarak anlalabilir ki Marxn zamannda afyonun
bu anlamnn daha baskn olduu bile dnlmtr. Oysa Marxn dinle ilgili
teorik yaklamlar dinin kkenine dair kesin bir yarg ierdiinden, hem dindar
hem Marxist olmann yolu Marxn bu yaklamlaryla daha eletirel bir hesapla-
madan gemek zorundadr. Marxn din konusundaki yaklamlar din sosyolojisi-
nin ihtiyalarn tam olarak karlamaktan uzak olmutur. Din hayatn baz rnek-
lerini kukusuz aklamakta, hatta anlamakta yardmc olsa da btn din olgusu-
nu anlamamz salayacak bir teorik ereve sunamamtr. Bu anlamda din sos-
yolojisinin sonradan epeyce gelimi erevesi asndan birka eksii veya yan-
ln zikredebiliriz.
Dinin ilevi hususunda kendi teorik erevesini bir aklama temeli olarak
alm, dinlerin kendi ilerindeki eitliliklerine ve ne dediklerine hi bakma-
dan btn dinlerin styap kurumlar olarak maddi dnyann bir yanl bi-
linci olduuna hkmetmitir. Burada dindar insanlarn kendi eylemleri ve
dnyalar hakknda ne dediklerini hi nemsememitir.
Hlbuki dindar insanlarn bu eitlilikleri arasnda tam da egemen snflara
direnii motive eden, o direnie dair gl teorik dayanaklar oluturan sy-
lemler de olabilir, olmutur da. Din tarih boyunca her zaman egemen snf-
lara hizmet etmi deil, ou zaman yoksullarn, ezilmilerin, stelik bu ezil-
milii baka bir din anlayla iselletirmi olanlarn bakaldrn da sa-
lamtr. Dinin bir yandan egemen snflara kar bakaldrya tevik ederken
baka bir dinle de atmasnn saysz rnekleri hem tarihten hem de gn-
mzden bulunabilir. Akas Marx, dinin toplumsal gerekliini bu dorul-
tuda tespit edip aklayacak bir ereve sunamamtr.
Marx dini bir ideolojiye indirgerken tarihsel materyalizmi dorultulmu bir
ideoloji olarak sunmu, oysa bunun da benzer bir arpk bilince yol ama-
sn da grememitir.
Din egemen snflara hizmet eden bir ideoloji midir yoksa yoksul kitlelerin duygularn ve
isyanlarn dillendirmenin bir arac mdr? Gncel rneklerle aklaynz.
Emile Durkheim (1858-1917) Toplumsal Yaptrc Olarak
Din
Din sosyolojisinin gerek anlamda erevesi belirlenmi bir disiplin olarak ilk de-
fa Durkheim tarafndan uygulanm olduu rahatlkla sylenebilir. ncelikle din
olgusunu btn boyutlaryla anlamaya alm ve onun toplumdaki roln, ilevi-
ni ampirik yntemlere dayanan yaklamlaryla aklamaya almtr. Dinin ilevi
hakknda alabildiine nesnel gzlemlere dayanarak karmlarda bulunmaya al-
msa da bu onun dine olan ilgisinin tamamen deerlerden bamsz olduu anla-
mna gelmez. Durkheim zelde Fransada ve genelde Avrupada yaanmakta olan
byk paralanma dnemini kendilerine dert edinen ve bu paralanmadan bir b-
tnleme forml veya harc retmeye alan toplum dnrleri evresinde ye-
timitir. Esasen Auguste Comteun yukarda aktardmz ve yine benzer bir for-
ml peinde olarak bir nsanlk Dinini icad etmeye ynelten etken de aynsdr di-
yebiliriz. Durkheimn din almalar o yzden toplumsal btnl hedefleyen
bir arasalc yaklam da iinde barndryor. Yani dini toplumsal btnln sa-
24
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
5
lanmasnda ve srdrlmesinde en gl yaptrc (tutkal veya imento) olarak
gryor ve bu ilevinin srdrlmesine olumlu bakyordu. Dinin bu olumlu ilevi-
ne olan inanc, yukarda da belirttiimiz gibi dier pozitivist adalar gibi dinin
sonuta insan zihninin bir rn olduu dncesinden de alkoymuyordu. Hatta
Durkheim btn dinlerin kkeninin bir olduunu ve dnyada var olan btn din-
lerin belli bir tarihsel geliimin deiik evrelerine gre ekillendiini dnd. Bu
noktada Comteun evrimci dncesini dinin tarihi iin paylat ve dinlerin basit
mekanik toplumdan karmak organik topluma doru evrildike paralel olarak
karmaklap gelitiini dnd. Mekanik toplumdan organik topluma doru ya-
anan deiim esasen onun modern toplumun yaamakta olduu deiimi niteler-
ken kulland ana ereveyi oluturuyordu. Ancak modern dnyada organik ya-
pya doru gelitike farkllaan ve giderek paralanma eilimine giren toplumsal
yapy bir arada tutan dinde de kayg verici bir geveme ba gstermitir. Bu da di-
nin eskiden olduu gibi toplumu bir arada tutan bir tutkal ilevini yerine getirme-
yi zorlatrmtr. Sanayi toplumu farkl kltrlere ve inanlara sahip bir ok insan
bir araya getirmitir. Daha nce homojen bir evrede yaamakta olan ve bundan
dolay beraber yaad insanlarla ayn anlam dnyasn paylaan modern insan e-
hirde kendi inancn hi tanmayan, o inanlara kar tamamen kaytsz insanlarla
karlatka kendi inanlarna olan ballnda bir gvensizlik hissi olumaya ba-
lyor. Durkheimin anomie dedii bu oluum sanayi sonucu oluan kentlerin tipik
zelliidir. Bu ortam paylalan normlarn zayflamas anlamna geliyor. Bireyle-
me ve ortak deerlere ballktaki geveme toplumda ciddi sorunlara yol amakta-
dr. Durkheimin mehur eseri ntihar, din inanlarn bu ekilde zayflamas ile in-
tihar oranlarnn art arasnda da anlaml bir ilikinin var olduunu bulgular. Ay-
n ekilde grece bireysellii tevik eden bir din olarak Protestanlarn daha fazla
yaad lkelerde de cemaat deerlerini daha fazla nemseyen Katoliklie naza-
ran daha fazla intihar vakasnn yaandn tespit eder.
O yzden Durkheimin dinle ilgili almalar da tpk intihar ile ilgili almala-
r gibi toplumsal btnlk ve dzen gibi pratik sorunlara bir zm araynca
ynlendirilmitir. Kuru akademik almalar olmaktan te, gerek bir sorunun -
zmne ynelmitir.
Durkheimin dinle ilgili temel kitab Dini Hayatn Temel Biimleridir. Bu ese-
rinde temel varsaym btn dinlerin znn ayn olduu ve hepsinin belli bir ev-
rim srecinde ayn aamalardan geerek gelitikleridir. Bu varsaym kabul ettiin-
de mantksal olarak bugn yaamakta olan en ilkel kabilelerin dininin de ilk dinle
ayn olduunu da veri kabul etmi oluyor. Bylece ilk dinin ilk biimlerini tarihe
veya tarihsel verilere gidip aratrmak yerine bugn yaamakta olan Avustralya ka-
bilelerine giderek grebileceimizi kabul eder. Bu almas da zaten bu kabileler-
deki dinsel hayat hakknda yaplm baz saha almalarna dayanlarak yazlm-
tr. Yani Durkheim hem tarihsel bir olay tespit etmek zere tarih yerine bugnk
bir kabileye mracaat ediyor hem de oraya dorudan gitmek yerine oras hakkn-
da yaplm almalara dayanyor. Her iki tercihi de denilebilir ki Durkheimin a-
lmasnn en nemli zaaflarn oluturuyor.
Durkheim dinin en temel biimlerinden, din hakkndaki en temel, basit eyi
kast ettiini sylyor ve onu da kutsal ve kutsal olmayan eyler arasndaki ay-
rma indirger. Buna gre din daha nce de kendisinden aktardmz gibi kutsal
eylere ilikin inanlar ve pratiklerden oluan birleik bir sistem; kutsal eyler, ay-
r tutulan ve yasaklanan eyler; inanlar ve pratikler ise benimseyenlerin tmn
bir araya getiren ve kilise denen bir moral topluluk oluturan gelerdir. Bu haliy-
25
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
le din her tarafta bulunan sosyal bir kurumdur. Ancak ilkel insanlar arasnda dinin
en temel formu olarak totemizmi temsil eder. Totemizm hakknda bombo inan-
lar algsnn bulunduu bir entelektel ortamda Durkheim, totemizmin grnen-
den ok daha farkl olduunu ortaya koyar. Ona gre insanlar durduk yere bir to-
teme tapnmazlar. Aksine totem dedikleri ey genellikle kendi toplumsal varlkla-
rn temsil eden bir semboldr. O sembol ise kendilerini snrlandrr veya kendi
kabilelerine kar olan baka bir sembolle olan ilikisine gre konumlandrlr. r-
nein, bir kabile kendine kartal bir totem olarak semise kendi dndaki dier
kabilelerin konumunu kartaln karsndaki yere oturtur. Aslan olarak semise ay-
n ekilde dier kabileleri arslann karsndaki baka hayvanlar ne iseler onlara
dnr. Ksacas, totem toplumun kendisini temsil eder ve toteme tapnmak as-
lnda bizzat toplumun kendisine tapnmak anlamna gelir. Dorusu, bu dnce-
nin modern dnyada da rnekleri hayatmzn iinde bolca bulunur. Totem dn-
cesinin nasl domu olabildiini tahmin etmek gnmzdeki reklam ve oyun (fut-
bol, basketbol oyunlarndaki) sembolizm trlerine bakarak tahmin etmek zor ol-
maz. Her takm temsil eden semboln zamanla fanatik taraftarlar iin fetileme
srecine girdiini grebiliyoruz. Bu da totemizmin bir tr rnei saylabilir mi?
Durkheim yapsalc-ilevselci dncenin en nemli ismi saylr. Toplumu bir
organizma olarak dnm ve her toplumsal kurum veya birimin bu yapda bir
ilevi yerine getirdiini dnr. Dinin de ilevi toplumu bir arada tutmak, toplu-
mu kaynatrmaktr. Bu ilev iin imento veya tutkal gibi metaforlar kullanlm-
tr. Ancak Durkheim sonras ilevselciler dinin grd bu ilevin ne trden bir i-
lev olduu konusunda Durkheim kadar emin olamamtr. Robert K. Merton rne-
in, bir ilevi yerine getiren herhangi bir kurum veya birimin bunu hangi lekte-
ki bir toplum iin yerine getirdiini sormutur. zellikle din sz konusu olduun-
da belli lekteki bir toplumsal oluum iin tutkal veya yaptrc ilevini yerine
getirdii halde bir baka lekteki bir toplumsal oluumda toplumsal gruplar bir-
biriyle attran ve o toplumu bir arada tutmak yerine blen bir etki yapabilmek-
tedir. O durumda dinin ilevsel deil ilev-bozma (disfunctional) etkisi daha ar
basmaktadr. Yine de bu atma ortamnda bile dinin belli lekteki grubu bir ara-
da tutma ilevi daha fazla almaktadr. nk grup atmalar grubun dayan-
masn ve grup bilincini canl tutar.
Dinin toplumsal organizmay bir arada tutan bir tutkal grevini yerine getirdii ne l-
de sylenebilir? Eer yleyse bir toplumda yaanmakta olan din kaynakl atmalar na-
sl yorumlamal?
Max Weber (1864-1920): Anlaml Sosyal Eylem ve
Motivasyon Olarak Din
Yorumlamac sosyolojinin ilk ve en nemli ismi olan Weberin din sosyolojisi ile
ilgili ok zel ve gl almalar vardr. Onun dine dair yaklam sosyal eylem
hakkndaki tanmyla tutarldr. Sosyolojinin balca roln sosyal eylemin yorum-
lanmas ve anlalmas olduunu syleyen Webere gre sosyal eylem de anlam-
l eylemden ibarettir. nsan btn eylemlerini bir anlam atfederek yapan bir varlk-
tr. O yzden yemek yemek, imek gibi en temel beeri hareketlerini bile hayvan-
lardan farkl olarak kendi kltrel farklln, yani anlamn atfederek yapar. O
yzden yemek yeme adab veya davranlar her kltrde deiir. Byle olunca
sosyolojinin de temel grevi eylemleri yapan insanlarn kendi yaptklar hareketle-
ri hakkndaki niyetlerini, anlamlarn veya tanmlarn renmeden onlar hakknda
26
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
6
baz teorilerden yola karak aklama yapamayz. Webere gre pozitivist sosyo-
loglar kiinin kendi eylemi hakkndaki yorumunu dinlemeden kendi heybelerin-
deki teorilerden yola karak o insanlarn eylemlerini aklamaya koyuluyorlar. Te-
oriden yola karak gereklii aklamak zellikle Marksistlerin ok sk yaptklar
bir hata. Bu eletiri aklamac sosyoloji ile anlamac sosyoloji arasndaki bir
ayrmn netlemesine yol aarken Weberin birinci nceliinin eylemin aktrn
anlamak olduu grlr.
Weberin bu yaklamn uygulad mehur almas Protestan Ahlak ve Ka-
pitalizmin Ruhunda Marksistlere gre basite ekonomik artlarn bir sonucu veya
trevi olmaktan ibaret olan Protestan hareketin, aksine kapitalizmin ortaya kma-
snda etkili olan bir alma ve i ahlak motivasyonu saladn kefeder. Bu so-
nuca Weber kapitalizmin ilk ortaya kt yerlerin Protestanlarn youn olarak ya-
ad yerler olduundan hareketle varr. O Protestanlarn dnyay ve kendi eylem-
lerini nasl yorumladklarna, bizzat onlar dinleyerek kendi sosyolojik yaklam-
nn farkn ortaya koydu. Dorusu kendisi de bir Protestan olduu iin Protestan-
larn anlama dnyasn zaten yeterince tanyordur. nsanlarn doutan gnahkr
olduuna inanlan Hristiyanlkta bu gnahn yknden kurtulmann bir yolu ola-
rak dnya zevklerine mesafeli, ileci bir hayat nerilir. Protestanlk ise bu ileyi
dnya iin pozitif bir deere dntrm ve ile ekercesine ok ve dzgn a-
lmay bu ilenin bir kefareti olarak alr. Bu anlayn harcamakszn ok alma-
y ve bu yzden bir maddi birikimi rettiini kefeden Weber bylece bir zihniyet
dnyasnn kapitalizm gibi znde maddi veya ekonomik olan bir gelimeye etki
ettiini syler. Bylece Marksizmde ihmal edilen ve maddi artlarn bir sonucu ola-
rak gelien zihniyet dnyasn sosyolojik aratrmann merkezine koyar.
Bugn din aratrmalarnn birou Weberin yorumlamac sosyolojisinin etkisi
altnda daha kolay yaplmaktadr. Aslnda sadece din aratrmalar iin deil, her
eit kltr aratrmas iin Weberin bu yaklam olduka verimli bir ereve su-
nuyor. nk insan varlnn kanlmaz bir rn olarak oluan kltr znde
bir anlam sistemidir ve bu anlam bireysel veya kolektif olarak insanlarn zihinle-
rinde yer almaktadr. Onu ortaya karmak iin bizzat eylemi yapan insanlar din-
leyip anlamaktan baka bir yol da yoktur. Weber iin bu yol verstehende socio-
logydir yani yorumlamac/anlamac sosyoloji.
Weber bu yaklam altnda dnya dinlerini inceler ve dinlerin farkl stat veya
snflar arasndaki ekilleniini de inceler. Onun Protestan Ahlak isimli kitabnn
dnda ayr bir Din Sosyolojisi ve Din Sosyolojisi zerine Makalelerinin derlendii
kitaplar da vardr.
Gerekliin Zihinsel nas ve Din (Fenomenoloji ve
Etnometodoloji)
Weber sonras din almalarnn giderek onun glgesi altnda yrtldn sy-
lemek abartl olmaz. Bu konuda onun da ksmen takip ettii bir program olarak
fenomenoloji dine dair sosyolojik almalarda giderek gelien bir program haline
gelmitir.
Fenomenoloji din almalarnda insanlarn dnyay zihinlerinde nasl ve han-
gi kavramlarla kurduklarn aratrr. Gerekliin gerekte ne olduu deil, o ger-
ekliin insan zihnine nasl yansd nemlidir. Gerekliin insan zihnine yans-
masn salayansa insan zihninin iindeki kavramlar, insann hayat tecrbesinde
yaadklardr. Fenomenin Trkesi grng, Osmanlcas zahiriyedir. Kelime an-
lam da kavram ok iyi ifade etmektedir. Felsefede fenomenoloji modern dnem-
27
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
de Edmund Husserlin almalaryla somutlar. Sosyolojide ise almalaryla so-
mutlar. dnemde Edmund NHusserlfred Schutzirdeki kavramlar, insann hayat
tecrbesinde yaadklardr. rFenomenolojik yntemin ilk nemli ismi Alfred
Schutzdur, ama onun balad yolu sonuna kadar yryen gelitirdii anlamac
sosyoloji yntemiyle Max Weber olmutur. Daha sonra Mircea Eliade ile Peter Ber-
gerin almalar dinin fenomenolojik yolla allmas iin en nemli almalar
yapmlardr. Bu almalarda gerekliin bile aslnda insann zihninde kurgulan-
d ve ina edildii sylenir. zellikle dinin zihinde kurgulad kutsal ve din d-
ayrm toplumsal hayattaki snrlar ve parametreleri oluturur. Bu saatten sonra
dnyamzn snrlar da olumaya balar. Bu da d gerekliin anlalmas iin zih-
nimizin derinlerine doru bir yolculuun ok nemli olduunu ifade eder. Din
hereyden nce bir inan olarak bir gl bir zihinsel performanstr. Bu perfor-
mans gerekliin alglanmas, etkilenmesi ve dntrlmesinde ok nemlidir.
Bir nebze idealist gibi gelebilecek bu yaklam, dil almalarndaki son zamanlar-
daki gelimeler ve tartmalar nda artk kolayca dlanamayan bir etkinlie ka-
vumutur. Bu yaklama gre gereklii anlamann yolu bizzat gereklie gitmek
deil, gerekliin insan zihnine nasl yansdna gitmekten geer. (Berger, 2011;
Berger & Luckman, 2008).
Etnometodolojinin de temeli fenomenolojiye dayanr. nsanlarn zihinlerine
gerekliin yansyan bir grnts vardr ancak bu grntnn her insan tekinin
zihninde ayn olduunu sylemek mmkn deildir. Buna mukabil herkes kendi
zihnine yansyan gereklik ile bakalarnn zihnine yansyan gerekliin ayn oldu-
unu zanneder veya varsayar. Zaman zaman baz testlerde aslnda birbirimizle ay-
n gereklik algsna sahip olmadmz fark etsek bile bu anlamazlklar grmez-
den geliriz, nk bir yandan da ortak bir dnyada yayor olduumuz dnce-
sine ihtiya duyarz. Bunun salad bir gven duygusu vardr. Aksi durumda top-
lumda dzen tesis etmek mmkn olmaz. Harold Garfinkel isimli sosyologun ge-
litirdii bir yntemle bizim ortak gereklik algmzn ne kadar farazi olduu baz
testlerle gsterilmeye allr. rnein, birbirimizin bildiimizi varsayarak birbiri-
mizle kurduumuz baz diyaloglar bunu test etmek iin en iyi rnekleri olutura-
bilir. Paylalan inanlarla ve bu inanlarn gereklikle test edilmesi karsnda ta-
kndmz onarc veya izah edici tutumlar veya bazen bir teoriye ters den bir
gereklikle karlaldnda taknlan aklamac tutumlar etnometodolojinin iddi-
alarnn gzel rnekleridir (Garfinkel, 1967).
Hem fenomenoloji hem de Etnometodoloji; hem geleneksel hem modern top-
lumda din olgusunun nasl ilediini anlama konusunda ok nemli bir metodolo-
jik yaklam sunuyorlar. Bu yaklam dinin mahiyeti, doruluk iddialar ve kkeni
hakknda bir iddiadan ziyade insanlarn zihnine din de dahil olmak zere gerek-
liin nasl yansyor olduu ve bu yansyan grntnn dnp tekrar gereklii ne
ekilde etkilediini anlamamza yardmc olur.
28
Di n ve Topl um
29
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
Dinin ve toplumun ayr ayr mahiyeti ve birbirle-
riyle ilikisini aklayabilmek.
Din sosyolojik bir kurumdur. Bunun anlam, dn-
yann ve tarihin neresine gidilirse gidilsin btn
toplumlarda din gereinin bir davran rnt-
s olarak bulunmasn ifade eder. Tpk aile, eko-
nomi, siyaset ve eitim gibi temel davran rn-
tleri gibi btn toplumsal yaplarda dine rastla-
rz. Btn toplumlarda ok farkl ekilleriyle kar-
latmz dinin yine de hepsinde ortak olan bir
zellii var mdr? Bir ok ortaklklar bulunabilir
ama bunlar yine de her zaman tam kapsayc ol-
mayan zellikler olabilir. Burada zerinde uzla-
lan ortak yn dinin bir kutsal ve dind ay-
rmna dayanan ve bir topluluk eklinde yaan-
masdr. Toplum ise yine insanln en eski za-
manlarndan itibaren insan varlnn en temel
koullarndandr. Toplum halinde bulunmayan
insan yoktur ve din bu insan toplumsallnn,
dolaysyla insan varlnn en temel grntle-
rinden biridir. Sosyolojinin bir grevi de bu ikisi
arasndaki ilikinin mahiyetini anlamaktr.
Dinin genelgeer tanmnn tesinde sosyolojik
tanmn yapabilmek.
Dinin deiik tanmlar yaplabilir. Harclem din
tanmlar yapld gibi her dinin kendine gre
ve kendini merkeze alarak yapt bir din tanm
vardr. Kukusuz bu tanmlar sosyolojik bir -
zmleme iin temel alnamaz veya yeterli gr-
lemez. nk btn dinler arasnda ortak olan
bulmak ve dinsel davrann tabiatn anlayabil-
mek iin dinlerin sosyal olgular zerindeki etki-
sini ve konumunu anlayabilmek zere dinlerin
tesinde bir tanma ulamak lazm. O yzden di-
nin sosyolojik tanm herhangi bir din hakknda
bir doruluk/yanllk yargsnda bulunmakszn
sadece dinin sosyal ilevlerini ortaya karmak
zere somut etkisi ve tezahrleri zerinden hare-
ket eder.
Din sosyolojisinin hangi artlarda ortaya kt-
n zetleyebilmek.
Din sosyolojisi genel sosyolojinin ortaya kt
dnemde kmtr. Ancak ilk din almalar Ay-
dnlanmac dncenin etkisi altnda, dine bir
gelecek ngrmyordu. Aksine dinin gelecekte
yok olaca, ekilip gidecei varsaymndan ha-
reket ediyordu. nk 19. yzylda ilk dnem
sosyologlarn din hakkndaki genel kanaati, di-
nin insan uydurmas bir hurafe olduu ynn-
deydi ve din hakknda batan itibaren bir yarg-
da bulunarak yola kyordu. Bir cehalet sonucu
olarak uydurulmu bir hurafeyi giderecek olan
ey sadece bilimin gelimesi olabilecekti. Bu yz-
den bilimin gelimesi ile dinin yok oluu arasn-
da paralel bir gelime bekleniyordu. Oysa bu, di-
nin mahiyetini ve toplumsal ilevini gereinden
ok fazla hafifsemek anlamna geliyordu.
Dinin kkenine dair teori ve aklamalar tart-
abilmek.
Marxtan Durkheime, Comtetan Tylora kadar
ilk dnem sosyologlarn hepsi dinin kkeni tar-
tmasna ok kolay girmiler ve tarih ncesi d-
nemde dinin nasl ortaya km olduuna dair
aklamalar gelitirmeye almlardr. Oysa bu
aklamalara girimek, hibir zaman bilimsel ola-
rak denetlenemeyecek bir alana girmek anlam-
na geliyor. Yani en iyi ihtimalle yz binlerce yl
nce dinin ilk defa nasl ortaya km olduuna
dair elimizde somut veriler olmad hlde bu
dneme ait yorumlar kanlmaz olarak spekla-
tif olmak durumunda kalyordu. Durkheim, r-
nein, yz binlerce nce dinin nasl bir ey oldu-
unu anlayabilmek iin gnmzde ilkel Avus-
tralya kabileleri arasnda dinin nasl yaandna
bakmann yeterli olacan varsaym ve ilk d-
nem dinin durumu hakkndaki btn tasvirlerini
bu incelemelerine dayandrmtr. Bunu yapar-
ken bir dier varsaym ilkel kabilelerin insanl-
n gemiini temsil ettii ve btn insanlarn ay-
n srelerden getiidir. Ayn ekilde Comte da
dini insann cehaletinin bir sonucu olarak gr-
mek suretiyle kkeninde cahil olan insann bilgi-
lendike dine ihtiya duymayacan savunmu-
tur. Dinin kkeniyle ilgili tartmaya giren hi
kimse bilimin snrlarn amaktan ve speklatif
bir alana sapmaktan kaamamtr. O yzden din
hakknda kken tartmas yerine sosyolojinin
kendisini dinin somut durumu ve ilevlerini an-
lamayla snrlamas gerekiyor.
zet
1

A M A
2

A M A
3

A M A
4

A M A
30
Di n ve Topl um
Din sosyolojisi ile din sosyoloji arasndaki fark
ayrt edebilmek.
Din sosyolojisi, dine sosyolojik bir aratrma
program asndan bakan ve btn toplumlarda
rastlanan bir davran rnts olarak dinin, b-
tn toplumlardaki tezahrlerinde ortak olan y-
n bulmaya ve dinin farkl toplumlarda dier sos-
yolojik kurumlarla ne tr bir iliki iinde olup
bylece ne tr ilevleri yerine getirdiini bulma-
ya almay kapsar. Dini sosyoloji ise belli bir
dinin bak asndan hareket eder. Belli bir di-
nin amalar ve program asndan sosyolojinin
kullanmn ifade eder. Ayn zamanda belli bir
dinin toplum perspektifi, toplum ve birey hak-
knda, toplumsal deiim hakknda ortaya koy-
duu grlerin ilenmesidir. Bir bakma din sos-
yolojisinde din sosyolojinin bir nesnesidir, oysa
din sosyolojide, sosyolojik zmlemeye dinin
retilerinin toplumsal gereklik hakkndaki g-
rleri yn verir.
Dine sosyolojik bir yntemle bakmann farkn
ayrt edebilmek.
Dine sosyolojik bir yntemle bakmak her ey-
den nce dier blmlerde de belirttiimiz gibi,
din hakknda speklatif bir alandan olabildiin-
ce kanmay gerektirir. Dinin kkeni veya din
iddialar hakknda neyin doru neyin yanl oldu-
unu sosyolojik olarak bilmek mmkn deildir.
nan alannda sosyoloa den insanlarn de-
erlerini yarglamak veya inanlarnn doruluk
derecesini lmek deildir. Ama insanlarn zih-
ninde dinin nasl bir kavramsal yapyla kuruldu-
unu bu din tanmlarnn toplumsal srelere ne
ekilde etki ettiini bulmaya almaktr. Bunun
iin de seilen herhangi bir din topluluu ile il-
gili yaplabilecek almalar iin uygun yntem-
sel aralar, anket, katlmc gzlem, derinlemesi-
ne mlakat, odak grup almalar ve metin ince-
lemeleri gibi yntemler tercih edilir.
Dinin toplumda bir faktr olarak nasl etkide bu-
lunabildiini aklayabilmek.
Dinin toplumsal etkisini aratrrken onu bir sos-
yolojik aktr sayabilir miyiz? Sosyolojik aktr bel-
li bir toplumsal varl ve gereklii olan, yapt
eylemle bir anlamlandrma ve niyet tayan bir
varlktr. Kukusuz din bir davran rnts ola-
rak byle bir aktr olma niteliine sahip deil. Al-
laha inanan biri iin O mutlak aktrdr, her eyi
zaten o yapyor. Ancak sosyoloji bu inanla bir
sorun yaamasa da bu inantan hareket ederek
yaplmaz. nk sosyolojinin ilgilendii bu inan-
cn nasl bir etkiye yol atdr. Dinin farkl top-
lumlarda ok gl ilevleri yerine getirdii, en
azndan Max Weberin Protestan Ahlak ile kapita-
lizmin ruhu arasnda bulduu ilikiden beri sos-
yolojik evrelerde genel bir kabul grmektedir.
Dine dair klasik sosyologlarn grlerini zetle-
yebilmek.
Klasik sosyologlar denilince akla Auguste Com-
te, Karl Marx, Emile Durkheim ve Max Weber
gelir. Bu isimlerin her biri toplumu bir btn ola-
rak ele alm olduklar iin toplumun iinde g-
l bir yer tutan din hakknda da hepsinin zel
grleri olmutur. Bu grler arasndaki tart-
malar, halen din hakkndaki genel ereveleri
oluturmaktadr. Bugn din hakkndaki birok
tartma bu isimlere referans verilmeden yapl-
mamaktadr. Yan sra son zamanlarda din ara-
trmalarnda giderek daha bir geerlilik kazanan
fenomenoloji ve etnometodoloji yaklamlar
hakknda genel bilgiler verilerek teorideki yeni
eilimlerden sadece biri olarak alt izilmektedir.
5

A M A
6

A M A
7

A M A
8

A M A
31
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
1. Aadakilerden hangisi bir sosyolojik kurumdur?
a. Salk
b. Siyaset
c. Devlet
d. Hukuk
e. niversite
2. Marxa gre aadakilerden hangisi styapya ait
deildir?
a. Sanat
b. Siyaset
c. Din
d. Hukuk
e. retim aralar
3. Aadakilerden hangisi Durkheimn sosyolojik
tanmlamasnda gze arpan nemli unsurlardan de-
ildir?
a. Kutsal ve dind
b. Kilise
c. Cemaat
d. Tanrlar ve ruhlar fikri
e. Bir tek ahlaki toplulukta birletiren inanlar
4. Aadaki yazar-kitap eletirmelerinden hangisi
yanltr?
a. Max Weber; Protestan Ahlak ve Kapitalizmin
Ruhu
b. Emile Durkheim; Dini Hayatn lkel ekilleri
c. Karl Marx; Din Sosyolojisine Giri
d. Ludwing Feuerbach; Hristiyanln z zerine
e. David Hume; Dinin Doas zerine
5. Aadakilerden hangisi Din sosyolojisinin amala-
rndan biri deildir?
a. Dinsel inanlarn insanlarn davranlarna nasl
etki ettiini bulmaya almak
b. nsanlarn zihinlerinde dnyann kutsal ve din-
d kavramlaryla nasl kurgulandn anlamaya
almak
c. nsanlar arasnda dolaan batl inanlar bulup
yanlln kantlamaya almak
d. Dinin ekonomik gelimelerdeki roln anlama-
ya almak
e. Dinin farkl toplumlarda ortaya kan farkl aile
modellerinin oluumuna etkisini incelemek
6. Aadakilerden hangisi din sosyolojisinin yntem-
lerinden biri deildir?
a. Katlmc gzlem
b. Derinlemesine mlakat
c. Odak grup almalar
d. Dinsel iddialarn doruluk deerlendirmesi
e. Zihniyet zmlemesi
7. Bireysel bir duay sosyolojik olarak incelerken aa-
dakilerden hangisi bir sosyologu ilgilendirdii syle-
nemez?
a. Bakalaryla da paylalan bir ortak inanc aa
karma
b. Bir araya getirdii insanlarda sosyalleme yarat-
ma
c. Kabul edilmesi gerekir
d. Eylemi ynlendiren ve etkileyen bir yan tespit
edilmeli
e. Duay yapan kii zerinde duann bir etkisinin
olmas
8. Aadakilerden hangisi Karl Marxn din hakknda-
ki grlerinden biri deildir?
a. Din, sosyal olaylara etki eden bir anlam sistemidir
b. Din, maddi dnyann arptlm bir yansmasdr
c. Din maddi retim ekillerinin bir sonucu olarak
ekillenmitir
d. Din, halklarn afyonudur
e. Dinin insanlar etkisi altna almas yabancla-
ma ile olmutur
9. Aadaki nermelerden hangisi Emile Durkhemin
din gr ile badamaktadr?
a. Din, kkeni bilinemeyen bir olgudur
b. Din olgusu, herhangi bir metodoloji ile akla-
namaz
c. Din, sosyolojik deil psikolojik bir olgudur
d. Din toplumsal btnleme iin bir yaptrcdr
e. Dinin kkenleri ve ilevleri birbirinden farkldr
10. Dini, anlaml bir sosyal eylem ve motivasyon olarak
aklayan Weberin din teorisi dikkate alndnda aa-
daki nermelerden hangisi yanltr?
a. Davranlarn arkasnda yatan niyet ve anlamlar
bir sosyolojik aratrma iin esastr
b. Kapitalizmin gelimesi Protestanln ortaya k-
masn salamtr
c. Maddi artlarn oluturduu zihniyet dnyas
sosyolojik aratrmann merkezinde yer alr
d. Protestan Hareket, i ahlak motivasyonu salar
e. Protestan Ahlak, kapitalizmin ortaya kmasn-
da etkilidir
Kendimizi Snayalm
32
Di n ve Topl um
1. b Yantnz yanl ise Din ve Toplum likisi ko-
nusunu yeniden gzden geiriniz.
2. e Yantnz yanl ise Din ve Toplum likisi ile
Klasik Sosyolojik Teorilerde Din: Marx ko-
nusunu yenidengzden geiriniz.
3. d Yantnz yanl ise Dinin Sosyolojik Tanm
konusunu yeniden gzden geiriniz.
4. c Yantnz yanl ise Klasik Sosyolojik Teorilerde
Din: Marx konusunu yeniden gzden geiriniz.
5. c Yantnz yanl ise Din Sosyolojisi ve Dini Sos-
yoloji Fark ile Dinin Kkenine Dair Sosyolojik
Teoriler konusunu yeniden gzden geiriniz.
6. d Yantnz yanl ise Din Sosyolojisinde Metodolo-
ji Sorunu konusunu yeniden gzden geiriniz.
7. d Yantnz yanl ise Bir Sosyal Actor Olarak
Din ve Dini nanlar konusunu yeniden gz-
den geiriniz.
8. a Yantnz yanlsa Klasik Sosyoloji Teorilerinde
Din: Marx konusunu yeniden gzden geiriniz.
9. d Yantnz yanlsa Klasik Sosyoloji Teorilerin-
de Din: Durkheim konusunu yeniden gzden
geiriniz.
10. b Yantnz yanlsa Klasik Sosyoloji Teorilerinde
Din: Weber konusunu yeniden gzden geiriniz.
Sra Sizde Yant Anahtar
Sra Sizde 1
Doal durum hakkndaki btn ngrler bir yandan
insanlarn nasl toplum hline geldiklerini aklamaya
alan senaryolard, ama bir yandan da bu senaryolar
tetikleyen ey gelecekte kurulmas hayal edilen dnya
imgesiydi. Doal durumu bilimsel imknlarla bilmek
mmkn olmadndan, doal durum hakkndaki btn
ngrler gelecekte kurulmas hayal edilen dnya im-
gesini ina eden senaryolard. Konuyla ilgilenen her d-
nrn nerdii dzen doal durumdaki insana yak-
trd imgeyle hakllatrlacakt. Bylece aslnda belir-
siz tarihle ilgili tezler aslnda gelecek iin kuruluyordu.
Sra Sizde 2
Bu soru sosyolojinin grevinin dinin ieriini ve te
dnyayla veya bu dnyann normatif alanlaryla ilgili
iddialarn tartmak olmadna dair bir tutum benim-
sendiinde kolayca cevaplanabilmektedir. Dinlerin sos-
yolojiyi ilgilendiren taraf iddialarnn tutarll veya
sylemlerinin inandrcl deil, bu sylemler veya et-
kiler yoluyla insanlar arasnda ne tr sosyal ilikilerin
olumasna yol atklardr. Sosyolojinin hedefi o yz-
den doru bir dinin tanmn yapmaktan ziyade dinsel
inanlar, eylemler ve bunlarn insanlar arasndaki iliki-
lere nasl etki etmekte olduklarn ortaya karmaktr.
Sra Sizde 3
Bir din topluluunun referans metinleri vardr kuku-
suz. Ancak bu metinler bir veri olarak okunup bir yer-
de kaydedilir. O topluluun o referans metinlere ne ka-
dar uyduu, yeterince uyup uymad deerlendirmesi-
ne ise sosyolojik-bilimsel olarak girilemez. nk in-
sanlarn hangi metinleri nasl yorumlayp nasl bir do-
ruluk iddiasna sahip olduklarn anlamak sosyoloun
grevi olabilir ama bu yorumun yanl veya doru ol-
duunu sylemek deildir. Sosyoloun sosyolog olarak
grevi bu yorumun ne tr eylem biimlerine yol at
ve dnyay ne ekilde tanmlayp etkilemeye yol at-
n anlamak ve aklamaktr. Ancak sosyolog da sonu-
ta bir din konusunda bir insan olarak bir tavra sahip
olabilir. Yapt ie onu kartrmakszn bu kanaatini
baka bir dzeyde ifade edebilir.
Sra Sizde 4
Belli bir din anlaynn veya pratiinin farkl toplumsal
gelimelere yol amas zerine saysz rnekler buluna-
bilir. Max Weberin Protestanln, Werner Sombartnsa
Yahudiliin kapitalizmin geliimindeki rolne dikkat
ekmi olduu bilinir. Ayn ekilde slam dnyasnn
geri kalmln slamn baz zelliklerine balayan
aklamalar da yaplmtr. Ancak bu aklamalar 19.
yzyln sonlar ile 20. yzyln Mslman dnrleri
arasnda nemli tepkilere yol amtr. Bu dnrlere
gre slam dnyasnn geri kalml slama uymaktan
deil, slama uzaklamaktan kaynaklanmt.
Sra Sizde 5
Din tarih boyunca Marxn tespitlerine hakllk verecek
ekilde egemen snflara hizmet eden saysz rnekleri
olmutur ama her zaman bu ynyle ortaya km de-
il. ou zaman din yoksullarn, ezilmilerin, stelik bu
ezilmilii baka bir din anlayla iselletirmi olanla-
rn bakaldrn da salamtr. Esasen tek tanrl di-
nin her birinin ortaya knda bunu grmek mmkn-
dr. Yahudilik Hz. Musann srailoullarn klelikten
karmak zere yapt uzun yolculuk, Hristiyanlk ise
bir rkn stnlne ve bir oligarinin paras haline
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

33
1. ni t e - Temel l er ve Tan ml ar
gelmi olan Yahudi din kurumuna bir itiraz, slamiyet
ise batan itibaren Mekkedeki egemenlerin adaletsiz-
liklerine, klelie ve kadnlarn ezilmesine kar gl
bir itiraz olarak ortaya kmtr.
Sra Sizde 6
Dinin her yerde ve her hlkrda toplumsal btnle-
meyi salad dncesi esasen genelletirilemez. Din
sadece ona inanlardan oluuyorsa bir topluluun an-
lam sistemini belirlemek ve o topluluu bir arada tut-
mak, o toplulukta bir sosyal dayanma kltrn can-
l tutmak gibi bir ilevi vardr. Trkiyede slam dini ge-
ni kitleler iin bu ilevi yerine getiriyor. Ancak farkl
dinlerin bir arada yaad toplumlarda dinin kendi ce-
maatini birbirine kenetlerken baka dinden olanlara
kar da bir husumeti besledii ve atmay krkledi-
i ska grlen bir durumdur. slamiyet asrlarca baka
dinlerden olanlarla da Mslmanlarn bar ve anlay
iinde bir arada yaamalarn salayacak bir kodu bes-
lemitir. Oysa modern dnemlerde din belli bir etnik ve
milli kimliin paras hline gelmeye balamasyla bir-
likte slamiyetin de bu roln oynamas zorlamtr.
Yararlanlan ve Bavurulabilecek
Kaynaklar
Aktay, Yasin ve M. Emin Kkta (1998). Din Sosyolo-
jisi. Ankara: Vadi Yaynlar.
Aktay, Yasin (1999). Trk Dininin Sosyolojik mk-
n. stanbul: letiim Yaynlar.
Aydn, Mustafa (1999). Kurumlar Sosyolojisi. Ankara:
Vadi Yaynlar.
Berger, Peter L. (1969). The Social Reality of Religi-
on, Londra; ilk basks The Sacred Canopy adyla,
Garden City, New York, 1967. (Trkesi iin bkz,
Dinin Sosyal Gereklii, ev. Ali Cokun, 1993, s-
tanbul: nsan Yaynlar).
Berger, Peter L. (2011). Kutsal emsiye/ Dinin Sos-
yolojik Teorisinin Ana Unsurlar. stanbul: Ra-
bet Yaynlar.
Berger, Peter l Thomas Luckman (2008). Kutsal emsi-
ye/ Dinin Sosyolojik Teorisinin Ana Unsurlar,
stanbul: Paradigma Yaynlar.
Comte, August (1952). Pozitivizmin lmihali. ev. Pe-
yami Erman, Ankara: MEB Yaynevi.
Durkheim mile (1961). The Elementary Forms of
Religious Life (ev. J. Swain), New York. (Trke-
si, Dini Hayatn lkel Biimleri, ev. Fuat Aydn, s-
tanbul: Ata Yaynlar).
Feuerbach, Ludwing (1989). The Essence of Christia-
nity. (ev. George Eliot). New York: Prometheus
Book.
Fuseth, Inger ve Pal Repset (2011). Din Sosyolojisine
Giri: Klasik ve ada Kuramlar. ev. hsan a-
polu ve Halil Aydnalp, Ankara: Birleik Yaynlar.
Garfinkel, Harold (1967). Studies in Ethnomethodo-
logy. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
Hume, David (1979). Din stne, ev. Mete Tunay,
Ankara: MEB Yaynevi.
bn Haldun (1986) Mukaddime, 2 cilt, ev. Sleyman
Uluda, stanbul: Dergah Yaynlar.
bn Hazm (1979) el-Fasl fil-Milel ve Ehvai ven-Ni-
hal, Beyrut.
Marx, Karl (1971). Theses on Feuerbach, K. Marx ve F.
Engelsin On Religion. Moskova.
Marx, Karl (1999) Hegelin Hukuk Felsefesini Eleti-
riye Katk, Din Sosyolojisi. (Yasin Aktay ve M.
Emin Kkta der.) Seme Metinler, Ankara: Vadi Ya-
ynlar.
ehristani (2008) Milel ve Nihal: Dinler, Mezhepler
ve Felsefi Sistemler Tarihi. ev. Mustafa z, s-
tanbul: Litera Yaynclk.
Turner, Bryan S (1997). Max Weber ve slam: Eleti-
rel Bir Yaklam. Ankara: Vadi Yaynlar.
Turner, Bryan S. (1994) Religion and Social Theory.
Second edition, London: Sage.
E.B. Tylor (1891). Primitive Culture, 1. Cilt. Londra.
Weber, Max (1930). The Protestant Ethic and the Spi-
rit of Capitalism. trans. by Talcott Parsons, Lon-
don: Allen & Unwin.
Weber, Max (1965). The Sociology of Religion. (ev.
Eprahim Fischoff), London.
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Dinlerin siyasi yorumlarnn zaman iinde nasl gelitiini aklayabilecek,
Dinde yenilik hareketlerinin ulus devletin geliimine katksn zetleyebilecek,
Dnyada deiik modellere dayal din-devlet ilikilerinin nasl olduunu
aklayabilecek,
Kresel dnyada din temelli iddet ve direni hareketlerinin geliimini zet-
leyebileceksiniz.
indekiler
Seklerizm
Laiklik
Katolism
Protestanlk
Hilafet sistemi
Ulus devlet
Teokrasi
Fundamentalizm
Anahtar Kavramlar
Amalarmz

Din ve Toplum Din ve Siyaset


DNLERN SYAS YORUMU
ULUS DEVLET DNCES VE DN
DNYADA DN VE DEVLET
LKLER: FARKLI MODELLER
KRESEL DNYADA DNN
SYASAL BOYUTLARI
2
DN VE TOPLUM
DNLERN SYAS YORUMU
Dinlerin siyasi yorumlarnn zaman iinde nasl gelitiini akla-
yabilmek.
Dinler genel olarak bir ahlak retisi vazederler. Ancak artlara bal olarak siyasi
yorumlar ortaya kp gelimitir. Bu durum yakn corafyamzda baskn olan Ya-
hudilik, Hristiyanlk ve slam gibi din iin de geerlidir. Balangta yaratl ve
ahlaki retiler etrafnda gelien Yahudilik retisi zaman iinde siyasi bir ierik
kazanmtr. Eski Ahit, Yahudilerin Msrdan Filistin blgesine gyle birlikte ah-
laki prensiplerin yannda, Yahudilere taahht edilen topraklarla, bu topraklarda
kurulacak olan ynetim biimleriyle ilgili bir ierik kazanmaya balamtr. Benzer
bir durum Hristiyanlk ve Mslmanlk iin de geerlidir. Hristiyanlk balangta
eitlik, mtevaz yaam, adalet, af edicilik ve adanmlk gibi ahlaki deerler etra-
fnda geliirken, Hristiyanlarn ilerleyen zamanlarda Roma mparatorluundan bo-
alan otoriteyi ele geirmeleriyle birlikte siyasi yorumu ortaya km ve bir devlet
retisine dnmtr. Yine slam dini on yllk Mekke dneminde genel ola-
rak inan ile ilgili konular zerinde durmutur. Ancak Hz. Muhammedin Medi-
neye gnn ardndan Mslmanlarn oradaki kabilelerle ortaklaa kurduklar
ynetimle birlikte slam, ynetime ilikin prensipler vaaz etmeye balamtr.
Hristiyanlkta Tanr Devleti Anlaynn Geliimi
Hristiyanln temel kayna olan Yeni Ahit (ncil), dinle devlet ilerinin birbirine
kartrlmamas ilkesine dayal bir ynetim anlay vazetmitir. Baka bir deyile
ynetime boyun eme ile Tanrya itaatin birbirine kartrlmamasn ngrmtr.
ncilde Hristiyanlarn dnyevi otoriteye itaati sk bir ekilde tembih edilmitir.
Matta ncilinde geen bir ayette sa, Sezarn hakkn Sezara, Tanrnn hakkn
Tanrya veriniz der (Matta 22: 15-21). Ynetime ilikin dier bir ayette Aziz Pav-
lus tm ynetimlerin Tanrdan olduunu ve ynetime mutlak olarak itaat edilme-
si gerektiini belirtir. Sz konusu ayette u ifadeler yer alr: Btn ynetimler Tan-
rdandr. Yneticiler Tanrnn yeryznde grevlendirdii birer papaz gibidir. Bu
bakmdan yneticilere mutlak ekilde itaat etmelisiniz. Ynetime kar direnen
Tanrya kar direnmi olur. nananlar sadece korkudan dolay ynetime itaat et-
mez, ayn zamanda vicdanlarndan dolay da itaat ederler. Her kim ki ynetime
Din ve Siyaset
1
A M A

Eski Ahit: Hristiyanlara gre


Kitabi Mukaddesin sadan
nce gelen ve iinde
Tevratn da yer ald 39
blmden oluan ksm.
Yeni Ahit: Hristiyan inancna
gre Kitabi Mukaddesin
sadan sonra gelen ve drt
ncili de kapsayan 27
blmlk ksm.
kar direnirse o ktlklerin en byn ilemi ve cezalarn en byn hak
etmitir (Romallar 13: 1-7).
Bu ayetlerde grld gibi Hristiyanln temel metni olan ncilde ynetime
ilikin ortaya konan anlay dinle devlet ilerinin birbirinden ayrlmas eklindedir.
Devlet ynetimi nasl olursa olsun inananlarn ynetime mutlak olarak itaat etme-
leri gerektii anlay vurgulanmtr. ncile gre itaat, yneticilerin ahsna deil,
makamna yneliktir. Bu bakmdan kt bir ynetici dahi olsa makamndan dola-
y itaati hak eder. Bu anlay Hristiyanlar arasnda Bat Roma mparatorluunun y-
kld beinci yzyla kadar devam etmitir. Fakat Bat Romann yklmasndan
sonra Katolik Kilisesinin siyasi bir g haline gelmesiyle birlikte kilise ile devlet
ilikisinin nasl olacana ilikin tartmalar da boy gstermeye balamtr. Bu tar-
tmalarn sonucunda Hristiyanln siyasi bir yorumu gelimi ve Orta a boyun-
ca Hristiyan dnyasnda hakim anlay hline gelmitir.
Aziz Augustine, Aziz Ambrose ve Aziz Gregory gibi Kilise Babalar Bat Ro-
mann yklmasyla birlikte iki kl doktrinini gelitirerek kiliseye itaati, devlete
itaatin zerine karmlardr. Bu konuda kapsaml bir felsefe gelitirmi olan Aziz
Augustinein grleri, Orta a boyunca Hristiyan dnyasnda geerli olan ana
gr haline gelmitir. Aziz Augustine ncilde yer alan ve ilk kuak Hristiyanlar
tarafndan kabul edilen ynetime mutlak itaat dncesini tersine evirmitir. Au-
gustine, Tanr Devleti (1984) adl eserinde gelitirdii kilise otoritesi ile devlet oto-
ritesi ayrln ifade eden iki kl tezini insandaki ruh-beden ayrmna dayandr-
mtr. Ruh iyiliklerin, bedense ktlklerin alandr. Beden, eytani otoritenin,
ruhsa ilahi otoritenin kaynadr. Buradan hareketle Augustine, insann ayn anda
iki otoriteye bal olduunu ileri srmtr. Bunlardan biri sekler devlet otori-
tesi, dieri ise Tanr devleti otoritesidir. Sekler devlet, sadece bu dnyaya hk-
mederken Tanr devleti iki dnyaya da hkmetmekte ve kurtuluun kaynan
oluturmaktadr.
Augustine, eytani otoritenin merkezi olan sekler devletin eytann Tanrya
isyan etmesiyle baladn ve Roma mparatorluu ile zirve noktasna ulatn
ileri srer. Tanr devleti ise Katolik Kilisesiyle birlikte hkmran olacaktr. Kilise
Augustinea gre, Tanrnn yeryzndeki yrydr. nananlar, kilise zerinden
Tanryla irtibata geerler. nsanlarn kurtuluu kilise otoritesine teslim olmaktan
geer. efaat ve kurtulu, kilisenin elindedir. Kiliseye itaat birey iin olduu kadar
devlet iin de balaycdr. Kilise, Tanr devletini icra eden g olduu iin sek-
ler devlet de kiliseye itaat etmek zorundadr. Sekler devletin meruiyeti kiliseye
itaat etmesinden ve bal kalmasndan geer. Kiliseye itaat etmeyen bir devlet me-
ru bir devlet olamaz. Devletin bandaki imparator kilise ocuu olduuna gre o
kilise otoritesinin tepesinde deil, altnda yer almak zorundadr. Bu dnce, Orta
a boyunca kilise-devlet ilikisini dzenleyen ana ereve olmutur. Papa, by-
lece tm Hristiyanlarn ortak siyasi otoritesi haline gelmitir. Papaya bal olan her
lkenin bir piskoposu olmu, yneticiler piskoposlar araclyla Papaya bal ha-
le gelmi ve Roma Katolik Kilisesine vergi demek zorunda kalmtr. Bu durum
Protestanlk ve ulus devletin ortaya kt on be ve on altnc yzyllara kadar de-
vam etmitir.
slamda Ynetim ve Hilafet Sistemi
slamda ynetim Hristiyanlarn yaad deneyimden farkl bir seyir izlemitir.
Mslmanln temel kayna olan Kurann bir ksm Mekkede, bir ksm da Hz.
Muhammedin gnden sonra Medinede gelmitir. Mekkedeki ayetler daha ok
36
Di n ve Topl um
Aziz Augustine: 354-430
yllar arasnda yaamtr.
Patristik felsefenin nemli
isimlerinden biri olarak Orta
a boyunca Bat siyaset
dncesini etkilemi bir
dnrdr.
Sekler Devlet: Laiklik
kavramnn ngilizcesi
olmakla birlikte esas olarak
dinden bamsz dnyevi
otoriteyi ifade eden bir
kavramdr.
inan ve ahlakla ilgili hususlar vazetmitir. Oysa Medinedeki ayetler inan ve ah-
laka ilave olarak hkmlerle ilgili ilkeler zerinde durmutur. Kuran bu dnemde
Mslmanlara su ve cezalar, ynetime ilikin ilkeler, sosyal ve siyasal ilikiler ko-
nusunda deiik ayetlerle yol gstermitir. Kuranda belli bir ynetim biimi gs-
terilmemitir. Bunun yerine ynetime ilikin prensiplere iaret edilmitir. Bu pren-
sipler ana hatlaryla adalet, istiare, liyakat, hakkaniyet gibi ilkelerdir. Bununla bir-
likte inananlarn kendilerinden olan yneticilere itaat etmeleri tavsiye edilmitir.
ncilde kim olursa olsun tm yneticilere itaat nerilirken Kuranda Mslmanla-
ra kendilerinden olan yneticilere itaat etmeleri nerilmitir. slam inancnda ar-
lkta olan anlaya gre Mslmanlar kendi yneticileriyle bir szleme iindedir-
ler. Ynetici kendilerinden biri olarak Kuranda zikredilen prensiplere uymakla
ykml iken ynetilenler de ona itaat etmekle ykmldrler.
Mslmanlar belli bir ynetim biimine zorlanmadklar iin ynetim biimi s-
lam tarihinde dnemin artlarna gre belirlenmitir. Bu sre Hz. Muhammedin
Medineye gyle birlikte balamtr. Hz. Muhammedin Medineye gnden
sonra Mslmanlar burada yaayan dier topluluklarla birlikte ortak bir ynetim
oluturma yoluna gitmi ve ortak bir szleme imzalamlardr. Medine Vesikas
olarak bilinen bu szleme Medinedeki ynetimin anayasas niteliinde olup ana-
yasaclk tarihinde nemli bir belge niteliindedir. Medine Vesikas szlemenin ta-
raflar olarak kabileleri esas almakta ve Medinede yaayan Mslmanlarla Yahudi
kabileleri ortak bir mmet (siyasi topluluk) olarak kabul etmektedir. Medine Vesi-
kasnn ngrd ynetim biimi gnn artlarnda Arap toplumunda geerli
olan bir yap idi. Szlemenin taraflar bireyler deil, airetlerdi. Bu, dnemin y-
netim anlaynn gerektirdii bir eydi.
Hz. Muhammedin vefatndan sonra Mslmanlar arasnda Drt Halife dnemi
balamtr. Drt Halifenin belirlenmesi seim srecine balanmtr. lk Halife Hz.
Ebubekir, Peygamberin brakt boluu doldurmak zere tm kabilelerin zerin-
de anlat bir kiilik olarak seilmitir. Ebubekir seildikten sonra kendi sfatn
Peygamberin halifesi, baka bir deyile onun varisi veya temsilcisi eklinde tanm-
lamtr. Daha sonraki halifelerin seilme srecinde farkllklar olmakla birlikte drt
halife Mslmanlar arasndaki sekinler (ileri gelenler) tarafndan seilerek baa
gelmitir. Drdnc halife Hz. Alinin ldrlmesiyle birlikte slam tarihinde otuz
ksur yl srm olan hilafet sistemi de fiilen sona ermitir. Drt Halife dnemin-
deki hilafet sisteminin dikkat eken baz zellikleri u ekilde zetlenebilir: Halife-
lerin seiminde kabileler arasndaki denge dikkate alnm, halifeler kabilelerin ile-
ri gelenleri tarafndan seilmi, halifelerin otoritesi inananlarn bal olduu pren-
siplerle snrlandrlm, halifelerin seiminde inananlarn rzas esas alnmtr. R-
za kavram drt Halife dneminde nemli bir deer olarak korunmutur. Zira son
halife Alinin seimiyle ilgili genel bir rza olumad iin Mslmanlar arasnda ki-
min halife olacayla ilgili ihtilaf balam, bu ihtilaf kanl atmalara yol amtr.
Mslmanlar arasnda Drt Halife dneminden sonra fiil olarak saltanat yne-
timi ba gstermitir. Saltanat ynetimiyle birlikte yneticilerin sfatlarnda ve baa
geli srelerinde nemli bir deiiklik meydana gelmitir. Halifeler kendilerini
Emirl Mminin, yani inananlarn yneticisi olarak tanmlarken Emevi mparator-
luundan balamak zeri sultanlar kendilerini Emirullah veya Zilullah, yani Al-
lahn glgesi veya onun adna yneten hkmdar eklinde tanmlamlardr. Bu-
nunla birlikte sultann lmyle birlikte yneticilik nceki sultann soyundan biri-
ne intikal ederek Drt Halife dnemindeki szleme, seim ve rza gibi deerler
bir kenara braklmtr.
37
2. ni t e - Di n ve Si yaset
Medine Vesikas:
Mslmanlarn ilk
anayasas olarak kabul
edilen Medine Vesikas Hz.
Muhammedin gnden
sonra Medineyi ynetmek
zere orada yaayan Yahudi
kabilelerle birlikte
hazrlanm bir metindir.
38
Di n ve Topl um
slam tarihindeki ynetim pratiine bakldnda, Orta a Hristiyanlnn or-
taya kard teokratik yapdan farkl bir yap ortaya koyduu grlr. Yukarda
ifade edildii gibi, beinci yzyldan balamak zere ulus devletlerin ortaya kt
on altnc yzyla kadar Avrupadaki devletler ulusal kardinaller veya piskoposlar
zerinden Roma Katolik Kilisesinin ba olan Papaya bal olmulard. Bu yap
iinde gerek papa, gerekse kardinaller sadece birer ruhani lider deil, ayn zaman-
da birer siyasi lider konumundaydlar. Bu da ynetimin tepe noktasnda ruhani li-
derlerin bulunduu anlamna gelir. Yine Orta a Avrupasndaki devletlerin y-
netiminde Hristiyan ruhban snfnn gelitirdii normlar (canons) veya yasalar
balayc olmutur. Bu yap tipik anlamda teokratik bir ynetim biimiydi. Oysa
Mslmanlarda byle bir durum sz konusu deildir. Mslman toplumlarda y-
netici papa, kardinal veya piskopos gibi ruhani bir lider deildir; o sadece bir y-
netici, bir devlet adamdr (aha, 2008).
Bununla birlikte slam tarihinde gerek Emevi ve Abbasilerde gerekse Seluklu
ve Osmanllarda devlet rfi ve eri olmak zere ikili hukuk sistemine gre yne-
tilmitir. eri hukuk genel olarak zel yaam alanyla snrl kalrken devletin ile-
yii rfi hukuka dayanmtr. rfi hukuk, eri ilkeleri gz nnde bulundurmakla
birlikte esas olarak beeri bir hukuk sistemi olup zamann artlarna bal olarak
ekillenmitir. Buradan hareketle slam tarihinde ynetimin Orta a Avrupasnda
olduu gibi teokratik olmaktan ok yar sekler bir karakter tad sylenebilir
(Dursun, 1989).
Din-devlet ilikileri konusunda slam dnyas ile Orta a Avrupasn karlatrnz.
ULUS DEVLET DNCES VE DN
Dinde yenilik hareketlerinin ulus devletin geliimine katksn
zetleyebilmek.
Katolik Kilisesi Orta a boyunca Avrupadaki en byk g merkezi hline gele-
rek Avrupadaki devletlerin zerine kmtr. Orta ada hakim olan Feodalizm
de kilisenin devletler zerindeki hegemonyasn kolaylatrmtr. Feodal sistem
g merkezini datt iin Orta a Avrupasnda irili ufakl drt yz kadar dev-
let bulunmutur. Devletlerin otoritesi bir yandan dini aristokrasi, bir yandan da
feodal sistemin toprak aristokrasisi tarafndan snrlandrlmt. Bu bakmdan Orta
ada devletlerin gc birok durumda snrl kalmtr.
On be ve on altnc yzyllarda filizlenen ulus devlet dncesi bu bakmdan
her eyden nce gl bir siyasi otorite dncesi etrafnda gelimitir. Bu balam-
da ilk dncelerin nvelerini talyan dnr Machiavellide grmekteyiz. Mac-
hiavelli, Prens adl eserinde kiliseye kar bamsz ve toplumuna mutlak anlam-
da hkmeden bir hkmdar dncesini gelitirmitir. Machiavelliye gre ok sa-
yda kk devletiklere blnm olan talyan topraklarnda talyan halknn tek
bir otorite etrafnda birlemesinin nndeki en nemli engel Katolik Kilisesidir.
Katolik Kilisesi talyanlarn bir birlik salayarak kendisine kar glenmesini iste-
memektedir. Bu bakmdan Machiavelli, talyan devletlerinin Katolik Kilisesinin
hegemonyasndan kurtularak gl, kanun ve din prensiplerin zerinde yer alan
bir prensin ahsnda birlemeleri gerektiini tavsiye etmitir (Machiavelli, 1985).
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
1
2
A M A

Feodalizm: Orta a
Avrupasnda beinci yzyl
ile on altnc yzyl arasnda
yaam olan toplumsal,
ekonomik ve siyasi dzen;
tarma dayal derebeylik
sistemi.
Niccolo Machiavelli: 1469-
1527 yllar arasnda
talyada yaam ve sonuca
giden her yolu mbah gren
devlet adam ve siyaset
bilimci.
On be ve on altnc yzylda ortaya kan Rnesans, Reform ve aydnlanma
hareketinin yan sra, yeni gelien ticaret burjuvazisi de gl merkez bir yneti-
me ihtiya hissetmitir. Rnesans ve Reformla birlikte gelien yeniliki dncenin
kendisini zgrce ifade edebilmesi iin Katolik Kilisesinin basksndan kurtulmas
gerekmekteydi. Bunu salayacak g merkez otorite idi. Benzer bir durum yeni
ticaret burjuvazisi iin de geerliydi. Gmrklerin kontrol, yerel retimin korun-
mas veya tevik edilmesi gibi nedenler ykselmekte olan burjuvazi snfn merke-
zi otorite adna krallarn yannda yer almaya zorlamtr. Dinde reform yanllar da
kendileri iin geerli olan nedenlerden dolay devlet otoritesine snmak zorunda
kalmlard. Avrupada dinde reform ok ciddi mcadeleleri ve kanl savalar be-
raberinde getirmitir. Katolik Kilisesinin dindeki yeni yorumlara kar gelitirdii
sert tepki ve hogrszlk sonucu yllarca devam eden ve Protestanlarn katli-
amyla sonulanan manzaralar yaanmtr. Dinde reform yanllar Katolik Kilise-
sinin kendileri zerindeki basksndan kurtulmak iin bulunduklar topraklarn y-
netimlerini desteklemi, hatta Aziz Agustinenin retisini tersine evirerek yneti-
cilere mutlak itaati vazetmilerdir.
Protestanlk ve Ulus Devlet
Protestanln geliimini anlamak iin Orta a boyunca papalarla imparatorlar
arasnda sren atmay anlamak gerekir. Orta ada imparatorlarn zerine -
kan Papa, zaman zaman kendisine bal olan krallarla atma iine girmi, bu a-
tmalarn bir ksm krallarn aforozuyla son bulmutur. On be ve on altnc yz-
yllara doru gelindike papalarla krallar arasndaki atmalarn dozu giderek art-
m ve gn yzne kmtr. Roma Katolik Kilisesinin geni mlklere ve servete
sahip olmas ve lks iinde yaamas zamanla kendisine bal baz toplumlarda
tepkilere yol amtr. Bata Almanya olmak zere ngiltere, Fransa, svire, Nor-
ve ve Danimarka gibi lkelerde Romaya vergi transferi sorgulanr hle gelmitir.
Katolik Kilisesine kar balatlan tepkide ba ekenler dinde reform dncesini
balatan Protestanlar olmutur. Bunlarn banda 1517 ylnda Almanyada protest
bir hareket balatan Martin Luther gelmektedir.
Luther, ncile referans vererek Hristiyanlar arasnda pratikte olumu olan ruh-
ban snfyla sradan insan arasndaki ayrma sert eletiriler yneltmitir. Luthere
gre Kutsal Kitap, tm insanlarn eitlii ve kardelii inancn getirmitir. Bunun-
la birlikte Luther, Katolik Kilisesinin gelitirmi olduu lks yaam tarzn sert bi-
imde eletirerek Alman halknn bu kadar varlk iinde yzen bir kuruma deil,
kendi kiliselerine vergi vermelerini savunmutur. Luther, Roma Katolik Kilisesine
kar mcadelesini srdrebilmek iin Alman ynetimine snm ve ynetime
itaati dinsel bir grev olarak tanmlamtr. Luthere gre krallar ve prensler zorun-
luluktan dolay birer piskoposturlar. Bu bakmdan yneticilere kar pasif itaati
srarla savunur. Aziz Pavlus gibi Luther de yneticilerin kendilerine deil, makam-
larna sayg ve itaati nermitir. taat, makama ynelince doal olarak yneticinin
kiisel zelliklerinin nemi kalmamaktadr. Adil olmasa dahi, ynetim gcn
elinde bulundurduu iin ynetici, itaat edilmeyi hak eder. Buradan hareketle Lut-
her, ynetime itaatsizlii cinayet, iffetsizlik, onursuzluk ve hrszlktan daha iddet-
li bir gnah olarak kabul etmitir. Luthere gre inanan biri iin bandakine itaat-
ten daha stn bir deer yoktur (Brecht, 1990).
Protestanlk hareketinin dier bir nc ismi olan Jean Calvin de Luther gibi
devlet otoritesini nemsemi ve itaat edilmesi gereini belirtmitir. Calvinin deyi-
iyle devlet, kurtuluun harici bir aracdr. Devlet, Calvine gre bar, gvenlii,
39
2. ni t e - Di n ve Si yaset
Protestanlk: On altnc
yzylda Katolik Kilisesine
kar bakaldran dinde
reform hareketidir. Siyasi bir
din anlay gelitirdii iin
protest bir hareket
anlamnda bu ismi almtr.
adaleti, birlik ve beraberlii salamakla ve insanlar bir arada tutmakla kurtulu
iin bir zemin oluturmaktadr. Bu ynyle sekler devlet, kurtulua hizmet et-
mektedir. Bu bakmdan Luther gibi o da yneticilere kar pasif itaati nermek-
tedir. Yneticiler, kurtuluu salama konusunda Tanrnn yeryzndeki vezirleri
gibidirler. Onlara itaatsizlik, Tanrya kar itaatsizlik anlamna gelir. Calvine gre
ynetici gcn halktan almaz, dorudan doruya Tanrdan alr. Calvinin getirdi-
i en nemli yenilik, devletle kiliseyi birbirinden ayrarak sekler bir sistemin ge-
limesine hizmet etmi olmasdr.
Protestanln Avrupaya en nemli katks ulus devletin gelimesini kolaylatr-
mas olmutur. Protestanlar, her ulusun Roma Katolik Kilisesiyle ban kopararak
kendi ulusal kilisesini ina etmesini savunan grleriyle deiik uluslarn Vatikan
karsnda hkm ahsiyet kazanmasna katkda bulundular. Bununla birlikte, y-
neticileri ycelterek uluslarn nihai otoritesi haline gelmelerini saladlar. Yine n-
cilin deiik dillere evrilmesini salayarak dinin ulusal bir karakter kazanmasna
hizmet ettiler. Protestanlk, bu tr almlarla ulus devletin geliiminde ok nem-
li rol oynamtr (aha, 2008).
Protestanlarn krallarla birlikte hareketi sonucunda Avrupada Protestanln et-
kisi altna giren birok lkede ulusal kiliseler ortaya kmtr. Bu konuda ilk adm
ngilterede atlmtr. ngiliz Kral VIII Henry Protestanlarn desteini yanna ala-
rak Katolik Kilisesine kar mcadele etmi ve bu mcadelenin sonucunda 1558
ylnda Katolik Kilisesinden bamsz ngiliz Anglikan Kilisesinin kuruluunu sa-
lamtr. ngiltere bu tarihten itibaren Protestanl resm din olarak kabul etmi ve
kral Anglikan Kilisesinin ba sfatn kazanmtr. Benzer bir durum Almanya, s-
ve ve Danimarka gibi Protestanln etkisi altna giren dier lkeler iin de geer-
li olmutur. Buralarda da ulusal kiliseler kurularak Katolik Kilisesi ile olan balar
koparlmtr.
slam Dnyasnda Din ve Ulus Devlet
Avrupada ulus devlet ann balad on altnc yzylda slam dnyasndaki tek
g merkezi Osmanl mparatorluu idi. Osmanl mparatorluu Yavuz Sultan Se-
lim dneminde Msrn fethinden sonra Hilafeti Memluklulardan alarak Osmanlya
tam ve kendisini Mslmanlarn tek halifesi olarak ilan etmitir. Ancak Osman-
lda hilafet tarih boyunca, din olmaktan ok siyasi bir kurum olarak kalmtr. Os-
manlda sultan bir din adam, bir ruhban, dinen masum bir otorite deil; beeri ve
siyasi kiilie sahip bir devlet adamdr. ok milletli yapdan dolay Osmanl sul-
tanlar hilafetin din boyutunu tarih boyunca fazla n plana karmamlardr. Hat-
ta Fatih Sultan Mehmet rneinde grld gibi baz sultanlar, Osmanl egemen-
lii altndaki Ortodokslarn da sultan olduklarn ifade etmek iin Kayseri Rum s-
fatn kullanmlardr.
Osmanl, millet sistemine dayal, din temelinde rgtlenmi ok milletli bir
yapya sahipti. mparatorluk bnyesinde farkl din topluluklar vard. Katolikler,
Ortodokslar, Protestanlar, Yahudiler ve Mslmanlar Osmanlnn ana din toplu-
luklarn oluturmaktayd. Osmanl bu topluluklara geni hrriyetler salayarak
bunlar ok kltrl, ok dinli, ok hukuklu ve ok dilli bir model iinde bir ara-
da tutmaya almtr. Osmanl, din ve mill kimlikleri yok ederek deil; aksine
bunlar yaatarak, bunlara yaama zemini hazrlayarak bunlar bar iinde tutan
bir model gelitirmitir. Ne var ki Fransz Devriminden sonra Avrupada yaylan
milliyetilik fikri on dokuzuncu yzyla gelindiinde Osmanlda da ortaya km
ve mparatorluun paralanmasyla sonulanmtr.
40
Di n ve Topl um
Millet Sistemi: Osmanl
toplumsal yapsn oluturan
Millet Sistemi dinlere ve
dinlere bal mezheplere
gre olumutu. Her millet
kendi inancn, hukukunu ve
dilini yaamakta serbestti.
Bu model Osmanlda boy
gsteren milliyetilik
akmlarnn etkisi altnda on
dokuzuncu yzylda ilemez
hale gelmitir.
Osmanlnn himayesindeki milletlerde mill kimlik din kimlik zerinden geli-
ti. Milliyetilik fikirlerinin etkisiyle Osmanldan ayrlmaya alan Yunanistan, Sr-
bistan, Romanya ve Bulgaristan gibi toplumlar din kimlikleri zerinden Osman-
ldan bamsz bir millet ina etme yoluna gittiler. Hristiyan milletlerin Osman-
ldan kopmasna paralel olarak Osmanlda slam birlii dncesi de arlk ka-
zanmaya balamtr. Bata Araplar olmak zere Mslman unsurlar bnyesinde
tutmak iin kinci Abdulhamid Hilafet sfatn yaygn biimde kullanarak Osmanl
etrafnda bir slam Birlii salamaya almtr. Ancak milliyetilik zerinden bir
ulus ina etme dncesi zamanla Osmanldaki baskn unsur olan Trklerde de
gelimeye balad (aha, 2008).
Bu dncenin temelleri, nceleri bir cemiyet olan, fakat daha sonra bir parti-
ye dnerek 1908den itibaren Osmanl ynetimini eline geiren ttihat ve Terak-
ki ile balamtr. ttihat ve Terakkinin Osmanlya tad milletilik fikri zaman-
la Arnavut, Makedon ve Arap gibi Mslman unsurlarn da Osmanldan kopma-
sna yol amtr. ttihat ve Terakkicilerin ynetimi altnda Birinci Dnya Savana
giren Osmanl savatan yenilgiyle knca fiilen paralanma ve yok olma aamas-
na girmitir. Birinci Dnya Savann sonucunda Osmanl topraklar Batl gler
tarafndan igal edilmi, batl ordular Anadolu topraklarna kadar sokulmutur.
Trkiyede Kurtulu Sava bu bakmdan bir varolu mcadelesi eklinde geli-
mitir. Kurtulu Savann kazanlmasndan sonra Trkiye Cumhuriyeti ulusal bir
devlet olarak ina edilmi, bu devlete uygun bir millet gelitirmek iin de milliyet-
ilik dncesi benimsenmitir. Cumhuriyetin kurulmasnn ardndan Trkiye
Cumhuriyetinin bir ulus devlet formuna dnmesi iin hilafet sistemi 1924 yln-
da lavedilmitir.
Gerek tarih boyunca din-devlet ilikisi, gerekse modern dnyada din devlet ilikisi iin ya-
rarl bir kitap olarak Bitmeyen Beraberlik: Modern Dnyada Din ve Devlet adl kitaba
bakabilirsiniz (mer aha, stanbul: Tima Yaynlar, 2008)
Protestanln ulus devlete hangi noktalarda katk saladn tartnz.
41
2. ni t e - Di n ve Si yaset
Resim 2.1
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
2
42
Di n ve Topl um
DNYADA DN VE DEVLET LKLER: FARKLI
MODELLER
Dnyada deiik modellere dayal din-devlet ilikilerinin olduu-
nu aklayabilmek.
Bugn dnya zerinde dinle devlet arasndaki iliki balamnda genel olarak bir-
ka model gelitiini gryoruz. Bunlardan biri bata Amerika, Fransa ve baz Av-
rupa lkelerinde gelimi olan ayrlk ilkesine dayal laik modeldir. Laik model
aada grlecei gibi her lkede farkl bir uygulama biimine sahip olmasna
ramen genel olarak dinle devletin birbirinden ayrln ngren bir sistemdir. Bir
dier model yine yaygn olarak Avrupada grlmekte olan dinle devletin birlikte-
liine dayanan karma modeldir. Karma modelde sistem laik olmasna ramen dev-
letin resm bir dini vardr ve devlet yneticileri ayn zamanda din kurumun da ba-
dr. Dnyada dinle devlet arasndaki ilikiyi dzenleyen nc bir modelde ise
devletle din iie gemi ve din kurallar devletin ileyiinde nemli bir yer tutmu-
tur. Bunun da genel olarak iki biimi vardr. Bunlardan biri ran ve Vatikan gibi l-
kelerde grlen teokratik model; dieri ise Suudi Arabistan, Yemen, Pakistan, s-
rail vb. lkelerde grlen yar teokratik modeldir. Teokratik veya yar teokratik
modeller genel olarak slam dnyasnda daha fazla yaygndr.
Ayrlk lkesine Dayal Laik Modeller
Kilise ile devlet arasndaki ayrlk modelinin tipik rnei Amerikada grlmekte-
dir. Amerikada devletin dinler arasnda tmyle tarafsz olduunu ifade eden pa-
sif bir laiklik anlay gelimitir. Amerikan laiklik modelinin temeli Amerikan ana-
yasasna dayanmaktadr. Amerikan anayasasna gre devletle din arasnda bir ay-
rlk duvar bulunmaktadr. Ayrlk duvarna gre devlet kiliselere hibir ekilde
mdahil olmaz, onlara karmaz. te yandan kiliseler de devlete herhangi bir m-
dahalede bulunmazlar. Amerikan laiklik modeli devleti kiliseye kar bamsz k-
larken kiliseleri de devlete kar bamsz klmtr. Amerikan modernlemesine
gre laiklik byk lde kiliselerin devlete kar bamszln ifade eder. Ame-
rikan modernlemesi, Tanr inanc ile zgrlk dncesinin sentezini ngren
bir modele dayanmtr. Baka bir deyile, Amerikada modernleme dini, din de
modernlemeyi dlamaz. Bu bakmdan Amerikada devlet laiklik politikasyla kili-
seler zerinde bask kurmam; aksine onlar tmyle serbest brakmtr.
Amerika sisteminin belli bal deeri vardr ve Amerikan laiklii de byk
lde bu deerler zerine bina edilmitir. Bu deerler zgrlk, eitlik ve eit-
liliktir. Amerikan sistemi, insan haklarn ihlal etmedike tm inanlarn zgrce
yaamasn, kendi kurumlarn ve deerlerini hayata geirmesini ve kamusal alan-
da sesini duyurmasn mmkn klmaktadr. Eitlik ilkesi gereince bir inanca kar-
sergilenen muamelenin dier inanlara kar da sergilenmesi gerekir. Bu bakm-
dan devlet inanlar arasnda eit muamele ile ykmldr. Amerikallar buraya
akan deiik lkelerden nfustan dolay tek-tip bir vatanda anlayn ngrme-
mitir. Zira Amerikan ktas kefedildikten sonra Avrupadaki hemen hemen tm
lkelerden buraya nemli bir nfus akn olmutur. Amerikan kurucu babalar
bu bakmdan Amerikay oulcu bir temel zerine ina ettiler ve oulcuun ge-
limesine uygun bir sosyal ve siyasal ortam hazrladlar. Bu oulcu yapdan do-
lay bugn Amerikada sadece Protestanlk iinde iki binin zerinde farkl inan
3
A M A

Kurucu Babalar: 1760larda


ngiltereye kar
balattklar bamszlk
sava sonucunad bugnk
Amerikay kuran, G.
Washington, J. Adams ve T.
Jefferson gibi sekiz on
kiiden oluan lider kadrosu.
sistemi gelimitir. Amerikada bugn din cemaatler ekonomiden eitime, medya
alanndan siyasete kadar genie bir alanda faaliyet gstermektedirler (Corbett
and Corbett, 1999).
Avrupada Amerikaya benzeyen laik modeller bulunmakla birlikte byk l-
de farkl laiklik trleri de gelimitir. Amerika ile tmyle zt bir laiklik anlayna
sahip olan lke Fransadr. Fransa uzun zaman Katolik Kilisesinin tahakkm al-
tnda kald iin burada dinle devlet arasndaki iliki husumete ve atmaya da-
yanmtr. Bunun sonucunda da Fransada radikal bir laiklik anlay gelimitir. Ta-
rihte Hristiyanl topluca kabul eden ilk millet Fransz kimliinin ana unsuru olan
Franklar olmutur. Franklarn beinci yzylda millet olarak Hristiyanl kabul et-
mesinin sonucunda Papalk Fransay kilisenin byk kz, Franszlar da Tan-
rnn glgesinde bir millet olarak ilan etmitir. Bu tarihten itibaren Fransada y-
netim ile Katolik inan iie gemitir. Fransz Devriminden nce Roma Katolik
Kilisesi tarafndan atanan kardinaller Fransz kralnn babakan statsne sahipti.
Krallarn ta giyme merasimi kilise tarafndan hazrlanr, krallar papann elinden
ta giyerlerdi. On altnc yzylda Fransada ortaya kan aydnlanma hareketiyle
dinde reform hareketlerine kar Kral ile Fransz Katolik kilisesi birlikte mcadele
etmitir. Fransz Devrimine giden srece kadar yz binlerce Protestan Fransada
katliama uramtr.
Bu bakmdan Fransz Devrimini yapan cumhuriyetiler hem kral hem de Ka-
tolik kilisesini ortak dman kabul etmitir. Devrim sonrasnda harekete geirilen
politikalarla Katolik Kilisesinin Fransz toplumundaki toplumsal, siyasal ve ekono-
mik gcne byk darbe indirildi. 1790dan itibaren yaplan deiik yasal dzen-
lemelerle kilisenin elindeki mlkler kamulatrlarak elinden alnm, manastr ye-
minine son verilmi, ruhban snfyla ilgili yeni bir dzenleme yaplm, binlerce
papaz ldrlm veya yurt dna karlmtr. Bununla birlikte Katolik Kilise-
sinin tekelindeki doum, lm, evlilik gibi hususlarn kontrol ve kaytlar kilise-
den alnp belediyelere verilmi; evlilik sivil bir tren eliinde resm nikhla ger-
ekletirilmi ve boanma hakk salanmtr. Devrimden sonra kabul edilen n-
san ve Yurtta Haklar Bildirgesi, egemenlii Tanrdan ve onun temsilcisi olan Ki-
liseden alp halka vermitir. Fransa bylece fiil olarak birbiriyle atan iki cephe-
43
2. ni t e - Di n ve Si yaset
Resim 2.2
ABD Kurucu
Babalar
ye blnmtr. Bunlardan biri laiklik yanls cumhuriyetiler dieri ise kral yanl-
s Katolikler olmutur. Bu atma kinci Dnya Sava sonuna kadar devam etmi
ve cumhuriyetilerin lehine sonulanmtr (Kuru, 2009).
Fransada din ile devlet arasndaki iliki 1801 ylndan balayarak yz yl boyun-
ca Fransa ile Roma Katolik Kilisesi arasnda imzalanan Konkordata gre ilemitir.
Konkordata gre Katolizm Fransz halknn ounluunun dini olacak. Ancak bu-
nun karlnda kilise devletin kontrol ve vesayetini kabul edecek, papazlar dev-
letin birer memuru hline gelecek, maalar devlet tarafndan denecek, Katolik
piskoposlarn atanmas devlet tarafndan yaplacak, Katolik papazlar Fransz dev-
letine sadakat gstereceklerine dair yemin edecek, kilisenin herhangi bir siyasi id-
dias olmayacak, sadece din ilerle uraacaktr. Bu konkordat Ayrlk Yasasnn
devreye girdii 1905 ylna kadar yrrlkte kalmtr. 1905 ylnda karlan Ayr-
lk Yasas ile dinle devlet birbirinden ayrlmtr. Yasa, bata Katolizm olmak ze-
re, tm dinleri, din olarak deil klt olarak kabul etmitir. Ayrlk Yasasna g-
re devlet okullarnda din eitim verilmez. Ancak zel okullar istedikleri mfreda-
t uygulamakta serbesttirler. Devlet 1959da uygulamaya koyduu bir yasa gerei
zel okullarla yapt bir anlama kapsamnda okullarn masraflarnn bir ksmn
karlamakta ve retmenlerin maalarn demektedir. Bu anlamaya gre zel
okullar devletten yardm almak iin kendi mfredatlarnn yannda Milli Eitimin
mfredatn da uygulamak durumundadr. Bu anlama en fazla Katolik okullarn
iine gelmektedir. Zira Fransada zel okullar ounlukla Katoliklere aittir. Bugn
ilk ve orta retim rencilerinin yaklak yzde 20si Katolik okullarda okumak-
tadr (Baubrot, 2008).
Avrupada Almanya, Avusturya, Belika, Hollanda, spanya, talya, sve ve Po-
lonya gibi baka lkeler de dinle devlet arasndaki ilikiyi ayrlk modeline gre
dzenlemitir. Ancak bu lkelerde ayrlk (separation) ilkesinin yannda i birlii
(cooperation) anlay da benimsenmitir. Dolaysyla bu lkelerde Fransadakinin
aksine lml bir laiklik anlay gelimitir. Bu lkelerin ounda devlet kendisini
laik olarak tanmlamad gibi herhangi bir inanc da resm olarak tanmaz. Bu l-
kelerde genel olarak benimsenen ilkeler tarafszlk, hogr, eitlik ve din zgr-
l ilkeleridir. Bu lkelerde din kurumlarn hukuksal stats ve finansman, di-
ni topluluklarla ilikiler, din eitimi, din hizmetleri, kilise ve cemaat okullarnn fi-
nansman, bunlarn sosyal yap iindeki yeri, Hristiyan olmayan inanlarla ilikiler
gibi konularda genel olarak zgrlk ve eitliki bir anlay hakimdir. Bu lke-
lerin tmnde din cemaatlerin kamusal alandaki her tr faaliyeti serbesttir; hatta
bazlarnda devlet dini cemaatlerin faaliyetlerini sbvanse eder.
Mesela Almanyada devlet kilise vergisinin toplanmasna yardm eder. Kendisi
de kiliseleri ve din cemaatleri, bunlarn ticari faaliyetlerini ve yrttkleri hizmet-
leri vergiden muaf tutar. Bununla birlikte okullarda herhangi bir inanca bal ol-
madn beyan etmedike din dersleri zorunlu olarak okutulur. Devlet din eiti-
mini cemaatlerle birlikte dzenler (Robbers, 2008). Dier lkelerde de benzer bi-
imde devlet kilise ve din topluluklarn faaliyetlerine deiik yollarla yardm sa-
lar. Bu yardmlar vergi muafiyeti, hizmetlerin sbvanse edilmesi, baz din hizmet-
lerin devlet tarafndan stlenilmesi ve kilise cemaatleri tarafndan kurulan okulla-
rn devlet tarafndan desteklenmesi gibi yollarla salanr. Yukarda saylan lkele-
rin okullarnda verilmekte olan din dersleri eitimi genel olarak cemaatlerle birlik-
te dzenlenir. Ksaca, Avrupada dinle devlet arasndaki ilikiyle ilgili yaygn olan
model ayrlk ilkesi olmasna ramen ounda resm veya fiil dzeyde i birlii sz
konusudur.
44
Di n ve Topl um
45
2. ni t e - Di n ve Si yaset
Amerikan laiklii ile Fransz laikliini karlatrnz. Bu iki laiklik anlay hangi ynler-
den benzemekte, hangi ynlerden ayrmaktadrlar?
Karma Modeller
Dinle devlet arasndaki ilikiyi karma bir modele dayandran iki tipik rnek ngil-
tere ile Yunanistandr. ngilterede yazl bir anayasa bulunmamasna ramen res-
m bir din (established reiligion) vardr ve dinin tand kilise resm ve hukuki bir
statye sahiptir. 1558 ylnda Roma Katolik Kilisesinden koparak ulusal bir kilise
haline gelen ngiliz Anglikan Kilisesinin ba kral veya kraliedir. Kral veya kra-
lie kilisenin ba olduu iin Protestan olmak zorundadr. Tm piskoposlar ve st
dzey kilise grevlilerini kendisi atar. Anglikan Kilisesi birtakm imtiyazlara sahip-
tir. Sahip olduu imtiyazlardan dolay Lortlar Kamarasnda belli sayda piskopos
yaamlar boyunca ye olarak yer alr. Kral veya kralie tahta kt zaman tacn
bapiskopos giydirir. Kilise kral veya kralieden Anglikan Kilisesinde ekmek a-
rap ayinine katlmasn talep edebilir. Anglikan kilisesi st dzey grev atamalar
bakmdan kralieye baml olmakla birlikte ibadet ve doktrinde zerk bir konu-
ma sahiptir. Kilise bununla birlikte yasamann bir parasn oluturur. Meclise bir
yasa teklifi verebilir. Meclisin kabul etmesi durumunda verdii teklifler yasa olarak
kabul edilir.
ngilterede devlet belli alanlarda din hizmetleri destekler. Din okullarn yan
sra, orduda, hapishanelerde ve salk kurumlarnda alan din adamlar devlet ta-
rafndan finanse edilirler. Salk Bakanl salk kurumlarnda grev yapan papaz,
haham ve imamlarn maalarnn karlanmas iin bunlarn bal bulunduklar ce-
maatlere yardmda bulunur. ngiltere eitim sisteminde din eitim vermek zere
zorunlu din dersleri konmutur. ngilteredeki farkl inanlar dikkate almakla bir-
likte bu eitim esas olarak Hristiyanlk inancna gre verilmektedir. ocuuna din
dersinin verilmesini istemeyen velinin ocuu din dersinden muaf tutulur. Okul-
larda din eitimi yerel ynetimlerin nezareti altnda Anglikan Kilisesi temsilcileriy-
le o yrede bulunan inan veya mezhebin temsilcilerinin iinde yer ald komis-
yon tarafndan organize edilir, ancak devletin atad retmenler tarafndan veri-
lir. Devlet destekli okullarda rencilerin toplu duaya katlma mecburiyeti bulun-
maktadr. Toplu dua Hristiyanla gre yaplr. Ancak baka dini cemaatlere ait
olan okullarda cemaatler kendi inanlarna gre toplu ibadet yaptrma hakkna sa-
hiptir. Gerek devlet okullarnda gerekse cemaat okullarnda istemeyen velinin o-
cuu toplu ibadetten muaf tutulur (Catto and Davie, 2008).
ngiltereye benzeyen dier bir karma modeli Yunanistanda grmekteyiz. Yu-
nanistan ne tam laik ne de tam olarak teokratik bir lkedir. Yunanistann da n-
giltere gibi resm bir kilisesi bulunmaktadr. O da Dou Ortodoks Kilisesidir.
Yunanistanda baka dinlere veya inanlara mensup yaklak yzde 5 orannda
nfus bulunmaktadr. Geriye kalan yzde 95lik nfusun tm Ortodoks Kilise-
sinde vaftizden gemektedir. Yunanistandaki modelin derin tarihsel bir arka pla-
n vardr. Bizansn 395 ylnda Bat Romadan ayrlmasyla birlikte burada
Hristiyanlk resm din olarak kabul edilmi ve devletin altnda Hristiyanla resm
bir sfat verilmitir. Kraln bu tarihlerden sonraki sfat Sezaropapa olmutur. Yani
kral hem bir hkmdar hem de ayn zamanda papa gibi dinin ba saylrd. Do-
laysyla iki otoriteyi kendi ahsnda toplam oluyordu. Bu yap stanbulun fethi-
ne kadar bu ekilde devam etmitir. Ancak stanbulun fethinden sonra Fatih ay-
n yapya bal kalarak stanbul Ekmenlik Patrikliini oluturarak Osmanl hima-
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
3
Anglikan Kilisesi:
Protestanlk iinde gelien
Anglikanism inancna ait bir
kilise olup ngilterenin
resm kilisesi sfatna
sahiptir.
Dou Ortodoks Kilisesi: sa
tarafndan kurulduuna
inanlan Dou Ortodoks
Kilisesi Yunanistann yan
sra Rusya, Bulgaristan,
Romanya, Srbistan vb. gibi
Dou Avrupa lkelerinde
gelimi en yaygn kilisedir.
46
Di n ve Topl um
yesindeki tm Ortodokslarn buraya bal olmasn salad. Kilisenin devlete ba-
l oluu prensibi Yunanistann Osmanldan ayrld 1832 ylndan sonra da ben-
zer biimde devam etmitir.
Yunan Anayasasnda Ortodoks Hristiyan inanc devletin resm dini olarak ta-
nmlanmtr. Bu dini temsil eden kurum Yunan Kilisesi olup Ekmenik Patrikha-
ne ve dier tm Ortodoks kiliseleriyle ayrlmaz bir btnlk oluturur. Anayasada
ayrca devletle kilisenin btnlne vurgu yaplr ve Kutsal Kilise Kanunlarna
ve Kutsal Gelenee bal kalacaz denerek devletin kilise normlarna bal kala-
ca vurgulanr. Yunanistanda Kilise kanunlarna aykr bir yasa doal olarak Ana-
yasaya aykr olarak kabul edilir. Yine Anayasaya gre cumhurbakan ve meclis
yeleri dini koruyacaklarna dair ant ierler. Yunanistanda devlet kiliselerin idari
ilerine karma hakkna sahip olmasna ramen kilisenin otonom bir yaps bulun-
maktadr. Ortodoks Kilisesi piskoposlardan oluan Kutsal Kilise Meclisi tarafndan
ynetilmektedir. Devlet, inan gruplarn ve kiliselerini Milli Eitim ve nan Ba-
kanl araclyla denetlemektedir. Ayn bakanla bal olup resm kilise dnda
kalan inan topluluklarndan sorumlu bir birim bulunmaktadr. Yahudi hahamlarn
veya Mslman mftlerin tayn, denetimi ve grevden alnmas gibi hususlar bu
birimin yetki alan iindedir.
Yunanistanda resm kilise sosyal yaamda geni bir etkinlik alanna sahiptir.
Yunanistandaki din hizmetler byk lde resm kilise zerinden yrtlr. Ki-
lisenin verdii tm hizmetlerin masraflar devlet tarafndan karlanr. Devlet bu
balamda papazlarn, papaz yardmclarnn, vaizlerin ve kilise tarafndan grev-
lendirilen sivil memurlarn maalarn der. Bu kiiler emekli olduklarnda dier
memurlar gibi zlk haklarn korurlar. Dier kiliseler veya inan topluluklarnn
mabetleri balarla ayakta dururlar. Kilisenin mahkemelerinin ceza yetkisi de bu-
lunmaktadr. Ancak kilise mahkemelerinin verdii cezalar zamanla keiler ve pa-
pazlarla snrl kalmtr. Yunanistanda ilk ve ortaretim kurumlarnda Dou Or-
todoks Kilisesi geleneine uygun biimde din derslerinin verilmesi zorunludur. Bu
dersleri veren retmen ve ilahiyatlarn maalar devlet tarafndan verilmesine
ramen bu derslerin mfredatlar kilise tarafndan hazrlanr ve dersler kilise tara-
fndan denetlenir. Papaz adaylarnn yetitirilmesi ve eitimi devletin sorumluluu
altndadr. Devlet, adaylarn eitiminin yan sra, iae ve barnma masraflarn da
karlamak zorundadr. Yunanistanda Ortodoks olmayan dini cemaatler de kendi
okullarn ama hakkna sahiptirler. Ortodoks Hristiyanlara salanan inan zgr-
l dier inanlara da salanmtr (Papastathis, 2008).
Avrupa Birlii lkelerinde din-devlet ilikileriyle ilgili kapsaml bir alma iin Avrupa
Birlii lkelerinde Din-Devlet likisi adl kitaba bakabilirsiniz. (Derleyen Talip Kk-
can ve Ali Kse, stanbul: SAM, 2008).
Bir Karma Model Olarak Trkiyede Laik Sistem
Trkiyede baz ynleriyle ngiltere ve Yunanistan modellerine benzeyen ama ba-
z ynleriyle de farkl bir karma model sz konusudur. Trkiyedeki karma model
Osmanldaki din devlet ilikisine dayanmaktadr. Osmanlda din eyhlislamlk
kurumu zerinden devletin altnda rgtlenmiti. Trkiyede Cumhuriyet kurulun-
ca bu yap ayn ekilde benimsenmitir. Cumhuriyet Dneminde eyhlislamlk
yerine Diyanet leri Bakanl kurularak din ileri devlete baml hale getirilmi-
tir. Trkiyede Cumhuriyet rejiminin en nemli politikalarndan biri laiklik olmu-
tur. Laiklik Trk toplumunu modernletiren bir ara olarak grlmtr. Trki-
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
yede laiklik adna atlan en nemli adm eriye ve Evkaf Vekaleti ile Hilafetin
1924 ylnda kaldrlmas olmutur. Bununla birlikte laiklik adna ok nemli ba-
ka admlar da atlmtr. Bunlarn bazlar unlardr: 1924 Tevhid-i Tedrisat Kanu-
nunun kabul edilmesi, Diyanet leri Reislii, lahiyat Fakltesi ve mam- Hatip
Okullarnn kurulmas. 1925 apka Kanunu ve miladi takvimin kabul edilmesi ve
tekke ve zaviyelerin kapatlmas. 1926 svire Medeni Kanunu ve Borlar Kanunu
ile talya Ceza Kanununun kabul edilmesi. 1928 Latin alfabesinin kabul edilmesi
ve Anayasadan slam dini ibaresinin kaldrlarak yeminin laikletirilmesi (vallahi
yerine namusum zerine sz veririm ibaresinin esas alnmas). 1929 Alman Ceza
Muhakemeleri Usul Kanunu ve svire cra flas Kanununun kabul. 1930 mam
Hatip Okullarnn kapatlmas. 1932 ezann ve kametin Trkeletirilmesi. 1934 ha-
c, hafz, aa, eyh, molla gibi lakap ve unvanlarla birlikte baz kisvelerin yasaklan-
mas. 1935 hafta tatilinin Cumadan Pazara evrilmesi. 1937 Laikliin Anayasa
maddesi haline getirilmesi. 1949 lahiyat Fakltesinin kurulmas ve okullara prog-
ram d din dersi konmas. 1950 din derslerinin programa alnmas.1951 imam ha-
tip okullarnn yeniden almas. 1956 ortaokullara din dersi konmas. 1982 orta
retime mecburi din dersi konmas (Ergil, 1990).
Trkiyede din ve siyaset konusuyla ilgili kapsaml bir alma iin Trkiyede Din ve Si-
yaset adl kitaba bakabilirsiniz (erif Mardin, stanbul: letiim Yaynlar, 2011)
Trkiyede sistem anayasada laik olarak tanmlanmasna ramen devlet Diya-
net leri Bakanl araclyla dini kontrol altna alm ve dini hizmetleri st-
lenmitir. Trkiyede din hizmetleri Diyanet leri zerinden devlet tarafndan ve-
rilmektedir. Trkiyede faaliyet gsteren camiler Diyanet lerine bal olup mft-
ler, imamlar, vaizler ve Kuran kursu retmenleri memur statsnde devlet tara-
fndan grevlendirilmektedirler. Bununla birlikte ilk ve ortaretimde zorunlu din
dersleri devlet tarafndan verilmektedir. Din dersleri baka inan sistemlerini de
kapsamakla birlikte esas olarak baskn din anlay olan Snni retiye gre veril-
mektedir. Son zamanlarda Alevi inan topluluklarndan gelen itirazlar sonucunda
mfredata Alevilikle ilgili bilgiler de dahil edilmitir. Bununla birlikte devlet mam
Hatip liseleri ile lahiyat fakltelerine Milli Eitim ve Yksek retim Kurumu bn-
yesinde yer vererek imam ve hatiplerin buralardan yetimesini salamaktadr. Or-
ta retim kurumlarnda verilmekte olan Din Dersi ve Ahlak retimi derslerini
lahiyat fakltelerinden mezun olan retmenler vermektedirler. Ksaca, Trkiye
kendine zg karma bir laiklik modelini hayata geirmitir. Trkiye Fransadan
sonra anayasasnda kendisini laik olarak tanmlayan ikinci Avrupa lkesi olmasna
ramen din ile devlet arasna bir ayrlk duvar koymamtr (Erdoan, 2001).
Din-devlet ilikilerinde karma modellerle ayrlk ilkesine dayanan modelleri karlatrnz.
Teokratik ve Yar Teokratik Modeller
Bugn dnya zerinde teokratik veya yar teokratik modellerle ynetilen ok sa-
yda lke bulunmaktadr. Tipik teokratik model ile ynetilen iki lke rneini Va-
tikan ve ran oluturmaktadr. Vatikan 1929 ylnda gerekletirilen Lateran Pakt
ile birlikte bamsz bir kent devleti haline gelmitir. Bugn Romada etraf yksek
duvarlarla evrili, yaklak 44 hektarlk bir arazi zerinde yer alan ve 930 vatanda-
bulunan Vatikan Birlemi Milletlere bal bir devlet olmamakla birlikte bam-
sz bir devlet hviyetindedir. Nfus ve toprak bakmndan kk olmasna ramen
47
2. ni t e - Di n ve Si yaset
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
Diyanet leri Bakanl:
Trkiyedeki din hizmetlerini
yrtmek zere 1924 ylnda
kurulmu olup Babakanla
bal alan bir kurumdur.
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
4
Lateran Pakt: 1929 ylnda
talyan hkmeti ile Vatikan
arasnda yaplan bir
anlama olup Vatikann
bugnk statsn
belirlemitir.
48
Di n ve Topl um
Vatikan yaklak 1.2 milyar Katolik Hristiyan dnyasnn ruhani merkezi konumun-
dadr. Ald baz kararlar tm Katolik Hristiyanlar iin geerlidir. Vatikan, teokra-
tik ilkelere dayal mutlak monarik bir yapya sahiptir. Vatikan devletinin ba Pa-
padr. Tm Katolikler adna egemenlik Papaya aittir. Papa, Kardinaller tarafndan
seilerek grev bana gelir. Papa Vatikan kentinin din ve ruhani lideri olmakla
birlikte tm Katolik Hristiyanlarn da ruhani lideridir. Vatikan bu bakmdan iki bo-
yutlu bir kimlie sahiptir. Bir yandan btn Katolikler adna Kutsal Papaln (Holy
See) ruhani merkezidir, ancak te yandan da siyasi ve idari yaps bulunan bir kent
devleti durumundadr.
Papa, Vatikan devletinin yasama, yrtme ve yarg gcnn tmne birlikte sa-
hiptir. Papa, yasama faaliyetlerini Papalk Komisyonu olarak be yllna atad
kardinaller araclyla yrtmektedir. Yrtme grevini Papalk Komisyonunun
bana Papa tarafndan atanan kardinal ve yardmclar birlikte yrtr. Yarg faali-
yetleri, yksek mahkeme, temyiz mahkemesi ve dava mahkemeleri araclyla y-
rtlr. Bunlarn bakan ve yelerini de yine Papa tayin eder. Vatikann dileri
Papaln Devlet Sekreterlii ve bu sekreterlik bnyesinde grevlendirilen diplo-
matlar araclyla yrtlmektedir. Vatikan kentinde yaayan bin civarndaki
kiiden sadece 930 tanesi vatandalk sfatna sahiptir. Geriye kalanlar kent yne-
timi tarafndan istihdam edilenler olup kentin duvarlarnn dnda, talyaya ait
topraklarda yaamaktadrlar. Vatikan vatandal doum yoluyla deil, Papaln
takdiriyle elde edilen bir statdr. Papalk uygun grdnde birini vatandalktan
karabilir. Vatikan vatandal sfatna sahip olanlarn te ikisinden fazlas ruh-
ban snfna mensuptur.
Tmyle Vatikan gibi olmamakla birlikte ruhani liderlikle siyasal liderlii birle-
tiren teokratik bir modeli de randa grmekteyiz. randa tarih boyunca devlet ile
din farkl otoriteler tarafndan ynetilmitir. Devlet mutlak monarik yapya sahip
olan ahlk tarafndan ynetilirken din Hseyniye Medresesi yaps iinde ruhani
otoriteye sahip olan ulema tarafndan ynetilmitir. randa devlet ia anlayna ve
Resim 2.3
Vatikann
Tepeden
Grnm
deerlerine riayet ederek ynettii iin zaman zaman yaanan krizlerin dnda si-
yasi otorite ile din otorite arasnda yirminci yzyla kadar ciddi bir sorun yaan-
mamtr. Ancak yirminci yzylda ah Muhammed Rza Pehlevi ile babas tarafn-
dan balatlan ran toplumunu batl deerler zerinden modernletirme abas di-
n liderler tarafndan tepkiyle karlanm, bu tepki zamanla iki otorite arasnda
kanl biimde sren bir atmaya dnmtr. Dinsel otoritenin ban eken
mam Humeyni 1961 ylnda nce birka yl sren hapis cezasyla cezalandrlm;
daha sonra 1965 ylnda yurt dna srgne gnderilmitir. Yirmi yllk mcadele-
nin sonucunda 11 ubat 1979da randa slam Devrimi meydana geldi ve mam
Humeyninin ruhani liderlii altnda ran slam Cumhuriyeti kurulmu oldu.
ran slam Cumhuriyetinin ynetim yaps randaki Devrim Anayasasna da-
yanmaktadr. Anayasaya gre sistemin en tepe noktasnda rann din lideri bu-
lunmaktadr. Din lider rann genel politikalarnn tanmlanmasndan ve deneti-
minden sorumludur. Bununla birlikte silahl kuvvetlerin bakomutan olup sava
ve bar ilan etmede yetkilidir. Yargnn, devlet radyo ve televizyon kurulunun,
polis tekilatnn ve silahl kuvvetlerin bakanlar onun tarafndan atanr. Din li-
der ayn zamanda on iki yeli Anayasa Koruma Konseyinin alt yesini atama
yetkisine sahiptir. Din lider, Danmanlar Konseyi tarafndan seilir. Danmanlar
Konseyi ise genel oyla belli bir sre iin seilen hukukulardan oluur. Dan-
manlar Konseyi, devlet bakanl ve meclis seimlerinde adaylarn yeterliliini
denetleyen bir kurumdur. Bununla birlikte Anayasa Koruma Konseyine atanan
adaylarn yeterliliini de bu konsey belirler. Danmanlar Konseyi Din Lideri se-
me ve grevden alma konusunda yetkili olmakla birlikte Din Liderle e gdm
iinde almaktadr.
randa dinsel otoritenin altnda seimler yoluyla gelen yneticiler yer alrlar.
Bunlarn banda da Devlet Bakan gelir. Devlet Bakan anayasaya gre din li-
derden sonra gelen en yksek makam olup genel oyla drt yllna halk tarafn-
dan seilir. Bir devlet bakan ancak st ste iki kez bakan olarak seilebilir. Dev-
let Bakan yrtme gcnden sorumludur. Bakanlar kurulunu belirleme yetkisi
hkmetin ba olarak devlet bakanna aittir. Ancak devlet bakan orduya hk-
metme yetkisine sahip deildir. nk silahl kuvvetlerin ba ran anayasasna g-
re din liderdir. randa yasama organ meclise dayanmaktadr. Meclis yeleri drt
yllna genel oyla seilirler. Meclis her tr yasann yapmndan sorumludur. An-
cak slami prensiplere aykr bir yasa yapamaz. Zira meclisten geen yasalar Ana-
yasa Koruma Konseyi tarafndan denetlenmektedir. randa ifte yarg sistemi bu-
lunmaktadr. Bir taraftan sulh ve ceza konularyla ilgilenen mahkemeler vardr. te
yandan ulusal gvenlik konularna bakan devrim mahkemeleri bulunmaktadr. ki
yarg sisteminin de balar din lider tarafndan atanr (Keddie, 1984).
slam dnyasnda ran benzeri saf teokratik bir yapyla ynetilen bir lke daha
yoktur. eriat hukukunun uyguland Suudi Arabistan, Yemen, Malezya ve Pakis-
tan gibi lkelerde yneticilerin ruhani bir kimlii yoktur. Bu bakmdan bu tr l-
keler yar teokratik lkeler olarak nitelendirilebilir. Bunun tipik rneklerinden bi-
rini Suudi Arabistan oluturmaktadr. Suudi Arabistan da ran gibi eriat kurullary-
la ynetilmektedir. Ancak ynetimin ba mutlak otoriteye sahip olan kraldr. Y-
netimle ilgili tm kararlar verme yetkisi krala aittir. Arabistanda yazl bir anayasa
bulunmad iin pratikte kraln yetkilerini snrlandran veya ereveleyen bir
mevzuat sz konusu deildir. Dolaysyla kral mutlak yetkiye sahip olup kararlar
kanun hkmndedir. Kral hem yasama ve yrtmenin hem de yargnn badr.
Tm bu gler kendi ahsnda birlemitir. Kral ayn zamanda kabinenin banda
49
2. ni t e - Di n ve Si yaset
50
Di n ve Topl um
Ortodoks Yahudilik:
Musann Be Kitabn
oluturan Yahudi eriatna
sk skya bal olan en
yaygn Yahudi mezhebidir.
bulunan babakandr. Kimlerin bakan olacan belirleyen kendisidir. Kral devlet
ynetiminde ulemaya da belli bir yer vermitir. Ulema eriat mahkemelerinden so-
rumlu olduu gibi, eitim ve gvenlik gibi baz konularda kararlara ortak olma
hakkna da sahiptir.
Suudi Arabistanda herhangi bir siyasi parti veya seim yoktur. Tm yetkiler
kralda toplanmtr. Suudi Arabistan krallar saltanat yoluyla Suudi ailesinden sei-
lirler. Kral, devleti byk lde kendi ailesinden kiilerle birlikte ynetir. Arabis-
tandaki kilit bakanlklar genel olarak Suudi ailesine aittir. Seilen krallarn dinsel
herhangi bir kimlii yoktur. Bu bakmdan siyasi otorite Suudi Arabistanda din
otoritenin zerinde olup nihai gc oluturmaktadr. Suudi Arabistan son yllarda
uluslararas basklar sonucunda birtakm reformlar harekete geirmitir. Ancak ya-
plan reformlar genel olarak uluslararas camiann gzn boyamaya dnk adm-
lar olarak grlmektedir.
Yar teokratik modelle ynetilen lkelerden birini de srail oluturmaktadr. s-
rail ok partili sisteme sahip olup demokrasiyle ynetilen bir lke olmasna ramen
ulusal kimliin inasnda, kamusal alandaki deerlerin belirlenmesinde ve karlan
yasalarda dine dayanan bir sisteme sahiptir. srailde sekler gruplar da bulunma-
sna ramen kamusal alan ve siyaset din deerlere dayand iin onlar da ayn ku-
rallara bal kalmak zorundadrlar (Sharkansky, 2000). srail teokratik yapsnn
balang noktas srailde ulusal kimliin inasnda grlr. srailde hakim olan
Yahudilik politik bir kimlik olmann yannda esas olarak din bir kimliktir. Farkl
Yahudi inanlar sz konusu olmakla birlikte srailde devletin dayand temel Ya-
hudi inanc Ortodoks Yahudiliktir. srailde yazl bir anayasa yoktur. Btn ka-
rarlar srail Meclisi olan Knesset tarafndan alnr. Fakat Knesset hibir ekilde Ya-
hudi Ortodoks inancna aykr bir karar alamaz. Dolaysyla srailde tm yasalar di-
n deerlerle uygun olmak zorundadr. srailde Yahudi nfus toplam nfusun yz-
de 83n oluturmaktadr. srailde Yahudilerin dnda Mslmanlar, Hristiyanlar
ve Drziler de bulunmaktadr. Ancak bunlarn veya sekler Yahudilerin zgrl
zel alanla snrldr. Kamusal alan Yahudilik deerleri zerine bina edilmitir.
Farkl inanlarn zgrl zel alanla snrl kalmtr. Bununla birlikte farkl inan-
lar evlilik ve boanma ilerini kendi inanlarna gre yapabilmektedirler.
srailde dinsel yaam, Din leri Bakanl tarafndan dzenlenmektedir. Din -
leri Bakanl yiyecekler, tatiller, din hizmetler ve eitimden sorumlu bakanlktr.
Yahudi inanc yiyecekler konusunda sk prensiplere sahip olduu iin srailde
devlet bu konuda kat politikalar gelitirmitir. zellikle helal et Koer konusun-
daki dzenlemelere sk skya riayet eder ve ithal edilen yiyecekleri bu bakmdan
sk bir denetimden geirir. srailde tatiller tamamen Yahudilik inancna gre d-
zenlenir. Devlet Cumartesi gnleri acil salk hizmetlerinin dnda, ulam dahil
olmak zere kamu hizmeti vermez. srailde sivil mahkemelerin yan sra, din
mahkemeler de bulunmaktadr. Din mahkemeler nceleri bamsz iken sonrala-
r yarg sistemi iine alnarak resm bir boyut kazanmtr. Din mahkemeler genel
olarak din sorunlarla ilgilenmekle birlikte esas olarak evlilik ve boanma konu-
suyla ilgilenmektedir. Yahudilikte soy ok nemli olduu iin evlilik sk bir disip-
line balanm ve kontrol altna alnmtr. Evlilik ve boanma konusunda sadece
din mahkemeler yetkili olup sivil mahkemelerin nikah kyma yetkisi yoktur. sra-
ilde din mahkemeler onaylamadka hibir evlilik geerli saylmaz. Yahudi kimli-
inin Yahudilik inancyla birleik tutulmasn ve srdrlmesini salayan ana me-
kanizma evlilik olduu iin sekler Yahudilerin dahi din evliliin dndaki bir
yoldan evlilik yapma anslar yoktur (Cohen and Susser, 2000). Ksaca, dier yar
Koer: Yahudiler iin helal
olan gdalar. Koer tm
helal gdalar kapsamakla
birlikte esas olarak helal
hayvani gdalar iin
kullanlan bir kavramdr.
Yahudiler iin eti helal olan
hayvanlar Tevratta tek tek
saylmtr. Bunun
dndakiler tm Yahudi
mezheplerine gre haram
olarak kabul edilir.
51
2. ni t e - Di n ve Si yaset
teokratik rejimlerde olduu gibi srailde de yneticilerin dinsel, baka bir deyile
ruhani bir kimlii yoktur. Ancak Arabistan rneinde grld gibi burada da sis-
teme teokratik bir karakter kazandran ey kurallarn ve hatta politikalarn dine da-
yanmasdr.
Teokratik sistemlerle yar teokratik sistemleri karlatrarak tartnz.
KRESEL DNYADA DNN SYASAL BOYUTLARI
Kresel dnyada din temelli iddet ve direni hareketlerinin geli-
imini zetleyebilmek.
Dinde radikalizm (fundamentalizm) kresel dnyada nemli bir sorun alan ola-
rak deiik toplumlar ilgilendirmektedir. Fundamentalizm, kaynaklara dnme an-
lamnda yirminci yzyln banda Amerikadaki Protestanlar iin kullanlan bir
kavramd. Fakat bu kavram zamanla deiik inanlar da ilgilendirmeye balad.
1920lerden sonra slam dnyasnda smrgecilie kar balatlan mcadele sre-
cinde slami kaynaklara dn nemli bir siyasi proje haline geldi. 1948 ylnda s-
rail devletinin kurulmas, bu devletin Filistin topraklarn igal edip halkn srgn
ederek genilemesi, Araplara kar giritii savalar kazanmas gibi nedenler slam
dnyasnda radikal dini hareketlerin gelimesini hzlandran bir faktr olmutur.
Dinin radikal ve siyasi yorumunun sadece Mslmanlara ait olmadn, deiik
dinlerde de benzer radikal ve siyasi dini hareketlerle karlaldn bilmek gere-
kir. Protestanlar arasnda gelien Evanjelik hareket, Yahudilik iinde gelien Siyo-
nizm, Hindular ve Sihler arasnda gelien radikal din hareketler bu trden oluum-
lardr. Radikal din gruplar dinin bir ibadet ve ahlak biimi olmasyla yetinmezler;
ayn zamanda dinin siyasi yorumunu gelitirerek onu bir siyasal rejime dntr-
mek isterler.
Amerikada faaliyet gsteren Evanjelik gruplar son yllarda siyasete kar ar
ilgi gstererek Amerikan siyasetini kendi inanlar dorultusunda ekillendirmeye
almaktadrlar. Bugn Amerikan kamusal alan siyasete kar ilgi duyan radikal
din gruplarn etkisi altndadr. Bu bakmdan Amerikan kamusal alann baz siya-
set bilimciler dinsel kamusal alan olarak nitelendirmektedirler (Wood, 1999).
Baz Evanjelik gruplar Amerikadaki radikal Yahudi gruplarla i birlii yaparak s-
raili ve Amerikan d politikasn kendi emelleri dorultusunda ynlendirmeye a-
lmaktadrlar. Evanjelik hareket iinde gelimi olan Yeniden Douular kya-
metin tm iaretlerinin doduuna inanmakta, bunun iin de Tanry kyamete
zorlamaya almaktadrlar. Onlara gre Yahudilerin yeniden srailde toplanmas,
Filistin topraklarnda bir srail devletini kurmas, burada Sleyman mabedini ina
etmesi, Mslmanlarla Armageddon savana girimesi ve Mslmanlar yenmesi-
nin sonucunda sa yeryzne inecek ve Tanrsal bir krallk kuracaktr. Tanrsal
kralln bir an nce kurulmas iin Yeniden Douular radikal Yahudilerle i bir-
lii yaparak olas bir savan temelini atmaya almaktadrlar (Hallsell, 2002).
Benzer biimde Yahudiler arasndan kan Siyonist gruplar Nil nehrinden Frat
nehrine kadar uzayan topraklarn Yahudiler iin vaat edilmi topraklar olduunu
ileri srmekte ve bu geni corafyaya hkmeden bir devlet kurmak iin mcade-
le etmektedirler.
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
5
4
A M A

