You are on page 1of 20

8 FELSEFE DNYASI

KUVANTUM MEKAN N N TEMELLER N DEK BAZI


FELSEF SORUNLAR
Yaln KO*
"Bize konuma yapacak Yaln Ko, kendisi Ortadou Teknik niversitesi Fizik
Blm'nden mezun. Bir felsefeci arkadamzdr. Sonra stanbul niversitesi
Edebiyat Fakltesi'nde doktorasn tamamlad. Kendisi uluslararas nitelikte fizik
dergilerinde yaynlan olan, baanl teknik almalar olan fizik alannda da fiziin
felsefesi daha dorusu kuvantum mekanii ve fiziin sorunlar zerine tartmalar
felsefi boyutlu tartmalara girebilmi ve uluslararas alanda baanl tartmalar
yapm, yaynlan olan ok deerli bir arkadamzdr. Umanrh bu konumas hepimiz
iin yararl olacaktr. Fakat Yaln Bey'in tabii yie bir sorunu da olabilir.
Dinleyicilerimizden bazlan fiziin teknik konulan konusunda yeterli gemie ve
bilgiye sahip olamamalanndan dolay kimi arkadalarmz da fizik alanndan gelmi
olabilir. Onun iin Yalm Bey belki iki gruptaki dinleyicileri de tatmin edecek
biimde sanrm bir orta yol bulacaktr. Kendisini konuma yapmas iin ve bizim
davetimizi krmayarak geldii iin kendisine teekkr ederiz. Buyurun."
"Trk Felsefe DerneTne, konumak zere beni davet etme tevecchnde
bulunduklar iin teekkrlerimi sunuyorum. Prof. Dr. Ahmet nam Bey'in de
belirttii gibi konuya neresinden girebilirim bunu bir hayli dndm. Felsefe,
metafizik asndan girmekte zannediyorum yarar var. in teknik yann
erteleyeceim, iptal edeceim ve mmkn olduu kadar kavramsal dzeyde, hibir
matematie, formle girmeden size kuvantum mekaniinin baz ilkelerinden bahsedip
bu ilkelerin felsefi baz sorunlarla olan alkalarn kurmaya alacam. Daha sonra
ilgilenenler olduu takdirde konunun teknik, matematiksel yanma da girebiliriz.
Matematiksel ierii dikkate alarak konuabiliriz.
Paralanm bir dnyada yayoruz. Blnm, paralanm bir dnyada yayoruz.
Bunu siyasi anlamda sylemiyorum. Entellektel olarak baktmzda, entellektel
adan insann 20. yzyln sonundaki faaliyetlerine baktmzda bu entellektel
faaliyetin neredeyse birbirinden kopmu, neredeyse birbiriyle gremeyecek,
konuamayacak, anlaamayacak mertebede birbirinden uzaklam, bir danklk
iinde olduunu tesbit etmek, grmek mmkndr. yle ki matematiki ile tarihinin
yaknlamas, birbirlerinin sorunlarm anlayabilmeleri, fiziki ile psikologun,
metafizik ile uraan insanlarn kimyac ile konuup anlaabilmeleri adeta imkn
dahilinden km bulunmaktadr. Felsefe de birletirme zelliini, birletirme
grevini yerine getiremeyecek bir durum gstermektedir. Gereksiz teknikaliteler,
(8 Ocak 1994 tarihinde gerekletirilen Trk Felsefe Demei konferans.) El yazl metni bilgisayara giren ve
dzeltmeleri yapan, Boazii niversitesi Felsefe Blm Aratrma Grevlisi T, Necati Ilgcolu'na
teekkfiierimi sunarm. Metin, konumadaki ekli ile ayn tutulmutur.
* Boazii niversitesi, Fen Edebiyat Fakltesi'nde Felsefe Profesr.
FELSEFE DNYASI 9
matematiksel formalizmlerde iine girilen, yeterince anlalmadan, temelleri
aydnlatlmadan iine girilen aynntlar ve ayrntdaki derinlikler btnn gzden
kamasna yol amtr. Felsefe, demin de syledim, bu birletirmeyi yapamyor.
Bilim Felsefesi, son otuz krk yln son derece cazip bi: alandr felsefe iinde. Bilim
felsefecileri de kendi bak alarndan bilimin metodolojisini incelemekte, bilimsel
teorilerin nasl gelitiklerine nasl ortaya ktklarna bakmakta, bilimin icra ettii
grevlerin analizlerini yapmakta ancak zemindeki ortak noktay bir trl
yakalayamamaktadrlar.
Matematiin, fiziin, felsefenin, psikolojinin, hatt teolojinin birbirlerine ok
yakm olarak ele alnabildiini felsefe tarihinden rnekleriyle iyi biliyoruz. Bu
rnekleri de dikkate aldmzda ve bu adan baktmzda kuvantum mekaniinin
"anlalmasnn giderek daha derin bir sorun haline dntn ve bir takm, yorumu
itibariyle bir takm ad hoc kabullerle bizim dnya anlaymz, dnya kavraymz
kstlamaya altn ben gryorum.
imdi bu giriten sonra, hi formllere girmeden, altmz byklklerin, iinde
yaadmz byklklerin dnyasmda bize tuhaf gelebilecek bir eyden bahsetmek
istiyorum. Sonra bunun size Aristoteles'le ilgisini kuracam. Daha sonra da
nedensel mekanizmalardan sz edip bunlar gizli parametre teorileri ve imknszlk
ispatlarna balayacam.
Farzedem ki X adn verdiimiz bir kremiz var. Bu krenin iini bilmiyoruz.
ine nfuz efmemiz, iini ap bakmamz, herhangi bir ekilde bir teleskop, bir
mikroskop veya, bir baka vasta ile iine nfuz elmenz, iinde ne var diye
aratrmamz mmkn olmasn. Bu kuvantum mekaniine hi de yabanc olmayan
bir balang noktas olacak. Sonra bu kreyi mavi, krmz ve yeil renkli toplan
iinde bulunduracak ekilde hazrladmz farz edelim. Bu hazrlama kavram da
kuvantum mekanii iin esas tekil eden kavramlardan bir tanesi. Bir sistemi
hazrlyorsunuz. Bu hazrlay neticesinde sistemin halini belirlemi oluyorsunuz ve
buna, bu hali tasvir eden bir matematiksel entit karlk getiriyorsunuz. imdi bu X.
kiiresini hazrlayalm. inde mavi, krmz ve yeil toplar var. Size hemen sekiz
resimlik bir dizi, bir hikaye anlatacam: (Resim 1 8)
10 FELSEFE DNYAS
Bu sekiz resmin birincisinde X kresi bir kap nne geliyor. Kapnn arkasnda
bir gzlemci var. u siyah kutu iinde. Bu, tabii, gzlemci ile kastedilen ey bir
lme yapacaktr ve kutunun iinde ne olduunu tesbit etmeye alacaktr. Kutunun
iinde olan baz eyleri ayrma grevini yerine getirecektir buradaki gzlemci. Ve
gzlemci mavi renge endekslenmilir. Yani u X kresinin iinde mavi renkli toplar
var ise bunlar, bu toplan ekip ayracaktr ve arkadaki A kresinin iine
dolduracaktr. Tabii analojiler zerinden konuuyoruz. Analojilerle konumak,
metaforlarla konumak hem ok aydnlatcdr, hem de ok dikkat etmeyi gerektirir.
Bu itibarla dikkatli yrmemiz gerekecek bu resim iinde. Resim l'de X kresi
hazrlanmtr ve kapnn nndedir. Resim 2'de gryoruz, bir olay meydana
gelmitir, cereyan etmitir ve X kresi bu kapdan gemitir. X kresinin kapdan
geii srasnda gzlemci X kresi iindeki mavi toplar ayrmtr ve onlar A
kresine doldurmutur. imdi burada kuvantum mekaniinin ok temel bir yanyla
karlayoruz. Bu yanlardan ksaca sz edeyim. Bu X kresinin kapdan gemesi
srasnda yaplan fiziksel ilemin mahiyetini kuvantum mekanii anlatmak, aklamak
imknna sahip deildir. Yani elinizdeki fizik, kk eylerin fizii; "lmenin i
mekanizmas nedir?" sorusuna bir cevap vermiyor. Dolaysyla "Bu gzlemci nasl
oldu da kreye mdahale etti ve nasl oldu da o krenin iinden mavi olanlar seti,
ayrd?" sorusunun cevabm fizik bize vermiyor. Bu bir, ikincisi fizik bize ne
veriyor? Bu kreye mdahale edip bunun iinden bir takm eyleri ekip almak ister
isek buraya kacak eylere olaslklar atfediyor ve bu eyler de tezalrler oluyor.
