You are on page 1of 1413

MEKTEB

(bk. MEKTEP).

MEKTEB
() 1891-1898 yllar arasnda yaymlanan eitim arlkl edebiyat ve fen dergisi. Balangta okul andaki genlere ynelik olarak rdiye ve idd programlarna uygun biimde yaymlanan dergi maceral bir neir hayatndan sonra edeb hviyet kazanmtr. kinci yln sonunda be aylk bir aksama ve ubat 1896da bir haftalk kapatlma dnda kesintisiz olarak be yl be ay sresince 211 say karlan derginin yaym hayat yledir: 1. sene: Haftalk, say 1-52; 26 Temmuz 1307 - 20 Temmuz 1308 (7 Austos 1891 - 1 Austos 1892); 2. sene: On be gnlk, say 53-100; 27 Temmuz 1308 - 19 Temmuz 1309 (8 Austos 1892 - 31 Temmuz 1893); 3. sene: On be gnlk, I. cilt: Say 1-26 (14. saydan sonras II. cilt); 30 Knunuevvel 1309 - 2 Mart 1310 (11 Ocak 1894 - 14 Mart 1894); 4. sene: Haftalk, III. cilt: say 27-39; 16 Mart 1311 - 7 Eyll 1311 (28 Mart 1895 - 19 Eyll 1895); IV. cilt: Say 1-52; 14 Eyll 1311 - 12 Eyll 1313 (26 Eyll 1895 - 24 Eyll 1897); 5. sene: Haftalk, V. cilt: Say 53-72; 19 Eyll 1313 - 30 Knunusni 1313 (1 Ekim 1897 - 11 ubat 1898). Mektebin 100 saydan meydana gelen ilk devresi tamamen eitici ve retici nitelikte olup nc yldan itibaren giderek edeb bir hviyet kazand grlmektedir. Sahibi Karabet Efendi olan dergi bu yllarda basna uygulanan sansr dolaysyla yaym hayat sresince siyasetten uzak durmutur. lk dneminde derginin bamuharriri Read dil ve in yazlar; Mehmed Hlid Franszcadan eviriler; Ahmed Rsim, Mehmed Cell ve Hseyin Cahid (Yaln) retici hikyeler; erefeddin Mamm salk konular; Slih Zeki fenn elenceler ve eitli sorularla dergiyi rencilerin ilgiyle takip edecei bir yayn haline getirirler. Ayn ekilde Ahlk bal altnda ocuklara mill ve mnev deerleri alamak amacyla kaleme alnan hikyelere de yer verilir. Derginin bu devrede edebiyatla ilgisi Ahmed Rsim, Mehmed Cell ve Hseyin Cahid gibi mellifler tarafndan yazlan hikyeler erevesindedir. Dier yazarlar arasnda Ali Muzaffer, brhim Ak ve Mazhar bulunmaktadr. Bu dnemde dergi daha ok eitim alannda nemli bir grevi yerine getirmi, bilgiyle oyunu, elence ile hikye ve resmi bir arada vermitir. Ocak 1894te smil Hakknn (lianzde) bamuharrirliinde daha hacimli olarak ve daha zengin saylabilecek bir muhteva ile yayma balayan derginin ikinci devresi Trk edebiyatnn gelimesi bakmndan nem tamaktadr. Derginin k amac her ne kadar ark kltrne ve eski edebiyata yakn gibi grnse de Bat kltr ve edebiyatyla ilgili bir blm bulunmaktadr. Burada edebiyat tarihlerinden yaplan tercmeler yannda hikye ve roman evirileri, Bat msikisi zerine yazlarla ark ve Garp msikisini mukayese eden yazlara da yer verilmitir. Mektebin bu dnemde de zaman zaman tarih, gramer, ziraat ve kimya konularnda yaymlanan yazlarla okul dergisi hviyetini tamamen kaybetmedii grlmekle beraber edebiyata daha fazla yer ayrd dikkati eker. Edebiyat stunlarnda Andelib (Faik Esad), Smih (Rifat Bey), Muallim Feyzi, Hseyin Dni (Pedram), Adanal Ziy, Mstecbzde smet Bey, Halil Edib, smil Saf, Besim, Mnir, Sru, Nreddin Avni, Mehmed evki gibi airlerin iirleri;

Fik Esadn Fars edebiyatyla ilgili makaleleri; smil Hakknn Bat edebiyatlarndan yapt tercmeler; Halid Ziya (Uaklgil) ve Ahmed Rsimin edeb, Rz Tevfikin felsef yazlaryla okul dergisi olmaktan kp edeb bir hviyet kazanr. Ancak dergi, bu devrede daha ok eski edebiyat taraftarlarnn bir araya geldii bir yayn organ grnm kazanm, baz divan edebiyat airlerinin eserlerine de yer vermitir. Derginin edeb hviyetini belirleyen ynetici kadrosunun sk sk deimesiyle edebiyat anlay da deimekte, zaman zaman Bat, zaman zaman Dou kltr ve edebiyatna ait tercme ve yazlarn arlk kazand dikkati ekmektedir. Mesel 3. say ile birlikte Ahmed Efendi imzasyla tercme edilen Zemahernin Muaddimetl-edebinin tefrika edilmesi okuyucular arasnda memnuniyet uyandrm, 9. saydan itibaren Ahmed Midhat Efendi ile eyh Vasf arasnda lmelif konusunda cereyan eden tartma dergiye ilgiyi arttran dier bir unsur olmutur. Bu dnemde Zver, Hseyin Dni, Nreddin Avni, Tevfik Lmih, Nreddin Rmih gibi airlerin iirleriyle derginin edeb grnm daha da deiir. IV. cildin ikinci yarsndan itibaren Mazhar ile Mstecbzde smetin sorumluluunda yaymlanmaya balanan dergi, giderek yeni edebiyatn arln hissettirmeye balad bir edebiyat dergisi zellii kazanr. Dnemin gen airlerinden Cenab ahabeddinin 21. saydan itibaren dzenli biimde her hafta bir iirinin kmasyla birlikte ubat 1896 tarihi dergi iin bir dnm noktas tekil eder. Onunla beraber yeni iir anlayna taraftar airlerden Menemenlizde Mehmed Thir, Hseyin Suad, Halil Edib, Tevfik Fikret, Hseyin Sret, Ahmed Kemal, Zaimzde Hasan Fehmi ve smil Saf iirleriyle dergide yer alrken 47. saydan itibaren Mehmed Rauf ile Hlid Ziyann da katlmasyla Mekteb tamamen bir edebiyat dergisi olur. 9 Nisan 1896 tarihli 28. sayda stimzc Edeb bal altnda okuyucularn mektuplaryla katld bir ke alr ve burada eski ve yeni airlerden msra- berceste seimi yaplr. Daha sonra ayn kede Osmanl imlsnn nasl olmas gerektii konusunda okuyucularn grlerine yer verilir. Yine okuyucular arasnda yaplan bir anketle en iyi airler seilir. 53. saydan itibaren Mehmed Rauf edebiyat tarihi yazlar, tenkitleri ve mensur iirleriyle, C(im) Niyzi yabanc edebiyat tarihi yazlar, Rauf Zt felsef yazlar, Hlid Saf edebiyat zerine yazlar, Hlid Ziya uzun bir hikyesiyle derginin yaz kadrosuna katlr. Bu dnemde Halil Edib (edeb ahsiyetler), Necib sm (dil konularnda yazlar), Cemil Zeki (Zoladan tercmeler), Ahmed Rsimin (sohbet yazlar) yan sra Ali Seydi Bey, Ali Suad Besim, Abdullah Cevdet, Mehmed kif, H. Nzm, Nreddin Ferruh ve Safvet de iirleriyle dergide yer alr. Mekteb 11 ubat 1898 tarihli 72. saysyla yaymna son verir. Bunda, derginin air ve yazar kadrosundan nemli bir ksmnn Serveti Fnna gemesi byk rol oynar. Bu sayda yaplan aklamada, derginin zellikle son yllar ierisinde yeni edebiyat rneklerine sayfalarn at belirtilerek Trk edebiyatnn gelimesi yolunda elden gelen gayretin gsterildii ifade edilir.

BBLYOGRAFYA

Hseyin Cahit Yaln, Edeb Htralar, stanbul 1935, s. 56-65; Halit Ziya Uaklgil, Krk Yl, stanbul 1969, s. 371-373, 400, 403-405; Hasan Duman, Katalog, s. 250; Cem ems Tmer, Mektep Mecmuas: Tahlil Fihrist, nceleme ve Seilmi Yazlar (yksek lisans tezi, 1994), Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., 1896da Bir ml Anketi, TDl., sy. 529 (1996), s. 26-28; a.mlf., Mektep Dergisi Hakknda Yaplan almalara Dair Baz Dikkatler, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, sy. 21, Erzurum 2003, s. 323-337; Necat Birinci, Mekteb, TDEA, VI, 229-230. Abdullah Uman

MEKTEBi HARBYYE
(bk. HARBYE).

MEKTEBi MARF
(bk. DRLMARF).

MEKTEBi SULTN
(bk. GALATASARAY MEKTEBi SULTNS).

MEKTEBi TIBBYYE
Modern tp eitiminin verilmesi amacyla 1827de stanbulda kurulan asker mektep. Hekimba Behcet Mustafa Efendinin, Askir-i Mansre-i Muhammediyyeye hizmet edecek tabip ve cerrahlarn yetitirilmesi amacyla II. Mahmud nezdinde yapt giriim sonucunda kuruldu. Belgelerde ad Tbhne-i mire, Drttbb- mire eklinde geer. Gnmzde tp bayram olarak kutlanan 14 Martta Behcet Mustafa Efendinin nzrlnda ehzadebandaki Tulumbacba Konanda retime balad. Drt snfl olarak planlanan okulun ilk rencileri Askir-i Mansre acemilerinden veya yetenekli genlerden seildi. Bu arada Sleymaniye Tp Medresesinden pek ok talebe Mektebi Tbbiyyeye kaydoldu. Snf sralamas gnmz anlaynn tersine bykten ke doru yaplmt. retim kadrosu maal hoca, halife ve muallimlerden oluuyordu. Snf- rbi denilen krk kiilik ilk snfa tayin edilen saray hekimi Msr Seyyid Ahmed Efendi tatil olan sal ve cuma gnleri dnda rencilere dil bilgisi ve iml, tbb bitki ve illarn, hastalk ve sakatlklarn Trke ve Arapa olarak tanmlarn retecek, ayrca Kurn- Kerm ve ilmihal dersleri verecekti. Muallimlerden biri Franszca okutacak ve cerrah uygulamalar yaptracak, dieri ise yabanc dili ilerletmi olanlara resimlerle anatomi ve tp bilimine giri dersi verecekti. Bir hattat da gzel yaz yazmay retecekti. Her renciye 20 kuru aylk ve tayinat veriliyordu. 36ar kuru aylkl yirmi kiilik ikinci snfta tp bilgileri yannda talyanca da retilecek ve bu dilde yazlm tbb eserler Trkeye evrilecekti. 50er kuru aylkl nc snf 1829da, 100er kuru aylkl drdnc snf 1833te alabildi. nc snfa fizyoloji ve illarn yararlaryla ilgili dersler eklendi. Son snfta ise fizik, botanik ve fen bilimlerine arlk verildi, ayrca uygulamal tp eitimi yaptrlmaya baland. Askir-i Mansrenin tznde her ble bir cerrah verilmesi ngrldnden bu alanda da eleman yetitirmek amacyla daha kurulu yllarnda ayr bir cerrah snf ald; stanbul cerrahlarndan yirmi kii seilip eitilerek Mansre blklerine datld. 50er kuru aylkl yirmi renciye her gn kurun karma, damar balama, kemik kesme, krk kk tedavisi gibi sava cerrahisi arlkl eitim ve uygulamalar yaptrlmas, yetienlerin ordu cerrahlarnn yanna gnderilmesi kararlatrld. Mektebi Tbbiyye Nzr Abdlhak Mollann cerrah adaylarnn Glhanedeki hastahanede pratik yapmalarnn daha iyi olacana dair raporu zerine 1832de Topkap Saray sahilindeki Hastalar Odasnda Askir-i Hassa-i hne Cerrahhnesi adyla bir cerrahhne kuruldu. Tulumbacba Konann ayn at altnda hizmet gren tphne ve cerrahhneye (Cerrahhne-i mire) dar gelmesi sebebiyle cerrahlk snfnn yirmi rencisi de 1833te buraya nakledildi. snflk cerrahhnenin bana getirilen Sade de Calre yatl rencilere cerrah uygulamalar yaptryor, Konstantin Efendi il ve tp bilgilerini retiyordu. Eitimini tamamlayan rencilere staj yaptrlyordu. Bu okul Cerrahhne-i Mamre adyla tannd. 1833 ylnda Mektebi Tbbiyyenin ve cerrahhnenin son snf rencilerinden imtihanla seilen altm kii hastahanelerde grevlendirildi. Hasta muayene ve il yazma belgesi bulunanlar da alay ve tabur hekimlerinin yanna yardmc tabip ve cerrah, birka yl stajyerlikten sonra da mstakil hekim ve cerrah olarak tayin edildi.