Fundamentalizm: Dinin
aslna dnmeyi savunan
yaklam. Dnya zerindeki
tm dinlerin fundamentalist
yorumlar bulunmaktadr.
Baz fundamentalist gruplar
iddeti savunurken bazlar
iddeti savunmazlar.
Yeniden Douular:
Kyamete doru yaanan
zdraplar ekmemek iin
Tanrnn kendilerini kendi
katna karacana ve
sann yeryznde kralln
kurduktan sonra tekrar
yeryzne ineceklerine
inanan bir akm. Bu akmn
merkezi Amerikada
bulunmaktadr.
Siyonizm: Tevratta
Yahudiler iin vadedilen
topraklarda bakenti Kuds
olan bir Yahudi devletini
kurmay amalayan
uluslararas siyasi bir
hareket.
52
Di n ve Topl um
Din Temelli iddet ve Terrizm Sorunu
Radikal din gruplarn genel baz ortak zelliklere sahip olduklar grlmektedir.
Bunlardan birincisi tm radikal gruplar mutlak ve tek bir hakikate inanrlar. kin-
cisi, tm radikal inan gruplar kendi hakikatlerine kar alan, yaran ve mca-
dele eden bir gcn bulunduuna inanrlar. Bu bakmdan radikal gruplar kendi
kartlarn eytanlatran bir dil ve inan gelitirirler. Son olarak tm radikal grup-
lar inanlarn deiik aralar kullanarak yaygnlatrmaya alrlar. Bu gruplar
her tr kltrel, sosyal, ekonomik ve siyasal aralar bu amala kullanrlar. Radi-
kal anlaylar iktidarda olduklar zaman devletin gcn kullanarak kltr ve ei-
tim yoluyla ideolojilerini tm topluma dayatmaya alrlar. Ancak muhalif ve za-
yf konumda bulunduklar zamanlarda ise iddete ve terre bavurmaktan ekin-
mezler. Bugn Amerikada, Hindistanda, srailde grlen radikal din gruplarn
ou devletleriyle bir ekilde btnletikleri iin grnr iddet retmeden ide-
olojilerini yaymaktadrlar. Oysa slam dnyasnda radikal gruplar genel olarak mu-
halif ve zayf konumda bulunduklar iin inanlarn iddet ve terr yoluyla yayma
yoluna gitmektedirler. Bunun tipik rneklerinden birini El Kaide terr rgt
oluturmaktadr.
Resim 2.4
El Kaide: 1988 ylnda
Sovyetlerin Afganistan
igaline kar kurulmu olan
ancak daha sonra
Amerikayla savamaya
balayan terrist bir rgt.
rgtn lideri Osama bin
Ladin Amerikan askerleri
tarafndan gerekletirilen
bir operasyon sonucu Mays
2011de Pakistanda
ldrlmtr.
Resim 2.5
Terr etkin bir ara olarak kullanan El Kaide bugn kresel bir iddet hareke-
ti haline gelmi bulunmaktadr. Adn 11 Eyll 2001 ylnda Amerikadaki Dnya Ti-
caret Merkezine kar giritii uak saldrlaryla duyuran El Kaide rgt en b-
yk dman olarak Amerikay tanmlam ve Amerikaya kar dnyann her yerin-
de sava ilan etmitir. El Kaide sadece Amerikay deil, ayn zamanda Amerikann
mttefiklerini de dman kategorisi iinde grmekte ve frsat bulduunda onlara
kar da eylemlerde bulunmaktadr. El Kaide terr rgt bu balamda Trkiyede,
spanyada, ngilterede, Msrda, Pakistanda, Irakta ve Hindistanda eitli intihar
eylemlerinde bulunmu ve bu eylemlerde binlerce sivil insann lmne yol a-
mtr. El kaide genel olarak ses getirici intihar eylemlerini bir ara olarak semi-
tir. 11 Eyll olaylarnda kard uaklar, iindeki yolcularla birlikte Dnya Tica-
ret Merkezinin bulunduu ikiz kulelere arparak kulelerin yklmasn ve iindeki
binlerce sivil insann lmn salamt. Dier lkelerde gerekletirdii intihar
olaylarnda ise bomba ykl arabalar canl bombaclarla birlikte infilak etme yn-
temini kullanmtr. El Kaidenin Amerikay ba dman olarak ilan etmesinin en
nemli nedeni sraile vermi olduu destein yan sra, Batl deerleri temsil eden
en byk kresel g olmasdr.
Smrgecilik Kart Din Direniler
Dinin siyasi boyut kazanma ekillerinden biri de din temelinde smrgecilie kar-
direnmekte grlmektedir. Genel olarak smrge kart hareketler ya milliyeti
bir ideoloji tarafndan ya da din temelli bir dnce tarafndan srklenmitir. S-
mrge kart din temelli hareketlerin slam dnyasnda deiik suretleri gelimi-
tir. Daha nce ifade edildii gibi Kuzey Afrika, Orta Dou, Balkanlar ve Kafkas-
yann bir ksmndaki Mslmanlar uzun zaman emsiyesi altnda tutan g Os-
manl mparatorluu idi. Ne var ki Osmanl Birinci Dnya Sava sonunda parala-
narak batl devletler tarafndan istila edildi. Kuzey Afrika corafyasnda yer alan
Tunus, Cezayir, Libya, Msrn yan sra Orta Dou corafyasnn genie bir ksm
ngilizler, Franszlar ve talyanlar tarafndan igal edildi. Bu gler ayn zamanda
Anadolu topraklarna ve Osmanlnn kalbi durumundaki stanbula kadar gelip da-
yanmtr. Osmanl topraklarndaki smrgecilie kar balatlan mcadelede mil-
liyetilik ve din iki nemli referans olmutur. Trkiyede milliyetilik ideolojisi bu
mcadelenin ana rengini olutururken Msr ve Libya gibi lkelerde din temelli bir
direni sz konusu olmutur.
Libya ve Sudanda gelien Senusilik Franszlara ve talyanlara kar ciddi bir di-
reni gstermitir. Benzer biimde ngilizlerin Msr igaline kar yine din temelli
bir hareket olarak Mslman Kardeler (hvan Mslimin) hareketi domutur. 1928
ylnda ngilizlere kar Hasan El Benna tarafndan balatlan hvan hareketi zaman-
la Kuzey Afrikada ve Orta Dou corafyasnda din temelli nemli bir muhalif hare-
ket haline gelmitir. Yabanc kuvvetlere kar bir bakaldr hareketi olarak balayan
Mslman Kardeler hareketi 1950 sonrasnda Msrda, Suriyede ve dier baz Arap
lkelerindeki otoriter rejimlere kar slami bir ynetimi savunur hale gelmitir. Ms-
lman Kardelerin balatt slami devlet anlay zamanla Arap toplumlarnn snr-
larn da aarak ran, Malezya, Pakistan ve hatta Trkiye gibi lkelere kadar yayld.
Smrgecilie kar gelien din temelli radikal hareketlerden biri de srail igaline
kar Filistinde domutur. Filistin direnii balangta sekler karakter tayan Filis-
tin Kurtulu rgt tarafndan srdrlrken 1987de sahneye kan Hamas bu di-
renie ortak olmu ve Gazze blgesini kontrol eder hale gelmitir. Hamasa bal
zettin El Kasm Tugaylar sraile kar silahl bir mcadele srdrmektedir.
53
2. ni t e - Di n ve Si yaset
Senusi Hareketi:
Muhammed Bin Ali Es-Senus
(1787-1859) tarafndan
kurulmu olan bir yenilik
hareketidir. Ancak bu
hareket 1900lerin ilk
eyreinde Mslman
topraklarn igaline kar
direnileri rgtleyen bir
harekete dnmtr.
54
Di n ve Topl um
slami devlet anlay 1950de Msrda rejimi tehdit eder hale gelince Mslman
Kardeler hareketinin nemli isimlerinden bazlar idam edilmitir. Bunlardan biri
slami kaynaklar yorumlaryla tm slam dnyasnda n salm olan Seyyit Kutup
idi. Benzer biimde slami devlet anlay Tunus ve Cezayir gibi lkelerdeki otori-
ter rejimlere kar ciddi bir alternatif haline gelince bu iki lke 1990larda kanl a-
tmalara maruz kalmtr. Cezayirde slami Selamet Cephesinin Aralk 1991de ya-
plan ilk genel seimlerin birinci turunu kazanmasnn ardndan Milli Gvenlik
Konseyi ynetime el koymu, bu da yz binin zerinde insann lmyle sonu-
lanan bir i savaa yol amtr. Gerek Mslman Kardeler gerekse Tunus ve Ce-
zayirdeki slami hareketler balangta iddeti reddetmelerine ramen kendilerini
otoriter rejimlerin balatt iddet sarmal iinde bulmu; sonuta kendileri de id-
detin bir paras haline gelmilerdir. Mslman Kardeler ve benzeri izgide olup
slami devlet anlayn savunan hareketler 2000l yllarda nemli bir deiim ve
dnm geirerek demokratik bir ynetim talep eder hale geldiler. 2011 ylnda
deiik Arap toplumlarnda balayan Arap Bahar srecinde bu tr hareketler de-
mokrasi talebinin nemli aktrlerinden birini oluturdular.
Bat smrgeciliine kar etkili olan din temelli mcadelelerden biri randa
grlmtr. randa 1960larn bandan itibaren Mslman ulemann bulunduu
Kum kentinden balayan muhalefet bir yandan devlet eliyle balatlan batl deer-
lere, bir yandan da rann Amerikan gdmne giren politikalara sava amtr.
Amerikann ranla gerekletirdii petrol anlamalar ve ran pazar zerinde elde
ettii imtiyazlar Mslman ulema tarafndan bir smr olarak kabul edilmi ve s-
lami deerler ve sylemler zerinden buna kar bir hareket balatlmt. Hareke-
tin banda yer alan din ulema 1979 ylna geldiimizde ah devirerek yerine s-
lami kurallara bal bir rejim kurmutur. ran, kendi modelini slam dnyasnda
yaygnlatrmak iin uramasna ramen bu konuda ciddi bir baar elde edeme-
mitir. slam dnyas rann aksine slam ile laiklii demokratik bir sistem iinde
bir arada tutan Trkiye modelini daha ok benimsemitir. 2011 ylnda balayan
Arap Bahar srecinde meydanlara dklen kitleler genel olarak Trkiye modeli-
ne benzer bir rejim istediklerini beyan etmilerdir.
Kresel dnyada dinin siyasal boyutlarn tartnz.
Seyyit Kutup: 1906 ylnda
Msrda doan Seyyit Kutup
yirminci yzylda slam
dnyasndaki slami
hareketleri en fazla etkileyen
dnrdr. almalarnda
sosyal adaleti bir slam
anlay gelitirmitir. Seyyit
Kutup 1967 ylnda
Mslman Kardeler
hareketi iinde yer ald
gerekesiyle Cemal
Abdunnasr ynetimi
tarafndan idam edilmitir.
Resim 2.6
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
6
55
2. ni t e - Di n ve Si yaset
Dinlerin siyasi yorumlarnn zaman iinde na-
sl gelitiini aklayabilmek.
Dinler genel olarak ahlaki ve din prensipleri va-
zederek insann hem bu dnyada hem de te
dnyadaki kurtuluunu salamaya alrlar. Tm
dinlerin iki boyutu bulunmaktadr. Bunlardan bi-
ri inan boyutu, dieri ise ibadet boyutudur. Din-
ler genel olarak bar, dzen iinde yaamak,
bakasna kar affedici olmak, yoksullara yar-
dmda bulunmak, baka inananlarla dayanma
iinde olmak gibi deerleri vazederler. Ancak
dinler bulunduklar toplumlarda baskn oldukla-
rnda toplumun nasl ynetilmesi gerektii soru-
suna cevap arayarak siyasi yorumlar da gelitire-
bilmektedirler. Bu durumu corafyamzda hakim
olan Yahudilik, Hristiyanlk ve Mslmanlk gibi
dinde de gryoruz. Yahudilik balangta
yaratl konusunu ilemektedir. Ancak Yahudi-
lerin Msrdan karak Filistin topraklarna g-
yle birlikte Tevratta ynetime ilikin prensip-
ler vazedilmeye balanr. Yahudi devletinin han-
gi prensiplere gre ileyeceine ilikin yorumlar
da Tevratta vazedilen prensiplerden karlm-
tr. Benzer biimde ncilde kimin elinde olursa
olsun ynetime boyun emek nerilmitir. ncil,
Sezarn hakk Sezara, Tanrnn hakk Tanrya
prensibiyle bir Hristiyann ayn anda hem siyasi
otoriteye hem de lahi otoriteye itaat etmesi ge-
rektiini ve birine itaatin tekine itaate engel
oluturmadn belirtmitir. Ancak Hristiyanlarn
zamanla Romadan doan boluu dolduracak
kadar glenerek ynetimi ellerine geirmeleriy-
le Hristiyanln da siyasi yorumu ortaya km-
tr. Bu yorumun en nemli referanslarndan biri-
ni beinci yzylda Aziz Augustine Tanr Devleti
adl eseriyle yapmtr. Augustine ncildeki ayet-
leri farkl yorumlayarak kilisenin ynetime deil,
ynetimin kiliseye itaatini ngren bir yaklam
gelitirmitir. Hristiyan dnyada teokrasi Aziz Au-
gustinenin grleri zerinden gelimitir. Ms-
lmanla bakldnda farkl bir durum grl-
mektedir. slamn kayna Kuranda herhangi
bir ynetim biimi deil, ynetime ilikin adalet,
eitlik, hakkaniyet, liyakat, istiare gibi prensip-
ler vazedilmitir. Bu da Mslmanlarn tarih iin-
de artlara bal kalarak farkl ynetim yaplar
ortaya karmasna yol amtr. Peygamberden
sonraki otuz krk ylda Drt Halife dnemi ya-
anm, ancak daha sonra slam dnyasnda sal-
tanat sistemleri gelimitir.
Dinde yenilik hareketlerinin ulus devletin gelii-
mine katksn zetleyebilmek.
Avrupada on nc yzyldan itibaren birok
alanda yenilik hareketleri grlmeye balamtr.
zellikle niversitelerin kurulmasyla birlikte
aratrmaya, gzleme ve sorgulamaya dayal bil-
gi sistemi gelimitir. niversitenin aratrmaya
dayal olarak elde ettii bilgi Katolik Kilisesinin
Orta a boyunca inanca dayanarak sunduu ve
herkesin kabul etmek mecburiyetinde brakt
bilgi baz ynlerden birbiriyle elimitir. Bu du-
rum ilerleyen zamanlarda Hristiyanln yeniden
yorumlanmas mecburiyetini getirmitir. Dinde
reform veya yenilik hareketleri bylece ortaya
kmaya balamtr. Dinde yenilik hareketini ge-
litiren Protestanlar Katolik Kilisesinin elindeki
ruhban snfndan farkl bir yorum gelitirince
Katolik Kilisesinin basksna maruz kalmtr. Ye-
nilik hareketinin Martin Luther gibi nc isimleri
Katolik Kilisesi tarafndan aforoz edilmi ve lm
cezasna arptrlmtr. Protestan liderler bu ba-
kmdan bulunduklar topraklardaki ynetimlerin
himayesine girmi ve kendilerini takip edenlere
de balarndaki ynetime itaat etmelerini tavsiye
etmitir. Protestan liderler krallarn ahsnda ulu-
sal bir din organizasyon kurmak iin krallarla i
birlii yapmtr. te yandan bu durum krallarn
da iine gelmitir. Zira beinci yzyldan beri kral-
lar Roma Katolik Kilisesinin banda bulunan Pa-
paya bal kalm, talarn Papann elinden giy-
mi, Papa izin vermeden ynetime gelememitir.
Krallarn evlilik ve boanmalar bile Papann iz-
nine bal olmutur. Krallar Papann denetimin-
den kurtulmak iin onlar da Protestan liderlerle
ibirlii yapm ve Roma Katolik Kilisesinden
kurtularak kendi topraklarnn nihai otoritesi ha-
line gelme mcadelesi vermitir. Protestanlarla
krallar arasndaki i birliinin soncunda ngiltere,
Almanya, Hollanda, sve ve Danimarka gibi Pro-
testanln yaygnlat toplumlarda ulusal kili-
seler kurulmu, bu krallarn otoritesi altnda ulus
devletlerin olumasnn zeminini oluturmutur.
zet
1

A M A
2

A M A
56
Di n ve Topl um
Dnyada deiik modellere dayal din-devlet ili-
kilerinin olduunu aklayabilmek.
Her lke kendi tarihsel ve sosyal artlarna bal
kalarak din-devlet ilikilerini dzenlemektedir.
Bugn dnya zerinde yaayan lkelerde din-
devlet ilikilerine ynelik genel olarak drt
model gelimitir. Bunlardan biri dinle devlet ara-
sndaki ilikileri ayrlk ilkesine gre dzenleyen
laiklik modelidir. Din-devlet ilikisini ayrlk ilke-
sine gre dzenleyen iki lke Amerika ile Fran-
sadr. kisinde de ayrlk ilkesi benimsenmesine
ramen uygulamada farkllklar vardr. Ameri-
kada devlet hibir ekilde kiliselere karmaz.
Kiliseler tamamen serbest olup kamusal alanda
etkin biimde faaliyet gsterebilmektedirler. Oy-
sa Fransada tarihsel artlardan kaynaklanan ne-
denlerden dolay kiliseler ve din cemaatler Ame-
rikadaki gibi serbest deildirler. Din-devlet ili-
kileriyle ilgili ikinci model ise karma modeller-
dir. ngiltere ve Yunanistan gibi lkelerde grl-
mekte olan karma modellerde devletin tanmla-
d resm bir din veya kilise vardr ve devlet bu-
na destek vermektedir. Devlet yneticileri ayn
zamanda kilisenin de ba saylrlar. Trkiyedeki
modelin de bir eit karma model olduu syle-
nebilir. Trkiyede devlet laik olarak tanmlan-
masna ramen din rgtnn merkezi kurumu
olan Diyanet leri Bakanl devlete bal olup
devlet din kurumun zerindedir. Bununla birlik-
te her tr din hizmeti ve eitim devlet tarafndan
verilmektedir. Karma modelle ynetilen lkeler
genel olarak laiklii benimsemi lkelerdir. An-
cak her birinde laiklik uygulamada farkl ekil-
lerde hayata geirilmektedir. Din-devlet ilikile-
riyle ilgili modellerden biri de teokratik model-
dir. Teokratik modelde din adamlar zmresi y-
neticilerin zerinde yer alr. Baka bir deyile y-
netici snf ayn zamanda ruhbandr. Bununla bir-
likte yasalar din kurallara dayanmaktadr. Bu tr
teokratik modellerin tipik iki rneini Vatikan ile
ran oluturmaktadr. Yar teokratik modeller y-
neticilerin konumu bakmndan teokratik model-
lerden ayrrlar. Yar teokratik modellerde yne-
ticiler ruhban snfndan olumaz. Ancak yasalar
dini kurallara dayanmaktadr. Suudi Arabistan,
Yemen, Pakistan, Malezya ve srail gibi lkeler
yar teokratik modelle ynetilen lkelerdir.
Kresel dnyada din temelli iddet ve direni ha-
reketlerinin geliimini zetleyebilmek.
Bugn dini radikal biimde yorumlayarak asli
kaynaklara dnmeyi vazeden yaklamlarn yan
sra, dini bir iddet kayna olarak yorumlayan
akmlar da deiik dinlere mensup toplumlarda
ortaya kp gelimitir. Yahudiler, Hristiyanlar,
Mslmanlar ve Hindular arasnda dini radikal
biimde yorumlayarak iddeti meru gren akm-
lar ortaya kmtr. Yahudiler arasnda gelien
Siyonizm, Hristiyanlar arasnda gelien Yeniden
Douular, Mslmanlar arasnda gelien El Kai-
de ve Taliban gibi hareketler amalarna ula-
mak iin iddeti meru bir ara olarak kullanma-
y ngrmektedirler. Bu tr hareketler devletle-
riyle btnletii zaman kendi ideolojilerini dev-
letleri zerinden srdrmektedirler. Siyonistlerin
srail devleti zerinde, Yeniden Douularn ve
Evanjelik gruplarn da Amerikan devleti zerin-
de etkin olduu bilinmektedir. te yandan Tali-
bann gelitirdii ideoloji uzun zaman Afganis-
tanda hkm srmtr. El Kaide gibi terr r-
gtleri terr yoluyla mcadelelerini srdrmek-
tedirler. Amerikay en byk dman olarak ta-
nmlayan El Kaide Amerika ve mttefiklerine kar-
sava ilan etmi ve son on ylda ok sayda ses
getiren terr olaylarna imza atmtr. El Kaide t-
r terr rgtleri kresel dnyann imknlarn-
dan yararlanarak terrizme kresel bir boyut ka-
zandrmtr. El Kaide bu balamda sadece Ame-
rikada deil; Trkiye, spanya, Msr, Hindistan,
Pakistan, Afganistan ve Irak gibi ok sayda de-
iik lkede korku salan eylemler gerekletir-
mitir. Bu tr terr olaylarnda bir referans olu-
turmakla birlikte din ayn zamanda smrge kar-
t mcadelelerde de nemli bir referans olu-
turmaktadr. Yirminci yzylda slam dnyasnn
Bat tarafndan igal edilmesinin sonucunda M-
sr, Filistin, Libya ve dier Kuzey Afrika lkele-
rinde din temelli birtakm direni hareketleri ge-
limitir. Senusilik, Mslman Kardeler ve Ha-
mas bu tr direni hareketlerinin rneklerini olu-
turmaktadr.
3

A M A
4

A M A
57
2. ni t e - Di n ve Si yaset
1. Aadakilerden hangisi Katolik inan anlaynn
kabul ettii deerlerden biridir?
a. Dinle devlet ilerinin birbirinden ayrlmas
b. Dinin devletin altnda yer almas
c. Bir ruhban snfn bulunmas
d. Yneticilere mutlak itaat
e. Ulusal kilise anlay
2. Aadakilerden hangisi ulus devletin gelimesinde
rol oynayan faktrlerden biri deildir?
a. Rnesans ve reform
b. Dinde reform hareketi
c. Ticaret burjuvazisi
d. Fizik alanndaki bulular
e. Protestan dini anlay
3. Aadakilerden hangisi Protestanlkta yer alan de-
erlerden biri deildir?
a. Ruhban snf
b. Bireyci din anlay
c. Pasif itaat
d. Ynetime itaat
e. Ulusal din anlay
4. Aadakilerden hangisi Protestanlk hareketini ba-
latan dini liderlerden biridir?
a. James Madison
b. Aziz Augustine
c. Martin Luther
d. Aziz Aqunas
e. Niccolo Machiavelli
5. Aadakilerden hangisi Fransa ile Vatikan arasnda
gerekletirilen Konkordatta yer almamtr?
a. Papazlarn maalarnn Fransz devleti tarafn-
dan denmesi
b. Fransadaki din adamlarnn Vatikan tarafndan
tayin edilmesi
c. Din adamlarnn Fransz devletine sadk kala-
caklarna dair yemin etmesi
d. Din adamlarnn maalarnn devlet tarafndan
denmesi
e. Kilisenin devletin kontrol altna girmesi
6. Amerikada gelien laiklik anlay ile Fransada geli-
en laiklik anlay arasndaki fark aadaki ifadeler-
den hangisi en iyi ekilde aklar?
a. Devlet Amerikada kiliselere hkmederken Fran-
sada etmez
b. Kiliseler Amerikada Fransaya gre daha zgrdr
c. Amerikada egemenlik hakk kiliselere ait iken
Fransada halka aittir
d. Amerika Fransaya gre daha yasak bir model
gelitirmitir
e. Fransada lml, Amerikada ise radikal bir laik-
lik anlay gelimitir
7. Aadakilerden hangisi teokratik sistemlerin bir
zelliidir?
a. Dine aykr yasalara da yer vardr
b. Devlet adamlar ruhban olmak zorunda deildir
c. Din devletin altnda yer almaktadr
d. Devlet dini kurallara gre ynetilir
e. Dinle devlet arasnda ayrlk duvar gelimitir
8. Osmanlda din-devlet arasndaki iliki ile ilgili aa-
dakilerden hangisi sylenemez?
a. Din eyhl slamlk yoluyla devletin altnda yer
almtr
b. Sultan Halife sfatyla dini fetva verme hakkna
sahipti
c. Baz politikalar dini deerler tarafndan meru-
latrlrd
d. Ynetimde rfi hukukun nemli bir yeri vard
e. Osmanl devleti artlara gre yeni yasa yapmaya
akt
9. Aadakilerden hangisi radikal dini anlaylar iin
sylenemez?
a. Radikal dini anlaylar dier inanlar da doru
bulurlar
b. Radikal dini anlaylar tek bir hakikate inanrlar
c. Radikal dini anlay her dinde grlebilir
d. Baz radikal dini anlaylar iddeti savunurlar
e. Baz radikal dini anlaylarn bir siyasi projesi
vardr
10. Cumhuriyetin ilk yllarnda deiik alanlarda re-
formlar yaplmtr. Aadakilerden hangisi laiklikle il-
gili bir uygulama deildir?
a. Halifeliin kaldrlmas
b. Diyanet lerinin kurulmas
c. Siyasi partilerin kapatlmas
d. Hafta tatillerinin Pazar gnne alnmas
e. Laikliin anayasa maddesi haline getirilmesi
Kendimizi Snayalm
58
Di n ve Topl um
DN VE SYASET
nsanlk yerleik kltre getiinde, yani Tarm Devri-
mi yaanmaya balaynca, tek tanrl dinler siyasetin
dorudan arac oldu.
Allahn emirleri, insanlara peygamberler ve onlarn ta-
kipileri tarafndan iletildi; insanlar dinlerine ve mez-
heplerine gre devletlere ayrldlar.
Tarmla uraan yani kyllerden oluan halk, yneti-
cisinin dinine ya da mezhebine tabi oldu.
Savalar, toprak edinmek ya da topra korumak iin,
ama Allah adna yapld.
Galip gelenin inanc, bu inancn egemen olduu dev-
let, glendi ve byd.
Din ya da mezhep, sadece devletlerin resmi kimlii de-
il, gnlk yaamn da dzenleyicisi oldu.
Hkmdarlar, dinlerin ya da mezheplerin ba sayldk-
larndan, onlara kar kanlar, Allaha da kar gelmi
muamelesi grd.
Hristiyanlktaki ilk byk blnmenin Roma mpara-
torluunun paralanmas ile ortaya ktn, Msl-
manlktaki mezheplemenin ise Drt Halife dnemin-
deki Hz. Ali ile Muaviye arasndaki iktidar kavgasndan
kaynaklandn herkes bilir.
Anadolu-Trk Mslmanl, Arap Mslmanlndan
deiiktir:
Daha insancl, daha hogrl daha farkldr Anadolu
insannn inanc.
Orta Asyadan Anadoluya gelen Trkler, yolda sadece
Araplarla ve Arap slam ile deil, Maverannehir bl-
gesinde Hac Bekta- Veli gibi, Ahmet Yesevi gibi b-
yk din bilginleri ve dnrler ile de tanmlar. Hem
bu nedenle, hem de Osmanlnn bir Cihan mparator-
luu olmasnn getirdii zorunluluklarla, hmanizm ve
tolerans izgilerinde daha derin ve farkl bir yap geli-
tirmilerdir.
Bugn dnya zerinde bir tehdit olarak alglanan s-
lamc terr olgusunun, Anadolu slam ile uzak yakn
bir ilgisi yoktur.
Bu terrn kkleri, gerek eski gerekse yeni, bir takm
siyasal hareketlere nclk eden Arap slamnda yat-
maktadr.
Ne yazk ki ABD nclndeki ada, evrensel dinci
siyaset, hem Hristiyanlk hem de Mslmanlk alarn-
dan kktenci yaklam benimsedii iin, El Kaide terr
ile Bush yaylmacl birbirini destekler hale gelmitir.
Ve yine ne hazindir ki, Trkiye de bundan etkilenmi,
Anadolunun o engin hogrye, derin bir insan sevgi-
sine dayal dini inan ve uygulamalar, kat ve iddete
dnk yorumlarn nnde geriletilmitir.
Kaynak: Emre Kongar, http:// www.kongar.org/ ay-
dinlanma/ 2007/ 567_Din_ve_Siyaset.php
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar
1. c Yantnz yanl ise Hristiyanlkta Tanr Devleti
Anlay konusunu gzden geiriniz.
2. d Yantnz yanl ise Ulus Devlet Dncesi ve
Din konusunu gzden geiriniz.
3. a Yantnz yanl ise Protestanlk ve Ulus Dev-
let konusunu gzden geiriniz.
4. c Yantnz yanl ise Protestanlk ve Ulus Dev-
let konusunu gzden geiriniz.
5. b Yantnz yanl ise Fransadaki Ayrlk Modeli
konusunu gzden geiriniz.
6. b Yantnz yanl ise Amerika ve Fransadaki Ay-
rlk Modelini gzden geiriniz.
7. c Yantn yanl ise Teokratik Model konusunu
gzden geiriniz.
8. b Yantnz yanl ise slamda Ynetim ve Hila-
fet konusunu gzden geiriniz.
9. a Yantnz yanl ise Kresel Dnyada Dinin Si-
yasal Boyutu konusunu gzden geiriniz.
10. c Yantnz yanl ise Trkiyede Laiklik konu-
sunu gzden geiriniz.
Okuma Paras
59
2. ni t e - Di n ve Si yaset
Sra Sizde 1
Orta a Avrupasnda Katolik Kilisesinin ba olan
Papa devletlerin zerinde yer almtr. Papa hem siya-
si hem de ruhani bir kiilie sahip idi. Papa Avru-
padaki devletlere birer ulusal kardinal veya piskopos
atar ve devletleri bunlar zerinden kontrol altnda tu-
tard. Avrupadaki her devlet Roma Katolik Kilisesine
ballnn gstergesi olarak vergi verirdi. Devlet oto-
riteleri bu ekilde meru hle gelirdi. Bununla birlik-
te devletlerin ynetiminde Kilise otoritelerinin geli-
tirdii kurallar (canons) balayc idi. Oysa slam dn-
yasnda ortaya kan devletlerin banda yer alan y-
neticinin ruhani, baka bir deyile din bir kimlii yok-
tu. Yneticilerin, devlet adam olmann tesinde bir
sfatlar yoktu. Bununla birlikte slam dnyasnda di-
n kurum devletin altnda yer almtr. Bu yap Eme-
vilerden Osmanlya kadar tm imparatorluklar iin
geerliydi.
Sra Sizde 2
Protestanlk Avrupada ulus devletin geliimine birka
noktada katk salad. Bunlarn banda Hristiyanlarn
ynetime itaatini salayarak devlet otoritesini Roma
Katolik Kilisesine bal olmaktan kararak bir ulusun
zerindeki nihai otorite hline gelmesini salad. Bu-
nun yannda Protestanl kabul eden milletlerin Roma
Katolik Kilisesinden bamsz ulusal bir kilise gelime-
sine yol at. Protestanl benimseyen ngiltere, Al-
manya, Danimarka, svete bylece Roma Katolik Ki-
lisesinden bamsz ulusal kiliseler ortaya kmaya ba-
lad. Protestanlk ayn zamanda her bireyin kendi ba-
na Tanryla muhatap olabilecei anlayn ortaya ata-
rak Katolik anlaytaki ruhban snfna son vermitir.
Bylece Protestan lkelerde devletin zerinde egemen-
lik iddiasnda bulunan herhangi bir ruhban snf sz
konusu olmamtr.
Sra Sizde 3
Amerikan ve Fransz laiklik anlaylarnn benzeen en
nemli yanlar ikisinde de ayrlk prensibinin bulun-
masdr. Hem Amerika hem de Fransa dinle devlet ala-
nn birbirinden ayrm; birinin dierine karmasn
nlemitir. Ancak Amerikada devlet hibir ekilde ki-
liselere ve din cemaatlere karmazken Fransada kar-
abilmektedir. Fransada kiliselerin mlkiyeti devlete
aittir. Devlet kiliseleri ilgili cemaatlerin kullanmna tah-
sis etmitir. Oysa Amerikada kiliseler tmyle devlet-
ten bamszdrlar. Amerikada lml bir laiklik anlay
gelimiken Fransada radikal bir laiklik anlay geli-
mitir. Amerikada lml laikliin gerei olarak din ce-
maatlerin kamusal alanda nemli bir arl bulun-
maktadr. Oysa Fransada kamusal alan din cemaatle-
rin etkisine kar korunmutur. Mesela Amerikada iba-
det saatlerinde kiliselerde an alarken Fransada kili-
selerin an almas yasaklanmtr. Yine Amerikadaki
okullarda dini eitim verilirken ve renciler her sabah
toplu duaya katlarak derslere balarken, Fransada
devlet okullarnda din derslerinin okutulmasna izin
verilmez.
Sra Sizde 4
Ayrla dayal modellerde dinle devlet alan tmyle
birbirinden ayrlmtr. Devletin herhangi bir resm dini
yoktur. Devlet tm dinlere ve inanlara ayn mesafede
durur. Devletin tarafszl burada nemli bir husustur.
Oysa karma modellerde devlet dinlere veya inanlara
kar tmyle tarafsz deildir. Karma modellerde dev-
letlerin resm bir dini vardr. ngilterede devlet Angli-
kan Kilisesini resmi kilise olarak kabul ederken Yuna-
nistan Dou Ortodoks Kilisesini resm kilise olarak ka-
bul etmitir. Ancak unutmamak gerekir ki ayrlk ilkesi-
ne gre ileyen devletlerde olduu gibi karma model-
lerde de resm olmayan inanlarn zgrl devlet ta-
rafndan teminat altna alnmtr. Sz gelimi ngilte-
rede bulunan Katolikler, Yahudiler ve Mslmanlar
Anglikan Kilisesine mensup olanlarn sahip olduu tm
zgrlklere sahiptirler.
Sra Sizde Yant Anahtar
60
Di n ve Topl um
Sra Sizde 5
Teokratik sistemlerin iki nemli zellii bulunmakta-
dr. Bunlardan birincisi devletin en tepesinde din adam-
lar zmresi, baka bir deyile ruhban snf bulunmak-
tadr. Devlet yneticileri ayn zamanda ruhani kiilie
sahiptirler. Bu tr teokratik anlaya sahip olan toplum-
larda ruhani liderlerin masum olup gnah ilemedikle-
rine inanlr. randaki teokratik sistemin dayand ia
retisinde imam masum bir kiilie sahiptir. Benzer
biimde Katolik anlayta da papa masum olarak kabul
edilir. Teokratik devletlerde ikinci olarak devlet din
kurallara gre ynetilir. Oysa yar teokratik lkelerde
din kurallar devletin ileyiinde nemli olmakla birlik-
te toplumun artlarna gre yaplandrlan kurallar da
sz konusudur. Ama yar teokratik devletleri teokrasi-
lerden ayran esas nemli husus yar teokratik devlet-
lerde yneticilerin ruhban snfndan olumaydr. Ya-
r teokratik devletlerde yneticilerin herhangi bir din
sfat yoktur.
Sra Sizde 6
Kresel dnyada dinin siyasal boyutunun iki noktada
gelitiini grmekteyiz. Bunlardan birincisi terr ve id-
det, ikincisi ise direni hareketleridir. Gnmzde El
Kaide terr rgt rneinde grld gibi baz radi-
kal din gruplar dinin siyasi yorumunu gelitirmekle ye-
tinmezler. Bunlar ayn zamanda kendi inanlarnn d-
nda kalanlar dman olarak ilan etmekte ve onlarla
savama yoluna gitmektedirler. Bugn El Kaide rgt
sadece Amerikaya deil, ayn zamanda Amerika ile ili-
kilere sahip olan Mslmanlara kar da savamaktadr.
Kresel dnyada dinin ikinci siyasal boyutu smrgeci-
lie kar direni veya kurtulu hareketlerinde grl-
mektedir. Yirminci yzyln banda Kuzey Afrikada
gelien Senusilik Hareketi ile Mslman Kardeler ha-
reketi bu tr direni hareketlerinin tipik rneklerini
olutururlar. Bu iki hareket slam devleti anlayn sa-
vunmakla birlikte yaadklar toplumlarda iddeti sa-
vunmamlardr. Ancak Ruslarn Afganistan igal etme-
sine bir tepki olarak doan Taliban iddeti merulat-
ran bir hareket olarak gelimitir.
Augustine St. (1984). City of God. New York and Lon-
don: Penguin Classics.
Baubrot, J. (2008). Dnyada Laiklik. eviren E. Cenk
Grcan, stanbul: Dergah Yaynlar.
Brecht, M. (1990). Martin Luther: Shaping and Defi-
ning the Reformation. Minneapolis: Fortress Press.
Catto, R. ve G. Davie (2008). ngiltere, Avrupa Birli-
i lkelerinde Din-Devlet likisi. Derleyen Ali
Kse ve Talip Kkcan, stanbul: SAM Yaynlar.
Cohen, A. ve B. Susser (2000). Israel and the Politics
of Jewish Identity: The Secular-Religious Impas-
se. Maryland: The Johns Hopkins University Press.
Corbett, M. ve J. M. Corbett (1999). Politics and Reli-
gion in the United States. New York and London:
Garland Publishing Inc.
aha, . (2008). Bitmeyen Beraberlik: Modern Dn-
yada Din ve Devlet. stanbul: Tima Yaynlar.
Dursun, D. (1989). Osmanl Devletinde Siyaset ve
Din. Istanbul: aret Yaynlar.
Erdoan, M. (2001). Demokrasi, Laiklik, Resmi deo-
loji. Ankara: Liberte Yaynlar.
Ergil, D. (1990). Laiklik, Ankara: Turhan Kitabevi.
Hallsell, G. (2002). Tanry Kyamete Zorlamak: Ar-
magedon Hristiyan Kyametilii ve srail. e-
viren Mustafa Acar ve Hsn zmen, Ankara: Kim
Yaynlar.
Keddie, N. R. (1984). Religion and Politics in Iran.Ya-
le: Yale University Press.
Kuru, A. T. (2009. Secularism and State Policies to-
ward Religion: The United States, France and
Turkey. Cambridge and New York: Cambridge Uni-
versity Press.
Machiavelli, N. (1985). Hkmdar. eviren Selahattin
Badatl, stanbul: Sosyal Yaynlar.
Papastathis, C. (2008). Yunanistan, Avrupa Birlii
lkelerinde Din-Devlet likisi. Derleyen Ali K-
se ve Talip Kkcan, stanbul: SAM Yaynlar.
Robbers, G. (2008). Almanya, Avrupa Birlii lkele-
rinde Din-Devlet likisi. Derleyen Ali Kse ve
Talip Kkcan, stanbul: SAM Yaynlar.
Sharkansky, I. (2000). The Politics of Religion and
the Religion of Politics: Looking at Israel. New
York: Lexington Books.
Wood, J. E. (1999). Public Religion Vis--Vis the Prob-
hetic Role of Religion, The Power of Religous
Publicus: Staking Claims in American Society.
Derleyen William H. Swatos ve James K. Wellman,
Westport, Connectitut and London.
Yararlanlan ve Bavurulabilecek
Kaynaklar
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Feodalizmin ortaya kn ve dinin feodal dnemdeki roln deerlendire-
bilecek,
Modernlik, bireyleme, aklclama konularnda genel bilgiler nda dinin
modern toplumlardaki roln zetleyebilecek,
Protestanln genel erevesi hakknda bilgi sahibi olarak bu mezhebin mo-
dern dnem Bat toplumlarn nasl dntrdn analiz edebileceksiniz.
indekiler
Feodalizm
Roma Kilisesi
Reform
Modernlik
Aklclk
Protestan Ahlak
Seklerleme
Kapitalizm
Anahtar Kavramlar
Amalarmz

Din ve Toplum
FEODALZM VE DN
MODERNLK VE DN
PROTESTAN AHLAKI VE DNN
EKONOMK
LEVLER
Feodalizmden
Kapitalizme Dinin
Ekonomik levi
3
DN VE TOPLUM
FEODALZM VE DN
Feodalizmin ortaya kn ve dinin feodal dnemdeki roln de-
erlendirebilmek.
Feodalizmden kapitalizme giden uzun tarihsel bir dnemde dinin toplumsal ve
ekonomik olarak nasl bir fonksiyon yklendiini anlayabilmek iin ncelikle fe-
odalizmi hem kavramsal ve hem de tarihsel olarak konumlandrmak elzemdir. Fe-
odalizmin kavramsal olarak nemi, onun belirli bir tarihsel dilimdeki toplumsal ya-
plar ne kadar kapsayabildii ile ilgili uzun yllar sren bir tartmaya konu olma-
s nedeniyledir. Kimileri feodalizm kavramnn Orta alarda ncelikle Batda ha-
kim olan hem dikey, hiyerarik dzeni ve hem de yatay, sosyoekonomik, kltrel
ve hatta dini ilikileri yeterince kapsayan yararl bir kurgu olup olmad konu-
sunda hayli kukulu iken kimileri de en azndan sosyolojinin bize salad imkn-
larla bakldnda feodalizmin Orta alara dair btncl bir toplum fikri sun-
duunu ve dolaysyla bu toplumun kendi iindeki devinimlerini, deiim ve d-
nmn anlamak iin hayli faydal bir kavram olduunu ileri srmektedir.
Tarihsel olarak ise feodalizmin nemi, onun Batdaki teekkl dnda fark-
l toplumlara veya dnemlere uygulanp uygulanmayaca ile alakaldr. Bir kav-
ram olarak feodalizmin kapsad corafi mekn ve bu meknda teekkl eden
ilikiler ann geerli olduu zaman dilimi, ncelikle Avrupa toplumlarnn tarihin
bir evresindeki yaplaryla alakaldr. Dolaysyla bu kavramn farkl tarihsel d-
nemlere ve farkl toplum ya da kltrlere ne derecede uygulanabilecei konusu,
bir neticeye ulaamam bir mesele olarak kalmtr. Yani, feodalizm kavramnn
tikel ve yerel bir uygulama alanna m sahip bulunduu, yoksa evrensel ve btn
toplumlara amil bir geerlilii mi olduu sorusu, hl zmlenememitir. Bu ne-
denle, bu konudaki tercihler, bir bilim olarak tarihin ya da sosyolojinin sunduu
verilerden ok ideolojik tavrlara gre ekillenmektedir.
Bu anlamda, feodalizmin Batnn kendine has bir zgnl bulunduunu
savunanlarn bavurduklar ilk kavramsal ve tarihsel yap olmasna da dikkat ek-
mek gerekmektedir. Feodalizm Bat ve dnyann geri kalan diye yaplan ayrmn
tarihsel olarak tebarz ettii ilk alandr. Batnn en azndan bir zihniyet olarak te-
ekklnde Antik Yunan dneminde ortaya kan felsefe veya demokrasi gibi
kavramlar, tarihsel olarak nde gelmi gibi grnmesine ramen, Antik Yunan bir
Feodalizmden Kapitalizme
Dinin Ekonomik levi
1
A M A

toplumsal yap olarak deil, bu fikirlerin ortaya kn salayan bir balang


dnemi olarak deerlendirilmektedir. Oysa feodal dnem, toplumsal yap ola-
rak Baty dierlerinden ayran bir husus olarak sunulmaktadr.
Feodalizmin Douu
Feodalizmin nasl doduuna dair analizler, kapitalizmin nasl gelitiine dair -
zmlemeler kadar zerinde allm ve kavramsallatrlabilmi bir husus deildir.
Bugn bir kapitalist toplumdan bahsederken onun en azndan hangi temeller ze-
rinde gelitiini ve teekkl ettiini, en azndan, sosyal bilimlerin sunduu aralar
erevesinde kavrayabilecek ve alternatif grleri kyaslayabilecek bir almalar
yeterince mevcuttur. Ancak feodalizm iin byle bir durum sz konusu deildir.
ncelikle, feodalizm iin, kapitalizmde olduu gibi, nirengi noktas saylabilecek
hususlar bulabilmek ve bunlar kavramsallatrabilmek kolay grnmemektedir.
Feodal toplumdaki toplumsal katmanlar hangi kriterler gz nne alnarak belirle-
necektir? Bu dnemi tamamyla bugnn seklerlemi bilimsel mant ile mi
kavramak anlamldr, yoksa dinin o dnemdeki ekillenme tarzlarna da bakmak
m gerekmektedir?
Bu ve benzeri sorular, feodal dnemi tebarz ettirecek zellikleri bulma konu-
sunda bize fazla yardmc olamazlar. Bunun bir nedeni, aradaki uzun tarihsel me-
safe ise ikinci bir nedeni ise o dnemin artk modern dnemde hakim olmaya ba-
layan kavramlar ve anlaylarla anlalmaya allmas ancak bu almalar besle-
yebilecek tarihsel ve kavramsal aralarn o dnemden elde edilmesinin g olma-
s. Bu adan, feodalizmin ortaya kn ve ekillenmesini, dahas kabaca douu
iin ortaya atlan beinci-dokuzuncu yzyllardan sona erdii sylenen 15-16. yz-
yllara kadar uzanan bir tarih dilimindeki deiim ve dnmlerini, ancak ksm
veriler erevesinde zmleyebiliyoruz.
zellikle toplum bilimleri asndan feodal dneme ilikin nemli bir problem
de, feodalizm iin toplumun etrafnda dnd varsaylan isel yasalar, en azn-
dan normlar veya kaideler bulunup bulunamayaca ile ilgilidir. Gerekten
yekpare bir feodal toplum tekil etmi midir, yoksa harici etkenler feodal dne-
min ekillenmesine daha fazla m katkda bulunmutur? Feodal dnemden getii
varsaylan eitli toplumlarn daha sonra farkl rotalar izlemelerini nasl alglamak
gerekmektedir? Feodalizmin douuna yol aan nedenler arasnda iki husus, nem-
li bir rol oynar. Bunlardan birincisi Roma mparatorluunun yklmasdr. kincisi
ise bu ykla da gereke gsterilen, literatre kavimler g diye de geen Do-
udaki eitli barbar Cermen kabilelerinin Batya g etmesinin ve Baty istila et-
mesinin yaratt karmaadr. Roma mparatorluunun nasl ykldna dair elbet-
te eitli gerekeler ne srlmektedir. Hayli geni bir corafyaya yaylan impara-
torluun idaresinin g olmas nedeniyle yerel dzeylerde imtiyazlar verilen bir ta-
km zmrelerin yar bamsz davranmaya balamalarndan Hristiyanln Romada
kurumsallamaya balamasyla imparatorluk iinde yaanan tartmalara; barbar is-
tilalaryla gc sarslan imparatorluun barbarlarn kendileriyle birlikte getirdii
adet ve alkanlklara kar kendisini koruyamayarak bunlarla belirli bir senteze
girmeye mecbur kalmasndan imparatorluu besleyen ticaretin etkisinin azalmas-
na kadar bir dizi neden k iin gsterilen gerekeler arasndadr.
64
Di n ve Topl um
Toplumsal yasalar: Sosyal
bilimcilerin toplumlar bir
btn olarak kavramak ve
tarih boyunca deiim ve
dnmlerini anlamak iin
topluma uyguladklar
yasalar. Sosyal bilimlerin
ortaya kyla tabiat
yasalar gibi toplumda da
yasalar bulunup
bulunamayaca
sorusundan hareketle ortaya
kan toplumsal yasalar ile
bir toplumun hakiki tarihi,
her zaman rtmeyebilir.
Buna ramen sosyal
bilimciler, bir toplumu
anlamann en iyi yolunun
onda kavramsal da olsa
yasalar bulmak olduunu
dnr.
Yine de u sylenebilir: Roma mparatorluunun en azndan Bat kanadnn y-
kl (Dou kanad stanbulun fethine kadar ayakta kalmay srdrecektir), bein-
ci yzyln sonlarnda kendisini hissettirir. Bylece Avrupada bir yanda Akdenize
yakn kesimlerde daha ticaret arlkl kent devletleri, kuzeyinde ise tarmsal alan-
larn ilenmesine dayal barbar krallklar tarafndan idare edilmeye allan yeni
teekkller ortaya kmaya balar. Hristiyanln bu topraklara nfuz etmeye ba-
lamas da bu teekkllerin ekillenmesini etkiler. Feodalizmi nitelendiren hususla-
rn, kentli blgeler dnda, daha ok tarmsal alanlarda kendisini gstermesi, onu
en dikkat ekici hususlarndan birisidir. Bu adan feodalizmden bahsedilirken ta-
rmsal alanlarn zerinde kurulan hkimiyetten, ksacas, Fransa ve Almanya snr-
larndan balayarak kuzeye doru uzanan topraklardaki ekillenmelerden bahse-
dilmektedir. Zaten barbar istilalarnn kendisini daha fazla hissettirdii alanlar da
bu alanlardr.
kiye blnen Roma mparatorluunun Doudaki hayatn devam ettirirken
Batdakinin yklmasndan sonra Roma hkimiyetinde kalan kesimlerde yaanan
ademimerkeziyetilik (merkez idarenin zayf ya da yok olmas), Roma ordusunun
dalmas, eitli yerleim yerleri arasnda kurulan yollarn tahrip olmas ve her-
hangi bir korumadan mahrum olarak metruk hle gelmesi, merkez idarenin yok-
luunda vergilendirmenin ve parann kontrolnn olmay gibi birtakm nedenle-
rin, bu topraklarn kendi iine kapal bir rgtlenme iine girmelerini zorunlu ha-
le getirdiinden sz edilir.
Dolaysyla feodalizm, bu danklk ortamnda Kuzey Avrupann kendisini ko-
rumaya dnk bir giriimi olarak deerlendirir.
Ancak bu gr, feodal yaplarn teekkln aklamakta zayf kalr. nk
ayn dnemde baz yerel barbar krallarn etki alanlarnn daha geni corafyalara
yayd ve belirli bir merkezileme eilimi gelitirdikleri dnemde dahi feodalle-
me eilimlerinin srd gzlemlenmektedir. Dolaysyla feodalizmin douunu
ve feodalleme eilimlerinin srmesini aklayacak baka nedenlere ihtiya vardr.
Bu noktada Roma mparatorluu dnemlerinde tarmsal alanlarda hakim olan b-
65
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
Resim 3.1
Kavimler g ile
barbar Cermen
kabileleri Roma
mparatorluunu
igal ederek
Avrupann
yeniden
ekillenmesini
salad.
yk arazilerin ilenmesine dayal latifundium sisteminin de kmesinden ve evril-
mesinden bahsetmek gerekli grlmektedir.
Ancak Romann kmesinden sonra bu arazi paralar, imtiyazl kimselerin
elinde kald. Kendi rgtlenme tarzn yava yava topluma yaymaya balayan Ki-
lise de kendi latifundiumlarna sahip olan imtiyazl zmreler safn katlmaya ba-
lad. Bylece merkezi bir ynetimin olmad, kimi yerlerde var olan krallarn bile
glerinin yetmedii ayrcalkl bir zmre kendi idari tarzlarn uygulamaya bala-
d. Kimi zaman krallar, Kilise ve imtiyazl kimseler arasnda eitli anlamalar da
yaplyor ve arazi zerindeki tasarruf hakk, Kiliseye ya da krallara sadakat yemi-
ni etmi imtiyazl kimselerin kullanmna verilebiliyordu. Bylece daha sonra feo-
dal sistemin iine dahil edilip edilmeyecei konusunda ciddi tartmalarn yaand-
manoryalizm ad verilen bir sistem dodu. Manoryalizmde, arazi paraya
ayrlmt. Bunlardan ilki demesne ad verilen, sadece imtiyazl snfa ait olan top-
rak paralaryd. Bu topraklar kyller tarafndan ilense de geliri tamamyla imti-
yazl snfa aitti. Arazinin ikinci ksm, kyllerin rnden belirli bir miktar imtiyaz-
l snfa verme ya da imtiyazl snfn belirli bir hizmetini yerine getirme karln-
da kyllerin kendi geimleri iin ilettikleri topraklard. Son ksm ise serbest ara-
zi paralaryd. Bu araziler iin de imtiyazl snfn belirli haklar vard, ama kyl-
ler bu arazileri serbeste kullanabiliyordu. Manoryalizm sistemini feodal ilikiler
iinde deerlendirme konusunda byk fikir ayrlklar bulunmaktadr. Yine de bu
sistemin, feodal ilikileri belirleyen balarn olumasna katkda bulunduu iddia
edilebilir.
Merkez iktidarn olmad, yerel glerin kendilerini merkez iktidar konumu-
na yerletirmek iin fazla gl olamadklar ve deiik rnler yetitirilen arazi
paralarnda deiik tarz ilikilerin ortaya kt bu dann dnemde, feodalizmin
nasl ortaya ktn kavramaya alan bir baka gr de kle emeine dayal Ro-
mal dnem ile barbarlarn ilkel retim tarzlar arasnda meydana gelen bir sente-
zi gz nne alan grtr. Bu gre gre, Romada klelie dayal retim tarz
zlnce emek glerini kullanan kesimler zgrlemi ama topraa bal ol-
maktan da kurtulamamlardr. Barbarlarn ilkel retim tarzlar zlmekte olan
klelie dayal sisteme eklemlenerek feodal iliki tarzlarn dourmutur. Bunlara
feodal dnemde serf ad veriliyordu.
Dolaysyla, feodalizmin ortaya kmasna neden olan amiller Romann k-
ve barbar istilalar gibi d etkilerse de Romada mevcut olan topraa dayal ili-
kilerin dnerek yeni biimler almas, yani isel unsurlar da feodalizmin ekil-
lenmesine katkda bulunmutur. Elbette ki btn bu anlatnn, modern dneme
zg toplum bilimleri mant ile yaplan bir zmleme abas olduunu bir kez
daha hatrlatmak gerek. Orta alarda mevcut olan anlatlar, bize ok farkl bir tab-
lo sunabilecektir. Bu sorun zaten feodalizmin tanmlanma abalarnda da kendisi-
ni gstermektedir.
Feodal Toplumun zellikleri Nedir?
Feodalizmin ilk kez ne zaman kullanlmaya balandna dair deiik grlere ba-
kldnda, bu kavramn Orta a Avrupasn kavrayabilmek iin kullanl bir va-
sta olup olmad konusundaki kukular bir balama yerletirmek mmkn g-
rnmektedir. Kelimenin tarihine bakldnda Roma mparatorluunun yklmasn-
dan balayarak modern dneme kadar giden uzun bir tarihsel dilimde, siyasal,
toplumsal, kltrel ve ekonomik bir btnlkten yoksun deiik blgeleri tek kav-
ramn sunduu yapsal faktrlerle incelemenin gl hemen gze arpmaktadr.
66
Di n ve Topl um
Latifundium: Roma
dneminde, daha ok
Akdeniz civarlarnda
grlyordu ve kle emeine
dayal ok byk arazi
paralaryd. Buralarda
daha ok zeytin, zm, tahl
ve benzeri rnler yetitirip
ileniyordu. Bu arazileri
daha ok Roma ynetici
kesimi iletiyordu. Rekabet
gc olmayan kyllerden
satn alnan topraklarla
latifindium dier tarmsal
alanlara doru
genileyebiliyordu. Arazilerin
bu ekilde rgtlenmesiyle
vergi toplama ii de belirli
bir gvence altna alnm
oluyordu.
Ne gerekten feodal ilikiler a btn bir Avrupa toplumlarna tamamyla hakim
olmutur ve ne de bu ilikiler ann en azndan belirli unsurlarndan faydalanla-
rak yaplan soyutlamalar, Orta alara dair tatmin edici bir tabloyla neticelenmi-
tir. te yandan, feodal kelimesinin veya trevlerinin zaman iinde kazand
farkl, hatta eliik olmasa da kimi zaman birbirleriyle ilintisiz grnen anlamlar da
bu gle katkda bulunmaktadr.
Genel olarak kabul gren bir gre gre, feodal kelimesi, ncelikle, hukuki
risalelerde eski dnemin ynetim tarzn ifade etmek zere ilk kez Franszcada kul-
lanlmtr. 19. yzyla kadar feodal kelimesinin kullanlmas, Roma hukukuyla,
daha ok da bu hukukun Roma mparatorluu ykldktan sonra geirdii dn-
mlerle alakal tartmalarla snrldr. Aada yaps hakknda ayrntl bilgi veri-
lecek olan, feodal ilikiler tanmlanrken en ok dayanak olarak alnan fief (feu-
dum) sistemini belirleyen hukukun Roma imparatorluu kaynakl m olduu, yok-
sa imparatorluun kmesinde katks bulunan barbar istilalar srasnda barbarlar
tarafndan m getirildii meselesi, bu tartmalarn ana eksenini oluturmaktadr.
Dolaysyla, 19. yzyla kadar kelime daha ok bir sfat olarak feodal biimin-
de kullanlmaktadr. Ancak bu kullanmlarda belirli bir btnl yakalamak ok
zor olduu gibi Fransa iin geerli olan bir kullanm, ngiltere iin geerli olandan
hayli farkl armlarla ykldr. Fransada 1789da yaanan siyasi devrimle bir-
likte kraliyet yannda soylulua dayal btn unsurlarn da yklmasyla feodal bir
dnemin sona eriinden bahsedilirken ngilterede merkezi yap ile yerel unsurlar
arasndaki hukukun tedrici bir dnmyle feodal sistemden kld iddia
edilmektedir. Kta Avrupasnn dier lkeleri iin ise benzeri ulusal tarihler n
plana kmaktadr.
Kelimenin bir kavram hline gelmesi ve konunun bilimsel bir incelemeye ko-
nu olmaya balamas, 19. yzyln ortalarna rastlamaktadr. Bu dnemde, feoda-
lizm Orta a dnemine dair almalara bir kavram olarak hakim olmaya bala-
mtr. Dolaysyla feodalizm kavram bir tarihyazm sorunu olarak ortaya k-
mtr. Bu hliyle feodalizm kavramyla zmlenmeye allan sorun, Orta a-
larda, Roma mparatorluu ktkten sonra Avrupa toplumlarna gerekte ne ol-
duundan ziyade, bu tarihsel dilimin yeni yeni ekillenmeye balayan toplum bi-
limleri mantyla nasl kavranabileceiyle daha fazla ilgili olmaya balamtr.
Yine de hem farkl milletlerin kendi tarihlerinde farkl seyirler izlemesi ve hem
de sistemi oluturan unsurlardaki eitlilik ve temel alnan unsura gre farkl fark-
l tanmlanmas nedeniyle feodalizmi tek bir tanm altnda ifade etmek hayli zor-
dur. Bu noktada, kabaca ayr unsurun rol oynadn ve feodalizmin bu un-
surlara yklenen arla gre tanmlanabileceini sylemek mmkn grnmek-
tedir. Bunlardan ilki, topraa dayal bir rgtlenmenin hiyerarisini belirleyen ku-
rallar, haklar ve ykmllklerle alakaldr. Bu tamamyla 19. yzyla kadar feo-
dal kelimesinin ifade ettii alanla snrl bir kullanmdr. Ksacas, bir yandan feo-
dal olanla ifade edilen hukuksal ilikileri ve dier yandan da bu ilikiler ann or-
taya kard idari biimleri iaret eder. Ama iktidarn dalmasn ifade eden ve
kimi zaman kamusal gcn zellemesi diye de nitelendirilen, belirli imtiyazlara
sahip yerel hkimiyet tarzlarnn ortaya kna da gndermede bulunur. Burada
sz edilen kamusal hukuk keyfi olmayan, belirli kaide ve normlara dayanan hu-
kuk iken bu zellemesi ise imtiyazl kesimlerin kendi iradelerine dayal olarak hu-
kuk ina etmelerini iaret eder. Bu iktidar odakl siyasi bir tanmlamadr.
Feodalizmi tanmlayan ikinci unsur, idarenin ademimerkezilemesinin neti-
cesinde ortaya kan hukuksal ve ynetime dayal niteliklerden ziyade bu ilikiler
67
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
andan geerli olan toplumsal ve ekonomik niteliklere arlk verilmesidir. Bu ta-
nmda, ademimerkezilemi bir ortamda belirli imtiyazlara sahip toprak aalar, de-
rebeyler veya soylular gibi imtiyazl zmreler ile onlara tabi olan kyller arasn-
daki ilikilerin ekonomik doas daha arlkl bir rol oynar. mtiyazl zmrelerin,
aralarndaki hukuku ve kurallar belirledikleri kyllerden, bu koruma karln-
da kira, emek ya da ayni veya nakdi istihkak aldklar bir ekonomik sistemin olu-
turduu toplumsal ilikiler a, bu tanmda nplana kmaktadr. Her ne kadar a-
lmalarnda feodalizme tali bir yer verse de Adam Smith ile daha sonra tabire be-
lirli bir arlk kazandracak olan Karl Marxn kulland anlamda feodalizm da-
ha ok bu anlama yaslanr. Bu tanm ise toplumu dzenleyecek bir piyasann olup
olmadna bakan, ekonomik arlkl bir tanmdr.
Feodalizmi tanmlayan nc unsur ise Orta alarda ortaya kt ifade
edilen bu adem-i merkeziyetilii kendi iinde btnlemi bir yap olarak ina
eden anlaytr. Bu yapda sadece soylular ya da derebeyleri ile ona tabi kyller
arasndaki iliki deildir sz konusu olan; neredeyse kendi iinde bamsz bir ya-
p iinde, kk apl bir idari sistem ve bu sistemin oluturduu hiyerarik bir si-
yasal rgtlenme vardr. Yani, yalnzca soylular ya da derebeyleri ile onlara tabi
olan kyllerden oluan bir toplumsal ve ekonomik ilikiler andan ziyade; soy-
luluun imtiyaz hakkna sahip olduu topraklar ve zerinde yaayanlar koruma-
s iin gerekli olan askeri gc destekleyebilecek bir ekonomik ve sosyal ilikiler
a vardr. ncelikle politik bir rgtlenmedir bu; bu politik rgtlenmenin tepe-
sinde asalet balaryla birbirlerine bal bir derebeyi zmresi vardr. Hiyerarinin
ikinci aya ise kimi zaman kk apl da olsa asil olan, kimi zaman ise bir sz-
lemeyle asillere bal bulunan vassal ad verilen baka bir zmreden oluur. Bu
ikinci zmrenin ilevi, en altta kalan kyllerin topra ilemesini salamak, gerek-
tiinde ise mlklerinin korunmas iin asiller zmresine gerekli olan askeri topla-
maktr. st zmre mlkn savunulmas ve korunmas karlnda vassallardan;
vassallar da, bunun karlnda, gzettikleri kyllerden hizmet beklerler. Bunun
yansra, valyelerden oluan ayr bir zmrenin de bu sistemle btnletiini ek-
lemek gerekmektedir. Ancak feodalizmi tanmlayan bu nc unsurda, kendisini
bir ekilde asiller ve valyeler zmreleriyle btnletirmeyi becerebilmi kilise hi-
yerarisinin de hayli katks vardr. Avrupann deiik yerlerine dalm bulunan,
kendi iinde yeterli ve rgtl bu yaplarn ileyebilmesi iin gerekli dini telkinler
bu kilise hiyerarisinin verdii destekle de mmkn olur. Dahas, nceleri misyo-
nerlik faaliyetleri eklinde ileyen bu telkinlerin giderek yaptrm hline almas
ve otorite hline gelmesiyle bir Avrupa dncesi tekil etmeye balamtr. Fe-
odalizmi tanmlayan nc unsur ise daha ok feodal bir toplum erevesinde
yaplan bir tanmlama abasdr.
Feodalizmin anlalmas konusunda, zellikle Marc Blochun abalar yadsna-
maz. Bloch, tamamyla btncl bir feodal toplumsal yap ortaya kard Feodal
Toplum adl eserinde, Orta alarda hakim olan bir ok unsuru birden iin iine
katarak, hayli geni bir feodalizm tanm yapar: Teba hline getirilmi kyl ke-
simi; sz konusu bile olmayan cret yerine hizmete dayal mlkn (yani, fiefin)
yaygn kullanm; uzmanlam savalar snfnn hkimiyeti; insan insana
balayan ve sava snf iinde, vassallk ad verilen ayr bir biimi ngren itaat
ve koruma balar; otoritenin -kanlmaz olarak dzensizlie yol aan- para-
lanmas; ve btn bunlarn ortasnda, baka birliktelik biimlerinin, ikinci feodal
dnem srasnda yeni bir g kazanan aile ile devletin ayakta kalmas: ite bun-
lar Avrupa feodalizminin temel zellikleri olarak grnyor.
68
Di n ve Topl um
Karl Marx: 1818- 1883
yllar arasnda yaam
Alman dnr ve eylem
adam. Sosyal bilimlere
yapt katkdan ok
komnizmin babas olarak
bilinir. Batda sosyal
teoriye, toplumlarn kendi i
yasalaryla anlalmas ve
bu yasalarn maddi
temellerde belirlenmesi
dncesiyle nemli katkda
bulunmu; destekleyeni
olduu kadar bir ok
eletirmeni de olmutur.
Marc Bloch: 1886-1955
tarihleri arasnda yaam,
toplumlar uzun dnemli
tarihsel sreler iinde
inceleme amacna dnk
almalar yapan Annales
Tarih Okulunun
kurucularndan olan tarihi.
zellikle tarih yazmna
katklar hayli etkili
olmutur.
Dolaysyla feodal toplumu, kamusal olarak
tebarz etmeyen, bir ekilde imtiyaz altna alnan
topraklarda kendi iktidarn kendisi istedii gibi
belirleyen imtiyazl bir zmre ile bu zmrenin
hizmet karl korumas altna ald kyl ke-
simler arasnda ortaya kan bir koruyan-koru-
nan ilikisi olarak tanmlamak mmkndr. Ne
var ki bu koruyan-korunana dayal bamllk
ilikisinin, her yerde ayn tarzda teekkl etme-
mesi ve bir ok farkllk sergilemesi, onun dikkat
ekilmesi gereken baka bir unsurudur.
Ne var ki feodal toplum tartmalarnda esas
dikkati eken husus, bu toplumun nasl olutuu
ve nasl bir toplumsal yap sergiledii sorusu ka-
dar nasl dnt ve sermaye birikime yol aan
bir hle brnd sorusudur. Zaten bugn fe-
odalizmin problematik hle gelmesinin arkasn-
daki en nemli saik de bu dnm salayan
unsurlarn sosyal bilimler mant dhilinde tehis
edilmesidir. Bu sorunun nemi ise kapitalizmi do-
uran sermaye birikiminin ve serbest pazarn na-
sl ortaya ktyla alakaldr. Ksacas, bir ekilde
kendine yeterli bir ekonomiye sahip olan ve du-
raan olduu dnlen feodal toplumsal yapla-
rn, nasl olup da kapitalist ilikilere yola aan bir
pazar yaratt ve sermayenin belirli elllerde te-
merkz etmesine yol at sorularyla ilikilidir.
Feodalizm nedir? Feodal dnemde nasl bir toplumsal yap vard?
Feodalizmin zgll
Feodalizmin Bat Avrupada ald ekil ve daha sonra geirdii dnmler, sade-
ce Avrupann bir ksmn dierlerinden ayran toplumsal farkllklara ve blgesel
ayrmalara yol amamtr. Feodalizmin orijinal olarak ekillendii Bat Avrupann
(tamamyla feodallemese de), ksmen feodallemi ya da hi feodalleememi
(talyann gney kesimleri gibi belirli blgeler hari) Akdeniz kylar ve Dou Av-
rupadan farkl bir gelime izgisi izlediini ne sren bu grler, ayn zamanda
Avrupa dndaki corafyalara da uygulanmaya allr. ncelikle Avrupay kendi
iinde blen ve bir biimde feodallemi Avrupann snrlar iinde yer alan Latin
ile Cermen rklarn, Dou Avrupadaki rnein Slav rklarndan ayran bu tr ay-
rmlar, 18. yzylda hz kazanm; daha sonra bir yandan felsefede Hegel ile dier
yandan ise sosyal bilimlerin gelimesiyle kesin hatlarn kazanmaya balamtr.
rnein feodal toplum kavraynn olumasnda nemli katklar bulunan Marc
Bloch, ekonomik iliki tarzlar farkl olduu iin, Bat Avrupa ile Dou Avrupay
ayn alma iinde zmlemeye dahi etmenin glnden bahseder. Feodal
toplum yapsnn Avrupa iinde yaratt bu blnme, aslnda Bat Avrupa ile dn-
yann geri kalan tartmalarnn da balangcn tekil eder. Dolaysyla bu ayrma-
nn temelinde bizzat feodalizme dair kavray yatmaktadr.
69
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
Resim 3.2
Feodal dnemde zgr saylan, ancak topraa bal
olmaktan kurtulamayan kyl, sadece kendi geimlik
rnn deil, topra ileme hakkna sahip imtiyazl
kesimin de rnn yetitirirdi.
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
1
Ne var ki tam olarak feodalleip feodallemedii konusunda tam bir fikir birli-
i bulunmayan ancak feodalizm iin ana yurt olarak kabul edilen Bat Avrupada
yaanan gelimelere paralel olarak dnyann baka yerlerinde de feodal yaplarn
ya da en azndan ilikilerin yaanp yaanmad sorusu, zellikle sosyal bilimcile-
rin uzun yllardr nemli bir uras olmutur. Aslna benzemese de en azndan ta-
rihsel olarak Bat Avrupadaki ilikilere benzer analitik olarak zmlenebilir feo-
dal iliki araylarnn arkasndaki en byk neden, Bat Avrupaya zglln
veren unsurlar yerel ve tarihsel olarak snrl ilikiler olmaktan karmak ve evren-
selletirmektir. Bu noktada zellikle modernleme teorilerinin ve daha ok da
Marksist tarih yazmnn byk bir rol oynad sylenebilir. Btn toplumlarn Ba-
t ile ayn izgiyi izleyen bir gelime srecinden geecei inancna dayal bu d-
nceler, daha ok Batda yaanan gelimelerin dnyann geri kalannda niye ya-
anmad sorusunun trevleridir.
Dolaysyla feodal toplumsal yaplarn teekkl ve daha sonra da kapitalist bir
tarza dnm, sadece Bat Avrupada yaanan gelimenin saiklerini anlamaya
hizmet etmez, rnein Orta Dou toplumlarnn Oryantalist bak alaryla alglan-
masna da zemin oluturur. Ayn durum, rnein Japon Orta andan samuray-
lara dayal bir feodalizm tasarlanmasnda da grlr. Osmanl mparatorluu d-
nemi iin tmar sistemi ve imparatorluun son dnemlerinde ayanlarn merkez
otoriteden bamszlama araylar da ayn mantkla okunur ve Osmanl Devle-
tinde feodalleememenin nedenleri bulunmaya allr. Marksist tarih yazmnda
Asya Tipi retim Tarz gibi kavramsallatrmalarn varl da ayn nedenledir. Ne
var ki bu ve benzeri kyaslamalarda, Bat Avrupann zgll daha fazla vurgu-
lanm olmaktadr.
Feodal Yaplarda Din ve Kilisenin Rol
Feodalizm, grdmz gibi, ncelikle Bat iin tarih yazmsal bir sorundur. Bu
sorunun ortaya k 19. yzyldan daha erken de deildir. Dolaysyla, artk Bat
Avrupann seklerlemesinin belirli bir evresinde gndeme gelmeye balayan bir
sorundur. Bu adan, feodal yaplarda dinin ve dinsel gruplarn yeri incelenmeye
alldnda, tali birtakm deinmeler dnda, bu tr konulara pek fazla yer veril-
medii rahatlkla mahede edilebilir.
Oysa, Bat tarihinde Orta alar tabir
edilen bir dnemde ortaya kan feodal
ilikilerin ve feodal toplumsal yapnn Av-
rupada Hristiyanln yaylmasyla ve da-
ha sonra da kurumsallamasyla dorudan
bir ilikisi vardr. Feodal dneme ilikin
kavramsallatrmalarda tam olarak bulma-
dmz bu yaylmay ve dinin toplumsal
hayata nfuz etme biimlerini ancak Orta
a bir btn olarak dndmzde
belirli bir ereve iine oturtabiliriz.
ncelikle feodal dnemde Hristiyanl-
n Batya yeni yeni ulamakta olduunu
ve dolaysyla en azndan toplumsal yap-
lara tam olarak nfuz etmediini belirtmek
gerekir. Dahas, zellikle Roma mparator-
luunun yklmasndan sonra merkez bir
70
Di n ve Topl um
Resim 3.3
lk Hristiyanlar, Roma mparatorluunun zulmnden
kamak iin toplandklar mekanlara say simgelediine
inandklar balk resimleri izerlerdi. Bylece birbirleriye
haberleebilirlerdi.
idareden yoksun olan ancak bir taraftan barbar istilalar ile sarslan, dier taraftan
ise kendisinden daha gelikin ve kentli bir Dou mparatorluu ile snrlanan; ya-
nsra slamn ortaya k ve Akdeniz Havzasnda yaylmasyla nemli ticaret
balantlarndan yoksun kalan Avrupann feodal bir dneme girmesinde bu un-
surlarn etkisi gz ard edilemez. Bat Avrupann o dnemde kendisini idame etti-
rebilmesi iin elinde kalan krsal topraklara ve bunlarn retime dayal rgtlenme-
sine dnmekten baka da bir yolu olmad sylenebilir.
Ne var ki hem Roma mparatorluu bakiyesindeki krsal kesimler ve hem de
barbar istilalaryla birlikte Bat Avrupaya ulaan yeni kavimler, tpk drdnc
yzyln balarnda imparator olan Contantinein Hristiyanl kabul etmesine ka-
dar Roma soylularnn ve halk gibi, pagand. Roma soylular ile barbar kavimlerin
paganl arasnda nemli farklar da vardr. Roma kendi iinde daha incelikli bir
pagan anlay gelitirmiken kuzeyden gelerek Romay istila eden barbarlar, daha
kltrsz ve kabilevi balara dayal bir paganlk yaamaktayd. Contantinein Hris-
tiyanl semesinden sonra da Roma sekinlerinin nemli bir blm paganl
srdrd ve bu durum ynetimde ciddi sorunlara yol at. Hristiyanlk Avrupa i-
lerine yaylmaya baladka birtakm kabilevi birlikteliklerin oluturduu barbar
krallar zellikle bir takm imtiyazlar elde etme karlnda, ksacas baz siyasal ge-
rekelerle, Hristiyanl semeye balad. Ne var ki bu krallarn Hristiyanlamas,
kitlesel bir Hristiyanlama getirmedi.
Dolaysyla Hristiyanln Roma bakiyesi topraklarda yaylmaya balamasn ve
toplumu etkileme biimini hem hiyerarinin st ksmlarnda yaanan Hristiyanla-
ma biimlerine ve hem de yatay dzeyde toplumun Hristiyanlamasnn saiklerine
bakarak anlamak gerekmektedir. Ancak ncelikle Hristiyanln Romadaki gelii-
mine ksaca bakmak gerekmektedir.
Bu balamda Hristiyanlk iin sylenebilecek ilk ey onun, kurumsallaabilece-
i herhangi bir yapya sahip olmadan domasdr. Hz. sadan sonra deiik kk
gruplar hlinde kalan Hristiyanlk, aslnda inan sistemini ncelikle Pavlusun e-
itli kavimlere yazd ve ncillerin kanonik
metinlerine de eklenen mektuplaryla olu-
turmutur.
Roma mparatorluunun deiik blge-
lerinde eitli cemaatler oluturan Hristi-
yanlk, ilk balarda Roma ynetimine kar
kaytsz bir tavr iinde grnyordu. mpa-
ratorluk da onlar farkl bir Yahudi cemaati
olarak gryordu. Kk gruplar hlinde
rgtlenen ve Kudste Yahudi sinegoglar-
na benzer olarak Hz. sann havarisi ve kar-
dei Yakup tarafndan kurulmu olan ilk ki-
liseye benzetilerek kendi kiliselerini olu-
turmu bulunan Hristiyanlar, kendi arala-
rndaki ilikileri ve misyoner faaliyetlerini
rgtleyebilmek iin kiliseleri ekseninde
kendi hiyerarilerini oluturmular. Pavlus,
mektuplarnda, havarilere naip olan papaz
ve piskoposlarn nasl bir hiyerari olutu-
racana dair baz veriler sunmutu.
71
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
mparator Constantine:
272-337 yllar arasnda
yaad tahmin edilen
Roma mparatoru. I.
Constantine ya da Aziz
Constantine olarak da
bilinir. 306-337 yllar
arasnda Romay ynetmi
ve Hristiyanl kabul eden
ilk imparator olmutur.
stanbulu kuran imparator
olduu; kente
Konstantinapol adnn bu
nedenle verildii dnlr.
Pagan: latincede krsal
anlamna gelen bir
kelimeden treyen pagan,
yerel halklarn tek tanrl
olmayan ve kltlere dayal
inanlarna verilen genel ad.
Putperestlie benzer. Ancak
paganlkta inanlan tanrlar
soyut olabilir. Orjinal
anlamnda brahim
gelenekten gelmeyen ve
yerel karakter tayan
inanlar varsa da Bat
Hristiyanlarken zamanla
Hristiyan olmayan anlam da
kazanmaya balam ve
rnein slamiyet de
pagan olarak anlr
olmutur.
Resim 3.4
5-67 yllar arasnda
yaad varsaylan
Pavlus, Tarsusta
domutur. Aslen
Yahudidir. Bir gn
yolda yrrken gndz
gzyle Hz. say
grd ve Hristiyan
olduu kabul edilir.
Hristiyanl yaymak ve
eitli Hristiyan
gruplara Hz. sann
gerek mesajn iletmek
gayesiyle eitli
mektuplar yazar.
Bunlar daha sonra
incillere eklenir.
Pavlusun mektuplar
Hristiyan teolojisinin
ana kaynaklarndan
olduundan, Pavlus
Hristiyanln asl
kurucusu kabul edilir.
eitli misyonerlik
gezilerine katlr ve
Romaya geldiinde
Romallar tarafndan
ldrld varsaylr.
Ancak bu kiliseler ve kilise hiyerarisi, Roma mparatorluunda illegal kurulu-
lar olarak faaliyet gsteriyordu ve kimi yerlerde ynetim tarafndan eitli eziyetle-
re maruz kalyorlard. Havari Yakup ile Hz. sayla hi karlamamasna ramen
havari ilan edilen Pavlusun da Roma kentinde eziyete urayarak ldrld ri-
vayet edilmekteydi. Ne var ki Hristiyan kiliselerinin hiyerarisinde yer alan pisko-
pos ve papazlar, genel nfusun aksine, ounlukla orta snftan ve okuma yazma
bilen kimseler arasndan geliyordu. Kilisenin doduu yrelerin dili olan Aramice
veya braniceyi deil de yaylmaya alt topraklarn dillleri olan Latince ve Yu-
nancay semesi, yaylmasn kolaylatran etkenlerden birisiydi.
te yandan, her ne kadar ikinci yzyln balarnda 15 milyon olduu tahmine
edilen Dou Roma mparatorluunun ancak %10nun Hristiyan olduu, ayn yz-
yln sonunda btn Roma mparatorluunun nfusunun ancak 15 milyonunun
Hristiyanl benimsedii varsaylsa da Hristiyan kiliseleri arasnda baz teolojik fi-
kir ayrlklar da belirmeye balamt. zellikle Pavlusu kilise akmlarna kar bir
yandan, Arius nderliinde teslisi kabul etmeyen Ariusular vard, dier yandan da
zellikle Kuzey Afrikada yaygnlk kazanan Donatiler mevcuttu. Ariusuluk, Pav-
lusu kilisenin teslisi teolojisine kar karken Donatiler de sadece gnahsz
olanlarn kiliseye kabul edilmesi gerektiini, ayini yerine getiren papazlarn da ay-
n ekilde gnahsz olmas gerektiini ileri sren priten bir inanc yaymaya al-
yordu.
Bu ayrm Hristiyanln Bat Avrupaya yaylmas srasnda Hristiyanl sarssa
da ilgin olan uydu ki Hristiyanl ilk kabul eden Roma mparatoru Costantinein
Ariusu bir papaz tarafndan vaftiz edildii; Bat Avrupann baz kesimlerinde faal
olan Donatilerin oluturduu cemaatlerin ise ileride Protestanln yaylmasnda
(Kuzey Afrikada ise slamn hzl bir ekilde etkinlik kazanmasnda) etkili olduu
ileri srlmektedir. Ksacas, Hristiyanlk da dnemin paralanm toplumlarna bir
btnlk salayacak bir yapdan mahrumdu.
Kiliseler arasndaki bu ayrmn giderek iddetlenmesi ve aslnda Roma mpara-
torluunu da etkiler bir hl almaya balamas zerine, nce Costantine gemi d-
nemlerin aksine Hristiyanlara bask yaplmamas iin hogr yasasn ilan etti; da-
ha sonra da drdnc yzylda Birinci Theodius Hristiyanl Roma mparatorlu-
unun resm dini olarak ilan etti. Bylece Hristiyanln Bat Avrupadaki tarihi de
balam oldu.
Bu noktada, feodal dnemle birlikte balad varsaylan Avrupa ii blnme-
nin, bir ekilde teolojik blnme temelli izlerinin belirginlemeye balad syle-
nebilir. Kiliseler aras fikir ayrlklarn gidermek iin toplanan eitli konsller, Ro-
ma kilisesinin Pavlusu izgide srar etmesi ve dahas giderek gten den Roma
hiyerarisi iinde kendisine yer edinmeye balamas; aslnda bir Balkan kyls-
nn olu olarak doan, mparator olduktan sonra Hristiyanl seen Costantinein
kurduu stanbul merkezli Dou Romann Ortadokslukta kalmas; Orta Douda-
ki baz kiliselerin ise kk gruplar hlinde kalarak hayatlarna devam etmesi ek-
linde ayrmasyla neticelendi.
Bat Romada kurumsallaan ve daha sonra Katolik Kilisesi olarak ekillenen ki-
lise, zellikle barbar istilalar neticesinde talya dnda pek hkm kalmam bir
Roma mparatorluunun miras zerinde kendisini ekillendirmeye balad. Kilise
hiyerarisi, imparatorluk hiyerarisinden beslenmeye balad. Dolaysyla bir an-
lamda Roma da kiliseye muhtat. Hristiyanln resm bir din hline gelmesinden
sonraki imparatorlar, kilisenin devlet iinde bir devlet gibi rgtlenmesini sala-
mam olsalard, barbar istilalarnn gcn krmak mmkn olmayabilirdi. mpa-
72
Di n ve Topl um
ratorluk gcn yitirmeye baladka, hiyerarik bir bnyeye kavumu ve daha
nceleri Roma piskoposu olarak adlandrlan Kilisenin ba btn kiliselerin ba
bir papa olarak kabul grmeye balamt. Balarda manevi bir kardelik rgtlen-
mesi olarak balayan Hristiyanlk tarihi Romada yava yava siyasal ve otoriter bir
organizasyona dnmeye balamt.
Bu dnm uzun ve sancl bir sre iinde gerekleti. Roma hukuku Hristi-
yan ilkelerine gre biimlenmeye balad. Bir ok yerde ayn zamanda Roma tem-
silcisi de olan papazlar, toplumlara kilise rgtlenmesine ait kaide ve kurallar uy-
gulamaya alt. Bylece sadece dini deil, toplumsal, ekonomik, kltrel ve hat-
ta kiisel bir takm hukuki kaide ve kurallar topluma uygulanmaya alld. Zaten
bir ok yerde atanm olan piskoposlar, sadece dini deil resm grevler de yk-
lenmiti ve rnein vergi toplayabiliyorlard.
Pagan bir toplumda bu tr giriimlerin bir karl da vard. Roma mparatorlu-
unun bir ok soylu ve eitimli temsilcisi imdi kilise grevlisi olarak hizmet veri-
yordu. Pagan bir ortamda kendisini politik bir monoteizm olarak sunan bir yap
belirmiti. Krsal kesimde ise ncelikle kabile liderleri ya da unvanlarn zel ml-
kiyet olarak gren barbar krallar, inan olarak olmasa da siyasal olarak Hristiyan-
l benimsemeye balamt. Bunun karlnda Kilise bu tr liderlere birtakm im-
tiyazlar da bahediyordu.
Roma iinde beliren bir yanda imparatorun ve dier yanda da Kilise brokrasi-
sinin hakim olduu ikili yap, bylece, krsal kesimdeki politik rgtlenmelere de
yansyordu. Kilise ve dier politik yaplar, ne birbirlerine tam olarak hakim olacak
kadar glenebiliyor ve ne de birbirlerinden vazgeebiliyorlard. Feodal dnemde
yerel imtiyazl gruplarn bir takm topraklar zerinde kendi hakimiyetlerini kurma-
lar da Kiliseden de manevi olarak kutsanmlk gren bu zmrelerin bir anlam-
da kazand serbestlik nedeniyleydi. Ancak asl sorun, her trl pagan inanca sa-
hip halkn Hristiyanlatrlmasyd.
Krsal Kesimlerin Hristiyanlatrlmas
Orta alarn feodal yapsn belirleyen temel unsurlar, Roma, Cermenlerin barbar
istilalar ve Hristiyanlk kltrnn sentezlenmesiydi. Ancak Orta alarn geneli
bu senteze indirgenemez. Feodallemenin dnda kalan Vikingler ve Keltler gibi
birtakm kk gruplar da Orta alarn parasyd; o dnemde yeni yeni gnde-
me gelmeye balayan Yunan kltrnn Mslmanlar zerinden aktarlmasnn
oluturduu ve daha sonraki yzyllarda Hristiyan, bir skolastik anlayn temelini
oluturacak entelektel ortam da.
Ne var ki feodal dnemde Bat Avrupann tek dayana toprakt ve feodalizm
toprak ve zerindekileri rgtleme abalarndan olutu. Roma Kilisesi eliyle yay-
gnlamaya balayan Hristiyanlk bu rgtlenmeyi kolaylatrd. Bunun kabaca iki
yntemle yapld sylenebilir.
Bunlardan birincisi, feodal yneticilerle girdikleri ilikilerde onlar bir anlam-
da kutsamalaryd. Dolaysyla feodal imtiyazl snf da bunun karlnda pagan
adetlerinin yerine kilisenin uygun grd uygulamalarn yaygnlamasn ko-
laylatryordu.
kincisi ve imdiye kadar zerinde durmadmz dier yntem ise manastrlar-
d. Her ne kadar manastr, Hristiyanla zg bir yntem olmasa da feodalleen bir
Avrupada manastrlarn edindikleri sosyal, ekonomik ve dinsel rol, feodal Avru-
pann daha fazla zlmeden ayakta kalmasn salayan unsurlardan birisiydi.
73
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
Altnc yzylda yaam Aziz Benedictle zdeleen Bat Avrupa manastrlar,
ncelikle disiplin, otorite ve dzen salayc kurumlar olarak feodal dnemde Ba-
t Avrupann ihtiya duyduu bir kurumsallamay saladlar. Papala bal al-
salar da bir ok manastr, feodal dnemdeki az sayda alan kurum gibi, ncelik-
le kendisine yeterli bir biimde rgtlenmiti. Asli ama keilerin dnyadan elini
eteini ekerek selamet aramalar olsa da manastrlar kaplarn d dnyaya kapa-
l tutmadlar. Aksine feodal sistemin bir paras olarak rgtlendiler. Ancak bunun-
la da snrl kalmadlar. Pagan inanlarn hakim olduu bir ortamda, Hristiyani il-
kelere uygun bir ahlakn yerlemesi iin gayret gsteren dier misyonerlik faaliyet-
lerinin de bir paras oldular. Katolikliin hem mezhepsel blnmeyi aarak ve
hem de kendi kilisesini Ortodoks ya da dier kk kiliseler gibi baka kiliseler-
den ayrtrarak Bat Avrupada oluturmaya altklar otoriter bir idarenin de par-
as oldular. Manastrlarda eitim grenler dnemin prenslerine, aristokratlarna
veya krallarna danmanlk yaparken bu eitim yoluyla Latinlemi bir Hristiyanl-
krsal kesimlere de ulatrmaya altlar.
Ancak manastrlar kendilerini eitim faaliyetlerine vermi grnrken bir ok
yerde evresindeki topraklar ileyen kylleri de kendi serfleriymi gibi kulland.
Kilisenin ortadan kalkm merkezi otoritenin yerini tutabilecek bir kurumsallama-
ya ve yaylmaya gidebilmesinin arkasndaki bir neden de feodal ilikiler ve toprak
imtiyazlar nedeniyle elde ettii gelirdi. Bir anlamda, manastrlar birer fief hline
dnt. Bir ok manastr, normal bir imtiyazl zmrenin sahip olduu topraklar-
dan daha byk topraklara hkmetmeye balad. Bir ok yerde de imtiyazl zm-
reler, sanki bir vakfm gibi, manastrlar kurarak baz imtiyazlarn bu manastrla-
ra devrettiler. yle ki Katoliklie kar Protestanln yaylmasnda etkisi olan ky-
l ayaklanmalarnn bir nedeni de kyllerin, manastra kar rant ve feodal hizmet
ykmllklerini yerine getirmeyi reddetmeleriydi.
Ayn ekilde krsal blgelerdeki kiliselerde de benzeri bir eilim vard. Netice-
de kiliseler ve manastrlar, topraa dayal bir retimin gerekletii feodal Avru-
pada hem sistemin bir paras oldular, bozulan otoriteyi yeniden tesis etmek iin
gayret gsterdiler hem de ortak bir ahlak anlayndan yoksun krsal kesime Hris-
tiyanlk ve Latinlikle sentezlenmi, kimi zaman da yerel pagan adetlerle kaynam
ortak bir ahlak anlay yerletirmeye altlar. Tabii ki bu yllarda Kilisenin, oto-
riterliin btn aralarn kullandn da hatrlatmak gerek.
Hristiyanln feodal dnemdeki konumu nedir? Hristiyanlk feodalizme nasl katkda
bulunmutur?
MODERNLK VE DN
Modernlik, bireyleme, aklclama konularnda genel bilgiler -
nda dinin modern toplumlardaki roln zetleyebilmek.
Feodal toplumun ve btn bir Orta an yerini modern dneme brakmas, uzun
ve yekpare bir sre deildi. Kabaca ngilterenin tarmsal ilikilere dayal bir siste-
mi ykarak daha pazara ynelik ve teknolojik yeniliklere ak bir retime dayal
sisteme geisini salayan sanayi devrimiyle, Fransann krall ykarak vatandalk
temelli bir sisteme geiini salayan Fransz devrimiyle ve Almanyann da bu de-
neyimleri dnce ve felsefede aan dnsel bir devrimle gerekletirdii modern
dneme gei, ayn zamanda bir seklerleme sreciydi de. Ama ayn zamanda ka-
74
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
2
2
A M A