Bunlar meydana geliyorlar. Bir gzlem neticesinde aa kyorlar, tezahr
ediyorlar. Kuvantum mekanii, ;>ir cmle ile zetleyecek olursak, bu tezahrlerin
olasln ve istatistiini veren bir teoridir. Baka hibir ey deildir. Bundan fazla
da bir ey deildir. Bundan ibarettir. Kaim katn cier. yzlerce cilt budur. Bunun
matematiinin anlatlmasndan ibarettir. Tezahr edenin olasl, tezahr edenin tab
olaca istatistik kuvantum mekaniinin konusudur. Kuvantum mekanii ne bunun
iini anlatyor, ne de burann iine mdahale ettiimizde oradaki etkileme
mekanizmalarn anlatyor. Bunlar, tekrar ediyorum, bunlar nemli eylerdir;
kuvantum teorisi, hatt daha ileri halleri, bunun bize bu hususlar vermiyor. ini
anlatmyor ve iine yaplan mdahalenin, ile olan etkilemenin nasl cereyan ettiini
i / ^~^
i (
( i
i
Resim 3 1
G (mavi)
y
G (mavi)
X
Resim 4
FELSEFE DNYASI 11
bildirmiyor. Resmimizde devam edelim. nc resirne gelelim. imdi bakn, X
kresi devam etti. kinci resimde kapdan gemi oldu. nc resimde bir baka
kap nne geliyor X kresi ve baka bir gzlemciyle kar karyadr. u
gzlemciyle u gzlemci artk farkllar. Ve burada baka bir bo kre var. Bu
gzlemci krenin iini denetleyecek. Tabii nasl denetleyecek? Bunu yine fizik
teorisi ile, kuvantum mekanii ile anlatamyoruz. Fakat bir lme ile denetleyecek ve
bakacak. Bu mavi toplar tezahr edecek. Krenin iinde mavi top kalm m?
imdi, hazrlanmt. Birinci gzlemcinin nnden geti. Mavi toplar tezahr etti ve
btn mavi toplan bu gzlemci ayrd. imdi (kreyi) bir baka kapdan, yine maviyi
ayracak gzlemci nnden geiriyoruz ki ieride mavi top kald m kalmad m onu
anlayalm. Drdnc resimde gryoruz ki kapdan gemitir ve ortaya kan,
tezahr eden, gzlemle tesbit edilmi hibir mavi top kalmamtr. Mavi toplar
boalmtr krenin iinden. Krenin iinde baka toplar olduunu da hazrlama
eklimizden biliyoruz ve resim 5'de ayn kre bu defa krmz toplar seecek bir
gzlemci nnden geiyor. Getikten sonra gryoruz ki krenin iinden krmz
toplar da seilip alnmtr. Krmz toplar tezahr etmitir. Yine kuvantum
mekaniine bakacak olursak, matematiine bakacak olursak bunun olaslm,
istatistik teorisini yapabilirsiniz. Sonra u soruyu soruyoruz: Peki nce hazrlanmt
X kresi, sonra mavi toplan ayklayacak gzlemciden gemiti, maviler tezahr,
etmiti, bir daha mavinin nnden geirmitik, bir baka mavi topu aytklayacak
gzlemcinin nnden ve ieride hi mavi top kalmadn grmtk. Sonra krmz
toplar ayjklayacak bir gzlemcinin nnden geirdik ve krmz toplar tezahr etti.
Peki bundan sonra ne olur? Bir daha mavi toplar gzleyecek gzlemciden geirelim.
imdi klasik olarak beklenilen nedir? Klasik olarak, mavi toplar ayklanmtr ve
mavi top kalmad grlmtr. Krmz toplarn tezahrnden sonra mavi toplan *
gzleyecek bir gzlemci nnden kreyi geirdiimizde mavi toplarn yeniden
tezahr ettiini gryoruz.
Buna alk deiliz. Bu, kuvantum mekaniinin balang tariline kadarki
entellektel faaliyetimizde (ki, entellcktel faaliyeti ok genel olarak alyorum, fizii,
matematii, felsefeyi, metafizii, hereyi dahil ediyorum) buna alk deiliz. Burada
bir tuhaflk var. Tabii bu bir hayal mahsl deil. Spin teorisi ile ilgili; fizikiler
iin sylyorum. Spinin bileeni ile ilgilidir bu renkler. urada anlattklarm
spin cinsinden ifade etmek mmkn olabilecektir. Bunun iine girmeyeceim.
Peki, burada ne gryoruz? Burada grdmz bu tuhaflk iinde fiziksel
gereklik blnmtr. Kuvantum mekanii itibariyle, fiziksel gereklik
blnmtr. Kuvantum mekanii bu bld gerekliin bir tarafndan br
tarafna geip de tezahr edecek olanlarn istatistiini vermekledir. Peki bunun
(yani, krenin) iinde birey var m? Varsa ne var? Bunun iine girebilir miyiz?
Bunun iinin fizii var mdr? Buradan meydana gelen tezahrlerin nedensel
mekanizmalar var mdr? Sebep sonu mekanizmalarn dnebilir miyiz? Bu
sorular fizikilerin 1920'lerin bandan itibaren sorduklar nemli sorulardr.
12 FELSEFE DNYASI
G (krmz)
Resim 6
imdi meselemiz, kuvantum mekaniinin
fiziksel gereklii ikiye bldkten sonra bize
sadece bu dnyada tezahr edenlerle ilgili
istatistik ve olaslk verdiidir. Bunu tesbit
ettik. Bunu tesbit ettikten sonra demin sorulan
sorulan anlamak istiyoruz. Burann iinin
fizii yaplabilir mi? Bu blme ortadan
kaldrlabilir mi? Bu kopukluu giderebilir
miyiz? unu da zannediyorum belirtmekte yarar
var; kuvantum mekanii ile ilgili deneyler
yapldnda bu deneylerin neticelerinde biz
sadece tezahrleri gryoruz, aa kan,
ortaya kan gryoruz ve bu aa kan,
ortaya kan, altmz dnyann entiteleri cinsinden oluyor. Dolaysyla, tezahr
meydana geldiinde, bireyler tezahr ettiinde burada u dnyann iinden ne
tanmtr? Onu seip ayklamamz pek mmkn grnmyor. Kuvantum mekanii
sanki oray rtyor ve bizlere kapatyor. imdi
sorular kompleksi aa yukar budur. Tabii
unu syleyebiliriz. Bu kuvantum teorisi tam
ve doru bir teoridir. Bundan sonra bilim
adamnn yapaca bu tr teorileri geniletmek,
ilerletmektir. Matematikinin, teorik
fizikinin, mantknn yapaca bu teorilerin
formalizmlerine bakmak, bunlarn cebirsel
yaplarn anlamak, matematiksel yaplarm,
zelliklerim anlamaktr diyebiliriz ki, bu bir
yaklam eklidir.
Eer kaim izgileri iinde iki yaklam
dnecek olursak bunlardan bir tanesine
Ortodoks yaklam, Ortodoks yorum ismini vermek mmkn. Kuvantum mekaniini
ina edenlerin nemli bir ksm bu grupta yer alyorlar. Bohr, Heisenberg, Dirac,
Pauli, bakalarn da saymamz mmka oaltmamz mmka Von Neumann, onu
unutmayalm. Bunlann syledikleri bu budur. Bunun daha ilerisi de yoktur, alt da
yoktur, dibi de yoktur. Daha fzla birey sylememiz mmkn deildir. unun iine
(yani, krenin iine) fiziin nfuz etmesi mmkn deildir.
Yine o kuaa baktmzda, Einstein'n bandan beri pheleri var. Kuvantum
mekaniine bir yandan inanrken, br yandan bir yanllk affetmezken br taraftan
da kuvantum mekaniindeki ok temel eksikliklere iaret ediyor. Bu eksikliklerin de
kuvantum mekaniinin istatistiksel doasndan kaynaklandn sylyor.
Schrdinger, bunun iini anlatmaya merakl. Bununla ilgili teorik almalar var.