Tulumbacba Konann satlmas zerine 1836da tphne yer darl eken cerrahhne ile birlikte Topkap Sarayndaki Otluku Klasna nakledildi ve yatl hale getirildi. Eitim program yeniden dzenlenerek tp ve cerrahlk rencilerinin yl birlikte okutulmalar saland. lk snflar dil arlkl olup nc snfta anatomi retiliyor, son snflarda ise eitim tp ve cerrahlk bilimleri diye ikiye ayrlyordu. Hekimba ve mektep nzr Ahmed Necib Efendinin yeni bir tphne binasna ihtiya duyulduu yolundaki raporu zerine yeni bina inaatnn ok masrafl ve uzun srecei endiesiyle mektep, onarmdan geirilen ve yeni blmler eklenen Galatasaraydaki Enderun Aalar Mektebine tand (Ekim 1838). Mektebi Tbb Cedd veya Mektebi Cedd-i mire denilen okulun mdr Osman Sib Efendi idi. Drt snfn renci mevcudu grevlilerle birlikte 209a ulamt. II. Mahmudun iradesiyle Viyanadan getirtilen Karl Ambros Bernard okula muallim olarak tayin edildi. II. Mahmudun 14 Mays 1839da mektebi ziyareti zerine padiahn Adl mahlasna nisbetle Mektebi Tbbiyye-i Adliyye-i hne olan okulun ad diplomalarda LEcole Adliye Impriale de Mdecine eklinde yazlmaya baland. Bulunduu yere bal olarak ise LEcole de Mdecine de Galata-Srai diye anlyordu. Okulda eitim dili Franszca idi. Sultan Mahmuda izfe edilen al nutkunda, bundan amacn Batdaki tbb gelimeleri dilimize aktarmak ve lkenin her yerine yaymak olduu belirtilir. Galatasaray Mektebi Tbbiyyesinde ktphane, grevli odalar, klinik, 300 kiilik yatakhane ve yemekhane, padiah dairesi, matbaa gibi birimlerle anatomi preparatlar, tabiat tarihi koleksiyonlar ve byk bir botanik bahesi bulunuyordu. Hocalar arasnda birinci muallim olarak yer alan Bernard ders programn Viyanadaki Josef Akademisi (Josefinum) tarznda yeniden dzenledi. Hasta banda klinik eitime nem verdi ve baarl ameliyatlar yapt. Mahkm ve esir kadavralar zerinde anatomik almalar balatt. Fizik laboratuvar ve terihhne gelitirildi. renciler bakalorya ve doktora tezi imtihanlar vermeye mecbur tutuldu. Yeni program takip edemeyenlerin cerrah ve eczac yetimeleri salanarak yllk eczaclk mektebinin temeli atlm oldu. Tanzimatn ilnndan sonra Mektebi Tbbiyye Nzr Abdlhak Mollann teklifi zerine yabanc dile ina olan ve tp eitimi almak iin yurt dna giden ocuklar kazanmak amacyla gayri mslim tebaadan da renci alnmaya baland. Hahambann isteiyle Msev rencilerin ibadetleri iin imknlar saland. 1842-1843 retim ylnda Mektebi Tbbiyyeye renci hazrlayan yllk iddlerin ilvesiyle tp ve cerrah eitiminin toplam sresi yedi yla kt. Eczaclk dersleri pratik ve teorik olarak iki blmden oluuyordu. Mektebi Tbbiyyede cerrah rencilerine ebelik de retilmekle birlikte kadnlara ebelik derslerinin verilmesi ve uygulamalar 1842de balad. 1844te Kimyahne yeniden ina edildi ve anatomi mzesi zenginletirildi. 1845te Bernardn lmyle boalan birinci muallimlie Sigmund Spitzer getirildi, ayn yl Mektebi Fnn- Tbbiyye adyla anlan okula ertesi yl Mektebi Tbbiyye-i Mecdiyye denildi. 1845-1846 retim ylnda ibtida ve idd ile tp ve cerrah dnemleri beer yla karlnca tahsil sresi on yl oldu. Eczaclara birinci ve ikinci snf olmak zere iki tip diploma veriliyor, ebe adaylar da teorik ve pratik derslere devam ediyor, ayrca cerrah yardmcs ve yardmc salk hizmetlisi yetitiriliyordu.

Sultan Abdlmecidin istei zerine baz okul mezunlar 1847de Avusturyaya gnderildi ve buradaki imtihanda gsterdikleri baar Mektebi Tbbiyyedeki eitimin st seviyede olduunu kantlad. 1847-1848 retim ylnda hazrlk sresi drt, tp ve cerrah snflar alt yl olarak belirlendi. 11 Ekim 1848de Galatasaraydaki Mektebi Tbbiyye yannca tedrsat, Mhendishne-i Berr-i Hmyun olarak kullanlan Halcolundaki Humbarahnenin bir ksmnda srdrld. 1850de hekimbalk kaldrld; Mektebi Tbbiyye Nezreti devam etti. 1861de stanbul eczac usta ve kalfalklar Mektebi Tbbiyye diplomallarna tahsis edildi. Krk kk elaman olmak isteyenlere de yaplan imtihandan sonra kk cerrahlk ehdetnmesi verilmekteydi. Okul 1866 ylnda Sirkecideki Demirkap Klasna nakledildi; Eyll 1873te de Galatasaraydaki Mektebi Sultn binasna tand. Ancak 1876da Mektebi Sultn kendi binasna dnd iin tekrar Demirkap Klasna nakledildi. dd ksm da Kuleliye gnderildi. 1853-1856 Krm savanda duyulan cil hekim ihtiyac zerine eitim dilinin Trke olmas iin balatlan almalar 1866da kurulan Cemiyyet-i Tbbiyye-i Osmniyyenin gayretleriyle daha da hzland. Ayn yl iinde Mektebi Tbbiyye bnyesinde Mektebi Tbbiyye-i Mlkiyye-i hnenin devreye sokulmasyla 1867de Trke tp eitimi ksmen balatld. Bu sivil tbbiyede zellikle stanbul dnda alacak belediye hekimlerinin yetitirilmesi amalanmt. Buraya ilk anda rdiye mezunu veya o derecede bilgisi olan on alt-yirmi yalar arasnda elli kii alnacak ve eitim sresi be yl olacakt. Asker ve sivil mektebin hocalar genellikle ayn kiilerdi. Okula ilgi oalnca tevik iin kaldrlan doktora mecburiyeti tekrar getirildi ve bir yllk klinik eitim eklenerek okul sresi alt yla karld. renci saysnn artmas zerine Mektebi Tbbiyye-i Mlkiyye-i hne Ahrkapda biri mektep, dieri klinik olarak ina edilen binalara tand. Ancak zamanla buras da yetersiz kald iin 1894te Kadrga meydanndaki Menemenli Mustafa Paa Kona sivil tbbiyeye tahsis edildi, ayrca burada ek binalar yapld. Trke eitim baarl olunca 1870te Asker Tbbiyede de ilk snftan itibaren tedrsatn Trkeletirilmesine baland. Asker Tbbiye mezunlar 1870te hekim, cerrah ve eczaclar iin asker tatbikat mektebi kabul edilen Haydarpaa Asker Hastahanesinde iki yl staja tbi tutularak tabur ve hastahanelere tayin edildi. Aralarnda baarl olanlarn Paris ve Viyanaya gnderilerek bilgilerini arttrmalar saland. Eitimin Trke olmasndan sonra Trk tp gazeteleri, dergiler ve ok sayda tp kitab yaymland. Mektepteki Trk ve mslman hoca ve renci says artt. Ancak Franszca eitimin zararl etkileri senelerce srm, uzun yllar reeteler Franszca yazlm, konsltasyonlarda Franszca konuulmu ve salk kurulularnn kadrolarnda stnlk yllarca gayri mslimlerin elinde kalmtr. 1887de Demirkapdaki Asker Tbbiye bnyesinde kuduz messesesi, ertesi yl a evi, 1893te bakteriyolojihne ve bir yl sonra doumevi ald. Tamir ve tdil edilen Glhanedeki bina 150 yatakl hastahane haline getirilip 1898de Glhne Tatbikat Mektebi ve Serriyat Hastahanesi olarak aldktan sonra stajlar burada yaplmaya baland. Ayn yl her iki tbbiyede tahsil sresi iddden sonra alt yl oldu. Kulelideki Mektebi dd-i Tbbiyyeden kan talebeler Asker Tbbiyyeye, Mektebi dd-i Mlkiyyeden kanlar Tbbiyye-i Mlkiyyeye alnd. Demirkap Klasnn yetersiz kalmas zerine Asker Tbbiye de II. Abdlhamid tarafndan Mimar Alexandre Vallaury ile Raimondo dAronconun planlarna gre 1894te Haydarpaada inasna balanan binada 1903te eitime balad.

1908de II. Merutiyetin ilnn mteakip stanbulda iki tp okulunun birletirilmesi sz konusu olunca sivil tbbiye hocalarnn Maarif Nezreti nezdindeki giriimleriyle Mektebi Tbbiyye-i Mlkiyye, Tp Fakltesi adyla yeniden kuruldu ve stanbul Drlfnununun bir ubesi oldu, ilk dekanlna Cerrah Klinii muallimi Cemil (Topuzlu) Paa getirildi. 1909da Asker Tbbiyenin ilhakyla iki okul Drlfnn- Osmn Tp Fakltesi adyla birletirildi ve 1933 ylna kadar Haydarpaadaki binada kald. 1933te yaplan niversite reformuyla okul stanbul niversitesi Tp Fakltesi adn ald. Ancak zamanla kadrolarn ylmas ve yer darl sebebiyle buras 1967de stanbul Tp ve Cerrahpaa Tp faklteleri eklinde ikiye blnd.

BBLYOGRAFYA

Glib Ata, Tp Fakltesi, stanbul 1341; Rza Tahsin, Tp Fakltesi Tarihesi: Mirt- Mektebi Tbbiyye (nr. Aykut Kazancgil), stanbul 1991; A. Sheyl nver, Trk Tarihi Tbb Tetkikleri: Cerrahhne-i mire, stanbul 1931; a.mlf., Osmanl Tabbeti ve Tanzimat Hakknda Yeni Notlar, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 933-960; a.mlf., Bugne Kadar stanbulda Tbbiye Mektebi Ka Yer Deitirdi?, Dirim, XXI/5, stanbul 1946, s. 202-205; a.mlf., Tp Fakltesinin Merutiyet Yllar Tarihine Dir, TTK Belleten, XXIII/90 (1959), s. 287-306; Osman evki Uluda, Tanzimat ve Hekimlik, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 966-977; a.mlf., Tp Tedrisatnn Trkelemesi, Tp Dnyas, I/15, stanbul 1929, s. 459-462; Osman Ergin, stanbul Tp Mektepleri Enstitleri ve Cemiyetleri, stanbul 1940; Kemal zbay, Trk Asker Hekimlii Tarihi, stanbul 1976, I-IV; Gnl Gresever, Trklerde ve Trkiyede Tp Eitimi Tarihi, stanbul 1977; Tbbiyenin Alnda Sultan II. Mahmudun Verdii Nutk- Hmyn, stanbul Tp Kurultay Bror (25-30 Eyll 1977); Ekrem Kadri Unat - Mustafa Samast, Mektebi Tbbiyye-i Mlkiyye (1867-1909), stanbul 1990; Esin Khya, Tanzimatta Eski ve Yeni Tp, 150. Ylnda Tanzimat (haz. Hakk Dursun Yldz), Ankara 1992, s. 296; a.mlf., XIX. Yzyln lk Yarsnda Osmanl mparatorluunda Tp Eitimi ve Kalburst Hekimlerimiz, Erdem, I/3, Ankara 1985, s. 685-710; Semavi Eyice, Dr. K. A. Bernard ve Mektebi Tbbiyye-i hneye Dair Birka Not, Trk Tbbnn Batllamas (haz. Arslan Terziolu), stanbul 1993, s. 97-124; Abdlhakim Hikmet, La mdecine en Turquie, RMM, III/9 (1907), s. 38-72; Sedat Kumbaraclar, Bostanclar Hastahanesi ve Bizde Cerrahlk Tedrisat lk Olarak Nerede Yaplmtr?, Dirim, XXIII/3 (1948), s. 44-47; a.mlf., Tbbiyemizin lk Poliklinik ve Klinikleri, a.e., XXIV/8 (1948), s. 207-209; Bedii N. ehsuvarolu, Osmanl Cerrahhnesi, Trk Cerrah Cemiyeti Mecmuas, XIV-XV, stanbul 1962-63, s. 55-65; Aydn Sayl, Bizde Tp retimi zerine, TTK Belleten, XXXV/138 (1971), s. 229-234; Ekrem Kadri Unat, stanbul Drlfnun Tp Fakltesinin Kuruluundan Cerrahpaa Tp Fakltesinin Kuruluuna, Cerrahpaa Tp Fakltesi Dergisi, IV/4, stanbul 1973, s. 326-337; a.mlf., Kadrgadaki Tp Fakltesi, a.e., XII/2 (1981), s. 210-220; a.mlf., Mektebi Tbbiyye-i hnenin Son Yl, a.e., XV/1 (1984), s. 171-182; a.mlf., Osmanl mparatorluunda Franszca Tp retimi ve Etkileri, TTK Bildiriler, VIII (1981), II, 1291-1298; Ayten Altnta, Tphane-i mire ve 14 Mart Tp Bayram, TT, XX/117 (1993), s. 45-56.

Nil Sar

MEKTEP
() slm lkelerinde ve zellikle Osmanllarda ocuklara temel eitimin verildii yer. Szlkte yazmak anlamndaki ketb kknden mekn ismi olan mekteb (oulu mektib) okul demektir; daha ok mektebe eklinde ktphane iin de kullanlr. Araplar okula kttb da demilerdir. Fakat dil limi Mberred kttbn renim gren ocuklar (sbyan) mnasna geldiini syler ve retim yaplan yere bu adn verilmesini yanl kabul eder (Lisnl-Arab, ktb md.). Ancak Hz. Peygamber devrinden beri okuma yazma veya Kuran retilen okullara kttb denilmitir. XIX. yzyldan itibaren mektep kelimesi, geni anlamda ve bugnk okul karlnda hemen hemen btn eitim kurumlarnn bana getirilerek kullanlmtr. Ayrca slm dnyasnda mektep kelimesinin bran (mektebi felsefe), ekol (mektebi Meiyyn, mektebi revkyyn), tlim (mektebi slm), bro (mektebl-berd), ajans (mektebl-enb) ve ticarethane mnalarna geldii de bilinmektedir. Tarihte bilinen en eski mekteplere yaznn icat edildii Mezopotamyada rastlanr. Burada rencilerin oturmas iin tatan veya kerpiten sralar olan bina kalntlar bulunmutur. Sumer ve Akkadlarda edubba (tablet evi) denilen mektepler mbede bitiik yaplr ve dersler din adamlar tarafndan verilirdi. ivi yazl belgelerde bu okullarn retim metotlar ve dzeyi, renciretmen, veli-retmen ilikileri gibi deiik konular hakknda eitli bilgiler yer almaktadr (Chiera, s. 95 vd.; Kramer, s. 1 vd.). Gebe hayat yaayan toplumlarda sabit mektep yapmann imknszlndan dolay tarihte Araplar genellikle mm bir toplum olarak tannmtr. Chiliye dneminde Mekke ve Medine gibi ehirlerde okuma yazma reten okullarn varl hakknda bilgi mevcut deildir. Belzr Araplarda yaznn geliimi zerine bilgi verir ve Kureyte okuma yazma bilen on yedi kiinin adn sayar (Fth, s. 691-692). Medinede de Araplardan okuyup yazan kimselerin says azd; bu arada bir yahudinin Arap yazsn bildii ve Medineli ocuklara rettii rivayet edilir (a.g.e., s. 694-695). Hicretten sonra burada konumu pek belli olmamakla beraber bir mektep messesesinin varl aka grlmektedir. Hz. Peygamberin, Bedir esirlerinden her okuma yazma bileni bunu on mslman ocuuna retmesi karlnda serbest brakt bilinmektedir. Buradan bir veya birka snfl bir okulun oluturulduu ortaya kmakta ve Ali b. Muhammed el-Huz bunu kfir bir retmenin mslman ocuklara ders vermesi olarak deerlendirmektedir (Tarcd-delltis-semiyye, s. 7072). Vahiy ktiplerinden Zeyd b. Sbit de bu okulun rencilerindendi (a.g.e., a.y.). Buhrnin bir rivayetine gre mm Seleme, bir kttb mualliminden kendisine yn ditmede yardm edecek birka ocuk gndermesini ve onlarn hrlerden olmamasn ister (Diyt, 27). Bu rivayetten hr, kle veya zatl ocuklarnn birlikte renim grdkleri anlalmaktadr. Bu durum, yakn yllara kadar dnyann baz lkelerindeki devlet okullarnda siyah-beyaz ayrm yaplmasyla kyaslandnda ayr bir nem kazanr. Hulefyi Ridn devrinde ve zellikle Hz. mer zamannda bu tr okullar yaygnlamtr; onun getirdii yenilikler arasnda mektep tesisi ve muallimlere maa balanmas da saylmaktadr (ibl

