You are on page 1of 6

MATEMATN ONTOLOJ S BAKI MI NDAN

KANT LE FREGE KARILATIRMASI


Yaln Ko
Kant'm transsendental felsefesinin ana problemi ksaca Nes-
ne nedir? olarak ifade edilebilir. Nesne nedir ve nasl oluur? Bu
problem ayn zamanda Frege'de de vardr. Fakat belki felsefe
tarihine yeterince nfuz edememesi ve felsefi problemlerin mahi-
yetini yeterince kavrayamamas ontolojisinde bir temelsizlie yol
amtr. Frege'nin sistemi bu yzden Russell tarafndan iin ma-
tematii itibariyle kntye uratlmtr. Bunun ipularn Fre-
ge'nin ontolojisinde bulabiliriz.
Kant'ta nesne nedir? ve Matematiin en basit nesneleri
yani doal saylar nasl oluurlar, nasl ortaya karlar?
Ontolojik nesneler bir mekana tabi olmaldrlar. Felsefe yap-
mak istiyorsak, ele aldmz unsurlarn zemini ve dayanaklar
yapacamz ontolojiyi belirleyecektir.
Tezahrler benim hissetme formlarm iinde kendinde eyleri
temsil ederler. Bu temsilleri mmkn klan hissetme kapasitesi ve
onun formudur. Hissetme kapasitesinin formu bana ait olmasyla
aprioridir. Bu ekilde baktmzda Kant'n transendental este-
tik deyimini niin kullandn daha i yi anlyoruz. Transendental
deyiminden, mmkn klan zemin, mekan ilevi icra eden a priori
zemini anlamak gerekir. Yoksa o akm olan, tede olan anlamn-
da deildir.
Bu grnn kayna Gemt'tr. Buna ruh demek mmkn-
dr. Transendental felsefeyi mmkn klan ruhtur. Bu Frege ile
yaplan karlatrmada esas noktalardan birini tekil edecektir.
Hissetme kapasitesinin isel ve dsal diye i ki formu vardr. Hts-
Felsefe Ar. P. i .
50
etme kapasitesinin modifikasyonlar, etkilenmeleri neticesinde te-
zahrler meydana gelir. Bunlar nesne olma vasfna sahip deildir.
Nesnelerin nasl ortaya ktn anlayabilmemiz iin teza-
hrlerin nasl belirlendiini yani nas dnldn anlama-
mz gerekiyor. Nesnenin mekan insan ruhunun dnme kapasi-
tesinin fiilleridir. Yani biz nesneyi yarglarda buluyoruz. Yarg
insan ruhunun br kapasitesinin bir birimsel fi i l i neticesinde olan
eydir. Kant'a gre yargnn ortaya kabilmesi l bir sentezin
olmasn gerektirir. 1 Tezahrn isel formda yakalanmas ve
kendisine bir btnlk verilmesi. 2 Bu isel (zaman) formda
yakalanan ve kendisine btnlk verilen unsurlarn muhayyilede
yeniden retilmesi, resmedilmesi ve yeniden bir btnlk veril-
mesi. 3 Bu resmedilen ve kendisine btnlk verilen eyin za-
man formunda akp kaybolmamas iin bilincine varlmasdr.
Kendiliinden gerekleen bu l sentez ortaya ktnda teza-
hr dnce de yakalanm, dnlm, tezahr yarg iinde be-
lirlenmi oluyor.
Yarg bir birliktir. Nas ki insan ruhu bu transendental fel-
sefenin temel dayana ise btn bu anlatlanlarn mmkn ol-
mas iin de bir birlie ihtiya vardr. Bu birliin kayna ise i n-
san ruhunda olan benlik bilincidir.
imdi nasl oluyor da tezahrlere bir birlik veriliyor. Tezahr-
lerin birbirleriyle bir yaknlklar yoktur. (Kendilerinden gelen,
ayn eye ait olmaklk ilikisi). Tezahrlerin biraraya getirilerek
nesnenin oluturulmas tezahrlerin kendilerinden gelen bir ey
dedir. Bu birlik yarg iinde kategoriler vastasyla verilir. Ka-
tegoriler transendental benlik bilincini saf yarglar iinde temsil
ederler. Kategorileri bulmak iin dncenin fonksiyonlarna bak-
mak gerekir. Bu fonksiyonlar saf yarglardr. Kategorileri ancak
saf yarglar iinde tespit edebiliyoruz.