pitalist ilikilerin hakim olduu modern bir dnemdi de. Her ne kadar modernlik,
seklerleme ve kapitalizm farkl farkl ynelimleri olsa da nihayette birbirlerini de
tanmlayan ve tamamlayan hususlardr.
Bu nedenle burada ncelikle modernleme ve seklerleme birlikte ele alna-
cak, akabinde de din ile toplum ve ekonomi arasndaki ilikilerin modern dnem-
deki seyri izlenmeye allacaktr.
Sekler ve Modern
Modern kelimesinin kazand ilk hususi anlam, beinci yzyla kadar gider ve Ro-
ma mparatorluunun iki ayr dnemini birbirinden ayrdetmek iin kullanlr. Bu
dnemlerden ilki, pagan olan Romadr; ikincisi ise resmen Hristiyanl benimse-
mi Roma dnemidir. Artk resmi dini Hristiyanlk olan Roma, gemile arasnda
bir set ekmek iin, o dneme modernus adn vermitir.
Hristiyanlam Romaya modernus niteliini veren ey, dnce anlamnda
Yunanl deerlerin aktarlmas ilevini gren, Hristiyanl kabul edince de Ku-
ds kendisine tayarak bnyesindeki halklara aktaran Roma tecrbesinin, bir
yenilemeyi de iermesidir. Hristiyanlam Romann hem Atinada ortaya kan an-
tik Yunan kltrn ve hem de Kudste ortaya kan Hristiyanl yeniledii iddi-
a edilmitir. Romann Kuds ve Atinayla ilikisi, bir kendine mal etme ve byle-
ce kendini yenileme ilikisidir. Bunlar ayn zamanda birbirleriyle atarak bir sen-
tez gerekletiriyordu. Bu da modernusa karakterini veren eydir. Bu yenilik, Ki-
lisenin hkimiyetiyle oluan dzenden oluur. Bylece Roma dneminde birbirle-
rinden ayrlm olduu varsaylan dini olan ile sekler olan bir anlamda birbirinin
iine girer.
Tektanrl dinler arasnda sadece Hristiyanlk kurucu merkezinden baka bir merkez
edinmitir. Dolaysyla Hristiyanlk srekli oluum halinde bir din olmu, kendisini her
koula adapte edebilmitir.
Bu durum, 16. yzyln balarndaki Reform hareketine kadar srd. Bat Avru-
pada Katoliklik altnda birletirilmeye allan halklarn mezhepsel blnmesine
yol aan Reform hareketi, Katolik Kilisesinin sadece teolojik, toplumsal ve ekono-
mik arlklarna bir tepki hareketi deildi; ayn zamanda zellikle toplumsal ve
ekonomik alanlarda bir seklerleme hareketiydi de. Martin Luther adl bir Alman
papaz tarafndan balatlan Reform hareketi, feodal dnemdeki imtiyazlar nede-
niyle giderek zenginleen, pispokosluu, yerel kiliseleri ve manastrlar Kilisenin
yararna kullanan ve hatta dini birtakm uygulamalar, mesela bir kiinin gnah-
sz olduunu ifade eden endljans sertifikalarn dahi para karl satmaya bala-
yan Katolik Kilisesinin bu tavrlarna kar k hareketiydi. Ama rnein, incille-
rin Latince dndaki yerel dillere evrilmesini, eitimin seklerlemesini, kilisele-
rin denetimlerinin sekler yneticilere devredilmesini de savunan bir hareketti.
Bu adan Protestanlk diye ayr bir mezhebin kurulmasna yol aan Reform
hareketi, ayn zamanda Kilisenin mlkszletirilmesi hareketinin de balangcn
tekil eder. Lutherin en nemli baarlarndan birisi kilise rgtleme grevlerini
Alman prenslerinin profan iktidarna devretmesiydi; ngilterede de VIII. Henry,
kiliselere Anglikan hkmdar adna el koydu. Kilise mlklerine el konulmas y-
le sonular dourdu ki neticede kyl mlkszleti, btn kaynaklar retim u-
runa seferber edilmeye baland. Bu da kapitalizmin u vermesi iin gerekli altya-
py salad.
75
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
te yandan Katoliklik ekseninde tanmlanan kutsal deerler zerine bina edil-
mi bir tabiat algs, sorgulanmaya baland. Beinci yzyldan beri yazlm klasik-
lemi Kilise klliyat sorgulanmaya baland ve bu klliyatn zlemeden brak-
t meseleler yeniden, yeni bir gzle deerlendirilmeye alld. Bu noktada, Cer-
men dnyann Protestanlkla birlikte bir kez daha Bat Avrupa kltrnde yeni bir
senteze yol amaya baladn da mahede etmek mmkn. Klasiklemi Hristi-
yani klliyatn ve zellikle de bu klliyat zerine bina edilen teolojinin tabiat Tan-
rnn kant olarak sunmas, an adamnn tabiat mahede etme gcyle a-
ktrlamaynca, hem dini ve hem de sekler bir tabiat kavraynn ortaya kma-
snn yolu ald. Bu durum, Protestanln dnyevi hem de uhrevi doasyla birle-
ince, ortaya yeni bir anlay kmaya balad. Katolikliin kendisini benzetmeye
alt modelde bir karmaa yaanmaya balad. Ayn dnemlerde arlk kaza-
nan ve Kilise hkimiyeti dnda yeni bir sanat algsnn gelimesine yol aan R-
nesansn estetik zevki de Roma Kilisenin toparlayclnda gedikler amaya ve
model olarak daha zgr ve yeniliki bir tarzda yorumlamaya balad. Bylece bir
kez daha modern bir dnemin balangcndan bahsedilmeye baland.
Bu yeni modelde, modern olan artk an kendi iinden kard ltlere g-
re deerlendiriliyordu.
lerleme dncesi hakim olmaya; zamandan bamsz ve mutlak ltler be-
nimsemenin artk mmkn olamayaca ne srlmeye baland. Tarihin de bir
amac olduu fikri zemin kazand. Akl (rasyonalite) yeni bir tanma kavutu. Ksa-
cas, modern kelimesi bu dnemde, belirli dncelere, daha ok da yeni yeni e-
killenmekte olan Aydnlanmac fikirlere taraf olanlarn, kendilerini tanmlamak iin
kulland bir kelime olarak tebarz etmekteydi.
Akl ve Aklclk
18. yzyla damgasn vuran Aydnlanma ana kadar, Romann da kutsad e-
itli ksa sreli devletler veya Kutsal Roma Cermen mparatorluu gibi siyasi olu-
umlar, Yzyl Savalar gibi feodal glerle hanedanlk gleri arasnda, Otuzyl
Savalar gibi mezhepler arasnda savalar yaayan; Hal seferleri ile 15. ve 16.
yzyllarda yeni ticaret yollarnn bulunmasyla da alan ve kolonileme hamle-
lerine girien; Amerikan ve Fransa devrimleriyle yeni siyasal modeller edinmeye
balayan Avrupada bir yandan bu ve benzeri gelimelerin etkisiyle ve dier yan-
dan da Protestanln yol at ekillenmelerle yeni fikirler gelimeye balad.
Modern an balangcn tekil eden bu dnemde, toplumsal birliin nasl ve
hangi temeller zerinde salanaca konusu nplana kyordu. Bir yandan feo-
dal dnemde dank bir yap sergileyen toplum yekparelemeye balad ve dier
yandan da siyasal birliin salanmas iin uzun ve meakkatli araylar gndeme
geldi.
Bu aralar bir arada toplayabilecek ve Avrupann zihniyet dnyasn ekillen-
direcek abalardan birisi, ksaca deindiimiz seklerlemenin gereklemesi ise
bir dieri de akl ile aklclamaya verilen nemdi. Aklclama, toplumun kendisi-
ni sekler bir dzeyde yeniden rgtlemesinden bireysellemeye, devlet ve brok-
rasi gibi siyasi oluumlara niteliini veren kanun ve kurallarn standartlatrlmasn-
dan ekonomik faaliyetlerin kar amal rgtlenmesinin vastalarna kadar her
alanda, yava yava kendisini hissettirdi. Bunun yannda tarihten insan iradesinin
kullanmna ahlakn temellenmesinden tabiat algsna kadar bir ok dnsel aba-
lara da sirayet etti.
76
Di n ve Topl um
Aklclama, toplumun ve
bireyin kendisini, kendisini
aan birtakm reti, inan,
mit ya da efsanelerden
arndrarak tamamen
kendisinin snrlar dhilinde
tanmas ve tanmlamasdr.
nsan aklnn bilebilecei
snrlarn dhilinde
kalnarak toplumun ve
bireyin hareket etmesinin
salanmasdr.
Akl ve Aklcln Aydnlanma Dneminden balayan uzun bir tarihi var. Akl
ve aklclk bir yandan devletin, yani siyasi rgtlenmenin ve dier yandan da top-
lumun, yani sivil hayatn, farkl farkl yollar ve farkl farkl amalarla da olsa yap-
sna sirayet etti. Her ne kadar ideal bir akl tanm (yani, felsefe) ile pratikteki ne-
ticeleri arasnda byk boluklar ve uyumazlklar olsa da akl ile Aydnlanmac fi-
kirler, modern devletin uygulamalaryla iie getii ve modern devletin yaplan-
masnda etkili oldu. Her eyden nce, modern devlet, akln yasalaryla uyumlu,
dzenli bir toplum; yani, kendi yaplanmas iin sorun tekil etmeyecek bir toplum
peindeydi ve bunu da Aydnlanmac dnrlerin akla bitikleri statden ald
destekle yapt. rnein nl Alman filozof Hegel, Fransz Devrimini akln mutlak-
latrlmas olarak selamlad. Ayrca, btn nesnel olgularn, akln gereklemesi
olarak grlmesi gerektiine dair dncesiyle, btn bir tarihi, akln dolaysz bir
rn olarak deerlendirdi. Bunun nedeni, nesnel dzende aklc bir rgtlenme
olmazsa akln bu nesnel dzeni ynetemeyeceine duyduu inant. Bu tr d-
nceler de aslnda Hristiyanln Bat Avrupada sentezledii unsurlarla teekkl
ettirdii unsurlarn seklerletirilmesi neticesinde douyordu.
Ayn aklc okuma, yalnzca dnya zerindeki nesnel srelerin deil, dnya
halklarnn da aklc okumaya binaen deerlendirilmesinin ve kategorize edilmesi-
ni de dourdu.
20. yzyln balarnda Max Weberin sorduu soru, bu durumun bir neticesiy-
di aslnda: Modern Avrupa kltr dnyasnn bir ocuu, aadaki sorunun or-
taya att perspektifi kullanarak, kanlmaz ve meru bir biimde evrensel tarih
sorunlar zerinde duracaktr: Hangi artlar zinciri, evrensel neme ve geerlilie
sahip bir gelime izgisine haiz olarak -ya da, en azndan, byle bir gelime izgi-
sine haiz olduunu umabileceimiz- kltrel olgularn tam olarak Batda ve yal-
nzca Batda ortaya kmasna yol at?
Weber, bu soruyla sadece dier kltrler yannda baka bir kltrn ortaya -
kndan bahsetmez; bu kltrn kendisini dier kltrlerden farkl kldndan da
bahseder. Dolaysyla bu kltr biriciktir. Bunun nedenleri zerinde duran Weber,
Batya hususiyetini veren unsurlar dier kltrlerden unsurlarla kyaslamaya giri-
ir. Bunlarn banda bilim gelir: Weber, geerli sayld biimiyle bilimin yalnzca
Batda ortaya ktn belirtmektedir. Batda bilime meruiyetini veren ey, onun
deneysel ynteme dayal olarak ilevde bulunmas deildir yalnzca nk dnya-
nn baka yerlerinde de belirli bir eksiklii olmasna ramen, hayli incelikli bilme
ve gzlem yapma teknikleri gelimitir. Bat biliminin akl bir temelde gelimi
olmasdr.
Weber, hukuk iin de ayn eyi syler. Yakn Dou ve Hindistanda yazl hu-
kuk ve kapsayc hukuk almalar bulunmaktadr fakat bunlar, Bat hukukunun
keskin ayrmlarndan ve salam dnce tarzlarndan yoksundur. Ayrca yasaya
dayal bir hukuk sitemi yalnzca Batda ortaya kmtr.
Sanat iin de ayn ey sylenebilir: Mzikten mimariye kadar btn sanat dal-
larnda, dnyann baka yerlerinde de belirli gelimeler olmusa da Batda ortaya
kan gelimeler nda deerlendirildiinde, belirli tarz ve sluplarn yalnzca
Batda ortaya ktn grmek zor deildir. Bu farkllklar alan, basl eserlerden
niversiteye kadar btn bilimsel ve sanatsal faaliyetin uzantlarnn rgtlenme
biimlerine yaylabilir. Bunun dnda Batda, Bat dnda grlmeyen bir farkllk
olarak i blm asndan farkl grevlere sahip uzmanlam kadrolarn ortaya
km olmas, dikkat ekicidir. Siyasal, teknik ve ekonomik alanlar gibi farkl ha-
yat alanlarnn bu tr brokratik grevliler rgt tarafndan rgtlemesi, toplum-
77
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
Aydnlanma: 18. yzylda
Batl dnrlerin toplumu
dzenlemek ve bilginin
geliimini salamak
amacyla oluturduklar
kltrel bir hareket. Bilimi
ve bilimsel temelli inanlar
yaymaya alan Aydnlanma
dnrleri, batl inan,
hogrszlk ve kilise ile
devletin suistimallerine
kar mcadele ettiklerini
ileri srmlerdir. Etkileri
sadece Batda deil, Bat
dndaki toplumlarda da
grlmtr.
sal hayatn gndelik ilerinin dahi bu tr grevliler tarafndan yrtlmesi ve da-
has hukuk eitimi grm bir devlet grevliler ordusunun ortaya kmas, yalnz-
ca Batya zg bir olgudur.
Modern hayatn kaderini en derinden etkileyen kapitalizm de tamamyla Bat
kaynakldr. fakat kapitalizm, daha fazla kr etme arzusu, mmkn olan en fazla
refaha ulama abas deildir yalnzca; bunlar da baka kltrlerde vardr. Webere
gre Batdaki ekonomik faaliyeti belirgin klan husus, kar amacnn belirli bir akl-
c rgtlenme temelinde gereklemi olmasdr. Bunun yan sra, Batda retimi
gerekletiren emek de zgrlemitir.
Dolaysyla, yukarda saydmz gelimelerin hibirisi tek bana ya da toplu
olarak Batdaki kltrel gelimelerin, meru ve kanlmaz olmas yannda
evrensel olarak sunulmasn aklamaya yetmez. Bu zellikleri Bat toplumlarna
kazandran ey, aklclamadr.
Yine de rasyonellemeyi Batya meru, kanlmaz ve evrensel bir klt-
rel gelime izgisini kazandran bir husus olarak belirlemek yeterli grnmez We-
bere. nk belirli rasyonelleme tarzlar baka yerlerde de mevcuttur. Mesela
inliler, rasyonellemeden, dnyaya aklc ynden uyum salamay, ona aklc bir
bakla bakmay anlamaktadrlar. Ancak in gibi dier kltrlerde grlen bu ras-
yonelleme, dnyaya uyum salamak iindir. Ksacas, Bat aklcl dier kltr-
lerin aklclndan ayrtran husus, onun toplumsal bir dzlemde tanmlanmas ve
bu yolla kltr dnyasn oluturmasdr. Weber, bu anlamyla aklclamay, akla
uygun (rasyonel) karar vermeye tabi alanlarn artmas olarak tanmlar. Aklclama,
akla uygun bir toplumsallamadr.
Akln tarihiyle birlikte deerlendirildiinde, bu rasyonelleme, iki sreci ifade
eder. Weber bu srelerden birincisi olarak dnyann bylerden arndrlmasn
zikreder. Dier dnya grlerinin tekmerkezli ve belirli bir btnlk oluturan
kltrlerinin tersine, Batdaki aklclama, dnyay artk merkez olmayan bir bi-
imde alglamaktadr. Her biri kendi i mantna sahip olan bilim, sanat, hukuk
gibi deer alanlar ieren bir ereveler oulluuyla baklmaktadr artk dnyaya.
Bu seklerlemenin baka bir ifadesidir.
Aklclamann ikinci sonucu ise toplumsallamann rettii deerler ile bire-
yin kendisi iin belirledii deerler arasnda bir uyumazln ortaya kmasna
yol amasdr. Weber, toplumsallamann rettii deerleri geri dn olmayan
bir sre olarak tanmlar ve buna demir kafes adn verir. Rasyonel karar verme
asndan retilmi toplumsallama, bireyin rasyonel olmayan doasn, yani arzu-
larn, sevgilerini, tutkularn bask altna almaktadr. Geri bu bask altna alnm
duygular iin de rasyonel olarak dnlm belirli boalm yollar bulunabile-
cektir belki de ama imdiye kadar insanlar tarafndan ... ciddiye alnm dnya-
nn bysn yitirmi olmas, bu dnyaya yabanclam bireyin zgr ve zerk
olduu iddias iin handikaptr Webere gre. Nesnellemi bir dnyada bireyin
znellii, her trl anlamdan soyutlanm bir deerler alanna, kendi iradesi ve
karar ile bir anlam atfetmek durumunda kalmtr. Akln bldn birey irade-
siyle btn hline getirmekle yzyzedir. Birey iin nceden belirlenmi hibir
anlam yoktur nk.
Modernlik ve Hristiyanlk arasnda nasl bir iliki kurulabilir?
78
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
3
PROTESTAN AHLAKI VE DNN EKONOMK
LEVLER
Protestanln genel erevesi hakknda bilgi sahibi olarak bu
mezhebin modern dnem Bat toplumlarn nasl dntrdn
analiz edebilmek.
Weber, Batda ortaya kan bu kltrn niteliklerini belirlemek yannda bunun
hangi saiklerle ortaya ktn da gstermeye alr. Bu noktada Batnn feodal
dnemden kn salayan etkenlerin banda saylmas gereken Protestanla
dikkat eker. Gerekten de Protestanlk, feodal yaplarla i ie gemi, Protestan-
l douran Reform hareketine kar kendisini yeniden tasarlamaya alsa da es-
ki egemenliini yitirmi Katolik Kilisesinin salayamad siyasal ve toplumsal bir-
liin hem entelektel ve hem de pratik uygulamalarna yol aan bir gelimeyle pa-
ralel olarak geliir.
Protestanln salad bu uygun zemini Weber, kapitalist giriimin kendisini
oluturmasn inceleyerek rneklendirmeye alr. Modern kapitalizmin niye dn-
yann baka yerlerindeki sermaye hareketlerinden farkl olduunu gstermeye a-
lrken ncelikle kar amal ekonomik faaliyetler ile kapitalist giriim arasnda bir
ayrm yapar. Zenginleme ve kar elde etme arzusu, dnyann her yerinde ve her
dnemde var olmutur ona gre. Ancak bunlar, tccarlarn patrimonyal bir iliki-
ler anda yaptklar giriimler olarak kalmtr. Batda gelien kapitalist giriim ise
sanayilemeyle birlikte artk topraa bal olmaktan kurtulan, kendisini idame et-
tirmek iin emek kullanan kesimlerin emeinin rgtl ve aklc bir ekillenmesin-
den istifade eder. Emein aklc rgtlenmesi, onun belirli bir disiplin altna sokul-
mu olmas ve emekten bekleneceklerin belirli olmas, hesapl bir rutin iinde bu-
lunmas anlamna gelir. Yalnz kapitalist bir giriim iin bu da yeterli deildir. Ay-
n zamanda sermayenin, aklc bir rgtlenme iinde srekli bir yatrm imkanna
kavumu olmasn da gerektirir. Bylece emek, alma saatlerinden kendi haya-
tn idame ettirmek iin gerekli olan ihtiyalarnn giderilmesine kadar, yapt i-
ten ne beklediini bilir. Sermaye de sadece kendi birikimini amalayan bir rgt-
lenme iinde grnr. Bylece geleneksel hayatn aksine, ekonomi faaliyet insa-
nn bu dnyada yapp ettiklerini belirlemeye balar. Weberin kapitalist ruh der-
ken kastettii budur.
Ancak Weberin bu noktada en byk katks, bu ruhun ortaya kna ol
aan gelimelere dairdir. Seklerlemi bir ortamda bylesi bir ekonomik faaliye-
tin dini kkenlerinin olmayabilecei dncesinin aksine Weber, bu ruhu Pro-
testan ahlaknda bulur. Webere gre, Protestan ahlak, rnein Katoliklikteki ya
da benzeri baka inanlardaki te dnyaya dair mkafat ya da ceza yerine bu
dnyal bir mkafat ya da ceza beklentilerine yol amtr. Protestanln zellik-
le Kalvinist kolunda grlen bu zellik ne Hristiyanlk ncesi Avrupada ve ne de
Katolik teolojide bulunur.
Kalvinizmin Be lkesi
Protestanln en nemli kollarndan olan Kalvinizim, be temel inan zerine bi-
na olur. Bunlar:
1. Dnyay yaratan ancak ilerinin insann akl erdiremeyecei mutlak bir Tan-
r vardr.
79
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
3
A M A

2. Her bireyin kurtuluu ve helak Tanr tarafndan nceden belirlenmitir. Ki-


inin abalar bu kaderi deitirmeye yetmez.
3. Tanr dnyay kendi an iin yaratmtr.
4. ster kurtulua ersin isterse de helaka uram olsun, kiinin dnyadaki de-
vi, Tanrnn ann yceltecek iler yapmaktr.
5. nsan iin kurtulu ancak Tanrnn merhametiyle mmkndr.
Katolik teoloji, manastrlarda keilerin bu dnyann taleplerini amak iin ileci
bir hayat yaama gayretinde rneklenen, bu dnyann bir ile olduu; insann, bu
dnyada iledii gnahlarn tvbe ve Kilise elileri tarafndan affedilme ilemleriyle
te dnyadaki kurtuluu temin edebilecei inancna yaslanr. Oysa Protestan teolo-
jide, zellikle de Kalvinist kollarnda, daha priten bir ahlak vardr ve bu ahlak an-
laynda, denebilirse dnyann tamam bir manastra dnr. Ancak bu ahlak, m-
kafatn ve cezann bu dnyada, kiinin almas karl verileceine yaslanr.
Weber buna dev ahlak adn verir. Kiinin bu dnyadaki hayatnn Tanr ta-
rafndan ondan beklenen bir ar olarak kavrandna ve btn hayatnn bu
arya karlk gelen bir devle ykml olduuna inanan Protestanlar, bir tr
kaderin nceden belirlendii bir ruh haliyle yaarlar. Kimse kurtulua ereceinden
ve arya kurtulu iin gerekli devleri yaparak karlk verip veremediinden
emin deildir. Teolojik olarak inanlar bir kilise hiyerarisi iinde ekillenmeyen ve
herkesin kendi papaz olabildii, ncilleri de yine bir hiyerarinin dolaymna gerek
duymadan kendi bana okuyup anlayabildi-
i bir ynelim iindeki Protestan birey, ken-
di isel yalnzlyla ba baadr. Weber, ka-
pitalist ruhun Protestan bireyin iinde bu-
lunduu bu ileci anlaytan doduunu ile-
ri srmektedir. Byle bir birey, kurtulu
umudu iin seilmi olma hissini tamazsa
yetersiz bir inanca sahip olamayacandan,
byle bir seilmilie sahip olduuna inana-
caktr. kinci olarak ise seilmi olduu inan-
cna sahip olmak iin dnyevi faaliyetlerin-
de iyi i karma vastasyla sergilenebile-
cei inancna sahip olacaktr. Baar kurtu-
lua ermek iin seilmi olmann bir arac
deil iareti olacaktr. Dnyevi ilerde baa-
rl olmann getirdii ekonomik birikim, ken-
di isteklerine dknlk ve lks bir hayat
srmek yerine, temkinli ve gayretli bir mes-
lek olarak grldke, ahlaki olarak kabul
edilebilir grlecektir.
Bylece Kalvinizmin ngrd pri-
ten ahlak, kapitalist giriimin bir dayana
hline gelir ve ona ahlaki zemini hazrlar.
Pritenliin ngrd dnya ilerinde di-
siplinli ve kontroll bu ahlak anlay, ser-
maye birikiminden yoksun olan emek gc
kullanan kesimlerin de almalarnda di-
siplinli olmasnn ahlaki motivasyonunu
oluturur.
80
Di n ve Topl um
Resim 3.5
slam toplumlarnda Allah isminin Arapa yazlmna
benzetildii iin sevilen lale, Kalvinistler tarafndan da
Kalvinizmin be ilkesinin ba harflerinin lale anlamna
gelen Tulip kelimesini oluturmas nedeniyle ayr bir
neme sahiptir. Protestanl ilk destekleyen lkelerden
olan Hollandann Osmanldan laleyi alp neredeyse
milli bir iekleri haline getirmesinde bu sembolizmin rol
oynad dnlebilir.
Yine de Protestan zmrelerde grlen bu dini seilmilik hissi ve dnyadaki
btn faaliyetleri bir dev olarak grme inanc, Weberin kapitalizmin douu
iin ngrd tek neden deildir. Bunun dnda bireysel ekonomik giriimin
nne engel olarak kan, dnyann baka yerlerinde olduu kadar Batda da yay-
gn olan, retim faaliyetlerinin hane ve evresinden ayrmas; siyasal, ekonomik
ve kltrel hayatn ekillenmesine katkda bulunan ve kendi siyasal zerkliklerine,
dolaysyla siyasal iradeyi etkileme glerine sahip burjuva snfnn ekillendirdii
kentlerin ortaya k; Roma hukukundan tevars edilen ve aklclamay kolayla-
tran hukuki pratiklerin varl; brokratik bir hiyerari iinde rgtlenen ulus-dev-
letlerinin varl; kapitalist giriimin gelimesini kolaylatran defter tutma ve hesa-
b kontrol mekanizmalarnn uygulanmas ve son olarak da cretli olarak alabi-
lecek bir zgr emek gcnn ortaya k, kapitalizmi douran dier nedenler
arasnda saylr. Ne var ki btn bu gelimeler, kapitalist bir ruh ve Protestan ah-
laknn motive edici gc olmadan Baty dnyann dier toplumlarndan ayran
gelimelerin ortaya kmasn salayamazd.
Priten Ahlak, slam ve Dier Dinler
Weberin Batda modern dnyann gelimesiyle ilikilendirdii hususlarn niye
dnyann baka yerlerinde ortaya kmad sorusu, slamla da alakal bir sorudur.
Weber, kapitalizme zemin hazrlayan priten ahlakn slam da dahil baka dinler-
de ve kltrlerde gelimediini batan kabul eder ve bunun nedenlerini arar. Do-
rusu, Weberin bu abas, ncelikle bir kartlk temelinde geliir. Bu kartlk ili-
kisinde, nce Batda olan varsaylr; akabinde bunlarn baka corafyalarda olma-
d sylenir ve son olarak da bunun nedenleri zerinde durulur. Bu adan We-
ber, 19. yzylda giderek hakim kazanmaya balayan Dou-Bat farkllklarna da-
yal grleri paylam ve dahas daha incelikli hle getirmi grnr. Kimileri bu
nedenle Weberi Oryantalist tezleri yeniden retmekle sulamtr.
Weberin slama dair yaklamn iki kategoride deerlendirmek mmkn.
Bunlardan ilki slamda priten bir ahlakn gelimesine engel olan unsurlarla ala-
kaldr. Webere gre, slam, dnyay bir ile yeri olarak grmekten ziyade dnya-
nn nimetlerinden olabildiince istifade etmeyi meru gren bir din olarak deer-
lendirir. Klasik Oryantalist bakn rn olan ehvete dknlk ve lks iinde
yaama istei, Weberin priten bir ahlakn gelimesine mni olan unsurlarn ba-
nda yer alr. Ayrca, ikinci olarak slamn askeri fetihlere dayal yaylmas ve aka-
binde patrimonyal bir dzende faal olan tccar snfnn sermaye birikimini ger-
ekletirecek aklc bir rgtlenmeden yoksun olmas, onu bir yandan saltanata
dayal askeri bir brokrasiyle ynetilmesine yol am ve dier yandan da tccar-
larn sermaye birikimlerinin, ahsi dzeyde kalmasna yol amtr. Bylece We-
berin slam konusundaki yaklam, Douda bir yokluklar dizisine yaslanr: Do-
u toplumlar ve zelde de slam topraklar, sivil toplumun yokluu; sermaye bir-
kiminin yokluu; ticari burjuvazinin gelimesini salayacak kentlerin yokluu; top-
lumun hukuki zeminini oluturacak ve haklar standartlatracak aklc bir huku-
kun yokluu; priten ahlakn yokluu eklinde sralanabilen bir dizi yokluk ola-
rak aklanmaya allr.
Weberle yaklak ayn dnemlerde yaam ve sosyolojinin kurucular arasn-
da saylan Durkheimda slama dair gzlemlere pek rastlanmazken onun sosyolo-
jik yaklamnda toplum fikri, sanki dinin btnleyici ve kuatc yerini alm gi-
bi grnr. Durkheima gre din, kutsal meselelerle ilgili inanlar ve uygulamala-
ra dair mteekkil bir sistemdir. Dolaysyla din ile toplum benzer teekkller ola-
81
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
rak tarif edilir. Din toplumun kuruluunu o derecede etkiler ki din ile toplum bir-
birinde ayrlamaz bir hle gelir. Bu nedenle Durkheimda din, inananlarn toplu-
mun bir paras olmasn saladndan, toplum iin salkl bir eydir. Dindeki uy-
gulamalar ile toplumun sembolik anlamn sergileyen eitli seramoniler ve benze-
ri hadiseler, toplumun kendisini kavrayn kolaylatrrlar. Bu nedenle bir top-
lum fikrini teyit ederler. Ksacas, Durkheimn din ve toplum arasnda kurduu
iliki, daha ok ilevsellikleri asndan yaplan kyaslamalara dayanr ve denebilir-
se bir kilisenin kendi cemaatini rgtlemesi gibi toplumun da bireyleri rgtledii
dncesinden neet eder. Ancak Durkheimda bu ilevsellii aan tarihsel bir top-
lum okumas ve toplumlarn nasl gelitiklerine dair fikirler bulmak mmkn de-
ildir. Bu nedenle Durkheim din ve toplum ilikilerinin incelenmesinde, daha ok
soyut bir toplum fikrinin nasl kurulduu ile alakal konularda anlr.
Sosyolojik gelenekte Weber ve Durkheimla birlikte Karl Max da sk sk ismi
anlan dnrler arasndadr. Marxn toplum dncesine katks, Weberle para-
lel addedilebilir. Ne var ki Weberin toplumda var olan zihniyetleri ve teekklleri
anlamaya alan sosyolojik yaklamnn aksine Marx, bu zihniyetleri ve teekkl-
leri belirleyen unsurlar bulmaya alr. Marxa gre toplumda hayatiyet bulan kl-
tr, din, hukuk ve benzeri zihniyetler ve teekkller, toplumda retim ilikilerini
belirleyen maddi bir altyapnn tezahrleri olarak ortaya kar. Dolaysyla Marx,
toplumu, bu retim ilikilerinin mahiyetinin belirledii kansndadr.
Marxn ve Marksist gelenein slam toplumlarna ve genel olarak Batd me-
deniyetlere bak, szkonusu toplumlardaki retim ilikileri ve bu ilikilerden ha-
sl olan toplumsal teekkller nazarnda zmlenmeye allr. Ne var ki Marxta
da feodal dnemden beri bu retim ilikilerinde kendisini dier toplumlardan ay-
rtran Batl modelin belirli bir arl vardr. Dou ve zelde slam toplumlar
bu modele gre tasnif edilmeye allr. Marksist gelenekte slam ve Batl olma-
yan dier toplumlara dair kabaca iki yaklamn hakim olduu sylenebilir. Bun-
lardan birincisi, bu toplumlarn Batdan farkl bir retim tarz ierdiidir ki buna
Asya Tipi retim Tarz (ATT) denir. ATT, daha feodal dnemden itibaren Ba-
t ile Douyu birbirinden ayrr ve tpk Weberdeki gibi toprak zerindeki gl
patrimonyal hakimiyet nedeniyle Dou toplumlarnda kapitalist retim biimine
geilemediini veya ge geildiini varsayar. ATT savunanlarn eitli varyas-
yonlar olsa da bu gr temelde, Batda var olanlarn Douda yokluu tezine
rnek gsterilebilir.
kinci yaklam, Dou toplumlar deerlendirilirken Batda yaananlarn ar
soyutlamaya tabi tutulduu ve abartld grn savunarak Dou toplumlarn-
da da Batda yaananlara benzer gelimelerin yaandn varsayar. Ne var ki bu
gr savunanlar ya hukuki sistem veya sivil toplumun varl gibi meselelere ya
da ticaretin snrl da olsa gelimiliine vurgu yaparken Batda yaananlarn z-
glln daha da vurgulam olurlar. Dolaysyla Douda var olanlar Batdaki-
nin bir trevi olarak kalr.
Markist yaklamlarn zel olarak dine vurgu yapmamalar onlarn Batda rne-
in Protestan ahlak ile kapitalizm arasndaki ilikiyi de sorgulamalarna yol aar.
Weberin ve takipilerinin bu konudaki tezlerinin geersiz olduunu gstermek
zere, Protestanlk yaylmadan nce Batda kapitalizmin gelimeye baladn ile-
ri srerler. Bu anlamda kapitalizmin ilk geliiminin Katolik lkelerde olduunu sa-
vunanlar olduu gibi skoya gibi Kalvinist yerlerde kapitalizmin geliemediini
rnek gsterenler de vardr. Ne var ki bunlarn tezleri ile Weber ile ayn dnemde
yaam fakat Batda kapitalizmin geliimini ondan farkl bir yolla aklam Wer-
82
Di n ve Topl um
ATT: Modern ncesi
dnemde merkezi idarenin
gl olduu Osmanl
mparatorluu ya da
Hindistan gibi yerlerde,
toprak mlkiyetinin imtiyazl
kimselerin ya da
teekkllerinin deil devletin
elinde olmas neticesinde
ortaya kan retim tarz.
Merkezi devlet bu topraklar
iletme zere kiilere
verebilirdi ancak bu kiiler
Batdakinin aksine bu
topraklar miras olarak
brakamazlard ve toprak
tekrar devletin mlkiyetine
geerdi. ATT tezi, bu
nedenle, kapitalizm iin
gerekli olan sermaye
birikiminin Dou
toplumlarnda
gerekleemediini ne
srer.
ner Sombartn tezleri arasnda paralellikler bulunabilir. Sombart, kapitalizm ile
Protestanlk arasndaki Weberci aklamann aksine, kapitalizmin, valye ahlak-
nn toplamda yol at yozlama ve lkse dknlk nedeniyle gelitiini; bu d-
knl karlayabilmek iin retimin tevik edildiini ileri srer. Ayn zamanda,
Sombart, Weberin Protestanlkta bulduu ekonomik aklcln Yahudilerde zaten
batan beri var olduunu belirterek Protestanlk ile Yahudilik arasnda bir iliki ku-
rar. Weberin yaklamn fazla idealist ve zihniyet dnyasna fazla arlk veren bir
yaklam olduunu savunan ve daha maddi, retme dayal temellere gre bir ak-
lama yapmaya alan eitli Markist tarihiler ve sosyal bilimciler, Sombart tarafn-
dan Webere getirilen eletirilere benzer eletiriler getirmektedirler.
te yandan, Marxn Dou ve zelde de slam toplumlarna bak, elikiler
ierir. rnein zellikle eitli gazeteler iin yazd Dou toplumlarna dair yaz-
larda hayli smrgecilik kart ve bu toplumlara adaletsiz davranldna belirten
yazlar da vardr ama ayn zamanda Hindistanda ngiliz idaresinin Hindistan ge-
ri bir lke olmaktan karacan ileri sren yazlar da. Dou toplumlarn daha
iyi anlamak ve Batda Dou imajn tashih etmek iin bu toplumlara dair ciddi
okumalar yapmtr ama bu toplumlar egzotik algsn devam ettiren ifadeleri de
vardr. Osmanl mparatorluuna zellikle Batl glerle siyasi rekabet ortamnda
sempatiyle bakt yazlarn bulmak da mmkndr; Trklerin tarih d kald-
n ifade eden yorumlarna da rastlanr. Yine de genel olarak deerlendirildiinde,
Marxn slam ve genel olarak Dou toplumlarn, Batl gelime izgisine paralel
deerlendirdii sylenebilir.
Protestan Ahlak toplumu Bat toplumlarn nasl etkilemitir?
83
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
4
84
Di n ve Topl um
Feodalizmin ortaya kn ve dinin feodal d-
nemdeki roln deerlendirebilmek
Feodalizm, barbar kavimlerin Bat ve Gney Af-
rikay igal etmeye balamalaryla ve Roma m-
paratorluunun yklmasyla merkezi ynetim-
den yoksun kalan Orta a Avrupasnda ortaya
kan topraa dayal bir rgtlenme tarzdr. Ko-
ruyan-korunan ilikisi temelinde gelien bu r-
gtlenme tarznda topraklarn ilenmesinde imti-
yaz sahibi olan zmreler ile topra ileyen ky-
ller, ayr ayr haklara ve ykmllklere sahip-
ti. mtiyazl kesimler emniyet ve gvenlikten yok-
sun kalan bir ortamda korunaksz kyly ko-
rurken kyl de bunun karlnda imtiyazl ke-
simlerin ellerindeki topra ileyerek hem kendi
geimini ve hem de imtiyazl zmrelerin geimi-
ni salyordu. Hristiyanln yeni yeni yaylmaya
balad dnemde ortaya kan feodal yaplarda
din zellikle imtiyazl zmrelerin bir arac haline
gelirken kyller uzun yllar pagan adetlerini sr-
drm ve yava yava Hristiyanlamt.
Modernlik, bireyleme, aklclama konularnda
genel bilgiler nda dinin modern toplumlar-
daki roln zetleyebilmek
Modern dnem, kendisini karanlk olarak addet-
tii ve Katolikliin hakim olduu Orta alardan
ayrrken toplumda var olan yeni gelimeleri ve
bu gelimeler nda ortaya kan yenilikleri
kullanr. Modern olan yeni olandr ve eskisinden
farkldr. Toplumda yeni fikirlerin, yeni anlayla-
rn ve yeni inanlarn hakim olmasyla balayan
modern dnem, zellikle seklerleme, bireyle-
me ve aklclama temelinde kendisini gsterir.
Seklerleme Kilisenin mlklerine el konulma-
syla ve ynetimlerinin de kilisenin belirlemedii
soylulara devredilmesiyle balayan, toplumda ki-
lisenin belirleyiciliinin azalmas ve snrlandrl-
masdr. Bireyleme, insanlarn kararlarn, kilise
hiyerarisine ve yneticilerin buyruklarna deil
kendi iradesine gre belirleyip davranmasdr.
Aklclama ise toplumsallamann bir takm batl
inanlar, dini dogmalar veya efsanelerle deil,
akln snrlar iinde gereklemesidir.
Protestanln genel erevesi hakknda bilgi
sahibi olarak bu mezhebin modern dnem Ba-
t toplumlarn nasl dntrdn analiz
edebilmek
Protestanlk, Katolik Kilisesinin feodal dnemle
i ie gemi yapsna tepki olarak domu, Hris-
tiyanlk iinde bir reform hareketidir. Katolik Ki-
lisesinin sadece teolojik ve toplumsal arlklar-
na bir tepki hareketi deildi; toplumsal ve eko-
nomik alanlarda bir seklerleme hareketiydi de.
Reform hareketi, imtiyazlar nedeniyle giderek
zenginleen Katolik Kilisesinin bu tavrlarna
yoksul kylleri de arkasna alan kar k ha-
reketiydi. ncillerin Latince dndaki yerel dillere
evrilmesini, eitimin seklerlemesini, kilisele-
rin denetimlerinin sekler yneticilere devredil-
mesini de savunanduundan seklerlemeye de
yol at. Ancak Protestanln en byk etkisi,
kapitalizmin gelimesine zemin oluturan bir
dnya algsna sahip olmasnda grld.
zet
1

A M A
2

A M A
3

A M A
85
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
1. Aadakilerden hangisi feodalizmin domasnn se-
beplerinden biri deildir?
a. Roma mparatoluunn yklmas ve merkezi
idarenin k
b. Barbar kavimlerin Batya g
c. Kleliin ortadan kalmas
d. Protestanln ortaya k
e. mtiyazllarn toprak zerinde hak ve ykml-
lk edinmesi
2. Hristiyanlk iin aadakilerden hangisi sylenemez?
a. Yoksul kyller Hristiyanl hemen benimsedi
b. Roma mparatorluu Hristiyanl nceleri Ya-
hudiliin bir kolu sayd
c. Balangta yekpare bir kilise mevcut deildi
d. Roma mparatorluu ykldktan sonra onun ku-
rumlarn kendi bnyesine tad
e. Doduu merkezi baka bir yere tayan tek tan-
rl dindi
3. Feodal dnemde aadaki hangi Katolik Kilisesinin
kurumlar zerine etkisi en byk olmutur?
a. Misyonerlerin
b. Manastrlarn
c. Yerel kiliselerin
d. Piskoposluun
e. Papazlarn
4. Modern kelimesinin ilk tanm ne zaman ortaya
kmtr?
a. Protestanlkla
b. Sosyal bilimlerin gelimesiyle
c. Romann Hristiyanl kabul etmesiyle
d. Kapitalizmle
e. Feodal dnemin bitmesiyle
5. Aadakilerden hangisi Protestanln modern d-
nemi etkileme nedenlerinden biri deildir?
a. Seklerlemeye katks
b. Bireysellemeye katks
c. Bilimlerin gelimesine katks
d. Aklclamaya katks
e. Kapitalizme katks
6. Aadakilerden hangisi Dou ve Bat toplumlarn
ayrtran nedenlerden biri deildir?
a. Protestan ahlak
b. Burjuvaziye ortam salayacak kentlerin ortaya
k
c. Standartlam hukukun ortaya k
d. zgr emek gc
e. Ticaret
7. Aadakilerden hangisi Weberin genelde Dou,
zelde de slam toplumlar iin sylediklerine uymaz?
a. Sermaye birikimi gereklememitir
b. Pritenlik yoktur
c. Aklc hukuk yoktur
d. Ticaret yoktur
e. Sivil toplum yoktur
8. Protestan ahlak tezini eletirenler iin aadakiler-
den hangisi sylenemez?
a. Katolik blgelerde de kapitalizm gelimitir
b. Her Protestan toplumda kapitalist birikim g-
rlmez
c. Yahudilerde de sermaye birikimi grlr
d. Kapitalizm Protestanlktan nce gelimeye ba-
lamtr
e. Her toplumda priten ahlak bulunabilir
9. Modern dnemde din iin aadakilerden hangisi
sylenemez?
a. Tamamen etkisini yitirmitir
b. Kamusal din olduu durumlar vardr
c. Toplumlarn kendisini tanmlamasna yardm
eder
d. Toplumdaki ahlak anlaylarn dengeler
e. Toplumlar seklerleseler de varln srdrr
10. Toplumlar retim tarznn hakim olduu bir temelde
deerlendiren sosyal bilimci aadakilerden hangisidir?
a. Werner Sombart
b. Max Weber
c. Emil Durkheim
d. Karl Marx
e. Adam Smith
Kendimizi Snayalm
86
Di n ve Topl um
1. d Yantnz yanl ise Feodalizmin Douu ko-
nusunu gzden geiriniz.
2. a Yantnz yanl ise Feodal Yaplarda Din ve
Kilisenin Rol konusunu gzden geiriniz.
3. b Yantnz yanl ise Feodal Yaplarda Din ve
Kilisenin Rol konusunu gzden geiriniz.
4. a Yantnz yanl ise Sekler ve Modern konu-
sunu gzden geiriniz.
5. c Yantnz yanl ise Protestan Ahlak ve Dinin
Ekonomik levleri konusunu gzden geiriniz.
6. e Yantnz yanl ise Priten Ahlak, slam ve Di-
er Dinler konusunu gzden geiriniz.
7. d Yantnz yanl ise Priten Ahlak, slam ve Di-
er Dinler konusunu gzden geiriniz.
8. e Yantnz yanl ise Priten Ahlak, slam ve Di-
er Dinler konusunu gzden geiriniz.
9. a Yantnz yanl ise Priten Ahlak, slam ve Di-
er Dinler konusunu gzden geiriniz.
10. d Yantnz yanl ise Priten Ahlak, slam ve Di-
er Dinler konusunu gzden geiriniz.
Sra Sizde Yant Anahtar
Sra Sizde 1
Feodalizm, Batya zg topraa dayal bir toplumsal
rgtlenme tarzdr. Merkez idarenin ortadan kalkt
ve toprak zerinde imtiyaz sahibi zmrelerin kendi top-
raklar zerinde yasalar ve kurallar kendileri tespit et-
tii bir dnemi iaret eder. mtiyaz sahibi zmreler, ko-
rumasz kalm ve dzenini kaybetmi bir toplumda,
topraksz kylleri korumalar altna alyor ve bunun
karlnda da imtiyazl olduklar topra kendi adlar-
na ilemelerini bekliyordu. Bylece topraa dayal bir
koruyan-korunan ilikisi ortaya kmt. Batda by-
le bir dzenin ortaya kmasnda, Roma mparatorlu-
unun k ve Cermen kkenli barbar kavimlerin
Baty istila etmesi amil olmutu. Ayrca Batda gittike
yaylmaya balayan Hristiyanlk Kilisesi de kimi zaman
imtiyaz databiliyor ve kimi zaman da kendisi toprak
zerinde imtiyaz kazanabiliyordu.
Sra Sizde 2
Hristiyanlk Avrupaya Roma mparatorluu dnemin-
de yaylmaya balasa da esas etkisini imparatorluk y-
kldktan sonra gstermeye balad. Roma mparatorlu-
unun brakt boluu doldurmaya alt. Nasl tekil
edecei bilinmeyen kilise dnda baka hi bir kurumu
olmadan domu Hristiyanlk, hem Romadan Kilise hi-
yerarisinin nasl oluturulacan rendi ve hem de
Romadan tevars eden baz kurumsal yaplar devrald.
Bylece Hristiyanln Batya ilk girii Roma elitleri ara-
snda oldu. Yerel halk uzun yllar pagan adetlerini sr-
drd. Daha sonra bunlar Hristiyanla eklemlense de
feodal dnemde Hristiyanlk toprak zerindeki imtiyaz-
lar onaylayarak veya kendisi imtiyazl konuma gelerek
feodal yapnn yaamasna katkda bulundu. Ancak Hris-
tiyanln feodal dnemdeki en nemli katks, kendisi
de bal bana feodal bir yap olarak tebarz eden ma-
nastrlarn yerel dzeydeki etkileriyle oldu.
Sra Sizde 3
Modern dnem kendisini Hristiyan Kilisesinin hakim
olduu Orta alardan ayr bir a olarak tanmlasa da
Roma mparatorluunun pagan olduu dnemden res-
m olarak Hristiyanl kabul ettii dneme geii mo-
dern olarak tanmlanmaktadr. Ancak modern a, feo-
dal dnemde kendisini iyiden iyiye yayan Katolik Kili-
sesine bakaldr olarak ortaya kan Reform hareketiy-
le de paralel bir ekilde ortaya kmtr. Her ne kadar
modern a kendisini sekler, aklc, bireyci, dnyay
bilimlerin gsterdii ekilde kavrama gibi zelliklerle
tanmlasa da bunlara, Hristiyanlk iindeki dnmler
de elik etmitir. Ayrca Batnn feodal dnemden mo-
dern dnemi de kapsayacak ekilde bugne kadarki
geliiminin zgll, seklerlese de Hristiyanlktan
tevars eden sembolik ya da toplumsal yaplarn etki-
siyle aklanmaya allr.
Sra Sizde 4
Protestanlk, Katolik Kilisesine bir bakaldr hareketi
olarak, mensuplarnn din ve dnya algsn tamamen
deitirmitir. Kurtuluun te dnyada olacana ve kur-
tulua giden yolun Kilisenin retileri izgisinde gelie-
ceine inanan, bu nedenle daha cemaate dayal bir ya-
ps bulunan Katoliklerin aksine, Protestanlk, bireyin
kurtuluunu hedef alr ve bireycilie imkn tanr. Kato-
lik Kilisesinin aksine dnyevi iktidar seklerlerin eline
brakr ve seklerlemenin yolunu aar. Ekonomik faali-
yetleri belirli bir hesap dairesinde gerekletirir ve akl-
clamay salar. Ayrca tamamen kaderci bir inan ek-
seninde bu dnyadaki eylemleri bir dev olarak de-
erlendirdiinden dnya ilerinde kontroll ve disiplin-
li modern bir ahlak anlaynn ortaya kmasn salar.
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar
87
3. ni t e - Feodal i zmden Kapi t al i zme Di ni n Ekonomi k l evi
Aktay Yasin (1999), Trk Dininin Sosyolojik mka-
n, stanbul: letiim Yaynlar.
Almond Ian (2010), Marx The Moor, The History of
Islam in German Thought: From Leibniz to
Nietzsche iinde, New York: Routledge.
Anderson Perry (1976), Passages from Antiquity to
Feudalism, Londra: Verso.
Arendt Hannah (1996), Gemile Gelecek Arasnda,
ev. B. S. ener, stanbul: letiim Yaynlar.
Aston T. H. ve Philpin C. H. E. (der.) (1985), The
Brenner Debate: Agrarian Class Structure and
Economic Development in Pre-ndustrial
Europe, Cambridge: Cambridge University Press.
Bloch Marc (2005), Feudal Society, v.II, ev. L. A.
Manyon, Londra: Routledge.
Blumemberg Hans (1991), The Legitimacy of Modern
Age, ev. R. M. Wallace, Cambridge Mass: The MIT
Press.
Brenner Robert (1985), Agrarian class structure and
economic development in pre-industrial Europe,
The Brenner Debate iinde, s. 10-63.
Brown Elizabeth A. R. (1974), The Tyranny of a
Construct: Feudalism and Historians of Medieval
Europe, The American Historical Review, c. 79,
n. 4, s. 1063-1088.
Cantor Norman F. (1993), Civilization of The Middle
Ages, New York: Harper Collins Publishers.
Cheyette, Fredric L.,Feudalism: a brief history of the
idea, New Dictionary of the History of Ideas
iinde, ed. maryanne cline horowitz, c. 2, Detroit:
Thomson Gale, s. 828-831.
Demirhan Ahmet (2004), Modernlik, stanbul: nsan
Yaynlar.
Fontana Josep (1995), Avrupann Yeniden Yorumlan-
mas, ev. N. Elhseyni, stanbul: AFA Yaynlar.
Gm Tolga (2010), Feodalizm: Avrupa Tarihine Ye-
ni Yaklamlar, Tarih Aratrmalar Dergisi, c.
XXIX, n. 47, s. 39-64.
Habermas Jrgen (1990), Modernlik: Tamamlanmam
bir Proje, Postmodernizm inde, Der. N. Zeka,
stanbul: Ky Yaynlar.
Morin Edgar (1995), Avrupay Yeniden Dnmek,
ev. . Tekeli, stanbul: AFA Yaynlar.
Postan M. M. ve J. Hatcher (1985), Population and class
relations in feudal society, The Brenner Debate
iinde, s. 64-77.
Reynolds Susan (1994), Fiefs and Vassals: The Medieval
Evidences Reinpreted, Oxford: Oxford University
Press.
Roberts Richard H. (der.) (1995), Religion and the
Transformations of Capitalism, Londra:
Routledge.
Somca Selim (1994), Avrupa Feodalizminin Evrimi,
stanbul: Balam Yaynlar.
Turner Bryan S. (1991), Max Weber ve slam: Eletirel
Bir Yaklam, ev. Y. Aktay, Ankara Vadi Yaynlar.
Weber Max (1985), Protestan Ahlak ve Kapitaliz-
min Ruhu, ev. Z. Aruoba, stanbul: Hil Yayn.
Yararlanlan ve Bavurulabilecek
Kaynaklar
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Din ve toplum arasndaki ilikinin genel erevesini aklayabilecek,
nemli bir toplumsal olgu olan din ve kurum balantsn analiz edebilecek,
Dinin aile, ailenin din zerindeki etkisini zetleyebilecek,
Din ve ekonomi balantsn aklayabilecek,
Din ve siyasetin karlkl etkileimlerini analiz edebilecek,
Dinin eitim kurumuyla karlkl etkileimlerini sralayabileceksiniz.
indekiler
Din
Toplum
Kurum
Aile
Ekonomi
Siyaset
Eitim
Anahtar Kavramlar
Amalarmz

Din ve Toplum
GR: GENEL OLARAK DN VE
TOPLUMLA LKS
DNN DER SOSYAL OLGU VE
OLUUMLARLA LKS
KURUMLAR VE DNN
KURUMLARLA GENEL LKS
GENEL OLARAK ALE VE DN
GENEL OLARAK EKONOM
KURUMU VE DN
GENEL OLARAK SYASET VE DN
GENEL OLARAK ETM KURUMU
VE DN
Dinin Toplum ve
Dier Kurumlarla
likisi
4
DN VE TOPLUM
GR: GENEL OLARAK DN VE TOPLUMLA LKS
Din ve toplum arasndaki ilikinin genel erevesini aklayabilmek.
Din, insann zlk alanna ilikin bir sorundur. nk insan gerek varlnn far-
kna onun kucanda varm, kendisi ve evresi hakknda ilk derli toplu aklama-
y onda bulmutur. Ne var ki bu tarih nemine ramen din zerinde pek ok tar-
tma yaplm, bir yn eksik gr de ileri srlmtr. Bu grlerin nemli bir
ksm Batl dnrlerin din stne yaptklar genellemelere dayanmaktadr. Bu
dnrler dini nce ilh kaynaktan soyutlayp sonra onu akl yoluyla ya insann
temel eilimlerinden (hatta zaaflarndan) tretmeye ya da toplumsal fonksiyonlara
indirgemeye almlardr.
Bu erevede felsefe dini srf bir aknlk alan olarak dnd. Yani din bt-
nyle insann ikin yetenekleri iinde olup bitiyordu. Mesela 18. yzylda ngiliz
aydnlanma dnr D. Hume, dini korku ile tanmlyordu. nsann deiik var-
lklardan korkmas onu, bunlarn stesinden gelebilecek bir varlk tasarmna g-
trm ve bylece Tanr inanc domutur. Sz konusu inan da ok tanrclktan
tek tanrc anlaya doru bir gelime gstermitir (Gkberk, 1980). Daha sonra Fe-
uerbach bu izgiyi daha belirgin hle getirmitir. Dnre gre din, insann ken-
di snrlln ideal bir varlkla karlama eiliminden doan bir projeksiyon siste-
midir. Tabii ayn yoruma gre din insann doa glerini kontrol altna alp korku-
larn aabildii zaman da zlr.
Klasik sosyolojinin kurucusu olan E. Durkheim, bu ikin aklama dzleminde
dini, toplumsal artlarn bir rn olarak tanmlamtr. Ona gre dinin kayna
bizzat toplumun kendisidir, bir baka deyile bireysel korku deil, topluluk heye-
can veya ruhudur. Bir baka deyile Durkheima gre din toplumun rettii kut-
sallktan domutur. Dinin tasarlar, toplumlarn karakterini temsil eden birer sem-
bolden, Tanr veya kutsal fikirleri de topluluun kiilemesinden baka bir ey de-
ildir. Marx, Durkheimin bu grn daha ileri gtrerek dini toplumsal artlar-
dan biri olan ekonomiye balad. stelik Marx daha nceki teorilerin korku ve
mit lerini de iin iine sokarak onu bir teselli arac olarak grd.
Bu yaklamlarn bugn, ne sosyolojide ne de din bilimlerinde bir geerlilii
vardr. Yani dini, ne akl yoluyla insann belli duygu ve zaaflarndan tretebiliriz ne
Dinin Toplum ve Dier
Kurumlarla likisi
1
A M A

de toplumsal artlara indirgeyebiliriz. nk insanlarn korkularn yendii, top-


lumsal ve ekonomik artlarn nemli deiimler geirdii amzda glenerek
devam ediyor. Yukardaki grlerin nemli eksii, dinin zn kavrayamay ve
belli niteliklerinin evresinde dnp durmasdr.
Esasen dinin szlk anlamlarnda bile Dou ve Batda esasl farkllklar vardr.
Batda Latince Religio kknden religion (din), balanma, korkma anlamlarna
gelirken Arapada din, yarg, yol, dev, bor karlklarnda kullanlmaktadr ki s-
lamn ana kayna olan Kuranda da bu manalarda gemektedir.
Tarih boyunca din olarak nitelendirilen pek ok sistem var olmutur. Bunlarn
nemli bir ksm kapsaml bir din olmaktan ok bir inan sistemidir. Bir sistem
oluturan dinlerin sahihlii de kendilerine zgdr. Yani her din, mntesiplerince
doru saylmaktadr. slama gre Allah katnda yegne din slamdr. Yani pek
ok inan sistemi ierisinde dorunun belirlenebilmesi iin bir dayanak noktasna
ihtiya vardr ki slamda bu l Allahtr.
Sosyolojik olarak din ile ilgili en nemli sorunlarndan birisi phesiz onun top-
lumla olan ilikisidir. Sz konusu iliki, dnrlerin dnden bugne tartageldik-
leri bir konudur. Antik a Yunan filozofu Xenophanes, insanlarn Tanrlar ken-
dilerine benzettiklerini sylemiti (Gkberk, 1980, 27). Batda Augustinusden
Comtea, Marxtan Durkheima kadar, konuyu ele alan dnrlerin bazlar toplu-
mun dine, bazlar da dinin topluma etkisini savunmular, hatta sistemlerini genel
olarak bu erevede oluturmulardr.
Toplumun dine etkisini n plana alan dnrlere gre tarihe gz atldnda
bu konuda pek ok rnek bulunabilir. Bir kere din, toplumun genel kltrel orta-
mndan kendini soyutlayamaz nk kltr ihtiya gidericidir, bir kltr unsuru
olarak din de ihtiyalara cevap vermek durumundadr. Mesela bu erevede poli-
teizm toplumsal eitliliin yansmasndan baka bir ey deildir. Klan ve kabileler
bir araya gelip, site toplumlarn olutururken tanrlarn da bir araya toplamlar ve
bylece ok tanrclk domutur. Yani beer dinlerde klan, kabile, site ve millet
gibi toplumsal gelime basamaklarna uygun bir din gelime gzlenmitir (Mens-
ching, 1951, 12).
Bunlara bal olarak yeni hareket eski kltrel unsurlara bir yer bularak onlara
belli yorumlar getirmekte, ihtiyalarn karlanmasnda kullanmaktadr. Mesela s-
rail Oullarna gebe dnemlerinde gelen buyruklarla yerleik dnemlerde gelen
buyruklar az ok farkllk gstermektedir. Zerdt dini bir ziraat toplumuna geldi-
inden, ekip bimenin, hayvanlara iyi muamelede bulunmann nemi zerinde
durmutur ama ayn dinin Hind kolu, almakszn Ganj kylarnda pasif bir d-
nme yolunu semitir (Freyer, 1964, 66). Tanry, gemici milletler koruyucu ma-
but, tarm toplumlar toprak ana olarak tasvir etmilerdir.
Webere gre de dinlerin balangtaki pratikleri bile, dayandklar hkim zm-
reye gre ekil kazanmtr. Mesela hiyerokrasinin hkim olduu yerlerde din, bi-
reysel ruhi tatmine; siyasi makam sahiplerinin egemen olduu yerlerde ekil ve
kuralcla brnmtr. te Comte, Durkheim ve Marx gibi dnrler, bunlar ve
benzer rneklere bakarak dini her hliyle toplumsal artlarn bir rn saymlar
ve her eyi bu erevede aklamaya almlardr.
ncekilerin aksine F. de Coulanges, B. Kidd, gibi baz dnrler ise toplum-
larn din tarafndan oluturulup gelitirildiini ileri srmlerdir. Bu yaklama g-
re din, btn toplumlarn her trl kltrel basamanda ekillendirici bir zihniyet
faktrdr. Bu erevede mesela aile reislii din bir karakter tar. En eski yerle-
im yerleri olan Delphi, Benares, Mekke, Roma, gibi kentler varlklarn dinden al-
90
Di n ve Topl um
Batda Augustinusden
Comtea, Marxtan
Durkheima kadar, konuyu
ele alan dnrlerin
bazlar toplumun dine,
bazlar da dinin topluma
etkisini savunmulardr.
Hlbuki etki tek ynl deil,
karlkldr.
mlardr. Tarih boyunca pek ok dernek, meslek kurulu temelde birer din ku-
rulutur. Tarihte grlen devlet kltleri, kutsal imparatorlar, dinin devlet zerinde-
ki etkisinin bir sonucudur (Vach, 1987, 33). Szn ksas dinin, yeniden ina ettii
toplumlarn rnekleri pek oktur.
Dinler, emir ve yasaklaryla toplumlarda nemli deime ve gelimelere sebep
olmulardr. Pek ok kltrel nite dindarca yaayabilme abasndan domutur.
Bu abann, mimari, edebiyat, musiki, iir ve benzeri sanatlar gelitirdiinde kim-
senin phesi yoktur. Hatta bilimin gelimesinde nice din veri hipotez grevi yap-
mtr. Mesel din trenlerin belli zamanlarda yaplmas takvimi zorunlu klm, o
da gk cisimlerinin gzlemini tevik etmitir.
Din-Toplum ilikisini aklamada bu grn ikisi de hakl gerekeler tayor-
larsa ikisi de tek bana gerei ifade etmekten uzaktrlar. nk toplumun zaman
ierisinde din pratikleri ekillendirmesi, dinin balangtaki topluma bamlln
gstermedii gibi, dinin her zaman bklmez bir bilek gibi hep ekillendirici ola-
rak kald anlamna da gelmez. Kanaatimizce konunun zm iki ilkeyi gz
nnde bulundurmaya baldr. Bunlardan birisi dinler arasnda ilkece bir ayrm
yapmak, ikincisi ise toplumun ilk oluma dnemi ile gelime aamas arasnda bir
fark gzetmek gerektiidir.
Bu son aklamalar bizi dinlerin snflandrlmas sorununa gtrmektedir.
Dinler farkl ilkelere gre, ilkel-gelimi, evrensel-ulusal, gibi farkl ekillerde snf-
landrlagelmitir. Bu snflamalarn en nemlilerinden birisi dinleri beer ve ilahi
dinler olarak ayran snflamadr. Beer dinler toplumlarn zamanla kendi artlar
iinde oluturduklar dinlerdir. lahi dinler ise toplumst vahiy gibi bir kaynaa
dayal dinlerdir. Geri ilahi kkenli dinler de zamanla toplumsal artlarn bir r-
n saylabilecek bir duruma gelebilmiler ve iin dorusu peygamberler aracly-
la hatrlatlagelmitir.
Toplumsal artlarn rn olan dinler, hem ortaya klar hem de gelimeleri
bakmndan, mevcut toplumsal ihtiya ve artlara dayanrlar. Bunlar pek okturlar
ve varlkla bir btnlk gstermedikleri gibi toplumsal paralanmalarn da hem
konusu hem de kayna olabilmilerdir.
Toplumsal artlarn rn olmayan (lhi) dinler ise toplumsal ihtiyalar g-
zetse bile kaynak toplum st olduundan toplumu kendine gre yeni batan e-
killendirirler. Mevcut kltr unsurlarn dzenler, kaldrr veya yeni fonksiyonlar
kazandrrlar. Yani toplumun nceki hkim izgisini deitirirler. Ancak ilahi din-
ler de daha sonraki gelimelerinde, kendilerini mevcut artlardan uzak tutamaz.
Pratikteki din, toplumun imkn ve artlar dorultusunda yorumlayabildiidir. Ya-
ni dinin temeldeki kitab yapsn deitirmediinde de pratikler, toplumsal bir ni-
telik tar.
Burada dikkat edilmesi gerekli nokta her trl kaynak ve muhtevann toplum-
sal artlara indirgenmemesi, konu ile kaynan birbirine kartrlmamasdr. Dinle-
rin, toplumlarn bir ihtiyacndan hareketle olumasyla, dorudan o ihtiyatan kay-
naklanmas farkl eylerdir. Mesela bir tarm toplumunda hayvanlara iyi muamele
yaplmasna ilikin din bir ilkenin konusu phesiz toplumsaldr. Zaten dinin bu
sosyal gereklie kaytsz kalmas beklenemez ama kayna topluma indirgene-
mez. Esasen toplumst bir kaynaktan gelmesi onun baka toplumlara aktarlabil-
mesinin de gerekesidir. Bir toplumun kendi artlarnn gerei olarak ortaya k-
m bir din baka toplumlara aktarlamaz. Ayn Hint toplumunun iki dininden biri
olan ve toplumst bir mesaja sahip olan Budizmin her yerde yaylmasna karlk
Hinduizmin Hintlilere mahsus kalmasnn sebebi de budur.
91
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
Dinler farkl ilkelere gre,
ilkel-gelimi, evrensel-
ulusal, gibi farkl ekillerde
snflandrla gelmitir.
phesiz en salkl
snflama biimlerinden
birisi dinleri toplumsal
artlarn gerei olarak
ortaya km dinler ve
toplumsal artlarn rn
olmayan dinler, eklindeki
snflamadr.
Toplumsal artlarn rn
olan dinler, hem ortaya
klar hem de gelimeleri
bakmndan, mevcut
toplumsal ihtiya ve artlara
dayanrlar. Vahye dayal
dinler ise toplumsal
ihtiyalar gzetse bile
kaynak toplum st
olduundan toplumu
kendine gre yeni batan
ekillendirir.
Demek ki din-toplum ilikisinde bunlardan herhangi birisinin ncelii yoktur.
Bu durum dinlerin tipine gre deiiyor. Sre, toplumsal artlarn rn olan din-
lerde toplumdan balarken, yksek tipli dinlerde k noktas bizzat dinin kendi-
sidir. Daha sonraki gelimelerde ise iliki, dinden topluma toplumdan dine kar-
lkl olarak ilemektedir. Kurumsal ilikiler de bu srecin iinde olup bitmektedir.
DNN DER SOSYAL OLGU VE OLUUMLARLA
LKS
Genelde topyekn bir toplumla btn kurumlar arasnda birebir ilikiden sz edi-
lebilecei gibi zel olarak farkl kurumlar arasndaki iliki zerinde de durulabilir.
Yani herhangi bir sosyal oluum din-toplum ilikisi gibi makro dzeyde ele alna-
bilecei gibi alt kltrel birimler dzeyinde de ele alnabilir. Mesela dinin ekono-
mi ile olan etkileimi bu trden bir ilikidir.
Burada hatrda tutulmas gereken nemli noktalardan birisi, sz konusu iliki-
nin karlkl olduudur. Mesela rneimizdeki din ekonomi ilikisinde din, eko-
nomi zerinde etkili olduu gibi, ekonomi de din zerinde etkili olur. Din sosyo-
lojisinin verilerine gre bir dier nemli nokta, yksek tipli dinlerin dier kurum-
lar zerinde basit tipli dinlerden daha etkili olduudur. nk slam, Hristiyanlk
gibi yksek tipli dinler dorudan toplumsal artlarn bir rn olmadklarndan
toplumsal belirleyicilikleri ve tabi kurumlar zerindeki etkileri daha fazladr (Kurt-
kan Bilgiseven, 1985, 138). Dinler tarihi bize bunun ak rneklerini verir.
Esasen ilkece dinin, sosyal-kltrel, bireysel-grupsal, normatif-kognitif hemen
her trl beer alanla bir ilikisinin olduundan sz edilebilir. phesiz dinlerin,
davran rntleriyle daha sk bir ilikisi vardr. Esasen yksek tipli dinlerin Tan-
r-kul, ocuk-ebeveyn, kar-koca, ii-iveren ilikileri zerinde younlamas, mn-
tesiplerini sz konusu ilikiler zerinden test emesi de bunu gstermektedir.
Sosyolojinin ele ald sorun gruplarndan birisi, sosyal aktrlerdir. Bunlar sosyal
kiiler, gruplar/rgtler ve kurumlar/kurululardr. Burada sosyal kii, felsefe ve di-
nin soyut tekil olarak tanmlad bio/psiik bir varlk olan insandan farkl olarak o
toplumun kltr tarafndan ina edilmi insandr. Bir baka deyile kltrn somut-
lam, dolaan bir rneidir. Byk dnrler, siyasi liderler gibi baz kiilerin bir
ncelii bulunsa bile toplumdaki herkes bir sosyal kiidir. Bu sosyal kiiliin oluu-
munda fikri birikim, corafi artlar, ekonomik imknlar, siyasi ortam gibi pek ok
faktrn etkisi vardr. Ama bunlar ierisinde en nemlilerinden birisi phesiz dindir.
Dier bir sosyal aktr tipi, gruplar ve rgtlerdir. Gruplar, bir ama etrafnda
olumu fiili insan birliktelikleridir. rgtler ise kk-byk gruplarn amalarn-
dan birisinin gerekletirilmesi iin oluturulmu, yer, zaman, teknik ve tesisle do-
natlm oluumlardr. phesiz tarih boyunca dinin bu olgu grubuyla da yakndan
bir ilikisi vardr. ncelikle kltrel olmas bakmndan din, phesiz kurumsal ol-
gularla daha bir yakndan ilgili olmutur. Kald ki tarihi boyunca dnyevi insan bir-
likteliklerine etkisinin yannda, cemaat, din adam snf gibi yalnzca din tarafndan
oluturulmu gruplamalar yaana gelmitir.
Sosyolojinin sorunlar ele al eksenlerinden bir dieri deerler, normlar ve ku-
rumlar adr. Yani bireysel ve sosyal davranlarmz belli aamalardan geerek
gereklemektedir. Karlkl ilemekle birlikte bu sradzeni soyuttan somuta, de-
erler, normlar, kurumlar ve nihayet eylemler zincirinden olumaktadr. Deerler,
arzu edilen, istenen en temel eilimleri; normlar, bunlarn kurallatrlm biimle-
rini; kurumlar ise belirlenmi davran kalplarn ifade etmektedir. Bundan sonra-
s artk eyleme kalm bir itir.
92
Di n ve Topl um
Deer, bir yarg, olgu veya davran deerlendirmeye, yerini ve nemini belirt-
meye yarayan lttr. Salt sosyal ve din kkenli olabilirler (Aydn, 2010). Ama
ou kere daha etkin deerler din din kaynakl deerlerdir. Btn beer davra-
nlarmzn tesinde bir deerler sistemi bulunur. Bu insani davran demek olan
ahlakn da bir gereidir. Ahlak, deer yklenmi eylem demektir. Geri ahlak in-
sann eylemleriyle balantl olarak bunlarn iyi veya kt oluuna ait verilmi de-
er yarglarn ve hatta yerine gre normlar da ifade eder. Belki dier alanlardan
daha fazlasyla din, ahlaki deerler zerinde etkilidir. nk bir kural ne kadar a-
kn dayanaklara sahipse o kadar etkili olur.
Aknlk, normlarn kiisel ve yer yer toplumsal snrlar aabilmesini salar. Sk-
a szn ettiimiz evrensel deerler bir toplumla snrl olmayan ahlaki deerler-
dir. Kendine yaplmasn istemediin eyi bakasna yapma ahlak ilkesi Konf-
ys, Buda, Hz. sa ve Hz. Muhammedde (kimin kimden aldna ilikin bir otan-
tiklik sorunu olmakszn) ayn anda yer alr.
Din bunlarn hemen hepsiyle yakndan ilgilidir. Bu erevede bir toplumun di-
ni, deerlerinin nemli kaynaklarndan birisidir. Din, kendisinden kaynaklanma-
yan dier sosyal deerler zerinde de etkilidir. Beer st akn niteliiyle, onay-
lad deerler arasnda bir hiyerari kurar ve onlar etkinletirir. Dinin onaylama-
d davranlar peinen meruiyet dl ifade ettii iin etkinlik kazanmaz ve
toplumda yaygnlamaz. Mesela ke dnmecilik insan karn salayan bir
ara/deer saylabilir ama meruiyetin en nemli kayna olan din bunu onayla-
mad iin, birileri ihlal etse bile toplumda yaygnlamaz ve bir ahlakszlk olarak
alglanr.
Hak, adalet, sevgi, gibi deerler hiyerarisinin en st noktalarnda yer alan Tek
Tanr inanc, vicdana etki ederek btn sosyal olgularn iselletirilmesine katkda
bulunur. Hibir kurum dinin meruiyet salayp iselletirme ilevini yerine getire-
mez. nk bu alan kar stlktr ve herkesin anlat bir noktadr. Mesela Tek
Tanr inanc, hibir ferdin veya topluluun aleyhine bir deer tamaz. Eer ta-
yorsa o gerek bir tek Tanr inanc deildir veya en azndan doasna uygun ola-
rak alglanmyor demektir. Sosyoloji dilinde istismar, din dilinde riya (gsteri) de-
nen davran da budur. Ama buna karlk mesela ekonomik deerler, arasal ya-
plaryla bir bakasnn aleyhine ileyebilirler.
Dinin ilgili bulunduu olgulardan birisi de normlardr. Bireysel ve toplumsal
hayatn yrmesi iin gerekli bu kurallar, hem ortaya klar hem de ileyi bi-
imleri bakmndan dinden uzakta dnlemezler. Sosyolojik olarak normlar,
sosyal aktrlerin iinde bulunduklar statlerini, stlendikleri rolleri ve bunlarn
nasl eyleme dklebileceini gsterirler. Sonucun olumlu veya olumsuz oluuna
gre de mkfat ve ceza belirler. Toplumsal hayat iinde normal olan ve olmayan
davranlar gsterir. Gncel dilde kullandmz normal ve anormal kelimeleri de
bunu ifade eder. Buna gre anormal, toplum bakmndan kurald demek olur.
Normlar, sosyal artlar gerei ortaya karlar ancak bunlarn kaynak, oluum ve i-
leyilerinde dinin nemli bir yeri vardr.
Dinin normsal alanla ilikisinin en nemli grnmlerinden birisi phesiz hu-
kuktur. Bilindii zere hukuk fiziki yaptrml (ahlaki) kurallardr. Modern kltr-
de hukukun dnyevi nitelikli olduu kabul edilir. Ancak bu kural ilgili olduu alan
bakmndan doru ise de en dnyevi hukuklar bile dini-manevi bir arka plan ze-
rinde olup biterler. Eylemler niyetlere gre deerlendirilirler. Esasen ahlaki ve hu-
kuksal, normlarn nemli bir ksm bizzat dinden domu veya ondan ilham alm-
tr. Yani din-hukuk arasnda ciddi kurumsal ilikiler var ola gelmitir.
93
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
Ahlak, deer yklenmi
eylem demektir. Geri ahlak
insann eylemleriyle
balantl olarak bunlarn iyi
veya kt oluuna ait
verilmi deer yarglarn ve
hatta yerine gre normlar
da ifade eder. Belki dier
alanlardan daha fazlasyla
din, ahlaki deerler zerinde
etkilidir.
Dinin ilgili bulunduu
nemli kurumlardan birisi
phesiz hukuktur. Fiziki
yaptrml normlar olan
hukukun toplumla kesien
bir arka plan vardr ki bu
alann nemli elerinden
birisi dindir. Din tm insani
eylemlere bir inan ve niyet
gesi olarak katlr.
nsanlk tarihi boyunca dinlere dayanan, slam hukuku (Fkh), Hristiyan huku-
ku (Credo), Yahudi hukuku (Talmut) gibi srf din hukuklar var olagelmitir. G-
nmzde toplumlarn karmaklamas, fiziki yaptrml normatif yaplara (hukuka)
ihtiya gstermitir. Ama bu, dinlerin bu alanda etkinliklerini yitirdikleri anlamna
gelmemektedir. Dorudan fiili katklarnn yannda bir arka plan olgusu olarak et-
kinliklerini srdrmektedir. phesiz hukuk nesnel dnya ile ilgisi bakmndan da-
ha dnyevi bir olgudur. Ama hukukun da dinin de ayn sosyal yapnn iki unsuru
olduklar gz nne getirilirse dinden soyutlanm, her hliyle sekler bir hukuk-
tan sz edilemez. Bylesi bir kabul sosyal gereklikle badatrlamaz.
Yukarda genel olarak dinin, sosyal hayatn deiik kesitleriyle ilikisine dein-
meye altk. Onun hemen her alanla youn veya gevek bir ilikisinin olduun-
dan sz ettik. phesiz bunlarn her biri zerinde zel olarak durulmaya deer ko-
nulardr. Ancak bundan sonra biz burada dinin temel kurumlarla ilikisi zerinde
durmakla yetineceiz. Bir rneklem olarak bunun da yeterince aklayc olaca
kanaatindeyiz.
Dnden bu gne din-toplum arasndaki genel iliki nasl aklanabilir, bu sz konusu ili-
kinin derecesi neye baldr aklaynz?
KURUMLAR VE DNN KURUMLARLA GENEL LKS
nemli bir toplumsal olgu olan din ve kurum balantsn analiz
edebilmek.
Baz kavramlarda olduu gibi kurum da gnlk dilde ve sosyolojide farkl anlam-
larda kullanlmaktadr. Gnlk dilde genellikle kurumsal bir ilevi yerine getiren
kurulu lara kurum denmektedir. Buna gre bir spor kulb veya muhta ocuk-
larn barnd yer kurum olarak adlandrlmaktadr. Sosyoloji asndan ise kurum
ne bir kii, ne bir grup ve hatta ne de bir mekndr. Kltrn bir ksmdr, insan-
larn yaam tarzlarnn rntlemi bir parasdr. ounluun paylat soyut
davran rntleri, kltr normlarnn yerlemi belli ve srekli tatmin yollardr
(Krech,1983, 127). Bir baka ifadeyle ihtiyalar karlama biimleri ve metotlardr.
Kurumun Aristosal (yani tek nitelikle) bir tanmn yapmak mmkn gzkm-
yor. Ancak benzer durumlarda olduu gibi aklayc bir tanm yaplabilir. Bunun
iin de kurumun zelliklerinin sralanmas gerekir. Buna gre kurumlar:
Belli bir amac gerekletirmeye ynelik,
Sz konusu ihtiyacn gerekletirili biimi olduka sreklilik kazanm,
Gerek alt kurumlaryla gerekse dierleriyle yaplanm, rgtlenmi ve e
gdmlenmi,
Dierleriyle yakndan ilikili olmasna ramen kendi alannda biricik yani
bir greli bamszla sahip,
Zorunlu olarak kltrn normatif kodlarn ihtiva eden deer ykl toplum-
sal oluumlardr.
Btn bu nitelikler gz nnde bulundurulursa kurumlar iin ortalama yle
bir tanm yaplabilir: Kurum, sosyal kiilerin temel ihtiyalarn karlamak amacy-
la ortaya km, sreklilik kazanm, e gdmlenmi, olduka onaylanm ve
yaygnlk kazanm sosyal rnt, rol ve iliki yapsdr (Fichter, 1992, 111).
Gnlk dilde kurum, kurulu, grup ve rgtlerle kartrlmaktadr. Hlbuki bir-
birleriyle ilikisine ramen kurum gruptan da rgtten de farkl bir zellie sahip-
94
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
1
2
A M A