Numn, s. 514; Abdlhay el-Kettn, III, 107). Baz rivayetler de bu dnemde okullarn varlna k tutmaktadr. Mesel Eb Hreyrenin bir kttb muallimine urayarak ondan nem verdii bir konuyu anlatmak iin ocuklar toplamasn istemesi ve toplanan ocuklarn grlt yapmamalar iin ikaz edilmeleri tam bir okul veya snf manzaras izmektedir (bn Eb eybe, VII, 498). Abdullah b. merin de mektep ocuklarna selm verdii rivayet edilir (Buhr, el-Edebl-mfred, s. 223). Emev ve Abbs devirlerinde mektepler gelierek devam etmitir. 105 (723) ylnda vefat eden Dahhk b. Mzhimin Kfede 3000 civarnda ocuun okuduu byk bir mektep ina ettirip burada fahr retmenlik yapt bilinmektedir (DA, VIII, 411). Emev Valisi Haccc b. Ysuf esSekafnin de genliinde Tifte retmen (mktib) olarak alt nakledilir (DA, XIV, 427). Mekteplerin hepsinin ilk dnemlerden itibaren zel bir binaya sahip olmad phesizdir; genellikle hocalar mahallenin mescidinde bir ders halkas kurarlard. Ancak erken saylabilecek bir devirde camilerin yannda mstakil mekteplerin yapldn sylemek mmkndr. ocuklar mektepte okuma yazma rendikten ve Kuran hatmettikten sonra daha ileri seviye derslerine mescidlerde devam ederlerdi. Mektebe giden ocuklar yanlarnda yaz yazacaklar bir levha gtrrler ve bunu temizlemek iin su dolu bir kaba daldrp bir bezle silerlerdi. Bu su silinen yazlara hrmeten deniz, kuyu veya bir akarsuya ya da inenmeyecek ekilde temiz bir ukura dklrd. Ders mfredatnda genellikle okuma yazma, gramer, Kuran, hadis, iir ve matematik bulunur, program daha ok Kuran etrafnda ekillendirilirdi. Yaz altrmalarnda gnmz okullarndaki fileri andracak ekilde baz Kuran yetleri kullanlrd. Ancak yetlerin tahrifinden korkulduu ve lafza-i cellin silinmesi irkin grld iin baz iirlerle gzel szler de bu maksatla kullanlmtr. Genelde mektepler okuma yazma ve Kuran eitimi verenlerle dil vb. hususlar zerine eitim verenler olmak zere ikiye ayrlyordu (Ahmed elebi, s. 36 vd.). Mekteplerin eitim tarihi asndan erken saylacak bir dnemde ok ileri birtakm metotlar gelitirdii grlmektedir. Mesel gnmzdeki zek testi sonularna gre eitim verilmesi gibi rencilere zek ve kabiliyetlerine gre ders veriliyor, renciyi henz tahsil hayatnn banda iken bkknla ve mitsizlie drmemeye gayret gsteriliyordu. Baarl olan rencilere caddelerde resmigeit yaptrlr ve zerlerine badem vb. atlarak renciler dllendirilirdi. Mektep muallimlii bir dnem iin horlanmtr. Bunda bir ksmnn bilgilerinin sathlii, bir ksmnn savatan kama gibi sebeplerle bu meslee girmesi, bir ksmnn da ocuksu davranlar sergilemesi rol oynamtr. Adam Mez muallimlerin horlanmasnda Yunan meneli rivayetlerin etkisinin bulunduunu, nk onlarn retmeni gln ahsiyetlerden biri saydn syler (elaretl-slmiyye, I, 260). Fkh limleri her dnemde grlen, renciretmen ilikilerindeki baz problemler konusunda gr bildirmilerdir. Mesel kendisi de renimine bir kttbda balayan mam fi, retmenin talebesini tedib iin dvmesi ve lmne sebep olmas halinde diyet demesi gerektiinden sz eder (el-m, VI, 173). Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi elKazvnnin bir rivayetine gre Hz. Peygamber, Allah Telnn kyamet gnnde yzlerine bakmayaca, tezkiye etmeyecei ve horlayc bir azaba sokaca snf insann ilki olarak yetim ocua gcnn yetmeyecei devler vererek onu ezen kttb muallimini sayar (et-Tedvn f abri azvn, II, 127). Muallimlere denen cretler snrlandrlmam, ocuk velisinin mal gcne braklmtr. Halifelerin, byk devlet adamlarnn ve baz zenginlerin ocuklarna saray ve

konaklarda ders veren meddiplerin aldklar cretler ok yksek olabiliyordu. Onlar iin sbyan muallimi tabiri kullanlmazd. Sbyan muallimlerinin cretleri zaman zaman yetersiz kalmtr. Mesel Sicilyadaki mektep muallimlerinin ounun ylda 10 dinar gemeyen bir maala alt bilinmektedir (Ahmed elebi, s. 241). Mektepleri genellikle halifeler, sultanlar, yksek dereceli devlet memurlar ve zenginler bina eder, renim masraflar iin vakflar kurarlard. Birok yerde yetimlere mahsus zel mekteplerin yapld grlmektedir (bn Kesr, XIV, 81, 158). Kargaa dnemlerinden mektepler de olumsuz etkilenmitir. Taber, 290 (903) yl olaylaryla ilgili olarak Karmatlerin zulmleri arasnda mekteplerdeki ocuklar ldrmelerini de sayar (Tr, V, 646).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, ktb md.; Buhr, Diyt, 27; a.mlf., el-Edebl-mfred, Beyrut 1406/1986, s. 223; fi, el-m (nr. M. Zhr en-Neccr), Beyrut 1393, VI, 173; bn Sad, e-abat, VI, 301; bn Eb eybe, el-Muannef (nr. Keml Ysuf el-Ht), Riyad 1409/1989, VII, 498; Chiz, el-Beyn vet-tebyn, Kahire 1332, II, 92; Belzr, Fth (Fayda), s. 691-692, 694-695; Taber, Tr, Beyrut 1407/1987, V, 646; bn Eb Htim, el-Cer vet-tadl, VIII, 134; Necmeddin en-Nesef, el-and f ikri ulemi Semerand (nr. Nazar Muhammed el-Fryb), Riyad 1412/1991, s. 148; Abdlkerm b. Muhammed er-Rfi, et-Tedvn f abri azvn (nr. Azzullah el-Utrid), Beyrut 1408/1987, II, 127; bn Kesr, el-Bidye ven-nihye (nr. Ahmed Eb Mlhim v.dr.), Beyrut 1987, XI, 102; XIV, 81, 158; Ali b. Muhammed el-Huz, Tarcd-delltis-semiyye (nr. Ahmed M. Eb Selme), Kahire 1401/1981, s. 70-72; bn Hacer, Fetul-br (Hatb), XII, 253; ibl Numn, slm Tarihi: Sadrl-slm (trc. mer Rza [Dorul]), stanbul 1347/1928, s. 514; Adam Mez, elaretl-slmiyye (trc. M. Abdlhd Eb Rde), Kahire 1366/1947, I, 260; E. Chiera, Kilden Kitaplar (trc. Ali Muzaffer Dinol), stanbul 1964, s. 95 vd.; Ahmed elebi, slmda Eitim-retim Trihi (trc. Ali Yardm), stanbul, ts. (Damla Yaynevi), s. 36 vd., 42, 43, 44, 49, 218 vd., 241, 306; Sad smil Ali, Mehidt-talmil-slm, Kahire 1978, s. 77 vd.; Hitti, slm Tarihi, II, 627 vd.; G. Makdisi, The Rise of Colleges, Edinburgh 1981, s. 19; Abdlhay el-Kettn, et-Tertblidriyye (zel), III, 106 vd.; S. N. Kramer, Tarih Smerde Balar (trc. Muazzez lmiye ), Ankara 1990, s. 1 vd.; J. M. Landau, Kuttb, EI (ng.), V, 567 vd. Nebi Bozkurt Osmanllarda Mektep. Abbsler devrinde kttb adyla anlan mekteplere Karahanllar veya Seluklularda sbyan mektebi denildii ve Osmanllarda da bu ismin kullanld belirtilir. Osmanllar zamanla bu tip mektepleri drttalm, drlilm, muallimhne, mahalle mektebi, ta mektep, mektebi ibtidiyye gibi adlarla da anmlardr. Bu mekteplerin hocalarna muallim, yardmclarna kalfa (halife) denilmitir. Osmanllarda XIX. yzylda mektep kelimesi btn retim kurumlarn iine alacak bir genilik kazanm, hatta fakltelerin adnda bile yer almtr.

Genel olarak Kurn- Kerm renimi etrafnda toplanan program slm dnyasnn deiik lkelerinde farkl ekiller arzeder. Maribde (Bat Afrika) Kuran tilvetine hasredilen program Endlste Kuran tilveti, Arap grameri, kompozisyon, iir ve gzel yazya; Kuzey Afrikada Kuran tilveti, hadis ve din bilgilerle yazya; Merikta Kuran tilveti, din bilgiler, iir, byk ahsiyetlerin szleri, slih kiilerin hikyeleri, belli seviyede Arap dili ve baz hesap bilgilerinin retilmesine dayanyordu. Osmanl sbyan mekteplerinin programlar balangtan 1924 ylna kadar eitli deiiklik ve gelimeler gstermitir. Ftih Sultan Mehmed, stanbulda kurduu ilk drttalmin vakfiyesinde talm-i kelm- kadm ve Kurn- azm okunmasn art komutu. II. Bayezid, stanbuldaki klliyesine ait vakfiyesinde sbyan mektebinin programn da vermektedir. Buna gre muallimhneye tayin edilecek muallim ve halife ocuklara Kuran okumay ve baz ilmihal bilgilerini retecektir. Daha sonra programa yeni dersler ilve edilmitir. I. Mahmudun 15 evval 1152 (15 Ocak 1740) tarihli vakfiyesinde muallimhneye bir de hat hocasnn tayin edildii grlmektedir. Yine I. Mahmudun annesi tarafndan Galatada yaptrlan mektebin vakfiyesinde fenn-i kitbette mahareti msellem ve talm-i mek-i hatta lim bir kimesne hce-i mek olup denildii gibi I. Abdlhamid vakfiyesinde de bir hattat stat ifadesi yer almaktadr. Ayn padiahn 1195te (1781) tesis ettii Bblideki Hamidiye Mektebinde Arapa ve Farsa da programa alnmt. II. Mahmud tarafndan 1824te karlan talm-i sbyn hakkndaki fermanda ise ncelikle zaruri din bilgilerin retilmesi art koulmu ve program yle tesbit edilmiti: Mektep hocalar ocuklar iyi bir ekilde okutup onlara Kuran tlim ettirecekler, ardndan ocuklarn istidadna gre tecvid, ilmihal okutacaklar, slmn artlarn ve din kaideleri reteceklerdi. Tanzimatn ilnndan bir mddet nce 1838de Umr-i Nfia Meclisinde mektepler iin hazrlanan bir lyihada mektepler kk ve byk olmak zere ikiye ayrld. Kk mahalle mekteplerinde Kuran retilmesi, camilerin yanndaki byk mekteplerde ise (snf- sn) kulak dolgunluu olmas iin Trke in, Tuhfe-i Vehb, Nuhbe-i Vehbi, Sbha-i Sbyn gibi lugatlarla Birgivnin Rislesi gibi kitaplar, ahlk risleleri okutulmas, hat ve kitbet retilmesi kararlatrld. Ardndan bu lyiha Dr- ry Bblde ve Meclisi Ahkm- Adliyyede baz deiikliklere urad, sarf ve nahiv dersleri de programa dahil edilerek bu mekteplere rdiye ad verildi. Tanzimatn iln arefesinde sz konusu mekteplerde elifbdan balamak zere Kuran, yaz, ilmihal, hesap okutulurken programa sonralar tarih ve corafya da ilve edilmitir. 1846da drt yllk eitim veren sbyan mekteplerinde elifb, Kuran, ilmihal, tecvid, Trke, muhtasar ahlk- memdha risleleri okutuluyor, lugat, sls ve nesih yazlar retiliyordu. Tanzimattan sonra yllk mektebi ibtid olarak faaliyet gsteren bu okullarn programlar elifb, Kurn- Kerm, tecvid, ilmihal, ahlk, sarf- Osmn, iml, kraat, mlahhas trh-i Osmn, muhtasar corafyay Osmn, hesap ve hsn-i hattan olumaktayd. 1847de ilk ve orta retimin ilerini yrtmek zere Mektib-i Ummiyye Nezreti kurularak bana Sahaflar eyhizde Esad Efendi getirildi ve sbyan mektepleriyle rdiyeler slah edildi. 20 Nisan 1857de bu nezret mstearla dnt. 10 ubat 1864te Mektib-i Sbyn- Mslime kuruldu.