De Broglie, bu dalga tanecik bantsn kuranlardan, iki bantdan bir tanesini ina
eden Fransz matematiki (fiziki). De Broglie 1930'lann banda bir pilot dalga
teorisi yapyor. Sonra iddia ediyorlar ki bu doru deildir ve de Broglie vazgeiyor,
FELSEFE DNYASI 13
dnyor bu iten, ta 1950'lere kadar. O arada von Neumann'n bir imknszlk ispat
ortaya kyor: Bunun iinin fiziini yaparsanz, bu fizik mevcut kuvantum mekanii
ile tutarszlklara yol aar. Bu tr bir imknszlk ispa ortaya kyor. ok rahatsz.
spatta bir takm tesbit edemedii bir, nasl ifade edeyim bunu von Neumann'a
G (mavi)
Resim 8
saygszlk etmeden bilemiyorum; bir kurtluk hissediyor ispatta. Yani bir ey var, bir
bozukluk var ama matematik de her zaman yetmiyor. Matematik, kavramlarnn
yeterlilii itibariyle yetiyor. Onun tesine gemek iin kavramnz daha amanz,
daha ayrntl hale getirmeniz, daha kavrayc hale kavram sokmanz gerekiyor.
imdi bir ispat verildiinde o ispattaki sylenilen eyin yle olmadn bazen ispat
edemiyorsunuz ama bunun sebebi ispattaki bir yanllk deil, ispatn bizzat
kavramlarmdaki arzalarndan kaynaklanyor. Tabii, bu daha sonra 1960'lann
banda Bell tarafndan tesbit ediliyor. 1965'te John Bell, irlandal fiziki, von
Neumann'n ispatnn bir dairesel ispat olduunu gsteriyor. Ondan sonra da kendi
imknszlk ispatlarn veriyor.
imdi ben oralara gemeden nce size biraz da Aristoteles'ten bahsetmek
istiyorum. Biraz metafizik konualm. Ben Aristoteles'i sevmem. Fakat son
zamanlarda Metafizika, De Caelo, De Generatione et Corruptione'yi inceledim;
metafizik ve kozmolojisini. Grdm ki Aristoteles'in bugnk fizikilerin kavramsal
erevesine ok uygun olan enteresan bir yaklam var. Tekrar uraya dneyim bir
kk tesbit iin. Bu kuvantum kromodinamiine baktmzda gryoruz ki, btn
bu yksek enerji fiziinde, temel tanecikler fiziinde ne kadar teori kullanrsanz
kullann bu teorilerin zemininde kuvantum mekaniinin ilkeleri yer alyor.
Kuvantum kromodinamii kuvark modelleriyle uraan, yani taneciklerin temel
yapsn ve bunlarn fiziini inceleyen bir teori. Peki soruyoruz. unun (krenin)
iine giriyor, unun iine nfuz ediyor ve bunun iinin aa kamayaca gibi
prensipleri temelde kabul ediyor. Kuvantum kromodinamiinin kulland kavramlar
14 FELSEFE DNYASI
lezzet, renk, cazibe gibi dorudan fizikle hi ilgisi olmayan etimolojik olarak, ierik
olarak fizikle alkas olmayan kavramlar.
Bunu syledikten sonra Aristoteles'e geelim. Yalnz unutmayalm bu realitenin
blnmesini ve bir aynm ortaya kan. imdi bu Aristoteles'ten gelen bir resim.
(Resim 9) u siyah izgiler bir cismi bize gsteriyorlar ve fizik yaptmzda bu
siyah izgiler itibariyle fiziimizi yapyoruz. Bu bir bileik cisimdir ve bundan
cevher veya tz olarak da sz edebiliriz. Aristoteles byle sz ediyor. Peki, bunun
bir i yaps var mdr sorusunu sorar ve bu cismin tab olduu fiziksel mekanizmalar
bu i yaps itibarilye anlamak istersek Aristoteles bize metafizik asndan son
derece enteresan ipular veriyor. Diyor ki, imdi cevher, ok kabaca sylyorum,
felsefi ayrntlara fazla girmeden, cevher iin madde ve forma ihtiya var. Form
kazanm maddeden ancak cevher olarak, tz olarak sz edebiliyorum. Fakat madde
itibariyle, madde asndan baktmzda bir kartlklar prensibi var. Bu kartlklar
prensibi maddeyi snflandryor. Drt temel unsura snflandryor. Ate, hava,
toprak ve su. Bu drt unsurun diyelim, drt elemann, bunlar kartlklar prensibinin,
bakn cisimde deil cevherde deil maddede yol at snflar. Cisimde ya da
cevherde bu snflandrma olmad iin, bu elemanlarn bizzat kendilerinde tezahr
etmiyorlar. Bunlar madde iinde sakllar ve bunlarn nitelikleri var. Her biri iki
nitelie tab. Ate kuru ve scak, hava scak ve slak, su slak ve souk, topraksa
kuru ve souk. Bunlar kullanarak Aristoteles yerekimini, her trl hareketi, doal
hareketi aklyor. ok enteresan bir fizik ve kozmoloji gelitiriyor. Hepsinin
zemini de byle bir resim zerinde duruyor. imdi bu kartlklar prensibi ve her
cisimde, cevher olan ve bu dnyada tezahr etmi olan atete de, havada da, toprakta
da, suda da bu i dzen mevcut ve bu ballktaki niteliklerin azalmas ya da
oalmas sebebiyle fiziksel ya da kimyasal deiiklikler ortaya kyor. Ama,
urada olan eyin kendisi hibir aman
tezahr etmiyor.
2
7 = VHER (TZ)
2
* Aristoteles'in hareket teorisinin metafiziksel temelleri iin bkz.: Hgcotu, T. Necati "Metaphysical
Foundations of Aristotele's Theory of Locomotion", 1994.
FELSEFE DNYASI 15
Biz bler isek bu cismi bldk ve alttaki bu iki cismi, A ve B'yi elde ettik. Bunu
bldmzde iini blm olmuyoruz. Yani i dzenlemesini, i sistemini blm
olmuyoruz. O da, ayn ekilde A cisminin maddesinde ve B cisminin maddesinde
yine ayn dzenleme, ayn metafiziksel zemin ve mekanizma ile hem burada hem
urada geerli. Dolaysyla, bunlar kuvvete sahip oluyorlar. Greke terimiyle,
'dynamis' oluyorlar ve bunlarn, bu kuvvetlerin tezahrleri ekille birletiinde madde
ve maddenin, zr dilerim , cevher ve cevherin kuvvetlerini ortaya kartyor. Ama
dardan buraya nfuz edemiyoruz. Yani bunun iinde ne var diye anlamak istersek
bir bytele, bir mikroskopla bunun iine bakarak atei, suyu, havay, topra
birbirinden ayramyoruz. Bunlarn niteliklerini, miktarlarn tesbit edemiyoruz. Bu
resim fizii aklayan metafiziksel bir resimdir. imdi unu sonna ihtiyacn
hissediyorum, felsefe tarihinden byle bir rnek getirerek: Kuvantun mekaniini de
mi byle, yani u kreyi dnecek olursak (X kresini) bunu, Aristoteles'in
dnd ekilde mi dnmek zorundayz? Bu bizzat kuvanturn mekaniinin
verebilecei bir karar deil. Kuvantum mekanii bu soruya ne evet diyor ne de hayr
diyor; ntr, bo. Kuvantum mekaniini karmza alp sorsak, desek ki, bir ahsiyet
atfetsek ona; ne yapacaz biz imdi, bunun iinin bir fizii var m? Cevap yok. Yok
mu? Ona da cevap yok. Kuvantum mekaniinin karar veremeyecei bir soru burada
ortaya konmu oluyor. Bundan sonras felsefi bir tutumdur ve fizik ve matematik
cambazldr. mkanszlk ispatlan da, bunun iinin yaplamayacana dair
imknszlk ispatlan da, bu tr faaliyetlerin kapsamna giriyorlar. Kuvantum
mekaniini kullanyor olmakla birlikte kuvantum mekaniini aan bir takm eylere
sahipler; niteliklere sahipler. Sununla unun arasnda altmz trden bir sebep
sonu bants yok. Sebep sonu bantsn biz hep fiiliyet kazanm eyler arasnda
dnyoruz. Burada fiiliyet kazanm bir ey yok. Bu kuvvetlerin burada aa
kmalan neticesinde fiiliyet kazanlyor. Ama bunun iinde fiili olan bir ey yok;
kuvvetler var. imdi buradaki durum nedir? Burann iinde fiili olan bir ey var m?