Sosyolojik olarak kurum,


sosyal kiilerin temel
ihtiyalarn karlamak
amacyla ortaya km,
sreklilik kazanm,
egdmlenmi, olduka
onaylanm ve yaygnlk
kazanm sosyal rnt, rol
ve iliki yapsdr.
tir. Genelde grup belli bir ama evresinde toplanm, yelerinin karlkl ilikile-
ri sonucu ortaya km, ok ilevli somut bir olgudur. Buna gre grup her eyden
nce bir insan birlikteliine tekabl eder ve dolaysyla somut bir varla sahiptir.
rgt ise bir grubun belli bir kategorisiyle ilgili rollerinin ynetmelik, tesis, teknik,
vb. gibi maddi bir dayanaa bal olarak dzenlenmesidir (Duverger, ty.,28). Bu-
na gre rgt, insan unsuru tamas, yani somutluu bakmndan grupla benzer-
lik gsterir. Ama gruptan farkl olarak rgt genelde tek ilevlidir ve belli bir mad-
di dayanaa da sahiptir. Bunlara karlk kurum, bir sosyal grup iinde belli temel
ilevleri karlayan sreklilik kazanm iliki sistemleri, davran rntleridir. Ya-
ni kurumun ieriini insanlar deil, davran biimleri oluturur.
Bu adan bakldnda grlr ki her toplumda, belli ilevlerin dzenli biim-
de yerine getirilmesini salayan bir ilikiler sistemi yani kurumlar vardr. Mesela
toplumsallama, bilgi aktarm ve benzeri ilevleri salayan bir kurumuna sahiptir
ki buna eitim kurumu ad verilir. Sz konusu kurum da rencilik, retmenlik,
dersler, not sistemi, snav biimleri ve benzeri pek ok davran rntsn bn-
yesinde tar. Ayn zamanda bunun herhangi bir alt ilevini yerine getiren rgtler
vardr. Mesela niversite bir toplumun temel kurumu olan eitimin belli bir kesiti-
nin (st dzeyde retimin) salanmas iin oluturulmu bir rgt veya kurulu-
tur. stelik bu rgtn ierisinde pek ok grup yer alr. Akademisyenler birlii ve-
ya bir snfn rencileri birer eitim/ retim gruplardr.
Toplumda her eyin olduu gibi kurumlarn da bir ilevi vardr. Esasen her sos-
yal olgunun bir ilevi vardr. Ancak kurumlarn fark daha bir genellemi olmala-
rdr. Kurumlarn balca ilevleri yle sralanabilir:
Kurumlar kiilerin sosyal davranlarn kolaylatrrlar. Toplumun dnce
ve eylem tarzlar, birey topluma girmeden nce byk lde dzenlenmi
ve planlanmtr. Kii herhangi bir eyi nasl yapacan renmek ve kefet-
mek iin zaman ayrmak zorunda deildir. Bunlar toplumda hazr olarak
bulur, belli rol ve ilikileri ve bunlar nasl yerine getireceini kurumlardan
renir.
Kurumlar toplam kltrn istikrarll ve e gdm iin birer rnek olarak
hizmet ederler. Sreklilik, salamlk, dayankllk, insan davranlarn istik-
rarl ve uyumlu hle getiren kurumlar sayesinde salanr.
Kurumlarn bir dier ilevi de davranlar kontrol etme ynelimleridir. n-
k kurumlar toplumun sistemli ve ideal dzeyde beklentilerini ierirler. Ki-
min nereden ve nasl hareket edecei nceden belli olduundan sapmann
ne olduu da bylece bilinmi olur. Sapma noktasndaki kanaatin genellii
de toplumsal basky salar. Bylece kurumlar sadece belli ideal davranla-
r iaretlemekle kalmazlar, sapmay ve sosyal bir bask ile bunlarn telafisine
de imkn salarlar.
Kurumlarn bu belirleyicilik ilevleri, ileri boyutlarda bir olumsuzluu da bera-
berinde getirebilir. Mesela kurumlarn davranlara bir nevi standart kazandrp s-
rekliletirmesi, deiimi engelleyip olumsuz bir rol oynayabilir. Bundan dolay sos-
yologlarn bazlar kurumlarn ilevlerini olumlu ve olumsuz ilevler olarak ikiye
bile ayrmaktadrlar (Fichter,1992, 112).
Kurumlar da dier olgular gibi deiik alardan snflandrlmlardr. Bunlarn
en yaygn ve en tutarl olan temel ilevlere gre yaplandr. Buna gre kurumlar,
temel kurumlar ve yardmc kurumlar olarak ikiye ayrlmaktadr. Temel kurumlar;
evrensel, nemli ve zorunlu nitelikteki temel ilevleri tayan kurumlardr. Sosyo-
loglarn genel kabulne gre temel ilevler insan soyunu srdrme, fiziki varln
95
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
Kurumlar ilevsel olarak,
toplumun sistemli ve ideal
dzeyde beklentilerini
ierirler. Kimin nereden ve
nasl hareket edecei
nceden belli olduundan
sapmann ne olduu da
bylece bilinmi olur. Sapma
noktasndaki kanaatin
genellii de toplumsal
basky salar. Bylece
kurumlar sadece belli ideal
davranlar iaretlemekle
kalmazlar, sosyal bir bask
ile bunlarn telafisine de
imkn salarlar.
devam ettirme, aknla ba kurma, dzen salama, bireyi topluma uyarlamadr.
Bunlar gz nnde bulundurulduu takdirde dnden bugne btn toplumlarda
var olan temel kurumlar aile, ekonomi, din, siyaset ve eitim kurumlardr. Bunun
dnda kalan tm kurumlar alt ya da yardmc kurumlardr. Bir baka deyile ihti-
yacnn bir bakasyla giderilebildii kurumlardr. Mesela yzyllarca pek ok top-
lumda, hukukun karlad kuralsal yap din, siyaset, treler gibi kurumlar tarafn-
dan karlanagelmitir.
Her kurumun bir ilevi olmakla birlikte ayn ilev farkl kurumlar tarafndan ks-
men de olsa karlanabilmektedir. Bir baka deyile bir kurum, biri baat olmak
zere deiik ilevleri yerine getirebilmektedir. Mesela temel ilevi insann akn
ile balantsn salamak olan din ksmen de eitim, siyaset gibi kurumlarn ilev-
lerini gerekletire gelmitir.
Yukarda da belirtildii zere alt temel ve pek ok alt kurum vardr. Din, temel
kurumlardan birisidir ve insann aknla balant kurma ilevini yerine getirir. B-
tn temel ve alt kurumlarn birbirleriyle ve bu arada din ile yakn bir ilikisi vardr.
Dier sosyal kurumlarla din arasndaki genel iliki toplum ekseninde kurulabilir.
Yani din de sonu itibaryla bir sosyal kurumdur. Karlkl ilikide bulunur, her bi-
rine destek verir ve destek alr. Bu durum bir e gdm gerektirir. Hibir kuru-
mun ilevi kmsenemez ve nemsiz grlemez.
Burada kurumlarn her birinin din ile olan ilikisi zerinde durulamayaca iin
biz burada dinin, aile, ekonomi, siyaset ve eitim temel kurumlaryla olan balan-
tsn gstermekle yetineceiz.
GENEL OLARAK ALE VE DN
Dinin aile, ailenin din zerindeki etkisini zetleyebilmek.
Aile doas itibaryla din olmayan bir kurumdur. Soyut ilikiler a bakmndan bir
kurum olan aile ayn zamanda somut bir insan birliktelii olmas asndan ise do-
al bir gruptur. Yani dini, etnisitesi, meslek ve merebi ne olursa olsun btn in-
sanlar balangtan gnmze bir aile olgusuna sahip olagelmilerdir. Ancak dinin
belki dier kurumlardan daha fazlasyla aile ile bir ilikisi olagelmi, karlkl ola-
rak ona destek olmu ve ondan destek almtr.
nsanln sosyal/kltrel gelimesinin hemen her basamanda yer alan aile
kurumu genelde iki cins arasndaki ilikileri, neslin devamn dzenleyip standart-
latran bir sistemdir. Bu sz konusu sistem, akrabalk kelimesiyle zetleyebile-
ceimiz bir ilikiler a olduu kadar bir grup dinamiine de sahiptir. Aile bir ku-
rum olarak nfusu yenileme, mill kltr tama, ocuklar sosyalletirme, ekono-
mik, biyolojik ve psikolojik tatmin gibi ilevleri yerine getirmektedir.
Ailenin evrensel bir tanmn yapmak olduka gtr. nk tarih boyunca top-
lum nasl deiikliklere uramsa aile de yap, ilev ve ileyii bakmndan bir d-
nm yaaya gelmitir. Belki nceleri greceli bir taraf vard ama insanlar topra-
a yerletikten sonra bazen (kardeler gibi) ayn kuaktan yatay, bazen de (baba,
oul, torun) gibi dikey kuaklara mensup olanlar birlikte oturarak aileyi meydana
getirmilerdir.
Aile ile ilgilenen dnrler, onun snrlarn izmek iin farkl kriterler kullan-
mlar; kimileri ayn at altna oturanlara, kimileri ayn kazandan yemek yiyenle-
re aile adn vermilerdir. Neslin devam bakmndan birbirleriyle balantl olan ve
96
Di n ve Topl um
3
A M A

genel olarak da anne-baba ve ocuklardan oluan insan birlii eklinde yaplan


yaygn tanmlama bile onun btn deil, belli bir aile biimini anlatmaktadr. Me-
sela burada ncelikle neslin devamyla ilgili bir yaknlk ilikisi vurgulanmtr
ama bylesi bir tanm aile kapsam dnda tutamayacamz stelik tarih boyunca
toplumlarda yaygn biimde sregelen geni kapsaml akrabalk sistemini ihtiva
etmemektedir.
Buna gre ailenin, kesin ve evrensel boyutlu bir tanm yerine, belli zellik-
lerini sralayan bir aklamas yaplabilir ve yle denebilir: Aile, biyolojik iliki so-
nucu insan trnn devamn ve bununla balantl olarak cinsel hayata meruiyet
salayan, toplumsallama srecinin ilk ortaya kt, karlkl ilikilerin belli kural-
lara baland, o gne dek toplumda oluturulmu maddi ve manevi zenginlikle-
ri kuaktan kuaa aktaran, biyolojik, psikolojik, ekonomik, sosyal, hukuksal vb.
ynleri bulunan toplumsal bir birimdir (Sayn, 1990, 2). Bu tasvirden de anlalaca-
zere aile ok ynl bir olgudur ve toplumda pek ok ilevlere sahiptir.
Ailenin toplumlardaki nemli grevini gz nnde bulunduran baz dnr-
ler, aileyi toplumun tm zelliklerini ve potansiyel imknlarn zerinde tayan bir
prototip toplum olarak almak istemilerdir. Bu anlaya gre aile, topyekn toplu-
mun btn zelliklerini tamaktadr. Bir baka ifadeyle toplum, ailenin genilemi
bir biimidir. Dolaysyla aile analizlerinin geniletilip genelletirilmesi bize genel
toplumsal yaplar anlama imkn verir. Hatta tm toplumsal kurumlar ailenin i-
levlerinin geliip bamszlamas sonucu ortaya kmlardr.
phesiz bu grler sosyolojinin geldii nokta asndan doru deildir. n-
k topyekn toplumun yasalar ailenin yasalarna indirgenemez. Ancak ileri sr-
len grler yine de ailenin toplumlar iin ifade ettii nemi dile getirirler. Sz ko-
nusu edeceimiz ilevlerinde deimeler bulunsa da sonu budur.
Aile ile ilgili sorunlardan birisi aile tipleridir. Snflama bakmndan aile, byk
ve kk (veya ekirdek) olarak ikiye ayrlr. Ancak bunlar biri dierinin evrimi so-
nucu ortaya kmam, ikisi de tarihi gelimesinin her basamanda yaanmtr.
Soya gre, evliliin ana soyu, baba soyu veya eit ya da iki yandanlk trlerine rast-
lanr. Buna bal olarak ailede g de anaerkil ya da ataerkil olarak karmza -
kar. Yine tek elilik ve ok elilik gibi evlilik tiplerine her dnem de rastlarz.
phesiz aile ile ilgili en nemli noktalardan bir dieri d evlilik ve i evlilik
konusudur. zellikle d evlilik (exogamy) ile ilgili olarak ortaya kan ve evren-
sel diyebileceimiz boyutta yaygn olan ensest yasa (yani ana-oul, baba-kz,
erkek karde-kz karde aras evlilik yasa) organik olduu kadar kltrel geli-
menin artlarndan birisidir. nk kltrlemenin yolu byk-kk toplulukla-
rn da almasna baldr. Ensestin gnah, fcur anlamna geldii gz nnde
bulundurulursa ok yaknlarla evliliin, insan doasnda engelleyici psikolojik
yaptrmlar olsa da din bir ynnn bulunduu grlr. Toplumlar, evlenme ile
ilgili bu temel yasa kabul ettikleri kltre gre geniletmilerdir. Sistemin ileme-
si iin de akrabalk (yaknlk) ile ilgili bir hiyerari ortaya kmtr.
Toplumlarda evlenme ekli kadar olmasa da ailenin son bulmas, nemli sorun-
lardan birisi olmutur. Yani lmle bitmesinin dnda boanma toplumlarda
farkl trden uygulamalar bulmutur. Tabi bunda zellikle yksek tipli dinlerin -
zmleri yer almaktadr.
Btn bu gelimeler ierisinde aile ile din arasnda sk bir ilikinin olduu gz-
lenir. Genelde bu iliki karlkldr; din aileyi, aile dini etkilemitir. Ancak bu etki-
leimin yn ve derecesi daha nce zerinde durduumuz bir kurala (dinin top-
lum st bir kaynaa dayanp dayanmamasna) bal olarak deimitir. Buna ba-
97
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
Aile, biyolojik iliki sonucu
insan trnn devamn
salayan, toplumsallama
srecinin ilk ortaya kt,
karlkl ilikilerin belli
kurallara baland, o gne
dek toplumda oluturulmu
maddi ve manevi
zenginlikleri kuaktan
kuaa aktaran, biyolojik,
psikolojik, ekonomik, sosyal,
hukuksal vb. ynleri bulunan
toplumsal bir birim, olarak
tanmlanabilir.
l olarak aile yapsnn, politeist dnemlerde inanlara ekil verdii (mesela) oca-
n, atann kutsallatrld ancak yksek tipli dinlerde inann aileyi ekillendir-
dii, inancn aile yapsna bal olmad gzlenmitir (Freyer, 1964, 42). Esasen
btn tek tanrl dinler aile ile yakndan ilgilenmi ve bu konuda bazen alacak
kadar ayrntlara inen belli esaslar getirmilerdir. Bu arada belirtmeliyiz ki aile s-
lam iin de ncelikli konulardan birisi olmutur.
Dinin Aile ile Olan likisi
Aile bilindii zere bir doal sosyal birliktir ve bir temel sosyal ilevi yerine getir-
me bakmndan dinden greli de olsa bamsz bir kurumdur. Yani aile, tm etki-
leimlerine ramen din tarafndan meydana getirilmemitir. Ancak din ile aile ara-
snda karlkl dinamik bir iliki vardr, din aileyi, aile dini etkilemi, tarih boyun-
ca birbirlerini kollayagelmilerdir.
Genel sosyoloji asndan ncelikli olan, toplumsal yaplarn, burada ilikiye ge-
tirdiimiz ailenin din zerindeki etkisidir. Ancak zel bir yaklam gerekli klan din
sosyolojisi asndan dinin aile zerindeki etkisi birincisinden daha az nemli de-
ildir. Aslnda aile de din de ayn toplumsal artlara bal olarak deiip dnmek-
te, bu arada biri dierinin oluum ve dnm srecine etkide bulunmaktadrlar.
Ailenin din zerindeki etkisi byktr. Aile her eyden nce dinin, iinde -
renilip, ilk pratiklerin gerekletii yerdir. Buna karlk dinin de en nemli objesi,
deerlerini yerletirip gerekletirdii alan ailedir. Dindarln ilk grnmleri de
aile zerinedir.
Dinin de ailenin oluum ve dnm srecinde nemli bir yeri vardr. Esasen
bandan beri ailenin gizemli/din bir taraf varolagelmitir. Bu durum aile biim-
lerinde bile kendini gsterir. Mesela dinin, kanda ve ekirdek, iki aile tipinden
kanda aileye daha yakn durduu sylenebilir. nk kanda aile ekirdekte ol-
duu gibi yeni bir kurguya deil, nceden var olan yaknlklar zerine oturan bir
aile tipi olduu iin dini trenselliklere daha bir yatkndr. Ama bu, ekirdek ai-
lenin din d kald anlamna gelmez. Burada da nikh gibi ailesel trenler din
erevesinde gereklemektedir. Yine zina yasa aileyi korumaya ynelik dini
tedbirlerden birisidir. On Emirdeki ebeveyne sayg gibi ilkelerden birka da ai-
le ile ilgilidir.
Gerekten de din, doumdan lme, dnden bayrama kadar aile ile ilgili he-
men nemli btn olaylarda yer almaktadr. Mesela doumlar, din ayin icrasyla
gerekleen bir sosyal olgudur. ocuk din trenlerle sosyalleir. Mesela slamda
snnet olma, Hristiyanlkta vaftiz, din ierikli sosyalleme rnekleridir. Cinsiyet
farkna dayal ritellerin nemli bir ksmnn din kkenli olduu grlr.
Varl en ak ekliyle ailede hissedilen lm trenleri dinseldir. nl antropo-
log Malinovskiye gre bu trenler o sosyal birliin paralanmasn ve bireylerin
kan nler. Evlilikler ou kere din trenlerle gerekleir, ncelikle ailede ya-
anan bayramlar dinsel unsurlar tar.
Sosyolojik olarak dinler nemli bir sosyalleme aracdrlar. Ama dinin aile ile
olan ilikisi ve bu arada onun zerindeki etkisi yalnzca kolektif hayata ynelik bir
birlik salama abasndan ibaret deildir. lgi ekicidir ki bata slam olmak zere
btn yksek tipli dinler bireyin gelimesi iin de aba harcaya gelmilerdir. Yani
din asndan nemli olan srf kandalk deil, yeni daha st bireimlere ulaabil-
mektir. Bunun iindir ki din kardelii ailesel kardelikten daha az nemsiz sayl-
mamtr. Yerine gre din ile rtmeyen kanda kardelik eletirilen bir ba ol-
mutur. slam topluluunun ilk oluum dnemlerinde bunun ak rnekleri vardr.
98
Di n ve Topl um
Aile, nemli etkileimlerine
ramen phesiz din
tarafndan meydana
getirilmemitir. Ancak din
ile aile arasnda karlkl
dinamik bir iliki vardr, din
aileyi, aile dini etkilemi,
tarih boyunca birbirlerini
kollayagelmilerdir.
Sonu olarak din ailenin yannda, sosyalleme srecinin iselletirilip pekitirilme-
sinde nemli bir rol oynamaktadr.
Dinin aile ile ilikisinin nemli kontak noktalarndan birisi, ikisinin de kontrol
ve denetleme kurumu olmalardr. Kontrol, tm deiiklikler karsnda sosyal
grubun yeni denge ve yaplara ulaabilme sorunudur. Bir toplumun, deiimin so-
nunda hl kendisi olarak kalabilmesi ve kendini koruyabilmesi bu denetlemeye
baldr. Bu ilevi ise din ve aile yapmakta, bu da sz konusu bu iki kurumu i bir-
liine gtrmektedir.
phesiz genel olarak zerinde durup rnekler verdiimiz din ve aile ilikisi-
nin daha bilimsel bir aklamas ikinci trden etkenlerin devreye sokulmasn ge-
rektirir. Bu balamda ilikinin mesela ailenin ve dinin tipine gre farkllk arz etti-
ini syleyebiliriz. Buna gre dinin aile ile olan ilikisi basit ve yksek tipli dinler-
de farkllk arz etmektedir:
a) Toplumsal artlarn rn olan dinlerde aile ve din, birbirlerinden yeterince
ayrlmamlardr. Bundan dolay da hangisinin hangisini etkilediini belirlemek bi-
le zordur. nk dier kurumlarn etkisi ve belirleyicilii konusunda olduu gibi
sosyal yapnn nemli bir unsuru olan aile dini de byk apta belirleyip ekillen-
dirmektedir. Bunun en somut rnei ok tanrl inanlara sahip site toplumlardr.
Bu toplumlarda aile kurumu dinden daha gldr, dolaysyla da ailenin dini be-
lirlemesi daha bir n plandadr. Burada ailenin pek ok motifi kutsal hle gelmi-
tir. Aile reisi, atalar ruhu, ocak, evin belli keleri kutsaldr.
Burada, doum Tanrs, Bereket Tanrs, gibi her eyin bir Tanrs vardr. zel-
likle bir Tek Tanrl din mesaj ulamam bu toplumlarda aile, kendi yapsna uy-
gun bir klt oluturmu, buna uygun bir din gelitirmitir. Ayn zamanda din bir
nitelik tayan ocak klt, atalar klt bunun tipik bir rneidir. lk bakta bura-
da din aileyi kutsallatryor gibi grnyor ve etki dinden geliyor izlenimini veri-
yorsa da gerek bunun aksinedir. Din kendini ailenin temel gelerinin iinde bul-
mu, Tanrnn yerini baba, akn ibadetlerin yerini ise ata klt almtr.
b) Yksek tipli dinlerde ise aile kutsal olmayan bir oluumdur. Yani burada bir
din ve bir de bunun dnda din yklemelere sahip olsa bile sosyal bir grup ve ku-
rum olarak aile vardr. ki ayr zerk alan oluturmalar nedeniyle de karlkl ili-
kiler sz konusudur (Mensching, 1951, 92).
Bu erevede yksek tipli din aileye etki ederek onu yeni batan ekillendir-
mitir. Mesela Yahudilik, Hristiyanlk ve zellikle slam aile konusunda ayrntl ku-
rallar getirmiler ve onun, iki ayr cins arasnda meydana gelmesi, keyf ve geici
olmamas, neslin devamn salamas gibi doal yapsnn zerine deerler ykle-
milerdir. Buna gre evlenme ekli, boanma, karlkl haklar ve devler, ynetim,
aileye ait mallarn kullanm, miras, kadn ve erkein konumu, gibi pek ok konu-
yu bir hayli ayrntl kurallara balamlardr. Hatta kkl yapsal deiikliklere u-
ratmlardr. Mesela slam, kendisinden nceki cahiliye dnemindeki yarm dzine
kadar aile modelinden (evlenme-boanma tarzndan) bir tanesini alp dzeltmi ve
onu moral destekle glendirmitir.
Din-aile ilikisinde ailenin tipi de nem tamaktadr. Mesela din ve aile sos-
yologlar geni ailenin din ile daha uyumlu olduunu dnmektedirler. Bu durum
geni ailenin birlik salayclyla aklanabilir. Bilindii zere din, toplumlarda
her hliyle birlik salayc bir ileve sahiptir. Birlikte yemekler, adak, kurbanlar,
dualar, gnlk hayatn pek ok olaan ileri ile ilgili icra edilen din ierikli ailesel
ayinler byk aile yaplarnda daha rahat gerekleebilmektedir.
99
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
Dinin aile ile ilikisinin
kontak noktalarndan birisi,
ikisinin de kontrol ve
denetleme kurumu
olmalardr. Kontrol, tm
deiiklikler karsnda
sosyal grubun yeni denge ve
yaplara ulaabilme
sorunudur. Bir toplumun,
deiimin sonunda hl
kendisi olarak kalarak
varln koruyabilmesi bu
denetlemeye baldr.
Ne var ki gnmz toplumlarnda kurumlar arasnda kopukluklar yaanmakta-
dr. leri boyutlarda olmamakla birlikte bu durum din-aile arasnda da gzlenmek-
tedir. Mesela modern aile tipinde din duyarlln azaldna ilikin bir kanaat var-
dr. Ne var ki bu iki kurum arasndaki ilikileri gsteren ampirik aratrmalar bir
hayli yetersizdir. Bu konuda grgl gzlemlere dayal aklamalarn tesinde cid-
di alan almalarna ihtiya vardr.
Din ve aile kurumlar en ok hangi noktada i birlii iindedirler, aklaynz.
GENEL OLARAK EKONOM KURUMU VE DN
Din ve ekonomi balantsn aklayabilmek.
Temel kurumlardan biri olan ekonomi insann varln srdrebilmesi iin gerek-
li yeme ime, giyinme ve barnma gibi ihtiyalarnn karlanmas ilevine denk d-
er. nsanln nemli kltrel nitelerinden birisini oluturan ekonomi, eya, fert-
ler ve topluluklar arasnda doan bir sosyal iliki alandr. Ekonomi sz konusu
ihtiyalarn retim, tketim ve datmn ihtiva ederse de bir dier nemli anlam,
eldeki imknlarn mevcut artlara gre en ideal kullanmn ifade eder. Esasen eko-
nomi, snrsz ihtiyalar karsnda imknlarn snrl olduu kabul zerine oturur.
Bu temel yargya dayal olarak ekonomik olgu, insann, madd imknlarnn bir
noktada yetersizliinin farkna vard bir zamanda balam olmaldr. Karnn do-
yuramayana yardm da bylesi bir ortamda aa kar. Ekonomik iliki insann
varlyla paralel bir olgu olmaldr. Deien ey, ilemin younlap karmakla-
masdr. Esasen ekonomik gerek, belli bir toplumda yaayan insanlarn alnp ve-
rilmesi mmkn olan eylerin zerine kurduklar ortak tasarmlar ve bunu gerek-
letiren deer, dnce ve kurumlardr.
Gerek dorudan ekonomiyle ilgilenen disiplinler ve gerekse toplumsal yaplarla
balantsn kurmaya ynelik sosyoloji asndan ekonomik faaliyetler, belli bal
nitede toplanabilir: retim, tketim, datm. Yani ekonomik olarak insanlar, re-
tir, tketir ve datrlar. Dnden bugne toplumlarda bu eylemlerin kendilerine z-
g az ok farkllk arz eden kalplar vardr. Ekonomiyi sosyolojik klan da bu top-
lumsal balantdr. Deiik ekonomik sistemler buradan doar. Fert, devlet ve top-
lum gibi daha baka deikenlerin gz nnde bulundurulmas, ne veya geri pla-
na alnmas ekonomi tiplerine (bir baka deyile ekonomik modellere) vcut verir.
Geri ekonomik modellerin ortaya kmas, ekonomik faaliyetlerin fert ya da
devleti hedeflemesi, mal, para ve hizmetlerin yasal sahiplii demek olan mlki-
yetin benimsenmesi ile yakndan ilgilidir. Mlkiyetin datmnda ferde veya dev-
lete arlk verilmesinden kapitalizm ve sosyalizm gibi ekonomik sistem tipleri or-
taya kmtr.
Sosyolojik adan baktmzda ekonomik gelimenin, genel toplumsal yapla-
rn gelimesiyle yakndan ilgili olduunu grrz. Yani ekonomik olaylar genelde
sosyal yapnn bir yansmasdr. Onun iin de (mesela) aile, klan, kabile, site ve
ulus gibi sosyal gelime basamaklar genelde kendilerine uygun ekonomi tarzlar
ortaya koymulardr (Baltacolu, 1939, 201). Ancak toplumsal yaplarn farkll-
n aklayan deer fark, ekonomik farkllklarn da nemli gerekelerinden birisi-
ni oluturmutur. Yani liberalist iktisat teorilerinin iddia ettii gibi, iktisat ahlak,
deer yarglarna kar kaytsz deildir.
100
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
2
4
A M A

Ekonomi insan ihtiyalarnn


retim, tketim ve
datmn ihtiva ederse de
bir dier nemli anlam,
eldeki imknlarn mevcut
artlara gre en ideal
kullanmn demek olan
tutumu ifade eder. Bu da
toplumun arka plannda yer
alan, deerlere ve tabi bu
arada dine dayanr.
in gerei ekonomik ilem de bir deere dayanr. Srf kar, ekonomi deil-
dir. Ekonomik davran altta belli ahlaki tasarmlara dayanr. zellikle Weber bu
noktaya dikkat ekmi, ekonomik tarz ve modelleri belirleyip ynlendiren en
nemli dinamiklerden birisinin, ahlakn ekonomi alanndaki ekli olan iktisat ah-
lak olduunu gstermitir. ktisat ahlak ise sonu itibaryla din bir z tamakta-
dr. Weber bu tezini, ilk bakta hi ilgi kurulamayacakm gibi grnen Protestan
ahlakyla kapitalizm arasndaki ilikide temellendirmeye alm, her hliyle dn-
yevi bir ekonomik model olan kapitalizmin belirleyicisinin en azndan balang-
larnda din bir ahlak olduunu gstermitir (Weber, 1985). phesiz ekonomi ve
din arasndaki iliki kendisini sadece baz tarihi vakalarda gstermez, aada da
belirtilecei zere bir belirleyici olarak deiik yerlerde de ortaya kar. Genel ku-
ralmza uygun olarak da tek tarafl deil, karlkl olarak olup biter.
Din ve Ekonomi Kurumlar Arasndaki liki
nsani varoluun temel esaslarndan birisi olan ekonomik davran, toplumun
maddi ihtiyalarnn teminat doal ortamlarda teknik donanmn niteliiyle dei-
en miktarda enerji ve zaman kullanmay gerektirir. Hemen her trl oluum gibi
ekonomik davran da toplumsaldr ve dier kurumlarla ayn dzlemi paylamas
nedeniyle karlkl bir iliki iinde bulunurlar. Bu erevede din ve ekonomi de
karlkl olarak birbirlerini etkilerler (Kehrer, 72.). Yani dinin her kurumla olduu
gibi ekonomi ile de yakn bir ilgisi, iten bir balants vardr.
Dinin ekonomi zerindeki etkisi gdleyici bir ahlak sistemi zerinde top-
lanabilir. Gerekten de ekonominin arz ve talep dengesi gibi en temel yasalar, din
kkenli bir etik (ahlaki) dzlemde olup biterler.
Bu ilikinin nemli grnmlerinden birisi dinin ekonomi iin bir tutum ahla-
k olumasna katksdr. Esasen dinin her trl eylemi motive eden bir ynlendi-
ricilii vardr. Ekonomiyi ncelikle ilgilendiren dini motivasyonlarn banda tutum
ahlak gelmektedir. Belirtildii zere tutum ekonominin temel zelliklerinden biri-
sidir. Ancak bunun ahlak gibi isel bir olguyla pekitirilmesi gerekmektedir. Bura-
da dine nemli bir grev dmekte, dinin ahlaki ilkeleri toplumdaki ekonomik
artlarla birleerek bir tutum ahlak oluturmaktadr. Weber bunu Protestan hare-
ket zerinde gayet ak bir biimde gstermitir. Gerekten de dnyevi abann
merulatrlmas ekonominin nemli itici glerinden birisidir.
Bu aklamada Weberin anahtar szc tutum ahlak dr. Webere gre mo-
dern kltrn biricik ekonomik modeli olan kapitalizm dinin Protestan yorumu
olan, Allah iin ok alma ama israf etmeme ilkeleri arasnda toplanan servet ile
domutur. Yine ona gre ekonomik hayat iin anahtar olgulardan meslek kavra-
m, bir dini yola girmek anlam tayan slk etmekten gelmektedir (Kehrer, 74).
Kalvinizmin dnyaya ynelik zahitlik kavram, Lutherizmin meslek ahlak, din
ekonomi ilikisini aklayan dikkat ekici tezlerdir. Bat toplumlarna zglk tart-
malarn bir tarafa brakarak diyebiliriz ki yle ya da byle retim, tketim ve da-
tm kalplarnn belirlenmesinde dinin nemli bir yeri vardr. Dnyaya daha fazla dal-
may tevik de sakndrma da ayn dzlemde din bir etki olarak deerlendirilebilir.
Genelde Weber, dinin ekonomi zerindeki etki alann retim zerinden gster-
meye almtr. Dnre gre din insanlarn vicdanna seslenerek Allah iin da-
ha fazla retmelerini ve lzumsuz yerlerde harcayp israf etmemelerini tavsiye et-
mi ve bylece dinlerin genel olarak kabul ettii dnyaya mesafeli durma ilkesinin
dine ters dmeden almasn salamtr. Bu itici g, devletlerin tasarruf tedbirle-
ri, alma seferberlii, gibi dnyevi tedbirlerle yapamadklarn gerekletirmitir.
101
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
Dinin ekonomi ile ilikisinin
en nemli grnmlerinden
birisi dinin ekonomi iin bir
tutum ahlak oluturmasdr.
Ekonomiyi ncelikle
ilgilendiren din
motivasyonlarn banda bu
tutum ahlak gelmektedir.
Ekonominin temel
zelliklerinden birisi olan
tutum ahlaknn etkin
olabilmesi dince de
desteklenen bir deersel
ahlak anlayna baldr.
Weber her ne kadar sz konusu tutum ahlakn byk apta Protestanla has
klmak isterse de zellikle btn yksek tipli dinlerin mntesiplerine almay
emredip ekonomik verimi hedeflediklerinde phe yoktur. Daha dindarca bir ha-
yat iin dnyadan el etek ekmeyi tavsiye eden din tavr genel deil, zel bir din
tutumudur.
Din, ekonomi ve toplum ilikileri iin yararl bir kitap olarak Sosyoloji Yazlar adl kita-
ba bakabilirsiniz. (Max Weber, ev. Taha Parla. stanbul: Hrriyet Vakf Yaynlar, 1986)
slamda da retim bata olmak zere tm ekonomik faaliyetleri zendiren ayet
ve hadis vardr. nsan iin ancak almasnn karl vardr ayeti, Hi lmeye-
cekmi gibi dnya, hemen yarn lecekmi gibi ahiret iin al hadisi bunlardan
sadece iki rnektir.
Dinin ekonomik tketim kalplar zerinde de nemli bir etkisi vardr. Dnden
bugne insanlar hemen her eyi her yerde tketmemektedirler. Daha sade bir an-
latmla insan eline geen her eyi yiyip imemekte, inand belli ilkeleri gz nn-
de bulundurmaktadr. Mesela slam ve Yahudilikte domuz eti yenmemekte, s-
lamda iki yasa bulunmaktadr. Buna karlk Hristiyanln komnyon ayininde
araba ekmek batrp yenilmesi bir ibadet saylmaktadr.
phesiz din, ekonominin datm ve paylama alannda da nemli bir etkiye
sahiptir. yle ki yksek tipli dinlerin hemen hepsinde, oranlar farkl olmakla bir-
likte din mensubunun elindeki mali imknlardan bir ksmn ihtiya sahiplerine
vermesi bir ibadet olarak emredilmektedir. Bunun en ak rneklerini slamda bu-
labiliriz. ltleri belli zekt ve fitre ile her zaman ve ihtiya grlen her yerde vic-
dann dnda bir lye bal olmakszn srf Allah rzas iin verilen sadaka ve in-
fak burada birer rnek olarak hatrlanabilir.
Dinin ekonomi zerinde bir etkisi olduu gibi ekonominin de din zerinde
bir etkisi vardr. Yksek tipli dinlerde bile, dinin geldii toplumun ekonomik
artlar, emredilen ahlak yasalarnda kendini gstermitir. Tarm ve hayvanclkla
geinen toplumlarda toprak ilemenin nemi ve hayvan sevgisi vurgulanm; Ya-
hudilikte gebe dnemlerinde gelen buyruklarla yerleik hayata intibak eden
buyruklar farkl olmutur.
slam, Mekke dneminde ncelikle bir zengin tccar aristokrasiyi muhatap al-
d iin, inen ayetler, konular kr-zarar gibi ticari kavramlarla ilemitir. Yani bu
yksek tipli dinlerde sistem kaynak itibaryla ekonomik gelere indirgenemezse
de ekonomik artlar, mesajn rneklendirilmesinde belirgin bir etkiye sahip olmu-
tur. Yukarda ele alnan ve dinin katksyla olutuu kabul edilen tutum ahlaknda
dinin katks yannda ekonomik artlarn pay az deildir. Weberin Hristiyanlk ta-
rafndan oluturulduunu dnd tutum ahlak, Protestanlk din hareketinin
etkisinde olumu bir tavr olduu kadar ayn zamanda 15. yzyl sonrasnda Av-
rupada yaanan smrgecilik, feodalizmin sarslmas ve toprak dzeninin dei-
mesi gibi ekonomik art ve imknlarn da bir rndr. Bu da ekonomin din ze-
rindeki etkisi demektir. Yani burada da iliki tek ynl deil, karlkldr.
Yamur duasndan hasat trenlerine kadar ekonomiye ynelik pek ok eylem
bir din ayin olarak yerine getirilegelmitir. nl antropolog B. Malinowskinin ifa-
desiyle dnden bugne insan tarafndan btnyle kontrol edilmesi mmkn ol-
mayan bu evrende istikrar riski hep vardr ve dolaysyla rasyonel verimsellik ka-
dar trensellik de nem taya gelmitir. Bu da genel olarak fiziki snrlarn stn-
de bir gce iaret eden dinin kapsam iinde olup bitmektedir. Yalnz bu trenler
102
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
Ekonominin de din zerinde
bir etkisi vardr. Yksek tipli
dinlerde bile, dinin geldii
toplumun ekonomik artlar,
emredilen ahlak yasalarnda
kendini gstermitir. Tarm
ve hayvanclkla geinen
toplumlarda toprak
ilemenin nemi ve hayvan
sevgisi vurgulanmtr.
sadece olumsuzluklar karsnda bir ba eii ifade etmemektedir. Verimli hasat
dnemlerinde de kr trenleri yaplagelmitir. Yani pozitivizmin iddia ettii gibi
din ayinler hayatn balanglarndaki insann bilgisizlii ve acziyeti zerine otur-
mamakta daha yksek bir anlam tamaktadr.
Esasen ekonomi alanndaki din eylemlerin nemli bir ksm toplumsal zl-
meye kar ciddi tedbirleri ierir. slamdaki zekt gibi paylam ilkeleri birlii sa-
larken israf yasa sosyal zlmeye kar bir tedbirdir.
Din ve ekonomi kurumlar arasndaki en belirgin iliki hangi noktada kurulabilir, aklaynz.
GENEL OLARAK SYASET VE DN
Din ve siyasetin karlkl etkileimlerini analiz edebilmek.
Siyaset, kamu dzenini salama ve genel ynetimi gerekletirme grevini yerine
getiren bir temel kurumdur. Bu hliyle de insanln varlyla paralel bir olgudur.
Dier kurumlar gibi bu temel kurumun altnda dzinelerle alt kurum sralanr. Si-
yasal liderlik, partiler, seim sistemi, oylama, bask gruplar, brokrasi, bunlardan
bazlardr.
Siyasetin temel ilevi ynetim ilerinin yrtlerek kamu dzeninin salanma-
sdr. Klan/ kabileden gnmzn ulus-devletlerine kadar bu ilevi tm toplumlar-
da grrz. Konunun zn oluturan kamu dzeni ve ynetim, evrensel, nem-
li ve zorunludur. Toplumsal bir farkllama ile daha belirgin bir hle gelmitir. Sz
konusu dzen ve ynetim, toplumlarda birletirme, arac yaplar oluturma ve
ynlendirip eitme gibi ilemleri ihtiva ede gelmitir. Esasen tm toplumlar fonk-
siyonel olarak sert ya da yumuak bir yneten-ynetilen ayrmna sahip olmu; y-
netim, nihayet devlet gibi siyasal (alt) kurumlarla sonulanmtr.
Kurumun ad olarak kullanlan siyaset, Arapa kkenli bir kelimedir ve sz-
lk karl eitmek, yetitirmek, dzenlemek anlamlarna gelir. Eski dilde terim
olarak buradan gelitirilmi ekliyle ynetme bilgisi ve teknii anlamnda kulla-
nlagelmitir. Szcn Bat dillerindeki karl politikadr ve Greke ehir yne-
timi, kamu dzeni anlamlarna gelen policeden tretilmitir. Baz sosyal bilimci-
ler ve gnlk dilde halk, siyaset ve politikay olumlu-olumsuz farkl anlamlarda
kullanmak isterlerse de bunlar ayn olguyu anlatrlar. Yani farkllk etimolojilerin-
de deil, kullanmlarndadr.
Siyaset kavram bir bilgiyi ierdii kadar, bir pratik ve teknii de ifade etmek-
tedir. Esasen klasik tanmlarda o bir sanat ve bir teknik olarak da nitelenmektedir.
Mesela Fransz Akademisi szl siyaseti devleti ynetme ve dier devletlerle
olan ilikilerine yn verme sanatna ait her eyin bilgisi olarak tanmlar.
Klasik teorilerde devlet, siyasal olann karlnda kullanlmakta, dier siyasal
olgular onun alt birimleri olarak sralanmaktadr. Mesela bu anlaya gre lke,
halk, organizasyon, devleti meydana getiren gelerdir. Ancak gnmz siyaset sos-
yolojisinde, devlet de dhil, bunlarn hepsi siyasal olann geleridir ve hibir za-
man bu kurumsal olgu devlete indirgenemez. Siyasetin ilgilendii alan, zel-kamu
ayrmnda ise kamuya tekabl eder ve hepimiz iin ortak olma anlamna gelir.
Modern siyaset sosyolojisinin kurucusu saylan Weber siyaseti, ara olarak ni-
teledii iktidar ekseninde tanmlar. Buradaki g/iktidar, gerektiinde kullanlabi-
lecek fiziki bir yn bulunsa bile sosyal bir gtr. Sz konusu g toplumun mer-
103
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
3
5
A M A

Siyaset, kamu dzenini


salama ve genel ynetimi
gerekletirme grevini
yerine getiren bir temel
kurumdur. Bu haliyle de
insanln varlyla paralel
var olagelmi bir olgudur.
kezi yaplanmas, dolaysyla da bir eitsizlik temeli stne oturmu sosyal bir g-
tr ve bireylerin ellerindeki kudretin birletirilmesiyle elde edilmitir. Onun iindir
ki iktidar, bir bireyin veya toplumsal kmenin, gerekirse bazlarnn karlarna ve
hatta muhalefetine kar bir eylem srecini izleme yetisidir.
Sz konusu iktidarn en nemli zellii meruiyetidir. Yani topluluun onu
saygya deer, itaate lyk bulmasdr. Esasen sosyal eksenli olmas salt zora ba-
vurulmamas onun meruluunun ilk artdr. Ne var ki siyaset sosyolojisinde bu
meruluun kayna ok tartlm, modern ve klasik teorilerde buna farkl akla-
malar getirilmitir. Klasik teorilerde meruiyetin kayna daha ok dindir ve dola-
ysyla akn niteliklidir; modern dnemlerde ise seimler gibi toplumsal ikin me-
kanizmalar ncelik kazanmtr ama dinin salad akn yollar anlamn yitirmi
deildir.
Din ve siyaseti ilikiye getiren belli noktalar vardr. Dzen ve istikrar salama,
yaplan ie meruiyet salama bu kontak noktalarnn en nemlileridir. Gerekten
de dzen ve istikrar hem dinin hem de siyasetin en nemli temalardr. Din belki
ncelikle bireysel ruh dinginliini salamaya ynelir, kiiyi dzenli bir hayata y-
neltir. Siyaset bunu toplumda kamusal alanda salar. Ancak bunlar birbirinden so-
yutlanm alanlar deildir. Toplumsal denge bireysel dengelerden getii gibi sa-
lkl bireyler iyi ileyen bir kamu dzenine baldr. Bunun iin din ve siyaset bu
alanda birbirleriyle kesiirler. Dinin siyasete ynelik ilevi ise meruiyet salayc-
ldr. Tm beer alanlarda olduu gibi siyaset alan da dinin meruiyetine ihtiya
duyar. Bu, dn olduu kadar bugn de geerli bir kuraldr.
Din ve Siyaset Kurumlar Arasndaki liki
Din ve siyaset ilevsel olarak insanln birbirinden ayrlamaz iki temel kurumudur.
Bu kurumlarn temel nitelikleri hep birini dierine ynlendirmi, onlar kopmaz bir
iliki iinde tutmutur. Dinin temel ilevinin meruiyet, siyasetin temel ilevinin
ise g olduu gz nne getirilirse bu iki kurum arasndaki ilikiyi anlamada
zorlanmayz. Her iki kurum da dierinin ilevine bir eilim duymaktadr. Daha sa-
de bir anlatmla dini evreler, en azndan bu dnyada daha rahat hareket edebil-
me bakmndan gten bir pay almak iin siyasete, siyaset ise kendisi iin mutlak
ihtiya duyduu meruiyeti elde edebilmek iin dine ynelmi ve bylece arada
zorunlu bir iliki domutur.
Gerekten de insanlk tarihinin bandan beri dinin ilgili olduu alanlardan bi-
risi phesiz siyaset olmutur. nl sosyolog Durkheima gre dinin znesi olan
kutsallk bir kamu olgusudur. Yukarda da belirtildii zere siyaset ise kamusaln
en nemli almlarndan biridir. Bylece din ve siyaset arasnda ayn dzlemi pay-
lamaktan doan bir iliki vardr.
Siyaset bir egemenlik davrandr ve bu dnden bugne farkl kiiler ve kesim-
ler tarafndan temsil edile gelmitir. Hatta bu temsilciler bazen dorudan ruhban-
lar olmutur. Gnmzde ise politik ve din egemenliklerin ayr olduu veya ayr
olmas gerektiine ilikin etkin bir sylem ve eylem vardr (Kehrer, 1992, 77). An-
cak dinin siyasetle ilikisi srf egemenlik paylam deildir. Hemen her trl bee-
r eylemde olduu gibi meruiyet salayc olmak, dnden bugne dinin siyaset
zerinde nemli bir etkinlik alan olmutur. Gnmz Batsnda en laik lkelerde
siyasetiler kutsal kitaba el basarak greve balatlmakta, meclisler ondan metinler
okunarak almaktadr.
Esasen tarihsel izgi din ve siyasetin ayrm deil, ou kere i birlii olarak s-
regelmitir. Eski medeniyetlerde genelde 7 katl olan Zigguratlar din ve siyaseti,
104
Di n ve Topl um
Klasik teorilerde meruiyetin
kayna daha ok dindir ve
dolaysyla akn niteliklidir;
modern dnemlerde ise
seimler gibi toplumsal
ikin mekanizmalar ncelik
kazanmtr ama dinin
salad akn yollar
anlamn yitirmi deildir.
Dinin temel ilevinin
meruiyet, siyasetin temel
ilevinin ise g olduu
gz nne getirilirse bu iki
kurum arasndaki ilikiyi
anlamada zorlanmayz. Her
iki kurum da dierinin
ilevine bir eilim
duymaktadr.
hatta bilim ve sanat gibi dier beer olgular ayn anda temsil ediyorlard. Ziggu-
ratlarn bir kat mabet, dier bir kat devlet idare merkezi idi. En st kat bir gzle-
mevi olarak bilimsel faaliyetlerin yrtld yerdi. Burada siyaseti, dinin kutsal-
lk alanlarndan birisinin farkllamasyla ortaya km bir olgu olarak aklayan
kuramlar vardr.
Uzun zaman kabile efi, kral, imparator gibi siyasi liderler dinden nemalanan
bir karizmaya sahip kiiler olarak alglanageldi. Dolaysyla sadece kt ynetme-
ler deil, kuraklk, ktlk gibi doal skntlar da din karizmann onu terk etmesi
olarak yorumland ve yerine gre bu lider, toplumdan uzaklaan karizmann ko-
runmas adna ldrld. Sz konusu inanca gre yamur bu uursuz ynetici se-
bebiyle yamyordu ve bu olumsuzluk onun ldrlmesiyle giderilebilirdi (Mens-
hcing, 1951, 40).
Yneticiler de bu kutsallk yklemesini yerine gre gnllerince kullandlar.
lahlatrlan imparatorluk ve krallk kltleri bunun tipik rneklerini verir. Kuran-
da yer alan eski Msr hkmdar Firavun misali de bu durumu iyi aklamaktadr.
Geri din ile egemenlik arasndaki ilikinin ok farkl biimleri olagelmitir. Bu
durum mill din ve evrensel dinlere gre de farkllk gstermitir. Mill dinlerde
devlet kutsal bir nitelik tarken yksek tipli dinlerde dnyevi bir karaktere sahip-
tir. Din-devlet ayrm, yksek tipli din-devlet ilikisinin en belirgin tiplerinden bi-
risini oluturmaktadr.
Yksek tipli dinler nceden var olan siyasal toplulua karlk din eksenli yeni
topluluklar meydana getirmilerdir. Hatta her hliyle ncekini yok saymamlar ve
bylece Hristiyanlk rneinde olduu gibi mntesiplerini hem mabedin hem de
devletin vatanda hline getirmilerdir (Kehrer, 1992, 79).
Gnmzde din ve siyaset ilikisinin en nemli grnmlerinden birisi siyase-
tin din kesimlere, din gruplarn ise siyasete yakn duruu ile gereklemektedir.
zellikle seim olgusu bu ilikiyi gerekli ve hatta baz durumlarda zorunlu hle ge-
tirmektedir. En laik partiler kendilerini bu iliki biiminin dnda tutmamaktadrlar.
Din ve siyaset arasnda bir eliki ve atmadan sz edilecekse bunun din ve
siyaset arasnda deil, kurumsal alt yaplar oluturan devlet, kilise veya din ce-
maatler arasnda olduu unutulmamaldr. Bilindii zere bu atmann tipik r-
nei kilise ve devlet arasndaki atmadr. Ancak bizde olduu zere kilise gibi
dinin ak bir rgtsel yapsna sahip olmayan lkelerde din btn olarak alnp
devletle ilintiye getirilmi ve bylece de ierik bakmndan hayli sorunlu bir ili-
ki biimi ortaya kmtr.
phesiz devlet kutsal bir deer deil, dnyevi bir olgudur. Srf bir organizas-
yon, bir rgtten ibaret olduu iin din balamnda bir mkellef de deildir. M-
minlik ve ibadet ferde aittir, bu adan devlet dinin teblicisi ve yaatcs da deil-
dir. Salkl ileyen bir devlet kamusal denen ortak hayattaki aksamalar gidermek
zere devreye gider ve kendi iin deil, toplum adna dzenleyici bir hakem ola-
rak grev yapar. Devlet bu ileri yaparken de temsil ettii toplumun din ihtiyala-
rn gz nnde bulundurur. Din, devletin zmlemek zorunda olduu sorun
alanlarndan birisini oluturur. Bu adan mesela bir ekonomik ihtiyala din ihti-
ya farkllk arz etmez.
Din ve devlet arasndaki tarihsel ilikinin temel esprisi phesiz atma deil, i-
birliidir. Ancak Batda bu iliki sorunlu olmu, 8. yzyldan 17. yzyla kadar ye-
gne Avrupa devleti grevini yerine getiren kilise bu yzyldan sonra gelien ulus
devletlerle atmaya girmi ve buradan insanla din-devlet atmas gibi olumsuz
bir miras brakmtr. Hlbuki ilikinin tek deil, farkl trlerinden sz edilebilir.
105
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
Din ve siyaset kurumlar arasndaki iliki hangi eksenlerde kurulabilir, aklaynz.
GENEL OLARAK ETM KURUMU VE DN
Dinin eitim kurumuyla karlkl etkileimlerini sralayabilmek.
Eitim, temel kurumlardan biridir ve genel olarak bireyin yaad toplumda yete-
neini, tutumlarn ve olumlu deerdeki davran biimlerini gelitirdii sreler
toplamdr. Bir baka deyile eitim gayriresm olarak evde ve genel kltr ola-
rak evrede, resm olarak da toplumun karmak eitimsel dzenlemelerinde ger-
ekletirilen sistemli bir sosyalizasyon srecidir (Fichter, 1990, 115).
Eitim kurumu en azndan potansiyel olarak, her toplumda vardr nk bire-
yin topluma uyarlanmas ve dolaysyla toplumun srekliliinin salanmas temel
bir ilevdir. Gerekletirili biimi toplumlara gre deiiklik arz etmi ama varl
ve gerei deimemitir. Eitim evrensel, nemli ve zorunlu bir kurumdur.
Eitim, bir olgu olarak daha genel ve kapsayc bir biimde ebeveyn, hoca ve
ustalarn, ocuklar sosyal hayata hazrlamak iin yaptklar, sosyal ierikli planl-
bilinli faaliyetler eklinde tanmlanabilir (Baltacolu, 1939, 354). Bu tanmda ei-
tim olgusunun temel zelliinin alt izilmitir:
A-Eiten ve eitilen ayrm. Yani burada bir sosyal hayata hazrlayan yetikinler,
bir de hazrlanan gen nesil vardr ve birincilerin ikinciler zerinde bir etkisi sz ko-
nusudur. Bir baka deyile eitim, gen neslin, yeterli olmad ve kendilerine,
olumlu olduu dnlen bir etkinin yaplmas gerektii, n grne dayanr.
Bu adan baktmzda eitim olgusunu, insanlar zerinde etkide bulunan
(mesela) siyaset ve hukuk kurumlarndan ayrabiliriz. nk bu kurumlarn ikisi
de insanlar dorudan eitmezler, onlar eitilmi sayarlar ve zerine bir eyler ku-
rarlar. Bu kurumlarn bir bilgi, tutum ve davran kazandrmalar, bunlarn ikincil
grevleridir. Bu iler birinci derecede eitim kurumuna aittir.
B-Eitimin ikinci zellii planl ve bilinli olmasdr. Bu zellik, eitimi, benzer
srelerden ve zellikle genel anlamdaki sosyalizasyon ve kltrlemeden ayrr.
Sosyal antropologlara gre kltrleme, bireyin, doumundan lmne kadar, top-
lumun istek ve beklentilerine uyacak ekilde, planl-plansz, bilinli olarak ya da
olmayarak kendi kltrnden etkilenmesi ve bir deiime uramas durumudur
(Gven, 1984, 131). Eitim bu srecin planl ve bilinli olan ksmnn addr. Ya-
ni eitim, kltrleme veya sosyalizasyondan, veren asndan planl, alan asndan
bilinli iradeli olmakla ayrlr.
C-Eitimin nc zellii toplumsal oluudur. Tm kurumlar gibi eitim
de bir toplumsal zemin zerine oturur, onun eilim ve beklentilerine gre iler.
yle ki en bireysel gzken yetime-yetitirme ilikisinin gerisinde toplumsal istek
ve beklentiler vardr.
lk bakta bireysel bir katk gibi gzken eitimcilerin plan-program ve eylem-
leri bir toplumsal talebe dayanr. Btn nl eitimciler, bu sosyal izgiye denk
dm onu formle ederek zerine bir eyler kurmaya almlardr (Baltaco-
lu, 1939, 355). Bu balamda klan, kabile, site, ulus gibi ne kadar toplum tipi varsa
o kadar farkl eitim tarzndan sz edilebilir.
Eitimin sosyalliinin en belirgin grntlerinden birisi onun renilip aktar-
labilir ve deiebilir olmasdr. Deime toplum balantl olarak eitimin en nem-
106
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
4
6
A M A

Eitim gayriresm olarak


evde ve genel kltr olarak
evrede, resmi olarak da
toplumun karmak
eitimsel dzenlemelerinde
gerekletirilen sistemli bir
sosyalizasyon srecidir.
li niteliklerinden birisidir. Eitilenler bir deiime uradklar gibi, eitenler de ge-
ri dnl olarak bir etkileme ile deiebilmektedirler. Esasen eitimin dayand
deiken toplumsal temel srece katlan herkesi etkilemektedir.
nsanln bandan beri var olan eitim btnyle modern bir olgu deildir.
Ancak eski geleneksel kltrn deiip yeniden toplumsal ina gerei ortaya -
knca eitim de bir yeni formuyla gndeme gelmitir. Yani pek ok kurumda ol-
duu gibi, modern kltr tarafndan eitim de yeniden retilmitir.
phesiz bireyin topluma uyarlanmas ncelikle eitim kurumunun grevidir.
Ancak eitim bir ikincil ilev olarak baka kurumlarn da grevleri arasnda yer al-
maktdr. kincil bir eitim grevi yapan kurumlarn banda din gelmektedir. Yani
din kurumu, dier hibir kurumda olmad kadaryla eitimle ilikilidir.
Dinin Eitim Kurumu ile likisi
phesiz burada da karlkl bir iliki sz konusudur. Din eitimi, eitim dini et-
kileyegelmitir. Bu erevede bir temel kurum olarak din, dier kurumlarn dzen,
meruiyet ve srekliliine katkda bulunduu gibi eitim ile de yakndan ilgilen-
mitir. Byk bir ihtimalle ilk formel eitim, din kurumu tarafndan gerekletiril-
mitir. nk eski Smer, Eti, Msr uygarlklarnda tapnaklarn ayn zamanda bi-
rer eitim kurumu grevi yerine getirdikleri bilinmektedir.
Yzyllar boyu toplumlar din tarafndan eitilip olgunlatrlmlardr. Bugn bi-
le pek ok din alt kurum, genelde seklerlik stne kurulu modern yaplarda bi-
le eitim ilevini yerine getirmeye devam etmektedir. Mesela cemaat olgusu, ortak
ibadet ekilleri, t verme, vaaz gibi eylemler birer din ilem olduklar kadar, ay-
n zamanda eitim tarzlardr.
Eitim dinin doasnda vardr. zellikle yksek tipli dinlerin en nemli olgula-
rndan birisi olan vahy bir bilgilendirme ve davran kazandrma srecidir. Din,
Tanr ekseninde ileyen bir sistemdir. nsann Tanryla ilk iliki biimi phesiz
ona inanp balanmadr. Bu inanma bilmeyi gerektirir. Bu adan bakldnda
zellikle yksek tipli dinlerin nemli olgularndan birisi olan vahiy, ncelikle
inan ve gereklerinin dayandrlaca bir bilgilendirme iidir. Bunun ise bir eitim
ii olduunda phe yoktur.
Burada belki daha nemli olan dinin insana planl-bilinli davranlar kazan-
drmasdr. Dinin nemli konularndan birisinin insana ahlaki davranlar kazandr-
ma, bunun da sonu olarak bir eitme ii olduu gz nne getirilirse dinin ei-
tim zerindeki etkinlii grlm olur. Yani Tanrnn insanlardan istedii eyler
kendisini insan ilikilerinde gsterir ki eitimin temel esprisi de budur.
nsanlk, bandan beri dinin kucanda yetimitir. Tarihsel gemi gz nne
getirildiinde insanolunu dinden daha eiten bir kurum bulmak mmkn deil-
dir. Din kabaca var olan insan kltrlendirip inceltmitir.
phesiz kurumsallam bir eitimin de din zerinde nemli bir etkisi varola-
gelmitir. Dinin sistemli bir biimde retilmesi eitime baldr. Bu etki bazen
kendini daha ileri boyutlarda da gstermi, belli eitim yaplanmalar zaman iin-
de kendine has bir din anlayn dourmutur. Batda skolastik zihniyet, slam
dnyasnda Medrese, bu eitimsel din anlayna verilebilecek rneklerdir.
Dnyann hemen her yerinde ocuklarn velilerince din eitimden geirilmele-
ri salt dindar bir nesil yetitirmenin tesinde ciddi bir sosyalletirme abasn ifade
etmektedir. Bundan dolaydr ki gnmzde Kendim iyi bir din eitimi almadm
ama ocuklarmn dindar olmasn istiyorum diyen pek ok kiiye rastlanmakta-
dr. Bu kaygnn temeli sradan bir sosyalleme srecinin sonucuna duyulan g-
vensizlik ve bu sorunun din ile alabilecei dncesidir.
107
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
Dinin nemli konularndan
birisinin insana ahlaki
davranlar kazandrma,
bunun da sonu olarak bir
eitme ii olduu gz nne
getirilirse dinin eitim
zerindeki etkinlii
anlalm olur. Yani
Tanrnn insanlardan
istedii eyler kendisini
insan ilikilerinde gsterir ki
bu, eitimin temel
konularndan birisidir.
Bu dnce sonu olarak yanl da deildir. Din, davranlarn iselletirilerek
benimsenmesine katkda bulunarak sosyalizasyon salayan bir kurumdur. nk
davranlar ondan referans ald oranda daha bir benimsenmektedir.
phesiz eitim konusunda farkl dinler az ok deiik referans sistemlerini de
gndeme getirmektedir. Yani farkl din yaklamlar, eitim farkllklarna neden
olabilmektedir. Mesela Batda Katolik ve Protestan sosyallemelerinin farkllk arz
ettii, uygulamalar ile yaanan halk dindarl arasnda bir akln olduu gzlen-
mitir. Katolik eitim uygulamalar cezalandrc ve yerleme normlarnn baskyla
yerine getirilmesine ynelik iken Protestan eitim uygulamalar manevi cezaland-
rc ve normlarda hedeflenen karakterin zmsenmesine yneliktir (Kehrer, 1992,
97). Hatta bu durum toplumsal farkllklara gre deimekte ve mesela ngiliz ve-
ya Fransz Katoliklii veya Protestanlna gre de az ok farkllk gstermektedir.
Gnmzde kurumlar aras ilikilerde nemli sorunlardan birisi yer yer e g-
dmn bozulmu olmasdr. Bu sorunla zellikle din-siyaset, din-eitim kurumlar
arasndaki ilikilerde karlarz. Bu sorunun tipik rneklerinden birisi eitim ve
din arasndaki ilikidir. Eitimi sekler klmak adna arada e gdm bozulmakta,
yapay alanlar ve snrlar oluturulmaya allmaktadr. Hlbuki kurumlar arasnda-
ki fark yapay bir alan belirlemede deil, kendine zg yaklamdadr.
108
Di n ve Topl um
109
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
Din ve toplum arasndaki ilikinin genel ereve-
sini aklayabilmek.
nsan denen varlk birlikte yaar. Esasen sosyo-
lojik olarak toplum insan birlikteliinden doan
bir iliki ve rnt adr. Bu aa genelde kltr
ad verilmektedir ki kurumlar onun nitelerini
oluturur. Sz konusu kurumlarn her biri birbir-
leriyle olduklar kadar genel toplumsal yapyla
da bir iliki iinde bulunurlar. Din kurumu da
hem ana yap olan toplum hem de her bir ku-
rumla ayr ayr ilikilerde bulunur. Bu ilikilerin
dzeyi toplumun tipine bal olduu kadar dinin
basit ve yksek tipli olmasna gre deiiklik arz
eder. Doal olarak yksek tipli dinler toplum
zerinde daha bir etkin olurlar. nk yksek
tipli dinler toplum st bir kaynaa dayanrlar.
Basit tipli dinler ise toplumun sradan bir yans-
mas olduklarndan dolay toplumla etkileimle-
rinde etkin deil edilgindirler.
nemli bir toplumsal olgu olan dinin dier ku-
rumlarla balantsn analiz edebilmek.
Bir toplumun kltrel hayatnda kkl byk-
l pek ok kurum vardr. Bunlar belli eksenlerde
ele alnabilir. Hatta bir ksm daha ok nemse-
nen kurumlardr ki bunlara temel kurumlar de-
nir. Bu temel kurumlarn en nemlileri aile, siya-
set, ekonomi, eitim ve din kurumlardr. Dier-
lerine ikincil veya alt kurular denir. Salkl ile-
yen bir toplumda btn kurumlar arasnda bir
e gdm vardr. Yani her biri dieriyle yardm-
lar, en azndan eliki ve atmadan uzak olur.
Din, insann zlk alanna ilikin, aknlkla ba-
lant kurmay salayan bir temel kurumdur. Di-
er btn kurumlarla bir ilikisi vardr. Biz bura-
da dinin zellikle aile, ekonomi, siyaset ve ei-
tim kurumlaryla olan ilikilerini aklamaya, bu-
nun belli eksenlerde kurulabileceini gsterme-
ye altk.
Dinin aile, ailenin din zerindeki etkisini zetle-
yebilmek.
Din-aile kurumlar arasndaki ilikinin nemli
kontak noktalarndan birisi, ikisinin de sosyal
kontrol ve denetleme kurumlar olmalardr. Bu
ilev toplumsal hayatn sreklilii iin nemli bir
grevdir. Bunu yerine getirirken aile dini, din ai-
leyi kollaya gelmilerdir. Dinin en nemli uygu-
lama alanlarndan biri aile olduu gibi aile de
varln srdrebilmek iin byk apta dine
dayana gelmitir.
Din ve ekonomi balantsn aklayabilmek.
Din-ekonomi arasndaki ilikinin kurulduu
nemli noktalardan birisi ahlaktr. Ekonominin
iten ahlaki bir itici gce ihtiyac vardr. Ekono-
minin kazanma ilkesiyle dinin ahlak ilkesi birle-
erek bir tutum ahlak oluturagelmilerdir. We-
ber gibi dnrlere gre kapitalizm bile bu tu-
tum ahlakndan domutur. Yksek tipli dinlerin
genelde almay ibadet saymalar bu konuda
hatrlanabilecek aklayc bir rnektir.
Din ve siyasetin karlkl etkileimlerini analiz
edebilmek.
Din-siyaset kurumlar arasndaki iliki, ekonomi-
nin merkezinde bulunan g ve dinin odanda
yer alan merulatrma ekseninde aklanabilir.
Yani iki kurumun da dier kurumun ilevine ih-
tiyac olagelmitir. Esasen tarih boyunca bu iki
kurum arasndaki iliki daha ok atma deil
i birlii zerine olmutur. nk ikisi de kamu
dzenini salama gibi noktalarda da yardmlaa
gelmilerdir.
Dinin eitim kurumuyla karlkl etkileimlerini
sralayabilmek.
Dinin, ikincil ilevleri bakamndan en yakn ol-
duu kurumlardan birisi de phesiz eitim ku-
rumudur. Din eitimle renilir ve retilir ama
eitim de bir adan dinin kucanda gelimitir
denebilir. Nasl eitim toplumsallama salarsa
din de insan sosyalletirerek eitim grevi ya-
par. Esasen yksek tipli dinlerin vahiy sreci bi-
le ncelikle bir bilgilendirme ve davran kazan-
drma srecidir.
zet
1

A M A
2

A M A
3

A M A
4

A M A
5

A M A
6

A M A
110
Di n ve Topl um
1. Durkheim dini aadakilerden hangisi ile tanmla-
maktadr?
a. Korku
b. mit
c. Kutsallk
d. Tanr
e. Sevgi
2. Din-Toplum ilikisinde aadaki yarglardan hangi-
si dorudur?
a. kisi de birbirini etkilemez
b. Yalnzca toplum dini etkiler
c. Yalnzca din toplumu etkiler
d. Her ikisi de birbirini etkiler
e. Din toplumu etkilemez
3. Aadakilerden hangisi kurumlarn zelliklerin-
den biri deildir?
a. Bir ama gerekletirmeye yneliktirler
b. Dier olgularla egdmlenmi ve rgtlenmi
yaplardr
c. Greceli bamszla sahiptirler
d. Olduka sreklilik kazanm yaplardr
e. Organizeli insan birliktelikleridir
4. Dinin kurumlara etkisi ile ilgili aadaki ifadelerden
hangisi dorudur?
a. Yksek tipli dinler kurumlar daha ok etkiler
b. Bu durum kurumun gelimiliine gre deiir
c. Din ile kurumlar arasnda bir etkileim yoktur
d. Basit tipli dinler kurumlar daha ok etkiler
e. Basit tipli dinler toplumu etkilemez
5. Aadakilerden hangisi aileyi tanmlayan bir nitelik
deildir?
a. nsan soyunun devamn salar
b. Toplumsallama srecine katkda bulunur
c. nsann cinsel hayatna meruiyet kazandrr
d. Kltn kuaktan kuaa aktarlmasna katkda
bulunur
e. nsan haytnda rasyonel verim salar
6. Aadakilerden hangisi din ve ailenin ortak ile-
vidir?
a. Tutum ahlak oluturma
b. Kontrol ve denetleme
c. Meruiyet salama
d. G kazandrma
e. Sosyalletirme
7. Aadakilerden hangisi din-ekonomi ilikisinin or-
tak bir olgusudur?
a. Neslin devamn salama
b Sosyalleme salama
c. Kamu dzenini salama
d. Tutum ahlak oluturma
e. Dayanma duygusunu glendirme
8. Dinin ekonomi zerindeki en belirgin etkisi kabul
edilen tutum ahlak tam olarak aadaki yarglardan
hangisidir?
a. Daha ok verim elde etmeyi salamak
b. nsan ekonomik eylemlere ynlendirmek
c. nsan eldeki imkanlara gre davranmaya y-
neltmek
d. Ekonomik hayatn organizesine destek vermek
e. Ekonomik bilgi ve grgy artrmak
9. Aadakilerden hangisi din-siyaset ilikisinde dinin
siyaset zerindeki etkisini ifade eder?
a. Meruiyet salama
b. Sosyal kontrol ve denetleme
c. Tutum ahlak
d. Sosyalletirme
e. kar salama
10. Din, eitimin aadaki ilevlerinden hangisi ile il-
gili deildir?
a. Bireyleri topluma uyarlama, sosyalletirme
b. Uzmanlk kazandrma
c. Deerler retme ve aktarma
d. Tutum ve davran kazandrma
e. Bilgilendirme
Kendimizi Snayalm
111
4. ni t e - Di ni n Topl um ve Di er Kur uml ar l a l i ki si
1. c Yantnz yanl ise Genel Olarak Din konu-
sunu yeniden gzden geiriniz.
2. d Yantnz yanl ise Din-Toplum likisi ko-
nusunu yeniden gzden geiriniz.
3. e Yantnz yanl ise Kurumlar ve Kurumlarn Din
ile likisi konusunu yeniden gzden geiriniz.
4. a Yantnz yanl ise Kurumlar ve Kurumlarn Din
ile likisi konusunu yeniden gzden geiriniz.
5. e Yantnz yanl ise Genel Olarak Aile ve Din
konusunu yeniden gzden geiriniz.
6. b Yantnz yanl ise Dinin Aile ile Olan liki-
si konusunu yeniden gzden geiriniz.
7. d Yantnz yanl ise Din ve Ekonomi Kurum-
lar Arasndaki liki konusunu yeniden gz-
den geiriniz.
8. c Yantnz yanl ise Din ve Ekonomi Kurum-
lar Arasndaki liki konusunu yeniden gz-
den geiriniz.
9. a Yantnz yanl ise Din ve Siyaset Kurumlar
Arasndaki liki konusunu yeniden gzden
geiriniz.
10. a Yantnz yanl ise Dinin Eitim Kurumu ile
likisi konusunu yeniden gzden geiriniz.
Sra Sizde Yant Anahtar
Sra Sizde 1
Her beer olguda olduu gibi din ve toplum da genel
sosyolojinin her eyin bir toplumsal yansma olduu id-
diasnn aksine birbirlerini karlkl olarak etkileyegel-
milerdir. Bu erevede toplumsal artlarn, yksek tip-
li dinlerin oluum aamasnda bile etkili olduu bilin-
mektedir. Mesela tarmc toplumlarda hayvan sevgisi i-
lenmi, tccar toplumlara mesaj ticari kavramlar kulla-
nlarak ulatrlmtr. Dinler de toplumu temelden etki-
lemi, onun ynlendiriciliinde yeni toplumlar olu-
mutur. Din ve toplum arasndaki etkileimin derecesi
ise dinin yksek veya basit tipli oluuna baldr. p-
hesiz yksek tipli dinler, toplum ve onun alt kurumsal
yaplar zerinde daha etkili olagelmilerdir. Esasen ba-
sit tipli dinler her hliyle toplumsal bir yansma oldu-
undan etkin deil edilgindirler.
Sra Sizde 2
Din ve aile kurumlar arasnda deiik iliki noktalar
vardr. Ancak dier kurumlarn ilikilerinden farkl ola-
rak bunlardan en nemlisi kontrol ve denetleme niteli-
idir. Kurumlar yelpazesinde din ve aile kontrol ve de-
netleme noktasnda ortak hareket ederler. Yani tm de-
iimler karsnda toplumu kendisi klan ve sreklilik
salayan sosyal kontrol ncelikle bu iki kurum tarafn-
dan gerekletirilir. Bu da onlar i birliine gtrr.
Sra Sizde 3
Din ve ekonomi kurumlar arasnda deiik noktalarda
bir iliki varsa da tutum ahlak bunlarn en nemlisidir.
Dinin ahlak, ekonominin tutumu birleerek bu olguyu
olutururlar. Tutum ahlak bir taraftan dinin mntesip-
lerinden istedii davran, dier taraftan ekonominin
hedefledii tutumu gerekletirir. Ahlak, tutumu insa-
nn inan ve duygularnda kkletirir, tutum ahlak nes-
nel hle getirir. Sradan bir eylemin Tanr iin yaplm
olmas onu daha etkin klar.
Sra Sizde 4
Din ve siyaset kurumlar arasndaki iliki daha ok g
ve meruiyet ekseninde kurulabilir. G siyasetin, me-
ruiyet salama dinin en temel zellikleridir. Gcn ken-
disini merulatrmaya, dinin kendini var klmak iin
g ile i birliine ihtiyac vardr. Kald ki bu iki kurum
kamu dzenini salama konusunda da birbirleriyle ke-
simektedirler. Bunun iin de tarih boyunca atmadan
ok karlkl bir iliki iinde olagelmilerdir.
Kendimizi Snayalm Yant Ahahtar

112
Di n ve Topl um
Aydn, Mustafa. (2010). Genliin Dini ve Sosyal De-
erleri. Konya: izgi Kitabevi.
Baltacolu, smail Hakk. (1939). Sosyoloji Nedir? s-
tanbul: Sebat Basmevi.
Durkheim, Emile. (1998).Dinin Toplumsall. Din Sos-
yolojisi. Der. Yasin Aktay. Ankara: Vadi Yaynlar.
Duverger, Maurice (Basm tarihi yok). Siyaset Sosyo-
lojisi: Siyasal Bilimin geleri, ev. irin Tekeli, s-
tanbul: Varlk Yaynlar.
Fichter, Joseph. ((1990). Sosyoloji Nedir? ev. Nilgn
elebi, Konya: S.. Fen-Edebiyat Fakltesi Yaynlar.
Fidan, Nurettin-Mnire Erdem. (Basm yl Yok). Ei-
tim Bilimlerine Giri. (Basm yeri yok). Repa Ei-
tim Yaynlar.
Freyer, Hans. (1964). Din Sosyolojisi, ev. Turgut Kalp-
sz. Ankara: Ankara niversitesi lahiyat Fakltesi
Yayn
Gkberk, Macit. (1980). Felsefe Tarihi. stanbul: Rem-
zi Kitabevi.
Gven, Bozkurt. (1984). nsan ve Kltr. stanbul:
Remzi Kitabevi.
Kehrer, Gnter. (1992). Din Sosyolojisi. ev. Semahat
Yksel, stanbul: Kubbealt Neriyat.
Ksemihal, Nurettin azi. (1982). Sosyoloji Tarihi. s-
tanbul: Remzi Kitabevi.
Krech, David vd. (1983). Cemiyet inde Fert. ev.
Mmtaz Turhan, stanbul: Milli Eitim Bakanl Ya-
ynlar. (C. 2).
Kurtkan Bilgiseven, Amiran. (1985). Din Sosyolojisi.
stanbul: Filiz Kitabevi.
Mensching, Gustave. (1951). Sosyologie Religieuse.
Payot, Paris.
Sayn, nal. (1990), Aile Sosyolojisi: Ailenin Top-
lumdaki Yeri. zmir: Ege niversitesi Basmevi.
Tezcan, Mahmut. (1974). Eitim Sosyolojisi. Ankara.
Wach, Joachim. (1987). Din Sosyolojisine Giri. ev.
Battal nand. Ankara: Ankara niversitesi lahiyat
Fakltesi Yaynlar.
Weber, Max. (1986). Sosyoloji Yazlar. Trkesi Taha
Parla. stanbul: Hrriyet Vakf Yaynlar.
Yararlanlan ve Bavurulabilecek
Kaynaklar
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Dinin sosyolojik bir erevede nasl deerlendirilebileceini aklayabilecek;
Dinin cemaat, mmet, millet gibi kavramlar eliinde nasl deerlendirilebi-
leceini zetleyebilecek;
Yaygn dnya dinlerinin kilise, katedral ve sinagog gibi kurumsal yaplanma-
larn karlatrmal olarak aklayabilecek;
Mezhep, tarikat ve merep kavramlarnn sosyolojik boyutlarn Trkiyeden
rneklerle aklayabilecek,
slam inancnn temel ekollerini, meknlarn ve din adam tanmlamalarn
zetleyebilecek,
Diyanet leri Bakanlnn Trkiye balamndaki yeri ve nemini sosyolo-
jik adan deerlendirebileceksiniz.
indekiler
Cemaat
mmet
Mezhep
Tarikat
Kilise
eyh
Seyyid
Diyanet leri Bakanl
Anahtar Kavramlar
Amalarmz

Din ve Toplum
SOSYOLOJK EREVE
CEMAAT, MMET, MLLET
KLSE, KATEDRAL, SNAGOG
MEZHEP, TARKAT, MEREP
SLAM DNNDEK TEMEL
EKOLLER, MEKNLAR VE DN
ADAMLARI
TRKYEDE DYANET LER
BAKANLIININ SOSYOLOJK
KONUMU
5
DN VE TOPLUM
Dinin rgtl
Yaplar ve Dinsel
Liderlik Kategorileri
SOSYOLOJK EREVE
Dinin sosyolojik bir erevede nasl deerlendirilebileceini ak-
layabilmek.
Din, insanln var oluuyla yat bir kavramdr. Bir dine inansn ya da inanmasn
her insann belli bir din algs hatta din konusunda kendisini balayan bir yakla-
m sz konusudur. Esasen bu eitlilik ok kere din konusunda birbiriyle uzlat-
rlmas zor pek ok tanm gndeme getirmitir. Bu erevedeki tanmlamalarn te-
olojik ve antropolojik olmann yan sra psikolojik, sosyolojik ve tarihsel boyutlar
da sz konusudur. yle ki din bir yandan belli bir deer, inan ve pratik seti ze-
rinden ele alnp incelenirken bir yandan da o farkl ilgi ve ynelimlerle bilimsel
bilginin konusu olmaktadr.
Bugn dnyada 3000 din, 6000 mezhep ve 12000 tarikat olduu ileri srlmek-
tedir. Hi kukusuz, amac insan ve toplumu kavrayp aklamak olan sosyoloji ve
bu bilimin eitli alt disiplinleri de din kurumu ya da kavram zerinde durmak zo-
rundadr. nk din, insan ilikilerini, insan tutum ve davranlarn, toplumsal ha-
yat belirleyen temel yaplardan biridir. Bu nedenle sosyologlarn ilgisine konu
olan dinin, tezahr biimlerinin izahn yapmak ve ayn zamanda bu fenomenin
toplum hayatnn btn iindeki yerini belirlemek bizzat din sosyolojisi tarafn-
dan stlenilmi bulunmaktadr. Bylelikle din sosyolojisi alannda, din ile sosyal
yap arasndaki yakn ilikiye dair ok sayda zmleme yaplmtr. Bu zmle-
melerin bir sonucu olarak da din; insan aktivitesiyle kurulan, her eyi kucaklayan
kutsal bir dzen, yani her an mevcut olan kaos karsnda kendi kendini koruma-
sn bilen kutsal bir kozmos kurumu olarak deerlendirilmektedir. Bylece dini,
sre iindeki ana faktr olarak kabul eden Weberi, insani dayanmann niha-
i belirlemede din karakteri zerindeki sraryla Durkheimi, kendi kendini srekli
aldatma elencesi iinde dinin yeri konusundaki analiziyle Paretoyu sosyolojik
aratrmann ncleri olarak ele aldmzda, ortaya toplumsal ilevleri ne kan
yeni bir din analizi kmaktadr. Bu anlamda dini, sosyal balaycl olan bir
inan sistemi olarak da anlamak mmkndr.
Dinler, tarihi adan iki ksmda ele alnmaktadr. Bunlar; tek tanr inancna ve
peygamber vastasyla vahye dayanan semavi dinler ile bunun dnda kalan ve in-
sanlar tarafndan ortaya kartlan beeri dinlerdir. Bu esaslar dorultusunda Muse-
vilik, Hristiyanlk ve slamiyet gibi dinler semavi dinler arasnda yer alrken; Tote-
Dinin rgtl Yaplar ve
Dinsel Liderlik Kategorileri
1
A M A

mizm, Brahmanizm, Budizm gibi inanlar da beeri dinler kategorisinde yer al-
maktadr.
Din kavramna slami terminoloji asndan bakldnda da hak dinler ve
batl dinler eklinde bir tasnif yaplmaktadr. Hak dinlerle Allah tarafndan pey-
gamberler araclyla gnderilen dinler kastedilirken batl dinlerle de insanla-
rn kendi arzu ve hevesleri dorultusunda ina ettikleri dinler kastedilmektedir.
Bu ayrm, semavi ve beeri dinler tanmlamasna ksmen paralel saylabilecek
bir tasnif abasdr. Bu balamda mslmanlar Allah katnda yegne dinin
slam olduuna, geride kalan dinlerin ise tahrif edilmi dolaysyla da batl ol-
duuna inanr. Mslmanlar nezdinde Allahn ilk insandan beri insanlara gn-
derdii din, hep ayn gerekleri ifade etmektedir. Bu gerekler imann esasla-
rnda ifadesini bulan temel inan esaslardr. Bu erevede din, klasik tanmla-
ma iinde yle ifade edilir: Din, Allahu Tel tarafndan vaz olunmu bir ka-
nundur. nsanlara saadet yollarn gsterir, onlarn saadete erimelerine delalet
eder, yaratllarndaki gaye ve hedefi, Allaha ne surette ibadet yaplacan
bildirir. nsanlar (kendi arzularyla dini kabul eden akl sahiplerini) hayrolan
ilere sevkeder. Anlald gibi dinde kiinin kendi tercihi ve Allahn da ona
yol gstermesi sz konusudur.
Trkede kullanld biimiyle din kavram slami terminolojinin temel
kavramlar arasnda yer almaktadr. Arapada din kelimesi szlk anlamyla
yol, hkm ve mkfat anlamlarnda kullanlmaktadr. Batda din kavram
yerine kullanlan religion kelimesi de artc bir benzerlikle ayn vurgu ve
ierie sahiptir. Tanmlamalara dikkat edildiinde dinler genellikle ya ierikle-
ri yani zleri asndan ya da ilevleri asndan ele alnmaktadr. Bu balamda
dinin zne ilikin tanmlamalar daha ok felsefe ve teoloji, dinler tarihi ve an-
tropoloji tarafndan ele alnp tartlrken toplumsal ilevlerine ilikin tanmla-
malar daha ok sosyolojinin konusu olarak incelenmektedir.
Dinler arasndaki isel-yapsal farkllklar, mevcut zelliklerin tamamn bir ara-
da toplayan btnlkl bir din tarifinin yaplmasn gletirmektedir. Bugn ze-
rinde rahatlkla uzlalabilecek bir tariften sz etmek imknsz olsa da yine de bel-
li ortaklklar temelinde ortaya konmu tariflerden hareketle dinler hakknda genel
bir yaklama sahip olmak pekl mmkndr.
Rudolf Ottonun tarifi birbirinden farkl pek ok tanmlama abasn zetleyici
mahiyettedir. Ona gre, din kutsaln tecrbesidir. Bu tanmlama dinin deneyim
boyutuna vurgu yapmaktadr. Hi kukusuz bu tanmlama biimi, kendine ancak
laik ve sekler bir dnya tasavvuru iinde yer bulmaya alan kutsal kavram ze-
rinden dine bakmaktadr. Nitekim modern yaama formlar iinde din olan (: kut-
sal) ve olmayan (: profan) eklindeki bir ayrmdan sz etmek artk yaygn bir ilgi
hatta kabul grmeye balamtr. Kutsal, bu erevede akn (mteal, transandan-
tal) olan ifade ederken; din d da kutsaldan artakalan ancak onu darda bra-
kan hakim sekler dnyay ifade etmektedir.
Dinler Tarihinin verilerinden hareket edildiinde farkl kltr, topluluk ve bi-
reylerde din kavramnn deiik biimlere sahip olduu aka grlr. Yine de
farkl dinsel gelenekler ve bu geleneklerin gndelik gereklie yansyan uzanm-
larna dikkat edildiinde tm dinlerin genel geer zellikleriyle de olsa belli bal
noktalarda benzetikleri anlalr. yle ki nitelii, mesaj, ynelimi ya da insanlar-
dan beklentileri ne olursa olsun her din, son tahlilde insann kutsal sayd ger-
eklikle ilikisi; bu ilikinin erevesini oluturan inanlar, retiler, deer yargla-
r, davran kurallar, tapnma biimleri ve kurumsal yaplar iermektedir. Bu ta-
116
Di n ve Topl um
Dinler tarihi; dinlerin dier
dinlerle olan ilikisini,
benzer, farkl ve ortak
ynlerini karlatrmal
olarak ele alan bir bilim
daldr.
Rudolf Otto (1869-1937):
nl Alman dinler
tarihisidir. Dinleri ahlaki ve
aklc aklamalar yerine
kutsallk duygusuyla
aklamaya almtr.
nmlamadaki belli bal gelere dikkat edildiinde aka fark edilebilecei gibi
dinlerin temelini oluturan kutsal gerekliin doast ya da kiilemi bir varlk,
bu anlamda bir tanr biiminde tasarmlanmas zorunlu deildir; nk bu tr bir
tanr kavramn btnyle ya da byk lde dlayan dinler de vardr. Dolay-
syla din kavram, insann Tanryla ya da tanrlarla ilikisinden ok daha geni kap-
saml bir ekil almaktadr. Yine de yaygn ve en ok bilinen formlaryla din, o-
unlukla akn (doast-fiziktesi) bir dnyaya gl vurgu yapan, yan sra kut-
sal bir sylemi ahlaki gelerle ilikilendiren ibadet ve uygulamalara (ayin, ritel,
mensek), deer ve kurumlara sahip bir inanlar btn olarak grlmektedir.
Aslnda dinin gndelik gereklii daha ok bireysel ve toplumsal tecrbelerle
izlenmektedir. Ancak bireysel bir yaant olarak dinsel deneyimin, birbirini btn-
ledii ya da dlad varsaylan deiik yansmalarndan da sz etmek mmkn-
dr: Kutsal gerekliin bilincine varmaktan kaynaklanan huu, onun karsnda
rpererek saygyla eilme; insann yaratlm bir varlk olduunu vurgulayan mut-
lak bamllk bilinci; insan hem sevgisiyle kuatan hem de yargsyla titreten et-
kin bir g ya da kiilemi yce bir varlk olduunu kavrama; kutsal gereklikle
bir olma; evrendeki kalc doruluu ya da gizli dzeni alglama; btnyle te-
ki gereklikle yz yze gelme; insan tepeden trnaa dntren bir gcn var-
ln yaama vb. gibi.
Aslnda dinsel deneyim, her zaman insann gerek benliini, yaam kutsalla-
tran gcyle btn varoluun temelini ve amacn arama abasyla ilikilidir. Din-
sel deneyimin ilk somut davurumu, bu deneyimin nesnesine ynelik tapnmay
dzenli bir ereveye, belirli kurallara balayan etkinliklerdir (ibadet, ritel). Ma-
neviyat ycelten ve grkemini vurgulayan anlatm biimleri, dua yoluyla yce ol-
duuna inanlana seslenme ve onunla iliki kurma abas, baz somut nesnelere
grnmez kutsal gereklii simgeleme ilevinin yklenmesi, gene kutsal gerekli-
in etkinliini simgeleyen kutsama ilemleri, sevin ve esenlik duygularn dile ge-
tirmek amacyla genellikle belirli mziksel biimlerin gelitirilmesi, kutsal gerek-
lie ya da onun adna kurban ya da sunu adama vb. tapnma etkinliinin deiik
biimleridir.
Din, toplumsal etki ve tezahrleri balamnda sosyolojinin ilgi alanna girmek-
tedir. Kiinin oklukla isel dnyasnda kendine bir karlk bulan din tecrbe edi-
len deruniliin eitliliine bal olarak farkl maneviyat tezahrleriyle toplumda
karlk bulmaktadr. Dinin sadece bireyin i dnyasnda balayp orada biten z-
nel bir gereklik olarak tasavvur edilmesi onun toplumsal boyutlarn ihmal etme
riski tamaktadr. Dinin hem birey hem de toplum katnda gerekletirdii etkisi
onu sosyal bilimsel incelemelerin de temel konular arasna katmaktadr.
Modern dnyada dinin zellikle toplumsal hayatta nasl ve ne lde yer ala-
ca konusu sklkla tartlmr. 19. yzyln dinle aka mesafeli saylabilecek g-
r alar iinde zellikle pozitivizm, din, sre iinde terkedilebilecek bir kaln-
t olarak tasvir etmitir. Pozitivist sylemlerin dar bir ilgiyle snrl saylmakszn
getiimiz yzyln politik tasavvurlarna da yn veren etkilere sahip olmas, bu s-
re iinde dinin gndelik gereklie yansyan boyutlarnn da gz ard edilmesine,
kmsenmesine dlanp terkedilmesine yol amtr. Bylece Aydnlanmann
kurucu deerlerinin bir sonucu olarak pozitivizm getiimiz iki yzyln tamamn-
da etki yaratacak organize bir din kartlnn kayna olmutur. Nihayet bu etki
bilimden siyasete hemen her alanda dine mesafeli ya da onu gzden karmay he-
defleyen farkl tercihleri harekete geiren bir ideolojiye dnmtr. En iyimser
hliyle bu ideolojilerin kiminde din insann i dnyasnda yer alan ancak zamanla
117
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
Kutsal ve Din d:
Durkheimin bu ayrmla ilgili
klasik ifadesi yledir:
Kutsal eyler, din
yasaklarla korunan ve tecrit
edilen eylerdir; din d
eyler ise bu yasaklarn
hedef ald ve kutsal
olandan ayr tutulmas
gereken eylerdir.
terkedilmesi umulan bir bo inan olarak deerlendirilmekte yaygn ve poplist
hliyle ise pozitivist sylem, dinin sosyal gerekliinin kstlanmas ynnde mo-
dernliin en sk tekrarlanan sekler ataklarna destek sunmaktadr.
Dinin bireyin i dnyasnda rettii maneviyat, onun uhrevi kaynakla olan irti-
batnn sonucu olan farkl dindarlk biimleriyle hayata yansmaktadr. Dindarln
bireysel ve toplumsal gerekliklerden bamsz olarak ilemesi hibir zaman sz-
konusu olmamtr. Bununla birlikte sosyo-kltrel gerekliin, rnein zgrle-
tirici ya da kstlayc siyasal sistemlerin, dindarln grnrlk kazanp kazanma-
masnda nemli etkilere sahip olduu aktr.
Dinin sosyolojik gereklii onun grnrlne yansyan dil, sylem, simge,
sembol ve kurumlarla birlikte hayat bulur. Dinin gndelik kullanmndaki yans-
malar toplumsal hayatn hemen her alannda kendine bir karlk bulmakta gecik-
mez. Dinden kaynaklanan tutum ve tercihler, dinsel bir gerekliliin rn olarak
gerekletirilen eylemler ve yine dinsel aidiyetlerle ilikilendirilen toplumsal yap
ve kurumlar dinin olduka farkllam niteler iinde birey ve toplum zerinden
hayata kartn gstermektedir.
Dinsel ilgi ve ynelimler kiinin ve ondan hareketle de toplumun zihniyet ya-
psn derinden etkiler. Bu etki zaman zaman yeni bir zihniyet yaplanmasna da
nclk eder. Deiimin yansmalar hem dil hem de kurumlara yansr. Dile yne-
lik yansma, yeni bir dil retip kurmaya frsat verse de ounlukla bu, varolan bir
dilin dntrlmesini ifade eder. Bu balamn ileyiine dair rneklere bata
slam olmak zere yaayan tm dinlerde rastlamak pekl mmkndr. Mslman
dilinin oluumu konusunda rnein slam Peygamberi Hz. Muhammedle balayan
bireysel ve toplumsal deiim alanlarna bakmak yeterlidir. Onun vahiy eksenli
mesaj, gerek Mekkede gerekse Medinede gndelik sz aknn zerine oturdu-
u yerel dil balamlarn nemli lde deitirip dntrmtr. Kuran- Ke-
rimin varl, geleneksel dil dnyasnda yaratt etkiyle snrl kalmam, genel
olarak mslmanlarn hayat karsndaki ilgi ve tercihleri de kayda deer bir fark-
llama yaamtr. Nihayet Kuranla birlikte tm kavramlarn verili anlam dzeyle-
rine mdahale edilmi, bylece gndelik dilde kullanlan pek ok kavram deta
dinsel bir zellik kazanmtr. Semantik mdahalelerle ekillenen bu sreler, e
zamanl bir ekilde birey ve toplumun din ve dnya algsn da yeniden biimlen-
meye balamtr. Toplamda btn bu farkllamalar yeni bir zihniyet oluumunun
habercileri olarak deerlendirilebilir.
Hi kukusuz bu deiim dille snrl deildir. Dinin sosyal gereklie nfuz
eden yapsna bal olarak toplumun anlam ve deer dnyalarnda da nemli de-
iiklikler yaanr. Bir dine bal olmak dnyann bundan byle o dinin rettik-
lerine tabi olunarak okunmasn ve yine ayn dikkat iinde yeni ve kalc bir tutum
gelitirilmesini zorunlu klar. Bu balamda dini btn bir Mslmandan, Hristiyan
ya da Museviden sz etmek, tek tek her birinin dnyaya bu temsiller zerinden
baktn gsterir. Mslman, Hristiyan ya da Yahudi olmak, bir dnya grn
izleyerek yaanlan dnya hakknda bir perspektife, bir tasavvur ve durua sahip
olmak demektir. Bu durum dinsel bak alaryla yorulmu dil zerinden gnde-
lik hayatta dolama girer. Bylece dil, sosyal gerekliin dinsel duyarllklar ekse-
ninde ina edilmesinde nemli bir ara olarak ne kar.
Din dilinin gndelik hayattaki yansmalar farkl disiplinlerin kendine zg
okuma biimlerine imkn verir. Bu balamda sosyoloji dinin toplumsal yap, ku-
rum ve yansmalarna arlk verir. Dinsel yaamn kendine zg yap ve rntle-
ri ncelikli olarak din sosyoljisinin konusudur. Dinin varlk beyan dil, sylem ve
118
Di n ve Topl um
Semantik: Anlambilim
demektir. Dilbilimsel adan
semantik, zaman iindeki
anlam deiiklikleri ile dilin
yaps, dnce ve anlam
arasndaki karlkl
balantlar zerinde duran
bir dilbilim etkinliidir.
kurumsal yaplar zerinden gerekleir. Esasen dinin sosyolojik gerekliinde bas-
kn olan ana tema tek tek her bir mminin kendi i dnyasnda iselletii anlam
ve temsillerin hayata yansmasdr. te yandan dinselliin bireysel ve toplumsal
rntleri de gndelik hayatn akna tabi olmayan ancak o ak biimlendirme
gcne sahip form, sylem ve kurumlarla hayatiyet kazanr.
Din kavramnn sosyolojik tanmlaryla slami gelenekteki tanmlar arasndaki temel far-
k zetleyiniz.
CEMAAT, MMET, MLLET
Dinin cemaat, mmet, millet gibi kavramlar eliinde nasl deer-
lendirilebileceini zetleyebilmek.
Belli bir dine ballk duyanlarn o dinin ngrd hedefler dorultusunda ken-
dilerini tanmlamalar, sylem ve iddialarn bu aidiyet iinde temellendirmeleri her
eyden nce ortak bir bilince sahip olmann gereidir. Sosyolojik balamda zel-
likle din eksenli toplumlarn deerlendirilmesinde sz konusu toplumlarn din ve
kltrel kodlarn tayan yaplanmalarn asla ihmal etmemek gerekir.
Birbirleriyle ayn zihniyet, ayn sylem, tasavvur ve tahayyl zerinde bulu-
mu toplumlarn bu birlikteliklerinin tekabl ettii problemler Tonniesten beri
sosyologlarn gndeminden dmemitir.
Sosyoloji literatrnde cemaat, yelerinin ortaklaa paylatklar bir eye, ge-
nellikle de ortak bir kimlik duygusuna dayanan ve zel olarak oluturulmu bir
toplumsal ilikiler btndr. Tnnies, cemaatte toplumsal ilikilerin dayanmac
bir nitelik tamasyla sanayilemekte olan toplumlarn geni lekli ve gayri ahsi
ilikilerle ayrt edilmesini kar karya getirerek toplumsal ilikilerin bu biimleri-
ne ilikin ideal-tipik resimler izmitir. Tnniesin geleneksel dzlemde bir toplum-
sal btnlk formu olarak tanmlad cemaat kavram, ona gre artk oktan ter-
kedilmi bir sosyal yap zellii tamaktadr. Cemaatin yerini almaya balayan ce-
miyet kavramnda karln bulan toplumsal nitelikler, gerekte modernliin d-
ntrc etkisini gstermektedir. Tnniesin hayflanarak vurgulad bu
deiimde asl vurgu, cemaat ve cemiyet kavramlarna ykledii anlamlarda aa
kar. Ona gre cemaat birincil ve duygusal ilikilerin dnyasna aitken cemiyet de
paralanm, bireysellemi ilikilerin dnyasn yanstmaktadr.
Her cemaat, belli bir toplumsal yap ve btnlk iinde ortak bilgi, deer ve
davran kodlar zerinden kendini ina eden farkl bir paylam grubudur. Bu ne-
denle cemaatte aslolan belli bir dzlemde btnlkl dayanma tipolojisinin
varldr. Cemaatin sosyolojik tabiat Durkheimin izi takip edildiinde sorunlu ve
terkedilmesi gereken bir yaplanmadr. nk cemaat, her eyden nce modern
ncesi bir durumu anlatmaktadr. Burada ilikiler yzyzeliklerle yrmekte ve
dayanma rntleri meknik bir boyut kazanmaktadr.
Cemaat, modern sosyolojinin en temel konular arasnda yer alr ve bir kav-
ramsallatrma abas olarak ksmen arkaik toplumsallama sreleriyle z-
deletirilerek Batdaki toplumsal deiimi anlamann ilevsel bir anahtar ola-
rak ne karlr. Ne var ki kavramn zellikle mslman muhayyilesindeki an-
lam hl farkldr ve saygnln korumaya devam etmektedir. Hatta bu dnya
iindeki zgn anlamndan Batl balamlarda geerli olan anlamlarna ula-
mak her zaman glk yaratr.
119
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
1
2
A M A

Ferdinand Tnnies (1855-


1936): Gemeinschaft
(cemaat) ile Gesellschaft
(cemiyet) arasnda yapt
ayrmla tannan nl Alman
sosyologudur.
slam kltrnde cemaat, toplamda bir araya getirmek anlamndaki cem mas-
tarndan tretilen Arapa bir isim olup gndelik dilde genellikle insan topluluu
anlamnda kullanlmaktadr. Kavramn etimolojik ve semantik analizi onun din te-
melli bir ilikiler a olduunu gstermektedir. Cemaatin din dilindeki kullanm,
mslmanlarn din kardelii esasna dayal olarak gerekletirdikleri ve katlmak
zorunda oldular birlik ve beraberlik anlamn tamaktadr.
Kavram slam toplumlarnn sz daarcnda merkez bir role sahiptir. Din
btnlkl bir ekilde yaamak arzusunda olan her Mslman, her eyden
nce bir imamn arkasnda saf tutarak dorudan bir cemaatin paras olmaktadr.
Literal anlamyla cemaat, slami toplumsal yapdaki derinlikli anlam retimle-
rinden bamsz olarak dorudan bir topluluk imgesidir. O hlde gerek cema-
at, gerekse daha byk lekli toplumsal ortaklklar ifade etmek zere kulla-
nlan mmet ve millet kavramlar da ister geleneksel ister modern olsun ms-
lman toplumlarn fiili durumlarn anlama konusunda her zaman ilevsel olan
kavramlarn banda gelmektedir. Bu kavramlarn kendi i bileenleri tipik bir
Mslman toplumda mminlerin hangi referans dnyasna ait olduu (itikad),
hangi kriterler (sabite) iinde hayatlarn srdrdkleri, gemile gelecek ara-
sndaki dengeyi nasl koruduklar ve belki de en nemlisi tasavvur dnyalar-
nn snrlarnn nerelere dayandn gstermesi asndan olduka nemlidir.
slami gelenekte cemaat herhangi bir ekilde modern/sekler atf zinciri iinde
kullanlmaz. Cemaat kavram bugn hl dinsel yaplanmalar ifade etmek iin kul-
lanlmaya devam etmektedir. Bu balamda cemaat daha ok ortak bir epistemolo-
jiye, aidiyet ve referansa vurgu yapan din bir dayanma a iinde ele alnr. Ce-
maat somut olduu kadar soyut bir yaplanmaya da imkn verir. Bir cemaate men-
subiyet, kiiye ortak gemi ve gelecek dncesini bnyesinde barndran gl
bir aidiyet duygusu kazandrr.
Modernleme sreci laiklik stratejilerinin uygulanma iddetine bal olarak ce-
maat zerinden kurgulanan aidiyetleri de tartlr klm, hatta bir cemaate men-
sup olmak yer yer saklanmas gereken ok zel ve dolaysyla da gizli bir tercihe
dnmtr. Gndelik hayatn sekletirilmesine ynelik abalar dinsel aidiyet
vurgularn itibardan drc telkinlerle ilerlemitir. Bununla birlikte gnmzde
cemaat kavram, varln srdrmeye devam etmi, kazand yeni anlamlarla mo-
dern dzlemde bile gl bir rntler toplam olduu sklkla kantlanmtr.
Bugn kavramn geleneksel anlam ciddi bir ekilde ypratlm olsa da yine de
yeni kollektif ilikileri tanmlama konusunda ilevselliini korumaya devam et-
mektedir. Gnmzde cemaat kavramyla sadece dinsel geleneksel btnleme
biimlerine deil, ayn zamanda ortak deerler bal altndaki dayanma alar-
na da vurgu yaplmaktadr. Kavramn semantiine odaklanldnda varolan dei-
imin belli bal gzerghlarn izlemek mmkndr. Esasen bizzat gelenein ken-
disi olduu kadar bu erevede rutinlemi iliki alar da modernliin ak sald-
rsna maruz kalmtr. Ancak modern zamanlarn ortaya kard kargaann ka-
nlmaz bir sonucu olarak yaanan maneviyat kayb da btn paradoksallna ra-
men aka aibeli hle getirilmi cemaat kavramnn tekrar hatrlanmasna ve i-
levselletirilmesine yol amtr. Bylece cemaat, modern zamanlarda u ya da bu
ekilde belli anlam kmeleri, deer ve kimlik stratejileri etrafnda buluan birtakm
oluumlar ifade eden duygusal yeni bir mecra hline dnmtr.
Kavramn sosyolojik anlamlarn deitiren bu etki, zamanla onun din gelenek
iindeki karlklarna da sirayet etmitir. Gerekten de bgn cemaat ifadesi, ge-
nel mslman dnyasnn tamamn ifade etmekten ok, btnlk iindeki farkl
120
Di n ve Topl um
ilgi, ynelim ve amalar etrafnda bir araya gelen ve ksmen rgtsel yap zellii
tayan, yer yer modern yer yer geleneksel saylabilecek ekillere brnmtr. Bu
deiim kavramn mulaklna ilikin kukular da bir hayli derinletirmitir. Din-
sel ilgilerin dnm, modernleme sreci iinde din olann dntrlmesine
ynelik mdahalelerden cemaat kavram da nasibini alm, artk kavram daha ok
yeni birliktelikleri ifade etmek zere kulanlmaya balanmtr. Trkiye rneinde
yer yer tarikatlarla yer yer dar lekte bile olsa din-ideolojik gruplarla zdeleti-
rilen kavramn geleneksel kuatcl, yerini zel bir dil, sylem ya da ritelle ken-
dini dierleri karsnda ayrtran bir snrlandrmaya dnmtr.
Bu balamda ele alnacak bir dier kavram ise mmet kavramdr. mmet b-
tnyle slam kltr iinde ele alnp deerlendirilmesi gereken bir kavramdr.
Hi kukusuz mmet de cemaat gibi Kuran temellidir ve onun semantik dnyas-
na yeterli bir zenle yaklalmadka din-sosyolojik anlam ana nfuz etmek
mmkn olmayacaktr.
Arapada topluluk anlamna gelen mmet, slamda inancn ve Hz. Muham-
mede balln birletirdii geni katlml bir grup anlamn tamaktadr. Millet
kavramyla yer yer benzer anlamlarda kullanlsa bile, yine de onunla arasnda
nemli bir farkn varlndan sz edilebilir. mm kknden gelen mmetin kav-
ramsallama sreci mslman kltrnde ekillenmitir. mam, mem, mm gibi
kavramlarla ortak bir ebeke reten kavramn dorudan vurgu yapt esas anlam,
bir ey zerinde ittifak etmi topluluktur. Nitekim mmetler hayr iinde olacakla-
r gibi er zerinde de bulumu olabilirler. Dolaysyla kavramn soy ktnden
hareket edildiinde her eyden nce onun ntr zellii unutulmamaldr. nsanla-
rn hangi ideler, idealler ve yaam biimleri zerinde karar kldklar, ilerledikleri,
kendilerini ina ettikleri vurgulanmak istendiinde bu ynelimlerinden hareketle
onlar birer mmet olarak tasvir etmek pekl mmkndr. Bu balamda birbirin-
den farkl ve zt karakterlerin bile mmet kavram etrafndan buluma noktas sa-
lad sylenebilir: Firavn mmeti, mslman mmeti gibi.
Mslmanlarn sosyolojik gerekliini anlama abas her eyden nce cemaat,
mmet, millet gibi kavramlarn kklerini ve yzyllar iinde kazand anlamlar
ele almay gerektirir. Din dilinde mmet kavram daha ok genel toplumsal btn-
lkten sz edildiinde gndeme gelmektedir. te yandan slam geleneinde fark-
l mmetlerin varl sorun saylmad gibi insanln tek bir mmet olarak ihdas
da sorunlu bulunmamaktadr. slami bak asna gre insanlk tek bir mmetti ve
ondan deiik milletler ortaya kt. ayet Allah isteseydi herkesi bir mmet yap-
maya kadirdi, ancak ilahi hikmette bu eitlilik olaan bulunmutur.
Kurana gre btn insanlar balangta tek bir mmetti (mmet-i vahide). Za-
manla gerek (sahih) inantan uzaklalmas bu mmetin dalmasna yol am ve
peygamberler gerek inanc insanlara yeniden sunmutu. slama gre mmet edil-
gin bir toplum deildir, yaam biimi, ilkeleri, dnya gr ve kltr inanla be-
lirlenmi evrensellik iddas tayan bir rgtlenmedir. Dolaysyla slamda mme-
te belirli grev ve ykmllkler yklenmitir. Aslnda bu grevler ilahi buyrukla-
rn geerliliini salama ve yaygnlatrma ynndeki tm etkinlikleri iermektedir.
Kuranda her mmete bir peygamber gnderildii bildirilmektedir. Baz peygam-
berler kendi dnemlerindeki tm insanlara gnderilmitir. Dolaysyla bu insanlar da
sz konusu peygamberlerin mmeti olarak tanmlanmaktadr. Bir yoruma gre Hz.
Muhammed dneminde ve sonrasnda yaayan tm insanlar tek bir mmet, yani
Muhammet mmetidir. Hz. Muhammed mmetinin bir blm onun davetine uyup
mslman olduu hlde onun dndakiler bu arya henz uymamtr.
121
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
Ritel: Uygun zamanlarda
yerine getirilen ve
sembollerin de
kullanlabildii, sk sk
tekrarlanan davran
modelleridir.
mmet btncl anlamyla sosyolojinin konusu olarak ele alnabilir. Gerekte
kavramn bileenleri arasnda mill(iy)etler, mezhepler, cemaatler, inan gruplar,
din oluum, gelenek ve rgtler, kltler, kendine zg nitelikleriyle yer alrlar. Bir
mmeti inceleme konusu olarak ele almak gerekte o mmette yer alan her tr ya-
tay ve dikey hareketlilii, sylem ve dil eililiini ele almay gerektirir. Bir mmet
topluluunun sosyolojik gerekliine odaklanan her alma, kanlmaz bir ekil-
de o yapnn kklerine, dinsel, tarihsel, kltrel ve entelektel muktesabatna dik-
kat etmek durumundadr. mmet, hemen her yeni kua bir nceki kuakla irti-
batl klmay nceleyen, bu balamda gemiin bakiyesiyle yeninin tasavvur dn-
yas arasndaki kopukluu telafi etmeyi zorunlu klan bir btnlk arayndan
beslenir. Bu nedenle rnein Muhammed mmetinden olmak btn bu sreklilik
iindeki bir anlam dnyasna dahil olmak demektir.
Millet kavram da pekl ayn kavramsal ebeke iinde ele alnp deerlendiri-
lebilir. Arapada topluluk anlamnda kullanlan millet szc mmet gibi dinsel
bir lgatenin parasdr. Kuranda Hz. brahim ve dier ilk peygamberlerin yay-
dklar dine, dolaysyla bu dinin gerek mensuplar saylan mslmanlara bu ad
verilmekteydi.
slami literatrde millet kelimesinin, Allahn kullar iin kitaplarnda ve pey-
gamberlerinin diliyle koyduu esaslar eklinde yer alan tanmyla din ve eriatla e
anlaml olduu grlmekte ancak bak asna bal olarak aralarnda fark oldu-
una dikkat ekilmektedir.
Gnmzde millet kavramnn cemaat kavramnda olduu gibi ciddi bir anlam
kaymasna maruz kaldndan sz etmek mmkndr. Bununla birlikte kavramn
mslman kltrndeki anlamnda radikal bir deiiklik salamaya ynelik mo-
dern ataklar yeterli saylabilecek bir baar elde edememilerdir. slam kltrnde
kavram daha derin ve daha kapsaml tahlillere frsat veren bir etimolojiye sahiptir
ve toplamda millet hereyden nce bir ulustan ok gl bir din aidiyete vurgu
yapmaktadr.
Gnmzdeki kullanmyla otantik anlamlarndan uzaklatrlan millet kavram
gerekte din, eriat, dinde gidilen yol, tarikat, snnet ve yol anlamlarna gelir. Bu
anlam takip edildiinde hem Yahudi, Hristiyan ve mriklerin hem de mslman-
larn kendi bana birer millet olduklarndan sz edilebilir. Cumhuriyet Dne-
minin saygn din limlerinden Elmall Hamdi Yazr, millet, din ve eriat kelimele-
ri arasndaki farkll aklarken u ifadelere yer vermektedir:
Din, eriat ve millet gerekte ayn eylerdir; fakat kavram olarak her birinin belli bir
yn vardr. tikad ynyle din, amel ynyle eriat, birlik, toplama ynyle de mil-
let denilir. Aslnda itikad denilen neyse amel denilen de odur; amel denilen neyse,
toplanlan da odur. Bu bakmdan millet, bir topluluun evresinde topland ve
zerinde yrd bir dier deile toplumsal ruhunun tabi olduu egemen pren-
sipler ve tutmu olduu yoldur. Hakk hak, batl batl, erisi eri, dorusu dorudur.
Demek ki millet toplumun kendisi deildir. Ona cemaat, mmet, kavm veya ehl-i mil-
let denilir.
Burada milletle din arasnda dikkat eken en nemli fark, milletin Allaha deil
yanlzca kiilere izafe edilmesidir. Sz gelimi asla Allah milleti denmez. Kuranda
en ok kullanlan terkip brahim milletidir. Hz. Peygamber ve Hz. brahimden
sonra gelen tm peygamberler brahim milletine tabi olduklar iin, kendi kavim-
122
Di n ve Topl um
Elmall Hamdi Yazr (1878-
1942): Getiimiz yzyln en
nemli Kuran mfessirleri
arasnda yer almaktadr.
Hak Din Kuran Dili adl
tefsiri TBMM tarafndan
kendisinden talep edilen bir
almadr.
lerini de bu millete tabi olmaya davet etmilerdir. Nitekim Kuran- Kerimde Hz.
Yusuf, Allaha iman etmeyen ve ahirete kfreden bir kavim milletini braktm ve
babalarm, brahim shak ve Yakubun milletine uydum demektedir (Yusuf, 37-
38). Ayn ekilde Hz. uaybn kavmi de peygamberlerini kendi milletlerine tabi ol-
maya armlardr (Araf: 88).
Bu vurgularn izi srldnde millet kavramnn her eyden nce dinin top-
lumsal balamlarn aklad sylenebilir. Bylece tarih boyunca mslmanlar
brahimin milleti zere olmulardr. Bu nedenle Hz. brahimden beri slam ka-
bul eden ve bu din zerinde bir millet hlinde bir mmet oluturan mslmanlar
birbirlerini karde olarak grmektedir. Nihayet dinden mmete giden yolun ad da
millettir. Yani millet bir gidi, bir yol tutu ve bir snnet ifade etmektedir; topluca
bir yry dile getirmektedir. Sz gelimi slama, Allahn dinine inanan bir kim-
se mmet oluturmaya ynelmez, yani bir millet zerinden olmazsa onun inanc
bir anlam ifade etmez.
Bu erevede brahimin milleti onun zrriyetinden olmaya iaret eder. Ancak
bu zrriyet dinsel semantik iinde ele alndnda bir soya mensubiyet duymaktan
ok bir referans grubuna dahil olmay ifade eder. Nitekim Nuhun olu Allaha is-
yan edenlerden olduu iin kendi soyundan olmas onu ayn millete dahil klma-
ya yetmemitir.
19. yzyldan itibaren hakim paradigmatik mdahaleler gndelik hayattaki her
kavrama olduu gibi millet kavramna da mdahale etmi ve onu semantik adan
arptmay ncelemitir. Ulus devlet modelinin tercih edildii modern devlet para-
digmasnda millet kavram ulus kavramnn soy ve nesep ncelikli yapsyla ele-
tirilmitir. Bu kavramsal kargaa uzunca bir sre etnik kimliklerin milliyeti yne-
limleri konusunda zellikle mslman toplumlarda bir kafa karklnn doma-
sna yol amtr. Yine bu kargaa iinde brahimin milleti kavramnn sosyal tem-
sil dnyasndaki arl kaybolmu, bunun yerine yanl bir ekilde Trk milleti,
Arap milleti, Fars milleti gibi terkipler kullanlmaya balanmtr. Oysaki Kuran ter-
minolojisinde yer alan millet kavamnn bugn Trkede kullanld ekliyle ulus,
budun, rk, kavim ya da yabanc dillerde kullanlan formuyla nation kelimeleriyle
hibir ilgisi bulunmaktadr.
Soy vurgusunun ekicilik kazand modern ulusu sylemlerde mslman
toplumlar birletiren mmet ve millet kavramlar ya terkedilmi ya da kavramn ta-
rihsel ve kltrel arl zayflatlmaya allmtr. Nitekim bugn din kart sy-
lemler iinde sklkla sulayc bir dil olarak vurgulanan mmeti veya slam
milliyetilii gibi ifadelerle dile getirilen tanmlamalar da son tahlilde mevcut y-
nelimlerin perspektifini yanstmaktadr.
Millet kavramnn modern dnyada kazand anlamlar hangi erevede din olandan ay-
rmaktadr?
KLSE, KATEDRAL, SNAGOG
Yaygn dnya dinlerinin kilise, katedral ve sinagog gibi kurumsal
yaplanmalarn karlatrmal olarak aklayabilmek.
Cemaat, mmet ve millet kavramlar slam toplumlarn aklayc birer anahtar
kavram olarak kilise, katedral ve sinagog kavramlar da slam dndaki dier din-
leri, rnein Hristiyan ve Yahudi din geleneklerini aklamak iin kullanlmaktadr.
123
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
2
3
A M A