1882de bu daire Mektib-i btidiyye adn ald. Mekteplerin ilk rnei olan kttblarda sadece erkek ocuklar renim grrken Osmanllar devrinde kz ocuklarnn da erkek ocuklarla birlikte bu ilk mekteplere devam etmesi dikkati eker. Bununla beraber sadece erkek veya kz ocuklarna ait sbyan mektepleri de vard. Sbyan mektepleri hocalarna dair 1847 tarihli tlimatta kark mekteplerde kz ve erkek ocuklarn yan yana oturtulmamas tavsiye edildi. 1858 tarihli bir sadret tezkiresinde Maarif Nezretince Sultanahmet civarndaki yirmi alt sbyan mektebinde kz ve erkek rencilerin birbirinden ayrlmas istenmektedir. Sumerlerde rencilerin sralara, eski Yunanda iskemlelere oturmalarna karlk slm mekteplerinde renciler halkalar oluturarak yere otururdu. Yahudi, Msr, Bizans ve Japon mekteplerinde de rencilerin yere oturduu bilinmektedir. Sbyan mekteplerine balama ya drtalt arasnda olurdu. Anadoluda ocuklar daha ziyade drt yanda okula verilirken stanbulda bealt yalarnda okula balanrd. Tanzimattan nce ocuklara bir sanata verilmeden Kuran ve ilmihal retilmesi emredildii halde 1846da yaymlanan bir tlimatla drt-be yandaki ocuklarn ebeveynlerinin rzas ile okula gnderilecei, alt yan bitiren ocuklarn sbyan mektebine gndermeyenlerin ise cezalandrlaca bildirilmektedir. 1868 tarihli bir teblide herkesin alt yandaki ocuunu okula gndermeye mecbur edildii grlmektedir. Sbyan mekteplerinin tahsil mddeti 1846 tarihli tezkirede drt yl olarak belirlenmitir. 1869 tarihli Marif-i Ummiyye Nizamnmesinde de bu mddet muhafaza edilmi ve mektebe devam mecburiyeti ya erkek ocuklar iin yedi, kz ocuklar iin alt olarak belirlenmitir. Sbyan mekteplerinin hocalar umumiyetle medrese mezunu olup cami ve mescidlerde imam-hatiplik veya mezzinlik yapan kimselerdi. Kz ocuklarna mahsus mekteplerin hocalar ise Kuran bilen, Sbha-i Sbyn ve Tuhfe-i Vehb gibi risleleri okumu yal kadnlard. II. Mahmud devrinde sbyan mektebi hocalar medrese tekilt iinde hususi bir tahsile tbi tutulmaktayd. 1868de sbyan mekteplerine hoca yetitirmek zere stanbulda bir drlmuallimn-i sbyn alm ve ertesi yl hazrlanan Marif-i Ummiyye Nizamnmesinde ancak bu okullardan mezun olanlarn sbyan mekteplerine hoca olabilecei belirtilmitir. II. Abdlhamid dneminde ibtid mekteplerinin almasyla sbyan mektebi tabirinin yerini mektib-i ibtidiyye almtr. Bununla birlikte zamanmza kadar camilerde ocuklara basit din bilgiler verilen ve Kuran okuma retilen yerlerin halk arasnda sbyan mektebi olarak adlandrlmas gelenei srmtr.

BBLYOGRAFYA

Fatih Mehmed II Vakfiyeleri (Vakflar Umum Mdrl), Ankara 1938, s. 132; Sultan I. Mahmud Vakfiyesi, VGMA, nr. 47 K., s. 129-132; Trkiye Maarif Tarihi, I-II, 82 vd.; Faik Reit Unat, Trkiye Eitim Sisteminin Gelimesine Tarihi Bir Bak, Ankara 1964, s. 6-10, 38-41; Hasan Ali Koer, Trkiyede Modern Eitimin Douu ve Geliimi, stanbul 1974, tr.yer.; Ahmed elebi, slmda Eitim-retim Trihi (trc. Ali Yardm), stanbul, ts. (Damla Yaynevi), s. 33 vd.; brahim Ate,

Hayr ve Sosyal Hizmetler Asndan Vakflar, VD, XV (1982), s. 80; brahim Bozdemir, Osmanl Sbyan Mekteplerinde Eitim ve retim (yksek lisans tezi, 1991), M Sosyal Bilimler Enstits; M. akir lktar, Sbyan Mektepleri, TK, sy. 33 (1965), s. 30-36; A. Turgut Kut, stanbul Sbyan Mektepleriyle lgili Bir Vesika, JTS, II (1978), s. 55-84; R. Karda, Sbyan Mektepleri, TA, XXVIII, 509-510; Vedat Gnyol, Mektep, A, VII, 655-658; Pakaln, II, 452 vd.; III, 201-203; J. M. Landau, Maktab, EI (ng.), VI, 196-197; Ali Akyldz, Marif-i Ummiye Nezreti, DA, XXVII. Cahit Baltac MMAR. Sbyan mektepleri ounlukla tek odal ahap veya kgir yaplardr. Bir yan sokak zerine yerletirilir, dier cephesiyle ok defa kk bir baheye alrd. rencilerin su ime, tuvalet vb. ihtiyalarn karlamak iin gerekli olan eme, hel, depo gibi hizmet meknlar bahe avlusuna uygun gelecek ekilde yerletirilirdi. Baz dershanelerin giriinde kk bir saakla korunan, kiminde ise daha geni, yar ak bir derslik eklinde olan, bazan bir seki halinde giri n mekn bulunurdu. Dersler yazn bahede veya eyvanda, kn bir ocakla stlan dershanede yaplrd. ounlukla kbleye ynelik olarak ina edilen mekteplerin ak veya kapal ksmlarnda ekseriya bir mihrap nii bulunurdu. Dershaneye girilirken ayakkablar karlrd. Pabuluun derslik iinde yer ald durumlarda zerinde oturulan alann deme seviyesi girie gre ykseltilmi olurdu. Kare veya drtgen planl olan dershanelerin bir duvarnda ocak bulunur, mekn alt ve st pencerelerle yeterli dzeyde aydnlanrd. Dershane boyutlar, yaptran kiinin imknlarna ve hizmet gereklerine gre byyp klebilmekle beraber ortalama kenar uzunluklar 5-7,5 m. arasnda deimektedir. Dershanelerin duvarlarnda kitap ve dier gerelerin sakland niler de ina edilirdi. Ders srasnda hoca minder zerine, renciler ise bir halka oluturarak yere, genellikle hasr serilmi demenin stne oturur, rahle zerine konulan kitaplar okurlard. Baz hatrl rencilerin ince minderlere oturduu da olurdu. Dersini vermek durumunda olan her renci hocann veya yardmcsnn nne giderek hazrlad blm okurdu. slm dnyasnda kttb adyla anlan mektepler yannda Memlkler devrinde Kahirede yaplan ve sebilkttb adyla tannan alt kat sebil, st kat mektepten oluan bir yap tipi gelimi ve XIV. yzyln son eyreinden itibaren saylar artarak devam etmitir. Osmanl hkimiyetinde de bu yaplar benimsenmi ve Kahirede ok sayda bu tip bina ina edilmitir. Gnmze ulaan en erken tarihli Osmanl sbyan mektebi binas Bursadadr. Yazlk blm olarak adlandrlan bir eyvanla ona bitiik kapal bir dershaneden meydana gelen bu mektep, Sitti Hatunun 864te (1459-60) ina edilen camisinin yaknnda bulunmaktadr. Zengin ta bezemeli eyvan cephesiyle trnn sekin bir rnei olan yapnn ak ve kapal dershaneden oluan plan emas birok sbyan mektebinde tekrar edilmitir. Tek katl olan bu tip mekteplerin st rtleri kgir veya ahaptr. Kgir olanlarda eyvan kemerinin biimi ve eyvann nne perem gibi kan saak (turre at) cepheyi zenginletiren elerdir. Baz mekteplerde ahap atlarn zamanla yok olduu grlmekle birlikte stanbulda

skender Paa Mektebinde olduu gibi yklan atnn izleri cephelerde tesbit edilebilmektedir. Sbyan mektepleri bakmndan en zengin ehir stanbuldur. Buradaki Haseki, Kara Ahmed Paa (Topkap) ve Rstem Paa (skdar) mektepleri Sitti Hatunun plan emasnnn ahap atl rnekleridir. Yazlk dershanesi olan mekteplerde eyvan derslerin baheye ak olarak yaplmasna imkn veriyordu. Scak havalarda eyvanlarn geni saaklar rencileri gnein yakc etkisinden korurdu; Haseki Mektebi bu anlaya gzel bir rnektir. XVI. yzyl boyunca kullanlan eyvanl mektep tipinin kgir trne rnek olarak stanbulda II. Bayezid, skpl Yahy Paa, skender Paa, Mihrimah Sultan (skdar) mektepleri verilebilir. Gnmzde Hakk Tark Us Ktphanesi olarak kullanlan II. Bayezid Mektebinde eyvan nnde yap boyunca uzanan ahap bir saak bulunmaktadr. Bu nemli yapda kubbeyle rtlen kapal dershanenin plan lleri 7,90 7,70 metredir. Yazlk ve klk dershaneli bir baka mektep Yenibahedeki ah Hban Hatun Mektebidir. Kapal ksm yaklak 6,7 6,7 m. llerindeki bu mektepte de eyvann ve dershanenin nne btn yapnn uzun kenar boyunca devam eden tek eimli bir at yerletirilmitir. Sleymaniye Klliyesi iinde yer alan sbyan mektebinde Mimar Sinan eyvan esini biraz deitirerek kullanmtr. Kubbeyle rtl giri mekn, gney ve bat ynlerine alan kemerlerle eyvandan ok bir glgelik (baldaken) nitelii almtr. Bu alann gneten korunmas iin baheye alan kemerlerin nne geni saaklar yaplmtr. Osmanl mekteplerinde dershaneler genellikle zeminden birka basamak ykseltilerek rutubetten korunmutur. Kubbe veya ahap atyla rtlen bu yaplarn duvarlar kgir veya ahap iskeletlidir. Kare plan XVI. yzylda yaygn olarak kullanlmtr. Zeyrekteki Zenbilli Ali Ceml Efendi Mektebi tek kubbeyle rtlen kare planl mektep trnn yaln bir rneidir. Yaklak 5,90 6,06 m. ebadnda olan dershanenin girii nnde saakla korunan bir alan bulunmamaktadr. inde Zenbilli Ali Ceml Efendinin kabrinin bulunduu kk avlu rencilerin ders aralarnda dinlenebilmeleri iin tasarlanm olmaldr. Birok kare planl mektebin giriinde stunlara oturan kk kubbeli veya revakl bir blm bulunmaktadr. Mimar Sinann eseri olan Sultan Selim Mektebinin giri saa yanlara doru genileyerek giri nnde glgeli geni alanlar salamaktayd. ehzade Mektebinin zgn giri saann da benzer ekilde olduu mektebin gney duvar zerinde mevcut izlerden anlalmaktadr. Mimar Sinan, Sleymaniye ve Atik Vlide klliyelerinin mekteplerinde dershane i meknn dikdrtgen olacak ekilde geniletmitir. Bu amala kubbenin yanna dz atkl veya tonozlu bir birim eklenmitir. XV. yzyldan itibaren baz mektepler zeminden iyice ykseltilmitir. stanbul emberlitata Atik Ali Paa, Gebzede oban Mustafa Paa sbyan mektepleri fevkan olarak nitelendirilen bu gruba girmektedir. XVII. yzylda yaplan Kuyucu Murad Paa, Sultan Ahmed, inili (skdar) mektepleri de benzer dzenlemeye sahiptir. Zemin katta yer alan bir kapdan girilen Kuyucu Murad Paa Mektebinde dershaneye yapnn iinden bir merdivenle ulalmaktadr. inili Mektebinde ise birinci kattaki dershaneye avludan st ak bir merdivenle klmaktadr. Zeminden ykseltilmi mekteplerde dershaneler genellikle kubbeyle rtldr. Bu grupta yer alan Sultan Ahmed Mektebi muhtemelen bir depremde kubbesi yklm olduundan u anda ahap atldr. Fevkan mekteplerde musluk ve hellar dershanenin alt katnda veya kat sahanlnda yer almaktadr.

Mimar Sinann sbyan mektebi mimarisine byk katks olmutur. Nitekim stanbulda sebil-kttb birleimine sahip en erken uygulama onun eseridir. Kahirede ok yaygn olan bu birleimde zemin katta sebil, st katta mektep yer almaktadr. Osmanllar Msr aldktan sonra bu yap tipiyle tannca benzerlerini stanbulda ina etmilerdir. Bu trn stanbuldaki bilinen en erken rnei Mimar Sinan tarafndan Divanyolu zerinde yaplmtr. Mehmed Aa Klliyesinin paras olan sebil-kttb, XIX. yzylda Divanyolunun geniletilmesi srasnda yenilendiinden sebil ve zerindeki mektep XVI. yzyl karakterini yitirmitir. Osmanl Devletinin iinde bulunduu ekonomik skntlar sebebiyle XVII. yzylda mektep yapmnn kstland grlmektedir. Bu dnemde ina edilen tek katl yaplara Eblfazl Mahmud Efendi, Merzifonlu Kara Mustafa Paa ve fevkanlere Kuyucu Murad Paa, Sultan Ahmed, inili, Divitiolu mektepleri rnek gsterilebilir. XV. yzyldan XVII. yzyln sonlarna kadar sbyan mektepleri klasik slpta yaplmtr. Duvarlar kesme ta veya almak rgldr. Fazla bezemesi olmayan bu binalar yangn ve depremler, ihmaller, dikkatsiz onarmlardan zarar grm, zgn bezemeleri, ahap tavan ve saaklar bakmszlktan yok olmutur. Ta bezemeler nisbeten daha iyi korunmutur. Bununla birlikte zgn ocak yamaklar, bacalar gibi ayrntlar ender olarak gnmze ulaabilmitir. XVIII. yzyl yaplarnda barok slbu nem kazanmtr. Altna dkknlar yerletirilen ve ta konsollar zerinde ykseltilen Amcazde Hseyin Paa Mektebi (1112/1700-1701) bu an habercisidir. Birok mektep sebil veya eme yaplar zerinde ykseltilmi, birinci katta dershane yannda kk bir hoca odas oluturulmutur. Karakyde Kemanke Mustafa Paa Camii bitiiindeki Reslkttb smil Efendi (1145/1732-33), Ayasofya avlusundaki I. Mahmud (1153/1740) ve Fndkldaki Zevk Kadn (1169/1755-56), Bblideki Tersane Emini Hac Ysuf Efendi mekteplerinde dershane yannda veya koridor sonunda bir kk mekn bulunmaktadr. Stun balklar, ocaklar ve saaklar barok slbundadr. Korniler kirpi saak eklinde veya ibkey profillidir. Dershanelerin tonoz rtleri d ktleye yansmakta ve yapnn genel grnmnde nemli bir rol oynamaktadr. XVIII. yzylda ok tekrarlanan sebilkttblara Seyyid Hasan Paa (1158/1745), Reci Mehmed Efendi (1181/1767), ah Sultan (Eyp) rnekleri verilebilir. Bu tipte zemin katta sebil, hellar ve gei meknlar yer almakta, birinci kata merdivenlerle ulalmaktadr. Reci Mehmed Efendi ve ah Sultan mekteplerinde merdiven avludan st ak olarak ykselmektedir. Dershane genellikle dikdrtgen planldr ve aynal veya tekne tonozla rtldr. Baz dershanelerde dikdrtgen planl i mekn biri kk, dieri byk iki tonozla rtlmtr. Nitekim Fndkldaki Zevk Kadn Mektebinin dershanesinin giriinde dar bir tonozla rtlen bir blm vardr. Giriten ana mekna geite iki stun ve onlara dayanan kemerle mekn iinde sra kemerli (arcade / arkadl) bir gei oluturulmutur. Benzer i mekn dzenlemeleri stanbulda XVIII. yzyl Fener evlerinde de grlmektedir. Duvar rgs genellikle ta-tula almaktr. Duvarlarn st kesimlerinde ku kklerine yer verilmitir. Duvar yzeylerinde ve pencere alnlklarnda sva ile yaplm geometrik desenli kabartma derzlemeler mevcuttur. XVIII. yzyl mekteplerinde dikdrtgen plan ok kullanlmtr; ebsaf Kadn Camii yanndaki mektep dershanesi keleri pahlanm dikdrtgen planyla ilgin bir rnektir. 1201de (1787) yaplan

mektebin dershanesine kk bir holden geilerek ulalmaktadr. Hel dta hol ktlesine bitiik konumdadr. Plan lleri yaklak 5 8 m. boyutlarndaki dershanenin st bir tonozla rtlmtr. 1950lerde Atatrk Bulvarnn almas srasnda yol seviyesi ykseltildiinden yapnn evresiyle olan ilikileri deiiklie uramtr. 1176da (1762) yaplan Koca Rgb Paa Klliyesi iinde yer alan fevkan mektep ise ei olmayan bir i mekn dzenine sahiptir. Dershanenin yaklak 5 6 m. llerinde olan orta meknnn stn bir aynal tonoz rtmektedir. Kemerli stunlarla orta mekn yanlara doru alm, kullanlan alan iki kat bytlerek 5 12 m. llerinde olan uzun bir derslik elde edilmitir. XIX. yzylda slahat hareketlerinin bir paras olarak devlet tarafndan asker ve sivil okullar alm, eitim Avrupadan alnan modellere gre biimlenmeye balamtr. Geleneksel anlay yanstan son mekteplerden birini II. Mahmud Cevr Kalfa adna yaptrmtr. 1819-1820de Divanyolu zerinde ykselen bu mektep zemin katndaki sebiller ve antsal tonoz rtsyle ge Osmanl dneminin dikkat ekici bir uygulamasdr (bk. CEVR KALFA MEKTEB). Osmanl devri sbyan mektepleri ocuklar iin tasarlanm bir yap trnn zgn rneklerini oluturmaktadr (ayrca bk. DA, XXIII, 258-259).