Fizik cinsinden soracak olursak, bunun iinde madde var m? Elektrik yk var m,
enerji var m? Anlamadmz, bilmediimiz baka eyler var m? Bunlar hem fizik
asndan hem de metafizik asndan nemli sorular. Var veya yok; varsa da yoksa
da biliyoruz ki tezahr ortaya kyor ve bir takm insanlar buna dayanarak diyorlar
ki altmz sebep sonu mekanizmalan artk ortada yoktur, kalmamtr. nk
burada fiili olan bir eyden szedemeyiz. Buradaki bir eye yol ayor olarak. Ya da
byle bir dzenleme mi var? Buna benzeyen bir ey mi var? Bu aklk kazanyor.
Fizikilerin tutumlanndan bir rneim daha vard ama, olaslkla ilgili, belki onu
anlatmasam; vakit geiyor. Bu kadar konutuktan sonra imdi izninizle bir miktar
iin teknik yanna gireyim ve son yllarda, daha dorusu 1964'len itibaren
fizikilerin, fiziin temeleriyle uraanlann gndemine gelen Bell eitsizliklerinden,
Bell "teoreminden" sz edeyim. Bunlarla ilgili yaplan bir ok deney var, bir ok
insan bu konuda doktora yapyor. Yaynlanm yzlerce makale var; hatt Bell
16 FELSEFE DNYASI
eitsizlikleri, yani urann iinin lokal gereki teorilerinin yaplmasnn imknsz
olduu neticesini bize veren Bell eitsizlikleri kuvantum mekaniinin giri
kitaplarnda dahi yer alyorlar. Bu kadar benimsendiler. Bir miktar bunlarn byle
olmadklarn size gstermeye, anlatmaya alaym. Yani, bu lokal gereki
teorilerin, o krenin iinin lokal gereki teorilerinin mmkn olmadn anlatan
ispatlardan bahsedeyim.
Tabii bu ispatlan da iki ekilde dnmek mmkn; Bell'in ispatlarn. Bell 1964'te
ilk makalesini yaynlad. Sonra 1970'te bir genellemeye tab tuttu eitsizliini. Yine
ayn sene Amerikal fiziki Wigner, Bell'in ispatnda kulland matematii daha
rahat, daha dzgn bir matematie oturtma ihtiyacn hissetti. Bell ispatnda,
aranzda muhakkak bilenler var, bu beklenilen deer fonksiyonlan kullanlyor.
Wigner'in ispatnda ise daha temel ve zemine inilip olaslk fonksiyonlan cinsinden
eitsizlik elde ediliyor. 1989 senesinde, Bell eitsizlikleri ile ilgili bir ispat yaptm.
imdi size bu ispattan bahsedeyim. Sonra da, geen sene, Wigner'iij ispatnda da,
ayn paralelde bir hatay gsterdim. Biraz da ondan bahsetmek istiyorum.
3
,
4
lki 1992 senesinde yaynlanm bir makaledir: Lokal beklenilen deer fonksiyonu ve
Beli eitsizlikleri. Bell, kuvantum mekaniini bir kenara brakyor ve hipotetik bir
gizli parametre teorisinden hareket ediyor. Farz edelim ki byle bir gizli parametre
teorisi vardr. Yani, o krenin iindekileri, o krenin iini lokal gereki olarak
anlatalm; lokal gereki u demek: uzaktan etkiyi dlayan bir ekilde, dokunmay,
deitirmeye esas alan ve varolmay lmeden bamsz dnen, yani biz
lmediimizde de varolduunu kabul eden bir teorimiz olsun. Bir sistem
hazrlayalm. Bu da, singlet halde sistemimiz hazrlansn. Daha sonra ikiye aynisin.
kiye ayrlanlardan I. ksm bir yne, dier ksm da aksi yne doru hareket etsinler.
imdi biz bu I. ksm zerinde spin lmeleri yaparsak, II. ksm zerinde de spin
lmeleri yaparsak ve bunlann hem spin lmeleri yapan aletlerin ynne, yani
uradaki kk ve uradaki kk b'ye baml olduklarn, hem taneciklerde hem
de lme aletlerinin kendilerinde bulunduklarn farz ettiimiz gizli deikenlere X'yi
balarsak, o zaman ok genel bir tanmla beklenilen deeri, ortalama deeri bu
ekilde alabiliriz (Bkz. I, s.961 962). Burada p(X)'da birim kre zerinde bu gizli
parametre A,hm dalmn veriyor olacak. Dolaysyla, bu entegrasyon neticesinde
urada X,'dan kurtulmu oluyoruz. Yani, bir ortalama deer alyorsak bu ortalama
deer neticesinde gizli parametrelerden kurtularak bu EH (,b)'yi elde edeceiz. Bu
matematiksel bir tanm. Bu matematiksel tanm unu kabul ediyor: 1. Biz lmeden
3
Ko, Y. "The Local Expectation Value Function and Bell's Inequalities", II Nuovo imento 107 B (1992) 961
971 .
Ko, Y. "Wigner's Inequality, Quantum Mechanical Probability Functions and Hidden Variable Theories", a
NuovoCimento 108B (1993) 1115 1126
FELSEFE DNYASI 17
de krmz, yeil ve mavi toplar mevcut 2. Buradakini ltmzde bu lme
uradakini Hibir ekilde etkilemiyor. Buradaki lmede de, buradaki aletin yn de
uradaki eyi de hibir ekilde etkilemiyor. Dolaysyla, urada bir aynm ortaya
karyorlar ve bundan sonra yapa udur: Bir basit maniplasynla, demin urada
gsterdim, basit bir aritmetikle bu genel eitsizlii elde ediyor. Daha sonra da
b.b^nn 1 olmas hafinde, ile b
u
nn ayn olmalar halinde u eitsizlii elde ediyor
ve gsteriyor ki bu eitsizlii kuvanhm mekaniinin her , b, b

iin salamas
mmkn deildir. Dolaysyla kuvantum mekaniiyle badamayacaktr. Buradan
kan neticede diyor, bu lokal gereki gizli parametre teorisinin bir eitsizlii oiduu
in ve kuvantum mekanii ile badamad iin kuvantum mekanii doru olduu
srece bu tur teoriler mmkn olamaz.
Daha sonra da birok deneyde, zellikle de ok mehur olan Fransz Aspect'in
deneylerinden gryoruz ki kuvantum mekanii dorulanyor, yani yanllanan bir
ey yok. Kuvantum mekaniinde bir hata grnmyor. Ancak Bell'in muhakemesinde
bir hata var; imdi onu anlatacam. Hesabnda hata olmayan bir iddia ile kar
karyayz. Krenin iinin lokal gereki bir teorisi kuvantum mekanii ile
eliecektir. Dolaysyla bu teori kuvantum mekanii asndan mmkn deildir.
Yalnz Bell bir eyi unutuyor. Unuttuu nokta u: Tanmn, (Bkz. 1, s.961, (1))
ok genel bir tanm olmas ve baz cebirsel zelliklerinin, kuvantum mekaniinde bu
tanma karlk gelen ifadenin cebirsel zellikleriyle badamayabilecei.
Bunu da ksaca geeyim. Mesela bir G fonksiyonu dnelim. R
3
x R
3
'den R'je
giden bu fonksiyon bilineerdir, (bunun tekniini bilen arkadalarmza anlattm iin
biraz hzl geeceim), bilineer, simetrik ve dnme invaryansna sahip olmas ne
demek bunu biliyoruz (Bkz. 1, s.962, Ta 3). Kuvannm mekaniinde, o Bell'in
deminki ifadesine karlk gelen u .b'dir. ve b birim vektrlerdir. imdi biz
biliyoruz ki bu i arpmn baz cebirsel zellikleri var. Biz eer bir teoriyi
kuvantum mekanip ile karlatrmak istiyorsak, nce en genel halden balayamayz.
En genel hal bu i arpmn cebirsel zelliklerini ihll ederse, o halde bu teori birinci
tanm itibariyle, eitsizlie hi gerek olmadan... (Anlalamayan bir mdahale.)