Bu balamda Kilise Hiristiyan geleneinde hem kutsal mekn yani tapna,


hem de yerel ya da evrensel Hristiyan toplumunu veya Hristiyanlktaki eitli
akmlar, mezhep ve dier din hareketleri ifade eden bir kavramdr.
Szck olarak olarak kilise, birini darya armak, toplantya davet et-
mek, toplamak anlamndaki Greke ekkaleo fiilinden tretilen ve topluluk ye-
rine kullanlan ekklesia kelimesinden gelmektedir. Aslnda kavramn retildii
Yunanca eklesia szc, yurttalarn oluturduu resm bir topluluk ya da
meclis anlamna geliyordu. Kavram Hristiyan tarihinde zel bir anlam kazana-
rak sre iinde btn dnyadaki ya da yalnzca belli bir blgedeki Hristiyan
inanrlar, hem de bir at altnda toplanm belli bir cemaati belirtmektedir. Ya-
hudi sinagog rgtlenmelerine kar ilk Hristiyanlarn Hz. sann yeni dinda-
larn oluturmak, onlar gelitirmek ve dini btn bir dorultuda yaplandr-
mak zere oluturduklar gl kurumsal aray ve abalar kilise rgtlenme-
lerini ortaya karmtr.
Kilise Hristiyanlk inancn benimseyenlerin oluturduu topluluk, mezhep ve
mabed anlamna gelmektedir. Her bir kilise, yeleri tipik olarak st ve orta snf-
lardan gelen, geni, brokratik ve hiyerarik bir dinsel rgtlenmeyi temsil etmek-
tedir. Buna bal olarak her kilisenin kendi rahipleri, zel ayinleri ve resm bir ayin
kitab vardr. Kilise kavram dorudan Hristiyanlkla ilgili bir kavramdr. nsanlar
kiliseyle birlikte doar ve yeni doduklar zaman vaftiz edilerek kilisenin srekli
yeleri olur.
Kilise Hiristiyanlar tarafndan oluturulan, havari Petrusun otoritesi altnda ku-
rulan, havarilerin nderliinde gelitirilen, Kutsal Ruh tarafndan teyit edilen, g-
rnmeyen lideri Mesh ile birlemi, yelerini kurtarcnn doktrinini tasdikte onun
kanununu uygulamakta, sakramentlerini kullanmakta birletiren grnr bir top-
luluu ifade etmektedir. Nitekim Yeni Ahitte, organik bir toplum olarak kilisenin
yeni srail eklinde bizzat sa Mesihin kurduu ifade edilir.
Kilise kelimesinin Hristiyan gelenei ierisinde teorik balamda birbiriyle iliki-
li, pratikte ise birbirinden ayr drt anlamndan sz etmek mmkndr. Bunlardan
birincisi btn bir hristiyan imann ve bizzat doktrinin kendisini ifade etmektedir.
Bylece Hristiyan kilisesi denildiinde ibadetten teolojiye kadar btn Hristiyan-
lk imann tanmlayan geni bir anlam kastedilmi olur. Kelime ikinci olarak mez-
hep anlamna gelmektedir. Bu durumda Katolik kilisesi, Ortodoks kilisesi ve Pro-
testan kilisesi denildiinde mezhep farkllklar anlalr. Kilisenin daha zellemi
ve Hristiyan teolojisinde ilenmi nc kullanm cemaat kavram ile ilikilidir.
Hristiyanlk bandan beri eriat kavramndan ziyade ritel kavramna ynelmitir.
Bundan dolay son olarak da ritelin yerine getirildii mekn olarak kilise kavra-
m, Hristiyanlkta dier dinlerin oundan daha nemli bir anlam kazanm ve bu
konudaki pek ok teolojik almaya kaynaklk etmitir
Erken dnem Hristiyanlkta temelde bapikoposluk makamna dayal bir ema
iinde retilen Kilise yaplanmas eitli anlamazlk ve huzursuzluklar karsnda
birlik fikrinin zedelenmesine ve yara almasna yol amtr. Buna karlk, sonun-
da giderek kaybolan kk mezheplere ramen Kilise, varln her zaman muha-
faza etmeyi baarm, 1054te Dou ve Bat kiliselerinin ayrlmasndan, 16. yzyl-
da da Protestan Reform Hareketi sonucunda Bat Kilisesinin kendi iinde para-
lanmasndan sonra, kendilerini gerek ve tek kilise sayan ya da en azndan gerek
kilisenin paras olarak gren eitli kollara ayrlmtr.
124
Di n ve Topl um
Her eye ramen kilise, Hristiyan toplumunun birlik ve beraberlik idealini ifa-
de etmektedir. Bugn deiik kiliseler sadece teolojik adan deil, toplumsal ya-
planma dzeylerinde de kendi aralarnda ayrmaya mecbur kalmakta; nihayet bu
kiliselerin varl ve bamszlk araylar, birlik dncesini hayali bir beklentiye
dntrmektedir. Din alannda paralanma, rekbet ve birbirlerinin dnce ve
eylemlerini retiye ters ilan etme gibi hemen her blnmeden sonra ortaya k-
mas mukadder bu gibi gelimeler karsnda Kilisenin btncl ve toparlayc an-
lam birlii bir hayli zedelenmitir. Bununla birlikte Kilise kutsaldr ve onun kutsal-
l sonuta her bir hristiyann manevi tercihini anlaml klmaktadr. Kilise iindeki
blnmeler, Kilisenin birlii ya da teklii ilkesiyle badamayan bir grnm sun-
mas zellikle 4. yzyldan itibaren kavramn ieriklendirilmesi konusunda yeni
birtakm tanmlama ve aklamalarn ortaya kmasna yol amtr. rnein, Au-
gustinusa gre gerek kilise yalnzca Tanrnn bildii grnmez bir varlktr. B-
tn Hristiyanlar banda sann bulunduu doast bir topluluun, sann gizem-
li bedeninin bir yesidir. Reform dneminde bu kurama bavuran Martin Luther,
yeleri Hristiyanln eitli kollarna dalm bulunmakla birlikte gerek kilisenin
yeryznde bilinen btn kurumlardan bamsz olduunu ne srerek kilise iin-
deki blnmeleri savunmaya almtr. II. Vatikan Konsili (1962-1965) sann gi-
zemli bedeni kavramnn yorumunu genileterek onun btn insanlarn kurtulu-
u iin yeryzne geldiini vurgulamtr. Hz. sann dnyada grnr tek bir ki-
lise kurmak istediine inanan birok Hristiyan da ekumenik hareketi iinde kilise-
nin birliini yeniden kurmaya almaktadr.
Meknsal olarak kiliseden grece daha byk bir mimari yap zellii tayan
Katedral ise Hristiyanlkta piskoposun resm taht olarak bilinen katedrann bu-
lunduu mekndr. Piskopos taht olarak kullanlan katedral, Papann iman ve
ahlak konularnda btn inananlar balayan resm konumalar iin kullanlmak-
tayd. Katedraller ilgili piskoposun kilise hiyerarisindeki konumunun ykselmesi-
ne (blge piskoposlar, bakiposlar ya da metropolitler, trikler ve Katolik Kilisesin-
de Papa) bal olarak nem kazanmaktadr.
Katedral kiliselerinin byk ve grkemli yaplar olmas gerekmese de tarih bo-
yunca katedrallerin ounda bu zelliklerle karlamak mmkndr. Blgesel ki-
lise rgtlenmesi balangta Roma mparatorluunun yerel rgtlenmesine uydu-
u iin, o dnemden beri katedrallerin kylerde deil kentlerde kurulmasna zen
gsterilmitir. Batda Orta a balarnda, katedral bulunan kentler katedral kenti
olarak anlmlardr.
Sinagog ise Yahudi din inan ve anlaynn temerkz ettii geleneksel din ya-
plardr. Varlyla o her zaman bir din toplulua, bir inan ve ritele atfta bulunur.
Bylece Kilise ve Katedralde olduu gibi belli bir fiziksel mekna deil ondan daha
derin bir ekilde bir din/toplumsal dzenee, yap ve yaplanmaya iaret eder.
Sinagog, Yahudilikte toplant ve eitim amal olarak kullanlan toplu ibadet
yeridir. Sinagoglar Yahudi cemaatlerini temsil eden kohenlerin, Kuds tapnan-
daki kurban trenlerine katldklar iki haftalk dnem boyunca Kuds dndaki
cemaat temsilcilerinin bir arada ibadet etme geleneinden kaynaklanmtr. Byle-
ce sinagoglar bir ynyle ibadet meknna iaret ederken bir ynyle de Yahudi
inan topluluklarnn birlik ve beraberliini temsil etmektedir.
Kilisenin meknsal neminden ok teolojik neminin baskn olmasn nasl aklaya-
biliriz?
125
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
Papa: Katolik Kilisesinin en
yksek ruhani lideri olup
ayn zamanda Roma
piskoposudur. Katolikler
nezdinde Papalk kurumu,
Hz. sann yerine vekil
olarak braktna inanlan
havari Petrusun makamdr.
Bu nedenle de Papa, din
alanda karar verebilecek en
yksek merci olarak kabul
edilmektedir.
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
3
MEZHEP, TARKAT, MEREP
Mezhep, tarikat ve merep kavramlarnn sosyolojik boyutlarn
Trkiyeden rneklerle aklayabilmek.
Mezhep, tarikat ve merep kavramlar zellikle dinsel toplumlardaki din, siyasi ve
entelektel ayrmalar ifade etmek iin kullanlmaktadr. Kukusuz mezhep kav-
ramnn blnme, ayrma ve farkl usuller etrafnda sosyo-kltrel balamlardan
beslenen bir yap tarznda olumalar sadece slamiyete zg bir gelime deildir.
Hemen her dinde mezhepsel ynelimlere rastlamak mmkndr. Bu farkllamay
sadece mezhep temelinde deil, tarikat ve merep temelinde de gzlemlemek
mmkndr.
Mezhepler yaplarna gre heterodoksi ve ortodoksi eklinde iki kategoride ele
alnmaktadr. Ortodoksi ierisinde ele alnan mezhepler dinsel gelenein temel karak-
teristiklerini temsil etmeyi srdren ancak baz konularda birbirinden farkl yaplara sa-
hip olan akmlarken heterodoksi ierisinde yer alan mezhepler dinsel gelenein ana
gvdesinden uzaklam, Ortodoks tarafndan temsil edilen dinin temel karakteristik-
lerini terk etmek ya da onu yeniden yorumlamak suretiyle yeni bir gelenek oluturmu
olan ekstrem akmlardr. Ortodoks mezhepler, ilgili dinin ana gvdesini olutururken
heterodoksiler bu gvdeden ayrlm yorumlar olarak bilinmektedirler.
Mezhep, bir veya birka meselede kendine has bir anlay gelitirip bakalar-
na muhalefet eden kimse ya da kimselerin oluturduu basit bir olgu olmayp her-
hangi bir din benimseyen bir zmrenin btn fikir ve amel tarzlar ile tre, det
ve geleneklerinin btnn ifade eder. Szlkte gitmek anlamndaki zehb k-
knden hem masdar hem de gidecek yer ve yol manasnda mekn ismi olan
mezheb kelimesi, slami gelenekte terim olarak dinin asli veya feri hkmlerinin
dayand delilleri bulmakta ve bunlardan hkm karp yorumlamakta otorite sa-
ylan limlerin ortaya koyduu grlerin tamam veya belirledikleri sistem eklinde
tanmlamaktadr. Tanmda yer alan asl hkmler dinin inan esaslarn, fer h-
kmler ise ibadetler ile insanlar aras mnasebetleri kapsamaktadr. man esaslarn
konu edinen mezhepler itikadi, dierleri de fkh mezhepler diye isimlendirilmitir.
Genelde mezhepleme hareketlerinin zellikle de inan temelli mezhep hare-
ketlerinin ortaya knn arka plannda siyasal/sosyal ekimelerin ve kltrel
yozlamalarn nemli bir rol olmutur. slam toplumlarnda mezheplerin ortaya
k tartlrken her eyden nce, toplumun genilemesine paralel olarak ortaya
kan yeni sorunlara, slamn temel kaynaklarndan cevaplar aramak dorultusunda
ortaya konan farkllamalara dikkat etmeyi gerektirir. Bu nedenle slamda mezhep-
ler dinin temelinde olan kurumlar deil, slam yaama konusunda mslmanlara
yardmc olan, ona yeni birtakm modeller sunan itihatlara dayal yollardr.
Bununla birlikte slam geleneinde farkl fkh sistemleri genellikle mezhep, si-
yasal ve itikadi sistemler ise frka ya da nihle eklinde adlandrlmaktadr. Ancak
frka terimine hi bavurmakszn bu ayrm siyasal, itikadi ve fkh mezhepler bi-
iminde tanmlayan yaklamlar da vardr. slam toplumlarnda siyasal sorunlarla il-
gili olarak ortaya kan ilk iki mezhep ya da frka ia ile Hariciyedir. Bunlar izle-
yen balca itikadi mezhepler Cebriye, Mutezile ve Murcie olmutur. Bu akmlar
karsnda, slam toplumunun Ehl-i Snnet vel-Cemaat adya anlan byk bir o-
unluunun inan ve uygulamalar Snni bilginlerce sistemletirilmi, bu kol da
Selefiyye, Eariyye ve Maturidiye adyla itikadi mezhep biiminde gelimitir.
Ehl-i Snnet iindeki balca fkh mezhepleri ise Hanefilik, afiilik, Hanbelilik ve
126
Di n ve Topl um
4
A M A

Malikiliktir. Snni kesimde ortaya kan Evzailik ve Zahirilik gibi fkh mezhepleri
de kendilerine taraftar bulamadklar iin gnmze kadar ulaamamlardr.
Tarikat, slam kltr ve literatrnde daha ok tasavvufi balamlarda kullan-
lan bir kavramdr. Arapada yol anlamnda kullanlan kavram, tasavvufta Tanrnn
dorudan bilgisine gtrdne inanlan manevi bir yol olarak grlmektedir.
Mezhep kavramnda olduu gibi tarikat kavramnda da sosyal teolojinin,
entelektel ilgilerin ve dinsel duyarllklarla ilikilendirilen topumsal itiraz ve
ikazlarn nemini gzard etmemek gerekir. Gerekten de erken dnem tasav-
vuf hareketlerinin ou slam toplumunda balayan yozlamaya gsterilen tep-
kilerin sonucu olarak deerlendirilebilir. Uzunca bir sre iinde sistematik bir
yapya kavuan tasavvufun giderek sadece bir disiplin olmann tesinde bir
usul ve ynteme hatta felsefi/irfani bir derinlie frsat veren ynelimleri iinde
de tarikatlar ortaya kmtr. slam geleneinde mezhep neyse aslnda tasavvuf
geleneinde de tarikatlar ayn anlamlar ierir. Bir anlamda tarikat tasavvuftaki
yol ve yordam ayrmasn yanstmaktadr.
Tarikat, slam geleneinde tasavvuf dncesini esas alan ekollerin her biri iin
kullanlan bir kavramdr. Tasavvuf edebiyatnda ayr dnemden sz edilir. Bun-
lar kronolojik sralamaya dikkat edildiinde zhd, tasavvuf ve tarikat dnemlerini
kapsar. Zhd dnemi olarak bilinen devrin bitmesini mteakiben tasavvuf dnemi
balam (9. 10 ve 11. yzyl), bunu hlihazrda var olan tasavvuf dncesinin sis-
tematikleip kurumsallamas ve zikir, ile, eyh, halife, mrid, mrit, biat, rabta,
icazet vb. kavramlarn ortaya kmas izlemitir. Bylece tasavvuf dncesinin n-
de gelen temsilcileri tarafndan eitli ekoller oluturulmaya balanmtr. Bunun
sonucunda birok tarikata ortaya km, bunlarn says her geen gn hzla oal-
mtr. Zamanla dergh, tekke, zaviye ve ribat gibi eitli tarikat merkezleri ve tari-
katlara bal olan kiiler arasndaki hiyerarik yaplanmalar ortaya kmtr. Tari-
kat merkezleri, sadece tasavvuf dncesinin ilendii merkezler olarak deil tari-
katlarn zelliine gre birer eitim kurumu ya da kltr ve sanat merkezleri ola-
rak da ilev grmektedir. Tarikatlar ve tarikat yaplanmalar Tekke ve Zaviyeler Ka-
nunu erevesinde yrrle giren Devrim Kanunlar gereince yasaklanmtr.
Bununla birlikte Trkiyede pek ok tarikat varln fonksiyonel dzeyde srdr-
meye devam etmektedir.
Yaratl, huy, karakter, miza anlamlarnda kullanlan merep kavram da ki-
inin hangi din inan, mezhep ya da tarikat iinde olursa olsun deimeyen zel-
liklerini vurgulamak iin kullanlmaktadr. Kiinin davran biimi, dahil olduu
toplumsal grup iinde nemli lde korunmaktadr. Mizacn kalc bir karakter
zellii olarak yer ald kiilik yaplanmasnda mereple mevcut yap arasnda
kayda deer bir buluma gereklemektedir.
Eilim anlamnda kullanlan merep slam kltr dairesinde mminlerin ilgi
duyduu, sempatiyle karlad ya da yakn durduu sylem ve uygulamalar iin-
deki znel farkllklarn kapsamaktadr. Din balamda herhangi bir mminin
hangi mezhep ya da tarikata mensup olursa olsun kendi bireysel ya da toplumsal
aidiyetinden bamsz olmakszn belirledii kimi zellikleri, din eilim ve tercih-
lerinde etkili olmaktadr. Dolaysyla ayn din ya da ideolojik grleri paylaanlar
arasnda bile, huy ve yaratltan kaynaklanan kimi zellikler nedeniyle birtakm
gr farkllklarna ratlamak mmkndr. Kiisel zellikleri zellikle kltrel ve
entelekel bilgi kaynaklarnn kstll ya da eitlilii, o kiinin bal bulunduu
dzlemdeki konumunu farkllatrmaktadr. Kiinin rnein sufi merep olmas,
eilimlerinin radikal ya da munis olmas bu erevede deerlendirilir.
127
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
Mezheplerin ortaya k nedenlerinin sosyolojik bir aklamas var mdr?
SLAM DNNDEK TEMEL EKOLLER, MEKNLAR VE
DN ADAMLARI
slam inancnn temel ekollerini, meknlarn ve din adam tanm-
lamalarn zetleyebilmek.
Tasavvuf, Kelam, Fkh
Tasavvuf, sufizm olarak da bilinen bir kavram olup arlkl olarak slam gelenei
iinde kullanlmaktadr. slamda mminin Tanrnn dorudan bilgisine ulamas-
n amalayan dnce, inan ve yaam biimi olarak tasavvuf, dinler tarihindeki
genel terimle slamn mistik boyutunu belirtmektedir.
Aslnda sadece slamda deil, dier pek ok dinde de var olan ve mistik dn-
ce ve yaam tarzyla tanrsal bilgiye ulamay, hakikati elde etmeyi, kurtuluu sa-
lamay hatta Tanrda yok olmay hedefleyen bir kurum olarak tasavvuf, slam top-
lumlarn anlama konusunda olduka anahtar saylabilecek kavramlar arasnda yer
almaktadr. Arapa sf (yn), safvet (temizlik, sadelik), ehli suffa ya da saff-
evvel terimlerinden tretilmi olabilecei dnlen tasavvuf, slam gelenein-
de isel arnma ve temizlie nem vererek hakikati kavramaya ve kurtulua eri-
meye alan, Allah-insan illikisinde mistik yaklamlar n plana karan bir d-
nce sistematiini ifade eder. lk kez Ebu haim el -Kfi (MS 765) iin kullanld-
ndan hareketle terimin miladi 8. yzyl sonlarndan itibaren kullanlmaya balan-
m olmas muhtemeldir. sel arnmaya, dnyadan elden geldiince soyutlanp
uzak durmaya, lednni bilgi ya da marifet yoluyla ilahi hakikate ulamaya ve Tan-
rda yok olmaya dayal tasavvuf dncesinin meneini neyin oluturduu konu-
su tartlagelmekle birlikte tasavvuf dncesindeki insan, kurtulu, bilgi, maddi
alem ve Allah-varlk ilikisi anlayyla Orta Dou gnostik geleneklerinin ayn ko-
nulardaki yaklamlar arasndaki arpc benzerlik hatta kimi paralellikler dikkat
ekicidir. Genellikle mutasavvflarca tasavvufun bir hl ilmi olduu, yani mistik
tecrbelere dayal bir yaam biimi olduu vurgulanr.
Tasavvuf, slamn maddi tezahrlerine, zellikle Emevi ve Abbasi iktidarlarnn
dnya hayatna fazlasyla meyleden ilgilerine karn, bu hayatn geiciliini bir s-
reklilik iinde temellendiren deruni ve ahlak bir gayretin rndr. zellikle Ha-
san el-Basrinin erken dnem slam tarihi iinde kendi etrafnda ekillenen zhd
hareketi, ilerleyen dnemlerde kendine zg bir biim kazanacak ve tasavvuf den-
diinde artk inan, ritel, adab ve erkanyla dikkat eken bir yap zellii tama-
ya balayacaktr. Aslnda tasavvufun balangta bir gnl hareketi olarak ortaya
km olmas dikkat ekicidir. Hayata kar grece bir mesafe ve Allahn rzasn
onu oka anmakla onun koyduu kurallara harfiyyen riayetle kazanmay hedef-
leyen bir ynelim iinde tasavvuf, ksa zamanda genel mslman toplum katnda
ilgi ve rabet grmtr. Tasavvufun ortaya koyduu yaam ekli bir yandan kita-
bi/fkhi yaklamlarn dikkatini ekerken bu dikkat yer yer tepkisel deerlendirme-
lere de frsat vermitir. Ebu Said el-Harraz, Cneyd el Badadi, Haris el-Muhasibi,
Serrac, Kelabazi, Kueyri ve Gazzali gibi ncler tasavvufun genel slam sylemiy-
le mutabk bir izgide gelimesi iin gayret gstermileridir. Bununla birlikte orta-
ya attklar gr ve dnceleriyle mslman toplumda farkl kelami tartmalarn
dogmasna ve derinlemesine nclk eden Bayezidi Bestami, Hkim et-Tirmizi,
128
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
4
5
A M A

Hallac- Mansur, Ebu Said Ebul-Hayr ve bnul-Arabi gibi mutasavvflar da slam d-


kltrlere ak etkilenimleriyle din gelenein belli bal kaynaklarna kar aka
mesafe koyan bata vahdeti vucud olmak zere hakikat algsna ynelik izgi d
karmlaryla farkl bir yol izlemilerdir. Bu balamda ortaya atlan kimi dnceler,
slamn Tevhid akidesi bata olmak zere pek ok temel esasyla zaman zaman kar-
karya gelme riski tayan izgi d bir hayat felsefesine dnebilmitir.
Kelam, slamda inan esaslar etrafnda ortaya kan tartmalar disipline eden
bir ilim daldr. lm-i kelam olarak da bilinen bu alan, slamda inan esaslarn akl
yoluyla aklamay, temellendirmeyi ve savunmay amalamaktadr. slam inan
esaslarn konu ald iin akaid, bunlar dinin temellerini oluturduu iin usulud-
din (dinin temelleri), Tanrnn birlii ve nitelikleri zerine younlat iin ilm-i
tevhid ves-sfat, fkhn inanla ilgili konularn inceledii iin de fkhul-ekber, te-
mel yntem olarak dnme ve aklla aklamay benimsedii iin ilm-i istidlal
ven-nazar gibi adlarla anlmtr. Kelamclar, konusu ve amac bakmndan olmak
zere kelam iki ayr biimde tanmlar. Konusunu temel alan birinci tanma gre
kelam, Tanrnn zatndan ve sfatlarndan, peygamberlerine ilikin konulardan,
balang ve sonlar bakmndan, varlklarn durumlarndan slam ilkeleri asndan
sz eden bir ilimdir. kinci tanma gre ise kelam, kesin deliller kullanmak ve kar-
t dnce sahiplerinin kuku ve itirazlarn ortadan kaldrmak yoluyla dinsel
inanlar kantlamaya alan bir ilimdir. Kelam limlerine mtekellim ad veril-
mektedir.
Hz. Muhammedin vefatndan sonra, slam toplumunda Tanrnn sfatlar, ka-
der, byk gnah ileyen kiinin durumu, imamet gibi konular etrafnda ilk gr
ayrlklar ortaya kmtr. teki dinlerin iddialarna kar slam inanlarn savun-
ma gerei de akla bavurmann nemini artrmtr. 7. yzyln sonuna kadar sren
tartmalar sonucunda 8. yzyl balarnda temel inan konularn sistemli bir ekil-
de inceleyen ilk kelam okulu Mutezile domutur. Mutezile iinde yeten Earinin
(873-986) 10. yzyl balarnda kurduu ilk snni kelam okulu Earilik, kelam ala-
nnda Mutezilenin birka asr sren egemenliine son vermitir. Earinin kendi
retisini Basra ve Badatta yayd srada Orta Asyada Ebu Mansur Maturidi de
(. 944) Snni Kelamnn ikinci byk okulu Maturidilii kurmutur. Bu iki okulun
slam dnyasnda egemen olmasyla Mutezile ancak dar bir evrede varln sr-
drebilme imkn bulabilmitir. Ancak ii din bilginlerinin pek ou Mutezilenin
temel grlerini benimseyerek onlar gelitirmitir. Snni kelam okullarnn do-
masna dein sren balang dnemlerinde kelamn balca konusu Tanrnn za-
t, sfatlar ve fiilleridir. Eariyle balayp Gazzalinin hocas Cuveyniyle sona eren
Mtekaddimin dneminde felsefe arlk kazanm ve kelam biliminin konusu b-
tn varl kapsayacak ekilde geniletilmitir. Gazzaliyle balayan Mteahhirin
dneminde ise kelam felsefeyle btnyle iie gemitir. Felsefeyle mezcedilmi
kelam dnemi olarak nitelenen bu aamada kelam, bilgi nesnesi (malum) olabilen
btn konularla ilgilenmeye balamtr.
slam geleneinde ibadet ve hukuk alanna ilikin bilgilerin retildii bir disip-
lin olarak fkh, gndelik dilde bir eyi bilmek, iyi ve tam anlamak, derinlemesine
kavramak anlamlarna gelmektedir. slam limleri, fkh araclyla eriatn birey-
sel ve toplumsal dzlemde uygulamaya dnk yasa ve hkmlerini delilleriyle bir-
likte ortaya koyarak mslmanlara din konularda rehberlik yapmaktadrlar. Kav-
ram Kuran- Kerim ve hadislerde din derinlemesine kavrama ve bilme anlamnda
kullanlmtr. slam hukukunun sistemlemeye balad dnemlerde bile bu an-
lam varln korumaya devam etmitir.
129
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
Gazzali: mam Gazzali
olarak da bilinir. slam
limi, mutasavvf ve
mderris olarak n yapan
Gazzali Orta a slam
dnyasnn en saygn
isimleri arasnda yer
almaktadr. slam
dnyasnda ilgiyle takip
edilen hya-y Ulumid-din
ile Kimya-y Saadet adl
eserlerinin yannda nl
felsefe eletirisi Tehafitl-
Felasifesi de onun dnya
leinde tannmasn
salamtr.
Fkhn iki temel kayna Kuran ve Snnettir; Hz. Muhammed sonras dnem-
de yasa koyma (teri) deil, ana kaynaklara uygun hkm aratrma, ortaya koy-
ma (tefri) sz konusudur. Bu dnemde slam hukukunun kimi ikincil kaynaklarn-
dan sz edilse bile ana temel bu iki nokta zerine kurulmutur. Kuran ve Snnete
uygun bir hkme ulama abas iinde bavurulan ikincil kaynaklar arasnda icma
(slam limlerinin bir konuda gr birlii iinde olmas), kyas (bir hkm ben-
zerlii nedeniyle baka bir konuya uygulama), istihsan (nedenin etkisini gzn-
ne alarak ak kyas brakp gizli kyasa bavurmak ya da bir delil nedeniyle bir
konuyu genel kuraldan ayr tutmak), mesalih-i mrsele (ilgili bir nassn bulunma-
d konularda kii ve toplum yararlarn gzetmek), sedd-i zerayi (ktle giden
yollar kapatmak), gelenek ve grenekler, sahabenin sz ve davranlar, nceki
dinlerin Kuran ve Snnet tarafndan iptal edilmemi yarglar ve istishab (bir eyin
deitiini gsterir bir kant getirilene dein onun gemiteki durumunun srd-
n kabul etmek) yer almaktadr. slam hukukunda Kuranda ve Snnette kesin
hkm bulunmayan konularda kyas, istihsan ve istishab gibi yntemlerle yorum
yapmaya ictihad, bu tr yorumlar ortaya koyanlara da mtehit denir. tihat ye-
terlilii belli ilke, usul ve artlara balanm olup bu yolla ulalan bilgi ya da h-
km Kuran ve Snnet gibi kesin ve balayc bir nitelik tamamaktadr. nk
ana kaynaklarn kesinliine ve deimezliine karn bu ikincil kaynaklar her za-
man tartmaya aktr. Bu yolardan ulalan hkmler ancak temel kaynaklara uy-
gun olduu, onlara aykr dmedii durumlarda geerlidir.
Sekler hukuk sistemleriyle karlatrldnda fkhn daha kapsaml olduu
grlr. nk fkh sadece ibadet ve ahlaka ilikin konular deil ada huku-
kun ele ald konular da iermektedir. Konular itibaryla fkh yedi ana dalla il-
gili bir disiplindir. 1. badet: Temizlik, namaz, oru, hac, zekt ve kurban gibi iba-
detlere ilikin sorunlar, 2. Muamelat: Alveri, ortaklklar, borlar, mlkiyet ve mi-
ras gibi konular, 3. Ahval-i ahsiye: Evlenme, boanma gibi kii ve aile haklaryla
ilgili sorunlar, 4. Siyaset-i eriyye: Kamu hukuku, zellikle anayasa ve idare huku-
ku bata olmak zere devlet kii ilikileri, karlkl hak ve grevler, 5. Ukbat: Ce-
zay gerektiren sular ve bunlara uygulanacak cezalar, toplumsal dzeni salayc
yarglar, 6. Siyer: Devletleraras ilikiler, slam devletinin dier devletlerle olan ili-
kilerinin dzenlenmesi, 7. Adab: Ahlak ve grg kurallar.
Drt halife dneminden sonra slam topraklarnn genilemesi ve olaylarn o-
almas, hukuksal sorunlarn artmasna neden olmutur. Bu balamda slam lim-
leri arasnda belirginleen farkl eilim ve yaklamlar da fkh okulllarnn (slam
mezhepleri) ortaya kmas sonucunu dourmutur.
Cami / Mescit
Cami mslmanlarn ibadet mahallerine toplu olarak verilen addr. lkesel olarak
mslmanlar ibadetlerini temiz olmak kouluyla her yerde yapabilir-
. Cami daha ok Trkiye mslmanlarnn kulland bir kavramdr. Genel olarak
slam dnyasnda kullanlan ifade mescittir. Bununla birlikte hem cami hem de
mescit Trkiye zelinde baz farklarla tanmlanmaktadr.
Osmanl Devletinde Cuma namaz klnmayan ve iinde minber bulunmayan iba-
det meknlarna mescit ad verilmitir. Gnmzde ise bugn daha ok kk ma-
halle camilerine mescit denmektedir. Bu balamda bir kent merkezindeki ana ibadet
merkezine ulu cami, sultanlar tarafndan yaptrlanlara ise selatin camii denmektedir.
130
Di n ve Topl um
Mslmanlarn en nemli dinsel yaps olan cami, slam dininin gereklerine g-
re biimlenmitir. lk cami Hz. Muhammed tarafndan Medinede yaplmtr. Cami-
nin birincil ilevi ibadet yeri olmasdr. Mescid balangta idare, eitim ve retim
merkezi gibi deiik amalar iin kullanlmsa da onun asl fonksiyonu her zaman
mbed olmasdr. Geri slamda ibadet iin belli bir yer ya da mekn zorunlu
klnmamsa da cemaatle klnan namazn ferdi olarak klnan namazdan daha s-
tn olduunun belirtilmesi, camiyi nemli bir mekn durumuna getirmitir. Ancak
ibadet asndan bakldnda onun esas nemi sadece vakit namazlaryla deil,
zellikle Cuma, bayram ve teravih namazlarnda ortaya kmaktadr. Mslmanla-
rn haftada en az bir kez biraya gelip birbirleriyle tantklar, grtkleri ve so-
runlarn tarttklar yer olarak cami, toplumsal bir fonksiyon da icra etmektedir.
Tekke, Zaviye, Dergh
Tekke, zaviye ve derghlar tasavvuf kltr iinde anlam kazanm din/mistik
meknlardr. Bu yaplar slam tasavvuf geleneindeki etkinliklerin yrtld ya-
plardr. Zaman zaman birbirlerinin yerine kullanlsa da icra ettikleri fonksiyonlar
asndan kimi konularda belli nanslarla birbirinden ayrlrlar.
slam dnyasnda kurulan ilk tekke Ebu Haim el-Kfiye (. 767) atfedilmek-
tedir ve am yaknlarnda Remlede kurulmutur. Tarikatlarn ortaya kmasna pa-
ralel olarak hzla yaylan tekkeler cemaat etkinliklerinin gerekletii meknlar
olarak bilinmektedir. II. Merutiyetin ilanndan (1908) sonra yaplan bir sayma
gre sadece stanbulda 311 adet tekke vard.
Tekkeye gre daha kk yap zellii tayan zaviyeler ise daha ok kk
yerleim alanlarnda ve yol zerlerinde bulunmaktayd. Bir yandan gezgin dervi-
ler ve yolcular iin birer konaklama yeri olarak grev yapan zaviyeler bir yandan
da tpk tekkelerde olduu gibi birer tarikat etkinlik mekn olarak rol stleniyor-
du. Her eyden nce zaviyeler, Anadolu ve Balkanlarn fethinde, zelllikle de bu
blgelerin mslmanlamasnda nemli roller stlenmitir. lk zaviyeler 13. yzyl-
da ortaya km ve daha ok inziva hayatn tercih eden dervilerin hcrelerinden
ibaret birer mekn zellii tamaktayd.
Derghlar da tekke ve zaviyeler gibi tasavvuf dnyasnn meknlar arasnda
yer almaktadr. Kadirihane ve Mevlevihane rneklerinde olduu gibi derghlar ba-
zen tarikat isimlerine gre adlandrlmaktayd. Aslnda derghlar sadece tasavvuf
eitiminin yapld meknlar deildir. Gerektiinde aevi, han, kervansaray gibi
ilevler de stlenen bu meknlar ayrca hat sanat, edebiyat ve mzik bata olmak
zere gzel sanatlarn hemen her alannn beslenip gelitii merkezler olmutur.
Bir yandan zellikle snr boylarnda kurulmu olanlar (ribat), savunma asndan
nemli bir grevi yerine getirirken bir yandan da zaviyeler gibi ekonomik hayatn
dzenlenmesine katkda bulunmu ve hastane, spor kulb gibi ilevler de stlen-
mitir.
Cemevi
Cemevleri de tekke ve zaviyeler gibi tasavvvufi/mistik ereve iinde deerlendi-
rilebilecek yaplar arasnda yer almaktadr. Ancak cemevlerini sz konusu yaplar-
dan ksmen farkl klan, bu meknlarn Alevi inan dnyas iinde yaplandrlm
olmasdr. Tekke ve zaviyeler ise Snni inan retisi etrafnda ekillenen tasavvu-
fi yaplardr. Bugn Aleviler yeni yerleim alanlarnda inan ve erknlarn srdr-
mek, yaatmak ve gelenein korunmasn salamak zere cemevlerini canlandr-
mak arzusundadr. Alevi inan dnyas iinde cemevleri merkez bir yer tutar. Ale-
131
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
vi inan nderi dedelerin cemaat btnln salamak zere gerekletridikleri
grevler arasnda ayin-i cemleri ynetmek de vardr. Alevilerin bir araya geldikle-
ri ayini cemde dede, cemaatin belli bal sorunlarn zer ve cemaatin katlmyla
gerekleen ayine nderlik eder.
mam
Arapa emm (ne gemek, sevk ve idare etmek) kknden gelen imam, terim ola-
rak cemaatle klnan namaza nderlik eden kimse ve devlet bakan anlamlar-
n tamaktadr. Bu tanmlamalarla imamn nderlik ve rneklik zellii ne k-
maktadr. Nitekim Kuran- Kerimde kullanld biimiyle imam toplum nderlii-
ni ve Hz. brahimi nitelemek iin kullanlmtr. Gndelik hayatta kullanlan bii-
miyle imam, ncelikli olarak namaz kldran kii demektir. Namaz kldrma anla-
mndaki imaml slam cemaatinin ba anlamndaki imamlktan ayrmak iin, bi-
rinciye imamet-i sugra (kk imamlk), ikinciye de imamet-i kbra (byk imam-
lk) denmektedir. Din bir stat gstergesi olarak imam grevini yerine getirirken
cemaat iinde din adan donanml olmak zorundadr. Namaz kldran imamn
Kuran okumay iyi bilen, yasaklardan kanan, toplumun saygsn kazanm, iyi
ahlakl ve gzel sesli bir kii olmas nem kazanmaktadr. nk imamlk ayn za-
manda bir rehberlik ve nderlik zellii de tamaktadr.
eyh, Seyyid
Szlkte yal kimse anlamna gelen eyh kelimesi daha ok tarikat dnyasnda
yer almak zere eitli slam devletleri ve toplumlarnda birer saygnlk ve itibar
gstergesi olarak kullanlmaktadr. Tasavvufta pir ve mritle ayn anlamnda kul-
lanlan eyh, tarikat yolunun en yce mertebesi, Allaha davet konusunda peygam-
ber vekilliinin en stn derecesi olarak kabul grmektedir. Nitekim eyh, mrit-
lerinin her bakmdan Hz. Muhammede uymasn salamakla, Allah onlara sevdir-
mekle ve nefislerini temizleme yollarn retmek suretiyle onlar Allaha sevdir-
mektedir. Tanry bilginin en kesin biimiyle (hakkel-yakiyn) tanyan bir arif ola-
rak eyh, lehinde ya da aleyhinde olan eyleri Tanrnn iradesi olarak deerlendi-
rir. Mritler arasnda eyhlerin kendi istekleri dorultusunda deil, Tanrnn istek-
leri dorultusunda hareket edip davrandna inanlmaktadr.
Seyyid ise Hz. Muhammedin soyundan gelenleri ifade eden bir kavramdr.
Efendi, bey, nder, sahip, faziletli ve kerim gibi anlamlara gelen seyyid kelimesi,
erefli, asil soylu, onurlu, kutsal, mbarek anlamlarna gelen erif kelimesiyle ayn
kategoride kullanlmakla birlikte Hz. Muhammedin Hz. Ali ve Hz. Fatmadan do-
an torunlaryla onlarn soyundan gelenler iin kullanlan nemli bir itibar ve sta-
t nvandr. Kuran ve hadislerde kavram szlk anlamnda kullanlmaktadr.
Kavramn zellikle Trkiye zelinde tad anlam bir hayli derindir.
Hz. Muhammedin aile yelerinden oluan ehl-i beyt tm mslmanlar tarafn-
dan tartmasz bir sevgi ve sayg iinde deerlendirilir. Bundan dolay seyyidler,
btn slam toplumlarnda her zaman ayrcalkl bir yere sahip olmu, byk say-
g ve sevgi grmlerdir. Ehl-i beytin hem Kuran- Kerimde hem de Hz. Muham-
medin hadislerinde vurgulanan deeri bu sayg ve itibar lmszletirmitir. By-
lece Hz. Muhammedin kz Hz. Fatmann Hz. Hasan ile Hz. Hseyin soyundan ge-
lenler iin seyyid ve erif tabirleri kullanlarak bunlarn toplum iinde rencide edil-
memesi ve kendilerine olan saygnn sarslmamas btn slam toplumlarn temel
prensibi olarak grlmtr.
132
Di n ve Topl um
Alevilik: Aleviler Hak-
Muhammed-Ali lemesi
etrafnda oluan inan
yaplanmasyla hem Snni
hem de ii dnyasndan
ayrm, kendine zg
inan, adap ve erkn
dzenekleriyle slam iinde
farkl bir gelenek
gelitirmilerdir.
Kelam ilminin ortaya knn din-sosyolojik arka plann aklaynz.
TRKYEDE DYANET LER BAKANLIININ
SOSYOLOJK KONUMU
Diyanet leri Bakanlnn Trkiye balamndaki yeri ve nemi-
ni sosyolojik adan aklayabilmek.
Diyanet leri Bakanl Cumhuriyetin temel kurumlar arasnda yer alr. Yasada
belirtilen amalar erevesinde kendi grev ve sorumluluklarn yerine getirmekle
ykml bir kamu kurumu olarak Diyanet, Trk modernlemesinin din balamn-
daki ynelimlerini yanstmas asndan da zgn bir kurumsal pratik olarak de-
erlendirilebilir.
slam dininin inanlar, ibadet ve ahlak esaslar ile ilgili ileri yrtmek, din ko-
nusunda toplumu aydnlatmak ve ibadet yerlerini ynetmekle grevli olan kurum,
anayasal meruiyetle grevini yerine getirmektedir. eriye ve Evkaf Vekletinin
kaldrlmasyla birlikte 3 Mart 1924te Diyanet leri Reislii adyla kurulan kurum,
deiik vesilelerle dzenlenen kanun, kararname ve mevzuat yaplanmas (1965,
1976, 1979, 1982, 1984, 2010) iinde varln srdrmeye devam etmektedir.
Diyanet leri Bakanl, Trkiyenin zgn din karakterini, dinsel eitliliini
hatta manevi zenginliini biimlendirmekte vazgeilmez bir kurumsal statyle te-
mayz etmitir. Bu balamda Diyanet, Cumhuriyetin toplumsal dinamizmini ta-
mamlayc bir faktr olarak nem kazanmaktadr. Modernleme srecine gelenek-
li bir toplumun dahil edilmesi beraberinde bir dizi gerilim ve alkantnn da ortaya
kmasna ve kitlesellemesine yol amtr. Deiimle gndeme gelen farkllama-
lar arasnda din de esasl bir ekilde konumunu yenilemek zorunda kalmaktadr.
Yeni dnemde dinin durumuna ilikin tartmalarla birlikte laiklik ve sekler-
leme politikalar lkenin temel problemleri arasnda yer almtr. Aslnda Trk
modernlemesinde din ve onun laiklikle ya da seklerlikle irtibatl gereklii her
zaman baat bir tartma gesi olarak gndeme gelmitir. Gelenekten modernlie
savrulua bal olarak toplumsal alanda oluan modern farkllamalar, dinin gn-
delik gerekliine ilikin klasik beklentileri de devre d brakmtr. Toplumsal
alanda gerekleen devrim niteliindeki reformlar, dinin geleneksel formlarn d-
ntrme amac gtmtr.
Sancl, karmak, zaman zaman da kaotik grntlere sahne olan ancak lke-
nin deime stratejileri iinde her zaman dikkate alnan bir olgu olarak dikkat e-
ken dinin, kurumsal bir deneyim zenginlii iinde ele alnmas zorunludur. Bu
keyfiyet, din istismarndan, dinin amac dnda kullanlmasna kadar pek ok ko-
nuda bir sahiplik sorunu yaatmaktadr.
Bugn Diyanet leri Bakanlnn kurumsal meruiyetine ilikin tartmalar,
gerekte toplumdaki din hayatn cevvaliyetine iaret eder. Trkiye, ekser oun-
luu mslman olan bir toplumsal yap zellii tar. Bu younluk, demokrasinin
ve modernlemenin kazandrd yeni imknlar iinde ciddi bir eitlilikle de b-
tnlemi durumdadr. Modernlemeyle birlikte din konusu bir deer kayb yaa-
mam, aksine modernlemenin yaratt anlam kayb, dinin modern bir aklama-
sna olan ihtiyac artrmtr.
Diyanetin Batl kurumsal pratiklerin hatrlatt anlamda bir kilise olmadn
bilmek gerekir. Ayrca grevi bir ortodoksi oluturmak deildir. Esasen ne devlet
133
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
5
6
A M A

ne de bir din olarak slam, bir ortodoksinin oluturulmas iin gerekli destei sun-
maktadr. Diyanetin temel misyonu, slamn genel geer snrlarnn taciz edilme-
sini, inenmesini nlemek, toplumu din konusunda doru bilgilendirerek aydn-
latmaktr. Nitekim slami mezhep eitlilii Trkiye rneinde her zaman zengin-
letirici bir katlm gesi olarak deerlendirilmektedir. Hanefi ve afii mslmanla-
rn varl, Alevilerin periferik dinsellii, birlikte yaayabilmenin ilgin rneklikle-
rini iinde barndrmaktadrlar. O hlde Diyanet leri Bakanl, dinsel yaklam-
larn ortak snrlarn, dinsel yaamn meru limitlerini koruma ve gelitirme aba-
snda olmak zorundadr.
Bu nedenle de Diyanet leri Bakanl, laikliin din-devlet ayrm iindeki sos-
yal gerekliini toplumsal hayat iinde bir krize ve iinden klmaz bir paradoksa
dntrmeden anlatmaya alr. Bu balamda Trkiyedeki din hayatn dier
mslman lkelerdeki dini hayatlardan aka ayrmas sz konusudur. Nitekim
Diyanetin, din, devletin kuatmasndan ok himayesi altnda tutan evreni, Trki-
ye mslmanlarna, modern dnyayla ilikilerindeki gerilimlerini en aza indiren
bir bak as kazandrmaktadr.
Trk toplumu modernleme deneyimini dinden kopuk bir tarzda srdrme-
mektedir. Denilebilir ki Trkiye mslmanl iin din, modernleme sreci sz
konusu olduunda da ciddi bir referans kaynadr. Bilim, modernlik, yeni yaam
tarzlar gibi toplumun mevcut ynelimleri iinde Diyanet leri Bakanl, dinsel
bir argman oluturmada devletin tasarruflar sz konusu olduunda ona ayak ba-
olmaktan ok zihinsel ve ruhsal saln gerekli gelerini iinde barndran i-
levsel bir argman setine sahip olma avantajna sahiptir. Bu nedenle Trk modern-
lemesinde din, denge ve duyarlln asal kayna olarak olumlu bir ilev grmek-
tedir. Dnyada meydana gelen son gelimeler, zellikle din konusunun kresel
dzeyde tartlmasna yol aan kimi amazlara odaklanldnda Trk modernle-
mesi ve Diyanet leri tekilatnn organik btnlnn ortaya kard kazanm-
larn bir kere daha dikkatle deerlendirilmesi gerekmektedir.
Diyanet leri Bakanlnn meruiyetinin sk sk laklik zerinden tartlmas nasl ak-
lanabilir?
134
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
6
135
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
Dinin sosyolojik bir erevede nasl deerlendiri-
lebileceini aklayabilmek.
Dinler manevi-ruhani yapsal zelliklerinin yan
sra toplumsal yapya dorudan ya da dolayl et-
kileriyle de nem kazanrlar. nsann psiik ger-
eklii kadar toplumsal gerekliiyle de derin il-
gileri olan dinin, gndelik hayatn inasnda, zih-
niyet yaplarnn oluumunda, siyasi ve kltrel
perspektiflerin olumasndaki etkisi gzard edi-
lemez. Din bazen dorudan etkileyici ve yap-
landrc olabilecei gibi bazen de gndelik ger-
eklikten etkilenme zelliine sahiptir.
Dinin cemaat, mmet, millet gibi kavramlar eli-
inde nasl deerlendirilebileceini zetleyebilmek.
Cemaat, mmet ve millet kavramlar slami termi-
nolojide iie gemi kavramlar olarak grlse de
kimi nanslarla birbirlerinden ayrlmaktadr.
slamn bireye kazandrd hayat tasavvuru Allah
merkezlidir ve toplumsal yaamn hemen her ni-
tesinde dinsel yaklamn damgasn grmek ka-
nlmazdr. Cemaat, mmet ve millet kavramlarn
da bu dikkat ve hassasiyet iinde deerlendirmek
gerekir. Bu balamda cemaat din hassasiyet iinde
bir araya gelmi bir toplulua iaret ederken m-
met daha geni bir lekte mezhep, mereb fark
gzetmeksizin ortak bir aidiyete vurgu yapmakta-
dr. Millet ise modern terminolojik dzlemde rk ve
ulus anlamnda kullanlsa da rnein slami termi-
nolojide kullanm sahas btnyle dindir ve ms-
lmanlar birlik temasn rk ya da baka aidiyetler
zerinden deil din zerinden kurgulamakta srar
eder. Bu erevede brahim Milletinden olmak,
onunla zdeleen Tevhid yani Allah birleme ilke-
si etrafnda bir araya gelen ok daha geni lekli
bir buluma noktasn yanstr.
Yaygn dnya dinlerinin kilise, katedral ve sina-
gog gibi kurumsal yaplanmalarn karlatr-
mal olarak aklayabilmek.
Kilise, Katedral ve Sinagog iinde yer aldklar
din sistemlerin meknsal yaplarndan ok, din-
sel temsil makamlar olarak deerlendirilmekte-
dir. Kilisenin tarihsel gereklik iindeki arl,
Hristiyanlarn din ve dnya grlerinin oluu-
mundan zihniyet yaplarnn teekklne kadar
hemen her konuda hegemonik olma iddias ta-
yan bir yapnn arln tamaktadr. Topluluk,
mabed ve mezhep anlamnda kilise, cemaati aan
bir aidiyet zelliini toplulua zerketmekle ken-
din grevli klar. Ayn ekilde Katedral de bu-
gn daha ok grkemli fiziksel yaplar olarak al-
glanp hatrlansa da gerekte o Hristiyan dnya-
sndaki sembolik din erki ifade etmektedir. Si-
nagog da Yahudi din rgtlenmesinden dinsel
meknn sosyo-politik ve teolojik evreninin sem-
bolize edildii bir yapya iaret etmektedir. Birer
inan, ritel ve sylem merkezleri olarak Sina-
goglar, Yahudi insannn belli bir mfredat eli-
inde ekillenmesine nclk etmektedir.
Mezhep, tarikat ve merep kavramlarnn sosyolojik
boyutlarn Trkiyeden rneklerle aklayabilmek.
Mezhep, tarikat ve merep kavramlar genel ola-
rak herhangi bir din oluumdaki ayrma, safla-
ma ve blnme noktalarna iaret eder. Din yo-
rumla birlikte ortaya kan yntem farkllamala-
r mezheplerin ekillenmesine yol aar. slami
gelenekte ortaya kan ve nce ii ve Snni ar-
dndan da her bir blokta kendi iinde birok ko-
la ayrlan yaplarn kkeninde yorum farkllklar
bata olmak zere sosyopolitik ve ekonomik ve
kltrel farkllklar etkili olmaktadr. Hangi din
gelenee bal olursa olsun mminin o gelenek
iinde tutunma biimi kendi znel yapsn g-
zard ederek gerekleemez. Her mmin bal
olduu din grup, yap ya da mezhep iinde ken-
di kltrel, entelektel ve en ok da psiik zel-
liklerinin bir sonucu olarak belli sylem ve tavr-
lara daha ok eilim duyar. Bu eilim mereb
olarak tanmlanmaktadr. Bir arnma, yaknlama
yolu olarak tasavvuf, kendi iinde farkl alanlara,
yol ve yordamlara blnmtr. Bu ayrmalar
zamanla tarikat ad altnda biimlenerek bir tr
mezhep diyebileceimiz yaplasal zellikler ka-
zanmtr. Trkiye rneinde hem mezhep hem
mereb hem de tarikat balamnda pek ok r-
nee rastlamak mmkndr. Nfusun byk bir
blm mslman olan lkede pek ok kii sn-
ni olarak tanmlamakta Snnilik hem itikatta (Ma-
turidi, Eari) hem de fkh balamda (Hanefi, a-
fii) farkl mezheplere ayrlmaktadr. Deiik tari-
zet
1

A M A
2

A M A
3

A M A
4

A M A
136
Di n ve Topl um
katlar arasnda Nakibendilik, Kadirilik ve Bekta-
ilik ne kmakta, din inan ve geleneklerinde
hakim Snni sylemin dnda kalmaya zen gs-
teren Aleviler de kendi mecralarnda varlklarn
srdrmektedir.
slam inancnn temel ekollerini, meknlarn ve
din adam tanmlamalarn zetleyebilmek.
Tasavvuf, sufizm olarak da bilinen bir kavram
olup arlkl olarak slam gelenei iinde kulla-
nlmaktadr. slamda mminin Tanrnn doru-
dan bilgisine ulamasn amalayan dnce,
inan ve yaam biimi olarak tasavvuf, dinler ta-
rihindeki genel terimle slamn mistik boyutunu
belirtmektedir. Kelam, slamda inan esaslar et-
rafnda ortaya kan tartmalar disipline eden
bir ilim daldr. lm-i kelam olarak da bilinen bu
ilim dal slamda inan esaslarn akl yoluyla
aklamay, temellendirmeyi ve savunmay ama-
layan bir ilim daldr. slam geleneinde ibadet
ve hukuk alanna ilikin bilgilerin retildii bir
disiplin olarak fkh ise gndelik dilde bir eyi
bilmek, iyi ve tam anlamak, derinlemesine kav-
ramak anlamlarna gelmektedir. Cami, mescit,
tekke, zaviye, dergh ve cemevi gibi meknlar,
eitli nanslarla birbirlerinden ayrlsalar da Ms-
lmanlarn ibadet mahallerini ifade etmektedir-
ler. mam, eyh, seyyit kavramlar ise Mslman
din adamlar iin kullanlan tanmlamalardr.
Diyanet leri Bakanlnn Trkiye balamn-
daki yeri ve nemini sosyolojik adan aklaya-
bilecek.
Kanunda belirtilen ama ve ykmllkler er-
evesinde Diyanet leri Bakanl Trk laiklii
iinde kurumsallam zgn yaplardan biridir.
Byk ounluu mslman olan bir lkede bir
yandan gelenekli din hayat bir yandan da mo-
dern sylemler eliinde gndeme gelen gnde-
lik hayat tasavvur ve projelerini e zamanl bir
kavray iinde deerlendirme durumunda olan
kurum, dinin sosyo-politik balamlarn etkisine
maruz kalmakszn sahih bir ekilde yaanma ola-
naklarnn artmas iin aba sarfetmektedir. Din
her zaman bir gtr ve onun bilinen bu zelli-
i beklenmedik tarzlarda istismarna yol aabile-
cei gibi, ayn ekilde onu bu gcnden mah-
rum edecek radikal mdahalelere de olabilir. Di-
yanet leri Bakanl, bu hassas balamlar dik-
kate alarak slamn herhangi bir siyasi, mezhebi
ya da dnsel bir yaklamn etkisi altnda ol-
makszn temel kaynaklarda ifade edildii gibi
anlalp yorumlanmas konusunda toplumun b-
yk bir ounluunun ilgi ve takdiriyle hizmetle-
rini srdrme abasndadr.
5

A M A
6

A M A
137
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
1. Aadaki ifadelerden hangisinde dine sosyolojik bir
bak asyla yaklalmaktadr?
a. Din kiinin Allahla olan manevi ilikisidir.
b. Din kiinin Tanrya teslimiyeti ve onun buyruk-
larna sadakatle uymasdr.
c. Din toplumsal fenomendir.
d. Dinde aslolan Allah korkusudur.
e. Dinler hak ve batl olmak zere iki kategoride
ele alnabilir.
2. Aadakilerden hangisi cemaat kavramnn sosyo-
lojik tanmyla dorudan ilikilidir?
a. Modern zamanlarda cemaat kavramnn yok ola-
ca iddias kantlanamam, atomize olmu bi-
reylerden oluan yeni toplumsal yaplar bile var-
lklarn geleneksel cemaat yaplanmasna ben-
zer bir ekilde kurgulamaya balamtr.
b. Mslmanlar dnyann neresinde olursa olsun,
hangi mezhep ya da merebe sahip olursa olsun
her mminin arkasnda saf tutarak cemaat olurlar.
c. Aznlk cemaatlerinin statleri Lozan Antlama-
syla belirlenmitir.
d. slam toplumlarnda her bir cemaat mensuplarna
bir aidiyet ve mensubiyet duygusu kazandrr.
e. lk slam cemaati, Hz. Muhammedin etrafnda
buluan ashabndan ibaretti.
3. Aadakilerden hangisinde mmet kavram siyasi
anlamda kullanlmtr?
a. Hz. Muhammedin mmetinden olanlar onun
manevi mirasn saygyla anarlar.
b. slam mmetinden olmak, dnyann her yerin-
deki Mslmanlarn sorunlarna dikkat kesilme-
yi zorunlu klmaktadr.
c. mmetin birlik ve beraberliine ilikin yakc
sorunlar Mslmanlar uluslaras dzeyde siyasi
platformlar oluturmaya zorlamaktadr.
d. mmet-i Muhammedin mevcut hali zerine re-
tilen metinlerin ounda Bat karsnda edilgin
bir konuma srklenen bir dnyann tecrbele-
rine yer verilmektedir.
e. Her bir peygamber kendi mmetine iinde ya-
ad artlar dikkate alan bir eriat vazetmitir.
4. Aadakilerden hangisinde millet kavram nation
anlamnda kullanlmtr?
a. Mslmanlar kendilerini Hz. brahimin milleti
olarak grrler.
b. Osmanl milletler sisteminde her millet kendi
dinsel tabiiyetlerine gre deerlendirilirdi.
c. Millet kavramnn geleneksel kullanmnda din
btnleme siyasetinin gl bir gesidir.
d. Milliyeti sylemlerde kullanlan millet kavram-
nn temel bileenleri arasnda kan ba, rk ya
da soy ba bulunmaktadr.
e. slami terminolojide kullanlan millet kavram
kaynan Kuran ve Snnetten almaktadr.
5. Aadakilerden hangisi Kiliseyi tanmlamakta ye-
tersiz saylabilecek yaklamn rndr?
a. Mslmanlarn camisi neyse Hristiyanlarn kili-
sesi de odur.
b. Bir Kiliseye mensup olmak gerekte farkl bir
Hristiyanlk algsna sahip olmak demektir.
c. Kiliselerin stats din ve devlet arasndaki iliki-
lerden etkilenmektedir.
d. Laik devlet dzeninde kiliselerin yeri her zaman
netameli olmutur.
e. Batda din sosyolojisi aratrmalarnn ounda
kiliseye devamllk oranlar zerinden sekler-
leme analizleri yaplmaktadr.
6. Aadakilerden hangisi mezhep farkllamalar er-
evesinde deerlendirilemez?
a. Katoliklik, Ortodoksluk ve Protestanlk Hristi-
yan dnyasndaki en derin ayrmalar ifade
eder.
b. Mezhep farkllklar temel din referanslarn yo-
rumlanmasna ilikin gr ayrlklarndan kay-
naklanr.
c. Mslman toplumlarda mezhep kavram inan ve
uygulama alanlarndaki farkllamalar yanstr.
d. deal tip olarak kilise ile mezhep arasnda bir
hayli farkllk vardr.
e. Herhangi bir mezhebe bal olmadan da dindar
olmak mmkndr.
Kendimizi Snayalm
138
Di n ve Topl um
7. Aadakilerden hangisi slam tasavvufunu aklay-
c bir tanmlama deildir?
a. Kimi Mslmanlar, tasavvufun kendilerini Allaha
yaklatrc bir yol olduuna inanmaktadrlar.
b. Tasavvufun bileenleri arasnda slami olmayan
gelerin varlna dikkat eken kimi yorumcular
eriatn belirleyiciliine vurgu yapmlardr.
c. Tasavvuf bir ruh arnmas yntemi olarak ms-
lman ahlaknn geliimine katk salamaktadr.
d. Gnmz Bat toplumlarnda zellikle tasavvuf,
slamla tanmann biricik yolu olmaktadr.
e. Modernleme srecinin gl seklerletirici atak-
lar karsnda en byk darbeyi tasavvuf almtr
8. Aadaki ifadelerden hangisi Kelamn hareket nok-
talarn yanstmaz?
a. Kelam, inan esaslarn akl yoluyla aklayp
temellendirmeyi amalar.
b. Fkhul-Ekber fkhn inanla ilgili konularn kapsar.
c. Kelam, kesin deliller kullanmak ve kart dn-
ce sahiplerinin kuku ve itirazlarn ortadan kal-
drmak yoluyla dinsel inanlar kantlamaya a-
lan bir ilimdir.
d. Kelam felsefenin temel konularna bal kalarak
din konusunda yeni birtakm argmanlar gelitirir.
e. Kelamclarn btn gayreti itikad esaslar etra-
fnda ekillenir.
9. Aadakilerden hangisi tekke ve zaviyelerin ilevle-
riyle ilgilidir?
a. Tekke ve zaviyeler tasavvufi gelenek iinde olu-
mu mistik yaplanmalardr.
b. Tekke ve zaviyelerin yozlamas ve amalar d-
nda kullanlmaya balanmas Cumhuriyet ida-
recilerinin nlem almasna yol amtr.
c. Tekke ve zaviyeler sanat, edebiyat ve mzik gi-
bi alanlardaki etkinliklere ev sahiplii yaparak
nc roller stlenmitir.
d. Tekke ve zaviyelerde eyhin nezaretinde sufiler,
slami gelenek iinde ahlaki bir disipline tabi ol-
maktadrlar.
e. Tekke ve zaviyeler geleneksel mimarinin en za-
rif rnekleri arasnda yer almaktadr.
10. Aadakilerden hangisi Diyanet leri Bakanlnn
grev ve sorumluluklar arasnda yer almaz?
a. Diyanet leri Bakanl toplumu din alannda
bilgilendirmekle ykmldr.
b. badet mekanlarnn ynetilmesi grevi Diyanet
leri Bakanlnn sorumluluu altndadr.
c. Diyanet leri Bakanl siyasette rol alarak ge-
rekli bulduu konularda devlete yn verebilir.
d. Diyanet leri Bakanl, toplumsal birlik ve be-
raberlii salamaya ynelik almalar yapar.
e. Diyanet leri Bakanl hizmetlerini mezhepler
st bir erevede gerekletirir.
139
5. ni t e - Di ni n r gt l Yap l ar ve Di nsel Li der l i k Kat egor i l er i
1. c Yantnz yanl ise Sosyolojik ereve konu-
sunu yeniden gzden geiriniz.
2. a Yantnz yanl ise Cemaat, mmet, Millet ko-
nusunu yeniden gzden geiriniz.
3. c Yantnz yanl ise Cemaat, mmet, Millet ko-
nusunu yeniden gzden geiriniz.
4. d Yantnz yanl ise Kilise, Katedral, Sinagog
konusunu gzden geiriniz.
5. a Yantnz yanl ise Kilise, Katedral, Sinagog
konusunu yeniden gzden geiriniz.
6. d Yantnz yanl ise Mezhep, Tarikat, Merep
konusunu gzden geiriniz.
7. e Yantnz yanl ise Tasavvuf, Kelam, Fkh ko-
nusunu yeniden gzden geiriniz.
8. d Yantnz yanl ise Tasavvuf, Kelam, Fkh ko-
nusunu yeniden gzden geiriniz.
9. c Yantnz yanl ise Tekke ve Zaviyeler konu-
sunu yeniden gzden geiriniz.
10. c Yantnz yanl ise Diyanet leri Bakanlnn
Sosyolojik Konumu konusunu yeniden gzden
geiriniz.
Sra Sizde Yant Anahtar
Sra Sizde 1
Genel sosyolojik literatrde din toplumsal bir olgu ola-
rak grlr ve onun ortaya k da insani refleksler,
korku ve beklentilerle aklanr. Dinsel yaklamda aslo-
lan akn bir varln kabul edilmesidir. Mslman top-
lumlarda din, Allah merkeze alan bir tanmlama iinde
ele alnr. Allah tarafndan peygamberleri araclyla in-
sanla gnderilen din, onlarn hem bu dnyada hem de
ahiretteki esenlik ve mutluluunu hedeflemektedir.
Sra Sizde 2
Millet kavram slamda din bayla ifade edilen topluluk-
lar ifade ederken bugn kavram nemli lde anlam
kaybna maruz brakllmtr. Kavramn Hz. brahime at-
fen kullanlan Tevhid etrafnda kenetlenme vurgusu g-
nmzde rk ve ulus kavramlar merkeze alnarak kulla-
nlmaktadr. Bugn milliyetilik dendiinde kk anlamn-
daki dinsel aidiyetler ve buna bal alardan ziyade etnik,
corafik hatta kltrel aidiyetlere vurgu yaplmaktadr.
Sra Sizde 3
Kilise kavramyla sanldnn aksine mekndan ok ai-
diyete, teolojik ina ve birliktelie vurgu yaplmaktadr.
Bir kiliseye mensup olmak demek kiisel dzeyde rit-
ellere katlmn gerekletirildii herhangi bir kiliseye
bal olmaktan ok belli bir gr, belli bir yorum re-
ten bir kategoriye dahil olmak demektir. Bu balamda
Kilise mezhep, frka vs. gibi kategoriler iinde deer-
lendirilmesi gereken zgn bir kavramdr.
Sra Sizde 4
Mezhepler din konulardaki gr ayrlklarnn netle-
ip somutlat yaplar ifade eder. Dnce ve gr
ayrlklar sosyo-politik, sosyoekonomik, kltrel ve en-
telektel ilgi ve ynelimlerdeden beslenir. Herhangi bir
konunun deerlendirilmesinde kiisel ya da toplumsal
dikkat ve zenin yan sra zihniyet yaplar da nemli
bir etki retir. Her insan iinde bulunduu kltrel kon-
tekse, paradigma ve zihniyet yapsna bal olarak ken-
di dnyasn ekillendirir. Btn bu etkileim alar sos-
yolojinin belli bal konular arasnda yer almaktadr
Sra Sizde 5
Hz. Muhammedin vefatndan sonra, slam toplumunda
Tanrnn sfatlar, kader, byk gnah ileyen kiinin
durumu, imamet gibi konular etrafnda ilk gr ayr-
lklar ortaya kmtr. teki dinlerin iddialarna kar
slam inanlarn savunma gerei de akla bavurmann
nemini artrmtr. 7. yzyln sonuna kadar sren bu
tartmalarn bir sonucu olarak 8. yzyl balarnda te-
mel inan konularn sistemli bir ekilde inceleyen ilk
kelam okulu Mutezile domutur.
Sra Sizde 6
Laiklik genel tanmlamalara dikkat edildiinde dinle
devlet ilerinin birbirlerinden ayrlmasn gerektirir. Tr-
kiyenin laiklik tecrbesi dinle devlet arasndaki ilikile-
rin seyri hakknda her zaman bir rnek saylabilecek
kalc bir kalp retmez. Dine ilikin tavrlarda devletin
sahiplendii tutum ve davranlar arasnda hem radikal
hem de oulcu-demokratik tercihlere rastlamak mm-
kndr. leri demokrasilerde dinle devlet ilikilerinin
ilerledii gzerghla bir karlatrma yapldnda orta-
ya kan paradoksal durum gerekte hem dindarlarn
hem de devletin laiklik konusundaki amazlarn ortaya
koymaktadr. Diyanet leri Bakanlnn laiklik bala-
mnda sk sk tartmaya almas Trk laikliinin belirle-
yici ana izgilerinin daha batan Diyaneti de iine ala-
cak ekilde tayin ve tanziminden kaynaklanmaktadr.
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar
140
Di n ve Topl um
Akseki, A. H. (1983). slam Dini 32. b., Ankara: Nur.
Anabritannica (1986-1990). Genel Kltr Ansiklope-
disi stanbul: Ana.
Berger, P. L. (1993). Dinin Sosyal Gereklii ev. Ali
Cokun, stanbul: nsan.
Cahoone, L. E. (2001). Modernliin kmaz ev. Ah-
met Demirhan, Erol atalba, stanbul: nsan.
Davutolu, A. (2001). Stratejik Derinlik: Trkiyenin
Uluslararas Konumu stanbul: Kre.
Eliade, M. (2003). Dinler Tarihine Giri ev. Lale Ars-
lan, stanbul: Kabalc
Falk, R. (2003). Kreselleme ve Din ev.Hasan Tun-
cay Baolu, stanbul: Kre.
Freyer, H. (1964). Din Sosyolojisi ev. Turgut Kalp-
sz, Ankara: Ankara niversitesi lahiyat Fakltesi
Yaynlar.
Gndz, inasi (1998). Din ve nan Szl Ankara:
Vadi.
slam Ansiklopedisi (1988). stanbul: Trkiye Diyanet
Vakf.
zutsu, T. (trs.). Kuranda Allah ve nsan ev Sley-
man Ate, stanbul: Yeni Ufuklar.
Marshall, G. (1999). Sosyoloji Szl ev. Osman
Aknhay, Derya Kmrc, Ankara: Bilim ve Sanat.
Roy, O. (2003). Kreselleen slam ev. Haldun Bay-
r, stanbul: Metis.
Suba, N. (2004). Gndelik Hayat ve Dinsellik stan-
bul: z.
Suba, N. (1999). teki Trkiyede Din ve Modern-
leme Ankara: Vadi Yaynlar.
nal, A. (1986). Kuranda Temel Kavramlar stan-
bul: Beyan.
Wach, J. (1995). Din Sosyolojisi ev. nver Gnay, s-
tanbul: FAV.
Yazr, E. H. (trs.), Hak Din Kuran Dili. Ankara: Eser.
Yelken, R. (1999). Cemaatin Dnm (Ge Mo-
dern Dnemde Cemaat Sosyolojisi) Ankara: Va-
di Yaynlar.
Yararlanlan ve Bavurulabilecek
Kaynaklar
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Toplumsal yap, toplumsal deiim ve toplumsal tabakalamann tanmlarn
yapabilecek,
Toplumsal tabakalama teorileri ile din arasndaki ilikiyi renmi ve din ile
tabakalama arasndaki modelleri aklayabilecek,
Dinin toplumsal deime asndan nemini kavrayabilecek ve din ii hiyerar-
ik gruplarn toplumsal yap ve tabakalamadaki yerlerini zetleyebileceksiniz.
indekiler
Toplumsal Yap
Toplumsal Deime
Toplumsal Tabakalama
Kast ve Stunlama Sistemleri
Din Gruplar
Yahudilik
Hristiyanlk
slam
Anahtar Kavramlar
Amalarmz

Din ve Toplum
TOPLUMSAL TABAKALAMAYA
GENEL BAKI
DNN TOPLUMSAL
TABAKALAMAYA ETKLER
TABAKALAMA VE DN
HYERARLER
6
DN VE TOPLUM
Toplumsal Yap,
Deiim ve
Tabakalama
Balamnda Din
TOPLUMSAL TABAKALAMAYA GENEL BAKI
Toplumsal yap, toplumsal deiim ve toplumsal tabakalamann
tanmlarn yapabilmek.
Toplumsal Yap, Toplumsal Deiim ve Toplumsal
Tabakalama
Dinin toplumsal yap, toplumsal deime ve toplumun ekonomik, sosyal, siyasal
ve ideolojik kaynakl bir dizi eitsizlikler temelinde eitli toplum katmanlarna b-
lnmesini inceleyen bir sosyolojik dal olarak toplumsal tabakalama asndan ne
tr ilevlere sahip olduunu kavrayabilmek iin, ncelikle sosyolojinin ve din sos-
yolojisinin bu tr toplumsal hadiseleri nasl tanmladn kavrayabilmek nemli-
dir. Dolaysyla burada ncelikle toplumsal yap, toplumsal deime ve toplum-
sal tabakalama kavramlarn sosyolojinin bak asyla tanmlayacak; akabinde
din sosyolojisinin bu tanmlara yapt katkya ksaca deinecek ve son olarak da
bu kavramlar ile din arasndaki ilikileri sunmaya alacaz.
Toplumsal yap, toplumun temeli kabul edilen bireyin toplumsal faaliyetleri-
ne ekil veren veya birey tarafndan ekillenmesini salayan toplumsal dzenleme-
leri iaret eder. Bu anlamda bireyin toplumda karlat rgtl veya norm hvi-
yetini kazanm ilikiler ya da bileenler btn, toplumsal yapy oluturur.
Toplumsal yapya ekil veren rgtl oluumlar veya normatif bileenler, toplum-
sal snflar, statler, roller gibi belirleyenler olduu kadar, kltr veya ahlak gibi
normatif bileenler ya da toplumun btnln salamak iin gerekli olan (aile,
eitim gibi) rgtl birliktelikler olabilir. Bunun yannda, toplumun yneten-yne-
tilen, imtiyazl-imtiyazsz, zengin-yoksul gibi toplumsal farkllklar temelindeki ay-
rmalar da toplumsal yap iinde teekkl eder. Bunlar, bireyin doumuyla birlik-
te kendisini iinde bulduu; dolaysyla onun toplumsallamasna katkda bulunan
oluumlar olarak deerlendirilir ve bir anlamda bireyin devrald toplumsal mira-
s tekil eder. Birey, iinde doduu toplumsal snf ya da statye gre, iinde bu-
lunduu kltrel ve ahlaki deerler tarafndan ekillenerek kendisine toplumsal
bir kimlik, karakter ve rol edinir. Ayn ekilde iinde bulunduu bu ortamlar, do-
rudan veya dolayl olarak, bir ekilde muhafaza ederek veya dntrerek gelecek
nesillere de aktardndan, bireyin toplumsal yapy oluturan bileenleri ve unsur-
lar etkiledii dnlr.
Toplumsal Yap, Deiim ve
Tabakalama
Balamnda Din
1
A M A

Toplumsal yap, makro dzeyde de deerlendirilebilir, mikro dzeyde de ele


alnabilir. Makro dzeyde toplumsal yap, geni lekli toplumsal birliktelikler ve-
ya gruplar erevesinde, ncelikle de sosyoekonomik temelli olarak gruplandrla-
bilir. Bunun bir rnei, toplumsal yapnn, ekonomik temelli gruplandrlmas olan
toplumsal snflar eklinde tasnif edilmesidir. Mikro dzeydeki tasnifte ise bireyle-
rin bal olduu toplumsal alar ya da rgtler n plandadr. Ksacas, toplumsal
yap, toplumda geerli olan ekonomik, hukuki, siyasal ve kltrel sistemlerden,
aile, sivil oluumlar, (din olmasa da bir cemaate tabi olmak gibi) din gruplar gibi
kategorilere kadar uzanan farkl bileenlerden oluan btnlkl bir toplumsal e-
killenmeye verilen addr.
Toplumsal deiim ise toplumsal yapnn zaman iinde geirdii dnm-
leri iaret eder. Sosyoloji, toplumun geirdii dnmleri anlamaya ve anlam-
landrmaya alrken bunu, toplumun uzun erimli olarak gelime ve dnme
tarihi olarak da kavrayabilir, toplum iindeki deiik unsurlarn zaman iindeki
deimelerini zmleyerek de inceleyebilir. Toplumda yaanan deiimleri an-
lamak ve anlamlandrmak iin kullanlan teoriler ise sosyal bilimcinin bak a-
sna veya kulland ynteme gre ekillenebilmektedir. Kimi sosyal bilimciler
toplumda yaanan dnmleri bir ilerleme olarak kavramaya yatknken kimi-
si de toplumsal yap iindeki zellikle atmac unsurlarn birbirleriyle etkileim-
lerinden doan diyalektik bir yntemle toplumsal deime ve dnm izah et-
meye alabilmektedir. Toplumda yaanan deiimlerin uzun dnemde sergile-
dii tavrlar gz nne alarak bunlar paradigmatik bir bak asyla anlamlan-
drmaya alan sosyal bilimciler de vardr. rnein Bat toplumlarnn bilimsel
bulular ve teknolojilerle yeni bir yne doru evrilmesi bir ilerleme biiminde
anlalaca gibi, ayn dnemdeki toplumsal deime feodalizmden kapitalizme
gei eklinde paradigmatik bir dnm eklinde de zmlenebilir. Ya da ay-
n toplumsal dnm, feodalizm iindeki atan unsurlarn yeni toplumsal ya-
plar oluturduu diyalektik bir yntemle de kavranabilir. Ksacas, toplumsal
deiim, toplumu oluturan yaplarn ve ilikileri doasnda, bireylerin toplum-
sal davranlarn etkileyen bileenlerde ya da toplumsal kurumlarn niteliklerin-
de yaanan deimeleri ifade eder.
Toplumsal tabakalama da toplumdaki deiik katmanlar arasndaki ilikile-
rin tasnif edilmesini ierir. Ancak toplumsal tabakalama, ncelikle bir toplum-
sal yap gerektirir. Toplumsal yap olmadan toplumsal tabakalamadan sz etmek
mmkn deildir nk toplumsal tabakalamaya anlamn veren husus, toplum-
sal yapdr. Bu anlamda toplumsal tabakalama, toplumsal yap iindeki eitsiz
ilikileri inceler. Dolaysyla tarih boyunca toplumsal tabakalama ve toplum iin-
de farkllama yaamam bir toplum bulmak zor olduu kadar, toplumsal yap
iinde zamanla yaanan deimelerle de toplumsal tabakalamann dntne
ahit olmak da mmkndr. Toplumsal tabakalamann ortaya kmasna yol aan
eitsizlikler ise toplumsal yap iindeki statlerin, rollerin, otorite aralarnn, eko-
nomik kaynaklarn paylamnn veya genel toplumsal refahn blmnn, hat-
ta kadn-erkek veya yal-gen gibi kategorilerin ortaya kard eitsizliklerdir. K-
sacas toplumsal tabakalama, toplumda yapsal bir hle gelmi eitsizlikleri ve
farkllamalar inceleyen sosyolojik bir tanmlamadr.
Toplumsal yap ile tabakalama arasnda nasl bir iliki vardr?
144
Di n ve Topl um
Paradigma: Bir rnt ya da
model anlamna gelir. Asl
anlamna bilim tarihisi
Thomas S. Kuhnun
almalarnda
kavumutur. Buna gre bir
paradigma, uzun dnemli
bir modeldir. Bir bak
asn, bir kavray ve
anlay biimini ierir. Bir
modelde anlalmaz ya da
kavranlamaz unsurlar
oaldka o model etkisini
yitirir ve yerine yine uzun
dnemli tecrbe ve
anlaylar kapsayan yeni bir
model olarak yeni bir
paradigma alr.
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
1
Klasik Tabakalama Teorileri
Bu anlamda, sosyoloji geleneinde, toplumsal tabakalama ve farkllamay ilk in-
celeyen ve toplumsal yap iindeki eitsizliklere ve farkllamalara ilk dikkat eken
iki nemli sosyal bilimci Karl Marx ile Max Weber olmutur. Marx ile Weberin o-
unlukla birbirleriyle elien sosyal tabakalama tezleri, btn toplumlarda var ol-
duuna inanlan toplumsal tabakalamalarn incelenmesi iin bir balang olutu-
rur. Klasik sosyolojinin ana akm kavramlarn ve dncelerini yanstan bu iki is-
min toplumsal tabakalama teorileri, bir yandan bu teorilerin Bat dndaki top-
lumlara da uygulanmasyla ve dier yandan da toplumda zamanla yaanan dei-
im ve dnmlerle birlikte, yeni toplumsal tabakalama grlerinin ve ekolleri-
nin olumasna yol amtr. Bylece bir yandan atmac ve dier yandan da i-
levselci veya uzlamac bir toplumsal tabakalama teorileri ortaya kmtr veya bu
iki yaklam harmanlayan grler ileri srlmtr.
atmac toplumsal tabakalama teorilerinin temeli, Karl Marxn toplumu eko-
nomik ilikiler biiminde kavrayarak toplumda karlar ve amalar birbirleriyle
elien ve atan snflar bulmasna kadar geri gtrlebilir. zellikle Batl top-
lumlar analiz ederken toplumsal tabakalama teorileri konusunda katklar azm-
sanmayacak derecede nemli olan Marx, bir toplumsal yapy retim ve mbade-
le ilikileri olarak zmler. Bir toplumda retim ilikilerinin nitelii o toplumun
yapsn belirledii gibi, toplumsal tabakalamay oluturan yapsal farkllamalar
da belirler. retim ilikilerinin tarma dayal olduu ve kylnn bir takm imtiyaz-
l zmrelerin topraklarn ileyerek geimlerini salad ve toplumsal yapnn da
bu retim ilikisine gre belirlendii bir toplumsal yap, feodalizm olarak tanmla-
nrken; retim aralarnn belirli zmrelerinin elinde olduu, retim aralarna sa-
hip olmayanlarn da emeklerini kullanarak geimlerini salad sanayilemi bir
toplumsal yap da kapitalist bir toplumsal yap olarak tanmlanr. Feodalizmde top-
lumsal tabakalama kyller ile imtiyazl kesimler arasndaki atmac nitelikler-
den oluurken kapitalizmde ise emek gcn kullanan iiler ile retim aralarna
sahip olan burjuva arasnda bir toplumsal tabakalama gerekleir. Marx, bu ke-
simleri tarif ederken onlarn bir snf oluturduunu; her bir snfn ama ve -
karlarnn birbirleriyle elitiini ve attn iddia eder. Emek gcn kullanan
snf ile retim aralarna sahip olan snf arasndaki eitsiz ilikilerde birinci ke-
sim giderek yoksullarken dier kesim ise giderek zenginleerek toplumsal yap-
nn sarslmasna yol aacak niteliklere brnrler.
Marxn toplumdaki eitsizlikleri ve farkllamalar zmlerken kulland bu
yntemde toplumsal yapnn dier unsurlarn oluturan idari, hukuki, din rgt-
lenmeler ile toplumsal yapnn normatif boyutlarn oluturan dier kltrel ya da
ahlaki unsurlar da retim ilikileri temelinde bir hviyet kazanrlar. Dolaysyla, sa-
dece retim ilikileri deil toplumsal yapnn btn, snf temelli toplumsal taba-
kalamann dourduu ilikiler temelinde bir snfn aleyhine, smrlmesi ve di-
er snfn lehine, smrmesi biiminde ekillenir. Ancak Marxn toplumsal taba-
kalamaya temel oluturan atmac snf dncesinin farkl boyutlar da vardr.
rnein Marxn bu konuda yazdklarndan bir toplumsal yapda sadece iki ve bir-
birleriyle atan snftan deil, bu snflardan herhangi birisinin kategorisine sokul-
sa da onlardan farkl zellikler sergileyen farkl snf davranlarndan bahsetmek
mmkn grnmektedir. rnein, retim aralarna sahip olamasa da tam anla-
myla emek gcn de kullanmak zorunda kalmayan bir toplumsal katman olarak
kk burjuvaziden veya orta snftan da sz edilebilmektedir. Ayn ekilde bir
145
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
snfn kendi snf niteliini kazanmas iin snfnn bilincinde olmas da nemlidir.
Ancak Marxn toplumsal tabakalama teorisinin en nemli ayaklarndan birisini,
toplumsal yapdaki snfsal temelli farkllamasnn, toplumun i elikilerini artra-
ca ve dolaysyla bu elikiler dolaysyla eitsiz bir toplumdan eitliki bir toplu-
ma doru bir geiin yaanaca dncesi oluturur. Toplumsal eitsizliklerle m-
cadele etme ve topluma daha eitliki bir amala mdahale etme gelenei, Marxn
toplumdaki bu i elikileri giderecei varsaylan devrimci ynteminden doar.
Dolaysyla Marxn toplumsal tabakalama teorisi, bir yandan toplumsal yap -
zmlemesini ierirken dier yandan da toplumsal deime teorisi de sunar.
Marxtan bir ok adan etkilendii sylenebilen ancak teorilerini tamamyla
ondan farkl ekilde oluturan Max Weber ise bir toplumsal yapdaki ekonomik
ilikilerin nemini reddetmemekle birlikte, toplumsal tabakalamay oluturan un-
surlarn ekonomik ilikiler dndaki ilikilerle de biimlendiini ne srer. Ancak
Weber, toplumsal yapda birbirlerinden farkllaan ve eitsizlik temelinde oluan
snflarn varln kabul eder. Ne var ki Webere gre snflar, Marxtaki gibi a-
tmac bir temelde deil, ayn ekonomik karakteristikleri tayan toplumsal grup-
lar olarak tanmlanr.
Weberin Marxist anlaytan ayrt en nemli nokta, sadece snf farkl ve
atmac olmayan bir ekilde tanmlamas deil, bu tanmlamay geniletirken top-
lumsal tabakalamann alann da yaymasdr. rnein Weberin toplumsal tabaka-
lamay ve toplum iindeki eitsizlikleri zmlerken ana ilgisi, iktidarn ve hki-
miyet ilikilerinin rgtlenme biimlerini gstermektir. Bu ilikileri incelerken snf
temelli veya ekonomik temelli eitsizliklerin roln de gsterir ve iktidar ve hki-
miyet ilikilerinin maddi kaynaklarn eitsiz dalm olduunu belirtir. Bu snf h-
kimiyetidir. Ancak Weber, bundan baka iki ayr iktidar tarz daha tanmlar. Bun-
lardan birincisi, kiinin toplumsal konumundan kaynaklanan eitsiz ilikilerdir. Bu
sosyal statnn veya saygnn beraberinde getirdii bir ilikidir ve buna da toplum-
sal iktidar ad verilir. Bu hkimiyet tarznda, ekonomik olarak imtiyazl olan kii-
ler, kendilerinden daha alt bir snftan kiilerin toplumsal statleri yksekse onun
toplumsal hkimiyetine tabi hle gelebilirler. Dolaysyla stat gruplar da toplum-
sal tabakalamann bir unsuru olarak kabul edilmelidir. kincisi ise yasal iktidar
elinde bulunduranlarn veya onlar etkileme gc ve nfuzu bulunanlarn olutur-
duu siyasal hkimiyettir. Bu hkimiyet tarz da toplumsal tabakalama ve farkl-
lama oluturur nk toplum iindeki eitli gruplar ya da rgtlenmeler, yasal
hkimiyet oluturan kesimleri etkilemek iin bir parti (veya zmre grubu) ola-
rak ortaya kabilmektedirler.
Dolaysyla Weber iin analitik olarak toplumsal tabakalamay belirleyen
ayr grup vardr. Bunlardan birincisi, Marxtaki gibi ekonomik temelli gruplamala-
r belirleyen, ancak Marxtakinin aksine atmac bir temelde tanmlanmayan, ki-
inin gelir elde etmek iin sahip olduu mal ve hizmetlerden toplum iindeki ya-
rarlanma derecesini belirleyen snftr. kincisi, kiinin toplum iindeki saygnlk
derecesini salayan, bu yolla da kendisine bir hayat tarz ve tketim kalplar su-
nan statdr. rnein meslek gruplar bir stat oluturabilir veya soylu ya da
kkl ailelerin fertleri, toplumsal snflarna baklmakszn toplum iinde, ekono-
mik olarak imtiyazl kimselerden daha fazla sayg grebilir. Son olarak da daha ok
ortak kkenleri, amalar ya da karlar olan gruplarn ekonomik veya stat d
nedenlerle biraya gelerek oluturduklar siyasal rgtlenme anlamndaki parti
(veya zmre) gruplardr. Burada parti, siyasal partilerden ok belirli bir ama-
cn ya da birlikteliin oluturduu kmeleri ierir. Parti (Weberin Almancada kul-
146
Di n ve Topl um
land stand ifadesinin baka bir anlam olan zmre) din birliktelikleri de ie-
rebilir. rnein, bir Protestan ya da Katolik, iinde bulunduu snfna veya top-
lumsal statsne bakmadan, sadece kendi dininden olduu iin bir Protestan ve-
ya Katolik oluum iinde yer alabilir.
Max ve Weber ile klasik bir tanma kavuan toplumsal tabakalama daha son-
ra toplumsal yapnn farkl kavranmas ve toplumda yaanan deiim ve dnm-
lerle ortaya kan yeni durumlarn anlamlandrlmas asndan yeni tanmlara ka-
vusa da Marx ve Weberde anlam bulan atmac ve ilevselci (veya uzlamac)
grlerin bir yansmas olarak kalm; kimi zamanda bu iki yaklamn bir sente-
zi biimini almtr.
Her ne kadar klasik toplumsal tabakalama teorileri arasnda deerlendirilmese
de burada Emile Durkheimn toplumsal i blm yaklamndan sz etmek ye-
rinde olacaktr. Durkheim, klasik sosyolojinin Marx ve Weber ile birlikte nc
byk ismi olmasna ve toplumsal yap konusunda belirli bir gr ortaya koyma-
sna ramen, toplumsal deime ve en nemlisi de toplumsal tabakalama konu-
suyla dorudan ilgili bir tez ileri srmemitir. Ne var ki onun toplumsal i blm
konusundaki yaklam, konumuzla bir anlamda alakal baz unsurlar ierir.
Durkheim iin toplum ve toplumsal yap, aklc bir ekilde kavranlabilen bir
ahlaki normlar manzumesidir. Bu yapya anlam veren husus; toplumun, din yap-
larn etkisinden kurtulduu modern dnyada, topluma neredeyse kendince din
bir hviyet kazandran ve kutsal bir rol veren bir ekilde yaplanmasdr. Toplum-
sal yap, kendisini bir arada tutan deerlerin ve unsurlarn ortadan kalkt modern
bir ortamda, kendi kutsaln kendi iinde oluturarak bir kaynama ve kendi iin-
de bir i blm oluturarak hayatiyetini srdrr.
Durkheimn toplumsal yapsnda da elbette toplumsal eitsizlikler, adaletsizlik-
ler ve farkllamalar vardr. Ne var ki bunlar ne Marxta olduu gibi atmac bir
biimde ekillenir ve ne de Weberde olduu gibi toplum iindeki zmrelerin, sta-
tlerin ve rollerin ilevsel veya uzlamac bir ekilde kavranlmasndan oluur.
Durkheimde bizatihi belirli normlar ve ahlaki manzumeler etrafnda ekillenen
toplum fikri, bunlarn hepsini de aar.
ncelikle din, Durkheim iin toplumu kavramann nemli bir aracdr. Ancak
onun grnde din, iman, inan, akide ve hatta Tanr ile alakal bir ba gibi di-
nin kurumsal yapsn aan bir anlam haizdir. Denebilir ki onun iin dinden ziya-
de dini haleleyen kutsal daha fazla nplandadr. Modern toplumun bireyleri ayn
ama erevesinde birletirebilecek, bireylerde kolektif bir yapya aidiyet duygusu
uyandrabilecek unsuru, Durkheim ite dinin bu kutsal halesinde bulur. Ancak bu
kutsal, tamamyla toplumsal yapnn, toplum iindeki mekanizmalarn oluturdu-
u, bir anlamda kendi btnl iin kendi iinden kard sekler bir kutsaldr.
Din de kurumsal yapsndan ayr olarak, toplumsal unsurlar arasndaki uyumu
glendiren sivil bir dindir.
Toplumda bylesi bir kutsal duygusunu verebilecek mekanizmalar ise bireyle-
ri bir toplumda yaadklar hissiyle donatan dayanma duygusu ve i blmdr.
Toplumda bir yandan ekonomik karlara dnk, bireyci ve kolektif amalarla
uyumayan eilimler vardr. Bu eilimler, donuk ve tek dzedir; bireylere toplum-
sal bir anlam sunmada ok fazla girdi sunamazlar. Dahas bireylere ya da gruplara
toplumsal hayatla ilgili baz hususlar icbar ederler, belirli bir g uygularlar. Do-
laysyla karc ynelimlerin toplumsal yap iin anlam, onlar aan bir aidiyet
duygusuyla dengelenmesini; bireyci, sadece kendi karlarna dnk, hatta top-
147
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
lumsal duygudala zarar verici bu ynelimlerin bir toplumsal dayanma duygu-
suyla snrlandrlmasn gerekli klmas ynndendir. Ekonomik karlara dnk
eilimlerde bu tr bir dayanma duygusunun olmad, toplumu anariye ya da
anomiye srkleyebilecek bir ortamn bulunduu durumlarda Durkheim, bunun
ahlaki normlar ya da siyasi kararlarla oluturulmas gerektii fikrindedir. Ama,
toplumsal yapy sarsabilecek eilimleri, ortak bir kolektiflik hissinde birletirmek,
kaynatrmak ve toplumsal zlmeye imkn vermemektir.
Durkheimn zellikle din ritellerde bulduu kutsallk halesini, btn bir top-
luma amil klmaya almasnn nedeni budur. Nasl ki din bir tren esnasnda
btn bireyler aralarndaki farkllklar ve kar ya da ama atmalarn unutarak
ayn yne doru yneliyorlarsa toplumsal eitsizlikleri, farkllklar ve katmanla-
malar aan dayanma duygusu da topluma din bir riteldeki gibi bir kutsallk at-
federek toplum iinde ayn dayanma hissini verebilmelidir.
Bu anlamda Durkheim, toplumsal bir yapnn iki tr dayanma mekanizma-
syla bir btnle sahip olabileceini ileri srer. lki, modern ncesi toplumlar-
da grlebilen, siyasal bir rgtlenmesi yeterince gelimemi ya da gevek geli-
mi, toplumsal unsurlar arasndaki iliki biimlerinin, akrabalk ilikilerinde oldu-
u gibi, kendiliinden olutuu ya da zihniyet benzerliklerine veya adetlere da-
yand dayanmadr. Fikir birliine ve kendiliinden duygudala bal bir bir-
liktelik biimidir bu. Bu dayanma tarznda bireyler ya da gruplar, kendilerinden
daha byk ya da geni bir kitlenin etkisi altnda neredeyse yok olurlar. Durk-
heim buna, bireylere kendiliinden bir dayanma sunduundan mekanik daya-
nma adn verir.
Dieri ise toplumsal olarak gelimi, bireyler arasndaki farkllklar belirgin-
lemi, karlkl bamllk ihtiyac ziyadesiyle gelimi, siyasal olarak da belirli
bir birlik oluturmu toplumlarn sergiledii bir dayanmadr. Byle bir toplum-
sal yapda, amalar ve karlar farkllatndan, her bir bireyin ya da toplumsal
grubun topluma katks, bakalarnn katklarna baml hle gelmitir. Ksacas,
toplumsal yap iinde, toplumsal farkllklar ve katmanlamalar meydana gelmi-
tir. Byle bir toplumsal yapda, toplumsal dayanma kendiliinden deil, toplu-
mu biraraya getiren unsurlarn, maddi ve manevi birliktelik duygusunu besleye-
cek bir i blm anlayyla ekillenir. Toplumsal i blm, toplumsal den-
genin salanmas iin elzem bir hle gelir. Durkheim, bu tr dayanmaya da or-
ganik dayanma adn verir.
Bu dayanma biiminde, toplumsal yap iindeki farkllklar gittike artm,
toplum iindeki bireyler ya da gruplar arasndaki mesafe alm ve hatta kaynak-
larn kt ve snrl olmas nedeniyle toplumsal rekabet de artmtr. Toplumsal yap,
mekanik dayanmada olduunun tersine benzerlikler zerinden deil, farklla-
malar temelinde oluur. Hatta toplumsal farkllama ve bireyler arasndaki mesafe
ne kadar artarsa bireyler ya da gruplar birbirlerine o kadar baml hle gelir. Bi-
reyleri ve toplumsal gruplar birbirlerine balayan mekanizma ise topluma bir kut-
sallk halesi kazandran, onu birarada tutan toplumsal deerler ve normlardr. Bu
adan toplumsal farkllama ve ilerin toplumun farkl kademeleri ve katmanlar
arasnda blnmesi, toplumsal dayanma ve kaynama duygusunu artrmakta ve
toplumsal yapy bir arada tutmaktadr.
148
Di n ve Topl um
Anomi: Normsuzluk
durumudur. Temelde bireyin
arzu ve karlar ile bunlar
gerekletirmek
mekanizmalarnn tkand
durumlarda bireyde yaanan
dzensizlii ifade etse de
toplumun problemlerini
aamad ve bunlar
dzenleyerek bireyleri bu
dzen iinde tutamad
durumlar da ifade eder.
Grlecei zere, Durkheimda da bir toplumsal farkllama anlay bulun-
maktadr. Zaten modern toplumlar bu tr bir farkllama ya da katmanlama olma-
dan kavramak gtr. Ne var ki Durkheim, toplumdaki farkllamann ve katman-
lamann toplumdaki dayanmann yapc bir unsuru olarak deerlendirir ve onla-
rn toplumu organik bir biimde birletirdiini dnr. Toplumsal yapdaki bu or-
ganik btnl bozabilecek her trl eilim ve atmac ynelimler, bu arada s-
nf temelli olsun olmasn her trl toplumsal farkllamalar, organik bir biimde
toplumsal yapda birbirlerine balanmazsa anomali olarak deerlendirilir. Bu ne-
denle Durkheima gre, toplum iindeli bu anomali durumlarn, organik toplum-
sal yapy bozmayacak ekilde dzenlemek; bunun iin, eitim sisteminden hu-
kuksal dzenlemelere kadar toplumu dzenleyen her trl yaptrm ya da normu
buna gre ayarlamak gerekmektedir. Hatta bireylerin olas anomali eilimlerini
toplumun organik yapsyla dzenleyebilmek iin, mesleki ya da benzeri ara ku-
rumlarn oluturulmasn nerir.
Bu anlamda Durkheim, toplumsal eitsizleri ve tabakalamay bir anlamda
kabul eder. Ancak toplumsal yapnn deiiminde veya dnmnde, bunlarn
nemini kabul etmez. rnein Marxta olduu gibi, snflar arasndaki toplum-
sal eitsizliklerin ve mcadelelerin, toplumsal yapnn deimesi iin itici g ol-
duu fikrini benimsemez. Bu tr toplumsal tabakalama eilimleri, toplumsal
anomaliye meydan vermemek iin, normatif olarak, eer bu mmkn deilse
toplumsal otorite tarafndan engellenmesi gerekmektedir. Dolaysyla Durkheim
iin bir toplumsal yapnn deimesi, ahlaki, normatif veya siyasal reformlarla
mmkndr.
Weber toplumu hangi zellikleri gz nne alarak tabakalara ayrr?
149
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
Resim 6.1
Toplumun her
tabakasndan
bireyin ibadetlerde
ayn ama
etrafnda
bulumas,
Durkheimde
toplum iin
ibadetlerde oluan
haleye benzer bir
bir mekanizma
oluaca
dncesine yol
amtr.
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
2
DNN TOPLUMSAL TABAKALAMAYA ETKLER
Toplumsal tabakalama teorileri ile din arasndaki ilikiyi incele-
mek ve din ile tabakalama arasndaki modelleri aklayabilmek.
Her ne kadar toplumsal tabakalama konusundaki grlerde dinin de toplum iin-
de farkllama ve tabakalamaya katkda bulunduunu syleyenler kmsa da bu et-
kiler veya katklar ekonomik veya dier toplumsal etkenlere verilen arlk nedeniyle
ciddi anlamda incelenememitir. Bu durum bir bakma anlamldr nk toplumda
dinden kaynaklanmayan farkllamalar ve tabakalamalar din ekseninde aklamak
sosyal bilimler mant erevesinde mmkn grnmemektedir. Bu eitsizliklerin ve
adaletsizliklerin kayna toplumsal, kltrel veya ekonomik ise onlar bu ereveler
iinde zmlemek anlamldr. Dolaysyla dinin toplumsal tabakalamaya etkisi eer
birinci dzeyde deil ise dinin toplumsa snflar, zmreler, statler veya mesleki yne-
limler zerindeki etkisini incelemek mantkl bir zmleme olmayacaktr.
Ne var ki genel olarak bakldnda toplumsal tabakalamaya dinin etkisinden
dorudan sz edilemese de toplumdaki eitsizliklerin ve farkllamalarn din tara-
fndan merulatrlabilecei ynnde muhafazakr bir grn sosyal bilimlere
hakim olduu sylenebilir. Bu grn her zaman tutarl olmad, din ve toplum-
sal tabakalama arasndaki ilikiler daha ayrntl bir biimde incelenirse aikar bir
biimde grlebilir.
Burada, ncelikle dinin toplumda mevcut olan tabakalamay bizatihi kendi
iinden teekkl ettirmesi konusuna deinilecek; akabinde ise dinin farkl bir top-
lumsal yapda toplumsal tabakalamay nasl yapc bir ekilde teekkl ettirdii
gsterilmeye allacaktr.
Dinin toplumdaki mevcut eitsizlikleri ve farkllamalar merulatrma tarzlar-
na dair gsterilen en yetkin rnek, kast sistemidir. Kast sistemi, bir yandan toplum-
sal tabakalamay bir toplumda en keskin hatlaryla gsterebilmesi asndan iyi bir
rnektir; dier yandan da toplumsal tabakalama ile din arasndaki dorudan ili-
kiyi zmleyebilmek asndan yetkin bir tablo sunmaktadr.
Kast Sistemi ve nan
Kast, farkl toplumlarda rnein Eski Msr, Yunan site devletleri, Roma mparator-
luu, Afrika ve Polinezya yerlileri gibi antik dnyann bir ok toplumunda ve hat-
ta Amerikadaki klelik uygulamalar gibi modern dnemlerde ve bir anlamda da
stunlama ile modern toplum aamasna geen Hollanda toplumunda grlse
de daha ok Hindistandaki biimiyle deerlendirilmekte olan bir sistemdir. Keli-
menin kkeni Portekizcedir ve rk ya da soy anlamna gelir. Hintliler kast an-
latmak iin tek bir kelime yerine hayli karmak ve sistemin deiik unsurlarn ia-
ret eden eitli kelimeler btnyle birlikte ifade ederler. Dolaysyla kast sistemi,
zelde Hindulara zg bir sisteme, genelde ise kiilerin belirli bir toplumsal d-
zeyde dondurulduu, hiyerarik bir toplumsal rgtlenme tarz anlamna gelir.
Hindistanda yaanan biimiyle kast sistemi, bir inan sistemi hlinde rgtlen-
mitir. Bu sistemde farkl kastlarda yaanan kiilerin sadece hiyerarik dzendeki
yerleri deil, btn bir hayat tarzlar ve inanlar nceden belirlenmitir. Kastlar
arasnda inan olarak geikenlikler mmkn iken toplumsal olarak mmkn de-
ildir. Dolaysyla kastlar, kendi durumlarn ve toplum iindeki eitsiz ve farklla-
m konumlarn doal karlarlar.
150
Di n ve Topl um
2
A M A