Nesneler sadece empirik nesnelerden ibaret deildir. Kant'a
gre saylar, geometrik ekiller, noktalar, izgiler ve hacimler de
nesnedirler. Bir nesne olarak saynn ortaya kabilmesi iin i n-
san ruhunun baka bir kapasitesine ihtiya vardr. Bu muhayyi-
lenin icra ettii farkl trden bir fonksiyondur. Kategoriler a priori
olmalar itibariyle tezahrlerle herhangi bir paylamlar szko-
51
nusu deildir, Aksi taktirde kategoriler a priori olamazlar. O hal-
de nasl oluyor da kategoriler ile tezahrler arasnda bir iliki ku-
rulabilmektedir. Kant'a gre bu iliki emalarla kurulur. Bir kav-
ramn emas o kavramn altna decek olan nesneyi hayal et-
memizi salayan kalplardr. Bu emalar matematik nesnelerin
oluturulmasnda byk nem tarlar. Bir transendental ema
zaman formundaki transendental belirlenimdir. Bu transendental
belirlenimi muhayyilemde yeniden rettiimde ve buna bir birlik
verdiimde sayy elde etmi olurum.
7 +5 =12 sentetik bir yargdr, diyor Kant. Yargnn sen-
tetik olduunu anlamak iin analitik felsefeciler, zellikle kavra-
ma bakyorlar. Bunu Kant da sylyor. Bir kavramdan o kavra-
m aan baka bir kavram rettiimizde sentetik bir kavram elde
etmi oluruz.
Ama bunun manasm anlamak gerekir. Nesne olmadan kav-
ramn bir anlam yoktur. Nesne olmadan kavram bo bir mantk-
sal formdan ibarettir. Yani sentetik yarglar anlamak iin nce
nesnenin ne olduunu anlamamz gerekir. 7 says nedir? Zaman
formundaki o akan eylere bir birlik verip bunu resmediyoruz, bir
ey oluturuyoruz. Zaman kategorisinden olmayan bir eyi nice-
l i k kategorisindeki birlik kavramndan yararlanarak bu anlam
veriyoruz. Dolaysyla nesneyi yapyoruz. Yarg iinde yapyoruz.
Kant'a hep grc (Intuition) denmesi olduka yanltr. Say
grde olamaz. Grde olabilecek ey saynn temsilidir. Say nes-
ne olarak yarg iinde ortaya kar. Yani 7'yi yapmak ile 5'i yap-
mak arasnda fark vardr. Birtakm eylere birlik verirsek 5 sa-
ysn ve dier bir tak m eylerle de 7 saysn olutururuz. imdi
5 ve 7'yi toplamak demek ne demektir? 5, 7 ve + bunlarn
iaretlerinden ibarettir. Toplamadan kastedilen, 5'i yaptmz mal-
zeme ile 7'yi yaptmz malzemenin tamam na bir birlik atfedil-
mesidir. Bu adan 5 +7 ~12 yargsnn analitik olmas mm-
kn deildir. imdi Frege'ye geelim. Genel olarak kabul edilir
ki Kavram Yazm adl kitabnda Aristoteles'ten bu yana mant-
a en byk katky yapmtr. Bu kitapta gelitirilen mantk sis-
teminden ve o dnemde yaayan Cantor, Bedekin ve Peano'nun
matematik ile ilgili almalarndan hareketle Russell ve White-
head Matematiin Prensipleri'ni yaynlamlardr, Bunun ardn-
52
dan matematiin manta uygulanmas sonucu matematiksel man-
tk ortaya kmtr. Bunlarn ardndan 1930'larda Gdel nemli
teoremlerini ispat etmitir. Bu ispatlar formalizasyonla ilgilidir-
ler. Bu aksiyomlar unlardr :
1. Aritmetiin herhangi bir formalizasyonunu, formalize et-
tii eylerle alakal btn dorular yakalayamaz.
2. Yine bu formalizasyonu kullanarak sistem iinde o siste-
min tutarl olduunu ispat etmek mmkn deildir.
Frege'nin oturduu zemini mantk asndan zetledik.
Frege metafizikse] problemini Aritmetiin T emeller i'nde ifa-
de etmitir. Diyor ki ; matematikilerin kullanmakta olduklar en
temel ve en basit unsurlar yani saylar bilmemeleri bir skandal
deil midir? Ve hemen sonraki paragrafta da saylarn bilinmesi
ve anlalmasnn matematik yaplarak mmkn olamayacan
sylemitir. Dolays ile bu aratrmann felsefi bir aratrma ol-
mas gerektiini ifade etmektedir.
Nesneyi anlamak asndan baktmzda Kant'taki temel on-
tolojik unsur yargdr. Yargnn mekan insan dncesidir. Yarg
insan dncesinin br fiilidir. Bir dilsel entite deildir. Dile ait
bir unsur deildir. Ve nesne ile kavram yarg iinde ortaya kar.
Yargdan bamsz ve kavramdan sozetmek mmkn deildir. nce
yargy ortaya karmaldr ki bu birliin ve btnln iinde
nesneye ve kavrama bakabilelim. Yani btnn unsurlara nce-
lii vardr.