Hayr efendim Hubert, u operatrler Hubert uzaynda. Netice itibariyle u
kuvantum mekaniksel hesab yaptnzda R
3
'e iniyorsunuz. uray, Hubert
uzaynda, Hubert uzay versiyonlar var burum. imdi bu i arpmn, R
3
'tefci i
arpmn, balon burada bir kuvantum mekaniksel bir beklenilen deer fonksiyonu
var. Burada R
3
'teki bir i arpm var. R
3
'teki i arpm bitiyoruz ki bilineer, simetrik
ve dnme invaryansna sahip bir ilemdir. stelik bu, u tr operatrler bilineeriteye
sahip olmalar sebebiyle sadece birim vektrler ynnde deil, iki birim vektrn
toplam ynnde de llme imknna sahipler. Dolaysyla u 3*teki ifadelerin
yazlmalar mmkn. Bunun neticesinde unu gryoruz: Kuvantum mekaniindeki
18 FELSEFE DNYASI
ve ynndeki deer fonksiyonunu bu ekilde ifade etmemiz mmkn ve bu da, u
neticeye eit oluyor (Bkz. 1, s.963, (4)). Buradan grdmz, kuvantum
mekaniinin beklenilen deer fonksiyonunun singlet hal iin, bilineer, dnme
invaryans ve simetriye sahip olduudur.
Bundan sonra unu ispat ediyoruz. Bu cebirsel zellikten herhangi birini,
ikisini veya n ihll eden bir gizli parametre teorisi, lokal gereki olsun olmasn,
kuvantum mekanii ile badamaz. Dolaysyla Bell'in u tanm zerine bir art
geliyor. Bunu, bu ekilde yazar isek, kuvantum mekanii ile bunun badamasnn
asgari art dnme invaryans, bilineerite ve simetriye sahip olmas. Aksi takdirde
zaten kuvantum mekanii bunlar verecektir. Bunlar gsteriyoruz. Daha sonra
gsterilecek ey udur. Bir lemma ispat etmek mmkn. Bu lemmada, eer elimizde
'ya b'ye bal bir fonksiyon varsa bu R
3
* R
3
'den R'ye gidecektir. Bunu, ".b g
(, )" eklinde ifade etmek mmkn olacaktr. ok basit ispat olan bir lemmadr
(Bkz. 1, s.963). Buradan hareketle, bunu unutmayalm, unu gsteriyoruz: Tabii Bell
genel olandan balamt; hlbuki gryoruz ki en genel olandan balayamaz. nk
genel olan reddedilecektir. Balayabilecei tek nokta tanmnn simetri, dnme
invaryans ve bilineeriteyi salamasdr.
Bunun salanmas halinde, deminki lemmay ispat ettik ve oradan da u netice
ortaya kyor. Hi iine girmeden, bu teorinin i yapsna bile bakmadan kendi
tanmnda verdii E H (, b)'yi bu ekilde ifade etmemiz mmkn. Biz biliyoruz ki,
genel eitsizlikten zel eitsizlie inerken u ksmn deerini 1 olarak ifade etti.
Dolaysyla yine hi kuvantum mekaniine girmeden Bell eitsizliini, lemma
kullanp u ekilde ifade etmek mmkn ve buradan da u eitsizlii bulmak
mmkn. Buradan u netice kyor: Bell eitsizliinin lokal gereki parametre
teorisinin eitsizlii olmasnn gerekli art, u eitsizliin R
3
'n teoremi olmasdr.
Bu R
3
'n bir teoremi deilse Bell eitsizlii de dnme invaryans, bilineerite ve
simetriyi salayan teorinin eitsizlii olamayacaktr ve buradan gryoruz ki, bu
R
3
'n bir teoremi deil. Dolaysyla, bu R
3
'n teoremi olmadna gre, Bell
eitsizliinin de bu cebirsel zellii salayan bir lokal gereki parametre
teorisinin teoremi olmayacan sonucunu buluyoruz (Bkz. L, s.963 965).
Bunlardan kan netice tabii aktr. Bell eitsizlikleri, kuvantum mekaniinin
beklenilen deer fonksiyonlarnn cebirsel zelliklerini salayan lokal gereki gizli
parametre teorilerin imknn dlamaz. Dolaysyla, genel bir imknszlk ispat
deildir. Bunu, olaslk cinsinden ifade etmek mmkn ama izninizle oraya
girmeyeyim. lgilenenlere kaynaklan verebilirim (Bkz. 2). Bu kadar teknik ey
yeter. Dolaysyla unu gryoruz. Kuvantum mekaniindeki bu Ortodoks abalar,
yani 1920'lerin iinde balayan ve von Neumann'm 1930'lann iindeki imknszlk
ispatyla gelien, daha sonra (tabii burada ok almalar, ok katklar var; ben
FELSEFE DNY ASI 19
sadece birka nemli kiiyi sayyorum). Bell eitsizlikleri ile ekillenen lokal gizli
parametre teorilerinin mmkn olmadna dair iddialar fizik bakmndan doru
fi l d i r . Temel hesaplarda hata olmamakla birlikte, balang noktasnda,
muhakemede bir hata var. Dolaysyla (herhalde konumam sonulandrmam
gerekecek) bu krenin iinin kapatlmasnn imknsz olduunu, (zr dilerim),
krenin iinin, krenin iini anlatan, bu tezahrlerin kendisinden kaynakland
krenin iini anlatan fizik teorilerinin imknsz olduunu sylemek mmkn deil.
Teekkr ederim. Ahmet Bey; hocam sora mu alacaz?
(Yaln Soysal) ki sorum var. Birincisi, sizde uyandrd ekilde Aristo'nun
sbstans fikriyle kuvantum mekanikteki sbstans fikri arasndaki benzerlik benim de
dikkatimi ekiyor. Ama sizin anlattnzda Aristo'nun madde fikri iinde bir de
heyl fikri var, ne olduu belli olmayan, belli belirsiz madde; kuvantum
mekaniindeki sbstans fikri bana yle geliyor ki Aristo'nun madde'sinden ok
heyl'sna yakn. Onun hakknda ne dersiniz? nk, Descartes biliyorsunuz
sbstans fikrini ... (anlalmyor) ... imdi bu sbstans fikrnin kuvantum
mekaniinde ald ekille ilgili olarak grnz almak istiyorum. Ve heyl
nerede var? Yani, heyl diyorsunuz maddeden nce bir eydir.... (anlalmyor)...
u sizin verdiiniz ok gzel mislde tekrar mavi toplar ortaya kyor, bu konuda
bilimsel yayn yapan birok yazar yle anlatyor bunu. Diyorlar ki, kuvantum
fiziinde, gzlemciyle gzlenen, gzlemcinin karsnda gzlenen cantym gibi
hareket ediyor. Kendini saklyor. Onun davranlarna gre davranlar gsteriyor
diye iddialar var. Belki ok popler hale getirdik ii. Ben biraz pheliyim t abii. . .
(anlalmyor) . . . Deniliyor ki, kuvantum mekaniinde u kedeki bir atomla u
kedeki bir atom arasnda bilmediimiz bir korespondans var. yle bir olay oluyor
ki onla ilgili onu meydana karyor. ... (anlalmyor) ... Sorun ise, ApK aa
yukar eittir Planck katsays ile, Plank sabitesinin ... (anlafayor) ... kuvantum
teorisi kuruldu. Bu kuvantum teorisinden ksmen bahsettiniz. Bana sylemek
dmez; imdi herhalde sayn Profesr Metin Turgut buradadr. Evvelsi gn bana
iki makale gndermiti, kibar bir jestle. Nisan aymda, American Physical Review
Letters'da ... (anlalmyor) ... Onda korkun bir iddia var eer doruysa.
Anlayabildiim kadaryla belirsizlik yoktur kuvantum mekaniinde.
(Yaln Ko) Son bahsettiiniz makaleyi okumadm. Ben de son birka yldr
alyorum bu belirsizlik zerinde.
~ (Yaln Soysal) Tamamen deterministik.