Her ne kadar blgesel farkllklar ve deiiklikler sergilese de kast sistemine an-


lam veren inan, gnmzdeki ekliyle Hinduizmdir. Dolaysyla Hinduizm, kast
sistemini merulatran ve onaylayan ideolojik bir inan olarak grnmektedir.
Hintlilerin kast sistemini ifade etmek iin kullandklar kelimelerden en nem-
lileri varna ile jatidir. Varnalar kast sistemini oluturan drt byk tabakann
her birisine verilen genel ad iken jatiler her bir tabakadaki alt katmanlar ifade et-
mek iin kullanlr. Varna, snf, stat, renk anlamna gelir.
Kast sisteminde Brahmanlar, kutsal metinleri renmek ve retmen ile ykm-
l iken kiatriyalar topluma liderlik ederler; toplumun politik katmann oluturur-
lar. Sava durumlarnda lkeyi korurlar ve bu nedenle giriimci ruhlu, azimli kim-
seler olarak dnlrler. Yasalar korumak, toplumun refah ve mutluluu sala-
mak onlarn grevidir. Toplum iinde skntl ve muhta kiilere yardm etmek de
grevleri arasndadr. Gemi dnemlerde arlkl bir yer kaplarlarken modern d-
nemlerde ekonomik faydann ve karcln artmasyla etkilerinin azald gzlem-
lenmektedir. Brahmanlar ile birlikte toplumun st katmann olutururlar.
Vaiyalar ise sadece toplumda retim mekanizmalarn yrtmekle kalmamlar
Hint kltrnn deiik yrelere tanmasnda da etkin roller stlenmilerdir. Eski
dnemlerde baz hanedanlarn vaiyalar arasndan doduuna inanlmaktadr. Mo-
dern Hindistan tarihine damgasn vuran Gandi de bu katmandan gelmektedir. Va-
iyalar ile birlikte toplumun alt katmanlarnda yer alan sudralar ise toplum iinde
hi bir nitelii, hneri ve meslei olmayan kiilerden oluur.
151
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
Hinduizm: Hint alt ktasnda
deiik geleneklerin ortak
ad olarak oluturulan ve
slam ile Hristiyanlktan
sonra dnya zerinde en ok
takipisi olan dindir. Tek bir
formu veya kurucusu yoktur.
Milattan nce var olan
deiik geleneklerin
dnmesiyle olutuu
sanlr. Gnmzde de
eitli formlaryla devam
eden bu geleneklerin
hepsine birden Hinduizm ad
verilmesi 19. yzylda
gereklemitir. Janizim,
Budizm ve Sihizm bu
geleneklerin en
bilinenlerindendir.
Kast sistemindeki toplumsal katmanlar:
Hindu kast sisteminde drt byk varna vardr. Bunlar, en st varnadan bala-
yarak u ekilde sralanr:
1. Brahmanlar: Bunlar, entelektel tabakadr. Brahmanizmin en nemli din kay-
naklar olan Vedalar okuma ve yorumlama yetkisi bu tabakaya aittir. Bilginler
ve rahiplerden oluur.
2. Kiatriyalar: Bu tabaka da prensler, prensesler ve soylu savalardan oluur. Ge-
nelde st dzey memurlar da bu tabakada yer alr.
3. Vaiyalar: Tccarlar, i adamlar ve toprak sahibi iftilerden oluan bir tabakadr.
4. Sudralar: Bu tabaka da iiler ve klelerden oluur. Aslnda herhangi bir meslei
olmayan hnersiz kiilerdir.
Resim 6.2
Bir Britanya
smrgesi olan
Hindistann
bamszlnu
kazanmasnda
liderlik yapan
Mahatma Gandi,
lkenin yalnzca
siyasi deil manevi
bir lideri de oldu.
Gandi, kast
sisteminde
Brahmanlardan
sonra gelen vaiya
kastndan
geliyordu.
Bu drt varna dnda, bir de dokunulmazlar addedilen paryalar vardr.
Aslnda paryalar da bir varna oluturmaktadrlar ancak toplumun btn kt
ve kirli ilerini yapmakla ykml bu kiiler, bu zelliklerinden dolay dokunul-
maz olarak adlandrldndan kast d bir kategoriletirilmeye tabi tutulmulardr.
Jatiler ise varnalar arasndaki konumlar ve statleri belirleyen ve saylar
yzleri bulabilen alt katmanlardr. Her bir jatinin geni bir aile ya da kabile olu-
turduu sylenebilir. Her bir jatinin kendisine zg bir yarg sistemi de mevcut-
tur. Genel olarak jati, geleneksel olarak bir meslei bulunan ve kltrel, ritel ve
tzel anlamda belirli bir bamszl olan kk ve endogamik topluluklardr.
Bunlara rgtlenmi birlikler demek de mmkndr.
zetlemek gerekirse kast sistemi, toplumun eitli katmanlara ayrld bir sis-
temdir. Kiilerin genelde doutan hangi katmanda yer alaca belirlenmitir. Ay-
rca kast sisteminde kiinin ait olduu varna kadar jati de nemlidir nk var-
na toplumun hangi tabakasnda ait olduunu gsterirken, yani kiilere stat verir-
ken jatiler ise onun nasl bir hayat tarz yaamaya mukadder olduunu, hangi
meslekle itigal edeceini, nasl bir hukuka ve toplumsal dzene tabi olduunu
gsterir. Ayrca jatiler endogamik gruplardr. Toplumun hiyerarik yapsnda ki-
ilerin nasl bir riteli izlemeleri gerektiini de belirlerler.
Hindistanda kast sisteminin belirli bir inan tarafndan desteklenmesi, kast sis-
teminin kutsal addedilen kaynaklardan domas nedeniyle deildir yalnzca. Bunun
yannda kast sisteminin, varnalar hatta jatiler aras ilikileri belirleyen bir inan
tarz olmas da kastn toplum iinde merulatrlmasnn bir nedenidir. Burada en
baat inan, Karma ve reenkarnasyondur. Karma kiinin yazgsdr. Kiinin nceki
hayatnda, jatisine uygun davranp davranmad, devlerini laykyla yerine geti-
rip getirmedii, ritelleri bihakkn uygulayp uygulamad, onun kast hiyerarisin-
deki yerini belirler. Dolaysyla karma, kiiye kendisine uygun bir kastta doduu
inancn verir. Anlalaca zere, kast sisteminin inan temelli merulatrlmasnda,
ruh g ad da verilen reenkarnasyona (veya tenashe) inan da nemli bir yer tu-
tar. Kii, zerine den grevleri yapmazsa, jatisine uygun davranmazsa, bir son-
raki yaamnda, ilediklerinin cezas olarak alt kastlarda, hatta bir parya olarak
domasnn kanlmaz olduuna inanlr. Bu nedenle kiiler, bir st kastta yeniden
domak iin, bulunduu konuma uygun davranmak zorundadr.
te yandan, kast sisteminde varnalar hatta onlarn alt katmanlar olarak de-
erlendirilen jatiler arasndaki ilikileri kategorize etmek iin, en uygun iki ara,
kirlilik ve mesafe kavramlardr. Kirlilik, kiinin kastna uygun davranmama-
sndan doar. Kiinin hayatnn neredeyse her admn belirleyen sistemdeki yeri,
neyi yiyebileceinden ve giyebileceinden, neyi yapp neyi yapamayacana kadar
btncl bir kurallar dizisi sunar. rnein, bir Brahman, bir paryannki yle
dursun, kendisinden alt jatideki bir kiinin yapt yemei yiyemez. Yerse kirlen-
mi olur ve tekrar temizlenmek iin bir dizi riteli yerine getirmek zorundadr. Ak-
si takdirde bir sonraki hayatnda alt jatilerden birinden domas mukadderdir.
Ancak alt katmanlardaki birisi, kendisinden st katmanlardan birisi tarafindan ken-
disine sunulan yemei yiyebilir.
Kirlilik sadece yeme-ime gibi birtakm kurallar belirlemez. Kiinin mesleki
olarak yapmas gereken iler de kirlilik kavram evresinde rgtlenir. rnein
tarm btn varnalar tarafndan yaplacak iler arasnda saylsa da hayvanclkla
ilgili ilerin rgtlenmesi, kirlilik erevesinde gerekleir. Kirli saylan domuz ve
benzeri hayvanlarla ilgilenmek, dericilik gibi ilerle uramak alt katmanlarn hat-
ta paryalarn ilerinden saylr. Genel bir kaide olarak, bir kii ne kadar st bir
152
Di n ve Topl um
Kirlilik: Kirlilik konusunda
almalar yapan en yetkin
antropologlardan Mary
Douglas, Saflk ve Tehlike
adl kitabnda, kirlilik
kavramnn bir yandan
sembolik anlamlaryla ve
dier yandan da stat
iddialaryla birlikte ilediini
yetkin bir biimde gsterir.
Ona gre kirlilik,
toplumsal hayatla dorudan
alakal olan ve ritel anlam
haiz bir uygulama olduunu
belirtir. Douglasn
almasnn en dikkat
ekici yn ise Batl ve
zellikle Protestan
anlaylarn, kendi
toplumlarn aklc ve baka
toplumlarn da tuhaf
riteller ve inanlardan
oluan bir toplum olarak
gstermesinin tamamyla
rk bir yaklam olduunu
savunmasdr. Ona gre
kirlilik, ilkel ve modern
toplumlarda ayn ilevlere
sahip olan temizlik ve
arnma ilemlerinin
sembolik bir gstergesidir.
katmanda yer alrsa bir hayvan dahi incitecek ilerle uramas, yine kirlilik ola-
rak grlr. Evlilik ilikileri de bu kural erevesinde dzenlenmitir: Alt jatide
bulunan birisi st jatiden birisiyle evlenemez ancak tersi durumlar grlebilmek-
tedir. Ksacas, kirlilik, kastlar arasnda mevcut olan snrlarn ve kurallarn ihlal
edilmesinden doan ve cezalandrlmay gerektiren bir dzeni ierir.
Mesafe kavram ise hayatn kirlilik ve onun dourduu sistemin bir netice-
sidir. Bu kavram, varnalar ve hatta jatiler arasndaki toplumsal ilikiler asn-
dan doan sadece mekansal deil, bir hayat tarz olarak oluan uzakl ifade eder.
ounlukla, ayn jatide bulunanlar ayn meknda, ayn mahallede ya da sokakta
yaarlar. Dolaysyla, toplumsal katmanlar arasnda sadece hiyerarik deil, fiziki
de bir mesafe olumutur.
Gnmzde kast sisteminde baz gevemeler grlse de sistemin modern art-
lara kendisini uyarlad grlebilmektedir. rnein jatilerin kendilerine zg
bankalar, gazeteleri, otelleri vesaire bulunmaktadr. Ancak eitimliler arasnda
kastlar aras dzenlemelerin yeniden biimlendiini gzlemlemek de mmkndr.
Kast sisteminin gnmzdeki bir yansmas da siyasal alann rgtleniinde ortaya
kmaktadr: Kastlar belirli siyasal rgtlenmelerde bir araya gelebilmektedir. An-
cak kimi siyasi sorunlarda ayn kast iindeki gruplarn ihtilafa dtkleri ve farkl
siyasal tavrlar gelitirdikleri de gzlemlenebilmektedir. Ksaca belirtmek gerekirse
kast sistemi modern ortama kendisini uyarlasa da zellikle modern artlarla uyu-
mayan baz kurallarda iyiletirmelere gidildii, rnein dokunulmazlarn artla-
rnda dzenlemeler yapld grlebilmektedir.
Din Gruplarn Sekler Tabakalamas
Her ne kadar tabakalama ile din arasndaki ilikiyi, dinin toplumda mevcut olan
toplumsal katmanlar merulatrma ilevi grd tezi ile aklamak genel olarak
kabul grm bir durum ise de din ile toplumsal tabakalama arasnda bundan
farkl iliki biimlerinin var olduunu sylemek mmkndr. zellikle Batda di-
nin kendi iindeki hiyerarik yapsna odaklanan klasik tezleri ve klasik sosyolojik
tabakalama teorilerini bir kenara brakarak, Bat toplumlarna yeni bir gzle bak-
tmzda, sekler toplumlarda dahi dinin tabakalamaya etkilerini gzlemleyebili-
riz. Dolaysyla, Bat toplumlarnda tabakalamann ya snf temelli ve atmac ya
da stat ve benzeri toplumsal konumlardan yola kan uzlamac veya bunlarn bir
sentezi biimindeki temel grleri yeniden gzden geirmek gerekip gerekmedi-
i sorusu ortaya kmaktadr. Bunlarla birlikte ve ayn toplumsal meknda, din
gruplar da toplumsal tabakalamaya katk sunabilmektedirler.
Nasl ki Hint toplumu dinin ya da inancn meruluunu salad bir kast siste-
minin en yetkin rnei ise Hollanda toplumu da sekler bir ortamda kastvari bir
katmanlamann din gruplar da ierecek bir ekilde sekler bir tabakalamasnn
en yetkin rnei olarak karmza kmaktadr.
Hollanday sekler bir ortamda bylesi yetkin bir din gruplar ieren tabaka-
lama rnei klan mesele, onun stunlama (Hollandacada verzuiling; ngiliz-
cede pillarization) denilen bir toplumsal katmanlamaya sahip olmasdr. Stun-
lama, ayn zamanda toplumsal yap ve toplumsal deime konular ile bunla-
rn din ile ilikilerini gsterme anlamnda da iyi bir rnektir.
Stunlama, Hollanda iin, temelde farkl hayat tarzlarnn kabulne dayal
geni bir uzlama olarak tanmlanmaktadr. Farkl hayat tarzlar derken kastedilen
ise lkedeki iki byk din grup olan Protestanlar ve Katolikler ile bunlarn dn-
da, daha ok siyasal anlamlar ieren sosyalist ve liberallerdir.
153
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
Stunlama konusunda alan birok sosyal bilimciye gre stunlamann
balangc, ondokuzuncu yzyln sonlarna kadar uzanmaktadr. Dolaysyla s-
tunlama, Hollandann modern toplum olma yolunda ilerlerken kendisini nasl bir
yap iinde yeniden kurduunu da sunan bir toplumsal tabakalama biimdir. S-
tunlamann arkasnda yatan amiller arasnda ise daha fazla taraftar bulan iki ne-
den nplana kmaktadr. Bunlardan bir tanesi, stunlamann, Hollandann b-
lnmlne kar bir nlem olarak gelitirildii fikridir. Buna gre, 7. yzylda
Katolikleen lkede Protestanln ortaya kyla birlikte hatr saylr bir kesimin
bu mezhebi benimsemeye balamas, lkeyi bir blnmeyle kar karya brak-
mtr. nk lke nfusunun nemli bir biimde Protestanlamas, o dnemde
idari bnyesi iinde yer ald Katolik spanyann tepkisiyle karlanmtr. Protes-
tan kesimin, spanyann etkisinden kurtulmak iin giritii bamszlk mcadele-
si, lkede din savalar tehlikesini de beraberinde getirmitir. Ancak, Orangeli
William (William van Orange) ynetimindeki Protestanlar, 10 yllk bir savatan
sonra, Din Bar ad altnda imzalanan bir anlamayla, Katolikleri de yanlarna
ekmi ve spanyollara kar bamszln ilan edilmesini bu ekilde salanmtr.
Hollandann mill rengi olan portakal (orange), Williama ait olan orange s-
fatndan kaynaklanmaktadr. William van Orange, hlen bir kraliyet olan lkenin,
simgesel olarak da olsa banda bulunan kraliyet ailesinin atas olarak da dikkat
ekmektedir. Williamn Katolikler ile Protestanlar bu ekilde birletirmesi, stun-
lamann ilk nvesi olarak grlmektedir.
Avrupada Protestan lkeler hlen krallkla ynetilmektedir. Bunun en byk nedeni, Pro-
testanln sekler ynetimleri benimseyen, merkezi olmayan kilise rgtlenmesine sahip
olmasdr.
Ancak stunlamann ekillenmesinde, zellikle sanayilemeyle birlikte ortaya
kan yeni toplum katmanlarnn da devreye girmesi rol oynamtr. Burada ama,
sanayileen toplum katmanlar karsnda bir anlamda kendilerini aznlkta hisse-
den kk esnafn korunmasdr. zellikle Katolikler ile kleine luyden (kk
esnaf) ad verilen Protestan kkenli kk tccarn, iinin ve iftinin zgrle-
mesinin salanmas iin stunlama elzem olarak grlmtr. Dolaysyla btn
bu deiik toplum katmanlarnn bir arada yaamas iin toplumsal bir mutabaka-
tn devreye sokulmas gerekmitir.
Nihayette, Hollanda ulusunun drt ayr stundan olutuu kabulne dayal
bu mutabakatta, her bir grup bir dieriyle ilikiye girmek zorunda kalmadan ken-
di kurumlarn kendi kaynaklaryla oluturma hakkn elde etmi ve toplum iinde
ayr bir tabaka hline gelmitir.
Ulusu kuran temel direkler olarak benimsenen bu stunlar da iki din grup
olan Katolikler ve Protestanlar ile iki siyasal grup olan sosyalistler ve liberallerdir.
154
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
Stunlamay oluturan temel stunlar:
Sekler bir tabakalama iinde din ve din d gruplar drt ayr stun oluturur.
Bunlar:
1. Protestanlar
2. Katolikler
3. Liberaller
4. Sosyalistler ve sosyal demokratlardr.
lkenin kuzeyinde yaayan ve aznlk statsne sahip olan, dolaysyla kendi dil-
lerini konuma hakkn ellerinde tutan, bamszlaarak ayr bir devlet oluturma
talepleri dnem dnem gndeme gelen Fris halk ile lkede belirli bir nfusa sa-
hip Yahudilere ise bu mutabakatta yer verilmemitir.
eitli hayat tarzlarnn ve inanlarn birlikte yaamasna dayal bu mutabakat-
ta, her bir stunun, kendi okulunu, hastanesini, radyosunu-gazetesini-TVsini,
sendikasn, siyasal partisini hatta dkknlarn kurma hakknda sahip olmas nor-
mal karlanmakta hatta tevik edilmektedir. Bylece lkede rnein Katolik ya da
Protestan hastaneler kurulabilmitir. Bir Protestan, yaknnda olsa da bir Katolik
hastaneye deil, daha uzakta olan Protestan hastaneyi tercih etmekte; hastaneler-
de alan personel iin Katolik ya da Protestan eitim kurumlar oluturulmakta-
dr. Burada ama, her bir stunun alt katmanlarnn, birbirleriyle ilikiye girmek
zorunda kalmadan ve birbirini rahatsz etmeden lkede yaayabilmesini mmkn
klmaktr. Her bir stunun st katmanlar ya da liderleri ise stunlar arasndaki mu-
tabakatn devam etmesi iin srekli olarak iletiim iinde kalmakta ve bu ereve-
de bir iliki a oluturulmaktadr. Byle bir yapnn srdrlebilmesi iin gl
liderlere gereksinim duyulur.
Dolaysyla Hollandann sergiledii model, bir kaynamay iermeyen, sre
iinde her bir stunun kendi elitini ve networkunu kurduu bir uluslama
ve modernleme srecidir. Stunlama, toplum katmanlarnn birlikte ama te-
mas etmeden yaama modelidir.
Bu modelde din ya da din gruplarn bir biimde belirli bir nemi de haiz-
dir. Her eyden nce Reformasyondan beri devlet kilisesine bal olmayan din
gruplarn siyasal ballyla ilgili bir problem vard. Bu problem, din kimliin de-
il mill kimliin siyasal balln temeli olduu ulus-devlette, byk oranda -
zld. Seklerleme teorileri, bunun dinin zellemesini de iereceini varsayd
ancak bu ngr gereklemedi. Din, toplumsal ve siyasal rgtlenme iin nem-
li kalmay srdrd. Hollanda stunlama rneinde, din ve ideolojik kartlk-
larn pasifletirilmesini ama ayrca oulcu bir topluma katlm modelini buluruz.
Burada stunlamayla birlikte ngrlen baka bir hedefin varl dikkatimizi
ekmektedir. O da din gruplarn ncelikle pasifletirilmesi, bu yolla demokra-
tikletirilmesi ve sonuta zgrletirilmesidir (emansipasyon).
Stunlamada, kast sisteminde olduu gibi, birtakm kurallar veya stunlar ara-
s snrlar fazla keskin deildir. Asl mesele, sekler ve oulcu bir toplumda, e-
itli siyasal gruplar yannda din gruplarn da Hollanda toplumunun yapsn boz-
mayacak ekilde birbirleriyle birlikte yaamasnn salanmasdr. Birbirleriyle ge-
inmesi zor olan Katolikler ve Protestanlar (liberaller ve sosyalistlerle birlikte),
bylece, ayn toplum altnda ama kendi zel ilikilerini de srdrebilecekleri bir
ekilde bir arada bulunabilmektedir. Her grup kendi toplumsal mekanizmalarna
sahip olsalar da, ayn toplumda yaadklarn bilerek yaamaktadrlar.
Stunlama sisteminin zellikle 1960l yllardan itibaren zlmeye balad
iddia edilse de esas zlmenin zellikle 90larla birlikte baladn ileri sren si-
yaset bilimciler de bulunuyor. 1960lar Hollanda toplumunun g almaya balad-
bir dnem iken 1990lar ise gmenlerin Hollanda toplumuna entegre edilmele-
ri sorununun ortaya kt bir dnemdir. Dolaysyla gmenlerle birlikte toplum-
sal yapda da deimeler olmutur. Ancak ayn dnem ayn zamanda Hollanda
toplumunda toplumsal hareketliliin de artt bir dnemdir.
Gmenlerin toplum iinde tartlmaya balanmas, zellikle Mslman kken-
li gmenlerin ayr bir stun oluturup oluturamayacaklar tartmasn da bera-
155
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
berinde getirmitir. Ancak bu tartmalar, Hollandada stunlamann etkileri azal-
dktan ve genelde byk kentlerde (evlilik; kendi stunundan olmayanla toplum-
sal ya da zel ilikiler kurma; hastane ve okul gibi kamu hizmeti yapan kurumlarn
sadece kendi stununa deil, genele hizmet verir hle gelmesi gibi) stunlararas
ilikilerin artmasyla ortaya kan yeni toplumsal duruma da bir nevi tepkiydi. Her
ne kadar bu tepkilerde stunlarn tarihten gelen etkiler yle ya da byle hissedile-
biliyorduysa da asl nemli olan taraf, bir bakma stunlarn iinin boalm oldu-
unun da fark edilmesi oldu. Hollanda toplumu deiirken gmenler yoluyla ken-
disini yeniden tanmlama ve yeni bir kimlik edinme sorunuyla yz yze geldi. By-
lece din bir kez daha toplumdaki katmanlamalarn kurucu bir unsuru gibi grl-
d. Katolikler ve Protestanlar yannda Mslmanlar da dinin toplum zerindeki et-
kilerinin hissedilmesine bylece katkda bulunmu oldular. Ancak Hollanda toplu-
mu kendisini daha fazla Hristiyani deerler etrafnda tanmlamaya da balad.
Yine de stunlamann tartlmasnda ve zlmeye baladnn iddia edilme-
sinde ortaya kan yeni ar sa akmlarn payn da gz ard etmemek gerek. Bu
akmlarn nemli liderleri, toplumu oluturan ve eitli katmanlara blen drt s-
tundan birine dayanmadan, Hollanda toplumunun gmenlerle birlikteki yeni ger-
ekliinden hareketle ortaya km kimselerdi. Dolaysyla Hollandal bir sosyal
bilimcinin tanmlamasyla bunlar hi bir yerden gelmiyorlard; ya stunsuzdular
ya da stunlar dikkate almyorlar; gmenler ya da Mslmanlar haricindeki kit-
leyi tek bir stun olarak gryorlard.
lkede bir Mslman stunu oluturulmas fikri karsnda oluan tepkiler de
bu durumu yanstan rnekler sergilemitir. Mslmanlarn da ayr bir toplumsal ta-
baka oluturulmasn savunanlar, zellikle Hollanda toplumunun stunlamayla
edindii tecrbelerin Mslman gmenler iin de geerli olabileceini dile getir-
diler. rnein, stunlamann salad her bir stunun kendi rgtn kendisi
kurmas gereinin, bata Katolikler olmak zere dier gruplarn yukarya doru
toplumsal hareketlenmesine neden olduu ileri srlmtr. Mslmanlara ken-
di stunlarn kurma hakk tannmamas durumunda onlar zerindeki siyasal kon-
troln salanmasnn gleecei de baka bir gerekeydi. Dolaysyla stunlama
Mslman nfusun kontrol edilmesi iin en iyi arat.
Hollandada gmen Mslmanlarn beinci bir stun olarak toplumda ayr bir
tabaka oluturmasna kar kanlar ise sadece Mslman gmenlerin deil, genel
anlamda gmenlerin de bir stun oluturamayacak denli kk bir grup olduu-
156
Di n ve Topl um
Resim 6.3
Avrupada
gmenlerle birlikte
slami kurumlar ve
deerlerin nasl bir
toplumsallama
yaayaca merak
konusu. slamn
toplumdaki varln
snrlandrc
hareketler, toplumda
bu varln ve
deerlerin yeri
olmadn
dnyor.
nu, stelik kendi ilerinde eitli blnmeler yaadn ileri srdler. Ayrca, gele-
neksel stunlama sisteminin toplumsal olduu kadar corafi bir dalmnn oldu-
u ancak gmenlerin bu dalmda yer alamayacak kadar ehirli blgelerde yo-
unlatklar da gmen stununa kar kanlarn baka bir gerekesiydi.
Stunlamann aa katmanlarda gruplar arasnda ayrm, st, elit tabakada ise
mutabakat ierdii; elit tabakalar olmayan gmenlerin bir stun olarak kabul
edilmesi durumunda onlarn Hollanda toplumuna entegre olmalarnn gleecei
de gmen stununa kar kanlarn ileri srd gerekeler arasndayd.
Dolaysyla Mslmanlarn da toplumda ayr bir stun oluturup oluturamaya-
ca ynndeki tartmalar, Hollanda toplumunda stunlamann eitli veheleri-
ni de gsteren bir hviyeti haizdi. Toplumun bu zellii, Batda artan slamofobi-
yi anlamak iin de bir neden sunmaktadr nk Mslmanlar karsnda toplum,
kendisini btncl bir kimlik arayna girmekte ve sekler bir toplumda din kim-
likler ve deerler arlk kazanmaya balamaktadr. Neticede Mslmanlarn ayr
bir stun oluturmalarnn yolu almad. Ancak gmen Mslmanlarla eitli ka-
demelerdeki ilikilerin sanki ayr bir stun oluturmular gibi kurulmas salanma-
ya alld. Ne var ki bu abalar, ar ve rk san ykseliiyle, baka bir ifadey-
le geleneksel stunlama katmanlarnn dndan gelen yeni bir toplumsal hareket-
lenmeyle, bu durumun fazla baarl olduu sylenemez.
Ancak bu tartmalarn, dinin sekler bir toplumda bile toplumsal tabakalama-
ya etkilerini gstermesi asndan da bir nemi olduu gzden karlmamaldr.
Akas, Hollanda rnei, geleneksel tabakalama teorilerinde dinin ya kendisinin
kast sisteminde olduu gibi bir tabakalama oluturduunu veya zaten mevcut
olan tabakalamay merulatrdn ileri sren grlerin yeniden gzden geiril-
mesini zorunlu klmaktadr. nk dinin toplumsal tabakalama zerindeki etkisi-
nin sekler bir ortamda dahi yapc bir etki oluturabildiini gstermektedir. Dola-
ysyla din toplumsal yapnn olumasnda, deimesinde ve tabakalamasnda mu-
hafazakr ya da merulatrc etkiler dnda da etkilerde bulunabilir.
Kast sistemi ile stunlama arasndaki fark nedir? Bu fark bize neyi anlatr?
TABAKALAMA VE DN HYERARLER
Dinin toplumsal deime asndan nemini kavramak ve din ii
hiyerarik gruplarn toplumsal yap ve tabakalamadaki yerleri-
ni zetleyebilmek.
Bu blmde, din sosyolojisinin din ile toplum ilikisine dair zmlemelerine k-
saca deinerek din sosyolojisi asndan toplumsal yap, deime ve tabakalama-
nn nasl kavranldna deinilecek. Burada ama, sosyolojinin genel toplum -
zmlemelerinde genellikle tali bir yer verilen dinin, aslnda toplumdaki etkinliine
deinmek olacak. Daha sonra ise din ii gruplamalarn ve farkllamalarn top-
lumsal boyutlarna dair gzlemlerde bulunulacak ve zellikle byk din arasn-
daki hiyerarik dzenlemelere iaret edilerek bu dzenlemelerin genel doas hak-
knda ksa bilgilere yer verilecek.
Din Sosyolojisi Asndan Tabakalama
Sosyolojik olarak deerlendirildiinde, her dinin balangta iinde doduu top-
lumsal evrenin kltrel etkisini tad iddia edilir. Dolaysyla din zaten bir an-
157
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
slamofobi: Kelime anlam
olarak slam korkusu
demektir. zellikle Bat
toplumlarnda slami
deerlerden ve
uygulamalardan ekinmeyi
ve korkmay ifade etse de
arkaplannda uzun bir
tarihsel birikim vardr. En
byk nedenleri arasnda,
daha evvelden slam ve
Mslmanlarla belirli bir
mesafeden iliki kurmu
Bat toplumlarnn,
gmenlerle birlikte
toplumlarnn tam iinde
Mslmanlarla yz yze
gelmeye balamalar yatar.
Artk Mslmanlarla ve
slamla daralan bu mesafe
nedeniyle slami deerler ve
inanlar toplum tarafndan
benimsenmek yerine eitli
gerekelerle engel olunmaya
allr. En byk
destekileri ar rk
siyasal hareketler ile
muhafazakr kesimlerdir.
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
3
3
A M A

lamda belirli bir tabakalama ieren bir toplumsal yap iinde domu olarak ka-
bul edilir. Bir din ortaya ktktan ve yaylmaya baladktan sonra toplumsal yap-
ya etkisi ve toplumu dntrme gc mevcut toplumsal tabakalamann ereve-
sinde deerlendirilir.
Ancak bir dinin mesajnn nitelii ve muhtevasnn toplumsal yapda ciddi d-
nmlere ve yeni ekillenmelere yol at ve hatta toplumsal dzeni sarsarak
kendi muhtevasna uygun bir toplumsal yap ortaya kard da yadsnamaz bir ta-
rihsel durumdur. zellikle dinler tarihilerinin ve din sosyolojisinin, evrensel din-
ler adn verdikleri, mesajlar belirli bir zmreye, kabileye veya kente dnk ol-
mayan, cihanmul bir muhtevaya sahip olan dinler, bu anlamda, toplumsal yap-
y deitirici roller oynam ve oynamaya da devam etmektedirler. Bu durum sa-
dece sz konusu dinlerin ortaya ktklar dnem iin geerli deildir. Gnmz-
de bile rnein kamusal alan tartmalar o kamuyu belirleyen dinin kurumsal
veya simgesel nemi gz nne alnmadan yrtlememektedir. Dolaysyla bir
din, toplumsal yapda muhtevasn ve mesajn bir ekilde sunabilecek mekanizma-
lar bulabilmekte ve bunu toplumsal katmanlara ulatrabilmektedir. Bu anlamda,
zellikle Batda post-sekler denilen gnmz dnyasnda din, btn bir toplu-
mu ya kurumsal veya simgesel olarak alakadar etmeyi srdrmektedir. Dinin bu
alakasnda ise toplumsal tabakalamann belirli unsurlar deil, btn bir toplum
dikkate alnmaktadr.
Dinin bu zelliini sosyolojik olarak ilk fark eden klasik sosyologlardan birisi,
Max Weberdir. Webere gre, bir toplumdaki ekonomik veya siyasal etkiler din
muhtevadan; o dinin kaynaklarndan ama ve vaatlerinden ayr olarak zmle-
mek olas deildir. Ancak buradaki iliki tarznn karlkl olduunu da unutma-
mak gerek. Bir yandan cihanmul mesajlar ihtiva eden bir din, toplumda o an
mevcut olan btn snflara, statlere, mesleklere veya zmrelere hitap ederken bu
hitab muhatap olarak kabul etmi snflar, statler, meslekler veya zmreler de di-
nin muhtevasndaki unsurlar kendi toplumsal tabakalarna gre biimlendirmekte
veya ekillendirmektedirler.
Buna verilebilecek en nemli rneklerden birisi, zellikle ii snf hareketleri-
nin ortaya kmasyla kiliselerden uzaklaan ve dini hayattan bir anlamda kopan
kesimlere kar, Katolik veya Protestan kiliselerinin verdii tepkidir. Katolik Kilise-
158
Di n ve Topl um
Resim 6.4
Ayn kentin,
skoyann
Glasgow kentinin
iki ayr takm olan
Glasgow Rangers ile
Celticsi sadece
futboldaki rekabet
ayrmaz
birbirlerinden.
Celticsin
Katoliklerin,
Rangersn da
Protestanlarn
takm olmas iki
takmn seyircisini
blen en byk
nedendir.
si bir ok lkede Katolik iler Birlii gibi, hem ii haklarn savunan ve hem de
iileri Kilisenin cemaat dairesinde tutan oluumlara gitmilerdir. Ayn ekilde Po-
lonyann Sovyet etkisinden kmasna yol aan Dayanma Hareketi de temelde
bir ii hareketi olmasna ramen, Katolik Kilisesinin de desteini yanna almt.
Neredeyse tamamyla Katolik bir kitleden oluan Latin Amerikada kan zgrlk
teolojisi ise snf zmlemeleri ile din arasndaki iliki iinde harmanlanm bir
harekettir.
Dolaysyla toplumsal tabakalama ile din arasndaki ilikileri incelerken zel-
likle mesaj evrensel olan dinlerin snfsal veya statye bal; farkl toplumsal, eko-
nomik veya kltrel gruplar arasnda farkllk gzeten bir uygulamaya girmedikle-
rini; evrensel olma zelliklerini koruyarak btn toplum kesimlerine hitap etme
kapasitesine sahip olduklarn tespit etmek gerek.
Bu hususlar aklda tutmak kaydyla, din sosyolojisi asndan, toplumsal taba-
kalamann iki ekilde kavranld belirtilmelidir. Bunlardan birincisi, dinin kendi-
sinden bizzat kaynaklanmayan, toplumda zaten mevcut olan tabakalama tarzlar-
dr. Bu konuda klasik sosyolojide Marxn, Weberin, Durkheimn grleri ile top-
lumlar deitike bu grlerin yeniden gzden geirilmesinden oluan dier ta-
bakalama teorileri rnek gsterilebilir.
kincisi ise bizatihi dinin kendisini yaplandrmasndan kaynaklanan ve toplum-
sal alanda da belirli bir anlam ve deeri olan tabakalamalardr. Bunlara dinin mu-
hatap ald kitle ile din iinde teekkl eden kiliseler, mezhepler, tarikatlar veya
kardelik cemiyetleri gibi toplumda ayr bir anlama veya hviyete sahip grupla-
malar rnek gsterilebilir. lk grup doal gruplar adn alrken dinin etkisi ile
olumu, bir anlamda kurumsallam ikinci gruba ise zellikle din gruplar er-
evesi dhilinde deerlendirilir. Elbette din sosyolojisi, bir kilisenin hiyerarinin en
st basamandan balayarak alt katmanlara doru kazand hiyerarik yapyla
dorudan ilgilenmez. Ancak bunlarn toplum iindeki katmanlamalara etkilerini
mercek altna almaya alr.
Bir dinin muhatab olan normal ve doal gruplar dnda zellikle ayr ekilde
tabakalam din gruplarn ortaya kmasnn her dinin kendi iindeki yapsna g-
re eitli nedenleri olabilir ve her din bu anlamda kendi mekanizmasn olutura-
bilir. Ancak genel olarak bakldnda toplumsal yap ve toplumsal tabakalamay
etkilemeleri asndan bu tr gruplamalarn ortaya kmasnda grlebilen belirli
bal nedenler unlardr:
ncelikle, her dinin toplumsal bir mesaj olduundan ve tabi gruplardan mu-
hataplar bulunduundan dinin akidesini, ibadetini veya muamelatn bu tabi grup-
lara ulatracak mekanizmalar gerektirir. Bu mekanizmalarn bir ksm bizatihi di-
nin ortaya k esnasnda teekkl eder. Bir ksm ise ihtiyaca binaen sonrada olu-
ur (Hristiyanlk iin burada bir parantez amak ve Hristiyanln akait, ibadet ve
muamelatnn ortaya kndan ok sonralar teekkl ettiini; bunda zellikle
akaide dair blnmeler neticesinde ortaya kan mezheplerin hayli etkin olduu-
nu sylemek gerek. Hristiyanlkla kyaslandnda, slam veya Yahudilikte zellik-
le akide ve baz alardan ibadet ve muamelat batan sunulmutur). Bu gereklilik,
din iinde baz gruplamalara ve farkl ekollerin domasna yol amtr. Bunlar
genellikle mezhepsel farkllamalardr. slamda akidedeki belirli farkllklarla bir-
likte Snni ve ia ekollemesi byle tekil etmitir.
kinci olarak, dinin doal muhatab olan kitlelerin genilii ve bykl gz
nne alndnda dinin ibadetlerini, ayinlerini ve ritellerin nasl uygulanaca ve
aralarndaki insicamn nasl salanaca sorusu ortaya kmtr. Din iinde farkl
159
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
bir gruplamay oluturan bu nedenden dolay, rnein Hristiyanlkta ruhban sn-
f ortaya km ve bu kesim eliyle Kiliselerin kabullendii uygulamalar kitlelere
uygulatlmaya allmtr. slamda ve Yahudilikte ruhban snf olmamakla birlik-
te, uygulamada sz sahibi olan din hviyeti sahip kurumlamalara gidilmitir. Bu
dinlerde bu tr uygulamalar kimi dnemlerde toplumun sayd ve hrmet ettii
kimseler yrtlmse de toplum karmaklatka ve bydke din iinde bu tr
ihtiyalar deruhte eden kurumsallamalara gidilmitir.
Ayrca dinin bir vaadinin olduu ve bu vaadin topluma ulatrlma ihtiyac,
zellikle toplumsal kesimlere dnk bir t (veya vaaz) mekanizmalarnn
domasna yol amtr. Bu alanda dinin mesajlarn yorumlayan ve bunlar toplu-
ma ulamasn salayan mekanizmalar da ortaya kmtr. Bu tr din gruplama-
lar her ne kadar dinden dine mahiyetleri bir ok bakmdan hayli farkllk arz etse
de daha ok tarikatlar vastasyla yrtlmeye allmtr. Dinin toplumsal ieri-
inin ahlak veya edebe dnk vehelerinin yrtlmesi genelde bu tarikatlar eliy-
le salanmaya allmtr. Bu anlamda, zellikle slam toplumlarnn tabakalama-
snda tarikatlerin modern ncesi dnemlerde etkisi byk olmutur. Ahi Tekilat-
lar yoluyla belirli bir mesleki hviyet sergilenmesi veya tarikatlar arasnda hususi
farkl toplum katmanlarna dnk olarak rgtlenmeye almak zellikle slam
toplumlarnda ska karlalan durumlard.
Bunun dnda, toplumsal deimeyle birlikte din uygulamalarda yaplmas ge-
reken dzenlemelerin ynetilmesi hususu ortaya kmtr. Bu da her dinde farkl
farl teekkl etse de din ii gruplar arasnda dini yorumlama ve yenileme mesele-
sini gndeme getirmitir. slamda fkhtaki farkllamalara dayal mezheplerin or-
taya k ve dinin muhatap kabul ettii genel kitle arasnda benimsenmesi veya
dinin tecdit edilmesi gibi hususlar, dini gruplamalara ve farkllamalara yol am-
tr. Bu tr ynelimlerin dinde ihtisas sahibi olanlar tarafndan yrtlmesi, din ii
gruplamann baka bir vehesini oluturur. Hristiyanlkta ise Protestanln bir Re-
form hareketi olarak domas, bir tr dinin tecdit edilmesi olarak grlebilir.
Grlecei zere, kast sistemi vastasyla incelediimiz Hint dinlerinin veya
Tek Tanrl dinler olarak tasnif edilen slam, Yahudilik ve Hristiyanln her birisi-
nin, bir yandan toplum iinde, hem toplumsal yapy tahkim edici ve hem de top-
lumsal deiime yol ac etkileri vardr. Toplumsal yapnn din yoluyla tahkim
edilmesi ve toplumsal tabakalamada dinin kimi zaman merularc olan ama o-
unlukla da toplumun btn katmanlarna hitap eden bir mesajnn bulunmas, di-
nin toplumsallnn nedenleri arasnda saylr. Yani, bir din toplumsal yapdan hi
bir zaman tecrit edilmi deildir.
Dier yandan ise her bir dinin hem kendi retilerinden kaynaklanan ve hem
de bu toplumsall srdrebilmesi iin gerekli olan kendi iinde bir hiyerari ku-
rulmutur ki bu da ayr bir tabakalama eididir. Bu tabakalamann da elbette
toplumsal etkileri vardr. Ancak bu tabakalama, ncelikle dinin toplumsallnn
daha kurumsal ve rgtl bir biimde yaanabilmesi iin zorunlu olan din ii bir
hiyerari biiminde ortaya kmtr.
Din i Farkllamalar ve Hiyerarik Yaplar
Her bir dinin ncelikle kendi inananlar ile dierleri arasnda bir tabakalama olu-
turduunu; bu nedenle din ii tabakalama ve dinin kendisine muhatap olanlar
asndan bu inananlar ile inanmayanlar arasndaki farklln byk nem arzetti-
i hatrlatlmaldr. slam iin, akaidi olarak belirlenen mmin, kafir, mrik
gibi kategoriler; bu kategorilerden karsanan ve daha sonralar politik birer anlam
160
Di n ve Topl um
Ruhban snf: Din
adamln meslek edinerek
din rgtlenmenin
hiyerarisinde yer alan
kimselerin oluturduu
gruba verirken ad. kelimenin
asl Arapadr ve rakiplerin
ouludur. Rahipliin
bulunduu Budizm gibi
dinler iin de kullanlsa da
asl anlamn Hristiyan
kiliselerinin hiyerarik
rgtlenmesinde yer alan
rahiplik mesleinden alr.
Hristiyanlktaki ruhban
snf, reformist baz kiliseler
hari, erkeklere zg olan,
belirli kyafetler giyerek
kendilerini toplumdan
ayrtran, din trenleri
ynetme ve din metinleri
yorumlama hakk bulunan,
hayat boyunca da bu
meslekten ayrlmayan
kimseler tarafndan oluur.
kazanm olan Ehl-i Kitap ya da zmmi ile bu kategoriden saylmayan dier
kltlere ya da inanlara inananlar; Arap, Acem gibi ifadelerin din ire de anlam
kazanarak Mslmanlar arasnda ayr bir katmanlama oluturmas; Emeviler d-
neminde kullanlan mevali ya da daha sonraki memluki gibi ifadeler ve benze-
ri bir ok rnek ayn mantk silsilesiyle dinin toplum zerindeki tabakalama etki-
lerini gsteren birer rnektir. Bu ifadelerin her birisinin ya dneminde ya da hlen
etkileri vardr.
Cihanmul retileri daha ok bir kavim iinde meczedilmi ve dolaysyla
sadece srail oullar tarafndan benimsenmi Yahudilikte ise inanan-inanmayan
ayrm daha batan vardr. Yahudiler iin kendi inanlarna inanmayanlar gentile
olarak adlandrlr. Ancak bu ifade daha sonraki dnemlerde yaygn olarak kulla-
nlan Latince bir ifadedir. Bunun branicedeki karl goy ve nokhridir. Ayr-
ca gemiteki krallklar dneminde olsun u anda olsun srailde yaayan ama Ya-
hudi olmayanlara ger toshav denilmitir. Yahudi olmayan, bu nedenle Yahudi
hukukuna tabi olmayan ancak te dnyada bir mekn sahibi olabilmek iin Nuhun
Yedi Yasas dedikleri birtakm kurallara uyanlara da Nuhaidik ismini vermeleri
benzeri tabakalama rneidir. Bu gibi ayrmlarn Yahudilikte de saylar hayli o-
altlabilir.
Akaidini ve muamelatn ortaya kmasndan ok sonra kazanm olan Hristi-
yanlkta ise inanan-inanmayan ayrmnda inanmayanlar iin pagan ifadesi yay-
gnlk kazanmtr. Bu kelime kimi zaman Hristiyanlk dndaki dier btn dinle-
re inananlar kapsarken kimi zaman da brahimi olmayan dinlerin mensuplar iin
kullanlmtr. Ancak yaklak olarak kafir anlamna gelen heathen ve benzeri
ifadelere de rastlanr. Hristiyanlkta Yahudilik ve slam iin farkl tanmlarn kulla-
nld grlr ve genelde bunlar aalayc ifadelerdir. Hlen de kullanlan Mu-
hammedanizm ve benzeri ifadeler bunun bir rneidir. Putperest kelimesi de
kimi zaman Hristiyanlk d dinlerin mensuplar iin kullanlmtr.
Bir dinin mensuplar ile mensup olmayanlar arasndaki bu tr ayrmlar, mo-
dern ncesi zamanlarda toplumdaki tabakalama iin nem tasa da seklerlemi
dnyada da kimi zaman farkl boyutlaryla karmza kmaktadr.
Din ii tabakalamaya gelince, yine her dinin kendi akidesine, ibadetine ve mu-
amelatna gre ekillenmelerden bahsetmek mmkndr. Ancak kimi zaman bir
yrenin kltrnn etkisiyle de ayn din mensuplar arasnda toplumsal olarak
farkllamalar yaanabilmektedir. rnein, yzyllardr diasporada yaamak duru-
munda kalan Yahudilikte zellikle Orta Avrupa ve etrafnda yaayan Yahudilere
veya bunlarn soyundan gelenlere Ekenazi (veya Akenazi) denilir. Bunlarn ken-
dilerine zg inanlar vardr. Hatta braniceyi bile cermenik etkilerle farkl konu-
urlar ve bu dile yidi ad verilir. spanya ve etrafndaki Yahudiler ise Sefarad Ya-
hudileri denilir. Bunlarda da ladino ad verilen, Latince ile harmanlanm ayr bir
dil konuulur.
161
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
Ancak Yahudilikte sadece eitli nedenlerle de oluan farkl mezhepler vardr.
Bunlar srail iinde farkl, diasporada farkl hviyette olabilmektedir. Genelde sra-
il oullar arasnda laik, ortodoks ve hasidik gibi mezhebi denilebilecek ay-
rmlar vardr. Laikler, Yahudi soyundan olduklar iin Yahudi kabul edilen ancak
din kurallara pek itibar etmeyen kimselerdir. Ne var ki bunlar, din bir yaant ola-
rak yaamadklar Yahudilie, bir kimlik olarak kuvvetli bir biimde bal olabilir-
ler. Ortodokslar ise kendi aralarnda eitli kollara ayrlm durumdadr. Modern
Ortodoks ve Harediler en belirgin kollardr. Modern Ortodokslar, normal Or-
todokslar kadar dinin kurallarn sk bir ekilde takip edilmesini ileri srerken mo-
dern ya da laik ortamlarda bu kurallardan tavizler verilebilecei dncesini be-
nimser. Kimi zaman ultra Ortodoks denilen Harediler ise Ortodoksluu en u
noktasna gtren kesimlerdir. Bu blmler hahamln hiyerarik yaps iinde
yer bulmutur. Daha mistik bir ynelimi olan hasidiler ise Yahudilikteki mistik
inanlarn hulasasn tekil eden Kabala retilerini izleyenlerdir. Bunlar dnda
diasporada muhafazakar Yahudilik, reform Yahudilii, hmanist Yahudilik gibi e-
itli ekoller de ortaya kmtr.
Hristiyanlkta ise arlp toplanm olan anlamna gelen Yunanca eklesia ke-
limesinden treyen Kilise, din ii hiyerarinin ve mezheplerin odak noktasdr.
Hristiyanlk iindeki mezhepler kiliselerin blnmelerinden doan farkllklar neti-
cesi olumutur ve bu adan kilise ii ayrmalardr. Hristiyanlk iindeki en b-
yk kiliseyi Katolik Kilisesi oluturur. Kilise ilk kez Hz. sann havarilerinden olan
Petrus tarafndan kurulmutur. Dnem iinde zellikle Hz. sann Hristiyanlk aki-
desi iindeki yeri konusundaki tartmalara hakim olan ve aslnda Roma mpara-
torluunun yaps zerine kurulan Katolik Kilisesi, kendisini Petrusun kilisesinin
bir devam sayar. Teslis inancn tam anlamyla sadktrlar. Akidede kimi zaman in-
ce ayarlar yaplsa da Hz. say hem insan hem de Tanr tabiatl kabul ederler. Hem
Babadan ve hem de Hz. sadan neet eden Kutsal Ruh ise kilisenin ruhaniyetine
salad gibi kiliseyi de asl yneten iradedir. Kilisenin ba olan ve kilise rgt-
lenmesinde blgesel kiliselerin balar olan bapiskoposlar arasndan seilen Papa,
kilisenin bu zellii nedeniyle, yanlmaz kabul edilir.
162
Di n ve Topl um
Resim 6.5
Ortodoks Yahudiler,
kendilerine zg kyafetleri
ve sa biimleriyle hl
din geleneklerine bal
olmay srdrrken toplum
iinde kendilerini de
farkllatrrlar.
Kabala: Kabala, Yahudilikte
ezoterik bir dnce ve
disiplin yntemidir. Mistik
hllerle urar ve bunlar
belirli bir yntem dhilinde
uygulanmasndan oluur.
Tevratn ve Yahudikteki
dier din kaynaklarn batni
anlamlar yannda
Yahudilikteki retilerin
anlamlarn ezoterik olarak
aklar. Gnmzde
Yahudilik harici baz
nevzuhur mezhepler
tarafndan da
kullanlmaktadr. ster
modern ncesi isterse de
modern dnem dini ya da
laik Yahudi filozoflar da bir
hayli etkilemitir.
Katolik Kilisesinden temelde Kutsal Ruhun karakteri nedeniyle ayrlan Orto-
doks Kilisesi ise Kutsal Ruhun sadece Babadan neet ettiini ileri srer. Daha ok
Slav dnyas ile Balkanlar ve Yunanistanda takipileri bulunur. Kilisenin merkezi,
stanbuldaki Fener Patrikhanesidir. Hz. sann hem insani hem de tanrsal z
bulunduuna; Tanr olarak Babayla ayn zden, insan olarak da insanlarla ayn z-
den olduuna inanrlar. Ayrca Katolik Kilisesinden ayr olarak Ortodoks Kilise-
sinin ba, aslnda bapiskopos statsndedir, yanlabilirdir ve ruhani bir statde-
dir. Katolik Kilisesinden ayrlmasndan itibaren devlete bal bir kilise olarak bu-
lunur. Ancak papazlarn evlenebilmesi gibi birtakm farkllklar dnda ibadet ve
muamelatta Katolik Kilisesiyle benzer zelliklere sahiptir.
Protestan Kilisesi ise bir reform kilisesidir. Kilisenin herhangi ruhani bir zel-
lii yoktur. Dolaysyla merkezilemi bir yaps da bulunmamaktadr. badet ve
muamelatta Katolik Kilisesinin detlerini srdrseler de vaftiz olan herkesin Ki-
tab- Mukaddesi anlayabileceine; bunun iin Kilise hiyerarisi iindeki papalk,
bapiskoposluk, piskoposluk, papazlk gibi mercilere ihtiya duyulmadna ina-
nrlar. Katolik Kilisesine verilen geni yetkileri de snrlandrmlardr. Mensup-
larnn din hayatlarn bireysel dzeyde yaayabilecei dncesindedirler. Ken-
di aralarnda Lutherci, Kalvinist ve her ne kadar Protestan kilisesi saylmasa da
onlarla benzer zellikler tamas nedeniyle bu kategoride yer alan Anglikan Ki-
lisesi biiminde bir farkllamaya gitmitir. Kalvinistler tamamyla kitabidirler ve
on emirde yer alan kendine put yapmayacaksn dsturu nedeniyle kiliselerin-
de hi bir resme ya da ekle yer vermezler. Dier kollar ise bu noktada Katolik-
lerle ayn zellikleri sergiler. Luthercilik ise kendisini sekler krallklara balam
ve bir ok kuzey Avrupa lkesinde devlet kilisesi olarak ilev grmeye balam-
tr. Protestanlk etkisiyle ekillenmesine ramen otonom bir kilise olan ve kendi-
sini havarilere dayandran Anglikan Kilisesi ise ngiltere Kraliesinin ba oldu-
u, farkl bir devlet kilisesidir. Papazlarn evlenmelerine msaade ederler hatta
kadnlarn papaz olabileceini onaylarlar. Bu adan bir ok Hristiyanlkta bir
ok reform da gerekletirmilerdir.
slamda ise din ii hiyerarileri tanzim eden kilisevari bir oluum veya dine
mensupluu belirli bir etnik ereveye oturtan bir oluum yoktur. Bu nedenle s-
lamn iindeki hiyerarik yaplar Hristiyanlkta olduu gibi dorudan akidedeki
farkllamalardan veya Yahudilikte olduu gibi dine mensubiyetin farkl derece-
lendirmelerinden neet etmez. slamda akidede ya da uygulamalarda elbette
farkllamalar vardr. Ancak bunlar dinin kaynaklarnda verili olan inanc kabul et-
tikten sonra ortaya kan, denebilirse yorum farkllklardr. Dnem dnem din
naslarn dinin z kabul edilen kurallar manzumesinden farkl yorumlayan mez-
hepler kmsa da bunlar ya slam d kabul edilmi ya da etkileri snrl kald-
ndan toplumsal etkileri de ok fazla olamamtr. Yine de hlen bir ok blge-
de eitli kltrlerle sentezlenmi takipileri olan ve dolaysyla toplumsal tabaka-
lamann din ile ilikisi anlamnda farkl bir nitelikte ortaya kan ekoller ya da
gruplar bulunmaktadr.
Bu anlamda slamda mezheplerin farkl saiklerle ortaya ktklar grlr.
Bunlardan birincisi, siyasi nedendir ve temelde imamet (yani, liderlik) konusunda-
ki farkllamadan domutur ve nitelik olarak siyasidirler. Bu anlamda ia, imame-
tin (ya da hilafetin) Hz. Aliye verilmesi gerekirken kendinden nceki halifeye
verildiini iddia ederek ilk halifeyi kabul etmezler. Snniler ise Hz. Alinin ima-
mete uygunluunu tartma bile yapmazlarken ilk halifenin meruluunu da ka-
163
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
bul ederler. ia ile Snnilik arasnda imamet konusundaki bu farkllamadan aki-
dede de baz farkllklar ortaya kmtr. Her iki ekoln kendi iinde farkl ekoller
de ortaya kmtr.
tikadi mezhepler ise genel olarak akideyi oluturan unsurlarn nasl yorum-
lanaca konusundaki farkllklardan ortaya kmtr. Bu anlamda slam tarihi
boyunca Murcie, Mutezile, Cebriye, Kaderiye gibi farkl mezhepler ortaya km-
sa da gnmzde Ehl-i Snnet denilen izgi haricinde kalan mezheplerin takip-
cileri pek fazla kalmamtr. Bu kategorideki mezhepler ise Maturidilik ve Eari-
liktir. Ne var ki zellikle kelam ilmini ilgilendiren bu konudaki ekoller, modern
dnyada doal geliimlerini srdrememilerdir ve dolaysyla ya eskinin bir tek-
rar konumuna dmler veya modern problemlere zm araylarnda nem-
lerini yitirmilerdir. Modern dnemde politik saiklerle Selefilik, Mutezile ve ben-
zeri baz ekoller yeniden gndeme getirilse de modern dnem bu adan mez-
heplerden ziyade modern dnyaya gsterilen olumlu ya da olumsuz tepkilerden
teekkl eden cemaatlerin veya siyasi akmlarn etkili olduu bir dnem olarak
grlebilir.
slam iindeki mezhebe dayal nc kategori ise ibadete dayal farkllama-
lardan doan fhki mezheplerdir. Aslnda slamda mezhep denilince ilk akla
gelen farkllama da budur. Bu mezhepler daha ok muamelatta yaanan farkl-
lklar zerine bina edilmilerdir ve farkllklarnn fhki bir arkaplan vardr. Ehl-i
Snnet kategorisi altnda yer alan Hanefilik, afilik, Malikilik ve Hanbelilik ile
Cefarilik ve benzeri mezhepler bu kategoridendir. Bu ayrmada (rnein, nama-
zn nasl klnaca, hangi hllerde abdestin tazelenecei gibi) ibadetteki farkl-
lklar nplandadr.
slamda dier dinlerde de grlen ancak etkisi asndan dier dinlerdeki et-
kilerden daha fazla bir yekun tutan tarikatlar da zellikle modern ncesi dnem-
de toplumda nemli din tabakalama rnekleri sergilemilerdir. Tarikatlar, yu-
karda saylan mezheplerden birisine tabi olsalar da bu konularda kendi usulle-
rini de izleyebilirler. Ancak toplumsal tabakalamaya etkileri itikadi, siyasi veya
fhki nedenlerden daha ok, toplumsal nedenlerden trdr. Modern ncesi
dnemde, her bir tarikatn kendi usul, kyafeti ve davran kalb olduu gr-
lr. Toplumsal, siyasal ya da ekonomik hadiseler karsnda her bir tarikat kendi
merebince bir tepki gelitirebilir. Din sosyolojisi anlamnda tarikatlar kardelik
cemiyetleri bal altnda incelense de kimi zaman, esnaf zmrelerine etkileri
gibi nedenlerle daha ok sosyolojik bir oluum olarak da grlr. Dolaysyla ta-
rikatlar, sosyolojik anlamda toplumsal ahlak ya da iktisadi ahlak aratrmalar a-
sndan nemlidir.
Son olarak zellikle Yahudilikte ve slamda kimi dnemlerde Mesihi veya
Mehdici oluumlarn da toplumsal tabakalamaya katklar hatrlatlmaldr. Me-
sihi ya da Mehdici oluumlar, mevcut nizamdan honutsuz olan, bu nizamn ye-
ni ve adil bir nizamla deitirilmesi gerektiine inanan topluluklardr. Bir kya-
met ya da ahir zaman beklentisi, ahlaki bozulma ve rmenin btncl bir d-
nmle iyiletirilebilecei umudu hatta ynetimlerde sergilenen ktlk ve
adaletsizliklerin yerini yeni ve adil bir ynetime giderilebilecei dncesi, bu
hareketlerde nemli roller oynar ve toplumda yeni beklentiler olutururlar. Ge-
mi dnemlerde hayli etkili olan bu hareketlerin nfuz sahas modern dnemde
giderek azalmakla birlikte kimi devrimci beklentilerde ve sekler ideolojilerde
varln srdrmektedir.
164
Di n ve Topl um
Ksacas, bir din toplumsal tabakalama anlamnda kendisini zaten katmanla-
m ve farkllam bir toplum iinde bulur. lk ortaya kt dnemlerde toplum-
sal deimeyi salayc ve toplumsal yapy kendi nizam ltlerine gre yeniden
kurucu bir etkisi vardr. Messes bir hle geldiinde toplum iindeki eitsizlikleri
ve adaletsizlikleri muhafaza edici ve merulatrc etkilerinden bahsedilse de din-
lerin topumsal hayat dntrme etkisi hlen dier ideolojilerle kyaslandnda,
sanlandan byktr. Dinlerde yaanan reform ya da tecdit hareketleri, bu dn-
m salamann vastalar olarak telakki edilmelidir. Bu hareketler kimi zaman
baarsz kalsa da din sadece kendi iindeki hiyerarik unsurlar asndan deil
toplumsal hayat iin kurumsal veya sembolik etkisiyle hl etkili ve dntrc
bir gtr.
Din ii hiyerarilerin ve farkllklarn toplumsal tabakalama asndan nemi nedir?
165
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
4
166
Di n ve Topl um
Toplumsal yap, toplumsal deiim ve toplumsal
tabakalamann tanmlarn yapabilmek.
Toplumsal yap, topluma genel karakterini ve-
ren toplumsal unsurlardan oluur. Toplumda bu-
lunan rgtl veya norm niteliindeki dzenle-
meler, oluumlar ve deerler o toplumun yaps-
n oluturur. Toplumun siyasi nitelii, ekonomik
iliki tarzlar, kltrel oluumlar ve deerleri ile
ahlaki ve manevi normlar, bir toplumsal yapy
oluturan unsurlardandr. Toplumsal deiim
ise toplumsal yapnn veya bu yap iindeki be-
lirli unsurlarn zaman iinde geirdii dnm-
ler anlamna gelir. Toplumun geirdii dnm-
ler, genelde belirli bir zaman periyodu iindeki
gelime ve dnmler olarak kavranlr. Top-
lumsal deiim, farkl yntemlerle kavranlabilir:
lerleme, paradigmatik deiim, diyalektik anla-
ma gibi. Toplumsal tabakalama da toplumda-
ki deiik katmanlar arasndaki ilikilerin tasnif
edilmesini ierir. Bir toplumda toplumsal tabaka-
lama olmas iin toplumsal bir yap gereklidir.
Toplumsal tabakalama, toplumsal yap iindeki
eitsiz ve hiyerarik ilikilerle ilgilenir. Toplum-
sal tabakalamann ortaya kmasna yol aan
eitsizlikler, toplumsal yap iindeki statler, rol-
ler, otorite aralar, ekonomik kaynaklarn payla-
mnn veya genel toplumsal refahn blm
hatta kadn-erkek veya yal-gen gibi kategori-
ler tarafndan ortaya karlr.
Toplumsal tabakalama teorileri ile din arasn-
daki ilikiyi incelemek ve din ile tabakalama
arasndaki modelleri aklayabilmek.
Bir din bir toplum iinde doduundan o top-
lumda mevcut olan toplumsal tabakalamaya mu-
hatap olan farkl toplum kesimlerine hitap eder.
Ancak ounlukla bu ilikileri kendi retileri ve
inanlar dorultusunda dntrr ve yeniden
dzenler. Kendisini kurumsallatrdktan sonra
toplum iindeki tabakalamalar muhafaza etme-
ye ynelebilir ve genelde de din ile tabakalama
arasndaki iliki, dinin tabakalamay merulatr-
d eklinde kavranlmtr. Oysa bu her zaman
doru deildir. Din kast gibi oluumlarda doru-
dan tabakalamann nedeni olurken modern top-
lumlarda mensuplarnn oluturduu gruplarla
toplumun bir yap kazanmasna yol aabilir. Ay-
rca zellikle hitab evrensel olan dinlerde din
retilerin toplumu her zaman dntrme im-
kn mevcuttur.
Dinin toplumsal deime asndan nemini
kavramak ve din ii hiyerarik gruplarn top-
lumsal yap ve tabakalamadaki yerlerini zet-
leyebilmek.
Bir din, toplumsal yapda muhtevasn ve mesaj-
n bir ekilde sunabilecek mekanizmalar bulabil-
mekte ve bunu toplumsal katmanlara ulatrabil-
mektedir. Bunu kimi zaman kendisini yeni art-
lara uyarlayarak, mesela teknolojik vastalar kul-
lanarak, kimi zaman da toplum iindeki simgesel
anlamn kullanarak yapmaktadr. Sekler bir d-
nem olarak adlandrlan gnmz dnyasnda
dahi din, bir toplumdaki ekonomik veya siyasal
davranlardan ahlak sistemlerine kadar etkisini
u ya da bu oranda srdrebilmektedir. Ancak
dinin bu toplumsall, onun kendi muhtevasn-
dan kaynaklanan retilerini ve dsturlarn top-
luma ulatrmasn salayan hiyerarik bir yap
ile toplumdaki eitli kesimlerin ihtiyalarna bi-
naen oluturduklar din gruplar (mezhepler, ta-
rikatler, cemaatler vs.) tarafndan da belirlenmi-
tir. Her dinde kendi retilerine gre farkl hiye-
rariler mevcutken din topluluklar da yine dinin
muhtevasna gre ekil alabilmektedir.
zet
1

A M A
2

A M A
3

A M A
167
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
1. Aadakilerden hangisi toplumsal yapdaki unsur-
lardan biri deildir?
a. Siyasal rgtlenme
b. Kltrel deerler
c. Bireyin kar ve amalar
d. Ahlak anlay
e. Eitim sistemi
2. Toplumsal deiim iin aadakilerden hangisi yan-
ltr?
a. Toplumsal yap olmadan da kavranlabilir.
b. Bir toplumun belirli bir zaman dilimindeki d-
nm demektir.
c. Ahlaki deerlerdeki zaman iinde yaanan fark-
llamalar bir toplumsal dnm rneidir.
d. Bireylerin toplumsal davrann etkileyen un-
surlar zamanla deiebilir.
e. Toplumsan deiimi kavramak iin farkl yn-
temler kullanlabilir.
3. Toplumsal tabakalamada aadakilerden hangisi
rol oynamaz?
a. Kiinin meslek grubu
b. Toplumdaki saygnlk anlaylar
e. Ekonomik gelir gruplar
d. Dini cemaatler
e. Kiinin medeni hali
4. Toplumsal tabakalamayla ilgili aadaki yarglar-
dan hangisi yanltr?
a. Staty ierebilir.
b. Snf farkllklarn inceler.
c. Siyasi otoritenin nitelii tarafndan belirlenebilir.
d. Hiyerarik bir dzen oluturur.
e. Toplumsal eitlii ve adaleti salar.
5. Aadakilerden hangisi kast sistemini belirleyen un-
surlardan biri deildir?
a. Bir kii kendi kastndan bir st kasta iyi davra-
nlar sergilerse ayn mr iinde geebilir.
b. Her kastn toplum iinde kendine zg bir g-
revi vardr.
c. Kast sistemi evlilik kurallarn belirler.
d. Kastlar aras toplumsal mesafe vardr.
e. Kiinin hangi kasta ait olduu doutan yazgldr.
6. Stunlama sistemi iin aadakilerden hangisi sy-
lenemez?
a. Sekler bir toplumda farkl inan ve siyasi grup-
lara gre bir toplumsal katmanlamadr.
b. Kiinin nasl davranaca o kiinin vicdanna
baldr.
c. Stunlar eitimden ekonomiye kadar farkl grup-
larn hayatlarn dzenlemitir.
d. Gmenler, Yahudiler ve aznlklar sisteme da-
hil edilmemitir.
e. Stunlar toplumsal yapnn devam iin dzen-
lenmitir.
7. Aadakilerden hangisi dinin doal grubu iinde
yer almaz?
a. iler
b. Toplumun st katmanlar
c. Dini ritelleri izleyen kitle
d. Din retiminde uzmanlam kimseler
e. Dindar olmayanlar
8. Aadakilerden hangisi bir dinin kendi mensuplar
dnda kalan kimseler iin kullandklar ifadelerden biri
deildir?
a. Pagan
b. Ehl-i Kitap
c. Gentile
d. Acem
e. Putperest
9. Hasidikler iin aadakilerden hangisi dorudur?
a. Laiktirler.
b. Ortodoksturlar.
c. Mistiktirler.
d. Sefaridler arasndan kar.
e. Zahire nem verirler.
10. slamda mezheplerle ilgili aadaki yarglardan
hangisi yanltr?
a. Siyasi bir ayrmaya gre de olumulardr.
b. Muamelatta farkllklar sergileyebilir.
c. Yorum farkllklar ierebilir.
d. Farkl naslar kullanrlar.
e. Kendi iinde farkl ekoller kt da grlr.
Kendimizi Snayalm
168
Di n ve Topl um
1. c Yantnz yanl ise Toplumsal Tabakalamaya
Genel Bak konusunu yeniden gzden gei-
riniz.
2. a Yantnz yanl ise Toplumsal Tabakalamaya
Genel Bak konusunu yeniden gzden gei-
riniz.
3. e Yantnz yanl ise Toplumsal Tabakalamaya
Genel Bak konusunu yeniden gzden gei-
riniz.
4. e Yantnz yanl ise Toplumsal Tabakalamaya
Genel Bak konusunu yeniden gzden gei-
riniz.
5. a Yantnz yanl ise Dinin Tabakalamaya Etki-
leri konusunu yeniden gzden geiriniz.
6. b Yantnz yanl ise Dinin Tabakalamaya Etki-
leri konusunu yeniden gzden geiriniz.
7. d Yantnz yanl ise Tabakalama ve Din i Hi-
yerariler konusunu yeniden gzden geiriniz.
8. d Yantnz yanl ise Tabakalama ve Din i Hi-
yerariler konusunu yeniden gzden geiriniz.
9. c Yantnz yanl ise Tabakalama ve Din i Hi-
yerariler konusunu yeniden gzden geiriniz.
10. d Yantnz yanl ise Tabakalama ve Din i Hi-
yerariler konusunu yeniden gzden geiriniz.
Sra Sizde 1
Toplumsal yap, bir toplumu btncl olarak kavraya-
bilmek iin onu yaplandran unsurlar bir dzen iinde
anlamlandrma yntemidir. Toplumsal yapda bir toplu-
mu etkileyen maddi ve manevi unsurlar birlikte deer-
lendirilir. Bir toplumun siyasal sisteminden ekonomik
iliki biimlerine, sivil rgtlenmelerinden hakim olan
eitim ve aile biimlerine kadar eitli unsurlar tarafn-
dan oluturulur. Bunun yannda toplum iindeki iliki-
leri dzenleyen ahlaki ve normatif deerler ile din an-
laylar gibi manevi deerler de toplumsal yapy olu-
turan unsurlar arasndadr. Toplumsal tabakalama ise
bir toplumdaki eitli seviyelerdeki hiyerarik ve farkl-
la dayal oluumlardr. Toplumsal yap olmadan bir
toplum iindeki tabakalamadan sz etmek olas deil-
dir. Tabakalama ve toplumsal farkllama iin bir top-
lumsal yap gereklidir.
Sra Sizde 2
Webere gre bir toplumsal tabakalama eitli seviye-
lerde gerekleebilir. Bunlardan ilki Marxtaki gibi eko-
nomik temelli snf dzeyindeki toplumsal tabakala-
ma biimleridir. Ancak Weber, Marxn aksine, snf
temelli tabakalamann atmac deil uzlamac olabi-
leceine inanr. kincisi, toplumda belirli bir otorite ya
da saygnlk oluturan farkl oluumlarn ya da grupla-
rn varln iaret eder. Buna stat adn verir. Stat-
ler, meslek gruplar gibi almaya dayal bir temelde
ekillenebilecei gibi toplumsal onur ve saygnlk bi-
imleri tarafndan da biimlenebilir. nc olarak ise
toplumda yasal iktidar elinde bulunduranlara kar bir
bask grubu veya etki grubu olarak ilev gren kesim-
lerin oluturduu zmreler vardr. Bunlar da belirli bir
ama veya zihniyet tarz tarafndan bir araya getirilmi
gruplardr.
Sra Sizde 3
Kast sistemi tamamyla bir din tarafndan ortaya konul-
mu bir toplumsal tabakalama tarzdr. Her bir kasttaki
kiiler, bu inancn bir gereini yerine getirerek hayatla-
rn srdrr. Kastlarna gre davranmazlarsa cezalan-
drlacaklarna inanrlar. Kastlar arasndaki ilikiler de
yine bu inan tarafndan biimlenmitir. Stunlama ise
modern sekler bir toplumsa deiik inan ya da siyasi
gruplarn, belirli bir toplumsal yap meydana getirmek
zere bir araya gelmesinden oluur. Protestan, Katolik,
sosyalist ve liberallerden oluan bu din ve siyasi grup-
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar Sra Sizde Yant Anahtar
169
6. ni t e - Topl umsal Yap , Dei i m ve Tabakal ama Bal am nda Di n
lar, kendi aralarndaki ilikileri sanki bir kast sistemin-
deymicesine snrl tutarlar. Ancak bu sistem hi bir bi-
imde bir kast sistemi deildir. Toplumsal katmanlar
arasndaki ilikileri daha salkl ve toplumsal yapya
zarar vermeyecek bir ekilde yrtmek iin tanzim edil-
mi bir sistedir. Din ve siyasi farkllklar olan farkl
toplumsal katmanlar ayn yapda buluturduu iin bir
toplumsal yapda din gruplarn da yapc bir etkisi ol-
duunu gstermek anlamnda nemlidir.
Sra Sizde 4
Hibir din toplumdan tecrit edilmi deildir. Her bir di-
nin toplumsal bir mesaj olduundan dinin akidesini,
ibadetini veya muamelatn bu tabi gruplara ulatracak
mekanizmalar gerektirir. Bu mekanizmalarn bir ksm
bizatihi dinin ortaya k esnasnda teekkl eder. Bir
ksm ise ihtiyaca binaen sonrada oluur. Bu gereklilik,
din iinde baz gruplamalara ve farkl ekollerin doma-
sna yol amtr. kinci olarak, dinin doal muhatab
olan kitlelerin genilii ve bykl gz nne alnd-
nda dinin ibadetlerini, ayinlerini ve ritellerin nasl uy-
gulanaca ve aralarndaki insicamn nasl salanaca
sorusu ortaya kmtr. Din iinde farkl bir gruplama-
y etkileyen nedenlerden birisi de bu ihtiyacn gideril-
mesidir. Ayrca dinin bir vaadinin olduu ve bu vaadin
topluma ulatrlma ihtiyac, din ii mekanizmalarnn
domasna yol amtr. Bu alanda dinin mesajlarn yo-
rumlayan ve bunlar topluma ulamasn salayan me-
kanizmalar ortaya kmtr. Bunun dnda, toplumsal
deimeyle birlikte din uygulamalarda yaplmas gere-
ken dzenlemelerin ynetilmesi hususu ortaya km-
tr. Bu da her dinde farkl farl teekkl etse de din ii
gruplar arasnda dini yorumlama ve yenileme meselesi-
ni gndeme getirmitir. Bu ve benzeri ihtiyalardan do-
an din ii hiyerarik yaplanmalar toplumsal anlamda
farkl kesimlerin ve gruplarn domasna yol amtr.
Andeweg R. B. (1991). Is verzuiling instrument voor
integratie minderheden?, Trouw, 31 Ekim.
Demirhan A. (2005). Referans Gruplar: Avrupada
Trkler, Dinsel Organizasyonlar, Sylem ve Tasav-
vurlar: Hollanda rnei, DB D likiler Bakan-
l iin yaplan yaymlanmam aratrma.
Douglas M. (2007). Saflk ve Tehlike: Kirlilik ve Ta-
bu Kavramlarnn Bir zmlenmesi. ev. E.
Ayhan, stanbul: Metis Yaynlar.
Giddens A. (1986). The Constitution of Society: Outli-
ne of the Theory of Structuration. Oxford: Polity.
Fennema M. (1992). Verzuilingsmodel niet toepasbaar
op immigranten, Volkskrant, 11 Ocak.
Freyer H. (1964). Din Sosyolojisi. ev. T. Kalpsz, An-
kara: Ankara niversitesi lahiyat Fakltesi Yaynlar.
Hamilton M. (2001). The Sociology of Religion:The-
oretical and Comparative Perspectives. Londra:
Routledge.
Hess A. (2001). Concepts of Social Stratification: Eu-
ropean and American Models. New York: Pal-
grave.
Pyle R. E. (2006). Trends in Religious Stratification
Have Religious Group Socioeconomic Distinctions
Declined in Recent Decades?, Sociology of Religon,
c: 67, n. 1 s. 61-79.
Saunders P. (1990). Social Class and Stratification,
Londra: Routledge.
Turner B. S. (2010). (ed.), The Sociology of Religion,
Sussex: Wiley-Blackwell.
nal A. Z. (2011). Toplumda Tabakalama ve Hare-
ketlilik: Olgular, Kavramlar, Kuramlar. Ankara:
Birleik Yaynevi.
nver G. (1982), Din ve Toplumsal Farkllama, Ata-
trk niversitesi lahiyat Fakltesi Dergisi, n. 5, s.
71-86.
Van Rooden, P. (1999). History, the Nation, and Religi-
on: The Transformations of the Dutch Religious
Past, Nation and Religion: Perspectives on Eu-
rope and Asia. ed. P. van der Veer ve H. Lehmann,
Princeton: Princeton University Press, ss. 96-111.
Van Heelsum, A.; Fennema, M.; Tillie, J. (2004). Mos-
lim in Nederland: Islamitische organisaties in
Nederland, Den Haag: Sociaal en Cultureel Plan-
bureau (SCP).
Weber M.(1958). The Religion of India. ev.ve ed. H.
H. Gerth ve D. Martindale, Illinois: Free Press.
Yararlanlan ve Bavurulabilecek
Kaynaklar
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Dinlerin dnden bu gne tarihsel geliimini zetleyebilecek,
Gnmzde modern kltrn etkisiyle din algsndaki eitlenmeyi aklaya-
bilecek,
Modern kltre tepki balamnda ortaya kan fundamentalist ve geleneksel
din algsn zebilecek,
Gelenekselden moderne slam dnyasndaki din gelimeleri analiz edebilecek,
Modern sanayi/kent ortamlarnda dinin konumunu doru ekilde yorumla-
yabilecek,
Modern toplumlarnda nemli din sorunlarndan olan seklerizm ve sakra-
mentalizm konularn aklayabileceksiniz.
indekiler
Din
Modernite
Geleneksel Din
Modern Din
Selefilik
Sanayi Toplumu
Seklerizm
Sakramentalizm
Anahtar Kavramlar
Amalarmz

Din ve Toplum
GR: TARHSEL GELM NDE
DN
MODERN DN (VEYA DNN
MODERNLEMES SORUNU)
MODERN DN ANLAYIINA
TEPKLER: FUNDAMENTALZM
DN VE GELENEK LKS
GELENEKSEL DN OLGUSU
GELENEK VE MODERN DN
ANLAYILARI ARASINDA SLAM VE
SELEFLK
MODERN TOPLUMLARINDA DN
DNN SEKLERLEMES SORUNU
SAKRAMENTALZM
(KUTSALLATIRMACILIK) SORUNU
Modernleme
Balamnda Din ve
Seklerleme
7
DN VE TOPLUM
GR: TARHSEL GELM NDE DN
Dinlerin dnden bugne tarihsel geliimlerini zetleyebilmek.
Din, insann zlk alanyla ilgili bir konudur. Kurumsal olarak onun en temel i-
levlerden birisi olan aknla balant kurmasn salar. Esasen insann ihtiyalar
yalnzca yemek, imek ve remekten ibaret deildir. Daha incelikli kltrel ihti-
yalar vardr. nsan inanr, dnr ve eylemlerde bulunur ki bunlar yemek imek
gibi ihtiyalardan daha az nemli deildir. Mesela fevkalade soyut gzken zgr-
lk talebi, yerine gre ekmek ihtiyacnn nne geebilir. te din bylesi ihtiya-
lardan biridir.
Tarih boyunca genelde dinin, toplumlarn kendi rettii ve toplum st bir
kaynaa dayanan iki tipi var olagelmitir. Ama her hlkrda din toplumsal bir er-
eveye sahip olmutur. Natrizm, Animizm, Hinduizm gibi dinler zaman ierisin-
de toplumlar tarafndan meydana getirilmilerdir. slam, Hristiyanlk gibi yksek
tipli dinler ise kayna ilahi de olsa yaanmak iin yorumlanarak toplumsal artla-
ra indirile gelmitir. Sz konusu bu yorumlarla yarglatrp kurumsallatrmlardr.
Bylece de dinin kutsal metinlerinde yazan saf hliyle toplumda yaanan din ara-
snda bir farkllk olagelmitir. Ancak binlerce yl sren gemi kltrlerde bu yo-
rum ou kere dinin bizzat kendisinden hareketle yaplm, bir mantksal sre
ierisinde orada duran bir kabule gre alglanmaya allmamt. Modern olarak
nitelendirilen kltr ortamnda ise yeni bir durum ortaya km, doal toplumsal
yorumlarn tesinde bir mantksal kurgulanma srecine girilmitir.
Batda, 16. yzylda Rnesans dncesiyle balayan, 17. yzyl Kartezyen felse-
fe ile gelien, 18. yzyl Aydnlanma ve 19. yzyl pozitivizm anlaylaryla doruk
noktasna ulaan kltrel oluuma genelde modern kltr (veya modern Bat Mede-
niyeti) ad verilmektedir. Modern kltr, insanln kltrel geliim tarihinde nemli
bir yere sahiptir. Ama ayn zamanda ciddi bir krlmay da ifade etmektedir ki bu s-
recin en temel zellii her eyin zihinde bilgisel olarak yeniden kurulmasdr.
Modern ncesi ve d kltrlerde herhangi bir ey, olmas gerektii gibi deil,
olduu gibi dnlyordu. Mesela genel olarak din, ilahi bir varlk evresinde
olumu bir inanlar, ayinler klt olarak tanmlanyordu ve sz konusu ilahi var-
lk, orada duran ve zerine bir ey sylenmesi gerekmeyen, sistemin kendisine
Modernleme Balamnda
Din ve Seklerleme
1
A M A

Dinler tarih boyunca dinler


olduklar gibi alglanp
yaanmaya alld. Ama
modern dnem olarak
nitelenen son birka
yzyldr, olmas gerektii
gibi dnld ve mantksal
kurguya gre farkl din
anlaylar ortaya kt.
uyarland bir varlkt. Modern alglaya gre ise Tanr ikin bir yorumla bireyin
veya toplumun herhangi bir unsuruna indirgenmeye alld. Bu erevede en
yaygn aklamalardan birisine gre din korku ve umutlarmzdan domu bir ku-
rum, dayand Tanr dncesi ise bunlarn stesinden gelebilecek bir varlk ta-
sarmyd.
Bu modern gr, 19. yzylda bir hayli gl olan evrimci anlayla birletiri-
lince din erozyona uratan bir sre de balam oluyordu. Esasen 19. yzylda
pozitivizmin en nemli temsilcisi kabul edilen A. Comtea gre bandan bu gne
toplumlar dinsel, metafiziksel aamalardan geerek bir pozitif dneme ulamlar-
d. Bu pozitif dnem her eyin mantksal olarak yeniden kurulduu ve btn be-
eri sorunlarn onu en iyi ekilde temsil eden bilimle zlecei bir aamayd. Bu-
na gre insanln balang dnemlerine ait bir olgu olan din artk gerilerde kal-
yordu. Bakiyeleri de zamanla tasfiye olacakt. Ulus devletler bu sreci hzlandr-
mak ve sonulandrmak iin mmkn olduunca din dta tutmay kendilerine il-
ke edindiler.
Zamannda bir hayli etkili olan ve potansiyel olarak varln srdren bu g-
r gereki deildi. Din insani bir olgu olarak onun herhangi bir dneminde ba-
lam ve belli bir aamada bitecek bir olgu saylamazd. Tarih boyunca olduu gi-
bi toplumsal artlara uygun olarak deiime urasa da varln srdrecekti. Esa-
sen bu arada pozitivizmin din dneminin bittiine ilikin iddiasn yalanlayan bir
gelime yaand. Dinler bir yzyl akn bir zamandr yeni bir ykseli srecine
girdiler, nemli bir yn modern kltre tepki ieren ve hemen btn yksek tip-
li dinleri kapsayan yeni bir etkinlik dnemi balad.
Gnmzdeki btn bu din gelimeler, nereden bakarsak bakalm din bala-
mnda kkrtc bir zellie de sahip olan modern kltre kar bir tepkiselliin
zerine oturmakta bununla birlikte hemen hepsi modern kltrden yeterince etki-
lenmi bulunmaktadrlar.
in iine daha fazla toplumsalln katlmas, buna bal olarak ksmen bile ol-
sa ideojiletirilmi olmalar, bir sosyal g birikimini hedeflemeleri, arndrlm bir
inan ve zellikle eylemden ok bilgisellikte younlam olmalar gibi zellikler
modern kltrden alnm etkilerdir. zellikle bir tepkisellik ortamnda gelimi
olmalar nedeniyle de ortaya konanlar her zaman genel geer deil, yerine gre
yanl, sorunlu olabilmektedir. yle ki bu yaklamlar yerine gre bizzat dinin ken-
disi iin problem oluturabilmektedir. Mesela dinin deruniliinin yitirilip iin ey-
lemden ok syleme dnmesi bunun tipik bir rneidir.
Bizi burada ilgilendiren nemli gelimelerden birisi de yeniden gelime sre-
cinde modern kltrn mantksal analiz zenginliinin dinlerin de yeniden yorum-
lama srecine katksdr. Gerekten de dinler bu etki ve tepki ortamnda art ve ek-
sileri olsa da belirgin bir canllk srecine girdiler.
Genelde geleneksel-yeniliki ikilemi iinde gelien hareketlerin benzer tarafla-
r olduu gibi kendine has ynleri de vardr. Hareketler genelde bir tepkisellik
zerine oturmakla birlikte bu gereke gelimeleri sonuna kadar aklamamaktadr.
Bir inananlar topluluu oluturmalar ve gittike genel sosyal politik tepkilerden
ok, zerinde durduklar dinde younlam olmalar, bunun sradan bir tepki, ta-
bir caizse bir alttan kalkma abas olmadn gsterir.
Gnmzdeki din gelimeleri anlamak iin yararl bir kitap olarak Tanrnn ntikam ad-
l kitaba bakabilirsiniz (Kepel, Gilles. ev. Selma Krmz, stanbul: letiim Yaynlar.
1992).
172
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
Sz konusu edilen btn din gelimeler iin 70li yllar yeni bir parlama dne-
mi oldu. Hareketler hemen dnyann her yerinde etkin hle geldiler (Kepel, 1992,
13). Gelimeler sadece dinsel cemaatleme dzeyinde kalmad, pek ok ey dinin
bu ykseli trendinden payn ald. Mesela etkin konumlarda bulunan siyasiler bu
klarla dayanmaya girdiler.
Esasen iinde bulunduumuz modern dnemde din evresindeki gelimelerin
iki boyutu vardr: Srf dinsel taraf ve din grntl de olsa ideolojik yn. Srf din
gelimelerin k noktas tabii ki dindir, dinin zel olarak anlalmas, yorumu, ya-
anmas ve savunulmas hedeflerini tar. Bu k, bazen gelenein srdrlmesi-
ni bazen de modern kltr asndan yeniden yorumlanmasn ifade eder. Mesela
Fundamental olarak nitelenen hareketler genelde bazen siyasal talepler tasalar
bile din kl gelimelerdir. Hristiyan fundamentalizmi, Yahudi Tevratl, slam-
c hareketler bu tr gelimelerdir.
kinci eilimler ise fiili bir duruma gre din hareketlerdir. Genelde ideolojik bir
nitelik tarlar, yine ulus-devlet projeleriyle paralel ileyen, dolaysyla da din ala-
nnda seyretse de k noktas siyaset olan gelimelerdir. Bunlarn tipik rnekleri
resm din anlaylardr. Dinlerin ulus yapsna uydurulmas, bir resm ideoloji olu-
turma kayglarnn tar. Mesela Trkiyede zaman zaman tartmaya alan Trk
Mslmanl, Yahudi dnyasnda Judaizm gnmzde bu tr din klardr.
Btn bu gelimeler ierisinde tabi din anlaynda bir farkllama yaanm,
deiik din anlaylar da ortaya akmtr ki bunlarn en nemlilerinden birisi ge-
leneksel ve modern din kategorileridir.
MODERN DN (VEYA DNN MODERNLEMES
SORUNU)
Gnmzde modern kltrn etkisiyle meydana gelen din algsn-
daki eitlenmeyi aklayabilmek.
Modern kltrle balantl olarak ortaya kan beeri oluumlardan birisi modern
din anlaydr. Pozitivizmin din dneminin bittiine ilikin iddialarnn tesinde
modernite dinin kendi doasnn dnda modern sayltlara uygun bir din forma-
t da neriyordu. Tarihsel konumundan farkl olarak din alannda ngrlen ve
yer yer de uygulamaya konulan bu modern din anlaynn ana izgileri yle
zetlenebilir:
Bir kere din kamusal alandan zel alana ekilmi olmalyd. Kamusal alan asl
kurumsallamalarn yaand bir alan olduu iin din geleneksel kurumsal yapla-
rn brakmalyd. Yine kamusal alan sembollerin ve grnrln yaand bir
aland. Dolaysyla bundan sonra din ortalklarda gzkmeyecek, kamusal alan
dolduran tm kurumsal yaplar, bata siyaset olmak zere din d erevede olu-
turulmu dnyevi yaplar olacakt. zel alana ekilen din artk bir insann inand-
kutsalla ba kurmasn salayan bir kiisel trans sistemi olarak alglanacakt. Bir
baka deyile din, Tanr ile kul arasnda bir bakasna amak ve paylamak duru-
munda olmad zel bir iliki alanyd. Modern veya seklerlemi din olarak ni-
telendirilen bu anlay artk din iin olabilecek yegne biimdi. Tarihsel baz anla-
ylar dzeltilerek din, olmas gerekli yere oturtulmu oluyordu.
in gerei bu gr dinin bilinen doasyla badamyordu. nk tarih bo-
yunca din kamusal alann asl olgularndan birisiydi. Dinin, insann iinde kiisel
bir inan olma taraf varsa da o hibir zaman kendi iine katlanp kalm bir isel
173
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
2
A M A