BBLYOGRAFYA

Ayvansary, Hadkatl-cevmi, I, II, tr.yer.; Ayverdi, Osmanl Mimrsi I, s. 94, 454; a.mlf., a.e. III-IV, III, 103-107, 123-124; IV, 546, 782, 785, 861, 864; zgnl Aksoy, Osmanl Devri stanbul Sbyan Mektepleri zerine Bir nceleme, stanbul 1968; Zeynep Ahunbay (Nayr), Osmanl Mimarlnda Sultan Ahmet Klliyesi ve Sonras (1609-1690), stanbul 1975, s. 81, 163, 172, 177, 182, 190; a.mlf., Mimar Sinann Eitim Yaplar, Mimarba Koca Sinan, Yaad a ve Eserleri, stanbul 1988, s. 279-287, 305-309; a.mlf., Cairene Sabilkuttab and its Reinterpretation in Ottoman Architecture, Art Turc / Turkish Art, 10th International Congress of Turkish Art, Geneve 1999, s. 47-52; a.mlf., Eypteki Osmanl Eitim Yaplar ve Korunmalaryla lgili neriler, IV. Eypsultan Sempozyumu: Tebliler, stanbul 2000, s. 132-141; a.mlf., The Architecture of Ottoman Primary Schools, International Congress on Learning and Education in the Ottoman World, Proceedings, stanbul 2001, s. 89-99; Konyal, skdar Tarihi, II, 297-335; Yksel Yolda Demircanl, stanbul Mimarisi in Kaynak Olarak Evliya elebi Seyahatnamesi, stanbul 1989, s. 349-354; Haluk Sezgin, Les maisons en pierre de Fener, Armos, Thessaloniki 1991, s. 1597-1629; Mehmet Nermi Haskan, Eyp Tarihi, stanbul 1993, II, 11-28; Turgut Kut, stanbul Sbyan Mektepleriyle lgili Bir Vesika, stanbul Armaan, stanbul 1997, III, 347-374; Nihal Yney Uluengin, Osmanl Trk Sivil Mimarisinde Pencere Aklklarnn Geliimi, stanbul 1998, s. 41-52; lk Altnoluk, Binalarn Yeniden Kullanm, stanbul 1998, s. 85, 88; M. Cerasi, Osmanl Kenti (trc. Asl Atav), stanbul 1999, s. 144-148; Semavi Eyice, stanbulun Ortadan Kalkan Baz Tarihi Eserleri, III, TED, X-XI (1981), s. 212-222, 231, 233-238; a.mlf., stanbul [Tarih Eserler], A, V/2, s. 1214/107-109; Necdet Sakaolu, Sbyan Mektepleri, DBst.A, VI, 546-547. A. Zeynep Ahunbay

Mektep lhisi ve Glbangi.

Osmanllarda geleneksel olarak drt yl drt ay drt gn veya be yl be ay be gn gibi kalplam rakamlarla belirlenen renime balama yana ulam ocuklarn mektebe gitmeleri dolaysyla dzenlenen trenlere min alay, bedi besmele cemiyeti, mektep cemiyeti, dua cemiyeti gibi adlar verilmi, bu trenler srasnda okunan ilhiler gfte mecmualarnda mektep ilhisi ismiyle kaydedilmitir. Tren sonunda belli bir eda veya makamla okunan duaya da mektep glbangi denilir. min alay treni uurlu saylan pazartesi, perembe veya kandil gnlerine rastlatlr, o gnn sabah mahallenin btn rencileri mektepte toplanr, ilhi okuyacak rencilerle (ilhi takm) ilhiler okunurken belirli yerlerinde yksek sesle min diyecek olan dier renciler (minciler) sralanr, balarna da ilhici ba denen bir talebe geerdi. min alay ilhiler okuyarak mektepten okula yeni balayacak ocuun evine doru yola kar, ilhici ba bu srada okunan ilhileri ve alay idare ederdi. Bu arada veliler ve mahalle sakinleri de alaya katlr, yol boyunca gittike artan kalabalk mektebe balayacak olan ocuun evinin nne gelirdi. Ailenin durumu msaitse hoca, kalfas ve ilhi okuyan birka renci mahalleden alaya katlanlarla birlikte evin selmlna alnarak oturtulurdu. Rahlenin bana geen hoca ocuu karsna alr, besmele ektirir, rabbi yessir ... duasn tekrarlatp ilk ders olarak elif cznden elifbnn yer ald ilk sayfay okutur, defa rabbi zidn ilmen (y rabbi ilmimi arttr) yetini syletince hazr bulunanlar min derlerdi. Bir ar- erifin ardndan ilhiciler ilhi okuduktan sonra hocann mektep glbangini ekmesi ve dua etmesiyle trenin ilk safhas tamamlanr, hocaya ve rencisine hediyeleri verilir, davetlilere ikramda bulunulurdu. Ailenin sosyal durumuna gre bir lim, eyh veya devlet adam da trene davet edilirdi. Zengin aileler bazan dier mekteplerin ilhi takmlarn tutarlard. Bu ilk trenin ardndan yeni renci erkek ise midilliye, kz ise faytona bindirilip ailesi de alaya katlarak tekrar yola klr ve yine ilhiler okunup minler ekilerek mektebe balayacak bir dier ocuun evine gidilir, ayn tren orada da tekrarlanrd. Ailenin durumu evde tren yapmaya msait deilse renci kapnn nnde okunan ilhiler ve dua ile mektebe uurlanr, daha sonra ilk derste benzer bir tren yaplrd. Bir tekke mensubunun, zellikle eyh ailesinden bir ocuun mektebe balamas esnasnda evlerde icra edilen trenler tekkede yaplr, alay tekkenin nnden geerken derviann da katlmasyla nevbeye klarak sancaklarla alay karlanr, bu srada mazhar, halle, kudm gibi sazlar eliinde nevbe vurulup ilhiler okunurdu. Cemleddin Server Revnakolu 1888de Eypte ahit olduu bir nevbeyi aktarmaktadr (bk. bibl.). Mektebe balama ana gelmi btn ocuklar ayn ekilde evlerinden toplandktan sonra min alay byk bir kalabalk halinde mektebe dner, avluda gftesi eyh Mehmed Bekrye ait sab makamndaki, Kad fetehallhu bil-mevhib ve ce bin-nasri vel-merib / Ve es-behal-kevn f srrin ve f emnin minel-metib (Allah kullarna nice nimetler vermitir ...) ilhisi (uul)

okunduktan sonra hocann ektii glbangin ardndan merasim dua ile son bulur (uzun bir dua metni iin bk. Mehmed Fevzi Efendi, s. 65), talebeler snfa girerek derse balanrd. min alay treni hemen her yerde ayn ekilde olmakla birlikte kk yerleim birimlerinde daha mtevazi uygulamalardan da sz edilmektedir. te yandan ilhilerin mahall gfte ve bestelerle veya baz deiikliklerle okunduunu sylemek mmkndr. Nitekim Yahya Kemal Beyatl htralarnda skpte mektebe balarken alaydaki ocuklarn, ol cennetin rmaklar akar Allah dey dey ilhisini, km Tanr melekleri bakar Allah dey dey eklinde okuduklarn belirtir. Mektep ilhilerinin bir ksm gfteleri Ynus Emre ve Niyz-i Msrye ait tasavvuf paralardr. Aralarnda ritmik ve cokun bir edaya sahip, gftesi Arapa olan uullerin de bulunduu bu eserlerin tannmlar unlardr: Gftesi Sultan II. Mustafaya ait, Yessir len hayrel-umr (Hayrl ilerimizi kolaylatr y rabbi) nakaratl evi ilhi Allhu rabb l-yezl (Tre, VII, 110-111); gftesi Ynus Emreye, bestesi Zeki Dedeye ait, Ne bahtl ol kii kim okuduu Kurn ola matlal hzzam ilhi; torununun mektebe balamas dolaysyla yine onun besteledii, gfteleri Ynus Emreye ait uak makamnda, Allah emrin tutalm / Rahmetine batalm msrayla balayan uak ilhisiyle (engel, III, 69), hisar-bselik makamnda, Y ilh sana geldik bizi mahzn eyleme (Tre, IX, 146-147), rast makamnda, Tvbe edelim zenbimize tbt ilallah, y Allah (engel, I, 87), acem-krd makamnda, Y ilh balayalm ism-i bismillh ile (Tre, VIII, 143), hzzam makamnda, Gel vcudun te-i ak- habbullaha yak (a.g.e., V, 140-141) msrayla balayan ilhileri Zeki Dedenin notalar gnmze intikal etmi bestelerindendir. Gftesi Ynus Emreye ait hicaz makamnda, ol cennetin rmaklar akar Allah dey dey ilhisiyle, Bu ak bir bahr-i ummandr buna hadd kenr olmaz; Mndler nid eyler gelin Allha mevlya; sm-i sbhn virdin mi var bahelerde yurdun mu var; Y ilh zt pkin hrmetine el-aman; Rhat- cn ister isen her seher Kurna bak; Y ilh bir blk ciz kapna gelmiiz ilhileri kaynaklara intikal etmi dier mektep ilhileri arasnda zikredilebilir. Gzm ki kana boyand arb neyleyeyim msrayla balayan, gftesi eyh Saffet Efendiye ait hzzam makamndaki mektep ilhisi (notas iin bk. a.g.e., V, 141) Mehmed kif Ersoyun min Alay iirine ilham kayna olmutur. Ali Birinci, 1832 ylnda okunmakta olan mektep ilhilerinin gftelerini bir cnkten alarak baz eksikliklerle birlikte yaymlamtr (bk. bibl). Bunun dnda bir ksm ilhiler de Mektep lhsi adl bir kitapkta toplanmtr (stanbul 1325, 1332). Tanzimattan sonra halk arasnda ok beenilmi olan, Ey gziler yol grnd yine garb serime ile, Sivastopol nnde yatar gemiler marlar da min alaylarnda okunmutur. II. Abdlhamid devrinde min alaylarnda Bat msikisi esaslarna gre bestelenmi baz marlarn da okunduu, bunlarn sonunda padiahm ok yaa diye barld bilinmektedir. ocuk arklarnn bulunmad dnemlerde bu maksatla kullanlan mektep ilhileri Kuran okumay, Allah ve Hz. Peygamberi sevmeyi, ilim renmeyi, gzel ahlk, vatan sevgisini, ehid ve gazi olmay telkin eden gfteleriyle dikkat ekmektedir. min alay treninin sonunda ekilen ve mahall baz farkllklar gsteren glbank metinleri yer yer deitirilerek irticlen bir nevi beste ile okunmutur. Ancak min alay gelenei ortadan kalkt ve bu okuyu tesbit edilemedii iin notas elde bulunmamaktadr. Glbanki denen kiinin veya hocann okuduu bu glbanklerden birinin metni yledir: Allah Allah, illallah! Celll-cebbr, munssettr, hlikul-leyli ven-nehr, lyezl, zl-cell birdir Tanr. Erin erliine, Hakkn birliine, dn-i mbn uruna, ehid olan gaziler akna diyelim ak ile bir Allah. Allah Allah Allah, dim hay! ( defa). Evveli Kuran, hiri Kuran. Tebrekel-lez nezzelel-furkn. Eli kan, klc kan, snesi ryan,

cieri pryan. Dn-i mbn uruna ehid olan gaziler akna diyelim ak ile bir Allah. Allah Allah Allah, dim hay! ( defa). Evveli gaz, hiri gaz, inyet-i Hud, kasd- ad, dn-i mbn uruna ehid olan gaziler akna diyelim ak ile bir Allah. Allah Allah Allah, dim hay! ( defa). Haclar, gaziler, rviler; ler, yediler, krklar; glbang-i Muhammed, nr-i neb, kerem-i Al, primiz, stdmz Hazreti Osmn- Zinnreyn-i Vel gerekler demine, devrnna h diyelim, hu! ok az farkla snnet glbangi olarak da okunan bu glbangin tahsilden ok gaz ve cihad tevik ettii, ehid ve gazilerin unutulmamas gereini vurgulad grlmektedir. Bu durum mektebe balamann okumay renme konusunda atlm ilk adm olmas yannda ocuun ileride vatan ve millet iin ehdeti gze alabileceinin ilk telkini olarak da kabul edilebilir. Glbank metninde Hz. Peygamber ve Hz. Aliden sonra glbank geleneinde pek yaygn grlmeyen bir ekilde Hz. Osmann adnn anlmas, onun okuma yazma bilmesi ve vahiy ktiplerinden olmasnn yan sra mektebe balayan ocuun okumaya Kuran ile balamas sebebiyle Kuran bir araya toplatmas, nshalarn yazdrp slm dnyasnn belli bal merkezlerine gndermesiyle ilgili olmaldr. Glbank geleneinin Bektalikten doarak yaygnlk kazandna dikkat eken Bekta dedebabalarndan Bedri Noyan, glbank metninde aslnda Hz. Osman yerine Hac Bekt- Velnin adnn zikredildiini, sonradan yaplan bu deiikliin ise anlamsz ve yersiz olduunu sylerse de yukardaki aklama erevesinde bu iddiann isabetsiz olduu anlalmaktadr.