Frege'deki temel ontolojik unsur objektif dncedir. Objek-
ti f dnceden zaman zaman dnce olarak szetmitir. Bu bir
dilsel entite deildir. Ve bu ontolojik inancn hayat boyunca ter-
ketmemitir. Objektif dncenin ne olduuna Frege'de deinme-
rnitir. Fakat ne olmadn sylyor. Objektif dnce, bir insa-
nn sbjektif dncesi deildir. Yani zihinde retilen bir psiko-
lojik unsur deildir. Herhangi birimize ait bir psikolojik hal, bir
zihinsel resim, dnce kapasitesinin bir fi i l i deildir. Bu sebeple
herhangi bir dnen entite olmasa hibir ey dnmese, yer-
yznde dnen bir varlk da olmasa objektif dnceler kendi
balarna, varolacaklardr. Halbuki buna Kant'n transendental
53
felsefesi asndan bakacak olursak; dnen hi kimse olmazsa
nesne de olamaz. Ne nesneler, ne de saylar ve ne de kavramlar
mmkn olamayacaktr,
Frege, Kant' hep sbjektif olmakla, sbjektif olan felsefenin
zeminine almakla sular. Halbuki Kant Saf Akln Kritii'mn ba-
nda sylemitir. Elbette ki insann dnme faaliyeti sbjektif
olarak cereyan edecektir. Fakat transendental felsefenin amac
bu sbjektif faaliyete zemin tekil eden objektif unsurlar ekip
kartmaktr. Burada objektif olan eyler kategorilerdir. Bu a-
dan Frege'de bir yanl anlama gryoruz. Dnceler de nesne-
lerdir. Yarglar da nesnelerdir. Dolaysyla yarglarn zemininden
szetmek mmkndr. Halbuki Frege'de objektif dncenin me-
kan yoktur. Bunlar bamsz olarak nasl vardrlar, dayanaklar
nelerdir? Frege bunlar ortaya koyamamtr. Bylece Frege ve
Kant arasndaki benzerlik ve fark grm olduk.
Anlam ile uraan dil felsefecilerinin yanldklar konu Fre-
ge'nin anlam felsefesidir. Frege'de anlam ve atftan szettiimiz-
de dikkate almamz gereken nesne Aristoteles anlammda, dar-
da bir gereklie sahip nesne deildir. Zaten byle bir nesne ile
kavramn bant kurmas mmkn deildir. Frege'nin nesnele-
rinin ve kavramlarnn zemini Frege'nin nermeleridir. Aksi tak-
tirde kavram ile nesne farkl mekanlarda olacaklar iin birbirle-
rinin altma demezler. Dolaysyla anlam teorisinin Frege'de an-
laml olabilmesi iin nesnenin mekannn nermede olmas gere-
kir. Burada da bir benzerlik gryoruz. Nesne ve kavram bir b-
tnlk iinde nermede mevcuttur. Bundan sonra Frege, ontolo-
jisindeki temel hatas sebebiyle transendental mant gzard edi-
yor ve bence bunun neticesinde 20. yzylda Matematiksel Mantk
ve Matematik iinden klmaz veya metafizikael neticeleri olma-
yan bir mecraya akyor. Kant'm transendental mant nesnenin
a priori zemininin kurallarn nesnenin inaas ile birlikte d-
nyor. Halbuki Frege'de byk bir ey yok. Kant'ta nesneyi an-
lamak iin transendental mantl yapmak gerekirken Frege'de
Kant'm tarifi iinde genel matematik yeterlidir. Frege genel man-
t yeterli grd iin saylarn inaas iin analitik nermeleri
yeterli grmtr. Bu, matematik ontolojileri arasndaki en te-
mel farktr.
54
Kant'ta bir eyin nesneye dnmesinin a priori artlar tran-
sendental mantk yoluyla belirlenmitir. Halbuki Frege'de bu ze-
min verilmemitir. Herey genel mantk dzeyinde analitik olarak
ele alnmtr.
Say Kant'ta da Frege'de de nesnedir, Ancak Kant'ta zaman
formundaki a priori unsurlara sentetik birlik verilmesi neticesin-
de ortaya kmtr. Frege'de ise, analitik nermeye bakarak o
nermedeki kavramn ieriini yeniden ekillendirerek nesne yap-
mtr.
Kant'm a priori, a postariori, analitik ayrmm Frege'de de
buluyoruz. Bunlar Frege'de Kant'm kullanmlar dnda kullanl-
mlardr. Bu yzden zemin hemen kayyor. Zeminin kaymasnn
nedeni transendental mantn Frege'de ortadan kalkmasdr.
Transendental mantk ortadan kalkmam olsayd Russell da bir
paradoks bulma mutluluuna herhalde eremeyecekti.