Evet , evet. Birinci sorunuza yle cevap vereyim. ok iyi bildiiniz gibi Einstein
1905 senesinde elektromanyetik alanlarda hareket eden ve cismi olan eylerin
dinamiini fizik talihine gemi bir makalesinde inceliyor ve bunun neticesinde foton
hipotezini ortaya kartyor. Sene 1905. Aa yukar elli yl sonra isvire'deki bir
20 FELSEFE DNYASI
ocukluk arkadana Amerika'dan bir mektup yazyor. Ah! diyor, u'yaramazlar
imdi foton ile ne kastedildiini ok iyi anladklarn zannediyorlar. Ben elli seneyi
atan bir zamandr bu fikir zerinde kulukaya yattm ve foton ile ne kastedildiini
anlamyorum. Kaynaklarn temin edebilirim bu yaznn. imdi bu enteresan
gehnistirbaha ve zaman zaman bunu dnrm. Bunlarn neticesinde de ben foton,
elektron, ntron, daha baka trl eyleri kendi diskurumdan mmkn olduun kadar
karttm. Bunlarn cinsinden artk konumuyorum. nk bunlar bana yeterli
incelie sahip kavramlar olarak grnmyorlar. imdi birinci sorunuza balamak
isteyeceim buray. Grnze ben de katlyorum. Aristoteles'in metafizii ve
hyl'nin kartlk ilkesine gre bir snflandrmaya tab olup fiil olan ortaya
karmas ve aklamas kuvantum mekaniinden ok farkllklar gsteriyor. En
azndan, tersinden syleyeyim, kuvantum mekanii daha farkl, daha farkl
grnyor. nk bir elektrik ykten, bir spinden bahsetmek mmkn. Yalnz bu
farkll biraz renklendirmek iin Aristoteles'i anlattm. Ama enteresan paralellikler
de gryorum. Bir ok yazar, mesela David Bhm bu tr bir kuvvede olann,
potansiyel olann fiili hale gelmesi, aktel olmas eklinde aklyor ki bu
Aristoteles'i kavramlar kullanyor. Tabii daha altta ne vardr? Fizikiler maalesef
yle bir geiyorlar metafiziin zerinden. Enteresan bir iki ey alp onlar cinsinden
bir takm inalar yapyorlar ve bir metafzikinin titizlii, dikkati, speklatif
kapasitesi ile meselelere nfuz edemiyorlar.
Size unu syleyeyim. Matematikiler de tam tersini sylyor. Matematikiler
de fizikilerin ar speklasyonla fizii ldrd iddiasnda.
Ancak bunlar syleyebileceim birinci sorunuzla ilgili. kinci sorunuz canl
olmasyd. Canlym gibi davranyor. Ben nce kendi kanaatimi syleyeyim. Burada
psych manasnda bir can olduu kanaatinde ben deilim. imdi hibir
temellendirme yapmadan bunlar sylyorum. Bu bir. kincisi burada
anlayabileceimiz ve ak hale getirilebilecek sebep sonu mekanizmalarnn olduu
kanaatindeyim ve bunlarn, tezahrleri istatistiksel olabilmekle birlikte i yap
itibariyle, tezahrleri itibariyle deil, i yap itibariyle bir determinizme inanyorum.
Krenin iinden szediyorum. imdi ben " black box (kara kutu)" demek
istemiyorum. nk o kre, "black box (kara kutu)" deil. Yani bir kre analojisi
zerinden gittik ama o kre kara kutu deil. O (kre) nedir? Klyoruz,
klyoruz, on zeri eksi dokuzlara, onlara, onbirlere, onikilere iniyoruz; santimetre
mertebesinde ve n yapsyla alkal mertebelerde dolamaya balyoruz. O
zaman bu tuhaflklar ortaya kyorlar. Dolaysyla krenin iinin ne olduunu
sorduumuzda krenin ii ite bu demin sylediim eye fiziksel olarak tekabl
ediyor. Dolaysyla bir (black box) demek istemiyorum. nk, bu yanltc. dnci
soru, bunun cevabn verdim mi bilmiyorum, uzaktan etki ile ilgili. yap ile ilgili
FELSEFE DNYASI 21
olarak determinist olarak anlalabilen balar olabilir kanaatindeyim. Mesel,
ayrlm eylerin ortalkta hibir etki gitmeden, fiziksel bir mekanizma bulunmadan
birbirlerini etkileyebilmesinin lokal gereki teorilerle anlatlamayacan sylyor
Bell. imdi zannediyorum ki ben, size bir tanesini anlattm teori bunun
sylenmesini engelliyor. Bunu byle syleyemeyiz. Biz hala kuvantum mekaniinin
ntr seviyesindeyiz o kadar. Bell teoremi diye bir ey yok. Lokal gereki olarak
anlatlamaz m? Anlatlabilir mi? Bu ayn soru. Bunun iin metafizie de ihtiya
var, esasl matematie de. nce kavramlara ihtiya var. nk kavram olmadan ne
matematik, ne fizik, ne metafizik hibir ey mmkn deil. Kavramlar nereden
gelecek? Bunlar nasl elde edeceimize dair kanunlar yok. Bazen bir ilhamla
geliyor, bazen iki sene bekliyoruz. Yani matematik netice itibariyle bir aratr.
ok gzel, kuvvetli bir aratr ama, nce kavram. Kavram olmadan hibir ey yok.
O yeni, yeni. imdi ben biraz modas gcH birisiyim, modas gemi ilerle
urayorum. Onun sebebi de, bu hza ayak uyduramyorum ve hzn iinde bazen
hesap hatas yaplmasa bile ok fahi kavramsal hatalar, muhakeme hatalar yapld
kanaatindeyim. Bakn Bell'in syledikleri bir paradigma olmutur. Kuvantum
mekaniinin giri kitaplarnda yer alyor. Bence doru deil. Niye doru olmadn
zannediyorum gsteriyorum. Belki benim sylediklerim de doru deil, bilmiyorum,
bilemiyorum ama aksini bana kimse gsteremiyor. Onu bekliyorum. O konuda pek
bir ey yok. Dolaysyla yeni eylerden, o bahsettiiniz makalelerden haberim yok.
Onlar edinmekten memnun kalrm. Benim yaptm bir i, drt senedir zerinde
uratm. Son zamanda yine altm. Yine tezahr edenin alannda, Heisenberg
belirsizlik bantlar geometride ifadelerini yeterince bulmuyorlar. Baka
faktrlerin de eklenmesi gerekiyor onlara. O tr revizyonlar yaptm. O konuda
almalarm var. Onlar yaynlanma aamasnda. Teekkr ederim sorularnz iin.
Cevap yeterli oldu mu bilemiyorum. Buyrun efendim.
(Saleh Sultansoy) Burada birey sormak var. Birinci sorum odur ki . . .
(anlalmyor)... dn invaryant olmal.
(Yaln Ko) Dnme; bir fonksiyonun invaryans zellii olmas lazm, evet.
(Saleh Sultansoy) Eer lme cihazlar yerletirilir ise biz artk bunu grm
oluruz. ... (anlalmyor) ... Yani bunun muayyen etkisi olabilir mi bu ilerde?
kinci sorum da budur ki.
Birinci sorunuza cevap verebilir miyim? Buyrun onu da sorun.
(Saleh Sultansoy) Bu kuvantumu daha ok Dou felsefesine yaklatrrlar.
Biraz da suflikle ilgili mi?
Teekkr ederim. Birinci soru udur, bu benim tanmda kullandm dnme
invaryans son derece snrl bir kullanl. Paralellik arasnda bir ayrm yapmyor,
22 FELSEFE DNYASI
sadece odur. Yani u ekilde paralel olmakla bu ekilde paralel olmak arasnda bir
fark yoktur. zotropiyi kullanyor. Evet. Sadece odur, baka bir ey deildir. Aksi
takdirde rlativite ile benim sylediklerimin bir takm uyumazlklar ortaya kar.
Benim dnme invaryans diye sz ettiim ey, izotropi mertebesindedir. kinci
soruya gelince; konumamn banda unu sylemeye altm: Hereye, hereye
ilgili ama bir eyin her eyle olan ilgisini nasl anlamak istersiniz, bu sizin ahsi
tercihinizdir. Bu fizikle de olabilir. Baka tr dnce ekilleri ile de olabilir. Bunu
yapanlar var. Tasavvufla da olabilir. Ben matematik ve fizik yanyla iin ilgiliyim
ve oradan anlatmak istiyorum. Kuvantum mantna gelince. Bu... Teo Bey Hocam
buradalar. Bu vesileyle syleyeyim, ben de renciliim srasnda ilk kuvantum
mant dersini kendisinden almtm. 1972 senesinde. Ahmet nam Bey'le de ayn
snfta idik. Bilmiyorum. Belki bu sorunun muhatab Teo Bey'dir. Ama benim
kanun u: Deiik yaklamlar kuvantum mantnda var. Bu yaklamlarn, ben
konuyu zapt ettii kanaatinde deilim. Konuyu evirdikleri ve iine alabildikleri
kanaatinde deilim. Yalnz bunu nasl anlatacam bilemiyorum. O konuda
yaptm... Kastettiim ey u nasl bu kre rneinde bir tuhaflk var. Yani
kuvantum mantnda yaplan almalar, deerli mantklarla balyor. Daha
sonra kuvantum mekaniinin cebirsel yapsna bakma gereini hissediyorlar, yeterli
bulmuyorlar bu ok deerli mantk yaklamn. Ve kuvantum mekaniinin soyut
cebirsel yapsn elde edip, matematiksel olarak; bu ... onu yapyorlar da...
nce aritmetii yapamyorlar. Olsa kuvantum mekaniinde hibir glk
kalmayacak, von Neumann'lann gsterdii bu.