BBLYOGRAFYA

Mehmed Fevzi Efendi, Mevhibetl-vehhb, stanbul 1325, s. 65; Ahmed Rsim, Falaka, stanbul 1927, s. 51-60; Trkiye Maarif Tarihi, I, 91-96; Musahibzde Cell, Eski stanbul Yaay, stanbul 1946, s. 29-31; Yahya Kemal Beyatl, ocukluum, Genliim, Siyas ve Edeb Hatralarm, stanbul 1973, s. 21; engel, lhler, I-IV, tr.yer.; Tre, lhler, V-IX, tr.yer.; Ali Birinci, Mahalle Mektebine Balama Mersimi ve Mekteb lhileri, II. Milletleraras Trk Folklor Kongresi Bildirileri IV, Ankara 1982, s. 37-57; a.mlf. - smail Kara, Mahalle Mektebi Hatralar, stanbul 1997, s. 23-31, 40; Mehmed Akif Ersoy, Safahat (haz. M. Erturul Dzda), stanbul 1987, s. 128129; Bedri Noyan, Bektilik Alevlik Nedir, Ankara 1987, s. 128; Mehmed Emin Altntop, Trk Din Musksinde Arapa Gfteli lhler: uuller (yksek lisans tezi, 1994), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 209; Thirlmevlev, Anant- Kadmemizden Mektebe Balama Merasimi, Mahfil, IV/42, stanbul 1342, s. 114-115; M. Halit Bayr, stanbulda Mektebe Balama, Halk Bilgisi Haberleri, XI, stanbul 1942, s. 49-54; M. akir lktar, Sbyan Mektepleri ve Mektep Cemiyetleri, TY, sy. 245 (1955), s. 993; Cemleddin Server Revnakolu, Ynusun Bestelenmi lhleri Nerede ve Nasl Okunurdu?, a.e. (Ynus Emre zel says), V/319 (1966), s. 129-130; Mustafa Uzun, Trk Tasavvuf Edebiyatnda Bir Dua ve Niyaz Tarz Glbank, LAM Aratrma Dergisi, I/1 (1996), s. 81-82; a.mlf., lhi, DA, XXII, 66; Pakaln, I, 59; Mustafa cal, min Alay, DA, III, 63. Mustafa Uzun

MEKTBT
() mm- Rabbnnin (. 1034/1624) mektuplarndan derlenen eser. Bir mutasavvf tarafndan yazlan en kapsaml ve en mehur mektup klliyat olup tevars ettii ve gelitirdii Nakibend gelenei hakkndaki balca kaynak durumundadr. Mektbt, her eyden nce mm- Rabbnnin mnev tekml srecini gstermesi bakmndan nem tamaktadr. Eser ayrca onun mridi Bk-Billh ve halifeleriyle olan mnasebetlerini, vahdeti hdun vahdeti vcda tercih edilebilirlii gibi konularda gelitirdii ihtilfl grlerini, ikinci slm binyln mceddidi olduu iddiasn, Kbenin hakikatinin hakkat-i Muhammediyyeye stnl fikrini, kendi tanmlad Snn akdenin yegne doruluunu, Nakibend tarikatnn mkemmeliyetini yanstan dnceleri ierir. mm- Rabbnnin Muviye b. Eb Sfyn idealletirmeyi uygun grd dikkat ekmektedir. Bu durum onun ar bir i dman olmasnn sebebini de akla kavuturmaktadr ki bu tavr kendisinden sonraki Nakibend-Mceddid geleneinin ana izgisini oluturmutur. Hindistandaki siyas duruma ve bu lkede slmn etrafndaki Hint evresine temas eden mektuplarn says nisbeten azdr ve bu mektuplar gnmz limlerinin gstermi olduu ilgiye lyk deildir. mm- Rabbn mektuplarn ihtiya doduka farkl zamanlarda eitli kiilere hitaben yazmtr. Ancak kendisi mektuplarnn ok deerli ve ilh tasdike mazhar bir btn oluturduu fikrindedir. leri gelen halifelerinden Muhammed Him Kimye, Yazdn btn ilimler, sylediin her ey Allah honut etmektedir; Allah bunlarn tamamn kabul etmitir eklinde bir ses duyduunu syledii rivayet edilir. mm- Rabbn, mektuplarna atfettii bu byk deerden dolay bunlarn derlenmesi ve yaylmasn bir grev telakki etmitir. Mektuplarn ieren ilk defterin (cilt) derlenmesini onun adna Yr Muhammed Tlekn stlenmitir. 1025te (1616) derlenmesi tamamlanan bu defter, Hz. Peygamberin Bedir Gazvesine katlan sahblerinin saysn sembolize eden 313 mektup, Mevln Abdlhay Hisrnin 1028de (1619) derledii ikinci defter esm-i hsny sembolize eden doksan dokuz mektup, Muhammed Him Kimnin 1031de (1622) derledii nc ve son defter herhangi bir sembolik anlatm olmayan 123 (veya 124) mektup ihtiva eder. Bylece eser mm- Rabbnnin lmnden nce son eklini almtr. Mektuplara tarih dlmemekle birlikte bunlarn kronolojik srayla derlendii sylenebilir. mm- Rabbnnin slbunun gzel ve etkileyici olduu sylenemez. Eser tasavvuf teorileri ve kelm terminolojisi arlkl bir muhteva tar. Mektuplarn bazan mantk tutarllktan yoksun olduu, nazar bir konudan bahsedilirken hiss veya edeb bir ifadeye gei yapld grlmektedir. Eseri nereden Nr Ahmed Amritsr de Mektbtta bu tr problemlerin olduunu kabul eder ve okuyucudan anlayamad meseleleri Allaha havale etmesini ister. Mektbtn Hindistan, Orta Asya ve Osmanl-Trk dnyasnda Nakibend-Mceddid tarikatnn geni kitlelere yaylmasnda oynad rol muhtemelen olduka snrl ve tarikatn faal mridlerinin etkisinden daha az olmutur. Eserin Mevlnnn Menevsi ile kyaslanabilecek derecede etkili

olduu iddias olsa olsa bir abart olarak grlebilir. Bununla beraber yeni basklarnn yaplmas ve eitli dillere tercme edilmesi Nakibend evrelerinde srekli okunduunu gstermektedir. Son yllarda Mektbtn ilm ynden incelenmesine ynelik dikkate deer bir ilginin ortaya kt grlmektedir. Eserin Farsa metni ilk defa 1290da (1873) Delhide, ardndan 1889da Leknevde yaymlanm, Nr Ahmed Amritsrnin hisse bal altnda blmler halinde ve her blmn sayfalarn ayr ayr numaralandrarak 1328 (1910) ve 1352 (1933) yllar arasnda yapt neirler bu iki nerin yerini almtr. Metin kenarna kelime ve kavramlar aklayc not ve yorumlar ilve eden Amritsrnin ilk deftere ilikin aklamalar Drrl-marife, ikinci defter iin olanlar Nrlali, nc defter iin olanlar ise Marifetl-ai baln tar. Amritsar neri birinci defter bir, ikinci ve nc defterler dier bir cilt olarak iki cilt halinde eitli tarihlerde yeniden yaymlanmtr (Lahor 1391; Karai 1393; stanbul 1997 [Karai nerinin ofset basks]; Pever 1991; Quetta 1999). Basklarn bazsnda her hissedeki ayr sayfa numaralandrmas dikkate alnmayp iki cilt birbirini tamamlar ekilde aralksz numaralandrlmtr. Mektbtn Trkeye ilk tercmesi 1158 (1745) ylnda Mstakimzde Sleyman Sdeddin tarafndan yaplmtr. Mtercim bu eviriye yazd girite mm- Rabbn ve onun Nakibend silsilesinin ksa hikyesini anlatm, Nakibend-Mceddid tarikatnn izahn yapmtr. Mstakimzde ayrca mm- Rabbnnin olu Hoca Muhammed Masmun Mektbtn da tercme etmi, bu iki tercme bir arada 1277 (1860) ve 1978de stanbulda baslmtr. Necip Fazl Ksakrek baz mektuplarn tercmesini Kk Mektubat adyla yaymlam (stanbul 1955), Byk Dou dergisinin eitli saylarnda eserden setii mektuplarn yaymn srdrmtr. Mehmet Sleyman Teymrolunun mm- Rabbn Ahmed Frkinin Mektubat (stanbul 1962), Hseyin Hilmi Ikn birinci defterin evirisi (Mektubat, stanbul 1968) ve Abdlkadir Akiekin Muhammed Murad el-Kaznnin yapt Arapa tercmesinden yapt sadeletirilmi tercmesi (Mektbt- Rabbani, I-II, stanbul 1977,) eserin dier Trke evirileridir. Mektbt Urducaya Kd Almddin (Lahore 1913) ve Zvvr Hseyin (I-IV, Karai 1988-1993) tarafndan tercme edilmitir. Kaznnin Arapa evirisi ed-Drerl-meknntn-nefse (Mekke 1317/1899; tekrar basm, Beyrut, ts.) Mektbtn imdiye kadar yaplan en baarl tercmesidir. Fazlurrahman (Selected Letters of Shaikh Ahmad Sirhindi, Karachi 1968) ve Muhammed Abdlhak Ensr (Sufism and Shariah: a Study of Shaykh Sirhindis Effort to Reform Sufism, Leicester 1986, s. 173-316) Mektbttan setikleri mektuplarn bir ksmn ngilizceye evirmilerdir. mm- Rabbnnin Mektbtta zikrettii hadisler iki ilm almann konusu olmutur: Muhammed Sad, Teydl-mebn f tarci edi Mektbtil-mm er-Rabbn (Haydarbd 1311); Babur Baig Mitaly, Maktbt-i Mujaddid-i Alf-i Sani: Takhrij-i Ahadis (doktora tezi, Lahore, Pencap niversitesi, 1994). Mektbtn zmlemeli indeksleri Arthur Buehler tarafndan yaymlanmtr (Fehris-i Talli-yi Hetgne-yi Mektbt-i Amed-i Sirhind, Lahore 2001).

BBLYOGRAFYA

mm- Rabbn, Mektbt, Karai 1393/1973; Ethem Cebeciolu, mm- Rabbn ve Mektubt, AFD, XXXV (1996), s. 193-241; a.mlf., Klasiklerimiz / VIII: el-Mektubat (mm- Rabbn Ahmed-i Faruk es-Serhend - 971/1564-1034/1624), Tasavvuf, III/9, Ankara 2002, s. 369-383; Hamid Algar, mm- Rabbn, DA, XXII, 194-199. Hamid Algar

MEKTM
(bk. RCLl-GAYB).

MEKTM
(bk. MUHAMMED b. SML el-MEKTM).

MEKTUP
() Szlkte yazmak anlamndaki ketb kknden tretilmi olup yazlan ey demektir. Ancak Araplar bunun yerine daha ok kitb, risle, ahd, vasyye ve sahfe kelimelerini kullanmaktadr. Trkede bunun yannda Farsadan geen nme kelimesiyle ihbarnme, temliknme, vasiyetnme gibi yazl evrak adlar yaplmtr. Mektubu yazan kii muhatabndan birtakm isteklerde bulunuyorsa bu tr mektuplara vasyye ad verilir. Bir kimsenin lm halinde yaknlarna brakt, mallarnn paylam ve tasarrufu hususundaki isteklerini ieren mektubuna da bu bakmdan vasiyet veya vasiyetnme denilmitir. Ayrca mektup bir edebiyat trdr (mektbat, mneat, resil). eitli yetlere dayanlarak (mesel bk. el-Arf 7/62, 68, 93; el-Ahzb 33/39; el-Cin 72/28; Abese 80/1116) Kurn- Kerm de Allah Telnn kullarna gnderdii emir ve uyarlarn ieren bir mektuplar mecmuas kabul edilebilir. Gnmze ulaan en eski mektuplar, milttan nce II. binyln balarnda Kayseri yaknlarndaki Kltepe ile (Kani-Krum) Mezopotamyadaki Asur ehri arasnda karlkl gnderilen, ivi yazsyla kilden tabletler zerine yazlm ve yine kilden zarflar iine konularak metni ve zarf mhrlenmi mektuplardr. Kitb- Mukaddeste de birtakm mektuplardan sz edilmektedir. Bunlarn en eskileri Hz. Dvd ve Sleymann yazdklar olup ounlukla Mescidi Aksnn ve Sleyman Saraynn inasyla ilgilidir. Yeni Ahidin byk bir blm ise Pavlus, Petrus ve Yuhannann eitli milletlere gnderdikleri dine davet mektuplarndan olumaktadr (Concordance to the Good News Bible, s. 668). Kitb- Mukaddes gibi Kuranda da Hz. Sleymann yazd bir mektuptan (kitb) bahsedilir. Bu mektup, Sebe melikesine (Belks) gnderilen ve onunla kavmini gnee tapmaktan vazgeip Allaha ve Sleymana itaate aran bir mektuptur. Kuranda Belksn azndan nakledilen ifadelerden mektubun besmele ile balad anlalmaktadr (en-Neml 27/28-31). Araplarda, mektuba Allahn adyla balama geleneini ilk balatann Hz. Peygamberin ada Hanflerden meyye b. Ebs-Salt olduu rivayet edilir. meyye mektubuna bismikellhmme ifadesiyle balard (Kalkaend, I, 480). Resl-i Ekrem de ilk dnemlerde mektuplarnn bana tevhid akdesine uygun den bu ibareyi koydurmutur. Daha sonra srasyla Hud sresinin 41. yetinden ilhamla bismillh, sr sresinin 110. yetinden ilhamla bismillhirrahmn ve Neml sresinin 30. yetinden ilhamla bismillhirrahmnirrahm ifadelerini kullanmtr (bn Sad, I, 263264). Neml sresinin 30. yetinde Belksa yazlan mektubun vasfn belirleyen kerm sfatn gzel, deerli, nemli gibi zhir mnasyla anlayanlar bulunduu gibi mektubun mhrl olduu eklinde yorumlayanlar da vardr (Taber, Cmiul-beyn, XIX, 153; bn Abdrabbih, IV, 241). Mektubun mhrlenmesi ii mektubun ilk ortaya kt gnden beri devam eden bir gelenekti. Tablet mektuplar ve zarflar gibi parmene yazlan mektuplarn alt ve rulo halinde iine konulduklar mahfazalarn azlar da mhrlenirdi. Hz. Peygamber, ran kisrsna mektup gndermek istediinde kendisine Acemlerin mhrsz mektuplar okumadklar hatrlatlm, o da zerinde Muhammed Reslullah yazan akik bir mhr edinmitir. Abdullah b. Abbas mhrsz mektubu iareti olmayan, yani ie yaramayan falkumar okuna (gufl) benzetir (bn Abdrabbih, IV, 281). Daha sonra kiilerin birbirine yazdklar mektuplara imza atmalar det olmutur. Resm mektuplarn ise yetkili kii tarafndan