Modern din, kamusal


alandan zel alana ekilmi,
dolaysyla da kurumsal
yaplarndan vazgemesi
istenen bir din anlaydr.
Mmkn olduunca
bakalaryla paylam
alanlar azaltlm kiisel bir
insan-Tanr ilikisi
sistemidir.
sistem deildi. nan aamas bile kalp ile tasdik kadar dil ile ikrar gerektiriyordu
ki bunun anlam toplumda kendine zg bir ilevi yerine getirebilecek olan bir
din inancn bakalar tarafndan bilinip paylalmas gerektii gereidir. Dinin
toplumda bir meruiyet sistemi olarak grevini yapabilmesi ve buna dayal bir ah-
lak sitemi oluturabilmesi onun toplumda grnrlnn paylalmasn gerekti-
riyordu. Onun iin dinin kamusaldan dlanmas ciddi problemler dourmutur.
Modern kltr bu gelimeyi iselletirip merulatrabilmek iin zellikle mo-
dernleme kuramlar erevesinde bir seri teori retti. Bu kuramlarn en nemli
zellii mmkn olduunca din iin iine katmamakt. Gerekten de bu nl mo-
dernleme kuramlar, din hibir yerde iin iine sokmadan toplumlarn dn-
mnden sz ediyor, hemen her eyi kaldrdklar ilahi iradenin yerine konulmu
bir evrimle aklyorlard. Bu kuram Bat d toplumlarn aydnlarnda da byk il-
gi uyandrmt. nk modernleme, Bat d lkelerde, bir grup sekinin kendi
toplumlarna ve onun en nemli kltr kodu olan dinine kar yaplm bir mec-
buri deiim srecini ifade ediyordu. Onun iin de tartlacak bir taraf yoktu.
Modernleme kuramlarna gre her alan gibi din de seklerleiyor, deiik alan-
lardaki kutsallklarn yitirerek dnyevileiyordu. Sanayi-kent olgusu da bu deii-
min zembereini oluturuyordu. stelik kurama gre bu kendiliinden gerekleen
bir deiim sreciydi. Ne var ki bu kendiliindenlie ramen Bat d toplumlarda
din, bizzat Batnn da desteiyle baz yerlerde kat bir gzetim ve denetim altna
alnd. Ama bir hayli zorlamal olan bu izgi doal bir seklerleme sreci olarak
takdim edildi. Nihayet beklenmeyen din gelimeler bu kuram altst etti.
phesiz her beeri oluum gibi tarih boyunca dinlerde de bir deime yaana
gelmiti ve son birka yzyldr daha belirgin gelimeler yaanyordu. Bu artc
gelimeler karsnda din yeniden gndeme gelince seklerleme kuramlar da ye-
niden ele alnp kullanlan deliller gzden geirilmek durumunda kalnd. Mesela
P. Bergernin de belirttii gibi modernleme kuramlar bireyin yaam alanlarn o-
ul hle getirerek btn kesinlikleri ykmaya altn, ortaya kan bu oulcu-
luun da dinin yaama ortamn ortadan kaldrdn ileri sryordu (Berger, 1985,
254). Buna gre oulcu bir ortamda gruplar kendini var klabilmenin mcadele-
sini veriyorlar ve bu da seklerletirici bir srecin yaanmasn salyordu. Hlbu-
ki ayn oulcu ortam, grup baznda dinin yeniden rgtleniine ekstra bir kap
aralayabildi. Gerekten de bata ABD olmak zere dnyann hemen pek ok l-
kesinde dinin cemaatler hlinde yaamas bunu gstermektedir.
Tabii btn bunlara ramen mevcut artlara uyarlanan kutsal metinlerin mo-
dern kltr verilerine gre yorumland bir din ortam ortaya kmtr. Farkl d-
zeylerde etkilenseler de bu gelime btn dinler iin geerlidir. Bu gelimenin
phesiz art ve eksileri vardr. Bu balamda mesela din deiik kesimlerce farkl
alglanabilmektedir. Her zaman byle adlandrlmasa bile bir modern din anlay
ortaya kmtr. Dinlerin tarihsel anlayndan farkllk gsteren bu anlay tepki-
lerle de karlanmakta, bir geleneksel din izgisi savunulmaktadr. Tabii bylece
de modern bir din anlayna karlk bir geleneksel dinden sz edilebilmektedir.
Hemen belirtelim ki slam dnyasnda geri kalmln eziklii ve bunu telafi
edebilmenin de verdii duyguyla din baznda modern kltre sanld kadar me-
safeli durulmamtr. slam toplumlarnn kendini toparlayabilmesi iin Kuran ba-
lamnda slamn yeniden renilmesi sylem ve eylemi modern kltre bir mesa-
fe koyuyor gzkse de slam yeniden anlama hareketleri genelde Kurann bir
ada yorumunu hedeflemektedir. Dolaysyla da modern kltrden etkilenme
her hliyle bir yozlatrma hareketi olarak grlmemektedir. Hlbuki Bat dnya-
174
Di n ve Topl um
sndaki din gelimeler modern kltre dorudan tavr almlar, fundamentelizm
ad altnda ak bir geleneksel din savunmas yapa gelmilerdir.
Dnden bu gne dinlerin gelimesinde ne gibi bir farkllk ortaya kmtr, aklaynz?
MODERN DN ANLAYIINA TEPKLER:
FUNDAMENTALZM
Modern kltre tepki balamnda ortaya kan fundamentalist ve
geleneksel din algsn zebilmek
Fundamentalizm, ABD de 19. yzyl sonlarnda modern kltre kar bir Protes-
tan hareket olarak domutu. Daha sonra buna Katolikler de katld ve bir gi-
bi byd. 1920 li yllarn sonlarnda Uluslararas Fundamentalizm kongreleri d-
zenlendi. Gnmzde de etkin bir ekilde varln srdrmektedir.
Fundamentalizm kavram szck olarak fundament-al-izm (kkten-ci-lik) kk
ve eklerinden meydana gelmektedir. Ancak bu kktencilik her alanda deil, zel
olarak din alannda bir kktenciliktir. Politik arenada din gelimelerden kayg du-
yan ulusal-kresel g merkezleri bu szce siyasal dincilik anlamn yklemek-
tedirler. Hlbuki bizzat Bat dillerinde siyasal kktencilik radikalizm kelimesiyle
karlanr. Radikalizm 19. yzylda Avrupada ortaya kan ve mevcut siyasal yap-
lanmalarn sorunlu olduunu, bunlarn hesaba katlmakszn siyasetin ve devletin
sil batan yeniden kurulmasn isteyen felsefi hareketin addr. Yani hedefi kkten
siyaset olan hareket fundamentalizm deil, radikalizmdir.
Gerekten de fundamentalizmin, Darwinizm okullarda bilimsel bir gerek gibi
okutulmasn, film sektrnde mstehcenlie yer verilmesin, retim dnyasnda
insan tabiat gzetilsin, gibi hibiri dorudan siyasal olmayan bir seri talebi vardr.
Ne var ki ABD de devlet, devlet Hristiyanlasn, din hukuk yrrle konsun gi-
bi hi bir siyasal talebi olmayan fundamentalizmi siyasal bir hareket olarak ilan et-
mi ve yzyldr onunla etkin bir biimde mcadele etmektedir. Ama da tam bir
kapitalist tavrla dinin retim-tketim srecine mdahalesini nlemektir. Yani de-
mokrasinin en iyi iledii lkelerden biri kabul edilen ABD de dinin snr, sna ka-
pitalist yapya ters dmedii yere kadardr.
Fundamentalizmin, iki temel ilkesi vardr: Bunlardan birisi bata ncil olmak
zere kutsal metinlerin modern kltre gre yorumlanmasna kar kmak, dieri
ise Hristiyanl yaatmak zere Hristiyan geleneklerine, bir baka deyile bu dinin
tarih birikimine sahip kmak ve ona skca tutunmaktr. Daha sade bir anlatmla
Hristiyanl yeniden anlama gibi modern kltr onun yerine geiren bir yoz-
lama hareketine meydan vermemek, bunun garantisi iin de bir tarih srele g-
nmze kadar gelen Hristiyan geleneklere, kklere bal kalmaktr. Anlald ka-
daryla fundamentalizm, kktenciliini bu dncesinden, dinin geleneksel kkle-
rine bal kalmak kaygsndan almaktadr.
Esasen fundamentalizmin geleneksel kklere bal kalmak kaygsn anlamak
zor deildir. 300 yl akn bir zamandr her ey gibi Protestanln ahsnda mo-
dernleen din de seklerlemi, kutsallklarndan pek ok ey kaybetmitir. Buna
engel olunmas gerekmektedir ve yaplacak eylerin banda da kutsal metinlerin
bu kltre gre yorumlanmasnn nne gemektir. Bunun garantisi de tarihsel
din birikimdir. te fundamentalizmin iki temel ilkesi buradan domutur.
175
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
1
3
A M A

Fundamentalizm: Szlk
anlam itibaryla kktencilik
anlamna gelen
fundramentalizm, ABD de
19. yzyl sonlarnda modern
kltre kar ortaya kan bir
Hristiyan hareketin addr.
Zamanla bir gibi byd
ve 1920 li yllarn sonunda
uluslar aras
Fundamentalizm kongreleri
dzenledi. Bu gn
Amerikada Fundamentalist
Hristiyan saysnn 80 milyon
civarnda olmas hareketin
ne kadar etkin olduunu
gstermektedir.
Kavram zamanla btn din gelimeler ve bu arada slam iin kullanlmak is-
tenmi, bir dnem slam fundamentalizmi ok ciro yapan kavramlardan birisi
hline gelmiti. Hlbuki slam dnyasndaki ksaca slam fundamentalizmi denen
din yeniliki/selefiyeci hareketler tam da fundamentalist mantk d bir nitelik ta-
maktadrlar. slamc akmlar genel olarak sz edilen fundamentalist ilkelerin
tam da dnda, slam dnyasnn genel geriliinden de hareketle dinin tarihsel ge-
liiminden farkl olarak yeniden anlalmas gerektiini kabul etmektedirler. Bir ke-
re bu akmlar slamn bir gelenek olarak alglanmasna kar kmakta, tarihsel
slami birikime kukuyla bakmaktadrlar. slam metinlerden yeniden anlamak
iin Kuran k noktas yaparken de bu temel metni modern kltre uyarlamay
ak veya kapal bir hedef olarak kabul etmektedirler.
Fundamentalizmin, din bireysel toplumsal hayatn btnne hakim klma sy-
lemi pek n planda deildir. Ancak modern kltrle hesaplat her alanda bir al-
ternatif gr ileri srmektedir. nk modern kltr merkeziyeti etkin kurgucu
ve hkimiyeti bir kltr olarak hayatn btnne egemen olmak ister. Kanaati-
mizce din eilimlerde de var olan bu grn kayna yalnzca modern kltr ola-
maz. Yine byk dinler tarih boyunca mntesiplerinin hayatn btnyle kapsa-
ma eilimindedir. Bu zamanla gz ard edilmi olabilir. Dolaysyla hayatn bt-
nn kapsama algsn, modern kltr de dinlerden dn alm olmaldr. Esasen
bu ve benzeri zellikleriyle modernite geleneksel dinlerin yerine oynayan bir din
konumundadr.
Fundamentalizmin, g merkezlerince siyasal saylmasnn nemli nedenlerin-
den birisi de herhlde onun siyaset de dhil hayatn btnn kapmasa eilimidir.
Kald ki modern kltre gre bilgi birikimi, kltr gtr ve her g az-ok siya-
sallk ierir. Genel olarak belirtmek gerekirse fundamentelist izgi bir geleneksel
din algsdr ve modern algya bir tepkisellik ierir.
DN VE GELENEK LKS
Dnden bugne toplumlarda sregelen beeri bir olgu olarak anlalan gelenek,
zerine ok farkl eyler sylenmitir. Baz dnrlere gre gelenek sreklilik an-
lamna gelen bir kategori, bazlarna gre ise bir sosyal yap gesidir. Hatta gele-
neki olarak bilinen baz dnrlere gre ise insanln bandan beri sregelen
ve dinin bile zn oluturan degiim d bir olgudur. Dou ve Batda bu anlay
farklar varln srdrmektedir.
Batda bandan itibaren bir kurtulu yolu olarak anlald iin gelenek (tra-
dition) sklkla dinin yerini alm, kutsal kitap dhil her dinsel olan ey bir gelenek
olarak var olmutur. Dolaysyla dinin kendine has bir otantikliinin de anlam ol-
mamtr (Armaan, 1992, 31). Bunun iin de modernizm karsnda din savunan
fundamentalizm onu bir gelenek olarak savunmu, dine kar kanlar da genelde
bir gelenee kar kmlardr.
Batnn religion dedii ve bizim din olarak evirdiimiz kavram aslnda gelene-
in karldr. Douda bu anlamda bir din gelenek sz konusu deildir. Budist-
lerin Dharmas, Taocularn Taosu, slamn ed-Dini birer dindirler ve gelenekle il-
gileri bulunsa bile tam bir gelenek (tradion) anlamn tamamaktadrlar. Ancak za-
manla bunlara bal bir gelenek olumaktadr. Onun iindir ki slam bir gelenek
deildir; yine bundan dolaydr ki gelenein erozyonu slam dorudan etkileme-
mektedir. Hlbuki genel bir kanaate gre Batda geleneklerin sarslmas, dinin se-
klerlemesi sonucunu dourmutur. Hatta daha da ileri giderek denebilir ki sek-
lerleme sreci dine deil, gelenee ait bir oluumdur.
176
Di n ve Topl um
Din-gelenek ilikisi: Btn
kltr oluumlarnda olduu
gibi din gelenek ilikisi
karlkldr. Gelenek varln
srdrebilme iin dinin
kutsayclna dayanrken
din de srekliliini
salamada gelenekten
yararlanmaktadr.
Doudaki bu ince ayrm dini, toplumsal artlarn oluturduu ve gelenek ola-
rak nitelendirilen olgudan ayrr. Mesela slama gre din zamanla toplumsal art-
lar ierisinde gelenekselleir. Ama bu gelenek hibir zaman din ile zde deildir.
Bundan dolaydr ki atalar din ou kere otantiklii srdrmekten ok ondan bir
sapmay ifade edebilir. Esasen Tek Tanr inancnn bozuluunu ve ilh mesajn in-
sanlk tarih boyunca yenilene gelmi olmasn aklayan yegne mekanizma da
budur.
Din ve gelenek arasndaki iliki konusunda farkl eyler sylenmitir. Mesela
geleneki olarak bilinen Nasr ve Guenon gibi dnrlere gre din gelenee da-
yanr ama insan Allaha balayan daha asli ve daha sahih (otantik) bir badr. Yi-
ne geleneki izgide yer alan Frithjof Schuona gre din gelenekten deil, gelenek
dinden doar. Yani din batan bir gelenek deildir, ilk tabiilerinin zerinden iki ya
da nesil geince bir gelenek hlini alr.
Gelenein dinden doduunu ileri sren bu ikinci gr sosyolojik aklamaya
daha uygun dmektedir. lgenerin de belirttii gibi dinden doan veya toplum-
sal ihtiya gerei ortaya kan nice olgu zamanla dinin de pekitiriciliiyle bir ge-
lenek hlini alabilmektedir. Ama buna ramen unutulmamaldr ki din gelenekle
zde deildir. nk gelenee aknlk noktasndan bakldnda da hakikat, va-
hiy, kutsallk gibi kavramlarla snrlar belli deildir. Nerede balayp nerede bittik-
leri gsterilememektedir.
Din-gelenek ilikisinde birinin dierine indirgenememesine bal olarak zahir-ba-
tn (grnen-grnmeyen) ikileminde gelenein hangisine denk dt tartma-
snda da bir uzlamaya varlamamtr. Burada gelenein kutsal bir deersel z veya
bir sosyal yapsal ekil olduu algsna bal olarak zahir veya batn olduu ileri s-
rlmtr. Guenon-Nasr izgisine gre gelenek asldr, zdr; onun iin bu alan din-
ler aras ortaktr. Ne var ki din denince ilk akla gelen onun zahir ksmdr. Farkl din-
lerdeki eriat-Tasavvuf; Talmut-Kabbala; Manu-Advaita; Terevada-Mahayana ikilem-
lerindeki eriat; Talmut, Manu, Terevada zahiri olgular din; Tasavvuf, Kabbala, Ad-
vaita, Mahayana gibi batni olgular kutbu ise gelenei temsil etmektedir.
Bu geldiimiz noktada din-gelenek ilikisi daha ak bir ekilde yle ifade edi-
lebilir. Btn kltr oluumlarnda olduu gibi gelenein oluumunda da dinin
nemli bir yeri vardr. Ancak din de srekliliini gelenekleebilmeye borludur.
Burada problem, gelenein din yerine konulmasnda kendini gsterir. Bir din, ya-
p veya deer olarak gelenee indirgendii zaman yanl olur. nk gelenek na-
sl alglanrsa alglansn doas itibaryla dnyevi bir eydir. Ama din akn bir k-
kene sahiptir.
Dinin gelenee indirgendii durumlarda din anlay daha ok gelenekilik for-
matnda gerekleir. Burada gelenekilik dine sreklilik kazandrp ona hizmet
ediyor gzkyorsa da sonu her hliyle byle deildir. Belki daha fazlasyla ge-
lenek kendini din ile ina edip pekitirmektedir. Bir bilin dzlemini paylasalar da
din ve gelenek farkl tabiatlara sahiptirler. Gelenek kendine zglklerde var ol-
mak isterken de din ile uyumas sz konusu deildir. Bu genel sakncalar gele-
nek-slam ilikisinde de geerlidir.
Genelde gelenein sreklilik salayc bir zihniyet mekanizmas, dinin ise onun
iinde ekillenen bir deerler sistemi olduunu dnebiliriz. Bu balamda mese-
la otorite duygusu bir gelenek olgusudur. Ama o yklnca Tanr otoritesi duygusu
da zarar grr. Buradan ulaabileceimiz nemli sonulardan birisi, gelenek ilke-
lerinin din ile zorunlu bir balantsnn olmad, dine uzak oluumlarn da ayn
gelenek ilkesinden yararlanabileceidir. Sz gelimi rneimizdeki otorite olgusu
177
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
bir mrik inan sistemi iinde de kullanlabilir. Yani bir pagan da sonu itibaryla
kabul ettii, bir genel geerlii bulunmayan Tanrsna itaat eder. Burada kutsalla-
trmann ayr bir nemi vardr.
Demek ki profan kkenli bir gelenek de kendini var klabilmek iin dinin kut-
sallklarn kullanabilmekte ve hatta kendini dinin yerine koyabilmektedir. Esasen
din-gelenek ilikisinde sorunlarn en nemlilerinden birisi kendini, gelenein din
olarak alglanmasnda gsterir. Dinin geleneklemesi veya gelenek oluturmas, bir
zihniyet ortamnda konumlandrlmasdr. Sonu olarak biri dierine indirgeneme-
mekle birlikte din bir gelenek oluturabildii gibi gelenek de bir din oluturabil-
mektedir.
Ayn sorun gelenek-slam ilikisi iin de geerlidir. phesiz bir slam gelene-
i vardr. Ama geleneksel slam, bir tarihsel veridir ve slam ile her hliyle zde
deildir. Sorun da doruluk pay ne olursa olsun bu gelenein slam yerine ko-
nulmasndadr.
slam dnyasnda gelenee farkl ularda yaklamlar vardr. Mesela Ali eriati
Gelenek alt edilmeden slami hibir sorun zlmez derken, S. H. Nasr Gelene-
in dnda istikametimizi gsterecek hibir ey yoktur demektedir. lkece ikisi de
doru olmakla birlikte, birisi pratikten hareketle yapya, dieri teoriden kla de-
ersel ileve bakmakta ve tek ynl kalmaktadrlar. Btn olarak alglanabildiin-
de gelenek bir sreklilik mekanizmas olarak hem baz eylerin korunmasn hem
de ortaya km baz gereksiz oluumlarn srdrlmesini salamaktadr.
Trkiyede de gelenek yalnzca bir din sorunu deildir. Sknts ekilen gele-
neklerin nemli bir ksm ksa bir sre nce modernleme adna konulmu ve da-
ha sonra deimezliine inanlm yaplardr. Ama gelenekle ilikili ve gncel bir
kavram olan geleneksel din yeni bir oluumdur.
GELENEKSEL DN OLGUSU
Geleneksel din kavram yukarda genel olarak sz konusu edilen din gelenek ili-
kisinin tesinde kategorik bir durumu ifade etmektedir. zellikle 19. yzyl sonra-
snda dinin modern kltr ortamlarnda yorumlanmasyla ortaya kan anlayn
karsna dikilen bir din olgusudur. Buna gre her eyin bir geleneksel ve moder-
ni olduu gibi dinin de bir geleneksel ve modern olan vardr ve kabaca gelenek-
sel din, din adna olumu bir tarih birikimi nitelemek iin kullanlmaktadr. (Ar-
maan, 1992, 78).
Bu olguya Bat dnyasnda pek olumsuz baklmamsa da slam dnyasnda
ok ciddi eletirilerin muhatab olmutur. Bu erevede mesela Ali eriati gibi dev-
rimci izgideki slamc dnrlere gre geleneksel din (slam), mutlak atmamz
gerekli bir tortudur. Hatta Ali eriatiye gre sorunun zlebilmesi iin gelenek-
sel ulema yapsnn bile deitirilmesi gerekmektdir.
Ancak belirtmeliyiz ki geleneksel din ilk bakta tarih boyunca sregelen din al-
glaylar temel esprisini tayorsa da bu ierii gelenee gre olumu bir din de-
mek deildir. Modern ve geleneksel ikileminin kullanld tm alanlarda olduu
gibi burada geleneksel din de modern d bir durumu ifade etmek iin kullanl-
maktadr. Buna gre geleneksel din, Modern din olarak nitelendirilen anlayn d-
ndaki btn din anlaylardr. Daha ak olarak ifade etmek gerekirse gelenek-
sel din, kamusal alanda etkinliini srdren, dnden bu gne sregelen toplumsal
kurumsallamalar yaayan, bireyin vicdanna hapsedilmemi bir din demek olur.
lk bakta bu geleneksel din algs, dinin doasna daha uygun bir din anlay-
olarak gzkmektedir. Ne var ki bu alg da her hliyle masum deildir, moder-
178
Di n ve Topl um
Geleneksel din, ilk elde
ierii dine gre olumu ve
tarih boyunca sregelen din
algs gibi gzkyorsa da
Bat kltrnde bunun
anlam modern din algsnn
karsna konulmu btn
din anlaylardr.
niteye gre oluturulmu, baz niteliklerinin alt zel olarak izilmi bir din anla-
ydr. Mesela kiisel-kamusal, bireysel-toplumsal, grnrlk-gizli gibi ak
veya potansiyel izgiler var ve geleneksel dine bu kategorilerden birisini temsil
etme grevi verilmi oluyor ve hatta kendisinden modern din algsna kar bir ta-
vr bekleniyor.
Yine bu adan denebilir ki geleneksel din, ayn zamanda bir muhafazakr din
anlaydr. Modern dntrclk karsnda mevcudu muhafazaya ynelik bir
taraf vardr. Bu muhafaza yenilik talebine karlk mevcudun muhafazasdr. Dola-
ysyla da orada duran ve varl belirgin olan bir geleneksel anlay yoktur. Yeni
almlara kar olumlu-olumsuz mevcudun savunulmas vardr.
Geleneksel din olgusuna farkl toplum ve din evrelerinin baknda da farkl-
lklar vardr. Mesela Batda Hristiyan dnyasnda hayli geni bir evreye ve szge-
limi Evanjelist bir kesime gre geleneksel din asl dindir. Dinin modern algs onun
yozlatrlmas demektir. Buna karlk slam dnyasnda geleneksel din/slam, ge-
nel kabul grm bir din anlay deildir. Onun iin geleneksel din ne pahasna
olursa olsun modern din anlayna karlk mutlaka sahiplenilmesi gerekli bir din
anlay da deildir.
Bu srete toplumsal konumun nemli bir yeri vardr. Onun iindir ki slam
dnyasnda geleneksel slam, slam toplumlarnn Bat karsnda geri kalmln
ama abasyla devreye giren modern slam eletirilerinde yeterince tatmin edici
bulunmam, tartmann k noktasn oluturan geri kalmln sebebini akla-
yamamtr. Buna karlk Bat toplumlarnda bylesi bir toplumsal dinamik sz ko-
nusu olmad ve byk apta moderniteden kaynakland dnlen bir dnye-
vileme sorunu yaand iin geleneksel dinin savunulmasnda glk ekilme-
mitir. Kald ki Dou ve Bat toplumlarnda gelenee yklenen anlam farkldr. Ge-
lenek, Batda din bir nitelik tarken slam dnyasnda dorudan din bir zellik
gstermemekte, hatta ona ters debilmektedir.
Geleneksel din anlayna benzeyen ama ondan ok farkl gelenek ve modern
aras bir yerde bulunan bir teze sahip olan bir dier din anlay ise selefi anlay-
tr ki bu daha ok slam ile ilikilendirilen bir anlaytr. Etimolojik anlamyla kk-
lere bal kalmay neren ama bu kkleri dine nispet edilen gelenekte deil, kut-
sal metinlerde ve ilk dnem uygulamalarnda gren bir yaklamdr. Selefi anlay-
en iyi rneklendirebileceimiz yer phesiz slamdr. Ancak konuyu daha anla-
lr klabilmek iin slam balamndaki modern-geleneksel gelimelere ksaca bir
gz gezdirmek uygun olur.
GELENEK VE MODERN DN ANLAYILARI ARASINDA
SLAM VE SELEFLK
Gelenekselden moderne slam dnyasndaki gelimeleri analiz
edebilmek
Modern kltrn belirgin hle geldii son iki yzyldr din gelimeler slam
dnyasnda da kendini gstermi, modernden geleneksele ve nihayet selefi an-
laylara kadar bir seri gelime yaanmtr. slam dnyasnda dini, zamana ve
artlara gre yeniden anlama abalar olarak zetlenebilecek gelimelerin tarihi-
de iki yz yl kadar ncesine gtrlebilir. slam yeniden anlama tezi, slam
dnyasnn Bat karsnda geri kalml zerine yaplan youn bir dnce ha-
reketine dayanyordu.
179
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
4
A M A

Bu dncesinin temel esprisi yle zetlenebilir: Bat ile aramzdaki en nem-


li fark Batnn Hristiyan, bizim ise Mslman olmamzd. Ama Baty tahrif edil-
mi Hristiyanlk ilerletmi, son olgun bir din olan slam bizi geriletmi olamazd.
Din ile ilgili bir sorunumuz varsa bu, dinin bizzat kendinden deil, anlalmasn-
dan kaynaklanm olmalyd. Dinimiz tarihsel sre iinde batl ve hurafe gibi
yanllklarla ykl geleneklere boulmutu. Bu durumdan kmann yolu ise
slam yeniden anlamakt. stelik bu anlay, Bat karsnda bizi gl bir konu-
ma getirmesi beklenen bir yoruma dayanmal, slam modern Bat kltr asn-
dan yeniden okunmalyd. En somut ifadelerinden birisini Mehmet Akifte buldu-
umuz Dorudan Kurandan alp ilham, asrn idrakine (an anlayna) sylet-
meliydik slam. Sonu olarak Msr ve Hint alt ktas gibi blgelerde balayan
slamc gelimenin en belirgin nitelii, tarihsel birikim kartl ve modern klt-
re uyarlanma tutkusudur.
Bat ile kontak noktasnda ortaya kan ve nceki yzyllardan farkl gncel
eilimlerden ilki (daha sonralar bazen kendisi iin kullanmaktan ekinmedii bir
adlandrmayla) Modern slam d. Bu tezi savunanlara gre slam dnyasnn
geriliinin asl nedeni tarih sre ierisinde getirilen slami anlayn ve dolaysy-
la pratiklerin toplumsal gelimelere ayak uyduramay idi. Bu kmazdan kurtul-
mann yolu, modern Bat deerleriyle slam uzlatrmak, bir baka deyile slam
modern kltr asndan yeniden yorumlamakt.
Bu akmn (ilk bakta makul grnen) gerekeleri de vard. Bunlarn banda,
slamn akla nem veren bir din olduu, dolaysyla ilerlemeyi onaylad ve ye-
niliklere ak olduu argman geliyordu. stelik evrensel olarak alglanabilecek
modern deerlerin gerisinde slam uygarlnn etkileri yatyordu. Teknik ise m-
minin nerede bulursa alaca kayp hikmet lerinden birisi idi.
slam ile modern Bat deerlerini uzlatrmann metodolojik art Kuran ve sn-
nette yer alan din metinlerin lafzlarna bal kalmamakt. Buna gre de mesela ze-
kt mutlaka maln krkta birinin verilmesi deil, gerekletirilmi toplumsal artla-
ra bal bir sosyal ilkeydi ve bu, sosyal gvenlik kurumlaryla modern toplumlar-
da gereklemi oluyordu. Sonu olarak da bylesi bir yorumun gerekletirilme-
si modern kltrden yararlanarak tarihen sabit olmu din algsn amaya balyd.
Bu eilim zellikle Bat ile iliki hlinde olan Msr ve Hint alt ktas Mslman-
lar arasnda yaygnlk kazand, eitli dzeylerde taraftarlar buldu. Bat deerleri-
ne ncelik verenlerden, her eye ramen salt slami ilkelere ncelik tanyan ei-
limlere kadar farkl seviyelerde dnrler kt. Fazlur Rahman gibi Baz dnr-
lerin modern slam olarak nitelemekten ekinmedikleri yaklam bu hliyle dnye-
vi taraf ar basan, pratie ynelik fonksiyonel bir anlayt ve dinden daha ok
toplumsal gelime kayglarn tayordu. Onun iin de an gereklerinden sz
ederken sorunlara daha dnyevi bakyordu. Esasen modern slama gre din, ma-
nevi/moral bir zdr. slam aklc bir dindir. Kutsalla vurgusunun dnda nce-
likle sosyal politik bir sistemdir, insanca yaama kurum ve kurallardr. Hak ve z-
grlklerdir ki bu alandaki baka sistemler tarafndan gerekletirilen pratikler de
slamidir ve mesela gncel sosyal gvenlik sistemi, zektn yerini de doldurabilir.
Szn ksas slam, kutsal metinlerin lafzlarna bal kalmakszn her hliyle mo-
dern kltre gre yorumlanabilir.
phesiz bir slami kayg tayorsa da modern slamn bu grleri tartmaya
akt. Bu eilim u tr sorulara yeterli bir cevap bulamamt: Mesela slam yalnz-
ca bir sosyal sistem midir, mevcut Bat deerleri her hliyle slamn yerini doldu-
180
Di n ve Topl um
Modern slam, Bat
dnyasnda kamusaldan zel
alana ekilmi ve Tanr-
insan arasnda bir trans
sistemi anlamna gelen din
anlayndan farkl olarak
slam dnyasnda son iki
yzyldr, Mslmanlarn geri
kalmln da gidermek
zere Bat kltrne gre
yorumlanm slam anlay
anlamnda kullanlmaktadr.
rabilir mi? slam salt aklc bir din midir, bu kadar esnek bir yorum yolu kullanla-
caksa ilahi mesajn mevcudiyeti kiisel yorumlardan nasl masun klnabilir?
te bu noktada ileri srlen eletiriler geleneksel slam kategorisi ereve-
sinde toplanmaya alld. Modern yorumun hatalarna kar kma ve tarihsel bi-
rikimi sahiplenme gibi bir temel espri tayan bu tepkisel izgi her ne kadar ken-
disini geleneksel olarak nitelememise de deerlendirmeler bu nitelemenin altn-
da yaplmtr. Aslnda geleneksel slam da grupsal olmaktan ok, kategorik bir ol-
gudur. nk Guenon, S. H. Nasr ve takipilerinin oluturduu bir kesimin dn-
da hemen hi kimse kendini dorudan geleneki olarak nitelememekte ve ak bir
geleneksel slam savunusunda bulunmamaktadr. Ancak yine de bylesi yaygn bir
olgusal durumdan ve hatta sylemden sz edilebilir.
Bu eilime gre, slamn tarihsel birikiminde eletiriyi ve hele reddi hak ede-
cek hi bir ey yoktur. lk birka yzylda yaplan yorumlar da tm ihtiyalar kar-
layacak durumdadr. Btn sknt bunu hayata dkememekten kaynaklanmak-
tadr. Esasen geri kalmadk, geri brakldk. Din erevedeki modern eilim bir s-
lam yozlatrma hareketi, onu Bat kltr iinde eritme gayretidir.
Yine geleneksel slami eilime gre tarih birikim iinde grdmz eksiklik-
ler, bir eye gredirler, bir baka deyile modernite asndan yeniden bir kurgula-
ma ile varlm sonulardr. Sorun, birikimin kendinde deil alglanndadr.
slam dnyasnda ksmen cemaatlemi baz kesimlerin, halk katlarnn ve ge-
nelde ortann altndaki aydnlarn temsil ede geldii bu eilim, phesiz modern
slamn izgi d saylabilecek tartmal ynlerine iaret etme bakamndan bir
nem tamakta ve zellikle, asla ynelik tehlikeleri dile getirmektedir. Bu anlay
gnmzde Kuran adna ortaya konan yorumlarn, modern kltrn izlerini ta-
dn, yine tarihin yarglanmasnda etkili olduunu gstermesi bakmndan anlam-
ldr. Ne var ki bu gelenekselci anlay yine de iinde bulunduumuz durumu ye-
terince aklayamamaktadr ki ite bu noktada selefi slam (veya selefiyecilik) ola-
rak adlandrlan bir eilim kendini gstermitir.
Selefiyecilik, szlk anlam itibaryla daha ncekilerin yolunu izlemek anlam-
na geliyorsa da, bu ncekiler, btn bir gelenei iine almamakta, tarihsel birikimi
atlayarak din ilk uygulamalardan alp getirmeyi teklif etmektedir. Hatta buna bir
dnem Asr Saadete (Hz. Peygamberin mutlu zamanna) dn ad verilmiti.
Bu anlay, tarih birikimin atlanmas ve slamn yeniden yorumlanmas dn-
cesi ile modern slama; slamn verilerine ve kaynaklarna bal kalmak dnce-
si ile de geleneksel slama benzerlik gstermektedir. Esasen selefiyeci slam, Asr
Saadet modelinin tarihsel bir olgu, tutunulacak eyin Kuran ve Snnet olduu ka-
naatine ulamada gecikmemiti. Bat dnyasnn (zellikle Goldziherden beri olu-
turduu baz kukularla birlikte) Snnetin ksmen de olsa devre d braklmasy-
la, yegne kaynak Kuran kalm, ondan yeniden bir slam inas esas alnmt. Ne
var ki slamn gvdesi saylabilecek, bata Snnet olmak zere fkh, ulema, vb.
btn kurumsallamalar bir kenara braklnca slam salt zihinsel, edilgen bir ek-
le sokmak kolaylamt. Yani Kuran okunuyor, modern fikri birikimle yorumlan-
yor, modern toplumsal kurumlar ve normlar asndan bir nevi ayklamaclk ger-
eklemi oluyordu. Selefiyecilik, ilk bakta Bat dnyasndaki fundamentalizme
(din kktencilie) denk dmektedir. Ancak aralarnda benzerlikler kadar farkl-
lklar da vardr.
Batl dnrler selefiyecilii fundamentalizm anlamnda kullanmaktadrlar.
Ancak gnmz selefiyecilii slam kklerine bal olarak anlamak erevesinde
181
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
Geleneksel slam, slam
dnyasnda modern yorumun
hatalarna kar kma ve
tarihsel birikimi sahiplenme
gibi temel esprilere sahip
olan bir slam anlaydr.
Selefi slam, szlkte daha
ncekilerin yolunu izlemek
anlamna geliyorsa da, bu
ncekiler btn bir gelenei
iine almamakta, tarihsel
birikimi atlayarak din ilk
uygulamalardan alp
getirmeyi teklif etmektedir.
kktenci bir imaj tayorsa da bu imajn dnda Batdaki fundamentalizmle ortak
bir taraf yoktur. Mesela oradaki kkler kutsal metinden ok gelenektir, tarihsel bi-
rikimdir. Hlbuki slam selefiyeciliinde kk gelenek deil, kutsal metinler, zel-
likle Kuran ve ksmen snnettir. Yine fundamentalizm kutsal metinlerin modern
kltre gre yorumlanmasn kesinlikle reddederken selefiyecilikte kutsal metinle-
rin gncel kltre uyarlanmas esastr.
Buraya kadar yaptmz aklamalardan sonra denebilir ki bu gn dinlerin, ii-
ne yerletirildii modern-geleneksel ikilemi dinler konusunda bize ortalama bir fi-
kir veriyorsa da gnmzde daha analitik aklamalara ihtiya vardr. Bir baka de-
yile dinler bu iki kategoriye de sokmadan alnabilecek gelimelere de sahiptirler.
slam Dnyasnda din gelimeler hangi nedene bal olmutur aklaynz?
MODERN TOPLUMLARINDA DN
Modern snai/kent ortamlarnda dinin konumunu doru ekilde
yorumlayabilmek
Aslnda din ile ilgili btn bu tartmalar kapitalist bir sistem ierisinde ve s-
na/kent ortamndaki deiimler erevesinde olup bitmektedir. Dine kar ak
veya gizli tavrlar da yeniden dindarlama abalar da bylesi bir atmosferde olup
bitmektedir. Bilindii gibi bu beeri oluumun ad ksaca modern toplumdur.
Genel olarak modern toplum, bireyin yalnzlamas ve kitleselleme gibi tek
neden deil, kuvvetli bir yatay ve dikey hareketlilik, her sosyal sektrn yksek
derecede rgtlenmesi, dnya gr sistemlerinin oulculuu, oturma ve al-
ma yerlerinin ayrlmas, kentleme, sosyalleme, tabiat ve toplumun ynetilebilirli-
i, ksaca bilinli olarak yrtlen deime gibi bir dzineye yakn zellikler ta-
yan toplumdur (Kehrer, 1992, 95).
Burada tm kurumsallamalarn bir deiime urad gz nne alnrsa ma-
bedin konumu, gruplama, deerler, normlar ve din mensuplarnn davranlaryla
modern toplumlarda din de bir deiim ve farkllama yaamaktadr. Tm bu de-
imeler youn bir biimde geleneksel dindarlk formlarnn deiim gerekesi
olarak alglanmaktadr. Geri bu alg her hliyle yanl deildir. Ancak bu sonucun
genel olarak A. Comteun yaklamyla dinin krelmesi deil, E. Durkheimin ak-
lamasyla farkllam ama varln srdren bir din olgusu olarak anlamak daha
anlaml olur. Vaka gnmzde dinlerin yaygnlamasna karlk seklerlemesi
bu sz konusu farkllamay aklayan nemli delillerinden birisidir.
Durkheimci yaklama gre her trl sosyal yaplanma bir din ilevin gerek-
letirimi sayldndan modern toplumlarda din iin duyulacak bir kayg yoktur.
Ne var ki konu yalnzca ilev asndan ele alnamaz, dinin rgtsellii (ze kar-
lk biimsellii de denebilir) yer yer olumsuz da denebilecek bir deiim de ge-
iriyor. Esasen modern toplumlarda dinin iki sosyal alglan dzeyi vardr. Genel
olarak bir kimlik grevini yerine getirme, din pratiklere bal olarak bir din ce-
maatinin yesi olma. Hayatnda hibir camiye gitmemi bir kimse kendini Msl-
man, kiliseye uramam kimse de din sz konusu olduu zaman kendini Hristiyan
olarak grmektedir. kinci boyut rgtsellii ve zel olarak da eylemsel davran-
lar gerektirmektedir. Modern yaplanmaya bal olarak zayflayan ksm da genel-
de bu boyuttur.
182
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
2
5
A M A

Modern toplum, bireyin


yalnzlamas ve
kitleselleme gibi tek neden
deil, kuvvetli bir yatay ve
dikey hareketlilik, her sosyal
sektrn yksek derecede
rgtlenmesi, dnya gr
sistemlerinin oulculuu,
oturma ve alma yerlerinin
ayrlmas, kentleme,
sosyalleme, tabiat ve
toplumun ynetilebilirlii,
ksaca bilinli olarak
yrtlen deime gibi bir
dzineye yakn zellikler
tayan toplumdur.
Modern toplumlarda dinin etkinlik alan, dorudan siyasal egemenlik rgtlen-
mesi alannn dndaki geni bir sosyal alandr ve bu alan doal olarak eitimden
sala, aileden kltrel faaliyetlere kadar dier pek ok rgtlenii iine almakta-
dr. Gnmzde yaygn biimde kullanlan din cemaatler kavram zel trden
bu etkinlik biimini ifade etmektedir. Dnyann hemen pek ok yerinde bu din
cemaatler, eitim kurumlar, salk ocaklar, basn-yayn organlar gibi pek ok ku-
rulua sahiptirler. stelik bu durum genel mabet rgtlenmesine gre daha ayrn-
tl bir rgtlenme biimidir. Yal, kadn, ocuk ve yoksullara daha incelikli bir
kpr kurulmaktadr. Mabet cemaatinin ou yallardan olumas da dinin kenar-
da kalmlnn deil, toplumsal neminin bir iareti olarak deerlendirilebilir.
Bu durum Weberin dedii gibi dzenli bir by bozuluu olmad iin hzl
ve farkl inan patlamalarn da yaayan bir toplumdur. Dolaysyla dinle ilikisi
klasik seklerizm tezinin iddia ettii gibi dzenli, bir dinden uzaklama deildir.
zellikle yeni kent dindarl bunun en nemli delillerinden birisidir.
En rasyonel kabul edilen toplumlarda gaipten haber verme, ruhuluk ve ben-
zeri irrasyonel tecrbeler varln srdrmektedir. Dolaysyla dzenli bir rasyo-
nelleme anlamnda seklerlemenin varlndan sz edilemez. Sz konusu edilen
deiim srecinde insanlarn, ihtiya duyduklar dinleri kendilerinin oluturduu-
nu ileri sren iddia da doru deildir. Bir sreklilik tamad ve ortak bir aidiyet
ifade etmedii srece bu mekanizmalar zaten din saylmazlar.
Modern kltr ortamnda din ile ilgili belli eilimler, bir seri yeni gelime ya-
anmaktadr. Bu eilimlerin birincisi, din kimliklerin ekillenmesinde kk grup-
larn byyen nemidir. Bu yeni ortamda dine ait kolektif inan ve dnceler yet-
memekte yeni olumu din cemaatler baznda benimseme ve benimsetme ihtiya-
c ortaya kmaktadr. Yani din iin zel bir eyler yapma gerei duyulmakta, bu
hem gnlller hem de muhataplar asndan bir manevi doyum salamaktadr
(Herveu-Leger, 121). Kald ki bakasyla paylamaya ynelik eylemler geri dn-
l olarak her zaman inanc pekitirici bir ilevi yerine getirmektedir.
kinci eilim, genel bir kimlik olarak nceki genel mezhep-tarikat izgisinin sr-
mesidir. Hatta bunlar glendirici bir sre de yaanmaktadr. Bu ait olma inanma-
y, inanma ise ait olmay gerektirmektedir. Bunun iin de gerekeler retilebilmek-
tedir. phesiz modern toplumla din arasnda sanayilemeden kentlemeye, bunla-
ra uygun rgtlenilere kadar hemen btn olgularla bir balant kurulabilir.
Doadan daha fazla yararlanma esasna dayal bir olgu olan sanayi, tabiat
itibaryla ikindir. En azndan kutsall esas almaz. Bu durum onun zerine kurul-
mu gnmz modern sanayi toplumuna da yansr. Sanayi toplumlar hzl bir de-
iim temposuna sahiptirler. Buna karlk din bu hzl deiim sreci iinde yer al-
mamaktadr. Dolaysyla deimediini varsayd dine kar bir tavr koymakta,
onu en azndan darda tutmaya almaktadr. Yani modern toplumlarla din ara-
snda baz temel konularda birebir bir uyum bulunmamaktadr.
Bunun iin evrim kuramnn, toplumlarn kltrel gelimeleriyle paralel olarak
tek Tanrl din ve inanlara ulaacana ilikin ngrs dorulanmamtr. Bat
toplumlar bilim ve teknikte ba dndrc bir gelime yaamalarna ramen din-
de bu gelimeyi gsterememilerdir. Bu gn Bat dnyasna pagan bir inan siste-
mi hakimdir. Doas itibaryla tek Tanrl bir din olan Hristiyanlk bile bir leme-
den kp ar duru bir Tek Tanr inancna ulaamamtr. Yani sanayi gibi modern
kltrel unsurlarla din her hliyle dayanmal bir iliki biimine sahip deildir. Bir
baka deyile sanayi olgusu ve onun sosyal/ekonomik sistemi saylan kapitalizm
dine dorudan bir ihtiya duymamaktadr. Sanayi din gibi insann zlk alanna
183
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
Sanayi gibi modern kltrel
unsurlarla din her hliyle
dayanmal bir iliki
biimine sahip deildir. Bir
baka deyile sanayi olgusu
ve onun sosyo/ekonomik
sistemi saylan kapitalizm
dine dorudan bir ihtiya
duymamaktadr. Bylesi bir
ortamda din ancak insann
bir iradi abasyla var
klnabilir.
ilikin bir oluum deildir. Din amasal, sanayi arasal bir olgudur. Ne var ki iradi
olarak yaanan amasal, hayatta gerek yerini bulamazsa arasal onun yerini de
doldurmaktadr ki sanayi toplumlarnda yaanan da budur.
Klasik seklerizm tezinin iddiasna gre gnmz toplumlarnda din kanl-
maz olarak dnyevilemekte, dolaysyla da zayflamaktadr. Uzun zamandr etkin
olan bu tez gnmzde ciddi bir biimde tartlmakta ve byk apta da redde-
dilmektedir. Herveu-Leger, modern toplumlarn din geliimi ile ilgili seklerizm
gibi teorik dncelerin Batda yllardr tek bir deerler dizisinin egemenlii altn-
da olduunu sylemektedir. Bu deerler dizisi rasyonelleme sreci, bireysel
zerklik iddias ve kurumlarn farkllamas anlamna gelen modernite ile byk
tarih dinler tarafndan temsil edilen din olgusu arasnda var olan yapsal bir uyum-
suzluk paradigmasdr (1998, 109).
Bu yaklam deiik dnrlerde farkl biimlerde ifade edilmitir. Ama genel-
de hepsi somut ifadesini Weberde gsteren rasyonel ve irrasyonel ikileminde bul-
mutur. Buna gre tartmay gerektirmeyecek biimde din irrasyonel, modern kl-
trel gelime ise rasyonel idi. Bu hliyle modernite din dman olmasa bile onun
Tanr ve Peygamber gibi en temel olgularna kar kaytszd.
Bu teze gre mutlak bir seklerizm sreci iliyordu. En nemli argmanlar da
belirtildii zere gittike artan rasyonellik, din mutlak etkiledii var saylan krsal-
dan kentsele tanma, geleneksel din kurumsallamalarn zlp yerini modern
yaplarn almasdr. nsanlarn mabetlere devamnda azalma bunun en somut delil-
lerinden birisiydi.
Ne var ki bunlarn hibirisi uzun zaman nesnel gerekliklerle yzletirilmedi.
Mesela Herveu-Legerin de belirttii gibi bu gn 19. yzyldakinden daha dindar
bir Amerika var. Her drt Amerikaldan birisinin Evanjelist olmas ve bunu bilinli
olarak benimsemi olmas da bunun en ak delilidir. Kald ki doal bir sekler s-
reten bahsedenler, dnden bugne din sk bir denetim altnda gtrmek iin yo-
un bir aba harcaya gelmilerdir.
Ayn kurama gre din, evrenin iyi eitim grmemi krsal kesim insanlarnn
iiydi. Hlbuki tam tersi bir durum ortaya kt; din, merkezde kentlerin eitim gr-
m geni bir kesiminin ii hline geldi. Trkiyedeki barts yasa ve katsay
engeli, kentleme ve eitim seviyesi gittike ykselen evre kkenli geni bir din-
dar kesimin nn kesme giriimiydi ki bu rnek sz konusu kuramn gerek d-
lnn ak delillerinden birisidir.
in gerei seklerizm btnyle bir toplum iinde dinin gerilemesi deil, fa-
kat dindarlk formlarnn genel bir yeniden ekillenmesidir. Yenilik ve deiime
ncelik vermesinden dolay yapsal olarak belirsiz hle gelen bir toplumda inan-
larn daha genel ve yeniden datmnn bir parasdr (Hervieu-Leger, 1998, 112).
Yani din kalkmad, gerilemedi ancak tarihsel din kalplar zayflad. Hatta yaygn
kuramda yeri bulunmayan bir ykseli yaand. in daha ilginci btn bu gelime-
ler sadece geleneksel din kalplarnn ayrtn gstermedi, yle sanld ve iddia
edile geldii gibi tek trden bir modernitenin olmadn da ortaya koydu. Bir ba-
ka deyile din faktrler de moderniteyi bir paralanmaya uratt.
stelik bu srete, modern dnyada din, zel bir manevi alan olmann tesine
geip spor, siyaset, evrebilim, mzik gibi hayatn ok farkl alanlarnda kendini
gsterir hle geldi. Hatta bu adan denebilir ki farkl kitleler deiik alanlarda din-
darl kefetmeye hazrdrlar. nceden kabul edildii ekliyle yalnzca din bir
zel alan yok, din yalnz mabede deil artk her alana girebilmektedir.
184
Di n ve Topl um
Modern dnyada din, zel bir
manevi alan olmann
tesine geip spor, siyaset,
evrebilim, mzik gibi
hayatn ok farkl
alanlarnda kendini gsterir
hle gelmitir.
Dinin bir taraftan geleneksel kalplarnn zl, dier taraftan farkl alanlar-
da yaygnlamas, uzun sredir egemen klna gelen ve peinen din ve modernite
arasnda bir ters orant gren sorunlu aklclkla zlebilir gzkmemektedir.
Aka denebilir ki buradaki eliki srf moderniteden deil, onun adna srdr-
len bir yanl kuramdan kaynaklanmaktadr. Aslnda dinin ne kadar modernletii
ve tabii buradan nasl bir problem doduu sorusuna verilebilecek cevap biraz da
dinden ne anladmzla ilgilidir.
Gelinen noktada diyebiliriz ki din karakterize eden bir inanma ve eylem alan
vardr ama bunun tek trden bir biimlenme ekli yoktur. Buna gre de din orta-
dan kalkmyor, baz kereler yadrganan yeni kalplar oluuyor. Burada aranmas
gerekli nemli noktalardan birisi herhlde srekliliktir. Buna gre tm deiiklik-
lere ramen bir sreklilik varsa din de varln srdryor demektir. Otantiklik ise
daha farkl bir sorundur ve dorudan modern srele ilgili deildir. nk gele-
neksel geliim iinde de din hep deiime uram, orijinalitesi bozula gelmiti.
Sz konusu srekliliin ise din gelenee balayan nemli noktalardan birisi oldu-
unda phe yoktur.
Btn bu gelimeler ierisinde insani hayatn dinden arnmas anlamna bir se-
klerlemeden sz edilemezse de dinin alglanmasnda bir dnya vurgusunun ol-
duunda da phe yoktur. Onun iin konuyu biraz daha amakta yarar vardr
Sanayi/kent toplumlarnda din algsnda ne gibi deiiklikler olmutur, aklaynz?
DNN SEKLERLEMES SORUNU
Modern toplumlarda dinin nemli sorunlarndan olan seklerizm
ve sakramentalizm konularn aklayabilmek.
Farkl kklerden trediini ileri sren grler var ise de daha kesin gzken, se-
kler szcnn, Latince sexus (cinsellik)ten geldii ve evlenip dnya ile de il-
gilenebilen ruhban anlam tayan seculerin zamanla ald biim olduu syle-
nebilir. Trkeye evirisi de dnyevileme olarak yaplmaktadr. Seklerizm ola-
rak adlandrlan teze gre balangta bir kutsallk gizemi iinde bulunan pek ok
ey, zaman ierisinde kutsal balarn kaybederek onun dnda bir alan olarak
kabul edilen dnyaya gemekte yani dnyalamaktadrlar. yle ki ayn zamanda
kanlmaz olan bu sreten bizzat dinlerin kendileri de nasiplerini alarak sek-
lerlemektedirler. Gnmzde din gevemeleri de iyi aklad dnlen sz-
ck, bizzat kayglar ifade ettii iin dindarlarn da ska kullandklar bir kavram-
dr. Buna gre dinler olmasa bile dindarlar bir biimde seklerlemektedirler.
Uzunca bir dnemdir mutlak doru gzyle baklan teze imdilerde gven bir
hayli sarslm bulunuyor.
Seklerizm dendii zaman ilk akla gelen ve konunun uzmanlarndan olan P.
Bergere gre gnmzde dinlerin mutlak dnyeviletiine ilikin yaygn kanaat,
bir grup Batl sekler enternasyonal aydnn srarla srdrd ve pek de gerek-
i olmayan bir teze dayanmaktadr. Dnre gre bunlar din ya Harvard niver-
sitesi kampsnde ya da Delhide kendileriyle ayn dnce ve inanc paylaan
yerli meslektalarnn anlattklar iinde aratrmakta, paradigma olarak da din a-
nn bittii, mevcut dindarlarn da seklerlemekte olduklar iddiasnn tekrarn-
dan ibarettir (Berger, 2001, 249).
185
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
3
6
A M A

Sekler-izm: Latince sexus


(cinsellik) ten gelen ve
balanglarda evlenip dnya
ile de ilgilenebilen ruhban
kesimini ifade eden sekler
szc Trkeye
dnyevileme olarak
evrilebilir. Seklerizm olarak
adlandrlan kurama gre
balangta bir kutsallk
iinde bulunan pek ok ey
zamanla bu kutsallndan
arnarak sekler hle
gelebilmektedir.
Hlbuki yine Bergere gre bu iddiann hilafna pek ok ey oluyor. Mesela se-
klerizmin merkez yerlerinden birisi saylan Amerika dindarlayor. Avrupa laiklik
konusuna daha gereki bakyor, ii tarihsel temeller asndan irdeliyor. Din ma-
bet dna tayor ve bir ait olmadan inanma biimi ortaya kyor. Buna karlk bir
de inanmadan bir dine ait olma biimi yaanyor. Bunlar ve benzeri sralanabile-
cek pek ok olgu ve olay bize mutlak bir seklerlikten sz etme imkn vermiyor.
Modern kltrn kadim kltrlerden farkl olarak en belirgin sayltlarndan bi-
risi, evrenin din ve dnya olarak ikiye ayrlmasdr. Buna gre birbirlerinin kars-
na yerletirilmi din ve dnya olarak iki alan vardr; dnyaya yaklatka dinden,
dine yaklatka dnyadan uzaklalm olur. Weberin ifadesiyle temel esprisi ba-
kmndan Yksek tipli dinler, bu arada Hristiyanlk, mntesiplerinden mmkn ol-
duunca dnyadan uzak durmalarn ister ve bylece mminlerin hayatnda din ve
dnya arasnda gidip gelen bir asetik gerilim yaanr. Bu gerilim ou kere bir ak-
liletirme yoluyla dnya lehine zlr ki buna seklerleme ad verilir. Dn-
re gre dnyevilemenin dinamiini bu sz konusu asketik gerilim ve nihayet di-
ne tavr koyma oluturur.
Bu sre tartlabilirse de gerekten din ve dnya arasnda ilkece bir farkn ol-
duu kabul edilebilir. Bu doal saylan aklk en belirgin biimiyle Hristiyanlk ta-
rafndan yeniden ortaya konulmutur. nceki dinlerde Tanr adna yaanan her
trl hayat din olarak grle gelmiti. Ama zellikle ilk dnemlerdeki Hristiyanlar
daha dindarca bir hayatn yaanabilmesi iin dnyadan uzaklamak gerektii ka-
naatinde idiler. Ama ekildikleri manastrlarda derin tefekkrlerinin sonunda dn-
yevi bir algya ulatlar. Dnyevi nitelikli modern bilim nce Port-Royal gibi ma-
nastrlarda filizlendi. Bir i elikinin sonunda din ve dnya gibi kart ulara yer-
lemi bir din ve dnya ikilemi dodu. Sz konusu eliki Orta alar boyunca bil-
me ve inanma arasnda idi. Bu 18. yzyl sonrasnda din ve dnya ikilemi olarak
netleti. Seklerlik ve laiklik, dnya denen alann adlaryd.
Din ve dnya ilikisini anlatmada kullanlan bu kavramlarn tarih drdnc
yzyla kadar iner. Bu tarihlerde Hristiyanln yegne temsilcisi olan Katolik mez-
hebine gre tm insanlar ikiye ayrlyorlard: Mminler ve paganlar. Mminler
Hristiyanla inanan herkesti, paganlar ise Hristiyanla inanmayanlardr. Hangi
dinden olursa olsun dier tm insanlar pagand yani mrikti.
Mminler de kendi arasnda Klerje ve laikler olarak ikiye ayrlyordu. Klerje,
din adam ruhban demekti ki ii din ve mabet hizmetleri olan, kendini Tanrya
adam kimselerdi. Laikler ise din adam olmayan btn mminlerdi. Laik kavra-
mnn yzyllarca din dlkla hibir ilikisi olmad, 18. yzyla kadar rahip olma-
yan Hristiyan anlamnda kullanld.
Klerje de kendi arasnda ikiye ayrlyordu: Reglier ve sekler. Bat dillerinde
kurall, dzenli anlamna gelen reglier, burada da etimolojik anlamyla uyumlu
olarak, btn ii dzenli bir biimde din hizmetleri olan din adam demekti. Yani
reglier yalnzca mabede bal olarak yaar, hayatn srdrebilmek iin gerekli as-
gari ihtiyalar laikler (yani dier mminler) tarafndan karlanrd. Kendisi geimi-
ni salamak iin ticaret ve tarmla uramaz, zellikle de evlenmezdi. Buna kar-
lk klerjenin sekler tipi, din hizmetlerinin yannda dkknn altrr, ba ve
bahesiyle ilgilenirdi. Pazar gnleri mabette din ayinleri idare eder, gnn her
hangi bir saatinde dier mminler tarafndan din ile ilgili bir ie arldnda bu
grevi yerine getirirdi. Bu arada evlenir ve e-ocuk sahibi olurdu.
Daha nce de belirtildii zere seklerlik byk bir ihtimalle sexus, cinsellik-
ten yani evlenme kelimesinden gelmektedir. lgi ekicidir ki daha sonra dnyevi
186
Di n ve Topl um
Laiklik siyasal, seklerlik ise
kltrel bir ilkedir. Buna gre
laiklik din ve siyaset
kurumlar arasndaki
ilikileri belirleyen bir ilke
iken seklerizm her trl
sosyal/kltrel oluumun
dinden arnp daha bir
dnyevi hle gelmesi
demektir.
olan, tarm, ticaret gibi kavramlarla deil, cinsellik ile zdeletirilmi, dnyay en
iyi temsil eden eylemin cinsellik olduu kabul edilmitir. Esasen gnmze kadar
cinsel sorunlar modern kltrn odaklat nemli alanlardan birisi olmutur. y-
le ki tm kadim kltrlerin cinsel sapklk olarak grd pek ok eylem, modern
kltr tarafndan bir hak ve zgrlk alan olarak kabul edilmektedir.
18. yzyldan itibaren bu kavramlardan zellikle seklerlik ve laiklik, tarih ni-
teliklerinden farkl anlamlar kazanmlardr. Bunlardan laiklik, ykselen ulus dev-
letleri kilise karsnda otonom hle getirip korumak zere, siyasetin din dl
anlamnda yeniden konumlandrlm, seklerlik ise genel bir kltrel dnyevile-
me ilkesi olarak alnmtr.
Bu yeni kavramsallatrmaya gre laiklik ncelikle siyasal, Trkeye dnyevilik
olarak evrilen seklerlik ise baz kereler laikliin yerine kullanlsa da kltrel bir
ilkedir. Btn bir sosyal hayatn dinden arnp daha bir dnyevi hle gelmesi de-
mektir. Yine buna gre tm sosyal olgular sekler bir nitelik kazanabilir. Laik bir
mzik veya laik bir aileden sz edilemez ama sekler bir mzik ve sekler bir ai-
le mmkndr. Sekler mzik, klasik din formatl kilise mziine karlk pop ya
da rock mzik demekti; sekler aile de fazlaca din duyarll kalmam aile anla-
mna gelir.
Bu yeni kavramlatrmaya gre seklerlik evrim srecinin bir sonucuydu ve
kendiliinden bir gelimeydi. Yani istesek de istemesek de her ey bir biimde
dnyevileiyor, dinden arnyordu ve bu kanlmaz bir eydi. 20. yzyln ikinci
yarsnda dinlerin ykseli eilimine girmesine kadar bu aklamaya mutlak gzy-
le bakld. Dnrler de bundan ok emindi ancak sz konusu gelime sreci se-
klerleme tezini derinden sarst. nk gelimeler asndan yeniden bakldn-
da grld ki seklerleme ne mutlakt ne de kendiliindendi.
Modern kltrn nemli ilkelerinden biri saylan seklerizmi zellikle sosyal
bilimlerde en ak biimde kuramlatran dnrler olan Durkheim ve Weber, din
ve dnya arasndaki farkl ve karlkl ayrmay sosyal hayatn en temel ilkelerin-
den birisi saymlard. Buna gre insanln balarnda din bir ana kurumdu. Pek
ok beeri olgu onun iinde domu ama daha sonra geliip kendi kendine yeter-
li hle geldikten sonra ondan gbek balarn koparp mutlak dnyevi hle gelmi-
lerdi. Kuram en iyi temsil eden Webere gre kapitalizmin douu bunun en iyi
rneidir. Kapitalizm, Protestanlk adl yeni bir din yorumun sonucu olarak orta-
ya kmtr. Luther ve Calvin gibi reformistler, ciddi bir dindarl, Allah iin ok
retmek, ama israf etmemek ilkeleri arasnda yeniden yorumlamlar ve buradan
retken bir tutum ahlak (prten etik) domutur. Bu tutumlu almadan bir ser-
vet olumu, sz konusu servetin dnm ise kapitalizm denen sistemi ortaya
karmtr.
Modernleme, seklerizm ve laikleme iin yararl bir kaynak olarak Trkiyede Sekle-
rizm ve Modernlik adl kitaba bakabilirsiniz (Andrew Davison, (ev. Tuncay Birkan, stan-
bul: letiim Yaynlar. 2002).
phesiz bu teze, insanlk tarih boyunca baz rnekler bulmak mmkndr.
Ancak kuramn en nemli yanllarndan birisi din ve dnya arasndaki geiin yal-
nzca dinden dnyaya olduu varsaymdr. Hlbuki insanlk tarih bize, doas
itibaryla dnyevi olan bir eyin belli bir ilemden geerek diniletirildiine ilikin
de pek ok rnek sunmaktadr. Gnmzde sarslm bulunan seklerizm modern
187
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
Uzun zaman kendisine
mutlak bir sre gzyle
baklan seklerizm
gnmzde bir hayli
sarslm grnyor. Artk
din ve dnya arasndaki
geiin yalnzca dinden
dnyaya deil karlkl
olduu ve bunun mutlak
olmad kabul edilmektedir.
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
kltrn hl nemli ilkelerinden birisi olarak, daha ok da laiklik biimiyle ve
modern devletler desteiyle varln srdrmektedir. Buna ramen seklerizmin
kanlmazl ve dinin bir zel hayat olgusu hlini ald tekrarlanp durmaktadr
(Davison, 2002, 13).
Seklerizme yneltilebilecek pek ok eletiri noktas vardr. Sylenenlerin bir
ksmn Davisondan (2002, 313) hareketle u maddelerde toplayabiliriz:
a. Seklerizm yegne zm deildir. nsanlk tarih boyunca dinler toplumsal
sorunlar ze gelmiler, sekler dnyadan daha problemli olmamlardr.
b. Seklerizm genelde bir ahlaki boluk dourmutur, nk sorunlar ikin-
letirmi, ilerin derunilii ve meruiyet temeli kaybolmutur.
c. Seklerizm naiv bir sre deildir. Genellikle otoriteryanizmle birlikte varol-
mutur. Bu hliyle modernitenin zgrlk sylemiyle de badatrlamaz.
d. Din dta tutma kaygsyla vicdani sreler de yaralanmaktadr nk bu
srelerin bir uzants olan tavr ve eylemleri gz ard etmektedir.
phesiz seklerleme tezine yneltilebilecek daha pek ok eletiri noktalar
vardr. Bir kere sorun, din ve dnya ikilemi olarak ortaya yanl konmutur. Gue-
nonun da belirttii gibi din alan nn d veya kart dnyevi olan deil, din
d veya din kartdr. Yani dnyevi ile din d ayn anlamda deildir. Dnyevi
olan bir ey hem din hem de din d olabilir. Mesela dnyevi bir bilgi, duruma
gre din bir nitelik tayabilir (Guenon, 1991, 68).
Aslnda kuram sonu itibaryla bir akliletirmeden ibarettir ve olanlar kadar ol-
mas gerekenleri iermektedir. Turnere gre de seklerlik genel olarak bireyci bir
ahlakn dou srecini ifade eder ki aklclama onun alt yapsn oluturur. p-
hesiz bu gelime, en azndan pratikleri bakmndan din deerleri erozyona, bir
inan zaafna uratmaktadr. Ama yine de seklerleme mutlak bir din gerileme
olarak alglanamaz. Yoksa gnmzdeki dinlerin olaanst ykseli eilimini
aklayamayz. Kald ki dnden bu gne dinler alannda seklerleme kadar bir
kutsallatrma sreci yaana gelmitir.
Seklerizm ne demektir, laiklikten fark nedir, dinler asndan dourduu sorunu ak-
laynz?
SAKRAMENTALZM (KUTSALLATIRMACILIK)
SORUNU
Yalnz gnmzde deil, tarih boyunca dinlerle ilgili nemli sorunlardan birisi de
sakramentalizm olmutur. Sakrament-al-izm kk ve eklerinden meydana gelen
szck Trkeye kutsal-latrma-clk (veya kutsamaclk) olarak evrilebilir. Kav-
ramn merkezinde yer alan kutsal (sakrament), genel olarak varl tartma d
olan, beerin gcn aan ve ondan bakaldr deil, uyum isteyen, uyumsuzluk
hllerinde ise cezai yaptrmlarla korunan, ksacas akn fakat kuralsal bir olgudur.
Buna bal olarak kutsallatrma kavram da doas itibaryla kutsal olmayan bir e-
yin ondan bir pay aldrlarak kutsanmas iidir. Her ne kadar seklerleme kuram-
clar din ve dnya arasndaki ilikiyi tek ynl olarak dinden dnyaya gei ola-
rak grmlerse de bir bu kadar kesin olan gerek dnyadan da dine bir geiin
olduudur. Dnden bu gne buna verilebilecek pek ok rnek vardr.
Sosyolojide kutsal zerinde en ok duran dnrlerden birisi olan Durkheim,
bu kavramla din aklama balamnda ilgilenmitir. Daha nce belirtildii zere
din, rit, mit ve cemaatleme gibi kutsala ilikin ilemlerdir. Kutsal ise yasakllk
188
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
4
Sakrament-al-izm kk ve
eklerinden meydana gelen
szck Trkeye kutsal-
latrma-clk (veya
kutsamaclk) olarak
evrilebilir.
hlidir. Buna gre de din toplumun yasakllk alanna ilikin bir eydir. Dnre
gre insanlar balangtan itibaren, iinde bulunduklar dnyay yasak olan (kut-
sal) ve yasak olmayan (kutsal d) alan olmak zere ikiye ayrmlard.
Sosyolojide Weber gibi dnrlerin ileri srd yaygn bir teze gre insanl-
n balanglarnda pek ok nesne kutsalln kapsam iinde idi, onun byselli-
i tarafndan kuatlmt. Bu balamda pek ok ey dinden domu ama zamanla
kutsalla balarn kopararak dnyevilemitir. Yukarda da belirtildii zere bu te-
ze dnyevileme anlamna seklerizasyon ad verilmektedir.
Kutsala kar insanlar ballk ve sayglarn bir eit ritel araclyla kalc ve
srekli biimde aa vururlar, saygda kusur etmek cezalandrmay gerektirir. Bir
baka deyile kiilerin kutsalla ilikisi, iman (mit), eylem (rint), kalc detler (eri-
at) ve fiziki-manevi yaptrmlar eklinde cereyan eder. Kutsal konusunda kutsanan
nesne veya kutsalln kendisi kadar kutsayan insann durumu nem tar. Dene-
bilir ki insann kutsala ynelik bir eilimi vardr ve doas onunla iliki kurmaya
yneliktir. Bundan dolaydr ki tm deimelere ramen kutsalla kutsayan arasn-
da bir iliki srp gitmektedir.
Bununla birlikte yle grnyor ki dnk ve bugnk insan eylemleri dayan-
dklar bilin dzeyleri bakmndan nemli farkllklar gsteriyor. ada bilin a-
sndan mesela beslenme ve cinsellik, onu evreleyen tabularn says ne olursa ol-
sun, yalnzca organik srelerdir. Hlbuki geleneksel bilin asndan bu eylemler
yalnzca fizyolojik deillerdir, ya kutsaldrlar ya da kutsal hle getirilebilirler. Bu-
nunla birlikte kutsal her zaman din ierikli olmayabilir, sekler kutsallar vardr.
Salt dnyevi bir olguya kutsallk verip din bir nitelik kazandrlabildii gibi her
hangi bir kutsal, zamanla yklemelerini kaybederek kutsalln yitirip dnyevi
hle gelebilmektedir.
Kutsal, iinde var olduu dnyann artlarna da bal olarak farkl biimlerde
ortaya kabilirse de bunda baz unsurlarn ncelii vardr. Mesela kutsalln
nemli grnmlerinden birisinin yarat ve tretile ilgili olduu sylenebilir.
Onun iindir ki bir reti biimi olan doum ile ilintisi bakmndan kadn ve ona
has baz olgular, antropolojik olarak kutsalln sembol olarak kullanlm, bere-
ket gibi kavramlar da bu erevede ifade edilmilerdir.
Kutsallk srecinde birer unsur olarak zaman ve meknn nemli bir yeri var-
dr. Burada zaman da mekn da trde deildirler; daha nemli yerler ve daha de-
erli zamanlar vardr. Esasen bu yer ve zamanlar asl bir kutsaldan bir pay alabil-
dikleri oranda anlamldrlar. Bununla birlikte bu kutsal zaman ve meknn merke-
zi yerleri vardr. Kendisinden pay alnan gerek kutsalln tevhidi niteliine bal
olarak bu kutsal zaman ve mekn, kaotik deil, birlikli bir yapya sahip olur.
Bu konuda ciddi almalar yapm olan Eliada gre din kutsalda insan, mer-
kezdeyim diye dnr; modern tavrda ise ben merkezim diye ilan eder. Din
kutsal meknn merkezinde ou kere baz ehirler ve zellikle orada yer alan ma-
betler vardr. Bu mabedin snrlar semann en st noktalarna kadar kar ve yerin
derinliklerine kadar iner. Kuds, Roma, Yeni Delhi, Buenes Aires, zellikle Mekke
ve burada yer alan Kbe bunun ak rnekleridir. phesiz din d kutsallk alan-
nn da kendine zg merkez meknlar vardr. Mesela sinemalar, stadyumlar, bu
dnyann kutsal meknlardr. Ancak pagan yapya uygun olarak bu kutsal mekn-
larn tevhidi nitelikte bir birlii yoktur. Bu balamda mesela btn Katolik kilise-
ler Roma Katedralinin, cami ve mescitler Kbenin birer ubesi saylrlar ama btn
stadyumlar bir merkez ba stadyumun alt birimi deildirler.
189
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
Kutsal her zaman din ierikli
olmayabilir, sekler kutsallar
da vardr. Dolaysyla srf
dnyevi bir olguya bir
ykleme ile kutsallk
kazandrlabildii gibi her
hangi kutsal saylan bin
nesne, kutsalln yitirip
dnyevi hle gelebilmektedir.
Benzer aklamalar zaman iin de yaplabilir: Meknda olduu gibi kutsal za-
manlar vardr. Belirli ay, gn ve geceler bunun ak bir rneidir. Din kutsallkta,
zaman da mekn gibi ne trde ve ne de sreklidir; tek trden deil, derecelidir.
O kutsallk evresinin bir merkez zaman vardr. Mesela bayramlar kutsal zaman-
lardr, burada zamann kendisinden pay ald kutsal her seferinde yeniden ina
edilir.
Tarih boyunca seklerleme gibi bir kutsallatrma sorunu da yaanmaktayd.
Din kutsalla dayal bir sistem ise de kutsallk her hliyle olumlu deildi. Bunun
iin yksek tipli dinler, kendini daha ok byclkler ierisinde gsteren kutsal-
latrmaya kar savaa gelmilerdir. Kutsallatrma modern kltr ortamlarnda da
sryor. Modern ulus devlet yaplar, bata bizzat kendileri olmak zere siyasal
meruiyet adna pek ok eyi kutsayabilmektedirler.
Sakramentalizm ve seklerizm balamnda bakldnda slamn iki sre ara-
snda orta bir yerde bulunduunu syleyebiliriz. slam, srf dnyevilemeye kar
olduu gibi, bucu paganizme kan gizemli yaplarn oktanrclna da kardr.
slam, byclk, cincilik, falclk gibi nesnel gereklik d olgular da onaylama-
d gibi yatrlar klt gibi gizil bir irk ieren ruh kutsamalarn da kabul etmez.
Bu konu zerinde younlam bulunan dnr Nakp el-Attasa gre, slamn
yegne sorunu dnyevileme deil, ayn zamanda gereksiz kutsallatrmalardr.
Yani slam asndan kutsallatrmaclk dnyeviletirme kadar sorunludur. Bu ba-
lamda Mslman, desakramental yani tevhidi izgi dnda olumu kutsallklar
zc ve reddedici bir dnce yapsna sahip olmak durumundadr.
Gnmzde toplumsal artlardan da etkilenerek geleneksel ve modern arasn-
da seyreden ve seklerizmden sakramentalizme gelgitler yaayan din, her eye
ramen kendine zglklerle varln srdren bir olgudur.
190
Di n ve Topl um
191
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
Dinlerin dnden bugne tarihsel geliimini zet-
leyebilmek
inde yaadmz ve modern olarak nitelendiri-
len son yzyllara kadar dinler kendi doalarnn
gerekleri olarak olduu gibi anlalm, insanlar
onlar kurgulamaya almamlard. Bu modern
dnemlerde ise aklla hayatn tm alanlarn ye-
niden planlayp kurduklar gibi dinleri de man-
tksal olarak olmas gerektii ekliyle kurgulama-
ya almlardr. Buna bir de toplumlarn geliip
kalknma kayglar eklenmitir. Bu erevede ya-
plan ilk dinsel kurgu Protestanlktr. Protestanlk
15. yzyl sonras Avrupasnda deien sosyal
ekonomik artlara uydurulan bir din anlaydr.
Gnmzde modern kltrn de etkisiyle din
algsndaki eitlenmeyi aklayabilmek
Gnmzde modern kltrn etki ve tepki orta-
mnda nemli deiiklikler meydana gelmi din
algsnda bir eitlenme meydana gelmitir. Siya-
sal-kltrel, elitist-halk gibi eksenlerde oluan
bu eitlenmenin en nemlilerinden birisi gele-
neksel-modern din alglaylar eksenidir. Mo-
dern alg, dinin zihn planda yeniden kurgulana-
rak kamusal alandan zel hayata ekilmesi ve
dolaysyla sosyal/kurumsal yaplarndan vazge-
mesi, kiilerin bakalaryla paylam noktalarnn
azalmas anlamn tamaktadr. Yine bu algla-
y, dinin dier kurumlarla bann gevetilmesi-
ni getirmektedir. Buna kar biraz da tepkisellii
ieren geleneksel din, dnden bu gne birikimi
ifade etmektedir.
Modern kltre tepki balamnda ortaya kan
fundamentalist ve geleneksel din algsn ze-
bilmek
Modern kltrn zclne kar tepkiler
domutur ki bunlarn en belirgin olan Ameri-
kada ortaya kan Fundamentalist harekettir. Di-
n Kktencilik demek olan fundamentalizm ge-
nelde geleneksel bir din anlayn savunmakta-
dr. Hareketin iki temel ilkesi vardr: Kutsal me-
tinler modern kltre gre yorumlanmamal, di-
nin tarihsel birikimine sahip klmaldr. Yoksa
din kutsalln kaybede. Gelenek de diyebilece-
imiz tarihsel birikim dinin kklerini oluturur ki
hareketin ad olan kktencilik buradan gelmek-
tedir. Yani Fundamentalizm dinin modern klt-
re gre yorumlanp yeniden konumlandrlmas-
na kar km, onu geleneksel izgide bir yere
yerletirmeye almtr.
Gelenekselden moderne slam dnyasndaki din
gelimeleri analiz edebilmek.
Son yzyllarda slam dnyasnda da nemli de-
imeler meydana gelmi, gelenekselden moder-
ne farkl yorumlar ortaya kmtr. slam dnya-
snn geri kalmlnn da verdii bir duygu ile
slam yeniden anlayarak Bat dnyas ile ara-
daki akln kapatlmas dnlmtr. Bu er-
evede zamanlama srasyla modern slam, gele-
neksel slam ve selefi slam aamalarnda genel-
de Bat dnyasndaki din gelimelerden farkl
sre yaanmtr. Kuran gibi bir kutsal metin-
den yararlanlsa da yorumlarn genelde modern
kltre uyarlanmas esas alnmtr. u anda
slamclk dendii zaman genelde modern kltr
verilerinden yararlanlarak slamn gnmz
artlarna uyarlanmas demek olan selefi anlay
ncelenmektedir.
Modern snai/kent ortamlarnda dinin konumu-
nu doru bir ekilde yorumlayabilmek
Gnmz modern toplumlarnda modernleme
kuramlarnn dinin btnyle kamusal alandan
zel alana ekilecei, tarihsel kurumlarn yitire-
rek kiisel bir trans sistemi hline gelecei, bilim
ykselip kentsel hayat gelitike dinin krelece-
i varsaymnn hilafna bir gelime yaanmakta-
dr. Gnmzde din, renim grm insanlar
arasnda ykselirken, krsal kesimden ok daha
fazla kentlerde, zel kent dindarl olarak da ni-
telendirilen bir dinsel gelime yaanmaktadr.
Gerekten de snai/kent olgusu dinin alglanma-
s noktasnda ciddi etkilerde bulunmaktadr. Bu
etkilerin en nemlileri nceki mezhep ve tarikat
kimliklerinin srmesinin yannda yeni din grup
kimliklerinin ortaya kmas ve bunun zellikle
sosyal etkinliklerle younlatrlm olmasdr.
Gnmzde ocuklar, kadnlar, yallar, ihtiya
sahipleri gibi toplumun farkl kesimleriyle ilgi-
lenme, yardm etme ve din anlatma bakmndan
zet
1

A M A
2

A M A
3

A M A
4

A M A
5

A M A
192
Di n ve Topl um
kltrel etkinliklerde bulunma, bu dindarlama
srecinin ak grnmleridir. Bunun iin din
cemaatlerin, radyo, televizyon, basn yayn or-
ganlar, hastane, niversite gibi kurululara sahip
olmalar nemli hedefleridir.
Modern toplumlarda nemli din sorunlarndan
olan seklerizm ve sakramentalizm konularn
aklayabilmek
Gnmzde dinin farkl sorunlar tartlmakta-
dr ki bunlardan birisi seklerizmdir. Gncel di-
le dnyevileme olarak aktarlan seklerizm, ha-
yatta her eyin bir biimde dinin kutsallklarn-
dan uzaklatn, hatta dinin bizzat kendisinin
bile seklerletiini ve stelik bu srecin, kendi-
liinden ve kanlmaz olduunu iddia etmekte-
dir. lk bakta da grgl gzlemler bu tezi do-
rulamakta, mesela dindarlar dnyadan daha faz-
la bir pay alabilme yar iinde bulunmaktadr-
lar. Ancak son zamanlarda dnrler, kresel
ve ulusal sistemlerin din zerindeki basks, bu-
na ramen dinlerin gncelleip yaygnlamas
gibi nedenlere de bakarak seklerlemenin hem
kendiliinden ilemedii hem de kanlmaz ol-
madn kabul etmektedirler. phesiz bu tez
doruluk pay tamakla birlikte sre ne mut-
lak, ne kendiliinden ne de tek ynldr. n-
k seklerleme srecinin nemli bir ksm mo-
dern ulus devletlerin zorlamasyla gereklemek-
tedir. Kald ki tarih boyunca dinden dnyaya ol-
duu kadar dnyadan dine de hep bir gei ol-
mutur. Bu gn laiklii ilke olarak kabul eden
modern ulus devlet yaplar bile nemli sorunla-
rnda dinsel kutsallatrmalara ekinmeden yer
vermektedirler. Yani bir sakramentalizm sreci
de yaanmaktadr.
6

A M A
193
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
1. Aadakilerden hangisi tarihsel din anlaynn zel-
liklerindendir?
a. Din zihinde yeniden kurmak
b. Bir tepkisellik tamak
c. an artlarna uyarlamak
d. Eylemden ok syleme dayanmak
e. Dini, doas iinde, olduu gibi anlamak
2. Aadaki yarglardan hangisi modern din kavram
iinde yer almaz?
a. Modern dnyadaki her trl din anlaydr
b. Dinin kamusaldan zel alana ekilmesi
c. Dinin kurumsal yaplarnn zlmesi
d. nceki din anlaylarndan daha akn bir yoru-
ma dayanmas
e. Dinin daha ok kiisellemesi
3. Aadaki yarglardan hangisi fundamentalizmi an-
latr?
a. Gnmz srailinde Yahudilikle ilgili gelimele-
re verilen addr
b. 19. Yzyl sonlarnda balayp gnmze kadar
sren bir Hristiyan hareketidir
c. slam dnyasndaki gelimelere verilen bir addr.
d. Batda 19. Yzyl ortalarnda doan bir siyasal
hareketin addr
e. Fundamentalizm gnmzde yaygn bir ekono-
mik modelin addr
4. Din-Gelenek ilikisi iin aadaki ifadelerden han-
gisi dorudur?
a. Gelenek, dinin yanllarn gsterir.
b. Din ve gelenek ayn eylerdir.
c. Din gelenein meruiyetini salar.
d. Din ve gelenek arasnda hibir iliki yoktur.
e. Din ve gelenek arasnda eskiden bir iliki vard,
imdi yoktur.
5. Aadaki yarglardan hangisi Geleneksel slam
ifade eder?
a. slamn tarihsel birikimine sahip kmak
b. slamn tarihsel birikimini atlamak
c. slam modern kltre gre yorumlamak
d. Kutsal metinlerden yeni bir slam anlay -
karmak
e. Bunlarn hibirisi doru deildir
6. Aadaki yarglardan hangisi selefi bir din anlay-
n ifade eder?
a. Selefilik, din modern kltre uyarlama iidir
b. Dinde her hliyle geleneklere bal kalmaktr
c. Hristiyanlktaki ncil yorumlardr
d. Selefilik dinsel deil, slam dnyasndaki siyasal
hareketlere verilen bir addr
e. Kutsal metni (Kuran ve snneti) esas alan slami
gr ve yorumlardr
7. Aadakilerden hangisi sanayi toplumlarnda din
algsnda meydana gelen deiikliklerden deildir?
a. Eski mezhep ve tarikatlardan farkl olarak yeni
cemaat olgularnn ortaya kmas
b. Yardmlama gibi sosyal etkinliklere arlk ve-
rilmesi
c. Seklerlemenin artmas
d. Dinin sanayi ile iyi bir diyalog kurmas
e. Dinin zel bir manevi alan olmaktan kp dei-
ik alanlarda kendini gstermesi
8. Aadaki yarglardan hangisi seklerizm tezini tam
olarak ifade eder?
a. Seklerizm, doas itibaryla dnyevi olan bir
eye kutsallk kazandrmadr
b. Din ve devlet ilerinin birbirinden ayrlmasdr
c. Dinin beeri olgulardaki kutsallnn azalmasdr
d. Tarihsel bir din anlaytr
e. Seklerizm, din ile ilgili bir sorun deildir
9. Seklerizmin ngrd aadaki ilkelerinden han-
gisi geerliliini korumaktadr?
a. Kentleme seklerlemeyi artrr,
b. Dinin tarihsel kurumsal yaplar zlr.
c. Okur-yazarlk dzeyinin art dindarl azaltr,
d. Din ve bu arada sembolleri kamusal alandan e-
kilir.
e. Seklerleme kendiliinden gerekleir.
10. Aadaki yarglardan hangisi sakramentalizmi tam
olarak ifade eder?
a. Herhangi bir beeri olgunun zamanla kutsall-
n yitirmesi durumudur
b. Tarihsel olarak btn din birikime verilen bir
addr
c. Doas itibaryla dnyevi olan bir eye din nite-
lik kazandrma iidir
d. Bir din olgunun siyasallamas demektir
e. Son zamanlardaki her trl din yorumdur
Kendimizi Snayalm
194
Di n ve Topl um
1. e Yantnz yanl ise Tarihsel Geliimi inde
Din konusunu yeniden gzden geiriniz.
2. d Yantnz yanl ise Modern Din veya Dinin Mo-
dernlemesi Sorunu konusunu yeniden gz-
den geiriniz.
3. b Yantnz yanl ise Modern Din Algsna Tep-
kiler: Fundamentalizm konusunu yeniden gz-
den geiriniz.
4. c Yantnz yanl ise Din ve Gelenek likisi ko-
nusunu yeniden gzden geiriniz.
5. a Yantnz yanl ise Geleneksel Din Olgusu
konusunu yeniden gzden geiriniz.
6. e Yantnz yanl ise Modernite ve Gelenek Ara-
snda slam ve Selefi Anlay konusunu yeniden
gzden geiriniz.
7. a Yantnz yanl ise Modern Toplumlarda Din
konusunu yeniden gzden geiriniz.
8. a Yantnz yanl ise Dinin Seklerlemesi Soru-
nu konusunu yeniden gzden geiriniz.
9. b Yantnz yanl ise Dinin Seklerlemesi Soru-
nu konusunu yeniden gzden geiriniz.
10. c Yantnz yanl ise Sakramentalizm (Kutsal-
latrma) Sorunu konusunu yeniden gzden
geiriniz.
Sra Sizde Yant Anahtar
Sra Sizde 1
Modern dnemlere kadar dinler olduklar hlleriyle ka-
bul edilmi, insanlar ona uyarak hayatlarn ynlendir-
meye almlard. Planl hayatn balad dnemlerde
her ey gibi din de yeniden kurulmu, bizzat dinin ken-
disi hayata, mevcut artlara uydurulmaya allmtr.
Geliim izgisi genelde dinin modernletirilmesi olarak
nitelendirilebilir. Esasen modern din kltrn temel es-
prisine bal olarak daha nesnel, dnce dnyasnda
yeniden kurgulanm, dnyevi vurgusu fazla olan din
demektir. Bu ilkeler patikte, kamusal alandan zel ala-
na ekilmi, mmkn olduunca sosyal kurumsallkla-
rndan arndrlm bir din anlayn ifade eder. Modern
din algs din bireyle Tanr arasnda bir iletiim sistemi-
ne indirger.
Sra Sizde 2
Her dinde olduu gibi slam dnyasnda da iki yzyl
akn zamandr din gelimeler yaanmaktadr. Ancak
Hristiyan dnyasndaki gelimeler genelde modern kl-
trn kutsallklar zclne kar bir tepkisellii
ifade ederken bizde bir toplumsal dinamik olarak g-
rlmtr. slam dnyasnn geri kalml slamn iyi
anlalmad dncesine bal olarak dinin aa uy-
gun olarak anlalmasn esas almtr. Yani slamc ge-
limelerin temel hedefi zellikle dinin tarihsel yapsnn
korunmas deil, kutsal metin Kurann aa gre yeni-
den okunmasdr.
Sra Sizde 3
Snai/kent toplumlarnn din algsnda nceki anlayla-
ra gre ciddi deiiklikler olmutur. Bir kere burada din
dnyevi bir izgiye ekilmitir. Yani srf bir maneviyat
alan olmaktan karlm, hayatn hemen her ynyle
ama grnrlk bir biimde ilikiye getirilmitir. n-
ceki mezhep ve tarikat ballklarnn yannda zel din
cemaatler olumutur. Salt dindarln gstergesi olarak
din adna sosyal etkinliklere nem verilmektedir. He-
men her din grubun din adna yapt ey basn-yayn
organlarnda etkili olmak, okullar, hastaneler amaktr.
ou kere ieriksiz bir din kimlii nemsenirken baz
durumlarda kiiler bunun tesinde kendilerine zg-
lklerde bir din anlay tretebilmektedirler.
Sra Sizde 4
Trkede dnyevileme anlamna gelen seklerizm,
kavram alarak, din bir olgunun veya kutsallk yklen-
mi herhangi bir nesnenin zamanla kutsallndan ar-
np dnyevi hle gemlisi demektir. Din zel olarak bir
kutsallk alan olduu iin seklerleme zellikle mo-
dern dnyada dinler iin bir tehdit saylmaktadr. Sek-
lerizm kuram yaklak yzyl akn bir zamandr tart-
lmaktadr. Teze gre bu kendiliinden ve kanlmaz
bir sretir. Gnmz dindarlarndaki dnyalk tutkusu
bu tezi dorular gzkyorsa da ulus devletlerin dine
basklar, dinlerin ykselileri gibi argmanlar kurama
olan inanc sarsmtr.
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

195
7. ni t e - Moder nl eme Bal am nda Di n ve Sekl er l eme
Armaan, Mustafa. (1992). Gelenek. stanbul: Aa
Yaynlar.
Aron, Raymond. (1978). Sanayi Toplumu. ev. E.Gr-
soy. stanbul: Dergah Yaynlar.
Aydn, Mustafa. (2010), Gncel Kltrde Temel Kav-
ramlar. stanbul: Alm Kitap.
Berger, Peter. (1985). Modernleme ve Bilin. ev.
Cevdet Cerit. stanbul: Pnar Yaynlar.
Berger, Peter. (2001). Gnmz Din Sosyolojisi zeri-
ne Dnceler. ev. hsan apolu. Din Sosyo-
lojisi, edit. Bnyamin Solmaz-hsan apolu.
Konya: izgi Kitabevi.
Bula, Ali. (1995). slam ve Gelenek, Bilgi ve Hik-
met. Say 9. stanbul: z. Yaynlar.
Davison, Andrew, (2002), Trkiyede Seklerizm ve
Modernlik. ev. Tuncay Birkan, stanbul: letiim
Yaynlar.
El-Attas, M. Nakib. (1994). slam ve Laisizm. ev. Se-
lahattin Ayaz, stanbul: Pnar Yaynlar,
Fichter, Joseph. (1990). Sosyoloji Nedir. ev. Nilgn
elebi. Konya: Seluk niversitesi Yaynlar.
Guenon, Rene. (1991). Modern Dnyann Bunalm.
ev. Nabi Avc, stanbul: Aa Yaynlar.
Herveu-Leger, Daniele. (1998). Seklerleme, Gelenek
ve Dindarln Yeni ekilleri: Baz teorik neriler.
Din Sosyolojisi. 2009, Ed. Bnyamin Solmaz-hsan
apolu, Konya: izgi Kitabevi.
Kehrer, Gunter. (1992). Din Sosyolojisi. ev. Semahat
Yksel. stanbul: Kubbealt Neriyat.
Kepel, Gilles. (1992). Tanrnn ntikam. ev. Selma
Krmz, stanbul: letiim Yaynlar.
Laroui, Abdullah. (1993). Tarihselcilik ve Gelenek.
ev. Hasan Bacanl. Ankara: Vadi Yaynlar.
Nasr, S. Hseyin. (1995). Gelenek Nedir?. Bilgi ve
Hikmet, Say 9. stanbul: z Yaynclk.
Nortbourne, Lord. (1995). Modern Dnyada Din,.ev.
ehabettin Yaln. stanbul: nsan Yaynlar.
lgener, F. Sabri. (1982). Zihniyet ve Din. stanbul:
May Yaynlar.
Yararlanlan ve Bavurulabilecek
Kaynaklar
Bu niteyi tamamladktan sonra;
Gelenein mahiyeti anlalarak dinin gelenekle ilikisini grebilecek,
Geleneksel toplumdan modern topluma geite dinin geirdii deiimi ve
dinin deiime katksn aklayabilecek,
Postmodern denilen dnyada dinin tezahrlerinin doasn zetleyebilecek,
Seklerlemenin mahiyeti ve post-sekler bir dnemin zelliklerini aklaya-
bilecek ve tketim toplumunun alkanlklarndan dinin nasl etkilendiini
grebilecek
bilgi ve becerilere sahip olacaksiniz.
indekiler
Gelenek
Modernleme
Postmodernizm
Meta-Anlatlar
Kreselleme
Post-Seklerizm
Tketim Toplumu
Popler Kltr
Anahtar Kavramlar
Amalarmz

Din ve Toplum
GELENEK, DEM VE DN
GELENEKSELDEN MODERNE
TOPLUMSAL DEM VE DN
POSTMODERN DNYADA DN:
BR ANLATI MI TANRININ
NTKAMI MI?
POST-SEKLERLEME TKETM
TOPLUMU VE DNN POPLER
TKETM
8
DN VE TOPLUM
Geleneksel Modern
ve Postmodern
Toplumlarda Din /
levsel Dnm
GELENEK, DEM VE DN
Gelenein mahiyeti anlalarak dinin gelenekle ilikisini grebilmek.
Gelenek ve din arasndaki iliki ilk bakta ok aikar gibi grnr. Dinin gelenek-
lerin dnyasna ait olduu dnlr. nk hem din genellikle ok eski bir tari-
he aittir ve nesilden nesile aktarm ile belli bir gelenein zerine oturur hem de
nesilden nesile aktarlrken kendi geleneklerini oluturur. Ayrca din geleneksel
dnyann da bir parasdr ve modern dnyada yitip giden btn geleneklerin ara-
snda dinin de var olduu sylenir. Sosyolojinin geliimi genellikle geleneksel top-
lum ile modern toplum arasndaki ayrmlarn bir zmlemesiyle balamtr. Ge-
leneksel toplum diye yaygn bir tipleme vardr ki bu tiplemenin iini her sosyolog
kendince farkl ekillerde doldurmu olsa da birounda ortak zellikler de bulu-
nur. Bu tiplemelerin en nemlilerinden birini Ferdinand de Tnnies yapmtr ki
ona gre geleneksel toplum Gemeinschaft olarak nitelenmitir.
Bu toplum tipinde yz yze birincil ilikiler
belirleyicidir ve toplum bir cemaat toplumudur.
Bu toplumda din cemaat yapsna dinsel bir ie-
rik kazandrarak onu kutsallatrr ve insanlarn
toplumla ilikileri kendine zg bir kozmolojinin
iinde metafizik bir anlam kazanr. Oysa Gesells-
chaft ad verilen modern toplumda birincil iliki-
ler yerini byk lde ikincil ilikilere brakm,
cemaat zlm ve insanlar atomik bireylerden
oluan bir toplulua dnmtr.
Daha nceki blmlerde de belirttiimiz gibi
ilk sosyologlar, dini daha ziyade gemie ait bir
olgu olarak tasarlamlard. Gelenek ile modern-
lik arasndaki ayrm tarihsel olarak yapldnda
da din geleneksel dnyaya ait olarak dnlr.
Gelenek bir tarihsel durum veya koul olmak-
tan ziyade belli bir dnemde alp geilmi bir tarihsel dnem olarak alglandn-
da artk geride kalm bir eyden bahsetmi olmak durumunda kalyoruz. Oysa bu
Geleneksel Modern ve
Postmodern Toplumlarda
Din / levsel Dnm
1
A M A