Otuzalt vonNeumarm Birkhoff makalesinde...
Klsik fizik, ok iyi bildiiniz gibi Aristo mantna uyar ama kuvantum
mekanik kendince yeni bir mantk ister. O mantmz yok elimizde. O olsa,
renormalizyon sorunlarmz da olmayacak, katastrofilerimiz de olmayacak. Ciddi. . .
(anlalmyor)... Ama onu bilmiyorum.
Tamam, ben imdi, sadece benim sylemek istediim ey uydu: Yaplmak
istenen nedir'e cevap vermek istiyordum. Bu gerekletirilmi midir,
gerekletirilmemi midir sorusuna bakmadan. Yaplmak istenen ey bu soyut
cebirsel yapya bir model bulmaktr. Ve bu modeli kuvantum mant olarak
isimlendirmektir. imdi, siz ok hakl olarak mdahale ettiniz. Bu tr bir model
mevcut deildir. Farkl insanlann birbirleri ile uyumayan farkl nerileri vardr. te
kim kuvvetli ise, kim bilim siyasetini iyi yapyorsa, kim doktora rencilerine daha
ok haknse, kim paray buluyorsa... Ve o tr akmlar arlk kazanyor. Bu i
byledir. Yani byle yryor. Evet. Benim kanm u; bu o kadar zor bir mesele ki,
basit mantk cinsinden bunu anlatacak olursak, hi tanm deitirmeden veya
FELSEFE DNYASI 23
ekleminin tanmn deitirmeden, p nermesi yanl olduunda q nermesi de yanl
olduunda, p veya q'nun doru olduunu anlatabilmelisiniz baz durumlar iin.
Ben Tbitak'a tane proje yaptm 80'li yllarda. Bunlardan iki tanesini bitirdim.
Bir tanesini bitiremedim. Bir tanesi kuvantik kmeler teorisi idi. Orada byle bir
mantk ina ettim. Ve bunun zerine de yeni bir set teorisi yaptm. kinci almam
da kuvantik aritmetikti. Orada kuvantik saylan tanmlayp, bu set teorisi zerinden
karttm onlar. Olasln kuramadm. nk baka ilerim kt. Bu Bell
meselelerine girdim. Ama onlar duruyorlar, yani zlm problemler deiller. Ben
size katlyorum. Bir ok insan bunlarn bittiini, tamamlandn zannediyor.
Maalesef bitmemitir. Keke bitmi olsayd, anlayabileceimiz bir ey olsayd
ortalkta. Evet zannediyorum ki bu kadar syleyebileceim.... ahin...
(ahin Yeniehirliolu) Gerekten bu konferansn dayand amac renmek iin
konferansa gelmitim. nk beni ahsen formllerin hibirisi ilgilendirmiyor. O
teknik bir alan. Tamamen teknik alanlara ara gere yaratmak iin ... (anlalmyor)
... Yani insann temelde en byk amac nedir? Felsefe bunu konuuyor. Yoksa
maddenin yapsnda spin paracklar bir iki diye toplanmtr ya da bunlara
renkler verilmi, dalga boylan llm; bunlar trl ara gereci retmek iin, biz
aydnlatmak iin sadece bir yol. Ama deil. Esas ama u bence: Btn bilgiler,
bilimler demiyeceim, bilgiler diyerek felsefeyle sanat da iin iine katm olacam,
btn bilgiler insann ne olduunu insana anlatmak istiyor. Dolaysyla da evrenin
. . . (anlalmyor) . . . imdi biz bunu merak ediyoruz. Evren nedir ve nereden kt?
Ve dolaysyla biz bu evrenin iine getirilip konduk? Ne var bunun iinde? Ne var
ki biz onu renmeye aba gsteriyoruz. Platon'un da en byk iddias buydu,
onya'h bilgin filozoflarn iddialarnn zerinde bir iddia ile ortaya ktnda. Ve ok
sevinerek gryoruz ki gnmzde modern fizik, modern matematik geldi sonunda bu
temel soruya. Yirnalt milyon yldr insann kendisine sorduu bu soruya gelip
takldk. Dnd dolat, geldi yine ayn noktada kendisini buldu, btn bilgiler geni
bir ... (anlalmyor)... kazanmasna karn. imdi u var. bu evren ne bir kere?
Niin fizikiler ve bilim adamlar temelde deney zerinde alarak bize bunu
retmek istiyorlar. Yani ksacas, udur; bu evren oluurken ama neydi ve
dolaysyla bu evren oluurken iine konan amacm iindeki insan nedir? Ondan
hareketle, buradan hareketle gerekten Descartes'm syledii gibi, ve o da Platon'dan
farkl birey sylemiyor, evrenin temeli salt madde mi, ... (anlalmyor) ...
yasalarna dayanan salt bir madde mi, enerji ykl olarak yoksa evrenin temeli
gerekten bu Platon denilen filozofun da belirttii gibi, ki byk bir idealist temelden
hal felsefeyi srklemekte, bir idea m; yani, Deseartes'n da belirttii gibi bir
evrensel fikir, temeli madde olmayan ama yansmas madde olarak ortaya kan bir
fikir mi? Peki fikir ise bu ne? O zaman u soruyla karlayoruz. Otomatikman
24 FELSEFE DNYASI
insann zihni ve maddeyi kavrayan zeks teolojinin, ilahiyatn iine dyor.
Gerekten Tanr var m yok mu? Bunu tartyor ite modern fizik. Okuduum
kadaryla, son zamanlardaki bilgilerde, modem fizik Papa'nn nnde de 1982
ylndaki uluslararas fizik sempozyumunda, Papa da gelip dinliyor, Vatikan'da
geiyor olay ... (anlalmyor) ... orada olay u, Papa'nn verdii yant u: Ltfen,
fizikilerden rica ediyorum, daha fazla incelemesinler, artk burada Tanrnn bir
durumu ortaya kyor. TanrV rahat brakalm ki o da bizi rahat braksn. ...
(anlalmyor) ... Oradaki fizikiler de bu olay seyrediyorlar ve teolojile, bu
muazzam formller, muazzam denklemler, muazzam aratrmalar ki, byk paralar
yatryorlar ... (anlalmyor) ... gelip taklp bu soruda karlkl bir ...
(anlalmyor) . . . iine dyorlar. imdi ben de senden onu renmek istiyorum.
Yani gerekten evren neden var? . . . (anlalmyor) ... Neden var bu evren?
Temelinde gerekten fizikilerin, bilim adamlarnn, flozoflann syledii gibi bir
nesnel idea m var? yoksa hakikaten hibir ey mi yok? Hegei'in de belirttii gibi bir
yok varuk kategorisi mi var? Yani aslnda hilik mi var? ., . (anlalmyor)... Yani
bu nedir? Ben onu merak ediyorum. Bana bu konuda yardmc olabilirsen ok
sevinirin}. nk matematik ne ie yarar? Hibir ie yaramaz. Sadece ara gere
retmee yarar dedim, yoksa biz maara insanndan farkl olmayz. Yani kendimizin
ne olduunu renemediimiz srece biz spin bir'i bsek ne olacak bilmesek ne
olacak? ...(anlalmyor)...
ahin, bana biraz hakszlk ettin. nk sorulabecek en zor soruyu sordun.
Her zamanki tatl ve canl ifadenle de ok gzel sorarak bizi de aydnlattn. u
kadarn syleyeyim: Az nce Hanmefendiye gryle ilgili kendi dncemi ifade
ederken kuvantum set teorisinden bahsetmitim. O aa yukar 80 90 sahifelik bir
alma idi. Onun giri ksmnda "ex nihilo nihil fit, bu yanltr." Bu yanlln da
Latincesini sylemitim.
v
Dolaysyla nihilo'dan bir eyin frladn ben
zannetmiyorum. Yokluk diye bir eyin olduunu da zannetmiyorum. Bunlar ancak
kavramsal mertebede; yani, yokluk kavramsal bir eydir. Varolann bizzat kendisi
ile alkal olamaz. Yani bir denklemin zm yoktur. Veya imdi bir... Yani bana
hakszlk ettin: ok zor bir soru sordun. Ama yokluktan bir eyin ktn ben
zannetmiyorum. Yokluk diye bir eyin olduunu da zannetmiyorum. Fizikilerin
sorduklar soruya sakn inanma.