imzalanm olsa dahi mhrlenmesi -veya zel bir almetle iaretlenmesi-ii devam etmitir. Hz. Sleyman - Belks kssasnda dikkat eken dier bir husus da sz konusu mektubun bir ku tarafndan gtrlm olmasdr. Mektup gndermede eskiden beri gvercinlerden yararlanlmaktadr. Mslmanlar da bu gelenee uymular ve mektubu hzla yerine ulatrmada posta gvercinlerinden (el-hammmz-zil, el-hammml-hevd) faydalanmlardr. Mektuplar gvercine arlk verip yormasn diye kk boyutlu ince parmen zerine gubr hatla (kaleml-cenh kanat yazs) iki sret halinde yazlr ve bunlar iki saat arayla gnderilirdi (bk. BERD). Mslman geleneinde kiiye yazlm zel mektuplarn mahremiyeti vardr. Hz. Peygamber, sahibinin izni olmadan bir kimsenin mmin kardeinin mektubuna bakmasnn gnah olduuna iaret eder (Eb Dvd, Vitir, 23; Tabern, el-Muceml-kebr, X, 320; Hkim, IV, 300-301). Ancak asker srlarn haber verilme ihtimali ve casusluk faaliyeti gibi durumlarda bu mahremiyet kalkar. Nitekim mslmanlarn Mekkenin fethi iin yapt sefer hazrlklarn Mekkedeki yaknlarna bildirmek isteyen Htb b. Eb Belteann mektubu onu gtren kadn yolda yakalanarak ele geirilmi (Buhr, stin, 23) ve bu olay zerine Allaha ve inananlara dman olanlar dost edinmeyi ve onlara sr vermeyi yasaklayan yet (el-Mmtehine 60/1) inmitir. Gizlilik gerektiren ilerde mektuplar sr ktipleri tarafndan yazlr, bunlarn almamasna ve bakalarnn eline gememesine dikkat edilirdi. zellikle siyas mektuplarn ve muahedenmelerin mahremiyetini korumak veya tahrifini nlemek iin baz tedbirler alnmtr (bk. KOZAK). Hz. Peygamber arkadalarna, ordu kumandanlarna ve yabanc devlet adamlarna birok mektup gndermitir. Onun vahiy ktiplerinin yannda resm yazmalarn kaleme alan ktipleri ve mtercimleri vard. Gnderilen mektuplarn byk bir blm slma davet amacyla yazlmtr. Bunlardan Bizans mparatoru Herakleiosa yollad mektubu Buhr, Ehl-i kitaba mektup yazmann usulne dair at babda verir (stin, 24). Resl-i Ekrem mektubuna besmele ile balam, adn akladktan ve Allahn kulu ve elisi olma vasfn belirttikten sonra Herakleiosun adn zikretmitir. Bu arada ona melik yerine Rumlarn by eklinde hitap ederek mlkn gerek sahibinin Allah olduunu vurgulamay amalamas dikkat ekicidir. Ardndan selm fasl gelmektedir; ancak muhatab mslman olmad iin dua anlam tayan selm hidayete erenlere eklinde genel ifadeyle vermitir. Mektubun sonunda, yazlmasndaki asl amac tekil eden slma davet gelir. Buraya muhatabn hristiyan oluu sebebiyle mslmanlarla ortak bir sze yani Allahn birliine davet eden l-i mrn sresinin 64. yeti konulmutur. Hz. Peygamberin mektubu gereksiz ifadelere yer verilmediinden dolay ksa ve zdr. Onun mektuplarndan bir ksm gnmze kadar ulamtr; bunlardan Mukavks ile yalanc peygamber Mseylimeye yazdklar Topkap Saray Mzesinde muhafaza edilmektedir. Resl-i Ekrem ve Hulef-yi Ridn resm yazmalarda yaznn gzelliine ve slbuna byk bir nem vermitir. Hz. Peygamber mektup yazan kiinin kendi adyla balamasn ve yazd mektubu topraklamasn istemi, bunun ii daha kolay klacan belirtmitir (Tabern, Msned-miyyn, I, 38). Hadiste geen topraklama ifadesini muhataba tevazu ile hitap etme eklinde mecaz olarak yorumlayanlar varsa da onu yazdaki fazla mrekkebin topraa emdirilerek dalmasnn nlenmesi eklinde anlayanlar da vardr (Mbrekfr, VII, 410). Hadisin farkl rivayetlerinden bu ikinci yorumun daha doru olduu anlalmaktadr. Nitekim kurutma kdnn kullanlmasna kadar yaz zerine tebeir tozu serpildii bilinmektedir. dareciler tarafndan mektuplarn imlsna zen

gsterilmesi istenirdi. Nitekim Hz. mer, Eb Ms el-Earden ald bir mektupta min Eb Ms yerine min Eb Ms yazldn grnce ona ktibini cezalandrmasn emretmitir (Belzr, s. 497; Beyhak, II, 258). Arap yazsnn yeni gelitii, henz nokta ve harekenin olmad dnemlerde yazmalar sebebiyle baz skntlar yaandnda phe yoktur. slm tarihi boyunca byk kargaalara ve i savalara sebep olan ve etkileri gnmze kadar uzanan ilk fitne olayna Hz. Osmann, ktibi Mervn b. Hakeme yazdrd bir mektubun nokta ve harekesi olmad iin yanl anlalmas veya Mervnn kasten halifenin azndan farkl anlama gelen bir mektup yazmas sebep gsterilir (Taber, Tr, II, 662 vd.). Herhalde bu gibi sebeplerden dolay resil ve in divanlaryla berd tekilt erken bir dnemde kurulmutur.

BBLYOGRAFYA

Buhr, stin, 23, 24, 25; Eb Dvd, Vitir, 23; Tirmiz, stin, 20; Belzr, Fth (Fayda), s. 497; bn Sad, e-abat, I, 263-264; Taber, Cmiul-beyn, XIX, 153; a.mlf., Tr, Beyrut 1407, II, 662 vd.; bn Abdrabbih, el-dl-ferd (nr. Abdlmecd et-Terhn), Beyrut 1404/1983, IV, 241, 242, 281, 287; Tabern, el-Muceml-kebr (nr. Hamd Abdlmecd esSelef), Musul 1404/ 1983, X, 320; a.mlf., Msned-miyyn (nr. Hamd Abdlmecd es-Selef), Beyrut 1409/1989, I, 38; Hkim, el-Mstedrek (At), IV, 300-301; Beyhak, uabl-mn (nr. M. Sad Besyn Zall), Beyrut 1410, II, 258; Kalkaend, ubul-a (emseddin), I, 480, 481; Tahsin zg, Kltepe-Kani, New Researches of the Center of Assyrian Trade Colonies, Ankara 1959, tr.yer.; Mbrekfr, Tufetl-ave, Beyrut, ts. (Drl-ktbil-ilmiyye), VII, 410; Concordance to the Good News Bible (ed. D. Robinson), New York 1976, s. 668; Hamdullah, slm Peygamberi, I, 337 vd.; Cbir Kumeyha, Edebr-resil, Kahire 1406/1986, s. 5 vd., 79 vd., 155 vd.; Abdlhay el-Kettn, et-Tertbl-idriyye (zel), I, 204 vd.; Gl zaktrk, Yaznsal Mektubun Tarihesi, Archivum Anatolicum: Anadolu Arivleri, sy. 4, Ankara 2000, s. 143 vd. Nebi Bozkurt Arap Edebiyat. Arap edebiyatnda mektup karlnda kullanlan en yaygn kelime risledir. Bunun yannda kitb, htb, sahfe, kelime, makle, lisn, melke, elk, meymir gibi kelimeler de ayn konumda grlmtr. zellikle mektup formundaki resm rislelerle uzun rislelere kitap adnn verilmesi daha yaygndr. Mektup, kitapk anlamndaki rislenin oulu resil, bilgi ve haberlerin bir kimseden dierine iletilmesi ii (elilik, mesaj) mnasndaki rislenin oulu ise rislttr (Lisnl-Arab, rsl md.). Kurn- Kermde Allaha ait bilgi, haber, emir ve yasaklarn kullara ulatrlmasn ifade eden risle ve rislt kelimeleri yer almtr. Bu grevi yerine getirmek zere Allah tarafndan seilmi kimseye de resul denmitir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, rsl md.). Bilgilerin yaz ile aktarlmas, bilgileri ieren yazl belge anlamnda risle teriminin kullanlmasnn Emev Halifesi Him b. Abdlmelik zamannda (724-743) balad kaydedilir. Emevlerin ilk ktiplerinden olan Slim Ebl-Al, Aristonun, rencisi Byk skendere

gnderdii, onun fethettii ehirleri nasl yneteceine dair bilgiler ieren yazl belgenin Yunanca aslndan yapt tercmesinde risle kelimesini kullanm ve buna rislet Aristatls ilel-skender f siysetil-mdn adn vermitir. air Eb Dlme ilk Abbs halifesi Ebl-Abbas es-Seffha yazd methiyede, bir ktibe tarafndan yazlm olan, Ben Esed reisine ait bir risleden sz etmektedir (Ebl-Ferec el-sfahn, X, 266). Daha sonra rislenin bilgi ve haberlerin yazl iletme arac eklindeki anlam yaygnlamtr; ilk mnada kullanlmasna ise ndir olarak rastlanmaktadr (a.g.e., XX, 56; Ykt, II, 4-5; VI, 106, 166). lm ve edeb konularda makale tarznda yazlm monografi kitapklarna risle adnn verilmesi, bunlarn ilk rneklerinin formel olarak mektup slbunda kaleme alnm olmas ve talep zerine hazrlanp ilgiliye gnderilmesi sebebiyledir. Bu trn ilk rneklerinden olan Chizin rislelerinde bu zellik aka grlmektedir (ilm risleler iin bk. RSLE). Arap edebiyatnda mektup, kompozisyon trlerinin banda yer ald iin edeb bir mektubun hitap edilen kiinin anlay ile sosyal mevkiine uygun, gereksiz uzatmalardan, yapmack ifadelerden uzak, tabii, yaln, akc fakat edeb bir anlatmla kaleme alnm olmas temel zellikleridir (Ahmed elHim, I, 44-45). Edeb bir mektubun sanat deeri, bata i kafiyeler (seci) olmak zere anlatma derinlik ve tasvir gc kazandran mecaz, tebih, istiare, kinaye, tevriye gibi sanatlara dayanr. Bu bakmdan edeb mektupla kaside arasnda ilgi kuran bn Tabtab edeb mektubu serbest vezinli, nesre dntrlm (mahll) kaside, kasideyi de iire dntrlm (makd) risle olarak grr ve her ikisinin blmleri, belgat incelikleri ve yntemlerinin birbirine benzediini syler (yrir, s. 6-7). Eb Hill el-Asker bu noktalarda hutbe ile edeb mektup arasnda benzerlik grr (Kitb-nateyn, s. 136). ada limler mektuplar zelresm, edeb-gayri edeb, didaktik ve klie mektuplar, ilm, ehl ve mtedvel mektuplar, siyas, itima, hukuk, ticar, din, zat mektuplar, mensur ve manzum mektuplar, ksa, orta ve uzun mektuplar gibi snflamalara tbi tutmulardr. Klasik tasnifte Arapa mektuplar iin ihvniyyt ve dvniyyt olmak zere iki temel kategori belirlenmitir. Bunlara ilm risleleri de eklemek gerekir. hvniyyt tr mektuplar dost ve akraba arasndaki zel yazmalardr. Konular doum, evlilik, bayram ve baar kutlamalar, tziye, teekkr, hediyeleme gibi normal hayatn olaylardr. Bunlarda hitap edilen kimseye kar duyulan sevgi ve zlem gibi duygularla nostalji dile getirilir. Duygularn tasviri iin bu tr mektuplarda uzun yazm (tnb) slbunun kullanlmas uygun grlmtr. Mesafeler ve uzun sren ayrlklar dostluk ve sevgi balarn zayflattndan bu durumlarda gelen mektuplar uzaklardaki dostun vekili ve sadakatin ahidi olarak dostluu kurtaran, srdren ve glendiren en nemli faktr olarak grlr. Kalkaendden nceki yazarlar ihvniyytn kutlama, tziye, hediyeleme ve iltifat gsterme gibi birka trnden sz etmilerdir. Kalkaend ise ihvniyyt iin on yedi kategori belirlemitir. Bunlar arasnda ara buluculuk talebi, ak, zlem, ziyaret daveti, sevgi, evlenme teklifi, zr beyan, teekkr, sitem, hastann durumunu sorma, haber iletme gibi hususlar yer alr (ubul-a, VIII, 126). Halife, vezir ve emr gibi yksek dereceli devlet adamlaryla onlarn altnda bulunan kimseler arasnda zel ilerle ilgili olarak yazlan mektuplar da ihvniyyta dahil edilmi, ancak bunlar resm mektuba benzeyen ihvniyyt olarak grlmtr. hvniyyt tr mektuplarda nesirle yazlanlar ounluu oluturmakla birlikte nesir-nazm kark olanlarla yalnz iir halinde yazlan mektuplar da vardr. Eb shak es-Sb ile erf er-Rad arasnda teati edilen mektuplarn ilk blmn bu tr tekil eder (kr. Resil-b ve-erf er-Ra, s.