Resim 8.1
Ferdinand Tnnies
(1855-1936)
yaklamda modernliin iinde de belli kurumlarn, davranlarn veya yaam tarz-
larnn bir gelenek oluturma durumu gzard edilmi oluyor. Akas gelenek in-
san varoluunun en temel koullarndan biridir. nsan her zaman bir gelenein
iinde doar ve geliir. Gelenein farkl unsurlar vardr. En asgari ama kukusuz
ayn zamanda en nemli gelenek dildir. nsanlar bir dilin iinde dnyaya gzleri-
ni aarlar.
Dil ve dilin en karmak dzeyleriyle nesilden nesile aktarlan bir bak as bir
zihniyet, bir gereklii kurgulama tarz insann geleneksel yapsn en iyi ifade
eden eylerdendir. O yzden gelenein almas veya bir kenara braklmas asln-
da sz konusu deildir. Bir bakma gelenei yktmz zannettiimiz durumlarda
bile bir gelenein iinde kalarak hareket ediyoruz ve o gelenee bu ykc etkimiz-
le bir katkda bulunmu oluyoruz. nk bir dilin dna kmak ne kadar muhal
ise gelenein dna kmak da o kadar muhaldir. Ancak klasik sosyologlar gele-
nek ile modern dnya arasnda sanki mutlak bir kopukluk olmu gibi bir ayrm
yapmlardr. Bu ayrmn gelenein doasn anlamak bakmndan ciddi bir sorun
oluturduunu syleyebiliriz. Akas Batnn modernlii iinde mutlaka ok yeni
eyler olsa da batl gelenei iinden gelen modernlik ile slam dnyasnda veya
inde benimsenen ekliyle modernliin kendi geleneklerinden tamamen kopuk
olduunu sylemek mmkn deildir. Modernliin her lkedeki alglannda ve
gerekleiminde ciddi farkllklar olduunu sylemek mmkn. Belki de Modern-
lik her lkenin kendi geleneksel srekliliine yeni bir unsur olarak eklenmitir de-
nilebilir. O yzden grnrde modernleme olarak her yerde ortak grnmler
var olsa da geleneklerin rettii farklar da grmek mmkndr.
Gelenek insan etkinliklerinin iinde gerekletii bir ontolojik kouldur ancak
bu, gelenein iinde hi bir atmann olmad anlamna gelmiyor. Nesilden ne-
sile anlatlan bilgilere belli bak alarndan itirazlar, honutsuzluklar ortaya ka-
bilir. Bu itirazlar tamamen yenilikler adna olduu gibi, geleneklerin yozlam ol-
mas gerekesiyle de olabilir. Geleneklerin yozlamas iddialarndan hareketle tek-
rar asli geleneklere dn hareketlerine tarihte ok sk rastlanr. Dorusu bu tr
hareketler bazen gerekten terk edilen bir geleneksel eyi diriltmek adna yapl-
d gibi genellikle gelenei kendilerine gre yeniden kurgularlar. Bu yanlaryla
gelenek hakkndaki alglar bir kurgu olarak alr. Gelenee dair nostaljik duygu-
lar iinde var olmayan bir gemi yaratr. Ancak gelenek hakkndaki bu tr kurgu-
lar gelenek algsna ve pratiine de bir mdahale olarak bir ilave olarak gelene-
i yeniden ekillendirebilir. Bylece gelenek bu ilave ve mdahalelerle yeniden
ekillenerek devam eder. Gelenekler daha farkl bir mdahaleye ve itiraza da
maruz kalabilir. Dinler tarih boyunca bir gelenee sahip olsalar da baz gelenek-
lere de en iddetli itirazlar oluturmutur. Bu yanlaryla dinler kendi gelenekle-
riyle var olan baka geleneklere kar en etkili deiim hareketini de oluturur-
lar. Tarih boyunca btn dinler kendi geleneklerine sahip olduklar kadar, ilk or-
taya ktklarnda ayn zamanda devam etmekte olan bir gelenee meydan oku-
mu, kurulu toplumsal ilikileri sorgulam ve alternatifini nermilerdir. Bu es-
nada gelenek iinde byk gerilimlere yol amlardr. Bunu Budizm ve Hindu-
izmden, Yahudilik, Hristiyanlk ve slama kadar btn dinlerin tarihinde bulmak
mmkndr. stelik bu dinler sadece ilk ortaya ktklarnda deil, yayldklar
yerlerde de karlatklar geleneklerde yer yer devrimci yer yer de uzlamaya
dayal deiimlere yol amlardr.
198
Di n ve Topl um
Ferdinand Tnnies (1855-
1936) Alman sosyolojisinin
ilk byk parlak isimlerinden
biri. Sosyolojik teori ve alan
aratrmalar konusunda ilk
almalar yapan
sosyologlardan biri.
Geleneksel ve modern
toplumlara denk den iki
tip toplumsal grubu
gemeinschaft ve gesellchaft
olarak ayrt etmitir. Onun
bu almasna ve ayrmna
geleneksel ve modern
toplum tiplerini birbirinden
ayrt etmek zere sonraki
sosyologlar tarafndan da
ska bavurulmutur.
Geleneksel cemaat toplumu
ilikilerin, stat ve rollerin
zorunlu olarak alt
mekanik bir toplum tipi iken
modern toplum bireyselliin
ve dolaysyla katlmn
gnll doasnn n plana
kt bir toplum tipi
olmaktadr. O yzden
modern toplumda dindarlk
veya dinsel mensubiyet de
bir cemaatin iinde domu
olmaktan ziyade gnll
olarak tercih edilen bir
kimlie daha ok yaklar.
Gelenein cad, Eric
Hobsbawm ile Terence
Rangerin bir kitabnn da
ismi. Bu kitaplarnda
Hobsbawm ve Ranger,
gnmzde gemiten
geldiini varsaydmz bir
ok gelenein aslnda yakn
zamanlarda icat edilmi
olduunu anlatrlar.
Kukusuz bu icatlar
tamamen sfrdan bir icat
deildir. Bu icatlar yaplrken
tarihsel gemie veya baz
kaytlara referans verilir ve
belli tecrbeler arasnda
sreklilikler kurulmaya
allr. Ancak bu sreklilik
byk lde yapay veya
uydurmadr. Bu gelenek
icatlarnn farkl nedenleri
oluyor ancak en
nemlilerinden birisi ulus
devletler anda kimlik
inasdr. Kimlik inasnn
ihtiya duyduu semboller,
kken ve sreklilik, kkllk
iddias geleneklerin icadn
kolaylatrmaktadr. Bazen
de Cezayirli dnr
Abdullah Laroui de gelenein
icadn belli saldrlar
karsnda muhafazakar bir
refleksle harekete geen
kurulu dzenin sahiplerine
balar. Bkz. Hobsbawm ve
Ranger, 2005; Laroui, 1993)
slamn mesajnn Hz. Muhammed tarafndan sunulduu anda Kureylilerin
kendilerine kar en nemli direnme gerekelerinden birisi bu mesajn atalarnn
mirasna, geleneklerine aykr olduu idi. Bu gereke geleneklerin, yani atalarn
akl ve kltr mirasnn bir eyin doruluu veya yanllnn ls olarak aln-
masn gerektiriyordu. Buna karlk Kuran- Kerim defalarca bu tr argmanlara
kar atalarn yanlabilecei ve yollarnn pekala yanl olabilecei fikrini ne s-
ryordu.
slam ortaya kt tarihten bu yana da her zaman iin bu rol tekrarlamtr.
Kendi iinde geleneklerin rutinlemesi ve anlamn yitirmesi gibi sreler yaand-
nda kendi iinde daha otantik anlayna referansla baz uyarc hareketlere sah-
ne olmutur. Gelenein anlamn yitirmesi, dinin ilk amalarndan sapmas btn
hareketlerde olabilir. Gl bir referans metni olan kitaplarn bu tr gelimeleri ya-
amas daha fazla mmkn olmaktadr.
Din geleneksel dnyaya ait veya gelenekleri kutsayan bir anlaya daha yakn saylabilir mi?
GELENEKSELDEN MODERNE TOPLUMSAL DEM
VE DN
Geleneksel toplumdan modern topluma geite dinin geirdii de-
iimi ve dinin deiime katksn aklayabilmek.
Daha nce de sylediimiz gibi, klasik sosyologlar geleneksel toplum ile modern top-
lum arasnda genellikle net bir ayrm yapma eilimindedirler. Her birinin geleneksel
toplumu kendilerine gre bir tasvirleri veya kavramsallatrmalar sz konusudur. Ya-
amakta olduumuz deiim asndan her biri zellikle Sanayi Devriminden itibaren
kkl bir deiimin yaandndan ve bu deiimin de toplumsal yapda radikal bir de-
iime denk dtnden bahsetmilerdir. Marx, yaanan deiimi genellikle feodal
toplum yapsndan kapitalist toplum yapsna gei olarak almtr. Feodal toplum ay-
n zamanda belli geleneklerin ar bir biimde yaand bir toplumdur. Oysa kapi-
talizmin her eyi belirledii dnya ayn zamanda her alanda srekli ve kkl dei-
imlerin yaand bir dnya olarak betimlenir. Komnist Manifestoda Marx kapita-
list dnyann eskiye ait btn kurum veya alkanlklar nne katarak yok ettiini,
buharlatrdn anlatmak zere kat olan her ey buharlar der. Bu sz ada
Marksistlerden Marshall Bermann moderniteyi anlatt kitabnn baln olutur-
du. Kat olan hereyi buharlatran kapitalizm eski dnyalarn bir olgusu olarak di-
ni de kkl bir deiime, buharlatrmaya tabi tutar.
Weber ise moderniteyi yine kapitalizmin basks altnda ekillenen bir kltr
olarak alr. Ancak bu dine geite din her zaman kapitalizmin bir sonucu deil,
aksine yer yer kapitalizmin ekilleniine de ciddi katkda bulunan bir zihniyet
dnyasna denk der. Gelenein dnyas bynn hakim olduu, yani dnyada
olup biten her eyin dnya d bir etkene baland, her eyin dnya d bir fak-
trle akland bir alemdir. Oysa modernlik, artk dnyada olup biten hi bir e-
yin dnya d bir faktrle anlalmaya allmad, her eyin grnr nedenlere
balanmaya alt bir rasyonellemeye denk der. Bu da dinin modern-kapi-
talist dnyann rasyonellemesinden nasibini almasna yol aar. Din de artk ken-
di iinde akla aykr grnen inan veya uygulamalarna kar kendi iinde ele-
tirel yorumlar gelitirir. Hristiyanlk iinde reform hareketleri modern dnyann
ruhuna daha uygun bir din ihtiyacnn ynlendirdii hareketlerdir. Yine Protestan
199
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
2
A M A
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
1
Dnyann bybozumu
(disenchantment), Weberin
rasyonel modern dnyaya
karakterini verdiini
dnd bir zihniyet
dnmne iaret eder.
Dnyann bysnn
bozulmas aslnda sonuta
bir alg meselesidir. Dnya
hibir zaman byl deildi,
ancak insanlar onun byl
olduunu, dnyada olup
biten her eyin grnmez
baz glerce idare
edildiine dair bir inan sz
konusuydu. Oysa modern
dnyada bu etkenlerin
tespiti yerini rasyonel
bilimsel aratrmalara
brakmtr. Mslmanlar
iin dnya zaten hibir
zaman bu anlamda byl
olmadna, hatta slam
byye de kar olduuna
gre, Batda yaanan
seklerleme ile
Mslmanlar arasnda
yaanan seklerlemenin
muhtemel sonular zerinde
durmaya deer.
ilahiyat iinde kutsal kitaplarn ieriini mitolojik unsurlardan arndrma ynn-
de bir yeni yorum hareketi ortaya kmtr. Bir bakma Marxn ifade ettii gibi
kat olan her eyi, btn gelenekleri
buharlatracak ekilde deitiren
modernleme sreci dini de bir dei-
ime tabi tutuyor.
Ancak modern dnyada dinde ya-
anan deiimin btn dinlerde ayn
ekilde gerekletiini sylemek
mmkn deildir. Ayrca Weberin
vurgulad gibi din modernleme s-
recinden derinden etkilenerek dei-
irken, baz din anlaylar da modern-
leme srecinde meydana gelen dei-
imlerde belirleyici derecede etkili ve
ynlendirici olmutur. Daha nceki
blmlerde de vurguland gibi We-
ber Protestan Ahlak ile batda mey-
dana gelen kapitalist gelime arasnda
dorudan bir ba kurar. Burada din
modernleme ortamnda bile pasif bir
biimde etkilenen bir olgu deil, aksi-
ne modern zihniyetin ina edilmesin-
deki rolyle dikkat ekmektedir.
Modernleme kukusuz gelenee yaplan en iddetli mdahale olmutur. Sos-
yolojik literatrn nemli bir ksm geleneksel dnya ile modern dnyann farkl-
ln ortaya koymak zere ortaya kmtr. rnein Anthony Giddens geleneksel
dnyada birbiriyle bitiik olan zaman ve mekann modern dnyada bilhassa para
ve saat anlaynn gelimesiyle birlikte birbirinden kopmu olmasnn altn izi-
yor. Para geleneksel dnyada takasa dayal ekonomide takas edilen mallarn takas
esnasndaki dorudan mevcudiyet artn kaldrm bylece takas edilen eylerin
teslimatnn ertelenebilmesini salamtr. Bu bal bana ekonomik zihniyette bir
devrimdir. Ayn ekilde geleneksel dnyada zaman mekandaki hareketlilie bal
olarak belirleniyordu. Bylece zaman mekana bamlyd. Oysa saatin bulunma-
syla bu bamllk yok olmaya yz tutmu, sanayi kurumlarnn zaman saate ba-
l olarak almaya balamtr. Ayn geleneksel dnya tasvirinde Giddens gelenek-
sel dnyada dinin nemli bir yer tuttuunu oysa modern dnyada bu yerin de
nemini yitirdiinden sz eder.
Bunlar geleneksel dnya ile modern dnyada dinin nasl bir yer tuttuuna da-
ir basmakalp dnceler. Oysa aada daha ayrntl greceimiz gibi modern
dnyada din geleneksel dnyadakinden daha az nemli deil. Hatta geleneksel
dnyada dinin tuttuu yere dair bu basmakalp dncelere ynelik sosyolojide
eletirel grler de ifade edilmitir. rnein Bryan S. Turner, geleneksel dnya-
nn genellikle krsal dnya ile zdeletirildiini ve bu zdeleme ile birlikte ge-
leneksel dnyada yani krsal dnyada dinin daha arlkl bir yer tuttuuna dair
yarglarn gerekle badamadn savunmutur. Ona gre kyl dnyasnn da-
ha dindar olduu dncesi 19. yzyl sosyologlarnn geleneksel dnya hakkn-
daki romantik-nostaljik duygularnn bir yansmasyd. Aksine modern dnyada
zellikle kent ortamnda dindarlk ok daha byk bir yaygnlk ve kurumsallk
200
Di n ve Topl um
Resim 8.2
Marshall Berman-
Kat Olan Her ey
Buharlayor, (ev.
mit Altu ve
Blent Peker)
Kaynak: stanbul:
letiim Yaynlar,
1994.
kazanmtr. Turnern bu tezi Peter Berger ile Thomas Luckmann Avrupada din-
darln geliimi zerine yaptklar almalarla da desteklenmektedir. Berger ve
Luckman, geleneksel dnyada Avrupa halknn zellikle krsal kesiminin daha din-
dar olduu dncesi tam bir sosyoloji efsanesidir. Orta a Avrupasnn krsal
kesiminde hakim olan dindarlk belli belirsiz bir pagan dini ve insanlarn gnlk
hayatlar zerinde ok az etkisi vard. Oysa modern dnemde stelik kent hayatn-
da bir yandan seklerizm geliirken bir yandan da rasyonel dindarlk daha da ge-
limitir. Hatta Luckmana gre Avrupann gerek anlamda Hristiyanlamas zan-
nedildii gibi kilisenin siyasal hakimiyetinin sz konusu olduu Orta ada deil,
aksine seklerlemenin hakim olduu ada zamanlarda olmutur (Berger ve
Luckman, 1967; Luckman, 1963).
Aslnda ayn gelimelerin paraleli Trkiye iin de tespit edilebilir. Trkiyede
krsal kesimde dindarln daha yaygn olduu yaygn bir grtr. Ancak gerek
u ki, krdan kente gelenlerin dine daha kolay sarlmalar, krda ayn lde bir
dindarln olduu anlamna gelmiyor. Daha derin analizler, g olgusunun kendi-
si ve akabinde kent hayatna intibak sreci dindarln geliimine ok zel bir kat-
kda bulunuyor. Bunda kent hayatna ayak uydururken dinin salad anlam dn-
yas, cemaat dayanmas ve ontolojik gvenlik alannn ok byk nemi olduu
sylenebilir. O yzden Cumhuriyet dneminde bir yandan dini gndelik toplum-
sal hayattan ekmeye dnk devlet siyasetleri varken zellikle ellilerden itibaren
balayan g dalgalarnn akabinde dinin toplumsal hayatta giderek daha grnr
hle geldii aka grlmektedir. Trkiyede 1950 ylndan beri devam etmekte
olan bir krdan kente g hareketi 2012 ylna kadar toplumun yzde ellisinden
fazlasn krdan kente tamtr. Bu kentlemeye paralel olarak gzle grnr bir
dindarlama da kaydedilmitir. Burada genellikle dindar insanlarn krdan kente
g ettii dnlmekte ise de iin daha dorusu kente gelen gmen dalgalarnn
kentte dindarlamas sz konusu olmaktadr. Burada kent dindarl da btn bo-
yutlaryla tartma konusu olmaktadr.
Kentleme ile birlikte dinin geriledii ve kent hayatnda seklerlemenin gelitii ne l-
de sylenebilir ve slam dnyas ile Hristiyan dnyas arasnda bu konuda ne tr farklar
vardr?
POSTMODERN DNYADA DN: BR ANLATI MI
TANRININ NTKAMI MI?
Postmodern denilen dnyada dinin tezahrlerinin doasn zet-
leyebilmek.
Postmodernizmin en basit tanm kelime anlamna iaret eden modernizm-sonras-
dr. Bu, yaadmz dnyay kast ettiine gre, postmodernizmle birlikte modern
dnemin tesine gemi olduumuz ve bu dnemin de kendine has baz zellik-
leri olduu sylenmi olur. Postmodernizmin sosyologlar arasnda belirlenmi or-
tak bir tanm yok ama birok sosyoloun ortaya koyduu tartma veya literatr-
den postmodern durumun baz zellikleri ayrt edilebilir. Buna gre ncelikle mo-
dernizmin baz zelliklerini aklclk, aydnlanmaclk, bat-merkezli bir tarih ve
corafya algs, gelenek kartl, nesnelcilik veya ortak gereklik ve doruluk ide-
aline sahip olmak, siyasette merkez ulus-devlet yaplanmalar, laiklik olarak tek-
rar hatrlamamz gerekiyor. Buna karlk postmodernizm, aydnlanmann ve mo-
201
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
2
3
A M A

dernitenin bat-merkezli tarih ve corafya algsnn gl bir eletirisi, artan kre-


selleme ile birlikte ulus devlet yaplar veya ideolojilerinin gerilemesi, tketimin
art ve buna uygun bir kltrel durumun ortaya kmas, insanlarn balandklar
adalet, eitlik, devrim gibi ortak ama ideal veya meta-anlatlarn gcnn iyice
azalmas, bunun yerine gl bir grecelik duygusunun hakim olmas gibi geli-
melerle belirlenmektedir. Bu gelimeler yaadmz dnyann bir bakma bir ze-
ti ama kukusuz hem doru bir zeti olduu tartmaldr hem de dinin btn bu
gelimeler iinde nereye gittiini grmek gerekiyor.
Sosyolojide dier kurumlar gibi dinle ilgili aratrmalar da genellikle modern-
lemeyle veya geleneksel dnyann yapsal dnm balamnda sz konusu ol-
maktadr. Bu balamda ortaya konulan modernleme teorileri genellikle ilerleme-
ci ve evrimci bir yaklama sahip bir tarih nosyonuyla alrlar. Sz konusu tarih
nosyonu modernlemeyle birlikte gelenee zg kabul edilen btn kurumlarn
zamanla yok olup gideceini ngrmektedir. Bu ngrye uygun olarak yukarda
da grdmz gibi, modernleme sosyolojisi, gelenei bidat, hurafe, din, milli-
yetilik, rklk gibi daha ziyade kltrel kurumlarla karakterize eder. Bunun yan
sra, modernleme sosyolojisi yine bu geleneksel dnyaya zg tarmsal retim
tarz ve bu tarzn gerektirdii btn geleneksel ilikilerin yok olup gidecei, yeri-
ni modern kltrel ve ekonomik kurumlara brakaca ynnde bir beklentiyi bi-
limsel bir dille formle etmitir.
Sosyolojinin tm nc dnrleri, almalarn hep bylesi bir beklentinin
nihai gelecei belirleyecei bir gei aamas hissiyatyla yrtmlerdir. rnein
Marx dinin retim ilikilerindeki smrye dayal dzenin doal sonucu olan bir
eit arpk bilin olarak mutlu sosyalist sona doru yok olaca bir tarihsel tele-
olojiyi ilemitir. Ayn teleoloji, milliyetiliin de kk veya geimlik tarmsal
retimin de kapitalist gelimeye yenik deceini ngrmt. Bir bakma, Mark-
sist sosyoloji byk lde, yllarca bu teleolojinin ynn arm olmasnn ya-
ratt sorunlarla bouup durmutur. Max Weber kapitalizmin douuyla ilgili
analizlerini Protestanlkla ilikilendirirken, bir yandan da paradoksal olarak Pro-
testanln nasl, yine neredeyse teleolojik bir yolla, dinin sonunu veya gndelik
hayatn seklerlemesini hazrladn sergilemeye alyor. Onun dnya dinleri
zerine olan analizlerinin toplamndan dinin veya dinsel inanlarn gndelik ha-
yattan gitgide daha fazla ekilecei ve modernliin rasyonel ve sekler dnyasn-
da dinin yerinin kalmayaca ynnde bir ngrnn izleri rahatlkla okunabilir.
Dier yandan Durkheim, din konusundaki evrimci tarih anlaynda, dinin u ana
kadar izlemi olduu yoldan gelecekte ne olacana dair baz iaretler grnyor.
u da var ki, ilevselci bir yaklamla dinin bir ileve sahip olduu lde yaa-
maya devam edecei tespiti, bir yolla da geliecek olan yeni toplumsal kurumla-
rn dinin elinden bu ilevi fazlasyla alaca ynndeki pozitivist beklentiyi tekrar-
lamaktadr.
Ksaca, din sosyolojisi konusundaki almalar, bir yandan dinin eninde sonun-
da ekip gidecei modern dnyadaki ilevinin bir aratrmas olarak geliir. Ama
dier bir yandan da dinin yok olup gitmesi modernist beklenti dorultusunda ger-
eklememi ve bu da teorik yaklamlarda ciddi rahatszlklara yol amtr. Deni-
lebilir ki sosyoloji evrelerinin nemli bir ksmna bu rahatszlk damgasn vur-
mutur. Din geri gitmedii gibi, daha nce de grdmz gibi, kapitalizmin olu-
umunda ihmal edilmi olan rol bilhassa Weberci aratrmalar yoluyla daha fazla
vurgulanmaya balamtr. Reformasyon yoluyla Rnesanstaki ilevi daha sk ha-
trlanrken, Weberin Protestan Ahlak ile modernleme arasnda kurduu ilikinin
202
Di n ve Topl um
benzerleri Konfyen ahlak veya slami alma ahlak ile maddi kalknma arasn-
da kurulmaya baland.
Din ve gelenek arasndaki ilikinin modern dnyada farkl bir hl ald zerin-
de dururken bir yandan da yaamakta olduumuz dnyann artk modern deil
postmodern bir dnya olduu da syleniyor. Baz tanmlarnda geleneksel dnya-
dan bir kopuu ve ar deiimi ifade eden modernlik bir bakma kendini aarak
postmodernizme yerini brakyor. Peki, postmodernleme ne anlama geliyor ve
bunun dinin gelimesi zerindeki etkisi nedir? zellikle dinin ekilip gitmesi, hat-
ta Nietzschenin deyimiyle Tanrnn lm ynndeki modernist beklentiler
postmodernizme mi devroldu? Yoksa postmodernleme modernizmin bir ok id-
dias gibi dinle ilgili beklentilerini de kkten deitiriyor mu?
Aslnda kabul etmek gerekiyor ki her eye ramen, modernist beklentilerin bir
hayli gerekleiyor izleniminin doduu dnemler olmutur. Denilebilir ki yirmi-
lerden ve otuzlardan sonra, yetmilere kadar gerek dnyada gerekse Trkiyede
dinin toplumsal tezahrleri ve dinsel hareketlerdeki seyreklik bu izlenimi dorula-
yacak cinstendir. zellikle sanayi toplumunun yaratt ar hzl deiim, kentle-
menin ok farkl kltrel gruplar bir araya getirmesi gndelik hayatta dinin rgt-
lenmesini ilk aamalarda bir hayli zorlatrmtr. Sanayi toplumunun ilk aamala-
rnda kente yeni g eden insanlarn zellikle Avrupann birok yerinde ilk etap-
ta dinsel pratikleri ya askya aldklar veya zaten krsal gemilerinde hi sahip ol-
madklar bir dinsellikle kentte de uzun sre hi karlamadklar sylenebilir. Bu
durum modernlemenin ilk aamalarnn baskn kltrnn seklerlik olmasn
beraberinde getirmitir. Bu esnada entelektel evrelerde daha da baskn bir kl-
tr olan seklerliin toplumun tamamnn kltr olduu dnlmtr ki bugn
bu ayrm biraz daha net bir biimde yapma ihtiyac domaktadr. Yine de sanayi
toplumunun ilk aamalarnda kent hayatnda dinselliin farkl nedenlerle biraz da-
ha grnmez olduu bir gerektir.
Ancak yetmilerden itibaren neredeyse btn dnyada ve btn dinlerde bir
temellere dn veya ze dn hareketlerinin, kltrel ve siyasal gndemin
bakesine oturmu olduunu grebiliyoruz. Sadece slam dnyasnda deil, Av-
rupada ve Amerikada da gerek gndelik hayatta gerek ulusal siyasetlerde dine
vurgu gzle grlr bir biimde art kaydetmitir. nsanlarn kiliselere gitme oran-
larnda beklenen azalma eilimi yerine, tam tersi bir artma eilimi grlmeye ba-
lanmtr. Sanayi kentinin ilk aamalarnda gze arpan seklerleme, yerini gn-
delik hayatta dinin veya din pratiklerin kendini daha fazla hissettirdii bir dinsel-
lemeye brakyor. Ulusal ve uluslararas siyasette Avrupa Birlii bir yandan sek-
larist vurgulara sahipken bir yandan da Avrupa Birliinin bir Hristiyan oluumu ol-
duuna dair basklar her geen gn daha fazla hissediyor veya hissettiriyor. 2005
ylnda hazrlanan AB Anayasasnn balang maddelerinden birinde ABnin bir H-
ristiyan Birlii olduu ifade edilmek istendiinde buna itiraz eden ve ABnin laik
bir birlik olmas gerektiini syleyen Trkiye olmutu. Trkiyenin kastettii, ku-
kusuz gndelik hayatn dinden arndrlmasn ngren bir seklerlikten ziyade,
kltrleraras veya uluslararas oluumlarn belli bir dinin asndan kurulmamas-
n ngren bir dzenleyici ilke olarak laiklie vurgu yapyordu.
Kukusuz dinin bir lkenin ulusal siyasetinde merkez bir rol oynamasnn en
gze arpan rnei srailin konumudur. Modernlemenin en zirve anlarnda mo-
tivasyonunu ve kurucu felsefesini tamamen dinden alan siyonizm srail devletini
btn Orta Douyu kaosa srkleyecek ekilde kuruldu. srailin bu dinsel gerek-
elerle kurulmasna ise laiklie olan btn vurgularna ramen bilhassa ileri mo-
203
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
dern lkelerin, ABD, ngiltere, ABD, Fransa gibi lkelerin de aktif katlm kayda
deerdir. srailin blgedeki varl ve etkinlii arttka din referanslar btn dn-
ya iin giderek daha fazla merkeze oturmaya yz tutuyor. Zira srailin blgedeki
tm etkinliine ister onaylama ister itiraz ynl btn tepkiler giderek teolojik bir
dille ifade edilmek durumunda kalnyor. Bilhassa Yahudi teolojisinden gerekele-
nen siyonizme kar muhalefetin ban eken slami gruplar da sraile olan duy-
gularn alabildiine dinsel bir dil ile ifade ediyorlar. Bylece modernlemenin din-
le ilgili en nemli kehanetinin tamamen fiyaskoyla sonuland, geri ekilmek ve-
ya tamamen geersiz saylmak gibi bir sonu beklenen dinin deta muhteem d-
nnden sz ediyoruz.
nl Fransz oryantalist Gilles Kepel bu duruma Tanrnn ntikam metaforuy-
la ironik bir yaklam getirir. Metafor, Tanrnn lm ile nitelenmi olan mo-
dernleme ana karlk dinin bir trl lmeyii, aksine son zamanlardaki ykse-
liini ifade ediyor. 19. yzylda Nietzsche Tanrnn lmnden bahsetmiti. O d-
nemde gelecein dnyasnda Tanrya bir yer grnmyordu. Aslnda modernle-
meye elik eden btn gelimeler Tanry dikkate almayan bir hayat iin btn ze-
mini hazrlam oluyordu. Din belki kitlelerin kalbinden kendiliinden ekilip git-
miyordu da bir tr itilmesi-ldrlmesi sz konusu oluyordu. Dolaysyla Tanrnn
lm olarak ifade edilen ey aslnda Bat kltrnn dine kar at bir savan
sonucu veya temennisiydi. Son zamanlarda dinin bu beklenmedik ykseliinin bir
tr hortlak veya hayalet olarak grnmesi de tesadf deildir. nl psikanaliz-
ci Lacan, hortlak inancnn genellikle bir sululuk duygusu olarak da anlalabile-
ceini syler. Postmodern denilen dnyada dinin ykseliine kar verilen bu tep-
kiler iki yzyldr bastrlan veya ldrlen bir olguya kar duyulan bir sululuk
duygusunun ifadesi olabilir mi? Biraz zorlama bir yorum gibi gelebilir ama iin bu
ksmn bir kenara brakp dinin ykseliinin farkl sosyolojik imgelemeleri hareke-
te geiriyor olduunu kaydedebiliriz. Nitekim, bir bakma modernlemenin ld-
rc darbelerini ald hlde lmeyen dinin imdi intikam alrcasna tekrar canla-
nndan bahsedilebiliyor. Kepel, neredeyse btn dinlerdeki canlanmann, dinle
ilgili ne rasyonalizmin ne de modernliin hesabnn henz bitmemi olduunu, bi-
tecek gibi de grnmediiyle aklanabileceini, hem slam dnyasndan hem Ka-
tolik veya Protestan kiliselerinden hem de Yahudilikten zengin ampirik rneklerle
gstermeye alyor (Kepel, 1992).
Bu durum modernizmin dinle ilgili genel-geer beklentisini ciddi bir krize so-
kuyor, bu doru. Ancak dinle ayn kaderi paylamalar beklenen baka kltrel
unsurlarda, rnein milliyetilikler, rklklar ve sair yerel kimlik hareketlerinde de
dindekine benzer gelimeler kaydediliyor. Yani modernleme gerei ldrlm
veya bastrlm olan din gibi milliyetilikler, rklklar da yeniden tarih sahnesine
dnyor. Bu geri dnler toplamda modernlik srecindeki yeni bir aamann ha-
bercisi veya iareti olarak alnmaya balanmtr. Bu balamda din, ulus-devletle-
rin zayflamasna paralel olarak gelime kaydeden baka yerelci kimlik hareketle-
riyle ayn kulvarda bir kimlik arayna karlk vermitir. Onun gelimesine yol
aan balca srelerden biri ulus-devletlerin zayflamasnn dourduu boluu
doldurma ynndeki ilevi olabilir. Kukusuz dinin bu tarihsel dnemdeki gle-
niinin ulus-devletin geliim seyriyle farkllaan bir ilikisi olabilir. Baz lke veya
toplumlarda din bir ulus-devlet kimliiyle birebir rtt iin ulus-devleti daha
da pekitirici bir rol de oynayabilir. Ama bir yandan da dinin uluslara smayan ta-
biat gerei, din gelitike ulus-devletlerin yapsn esnetebilmektedir. Bir baka
adan da dinin daha hzla geliimi kreselleen dnyada azalan basklar sonucun-
204
Di n ve Topl um
da dini kimliin kendini ifade etme kanallarnn gelimesi olabilir. Bylece ulus-
devlet ideolojisinin basksndan bir nebze kurtulmu olmann rahatlyla din sy-
lem ve kimlik hzl bir gelime kaydedebiliyor. Ama her hlkrda, gerek dinin ge-
rek sair yerelci kimlik hareketlerinin ulus-devletin kreselleme olgusuna siyasi,
ekonomik ve kltrel dzeylerdeki hzl katlmyla yakndan ilikileri vardr. Bu
katlm bir yandan ulus-devletin saf-monist, merkeziyeti yapsn zedelerken, bir
yandan ulus mefhumunun birletirici ideolojisini zayflatmakta, insanlarn mensu-
biyet ve kimlik duygularnda byk boluk bloklar meydana getirmektedir. He-
men hemen btn ulus-devlet yaplarnda zaten var olan birok etnik ve din alt-
yaplar byk birletirici bir ideolojinin zayflamasyla birlikte kendi yerel mensu-
biyetlerini daha fazla hissetmekte, giderek bu mensubiyetlerle yetinen bir kimlik-
in srecine dalmaktadrlar. Son zamanlarda kreselleme temalaryla milliyeti
sylemleri ykselten temalarn paradoksal olarak yan yana gitmesi byk lde
bu nedenlerle aklanabilmektedir.
Bununla birlikte, kresellemenin din inanlar ve dinin gndelik hayattaki te-
zahrleri zerindeki etkisi salt bununla snrl deildir. Kukusuz bu balamda sz
konusu edilen kreselleme temas dinin ykseliini aklamaya alan ynyle
dikkat eker. Oysa kresellemenin dinin ykselii kadar dinsel inanlardaki su-
lanmay da beraberinde getiren ok negatif sonular da vardr. Bir anda dnyann
her tarafndan bir sr deiik milliyetle karlaan insanlarn kendi mill kimlikle-
rinin snrlarn grmeleri kadar, hatta belki de daha fazla bir etkilenim, bir inanca
mensup olanlarn ar oalm ve her trden inan ve ritel biimleriyle karla-
malar esnasnda meydana gelmektedir. En azndan teoride, yani rnein sosyolo-
jik gelenekte Durkheimn ehirleme ve sanayi toplumu analizleri izlendiinde di-
nin kresellemeyle daha byk travmalar yaayacan sylemek mmkn. Bilin-
dii gibi Durkheim, geleneksel toplumun kapal, ekonomik anlamda olduu kadar
kltrel ve dinsel anlamda da kendine yeten ve kendi dnya algsn mutlak gren
zelliklerinin altn izmiti. Oysa sanayilemenin etkisi altnda ehirlemenin ge-
limesiyle, hepsi de bu ekilde inand hlde kltrel olarak birbirinden farkl
olan insanlarn bir araya gelmesiyle birlikte tam bir norm bunalm, yani anomie
ile karakterize edilen durum ortaya kacakt.
Postmodernizmin din zerindeki etkisi bir tr Kresel Anomie olarak anlalabilir mi?
Postmodernizm, Kreselleme ve Din
Postmodernizm zerinde dnrken konuyu kresellemeden amak da artk
neredeyse sosyal bilimlerin zerinde uzlalm teamllerinden biri hline gelmi-
tir. Oysa kresellemeden ne kastedildiinin belirtilmesi gerekmektedir. nk
kreselleme, her ne kadar stnkr bir tanmlamayla dnya ekonomik sistemle-
rinin ortaya knn bir uzants olarak grlebilse de bunun kkenleri ok daha
ncelere gitmektedir. Braknz postmodernlii, modernlik ncesine kadar bile
uzanan kkenlerinden sz edilebilmektedir. Nitekim, Max Weberin analizlerinin
odanda yer alan dnya dinlerinin hemen hepsi fetih veya benzeri ideolojile-
ri araclyla kresel lekte bir yaylmay hedeflemilerdir. Onlarn bu yaylmac
iradeleri doallkla kresel bir vizyon gerektiriyordu veya kresel dzeyde yayl-
ma ufkuna ilgiyi srekli olarak besliyordu.
zellikle Yahudilik, Hristiyanlk ve slamiyet gibi Dnya dinleri gkkubbe al-
tnda yaayan herkesi kutsal varlk zinciri asndan bir yerlere yerletirmek, bir
nevi kodlamak durumundaydlar. Hristiyanlar iin mesela, Tanrnn lkesine
205
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
3
dhil olup nihai mutlulua ulam olan mminler ile bu lkeye dahil olmay
reddetmi, bu lkeye girmeye kar ak bir direni gsteren putperest kfirler bu
dnyann esas aktrlerini oluturuyorlard ve grnen kadaryla bu dnya bu iki
kesimle bu iki kesimin arasndakilerden oluuyordu. Byk bir ihtimalle bundan
dolaydr ki Rnesansla birlikte gndeme gelen corafi keifler, sz konusu var-
lk zincirine daha nce mmin zihin haritasnn hi karlamam olduu farkl in-
san gruplarn, farkl dinlere mensup insanlar dahil etmek zorunda kalnca ciddi
bir zorlukla karlald. Zorluk bu insanlarn zincire bir halka olarak nereye ve na-
sl yerletirileceiyle alakal bir zorluktu. Aslnda zincirin teorik snrlar bylesine
yeni bir halkay kabullenmeye mutlak anlamda kapal deildi. Zorluk tamamen bu
zinciri kendileri iin kozmolojik bir temel olarak alglam olanlarn duyduklar
yabanclk okundan kaynaklanyordu. Dolaysyla bu yabanclk duygusu teorik
olmaktan ziyade kesinlikle sosyal-psikolojik bir kkene aitti.
Benzer bir ekilde, Max Weberin dnyann by bozumu terimleriyle tasvir et-
tii, modern dnyann dine yapt ey, aslnda dinin temel itikad ilkeleriyle do-
rudan elien baz bilisel bulgular veya argmanlar ortaya koymu olmas deil-
di. Dnya hakkndaki yeni bilgiler, nosyonlar, eski gelenekler dorultusunda pe-
kl yorumlanarak dinin tutarll korunabilirdi. Esasen Hristiyan ilahiyat bu tr
yorumlarla doludur. Hatta daha 17. yzylda bile Descartesn Hristiyan teolojisin-
de devrim saylabilecek, aslnda teolojiyi kkten sarsabilecek dnceleri pekl
hi bir rahatszla meydan vermeden iselletirilip kabul edilebiliyordu.
Ancak Hristiyanln entelektel dzeydeki bu uyumunun kitlelerin dinine ter-
cmesi veya yansmas ayn hzda ve ayn titreim(sizlik)lerle gereklememitir.
Teolojik tartmalarn karmlar genellikle yorum kaynakldr ama bu yorumlar o
teolojiye inanmakta olan kitlelere hi bir zaman yorum havasyla sunulamazlar.
nananlara alternatifin de mmkn olduu bir yorum havasnda sunulan bilgiler
kitleler zerinde bir disiplin uygulayamaz. O yzden dinin sylemi mutlak bir dil-
le ifade edilir. nanan kitlelerin yoluna ba koyacaklar mutlaklkta dinlere ihtiya-
lar vardr ve bir kez bu inanca ulatklarn dndklerinde bunun basit bir yo-
rum olduunu akllarna bile getirmemeye dikkat ederler. Onlar iin teolojinin ve-
rileri, zerinde hi bir tartma kabul etmeyen kutsal kodlar, snrlar temsil ediyor-
dur. Nihayetinde sz konusu olan Hristiyan teolojisi-kozmolojisinin tanmlamam
ve kodlamam olduu bir alanla karlamann yaratt skntyd. Durkheimn e-
hirleme srecinde adn anomie olarak koyduu gzlemleri de sosyal psikolojik
bir kkene sahipti ve bu dinlerin varlk zincirindeki bu ilk genilemede de ilk r-
nekleriyle tecrbe edilmi bir durumdu. Buna ramen btn bu tecrbeler, kutsal
zincirdeki paslanmalar, kozmolojik bunalmlar vs. dinlerin kresel ilgilerini krelt-
miyor bilakis daha da pekitiriyordu.
Bylece kresellemenin kesinlikle postmodern dnyaya zg bir durum ol-
madn, dnya dinlerine veya uygarlklara gtrlebilecek kkenlere sahip oldu-
unu gryoruz. Nitekim bu konuda nl kreselleme teorisyenlerinden Jonat-
han Friedman (1995) ve Roland Robertson (1995) dnya-sistemi teorisyenlerinden
Wallersteinla olan tartmalarnda, kresellemenin, znde uygarlklarla alakal
bir ey olduunu kaydederler. Friedman, kreselleme iin modernlik denilen ta-
rihsel olgudan ok ncelere ait rneklere dikkat eker. Bununla birlikte, kresel-
lemenin srekli postmodernlemeyle e zamanl bir olgu olarak gndeme gelme-
sinin bir sebebi, sz konusu olgunun kukusuz yaadmz an en baat zellik-
lerinden birisi olmasndan kaynaklanyor. Bugnk hliyle kreselleme dnya
ekonomik sistemlerinin ortaya knn bir uzants olsa bile sosyologlar olarak,
206
Di n ve Topl um
zelde de din sosyolojisi asndan bunun kltrel sonular zerinde durmak zo-
rundayz. zellikle iletiim teknolojilerindeki gelimeler, turizm sektrnn ulam
teknolojilerindeki gelimelerin kolaylatrc etkisiyle muazzam bymesi, dnya
apnda organize edilen spor olimpiyatlar, ernobil kazas, AIDS hastal, ku gri-
bi, domuz gribi ve sair etkenlerle yolu alan derin bir kresellik algs sz konu-
sudur (Turner, 1994: 7 vd). Bu sreler her trden ve her inantan insann ska
bir araya gelmesini daha kolaylatrrken, bir araya gelmeyenlerin bir araya geli-
lerini ve bu bir araya gelilerin iyice kanksanmasn salamaktadr. Bunun dinsel
inanlar alannda ilk anda meydana gelen ok edici anomik sonularnn yan sra,
btn bir kreselleme algsnn kanksand oranda dinsel inanlarn tekrar geri
geliine tank olunabiliyor. Kepelin Tanrnn ntikam dedii bu geri geli post-
modern durumda din hakknda dikkat edilebilecek en nemli konu; din olguda
kefedilmeyi bekleyen daha pek ok noktann mevcudiyetine iaret etmektedir.
Kresellemenin artyla birlikte ok farkl insanlarn bir araya geliinin dinsel
grecelii artraca ve bunun dinsel bir anomie ortam douracana dair bir bek-
lenti vard. Oysa kresellemenin tam aksi bir sonu dourduu sylenebilir. Bir-
birleriyle daha sk karlaan dinler arasndaki etkileim ve diyaloglar bir dinsel o-
ulculuk durumu ortaya kard. Dinsel oulculuk ise dinin etkisini azaltmak bir
yana dinsel rekabeti ve farkndal daha fazla tetikleyerek dinlerin daha fazla gn-
demde kalmasn salyor. Bu da dinin etkisinin ve gndemdeki yerinin artmasn
salyor. Dinsel oulculuun byle bir etki yaptna dair son zamanlarda dikkat
ekici sosyolojik almalar da yaplmtr (rnein bkz. Stark ve Finke, 2000).
Dier yandan artan kresellemeden dinlerin de ok byk lde faydalan-
dklarn da sylemek mmkn. Bu faydalanma zellikle kresel lekte yaygn
olan dinlerin ulus-devlet snrlarnn nemsizlemesiyle birlikte ok daha sk bulu-
ma ve kaynama yollarn bulmalar eklinde oldu. Bugn ticari irketlerin oku-
luslu yaplar kadar ok uluslu dini cemaatlerin giderek ekmenik yaplar ortaya
koyabildiine tank oluyoruz. Yukarda grdmz gibi eskiden de teorik olarak
var olan bu ekmenik ilgi kresellemeyle birlikte tam bir pratik gereklie dn-
m durumda. Din cemaatler ok uluslu yardmlama alar kurarak dnyann
herhangi bir yerindeki sorunlu bir alana hayr faaliyetlerini yneltirken hem kre-
sel rgtllklerini pekitirmekte hem de ilgi alanlarn btn kreye yneltmek-
tedir. Ayrca dnya gndeminin artan kresellemesi dinlerin de ilgilerine olduu
gibi yansmakta, dinler dnya apnda kendi cemaatlerinin uzantlarn kefetmek-
te ve ona ynelik zel duyarllklar gelitirmektedir. 1967 ylnda Kudsn igal
edilmesiyle birlikte btn dnyada Kuds ve Filistin sorunu Mslmanlar arasn-
daki ortak bir mesele olarak birletirici bir rol oynad. Bu mesele zerinden slam
Konferans Tekilat organize edildi.
Ayrca Hac ibadeti nceden beri slam dnyasnda ciddi bir haberleme ve k-
reselletirici bir etkendi ancak artan kresellemenin beraberinde getirdii ulam
ve iletiim younluu Hac ve Umre ziyaretlerini eskisine nazaran ok artrd. O ka-
darki artk Hac ve Umre seferleri btn dnya Mslmanlarnn daha sk buluup
kaynat bir kanal hline gelirken bu da Mslmanlar arasnda kresel bir bilin-
cin daha da gelimesine yol at. Bu arada gelien uluslararas slami yardm kuru-
lular slam dnyasnn herhangi bir yerinde gelien doal veya sosyal felaketlere
kar btn Mslmanlarda bir yardm ve dayanma duygusunu harekete geirir-
ken bir yandan kresellemeye katkda bulunmakta bir yandan da kreselleme
denilen srete ortaya kan imkn ve kanallarda ilerlemektedir. Kukusuz ba sa-
dece slam dnyas iin deil, benzer bir biimde srailin varl ve btn sorun-
207
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
Ekmenizm: Dinlerin kendi
aralarndaki mezhep veya
merep farkllamalarn
hatta ulusal danklklarn
aarak bir birlik oluturma
eilimine verilen isimdir.
Farkl mezheplere aym
olan dinlerin kendi ilerinde
bu ulusallk tesi birlik
aray zellikle Yahudilik,
Hristiyanlk ve slamiyetin en
belirgin zelliidir. stanbul
Ortodoks Patrikhanesinin
ekmenlik iddiasnda olmas
zaman zaman Trkiyede
farkl deerlendirmelere
konu olmaktadr.
lar bilhassa btn dnya Yahudileri ve Protestan cemaatleri arasnda, ulus devlet
snrlarn oka aarak, zel bir dikkatle izlenmekte ve buna dair politikalar geli-
tirilmektedir. Bugn hemen btn dinlerin btn dnyaya yaylm bir diasporala-
r veya nfuslarndan bahsedilebilir. Bu yaygnlk da din cemaatin ulus-devlet s-
nrlarn geerek kresel bir dzeyi yakalamalarn beraberinde getiriyor. Bu dzey
dinlerin birbirleriyle yine kresel lekte daha fazla karlamalarn, diyaloglarn
veya rekabetlerini, hatta zaman zaman atmalarn beraberinde getirmektedir.
Meta-Anlatlarn Sonu ve Dine Yansmalar
Postmodernizmin yukardaki tanmn baz aldmzda en nemli yanlarndan biri-
nin meta-anlatlarn sonu olduunu hatrlayalm. Kukusuz bunun ncelikle an-
lalmas gerekiyor. Ne demek meta-anlatlarn sonu? ncelikle belirtelim ki meta
anlatlarn sonu deyimi, nl Fransz postyapsalc dnrlerinden, ayn zaman-
da Lyotardn postmodernizmi tasvir etmek iin kulland bir niteleme. Ona gre
postmodern kltrn en belirgin zelliklerinden biri meta-anlatlarn sonuna gel-
mi olduumuzdu. Meta-anlatlardan kast modern dnemde geerli olan ve dn-
ya leinde ileyen baz byk davalar, inanlar veya ideolojilerdir. Aslnda bu
sreci daha nce Daniel Bell ideolojilerin sonu diye nitelemiti.
Lyotardn bahsettii meta-anlatlar aydnlanma kavramnn kendisi ile birlikte,
bilimsellik, nesnelcilik, evrensellik, aklclk, rasyonellik, zgrlk, eitlik gibi da-
ha byk ideolojilere de can veren temel inanlardr. Postmodern dnya greceli-
i en st dzeyde ne karr. Bu esnada kendisinden kuku duyulmayan hi bir
ey kalmyor. Oysa modern dnemlere ait btn bu deerler hem ulus-devletlerin
ulusalc ideolojilerini hem de komnist yaplarn enternasyonalist evrenselcilikleri-
ni besleyen deerlerdir. Bunlarn hepsinden kuku duyulmaya baland. rnein,
bilimselcilik iddiasnn aslnda kerameti kendinden menkul bir retorikten baka bir
ey olmad dncesi yaygnlamaya balad. Eitlii gerekletirmek zere yola
kan sosyalizmin ortaya koyduu demir perde pratikleri eitlik anlatsna olan
inanc derinden sarst. Eitliin hi bir zaman gerekleemeyecek ve aslnda ger-
eklemesinin de artk bir anlamnn olmad bir topya olduu algs yayld.
Btn bu alglarn olumasna yol aan ey btn bu ideallerin gerekleti-
inin zannedildii yerde sorunlarn bitmemi olmas, aksine daha byk sorun-
larn ortaya km olmas gerei vardr. 1968 renci olaylar btn dnyada
modernizmin btn ideallerini gl eletiri dalgalarnn vurmaya balamasna
tank oldu. Bu kuak aslnda kinci Dnya Sava sonras yetien ve akl yeten
ilk kuakt. Aydnlanma anda piirilmi olan modernizmle dnyann geldii
yer iki dnya savanda yaanan trajik hadiselerdi. Faizm ve komnizmin ks-
kacndaki insanlk, on milyonlarca l, soykrm ve ardndan kurulan alabildii-
ne totaliter dzenlerle insann insanlndan karld bir toplumsal dzen. B-
tn bu dzenler szm ona o eski modernist anlatlarca merulatrlyordu. Oy-
sa bu anlatlarn hi bir geerliliinin olmad bizzat bu sre iinde yaanm
olanlard. Aslnda postmodernist dnceye nayak olan dnrlerin byk
ounluu Fransz dnce evrelerinde yetimi ve birou Fransz smrgesi
altnda bulunduu esnada genliklerini veya ocukluklarn Cezayirde geirmi
isimlerden olumas artc deildir. Btn bu eitliki, aydnlanmac, rasyona-
list anlatlarn en st dzeydeki temsilcisi olan Fransann Cezayirde smrge
ve katliam pratikleriyle neye yol atna bizzat bu dnrlerce tank olunmu
ve bu da modernizme ynelik eletirel bir bilincin gelimesine yol amtr. Lyo-
tardn kendisi de bu evreden gelen birisi ve modernizme ynelttii eletirile-
208
Di n ve Topl um
rin ardnda bu tecrbe ve yaam tecrbesi var. O yzden modernizmin bizi inan-
drmaya alt o byk itikatlarn geersizletiini postmodernizm isimli ese-
riyle ilan eder. Ancak Lyotard sadece bununla kalmaz, yani sadece modernizme ait
meta-anlatlarn bittiini sylemez, bundan sonraki dnyada, yani greceliin ha-
kim olaca dnyada, veya kendi deyimiyle son derece bilgisayarlatrlm olacak
dnyada yeni bir meta-anlatnn geerli hle gelmesinin de artk mmkn olma-
yacan da syler. nk toplum artk postmodern bir toplum olacaktr ve bu top-
lumda meta-anlatlarn tutunma ans olamayacaktr.
zellikle din zerindeki etkileri balamnda postmodernizmi, hatta moderniz-
min kendisini, salt entelektel veya bilisel bir eilim olarak almak her zaman ok
yanltc olmutur. nk aslnda hem modern hem de postmodern durumlar, din
zerindeki gerek etkilerini entelektel argmanlar dzeyinden ziyade, dinin gn-
delik hayat rntlerinin alann daraltma veya geniletme noktasnda gstermi-
lerdir. Yine de yukarda her iki sre hakknda sylenenlerden ortaya kabilece-
i gibi, dinin zellikle postmodern dnyada ikili bir gelime arasnda kald sy-
lenebilir. Bir yandan postmodernizme zg oul kltrlerin kanlmaz bir arada-
lnn grececi etkisiyle anomik bir srece tabi olarak bir yok olma tehdidi altn-
da kalyor. Dier yandan, postmodernlemenin yerelleme srelerini de tevik
edici etkisiyle din, daha bir canlanmakta, bu durum onun iin bir frsat alan ola-
rak ortaya kmaktadr. Bu durumda postmodernizm din iin genel olarak hem iro-
nik bir biimde Tanrnn intikam metaforuyla ifade edilen bir durum hem de din-
sel zl ve anomie durumundan sz edilmesini mmkn klan karmak bir s-
reci anlatmaktadr. Kukusuz bu durum ayn zamanda din ve kimlik konusunda
olan bitene getirilen aklamalarn ciddi bir krizine de iaret etmektedir.
Lyotard, Postmodernizm literatr iin dnm noktas oluturan almasnda,
sz konusu durumun meta-anlatlarn sonuyla karakterize edilebileceini syledi.
Muhtemelen uzun yllar snrlar belirsiz kalm olan postmodernite kavramnn en
belirgin unsurunu bu tanm oluturmutur ki Gellner ve Habermas gibi neo-mo-
dernistlerin postmodernizme ynelik btn saldrlarnn odan da bu unsur olu-
turmutur. Bu tanm, doas gerei belirsiz olan postmodern durumun belirlenmi
tek zellii olarak, hi bir hakikat iddiasnn savunulabilme imknnn kalmad
bir grecelik durumunda uzlama salanmas anlamna geliyor. Ancak tekrarlamak
gerekirse, grecelik veya herhangi bir hakikat iddiasnn savunulamazl, entelek-
tel dzeyde, mantksal prosedrlerce desteklenen veya rtlebilen bir gelime
deildir. Postmodernizmle birlikte bir grecelikten bahsedilecekse bu byk l-
de Durkheimin sanayi-kent toplumunu karakterize eden sosyal-psikolojik temelli
anomie durumunun bir sonucudur. Yani bu srecin yaratt sosyal psikolojik etki
herhangi bir hakikat dncesine kat olarak bal kalmaya kar psikolojik bir bas-
k yapmakta, inanlar gevemektedir. Benzer bir ekilde belli dinlerin gerek mo-
dernleme sonucu olarak gerekse son dnemlerde postmodernizmle ortaya kan
gerilemeleri, iddialarnn bilgiyle veya delillerle rtlmesi sonucu deil, bu kl-
trel karlamalar esnasnda relativizmin psikolojik etkisini hissettirmesinden do-
lay byle olmaktadr. Sanayi toplumunda da laikliin devlet eliyle topluma mda-
hil olduu yerlerde devletin ideolojik aygtlar dinin etkisini azaltmak zere ile-
mektedir. Bu yollarla dinin toplumsal hayat zerindeki etkisi krlmaktadr ama bu
ortamlarda bile dinin asl gerilemesi toplumsal hayatn gelien yeni dzeninin so-
nucunda olmaktadr. zellikle sanayi ve kent ortamnn dayatt kendi dzenleri
veya kouturmalar din ritellere veya toplanmalara bir yer brakmyordu. Bu da
din habituslarn gndelik hayat iinde giderek balamn yitirmesine yol aarken,
209
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
din kendiliinden bir gerileme yayordu. Bu kent ortamnn rettii normsuzluk
(anomie) artlarnn paralelinde bir gelimedir ve insanlarn dindarlklar baz ko-
nularda dnp tanp veya baz delilleri grp ikna olmalarnn bir sonucu ol-
muyordu. Esasen bu konuda insanlar inandklar gibi yaayamadklar zaman ya-
adklar gibi inanmaya balarlar. Maddi yaam tarznn rettii yeni inan biimi o
yzden bilgiyle ilgili deil daha ziyade psikolojiyle ilgilidir. Postmodern dnemde
dindarln ykselii dinin veya din cemaatlerin kent ortamna ramen biraz da
kendi maddi artlarn yeniden yaratma yollarn bulmalaryla ilgili saylabilir.
Postmodernizm meta-anlatlarn sonuna dayandna gre, dinlerin bu ortamda ykselii
nasl aklanabilir? Dinler bir anlat olma zelliine sahip deiller mi yoksa dinlerin bu
dnemde ykselileri nasl aklanabilir?
POST-SEKLERLEME TKETM TOPLUMU VE DNN
POPLER TKETM
Seklerlemenin mahiyeti ve post-sekler bir dnemin zellikleri-
ni aklayabilmek ve tketim toplumunun alkanlklarndan di-
nin nasl etkilendii grebilmek.
Birok sosyoloa gre postmodernleme sreci birok bakmdan bir seklerleme
sreci olarak grlmtr. Bunlara gre, postmodern kltr dnya hakkndaki b-
tn dinsel tasavvurlar byk anlatlardan ibaret sayarken, dinlerin kendilerini bu
eletiriden korumalar zordur. oulcu inan, rastgele ballk ve dinsel tecrbe
postmodern bir yaam tarzyla, yani kltrn oulculuk olarak seklerleme d-
ncesiyle uyumlu olacaktr. Postmodernizm tek bir byk anlatya balanmay ih-
timal d brakr. Buna ramen, Turnera gre, inancn seklerlemesi yalnzca bi-
lisel veya entelektel dzeyde cereyan etmez. Salt rasyonel eletirinin bir sonu-
cu olarak insanlarn artk Tanrya inanlarnn sona ermesi sz konusu deil, daha
ziyade inan, kendisini ya alakasz veya imknsz klan gndelik yaamdaki dn-
mler tarafndan kemirildii zaman insanlar tanrya inanmaktan vazgeerler (Tur-
ner, 1994: 185-186). Dier yandan postmodern kltrlerin grecilii, bir kresel
farkllk ve eitlilik balamndaki gndelik tketicilik deneyimiyle alakal bir ey-
dir. Ksaca, yaantsal seklerlii kresellemenin bir sonucu olarak grmek zorun-
dayz. O basit bir felsef grecilik deil, tketiciliin ve postmodern kltrel fark-
llamann gndelik hayat yaants ve pratii zerindeki etkisine balanabilecek
bir eydir. Turnera gre yaadmz dnyada bir sorun hline gelen dinsel funda-
mentalizm kresellemeye, okkltrcle ve postmodern oulculua kar bir
tepki saylmaldr. Batl tketicilik geleneksel yaam tarzlarnn temelini kemirip
bu yzden geleneksel dinsel pratikleri, bilin dzeyinde deil ama Pierre Bourdie-
unun habitus dedii dzeyde, yani dzenli gndelik hayat pratikleri, alkanlkla-
r, kurulu-yaplm ve yaplandrc tecrbeler (Bourdieu, 1990) dzeyinde and-
rr. Bu dzeyde anm bir dinin gerekten de bu dnyada tutunmayla ilgili sorun-
lar hissedildike seklerlemede de ciddi mesafeler kat edilmi olur.
Seklerlemenin daha nce de vurguladmz gibi bir siyasi bir de toplumsal
olarak ileyen boyutu var. Siyasi olarak devletlerin dini geriletme stratejileri ayn
olmamtr. Amerika ve ngiltere gibi lkelerde dine alabildiine geni bir zgrlk
alan tannm ve dinin toplumsal birletirici, sakinletirici, sutan uzaklatrc y-
n dolaysyla mutlu bir topluma ulama asndan ilevsel grlm ve faaliyetle-
210
Di n ve Topl um
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
4
4
A M A

ri desteklenmitir. Bu esnada dinin toplamsal hayatta daha fazla grnrlk sahi-


bi olmas sorun grlmemitir. Bu abalar ABDde sivil din retme abalarnn ti-
pik rneklerini oluturmutur. Oysa Fransa gibi lkelerde dinin toplumsal veya si-
yasal hayat zerinde hibir etkisinin olmamas uygulanan laiklik programnn bir
gerei olarak benimsenmitir. Bu durum devletin dinin sosyal grnrlne ne-
redeyse ak bir sava ilan etmesine kadar giden uygulamalara yol amtr. Buna
karlk din bu basklar altnda alttan alta kendini korumann siyasal zeminini da-
ha fazla bulmutur. nk siyasall besleyen en nemli faktr bir tehdit altnda
olmaktr. Laiklik tehdidi dinin daha da siyasallamas ve kendini koruma refleksi-
ni daha fazla sergilemesine yol amtr. Bu da zamanla dinin bastrlan bir unsur
olarak daha byk bir gle geri dnn salar.
Postmodern dnemde yaanan biraz da bastrlann geri dn olarak grle-
bilir. Dier yandan seklerlemenin bir de kentleme ve sanayi toplumunun bir
sonucu olarak kendiliinden gelien bir boyutu vardr. nsanlarn gndelik hayatn
koturmacasna dalp din kayglardan uzaklamalar anlamna gelen bu seklerle-
me aslnda bir tr dindarlktan uzaklama anlamna geliyor. Bu da aslnda modern
zamanlara zg bir gelime saylmaz. Din perspektifinden bir sorun olarak alglan
an bu durum tarih boyunca hep bir tr salnm eklinde gel gitlerle yaanmtr. Sa-
nayi toplumunun dinsel uygulama veya cemaatlemelere balang aamasnda
byk bir darbe vurmu olduu, dinle zel bir atmaya girmeksizin, dine hibir
alan brakmam olduu sylenebilir. Ancak sanayi toplumunun rettii anlam
boluu ve manevi ihtiyalar yeniden dine ynelii beraberinde getirdiinde kent
ortamnda dinsel uygulama ve cemaatlemelerin de kendilerine zamanla geni
alanlar amalar sz konusu olmutur. Aslnda bu durum bir bakma seklerleme-
sonras durum olarak tanmlanabilir: leri derecede kentleme ve kltrel oulcu-
luun yaand bir zeminde dinin gndelik hayatta daha grnr hle gelmesi.
Bu rnekler de gsteriyor ki seklerleme veya ateizmin gelimesi anlamna
gelen bu srecin dinlerin bilisel ierikleriyle fazla ilgisi yoktur. Seklerlemenin
gelimesi bile bir yandan saysz dinsel anlayn bir aradalnn yaratt psikolo-
jik mnasebetsizlik hissinden, bir yandan da dinlerin kendi anlaylarnn beslen-
mesi iin bir ortam tekil eden gndelik hayat rntlerinin modern hayatn rgt-
lenmesi ierisinde kendine salam bir yer bulamamasndan kaynaklanyor. Bryan
S. Turnern ok yerinde tespitiyle (1992), bu durumda, kresellemenin tanm ge-
rei, her gn hayatmza byk bir hzla girip yine ayn hzla kp giden, bazen
gitmeyip eski nem ve anlamn kaybeden, bazen de anlamn artrsa bile yerinde
emanet gibi durduu herkese bilinen muaeret biimlerinin deveran ierisinde,
dinsel inan ve pratikler hi bir imtiyaza sahip olamamaktadrlar. mtiyazsz inan
ve pratikler, dolaysyla, mntesiplerine salam bir dnya tasavvuru sunamamak-
ta, en iyi ihtimalle insanlar iin ok gevek kimlik referanslar oluturabilmektedir-
ler. Birok durumda bir insann Hristiyanlnn en fazla mziine yansyan baz
tercihlerden; Mslmanlnn domuz eti yememe konusunda gsterdii duyarl-
lktan teye gidememesi ok genel olarak gzlemlenebilecek bir durumdur. Mo-
dernizmin dinleri basklayan teki doas dini yok edemedii gibi, postmodern du-
ruma hakim olan tm oul kltrlerin bir aradal da Jungun arketipler dedii,
ounlukla dinsel temellere ait kolektif bilinalt geleri tmyle yok edemiyor
(Gruchy, 1984). Hatta belli balamlarda bunlara dayal kltrel izgiler derinlee-
rek adna tabiri caizse Tanrnn dn denilebilecek srelerin en salam da-
yanaklar oluveriyorlar. Kltrn bu tr kkenlerinden dolay, kresellemeyle ye-
rellemenin, postmodernlemeyle mutlak hakikat iddialarnn seslerinin ykselme-
211
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
Sivil Din: lk olarak Jean
Jacques Rousseau
tarafndan bahsedilmi
daha sonra Alexis de
Tocquevillenin Amerikan
balamnda iaret ettii
ama Robert Bellahn
modellemeye alt,
modern toplumlarda
seklerlemenin etkisiyle
kaybolan milli birlik ve
dayanma rntlerinin
yerine milliyeti bir ilevi
yerine getirecek bir dinsellik
biimi. Bir bakma siyasetin
hizmetinde, siyasetin
toplumsal huzuru ve gveni
salamak zere
arasallatrd bir din
biimi olarak da
anlalmtr.
si bir arada gzlemlenebiliyor. Tpk, evrensellik iddialarnn ykseliiyle relativist
sylemlerin gleniinin bir arada ykselmesi gibi.
Turner, postmodernliin her eyden nce gndelik hayattaki metalamayla,
kltrel sistemler zerindeki kitle tketim sistemlerinin etkisiyle ve yksek ve aa-
kltr arasndaki ayrmn bulanklamasyla anlalabileceini dnr. Ona g-
re dinsel inanca asl tehdit gndelik yaamn metalamasdr:
nsanlar yalnzca aklc temelde yani entelektel bakmdan tutarl olup olma-
dklarna dayanarak birtakm inanlar benimseyip reddediyor deiller. nanlar,
gndelik ihtiyalara cevap verip vermiyor olmalar veya gndelik kayglar asndan
mnasip olup olmama durumuna gre benimsenip reddedilmektedir. Din inancn
veya dinsel mensubiyetin kresellemi postmodern bir toplumdaki en nemli so-
runu, gndelik hayatn metalarn kresel mbadele sisteminin bir paras hline
gelmi olmasdr. Bu sistem de siyasi liderler, entelekteller veya din liderlerden
kolayca etkilenmiyor. Temel din inanlar da etkileyen asl gelime ne batl sek-
lerist anlayn rasyonel argmanlar ne de denetimleridir, asl etki gndelik hayat
derinden etkileyen Tina Turner, Madonna gibi pop figrler veya Coca-Cola gibi
herkesin ayn anda tkettii rnler yoluyla olmaktadr (Turner, 1994: 9-10).
Turnern bahsettii ey, kukusuz, gndelik hayatn dinsel pratiklerin varlna
izin verecek hibir boluk brakmam olmas anlamna geliyor. Oysa bizzat dinsel
sembollerin, kavramlarn ve pratiklerin de sz konusu tketim dzeninin birer me-
ta hline gelmesi de sz konusudur. Bunlar bir yandan dinsel sembol ve tartma-
larn da metalamasna yol amakta iken sz konusu din d sembol ve tketim
rnlerine kar da bir alternatif oluturmaktadr. Bu rnlerin kresel lekte bir
yaygnla sahip olmalar da grlmektedirler. Peki kresellemenin ne kard
veya dayand popler kltr ve metalama srecinde din Turnern veya baz
postmodern analizlerin bekledii gibi yeni bir seklerleme etkisi veya basks al-
tnda m kalmaktadr, yoksa bu popler kltr yeni bir ifade biimi olarak dini da-
ha da m glendirmektedir?
Bugn bilgi toplumunun geliimi ve kitle iletiiminin sunduu yeni imkn ve
alanlarn din bilginin mahiyetini de byk lde deitirmi olduunu sylemek
mmkndr. Bu etkiler ok ynldr. Bunlar din bilginin mahiyetinin dn-
m, din otoritenin demokratiklemesi, bireyselleme ve din bilginin metalamas
ve tketim konusu hline gelmesi gibi sreler olarak zetleyebiliriz.
212
Di n ve Topl um
Resim 8.3 Resim 8.4
Tarkan konserinden bir grnt. Madonna konserinden bir grnt.
Matbaann geliimi Avrupada ncilin din adamlarnn yorum tekelinden kur-
tulup kitlelerin de yorumuna dahil olmasn salamt. Bu gelimenin kendisi
hem Avrupada din reformlarn, arkasndan din bireyciliin ve Protestanln
geliimine yol amt. Protestan kltr Avrupada laikliin de fikri temellerinin
olumasn salamt. Laikliin asl siyasi nedeni din savalarna kar devleti ta-
rafsz klma ihtiyac idiyse de kltrel temelleri de bu dzeyde takip edilebilir.
Gemite matbaann icad nasl bir etki yaptysa bugn yeni kitle iletiim arala-
rnn gelimesi ve bilginin kolay ulalabilir hle gelmesi de din bilgide ciddi bir
dnme yol amtr. Bu etkiyi ksaca din otoritenin dalmas ve herkesin din
tartmasna kolaylkla dahil olabilmesi eklinde zetleyebiliriz. Bugn din ya-
ynlarda yaanan oransal patlama herkesin kolaylkla din bilgiye aracsz ulaa-
bilmesini salarken, din otoritenin de demokratiklemesini salamaktadr. Bu
durum otoritenin sahip olduu bilginin popler denetime de ak olmasn sa-
layabiliyor. Ulema vazettii bilginin din mesleinden olmayan bakalar tarafn-
dan da kolaylkla grlp denetlenebiliyor olduu bilinciyle hareket etmek zo-
runda kalyor. Din bilginin bu yaygnl bir yandan dinsel bilgi alanna katlm
kitleselletirmektedir. Bu yanyla dindarl da dinsel grnrl de artrmakta-
dr. Ama bir yandan da din cemaatlerinin eskisi gibi tartmasz bir hiyerariye
gre alabilmesine engel olabilmektedir. Bir lise rencisi ile byk bir din
otoritesi bir anda eitlenebilmektedir. Din adamlar snfnn zaten olmad slam
din iin bu durum belki ok fazla ykc grnmeyebilir. Ancak slam gelenei
iinde olumu otoriteye de bir etkisi olmas kanlmaz olmaktadr. Yine de teo-
rik olarak slamn bireysel sorumluluk, akln kullanm ve Allah ile kul arasnda-
ki aracszlk gibi deerleriyle uyumlu olan bu gelime Batda Hristiyanln da-
ha kkl deiimine ve seklerlemeye yol amtr.
Televizyonlarda cereyan eden din tartmalarn veya programlarn da din oto-
riteyi daha grnr hle getiren ve yine tartlr klan bir etkisi oluyor. Daha n-
celeri kendi sekin kltrel ortamnda halktan uzak veya halkla nadiren temas h-
linde olan din bilginleri baz fikirleri uzman olmayan kiilerle de tartmay gze
aldka din otoritenin dnmne katkda bulunmaktadr. Bu tartmalarda, bir
yandan televizyonlarn popler beeniyi cezbeden reyting kayglaryla din bilgi-
nin doasna ynelik dntrc etkileri grlebilir. Burada sekin bir kltrn
temsilcisi olarak ulemann entelektel ilgileri, aa kltrn yani popler kltrn
ilgi ve beenilerini pazara almann kanlmaz sonucu olarak hedeflemi veya
hedeflemek zorunda braklm oluyor. Byle yaptka hem din konularda, dinin
doasna aykr bir ok seslilik hakim olmakta hem de din gerekten de yenilikle-
rin, icatlarn ve yeni teknolojilerin alan hline gelmektedir. Bunun da baka ve da-
ha kestirme bir ad tketim kltrdr. Televizyonlarda reyting kayglaryla gn-
celletirilen, aslnda retilip tketime sunulan btn konular, belli dnemlerde
halkn youn ilgisini ekse de ksa zamanda bir bkknla da yol amakta; bata
ne kadar ilgiye mazhar olmularsa olsunlar, hayat ierisindeki arlklar giderek
tketim toplumunun gerek/efektif deerine yakalanmaktadr.
Grsel, yazl veya sanal iletiim alar dinsel sosyallemeler ve etkilenimler iin
ok yeni ve farkl alanlar amaktadr. Bu alanlarda yeni dindarlk biimlerinin olu-
mas ve beslenmesi de mmkn olmaktadr. Burada gelien dindarlk biimlerinin
geleneksel dindarlk biimlerinden ok farkl dinamikleri olsa da bu alanlarn da-
ha gerek din cemaatlerin yerini tam olarak almad hatta o yaplar besledikleri
de deerlendirilebilir. Popler kltr ve tketim kltrnn dine olumsuz etkide
bulunduu dncesi yaygndr. Yukarda andmz nedenlerle din tecrbenin
213
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
mahiyetini deitirmekte, ruhunu ldrmekte olduu ve bu yolla seklerlemeyi
hzlandrd deerlendirilmektedir. Oysa popler kltrn gerek etkisini nasl
gsterdii tam olarak zmlenmi deildir. Popler kltrn kresel yaygnl
dolaysyla din anlay ve davran tarzlarnn kresel lekte yaygnlamas da
mmkn olabilmektedir. Bu da din iin ulusal snrlarn almas ve bu yolla daha
geni bir cemaat ayla bulumasn salamaktadr.
zellikle Amerikada son derece yaygn olan kiliseler popler kltrn btn
pazarlama tarzlaryla almakta kilise vaizleri pop sanatlarn ov performansla-
ryla yarabilecek cinstendir. Bu vaazlarn uydu kanallar zerinden btn dnya-
ya ulaan etkisi, din duygu ve retimlerin kresel lekte de bir alc bulmasn ve
bunun zerinden kaynamasn mmkn klmaktadr. Bugn Mslmanlar iin de
kresel lekte gelien popler sanatlarn yol at kresel buluma kanallar
zerinde durmak ilgin olacaktr. Pop kltr din ritellerin yerine gemiyor, onla-
rn yan sra etkisini gsteriyor. Din riteller zaten btn kalp olarak yerleik bo-
yutlaryla Mslmanlar arasnda etkisini daha da srdrrken muhtemelen pop
kltr o ritellerin din etkisini daha da artrc bir etki bile yapmaktadr.
214
Di n ve Topl um
Resim 8.5
Bir Amerikan
Protestan kilise
vaaz grnts
Resim 8.6 Resim 8.7
Native Deen Mslman Hip-Hop Grubu
Sami Yusuf
Pop kltrn yan sra sanal sosyal-
leme ortamlar da din cemaatlerin ok
daha kolay organize olabilmesine ve
srekli irtibat hlinde olabilmesini sa-
lamaktadr. Arap Bahar denilen devrim
srelerinin harekete gemesinde ve
sonuca ulamasnda da bu etki zerin-
de zellikle durulmutur.
Dolaysyla, postmodernistlerin bir
meta-anlat olarak dine ksa bir mr
bien btn gzlemleri popler kltr
ve tketim kltrn bir gereke olarak gsterseler de bu popler kltre ramen
dinin ykseliini, tabir caizse Tanrnn geri dnn yeterince deerlendireme-
dikleri sylenebilir. Dahas, hem tketim kltrnn hem de meta-anlatlarn so-
nuyla ilgili temann postmodernist sylem ierisinde gereinden fazla abartldn
kaydedebiliriz. Kukusuz, insann en temel ynelimleriyle ilgili z-hikyeleri, bek-
lentileri, umutlar var olduka, anlatlar da anlatlara olan kolektif eilimler de var
olmaya devam edecektir.
Popler kltrn din bir tketim meta hline getirdii ve dinin etkisini azaltt, dinn
anlamn boaltt ve seklerlemeyi artrd ne lde sylenebilir?
215
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
Resim 8.8
Yusuf slam (Cat
Stevens).
S O R U
D K K A T
SI RA S ZDE
DNEL M
SI RA S ZDE
S O R U
DNEL M
D K K A T
SI RA S ZDE SI RA S ZDE
AMALARI MI Z AMALARI MI Z

K T A P
T E L E V Z Y ON
K T A P
T E L E V Z Y ON
NT E RNE T NT E RNE T
5
216
Di n ve Topl um
Gelenein mahiyeti anlalarak dinin gelenekle
ilikisini grebilmek
Gelenek bir yanyla insan toplumsallnn doa-
s olarak nitelenebilir. nsana ait her ey bir top-
lumda bir gelenek iinde nesilden nesile aktar-
lr. Modern dnemde ise gelenek kavramna da-
ha zel bir anlam atfedilmitir. nk modernli-
in kendisi geleneklerden bir kopu gibi algla-
nnca, gelenek modernliin bir negatifi olarak
nitelenmeye balanmtr. Bu durumda gelenek-
sel toplumun zellikleri modern toplumda orta-
ya kan btn yenilikleri aklamak zere alt
izildi.
Gelenek ile din genellikle birbiriyle ok ilikili
iki kavram gibi deerlendirilir. Dinn bir gelene-
i olmas, kadim bir geleneksel yap iinde ta-
nyor olmas ve deiim karsnda muhafazakr
bir refleksle hemen buluabiliyor olmas bu z-
delik algsn besliyor. Oysa dinin ou kez ge-
leneklere kar kan, yrmekte olan gelenekle-
re kar daha kkl bir iddiay ifade etmesi de
sz konusudur. Yahudilik, Hristiyanlk ve slami-
yet gibi byk dinlerin her biri ilk ortaya ktk-
larnda sregiden geleneklere kar devrimci bir
muhalefet sergilemi, bir bakma kendi dnem-
lerine nazaran gelenekleri sorgulamay, onlar
ykmay da hedeflemilerdir. Atalar dinine itiraz
nceleyen bir syleme sahip olan dinler kendi
cemaatlerini kurup bu cemaatleriyle de bir top-
lumsal dzen ina ettiklerinde zamanla da bu-
nun geleneini olutururlar. O yzden bir gele-
nee kar karak varolan dinler gelenekle daha
fazla zdelemeye balarlar. Bir toplumsal yap-
da din gl bir etkiye sahip olduu lde ge-
leneklerin de etkili olduu grlebilir.
Geleneksel toplumdan modern topluma geite
dinin geirdii deiimi ve dinin deiime katk-
sn aklayabilmek
Sosyologlar genellikle modernlemeyi bir gele-
nekten uzaklama olarak tasvir ederler. Gelenek-
te ise en nemli unsurlardan biri olarak da din
grlr. nsanlarn cemaat hayatndan toplum
hayatna geii ve birincil ilikilerden daha ziya-
de ikincil ilikilerin hakim olduu bir toplumsal-
lk dzeyine geii de modernlemenin dier ia-
retlerinden biri olarak grlr. Gerekten de ge-
leneksel toplumda dinin deiik biimleri ok
belirgin bir biimde baattr. Modern topluma
geildiinde, zellikle sanayi toplumu ve kenti-
nin ortaya kard yeni ilikiler dindarln tu-
tunmasna imkn vermeyecek ekilde sekler bir
toplumu dourmutur. O yzden modernleme-
nin ilk aamalarnda gerekten de dindarlktan
alabildiine uzak bir toplumsallk gelimitir. An-
cak geleneksel toplum hakkndaki tasvirlerin bir
ksm eski toplumu gereinden fazla dindar ola-
rak tasvir etmektedir. Hem geleneksel toplumlar-
da dinin daha etkili olduu hem de modern top-
lumlarda dinin tamamen yok olmaya yz tuttuu
ynndeki yaygn grlerin sorgulanmaya ihti-
yac vardr. Son sosyolojik tartmalar ve bulgular
geleneksel toplumlarda dindarlk dzeyinin as-
lnda modern kent toplumundaki dindarlk bii-
mine nazaran daha ok olmadn gsteriyor.
Aslnda eski toplumun daha dindar olduuna da-
ir tasvirlerin bir ksm 19 yzyl Avrupa entelek-
tellerinin modern topluma ynelik rahatszlkla-
rn yansttklar bir nostalji edebiyatnn bir par-
as olarak da anlalabilmitir. Gerekte modern
toplumda Hristiyanlk bile en gl olduu var-
saylan Orta adakinden ok daha gl bir
toplumsal kabule sahip olmutur. Orta ada
kilise gl ama dine toplumsal rabet ok daha
dktr.
zet
1

A M A
2

A M A
217
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
Postmodern denilen dnyada dinin tezahrleri-
nin doasn zetleyebilmek
Postmodern toplum szck anlam itibaryla mo-
dernleme sonras bir toplum olarak anlalabilir.
Modernlii niteleyen birok zelliin ya ilerisine
gidilmesi veya almas olarak da tanmlanr. En
nemli zellii olarak ar rlativizmin gelii-
miyle birlikte meta-anlatlarn son bulduu bir
kltrel ortama karlk gelmesidir. zellikle k-
reselleme ile birlikte yaylan tketim kltr-
nn etkisiyle Sanayi anda kentlemenin etki-
siyle gerekleen anominin ayn paralelde kre-
sel apta gerekletii dnlebilir. Kreselle-
me ve ok kltrlln rettii anomie kendi-
ni postmodernizmin tanmnda meta-anlatlarn
sona ermesi olarak gsterir. Bu dnemde dinin
de bir anlat olarak veya bir tketim nesnesine
dnen sembolizmiyle yok olaca ngrlm-
tr. Ancak dine bu ilk veda olmamtr. Modern-
lemenin ilk aamalarnda da modernlemenin
etkisiyle dinin yok olaca, tanrnn ld var-
saymndan hareketle ngrlmt. Oysa mo-
dernleme srecinde ilerledike modernistlerin
bu kehanetinin tutmad grld. Postmodern
diye nitelenen ortamda, aksine, din gittike daha
etkili bir hl alyor. Bugn kiliseye, camiye veya
havraya gitme oranlarnda istatistiksel olarak da
gzle grnr dzeyde de ciddi bir art gzlem-
lenmekte, din hi olmad kadar hayatn her ala-
nnda etkisini gstermektedir. Hatta dinin en et-
kisiz olduu farz edilen, seklerlemenin en faz-
la kendini hissettirdii uluslar aras ilikiler ala-
nnda bir ok lke siyasetini dinsel sylemlerin
etkisi altnda yrtmekdir. Bu durum postmo-
dern diye nitelenen kltrel veya toplumsal art-
larn dine de kendine gre bir etkide bulunmas-
na yol amaktadr.
Seklerlemenin mahiyeti ve postsekler bir d-
nemin zelliklerini aklayabilmek ve tketim
toplumunun alkanlklarndan dinin nasl etki-
lendiini grebilmek
Seklerleme insanlarn hayatlarnda dinin etki-
sinin azalmasna veya dnyevilemeye denk d-
en bir sretir. Bu sreci devletler din ileri ile
devlet-toplum ilerini birbirinden ayrarak des-
tekler, hatta dayatrlar. Ancak seklerlemenin
devlet mdahalesine gerek duymayan, kendili-
inden gelien bir boyutu da vardr. Bu boyutta
seklerleme insanlarn hayatlarnda dinin etkisi-
nin azalmas, insanlarn ilerinde dnyevi kayg-
larn daha belirleyici olmas anlamna geliyor. Bu
sreci krkleyen en nemli faktr sanayi kenti-
nin dine pek yer ayrmayan maddi dzenlemele-
ridir. Dine bir yer ayrlmadnda dinsel ritelleri
veya davranlar sergilemenin mnasip bir orta-
m kalmam oluyor. Bu durumda seklerleme
bir devlet dayatmasna bal olmakszn insanla-
rn bir srece teslim olmasyla gerekleir. Ancak
modernleme ve sanayi-kent toplumunun ilk aa-
malarnda bu ekilde gerekleen dnyevileme
zamanla dindarlarn kentteki cemaatlemesi ve
dindarl yaayacak kanallarn artmasyla birlik-
te yerini tam tersi bir dindarlama srecine bra-
kr. Burada gerek bir postseklerleme sreci
yaanm oluyor. Dinin popler tketiminin ve-
ya popler kltrn de dinin etkisini azaltmak
yerine dinin etkisini daha fazla gstermeye vesi-
le oluturduu bile grlebilir.
3

A M A
4

A M A
218
Di n ve Topl um
1. Din ve gelenek arasndaki ilikiye dair aadakiler-
den hangisi dorudur?
a. Din geleneklere kardr.
b. Gelenekleri tamamen dinler ekillendirir.
c. Din geleneksel dnceye ait bir dnce ve ya-
am biimidir.
d. Geleneklerin oluumunda ve geliiminde dinle-
rin byk etkisi vardr.
e. Gelenee kar kan dine de kar km olur.
2. slamn atalar diniyle atm olmasndan hareketle
gelenek hakknda nasl bir gre sahip olduu syle-
nebilir?
a. Bir anlayn veya hareketin doruluk lt ge-
lenek olamaz.
b. slam geleneklere tamamen kar bir yaklam
getirir.
c. Atalarn dinine gven olmaz, her zaman yanltr.
d. Gelenekler her zaman paganizmin kayna ol-
mutur.
e. Geleneklerle atmak doruluun en nemli l-
tdr.
3. Marhsall Bermann Marxtan naklettii Kat olan
her ey buharlayor sz hangi sosyolojik gerekliin
ifadesi olarak alnmaktadr?
a. Toplumsal yapnn salamlnn
b. Toplumda din dahil en salam yaplarn zaman-
la deiime mahkum olduunun
c. Gelenein modernlemeden daha kalc oldu-
unun
d. Deiime kar fazla direnmemek gerektiinin
e. Modernlemenin geleneki yaplarn tehdidi al-
tnda olduunun
4. Kentlileme ve dindarlk arasndaki iliki hakknda
aadakilerden hangisi sylenemez?
a. Kentleme ile birlikte ilk zamanlar dindarlkta
bir azalma grlmesi olaandr.
b. Dindarl kentte ve krda farkl grnmler kaza-
nabilir.
c. Kentlemede ilerleme kaydedildike dindarlk
yok olur.
d. Kentlemenin yol at anomie dindarl olum-
suz etkiler.
e. Kentlemenin ileri aamalarnda dinsel rnt-
ler tutunmann bir ok yolunu bulur.
5. Avrupann gerek anlamda Hristiyanlamas zan-
nedildii gibi kilisenin siyasal hakimiyetinin sz konu-
su olduu Ortaada deil, aksine seklerlemenin ha-
kim olduu ada zamanlarda olmutur ifadesi n-
da din hakknda aadaki ifadelerden hangisinin sarsl-
d sylenebilir?
a. Dnyada modernleme ve seklerleme sreci-
nin sonucunda din yok olmaya mahkum olduu
b. Dinin toplumsal hayatta etkili bir aktr olduu
c. Dinin ieriinin ekonomik hayattan etkilendii
d. Ortaada dinin kilise tarafndan temsili ona ay-
r bir g katt
e. adalama ile dinin birbiriyle elien sreler
olmad
6. Trkiyede yaygn grn aksine kentte dindarlk
daha fazla gldr. Aadakilerden hangisi Trki-
yedeki kentleme srecinde dinin glenmesini sala-
yan faktrlerden biri deildir?
a. Anomi altndaki kent hayatna ayak uydururken
din bir anlam dnyas salar.
b. Din kent ortamnda yeni g edenlere bir cema-
at dayanmasn salar.
c. Din g edenlerin kentlilerle uzlamalarn salar.
d. Din bir tr ontolojik gvenlik alan oluturur.
e. Kentte dinin siyasal tartma konusu olmas di-
nin etkisini daha da artrmaktadr.
7. Postmodernleme srecinde meta-anlatlarn sona
erii din konusunda nasl bir gelimeyi anlatmaktadr?
a. Dinlerin len meta-anlatlarn yerini tuttuunu
b. Dinlerin de birer anlat olarak bu sondan nasip-
lerini aldklarn
c. Dinsel eylemlere katlmn gittike arttn
d. Dinin daha ok zel ve sekin insanlarn ilgisi-
nin konusu olduunu
e. Dinin ulus-devletlerin resmi ideolojisi haline ge-
liinin
Kendimizi Snayalm
219
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
8. Salt rasyonel eletirinin bir sonucu olarak insanla-
rn artk Tanrya inanlarnn sona ermesi szkonusu
deil, daha ziyade inan, kendisini ya alakasz veya im-
kansz klan gndelik yaamdaki dnmler tarafn-
dan kemirildii zaman insanlar tanrya inanmaktan vaz-
geerler (Bryan S. Turner). Bu ifadeler nda aa-
dakilerden hangisi sylenebilir?
a. Ateizm rasyonel eletiri sonucu gelimitir.
b. Seklerizm aklc argmanlarn galebe almasy-
la gndelik hayata hakim olur.
c. nsanlar asla tanrya inanmaktan vazgemezler.
d. Gndelik hayatn dzenlenii inanc bilgi ve ar-
gmandan daha fazla etkiler.
e. Rasyonel eletiri din ve hurafeye kar en etkili
silahtr.
9. Aadaki kavram ve isim denkliklerinden hangisi
yanltr?
a. Max Weber / Dnyann by bozumu
b. Pierre Bourdieu / Habitus
c. Emile Durkheim / Anomie
d. Jean Jacques Rousseau / Sivil Din
e. Karl Marx / Arketip
10. Avrupada laikliin geliiminde aadakilerden han-
gi etkenin slam dnyasnda da laikliin geliiminde ay-
n ekilde etkili olduundan bahsedilemez?
a. Matbaann icad
b. Din savalar
c. Yeni kitle iletiim aralarnn geliimi
d. Herkesin din tartmasna kolay dahil olmas
e. Dini bilgiye aracsz ulaabilme imkannn geli-
mesi
1. d Yantnz yanl ise Gelenek, Deiim ve Din
konusunu yeniden gzden geiriniz
2. a Yantnz yanl ise Gelenek, Deiim ve Din
konusunu yeniden gzden geiriniz
3. b Yantnz yanl ise Gelenekselden Moderne
Toplumsal Deiim ve Din konusunu yeniden
gzden geiriniz
4. c Yantnz yanl ise Gelenekselden Moderne
Toplumsal Deiim ve Din konusunu yeniden
gzden geiriniz
5. a Yantnz yanl ise Gelenekselden Moderne
Toplumsal Deiim ve Din konusunu yeniden
gzden geiriniz
6. c Yantnz yanl ise Gelenekselden Moderne
Toplumsal Deiim ve Din konusunu yeniden
gzden geiriniz
7. b Yantnz yanl ise Postmodern Dnyada Din:
Bir Anlat m Tanrnn ntikam m? konusunu
yeniden gzden geiriniz
8. d Yantnz yanl ise Postmodern Dnyada Din:
Bir Anlatm Tanrnn ntikam m? konusunu
yeniden gzden geiriniz
9. e Yantnz yanl ise Post-Seklerleme Tketim
Toplumu ve Dinin Popler Tketimi konusu-
nu yeniden gzden geiriniz
10. b Yantnz yanl ise Post-Seklerleme Tketim
Toplumu ve Dinin Popler Tketimi konusu-
nu yeniden gzden geiriniz
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar
220
Di n ve Topl um
Sra Sizde 1
Btn dinler, kukusuz bir gelenek retirler. Hele slami-
yet iinde Yahudilik ve Hristiyanln da bulunduu daha
byk bir gelenei de varsayar. Ancak geleneklerin herha-
lkrda din tarafndan onayland veya kutsand syle-
nemez. Dinlerin kendine ait gelenekleri vardr ama baka
baz geleneklerle tartma, atma veya gerilim hlinde
olabilir. Nitekim Hristiyanlk da slam da pagan gelenek-
lerle atm, bu geleneklerin rettii toplumsal ilikileri
sarsm ve geleneksel ilikiler yerine yepyeni ilikiler ner-
mitir. Bu roln her zaman da oynayabilir. slam, atalar
dini dedii bir anlayla atrken bir anlayn veya ha-
reketin doruluk ltnn gelenek olamayacan da
vurgulamtr. Bunun yannda btn dinler gibi slam da
sahip olduu ritel haznesi ve uygulamalaryla belli bir
anlay ve pratii nesilden nesile aktarrken son derece
gl bir gelenek oluturmaktadr.
Sra Sizde 2
Kent hayatnn dindarlkta bir gerilemeye yol at d-
ncesi genellikle ky hakkndaki yanl tasavvurlara
dayanyor. Kyllerin daha dindar olduu geleneksel
hayat hakkndaki klie baklarla desteklenir. Oysa sos-
yolojik veriler unu aka gstermitir ki kent hayat
dinin karmak ve grece entelektel iddialarnn sergi-
lenmesi asndan ok daha elverilidir. Avrupada sa-
nayinin ve kentlemenin geici bir sonucu olarak geli-
en sekler hayat tarz ve zihniyet bir sre sonra yerini
daha kitabi ve kitlelerce daha fazla takip edilen bir kent
dindarlna brakmtr. Avrupada dinin gndelik ha-
yattaki yeri grnrde ok az gibi grnr, oysa her
geen gn kiliseye devam ve dini referanslara dnn
daha youn olarak yaand bir dnem yayoruz. Yi-
ne de dnyann by bozumu denilen sre Msl-
manlar Hristiyanlar kadar ilgilendirmemektedir. Sek-
lerlemenin bir sonucu veya yansmas olarak alnan
dnyann bybozumu byye zel bir nem veren
Hristiyanlk iin gerekten nemli olabilir, ama byy-
le zaten sorunu olan Mslmanlar iin dnyann by
bozumunun fazladan seklerletirici bir etkisi olamaz.
Sra Sizde 3
Anomie insanlarn kendi inanlarnn dier inanlar kar-
snda deerden dm konumuna tank olmak; yan
sra baka insanlarn da ayn konumu paylaarak kendi
inan ve deerleriyle balarn zayflattklarn grmek-
le derinleiyor. Bu durumda inanan kiiyi veya ehir
hayatna uymaya alan kiiyi asl etkileyen ey mev-
cut normlarn hepsinin greceli olduunu grmekten
de te, mevcut oulcu kltr ierisinde herhangi bir
inancn geerliliine karar verecek bir st konumun
mevcut olmadnn dramatik kefi. Durkheimn sana-
yi toplumunun sonucu olan ehirleme sreci zerine
bu gzleminin kreselleen dnyann kltrel durumu-
nu tasvir edebilmek iin fazlasyla geerli olaca d-
nlebilir. Sanayi ehrinde biraraya gelen farkl kltrle-
rin bu karlamalarnn yaratt norm bunalmnn k-
resellemeyle karakterize edilen kltrel artlarda ok
daha belirgin hle gelmesi beklenir. Bu artlarda dinsel
inanlarn, gnlk yaam rntlerinin en yksek d-
zeyde oulcu bir toplumsal pota ierisinde bir tr eit-
lenmesi sz konusu oluyor. Bu da aralarndan birinin
stnlne hkm verecek bir st ilkenin varlyla il-
gili olanaklar tketmi oluyor.
Sra Sizde 4
Postmodernizm bir kez meta-anlatlarn sonu olarak
kabul edildiinde, gerekten de postmodern dnyada
dinlerin de salam bir yer edinemeyecekleri kolaylkla
kabul edilebilir. nk dinlerin tamam Lyotardn bah-
settii trden anlatsal bilgi olmakszn ayakta duramaz-
lar. Lyotard, Aydnlanmann metafizik, bysel anlat-
larn meruiyetini yok ederek, bilimsel rasyonalist ve
hmanist sylemleri onlarn yerine ikame etmi oldu-
una dikkat ekiyor. Bu ikamenin sonraki aamalarn-
da bizzat aklclk, rasyonalizm, hmanizm ve zgrlk
gibi ideallerin birer anlat mahiyeti kazanm olduklar,
stelik bunu eskisinden ok daha totaliter temellerde
tesis ettiini syler. Bu anlatlardan tretilen demokra-
si, zgrlk, nesnellik gibi byk ideallerin hibir za-
man gerekleemeyecek anlatlardan ibaret olduu bi-
linci, amz postmodern a olarak nitelendirmemizi
salayan bir bilin durumudur. Byle bir durumda ise
normal bir akl yrtmeyle gidilmesi gerekirse, ilk etki-
lenecek olan dinlerdir. Kukusuz bu gn btn dnya-
da fundamentalist ykseli ynndeki endielere kay-
naklk eden slamn da, bu aklamalara gre, postmo-
dern durumdaki akbetinin farkl olmas beklenmemeli-
dir. Oysa postmodern denilen kltrel ortam ayn za-
manda hem slamn hem de dinlerin daha da canlan-
masna sahne olmaktadr. Bunda dinlerin kendi maddi
koullarn da yaratmalarnn nemli bir pay vardr.
Dnyann her yannda postmodern kltr ayn zaman-
da dinsel cemaatlerin de kolayca rgtlenmesine ve
Sra Sizde Yant Anahtar
221
8. ni t e - Gel eneksel Moder n ve Post moder n Topl uml ar da Di n / l evsel Dnm
kendi maddi artlarn oluturmalarna imkn verirken
din de modern dnemde yaad basklardan kurtula-
rak tekrar canlanmaktadr.
Sra Sizde 5
Popler kltr ve tketim kltrnn gelimesine kar
din sosyolojisinden de bamsz genellikle sekinci bir
bak as vardr. Kltr endstrisi kavramyla ifadesini
bulan baz eletiriler popler kltr aalama derece-
sinde dlarken aslnda sekinci bir bak asn aa
vururlar. Bu sekinciliin yer yer sol evrelerce dillendi-
rilmesi ise solun bir elikisi olarak sklkla vurgulanm-
tr. Oysa popler kltr belli baz kltrel ortamlara ve-
ya sembolik sermayeye kitlelerin de katlmn ifade et-
tii iin daha demokratik bulunabilir. Dinin z itibary-
la kitlelere hitap eden boyutu dolaysyla popler klt-
rn geliiminden olumsuz etkilendiine dair yarglar
varsa da bunlarn geerlilii kantlanm deildir. Aksine
dini mesajlarn veya kltrn pop kltr zerinden ta-
nmas genel olarak dindarlamay daha fazla tetikleyip
beslediine dair korelasyonlar daha kolay tespit edile-
bilmektedir. Popler kltrn eitliki ve demokratik
katlmc doas dolaysyla yksek kltr rnlerinin en
alt dzeye ulamn da salayan bir yan vardr ki bu
postmodern denilen dnyada dinin daha da glenme-
sine yol aan bir ortam salamaktadr.
Yararlanlan ve Bavurulabilecek
Kaynaklar
Berger, Peter, L. ve Luckman, T. (1967). The Social
Construction of Reality, Garden City NY: Doub-
leday.
Bourdieu, P. (1990). The Logic of Practice, translated
from the French (1980) by R. Nice, California: Stan-
ford University Press.
De Gruchy, J. W. (1983). Jung and Religion: A Theolo-
gical Assessment, Jung in Modern Perspective:
The Master and his Legacy, R. K. Papadopodlos &
G. S. Saayman (eds), Lindfield: Prismm-Unity Press.
Friedman, J. (1995). Global System, Globalisation and
the Parametres of Modernity, Global Moderniti-
es, M. Featherstone, S. Lash (eds.); Trkesi: Kre-
sel Sistem, Kreselleme ve Modernitenin Paramet-
releri. Postmodernizm ve slm, Kreselleme ve Or-
yantalizm, A. Topuolu, Y. Aktay (der.), 1996, An-
kara: Vadi.
Gellner, E. (1992). Postmodernizm Reason and Reli-
gion, London: Routledge.
Gellner, E. (1994). Conditions of Liberty: Civil Soci-
ety and Its Rivals, London: Hamish Hamilton.
Giddens, A. (1994). Modernliin Sonular, ev. Er-
sin Kudil, stanbul: Ayrnt. Gellner, E. (1981). Mus-
lim Society, Cambridge: University Press.
Hobsbawm, E., ve Ranger, T. (2005). Gelenein cad,
ev. Mehmet Murat ahin, stanbul: Agora Kitapl-
.Kepel, G. (1992). Tanrnn ntikam, Din Dn-
yay Yeniden Fethediyor, translated from the
French (La revanceh de dieu: Chrtiens, Juifs, Mu-
sulmans la reconqute du monde, Editions do Seu-
il, 1991) by Selma Krmz, stanbul: letiim.
Laroui, A. (1993). Tarihselcilik ve Gelenek, Ankara:
Vadi Yaynlar.
Luckman, T. (1963). The Invisible Religion: The
Transformation of Symbols in Industrial Soci-
ety, New York MacMillan.
Lyotard, J. F. (1997). Postmodern Durum, ngiliz-
ceden ev. Ahmet idem, Ankara: Vadi.
zdalga, E. (1997). Civil Sciety and its Enemies: Ref-
lections on a Debate in the Light of Recent Deve-
lopments within the Islamic Student Movement in
Turkey, Civil Society, Democracy and the Mus-
lim World, (E. zdalga ed.), stanbul: Swedish Re-
search Institute.
Poole, R. (1993). Ahlk ve Modernlik, ngilizceden
eviren: M. Kk, stanbul: Ayrnt.
Robertson, Roland. (1995). Glocalisation: Time/Space
and Homogeneity/Heterogenety, Global Moder-
nities, M. Featherstone, S. Lash (eds.); Trkesi:
Glokalleme: Zaman/Mekan ve Homojenlik Hetero-
jenlik, Postmodernizm ve slm, Kreselleme ve Or-
yantalizm, A. Topuolu, Y. Aktay (der.), 1996, An-
kara: Vadi.
Turner, Bryan. S. (1992). Postmodernism, Globalism
and Religion, London: Routledge.
Turner, Bryan S. (1991). Max Weber ve slam: Eleti-
rel Bir Yaklam, ev. Yasin Aktay, (2. Bask 1997),
Ankara Vadi Yaynlar.
Stark, R. ve Finke, R. (2000). Acts of Faith: Explaining
the Human Side of Religion, Berkeley: University
of California Press.