(ahin Yeniehirliolu) Bir dakika. Burada ok nemli bir iddia var.
Amerikal fizikilerin ortaya koyduklar sorularn yantlarna da ve sorularna
inanmamak gerekiyor diye bir fiziki tarafndan bir iddia var.
(Yaln Ko) kinci bir hakszlk ile mi kar karya kaldm onu bilemiyorum.
Ancak u kadarn syleyeyim. Modern dnyada entellektel faaliyetin tamam son
derece yzeysel hale gelmi durumda. Dnmeyi unuttuk. Dnerek soru sormay
FELSEFE DNYASI 25
unuttuk. Neyin verbalizm neyin geree karlk geldiini ayrdetme imkn
neredeyse ortadan kalkmtr. Bunu nasl tekrar tesis ederiz, nasl anlarz, ne
gerekle alkaldr. nk o kadar ustalar kt ki. O kadar becerikliler ki, her eyi
o kadar gzel mantk zinciri iinde bizlere takdim ediyorlar. O kadar zeki insanlar
var ki, iinden klmayacak, anlalmayacak eyleri yanm saatte kavrayp, eitli
eyler ina edip bizleri o kadar gzel kandryorlar ki, onun iin yava olmaya,
dnmeye, daha ok dnmeye, daha ok sormaya, inanmamaya, sadece kendi
aklmza inanmaya ihtiyacmz var. Onun iin de ben bu erevede demin
sylediklerimi syledim.
(ahin Yeniehirliolu) Yani balang var m yok mu tartmas kadk m
oluyor? Geersiz mi oluyor?
(Yaln Ko) imdi, balang var m derken zaman iinde mi, zaman dnda
rm? Zaman dmdaysa ondan balang olarak szedebilir miyiz?
' (Bir soru soruluyor. Anlalmyor.)
imdi buradakileri de skmamak asndan sadece ^unu syleyeyim. Ben aynma
inanmyorum, iki olana da inanmyorum. Fiziksel gereklik tektir. O teklik
itibariyle de ontolojinin tek olmas gerekir. Kuvantum mekanii bunu ihlal ediyor.
Ama u ekilde ihlal ediyor. Ayrd eyin iiyle ilgili, i yapsnn olduu veya
olmad, bilinebilecei ve bilinemeyecei hususunda ntrdr. Ortaya kartt
problem ontolojik bir problemdir. Yani oradaki ontoloji iki farkl anlamda
kullanlyor. O ontolojinin tek olmas gerekir. Bu benim kiisel inancmdr. te
yandan da kuvantum mekanii ile birlikte bu adan fiziksel gerekliin ikiye
kesilmesi eklinde bir ontolojik durumla kar karya kalyoruz. Bunu sylemek
istemek istemitim o syleide. Geometrisi yok kuvantum mekaniinin. Ama oray
dikkatle okursanz, zannediyorum eyle ilgili, Einstein'n "Tanr zar atmaz" sznn
erhi var orada. Yorumu var. Benim amdan anlam udur: imdi hatrlamyorum.
Aa yukar drt be sene nce yaplm bir syleiydi. Orada kastedilen ey u: O
krenin iinin, yani o bahsettiimiz kre var ya, analoji ile gidecek olursak krenin
iinin bir geometrisi yok. Bu geometri illa R* tipinde... imdi Hubert uzay bir
geometri mi deil mi? Bu bir geometri veriyor mu vermiyor mu? Bu sorunun bir
kere tartlmas lazm. kincisi... yani standart geometrileri elde edebiliyorsunuz
Hubert uzayndan. Ama bakn bir eyi kendi cinsinden olmayan bir baka eyden
elde ediyor olmanz, bunun matematiksel imkn, o eylerin ayn cinsten eyler
olduu anlamna gelmiyor. Kuvantum mekaniinde mesela korespondans ilkesi var.
Aktarma ilkesi. eitli yorumlan var bunlarn. Bir takm limitler alarak klasik
hareket denklemlerini kuvantum mekaniinden elde edebilirsiniz.
(ahin Yeniehirliolu) Fomtel manta illki geleceksiniz deil mi?
26 FELSEFE DNYASI
ahinciim, formel mantk; ben formel mantk deilim. stelik formel
mantn da 2O.yy 'da matematik felsefesini tkad kanaatindeyim.
~ (ahin Yeniehirliolu) ok teekkr ederim.
Tekrar biz Kant'a dnmek mecburiyetindeyiz. Tekrar transandantal manta
dnmek mecburiyetindeyiz. Matematiksel entitelerin tekrar metafiziksel zeminlerini
ve imknlarn aratrmak mecburiyetindeyiz. Ve formel mant ancak bu ekilde
temellendirebilirsek, bunun ne anlama geldiini, ve bu alandaki byk teoremlerin
yorumlarn kavrayabileceiz, grebileceiz.
(...) Efendim, bugnlerde S. Hawking'in "Zamann Ksa Tarihi" adl
kitabnikinci defa okuyorum da, orda ... zamann balangcyla ilgili sorular
soruyor. Orda bir hikye anlatlyor, zannediyorum B. Russell byle bir konuma
yaparken, Allah, btn dinlerin esasnda insann yaratl var. Bir hanm kalkp
soruyor, acaba diyor, Allah diyor, madem ki btn gayesi insan yaratmakt, acaba
ondan nce ne yapyordu diyor. Russell'm cevab u; ondan nce bu tr sorulan
soranlar iin cehennemi hazrlyordu diyor. ... (anlalmyor) ... Ben fiziki de
deilim, filozof da deilim; fakat, ereve bakmndan, Aristo, burada gzel bir
erevesini yaptnz. Orada bir scak souk, kuru ya olanlar vard, benim
renmek istediim ey u. Aristo'ya gre acaba bunlar birbirlerinin ztt eyler mi
yoksa birbirlerini tamamlayan eyler mi? Onu renmek istiyorum. Bunun sebebi
de u: demin Azer arkada sordu, dedi ki acaba Dou dinleri ile ilgisi var m dedi.
Hatrlarsnz, orda Yin Yan meselesi var. ... (anlalmyor) ... hep birbirini
tamamlyor. Acaba o kuruyla ya birbirinin ztt m, yoksa birbirini tamamlayan bir
halka m? Yani, ondaki souk scak ztlar deil de byle bir halka m? Tamamen bir
halka olup bir tamamlama m oluyor? Bunu renmek istemitim. Fikrinizi
renmek istiyorum.
Peki efendim. Teekkr ederim, imdi Yin Yan kreleri ile ilgili benim hemen
hi bilgim yok. Dolaysyla bir paralellik nasl kurabilirim? Ben onu
dnemiyorum. kincisi Aristoteles metinlerde bir btnlkten bahsetmiyor. Sadece
bir kartlk ilkesinden bahsediyor. Ve bu kartln madd ierii, cevheri deil, bir
snflandrmaya tab tuttuunu ve bu kart nitelikler itibariyle madde iinde drt
elemann olutuunu sylyor. Ama bunlar bilardo toplarnn odann iinde olmas
gibi deil. Ona dikkat etmeye altm. Henz kuvve aamasnda, dynamis
aamasnda. Daha baka trl de anlatamyorum. Belki ben daha iyi anlamyorum.
Onun iin daha iyi anlatamyorum.
(Prof. Dr. Necati ner Hocamz) Evvel Yaln Bey'e ok teekkr ediyoruz.
Saosun, ltfetti davetimize Ankara'ya geldi. Bizim Trk Felsefe Demei bu tr
toplantlarna devam edecektir. imdi bu vesileyle bir ka cmle ile bizim dernein
FELSEFE DNYASI 27
faaliyetlerinden bahsetmek istiyorum. Ve bundan sonraki toplantlarmza da terif
etmenizi rica ediyorum.
Efendim derneimiz 1987'de kuruldu. Trk niversitelerinde felsefe retim
eleman olanlar ye olurlar. Halen demeimizde bulunanlar, yelerin % 90'
derneimiz yeleridir. Felsefe Dnyas diye ayda kan bir de dergimiz vardr.
Ve ite bu k aylannda genellikle bu salonda konferanslar ve paneller veriyoruz.
Terif ettiiniz iin de hepinize ok teekkr ederim. Saolun.