7-62). zel mektuplarda anlatm daha lirik ve iirseldir; nk vme, yerme, ikyet ve sitem gibi birok temada iirle ortaktr. Dier in trlerinde olduu gibi mektuplarda da giri (bidyet / sadr), gelime (mevz) ve sonu (nihyet / htime) ksmlar bulunur. Yazma mslmanlar arasnda ise mektup besmeleden sonra ksa hamdele ve bazan salvele ile balar, daha sonra mektubun asl konusuna geilir. Dou mektuplarnda grlen bu standart balama formuna karlk Endls mektuplar genellikle gnderilene dua veya bir manzume ile balar ya da konuya dorudan giri yaplr. Mslmanlarla gayri mslimler arasndaki yazmalarda bu klieler yer almaz. Onlarda, Bu falancadan falancaya bir mektuptur ... gibi bir ifadeyle balanr. Mektuplar ounlukla bir dua kliesiyle, bazan da muhtevaya uygun yet, hadis, iir, atasz vb. ile son bulur. Resm mektuplarn (dvniyyt) blmlerinde de benzer klieler yer alr. 90 (709) ylnda Msr valisi olan Kurre b. erkin mektuplarnda bu klielerin grlm olmas, Arap toplumunda ondan ok daha nce mektup yazma geleneiyle klielerinin bulunduunu gsterir (Becker, I, 92-94). Dvniyyt (resil dvniyyt) adn, ilk teekkl Muviye b. Eb Sfyn zamannda (661-680) gerekleen, devletin resm yazmalarn hazrlamakla grevli Dvnr-resilden (Dvn- n) alr. Ancak ynetimin btn mektuplar bu divandan kmadndan devlet, idare ve hkmet ileriyle ilgili mektuplar iin resm mektuplar (resil resmiyye) tabiri daha kapsaml grlmtr (Hsn Nise, s. 246). Bunlar idar, siyas, adl, kaz, ter, iktisad vb. konularda tayin-azil, iczet, yemin, kutlama, sulh, biat, ikt, vasiyet, mehir, tezkire mektuplar, veliaht olacaklar iin yazlan ahidnme, bir dmana veya siye gvence olarak verilen emnnme, sava veya zafer kutlamas, siler iin yazlan tehdit mektuplar, umuma aklamalar ieren beyan mektubu (menrt / fermanlar) gibi resm mektuplardr. bnn-Nedm, bu tr mektuplardan konularna gre belirlenmi ok sayda rnek zikrettii gibi Kalkaend Dvnl-indan kan otuz eit mektup kaydetmektedir (ubul-a, XV, 1-73). Dvniyytta, gnmzdeki idar mektuplarn ince diplomasi slbunun yannda yksek dzeyde bir edeb dilin kullanld grlr. Bu sebeple Ahmed b. Ysuf el-Ktib, Eb shak esSb, Ebl-Fazl bnl-Amd, Shib b. Abbd, Kd el-Fzl ve bn Nbte gibi edip ve ktiplerin kaleminden km dvniyyt mektuplar, edebiyat ve belgat limlerince yksek edeb dzeyde in rnekleri olarak deerlendirilmitir. Bunlarn en iyileri divanda rnek olarak sakland gibi bu tr resm ve edeb mektuplar halka okunur, muhtevalar tartlp yorumlanrd. Edeb mektup yazma sanatna teressl (snatt-teressl), yazana da mteressil denir. Dvn- nda grev alacak mteressiller en yksek edeb slba sahip edip ve yazarlar arasndan seilirdi. III. (IX.) yzyln ortalarndan itibaren devletin eitli kademelerinde grev yapacak ktipler iin el kitaplar yazlmaya balanmtr. bn Kuteybenin Edebl-ktibi, bn Eb Thir Tayfrun KitblMenr vel-manmu, Eb Bekir es-Slnin Edebl-kttb, bn Halefin Mevddl-beyn, Ziyeddin bnl-Esrin el-Meels-sir f edebil-ktib ve-ir ile el-Miftul-mn liadatil-ins, ehbeddin Mahmd el-Halebnin snt-tevessl il natit-teressl, bn Fazlullah el-mernin, et-Tarf bil-mualai-erfi ve bunun erhi, bn Nzrlceyin Teft-Tarfi bu tr eserlerdendir. On drt ciltlik hacmiyle bu nevi eserlerin en kapsamls Kalkaendnin ubul-a f natil-insdr (bu eserlerin bir listesi iin bk. Samir alDroub, s. 60-79). Sz edilen eserlerde, Dvn- nda ktip olarak grev yapacak edibin yksek dzeyli bir edeb ve belg slba, ayrca geni bir kltre sahip olmasnn zarureti, yetimesi iin okuyup ezberlemesi gereken ilm ve edeb formasyon bilgileri, sahip olmas istenen ahlk

meziyetler, eitli kii ve makamlara yazlacak mektuplarn balang, sonu ve muhtevalarnn nasl olmas gerektii, hitaplarda eitli dzeydeki yneticiler iin kullanlacak sfat, lakap ve knye klieleri, kompozisyon ve iml esaslar, hat ve eitleri, harfler ve nitelikleri, mektuplarda kullanlacak kdn evsaf, kalem ve divit eitleri, mrekkep, hokka vb. konularda ayrntl bilgilerle muhtelif mektup rnekleri yer alr. Eski ve yeni zamanlara ait ok sayda mektup koleksiyonu oluturulmutur. Bunlardan Ahmed Zek Saffetin Cemheret resilil-Arab (I-IV, Kahire 1971) Chiliye, sadr- slm, Emev ve Abbslerin ilk dnemlerine ait mektup rneklerini kapsamaktadr. Bunun dnda Muhammed Krd Alinin Resill-bles, Fyiz Abdnneb Felh el-Kaysnin Edebr-resil fil-Endels filarnil-misil-hicrsi zikredilebilir. Ayrca eskilerden Chiz, bn Hazm, bn Zeydn, bnlMutez, Eb Bekir el-Hrizm, Bedzzaman el-Hemedn, Ziyeddin bnl-Esr, Ebl-Al elMaarr, Eb shak es-Sb, erf er-Rad, erf el-Murtaz, Shib b. Abbd, Ebl-Fazl bnl-Amd, Kd el-Fzl, bn Nbte el-Msr; yenilerden Mahmd el-ls, Kermel, Cbrn Hlil Cbrn, Mey Ziyde, Mustafa Sdk er-Rfi, M. Red Rz, ekb Arslan ve Ceml Sdk ez-Zehv tarafndan yazlm mektup ve mektuplama rneklerini kapsayan birok koleksiyon mevcuttur (bunlarn bir listesi iin bk. M. kr el-ls, neredenin girii, s. 65-77).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, rsl md.; M. F. Abdlbk, el-Mucem, rsl md.; bn Eb Thir, el-Menr velmanm (nr. Ahmed el-Elf), Beyrut 1986, tr.yer.; Ebl-Hasan bn Tabtab, yr-ir (nr. Th el-Hcir - M. Zall Sellm), Kahire 1956, s. 6-7; Mesd, Mrc-eheb, Tahran 1970, VI, 116; Ebl-Ferec el-sfahn, el-En, X, 266; XX, 56; Eb Hill el-Asker, Kitbnateyn (nr. Ali M. el-Bicv - M. Ebl-Fazl), Kahire 1371/1952, s. 69, 136; Resil-b ve-erf er-Ra (nr. M. Ysuf Necm), Kahire 1968, s. 7-62; Mecmu resil ve mamt, Bibliothque Nationale, Arabe, nr. 3923, vr. 55, 60-61; Selib, Yetmetd-dehr (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Kahire 1375-77/1956-57, III, 8, 10-12, 80-83, 312; IV, 190, 191, 192; bn Halef, Mevddl-beyn (nr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1407/1986, s. 45-48, 323-355, ayrca bk. tr.yer.; Ebl-Veld smil el-Himyer, el-Bed f vafir-reb (nr. H. Beiris), Rabat 1940, s. 55, 60, 178; Humeyd, Cevetl-mutebis, Kahire 1386/1966, s. 212; bn Bessm e-entern, e-are f mesini ehlil-Cezre (nr. hsan Abbas), Kahire 1978-79, I/1, s. 242, 486, 491; II/1, s. 194-195; III/1, s. 332; III/2, s. 705-755; Ykt, Muceml-deb (nr. D. S. Margoliouth), London 1909-13, II, 4-5; V, 329, 351; VI, 67-68, 106, 166; Ziyeddin bnl-Esr, el-Meels-sir (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1411/1990, I, 87-148; bn Fazlullah el-mer, et-Tarf bilmualai-erf (nr. Semr ed-Drb), Kerek 1413/1992, s. 6-245, ayrca bk. tr.yer.; bn Nbte, Serul-uyn (nr. Sad el-Efgn), Beyrut 1969, s. 3-8; bn Nzrl-Cey, Teft-Tarf bilmualai-erf (nr. R. Vesely), Kahire 1987, neredenin girii, s. IV-V; Kalkaend, ubul-a, bk. Fehris, XV, 1-73; a.e. (emseddin), I, 244-356; II, 327; VIII, 126; IX, 9-225; Ahdeb, Keflmen vel-beyn an resili Bedizzamn, Beyrut 1890, s. 372-373, 431-432, 511; C. H. Becker, Papyri Schott Reinhardt, Heidelberg 1906, I, 92-94; Ahmed Zek Safvet, Cemheret

resilil-Arab f uril-Arabiyyetiz-zhire, Beyrut, ts. (el-Mektebetl-ilmiyye), III, 57, 61, 114-115, 120-121, 122-124, 136; IV, 262, 364-365; J. Leclercq, Lamiti dans les lettres du moyen ge, Revu du moyen ges latin, Strasbourg 1945, I, 391-410; a.mlf., Le genre pistolaire au moyen ge, a.e. (1946), II, 63-78; G. Lecomte, Lintroduction au Kitb Adab al-Ktib, Mlanges Louis Massignon, Damas 1957, III, 45-63; evk Dayf, el-Fen ve mehibh, Kahire 1977, s. 95-113; G. Karlsson, Idologie et crmonial dans lpistolographie byzantine, Uppsala 1962, s. 22; Ahmed elHim, Cevhirl-edeb, Kahire 1385/1965, I, 44-45, ayrca bk. tr.yer.; G. Constable, Letters and Letter-Collections, Typologie des sources du moyen ge occidental, Turhout 1976, fas. 17, s. 25, 32; H. Hunger, Die Hochsprachliche profane literatur der Byzantinev I, Munich 1978, s. 206, 210-211; Hsn Nise, el-Kitbetl-fenniyye, Beyrut 1398/1978, s. 243-257, 318-329; Ali Ahmed Sad Adonis, e-bit vel-mteavvil, Beyrut 1983, III, 21-33; Cbir Kumeyha, Edebr-resil f adril-slm, Kahire 1406/1986, s. 5-14; M. kr el-ls, Edebr-resil beynel-ls velKermel (nr. K. Avvd - M. Avvd), Beyrut 1407/1987, neredenlerin girii, s. 7-9, 65-77; Fyiz Abdnneb Felh el-Kays, Edebr-resil fil-Endels fil-arnil-misil-hicr, Amman 1409/1989, s. 7-86, 100-133; Samr al-Droub, A Critical Edition of and Study on Ibn Fadl Allhs Manual of Secretaryship, al-Tarf bil-mustalah al-sharf, Mutah 1992, s. 60-79; W. Marais, Les origines de la prose littraires arabe, RAfr. CCCXXX/1 (1927), s. 1-15; M. Grignaschi, Le romain pistolaire classique ..., Le Muson, LXXX, Louvain 1967, s. 219, 223; A. Arazi - H. Ben Shammay, Risla, EI (Fr.), VIII, 549-557. smail Durmu Fars Edebiyat. Fars edebiyatnda sultniyyt ve ihvniyyt eklinde iki mektup (nme) tr bulunmaktadr. Sultanlarn, devlet adamlarnn birbirine ya da emirleri altnda bulunanlara gnderdikleri resm mektuplara sultniyyt, halktan olan kiilerin yazd zel mektuplara da ihvniyyt ad verilir. randa mektup yazmann kurallar Smnler dneminden itibaren olumaya balam, IX ve X. yzyllarda rann dousunda mahall hnedanlklarn kurulmasyla birlikte Farsann saray ve edebiyat dili olarak kullanlmas yaygnlanca emrler arasnda mektuplamada Farsa arlk kazanmtr. Resm yazmalarnn ounun Farsa olduu Gazneliler, Seluklular ve Hrizmahlar devrinde Dvn- Rislt messesesinin olumasyla sultniyyt tr mektup yazm edeb bir gelime kaydetmitir. Bunun sonucunda mektup yazma iinin bir sanat olduu kabul edilerek in ilminin alanna dahil edilmi, bsnme, Siyerl-mlk ve ehr Male gibi edeb eserlerde ktiplik ve mektup yazma kurallarn anlatan blmlere yer verilmeye balanmtr. Destr-i Debr ve Destrl-ktib f tayinil-mertib gibi eserler mektup yazmann edeb bir nitelik kazand bu dnemde kaleme alnmtr. Mahmd- Gaznev devrinde Vezir Ebl-Abbas Fazl b. Ahmed el-sferynnin teebbsyle resm ve idar mektuplamalarda Arapa terkedilip Farsa kullanlmaya baland. ranl mn, edip ve limlerin mektup yazmaya zel bir ilgi duymalar sonucunda her iki mektup tr geliti, yeni slplar ortaya kt. Bilhassa resm mektuplamalarda sfat, unvan, lakap ve zel isteklere yer verilmesi bu mektup trnn kendine has bir slp ve ekil almasn salad. VI (XII) ve VII. (XIII.) yzyllarda Arapa mektuplarn rnek alnmasyla V. (XI.) yzyl mektuplarnda kullanlan unvan ve sfatlar

yerini uzun ve secili izfet terkiplerine brakt. Divandaki her i ve grev iin Arapa mektuplardan iktibas edilen veya yeni retilen zel unvan ve sfatlar kullanld; bunlar st makamlara yazlan mektuplarda daha ok yer almaya balad. Safevler devrinde zellikle resm mektuplarda ar derecede sanatl ve ssl anlatm yaygnlat. Bu mektuplarn okunmas son derece gleti. Kaarlar dneminde ise slpta sadeleme oldu. Mektuplarda yer alan unvan, lakap ve dualar bunlarn yazld siyas ve itima makam ve mevkiye gre deiiklik gsterir. ounluu Arapa olan bu sfatlarn padiahlar iin melik azam elmeyyed bi-teydir-rahmn halledellhu eyyme saltanatih, limler iin stzl-efdal velekbir allmetz-zamn, dostlar veya aile fertleri iin mahdm- muazzam y hudvendigr aleltlk ebkhullhu tel gibi ifadeler kullanlmtr. Mektuplar ounlukla Arapa veya Farsa manzum bir ifade, selmlama ve buluma isteiyle balar, airane ifadelerin yer ald dua blmyle son bulurdu. Eski Farsada mektuplar menur, tevk, fetihnme, ikestnme, ahidnme ve sevgendnme unvanlaryla da grlr. Farsa edeb mektuplar mektb, mnet veya rukat ad verilen mecmualarda derlenmitir. Beyhaknin Trinde naklettii, Sultan Mahmd- Gaznevnin mektuplar olan Mnet- Eb Nar Mkn, mam Gazzlnin Feill-enm min resili ccetil-slm adl kitapta (Tahran 1353 h.) toplanan ve zamann ahsiyetleri hakkndaki grlerini ieren mektuplar V. (XI.) yzyln rnekleri iinde saylabilir. VI. (XII.) yzylda zel mektup tr rnekleri olarak dnemin lim eyhleri arasndaki yazmalarn eklini yanstan Nmehyi ccetl-slm Amed azzl (Tahran 1356 h.), tasavvuf incelikli zel mektuplar ieren Nameh-yi Aynl-ut- Hemedn (Tahran 1348 h.), hem zel hem resm mektuplar ihtiva eden Mnet- n (Tahran 1349 h.) gsterilebilir. Redddin Vatvtn Ebkrl-efkr firresil vel-er adl eserinde yer alan mektuplar (Nmeh-yi Redddn Vav, Tahran 1338 h.) bu yzyln zel mektuplarna rnek tekil eder. Baheddin Muhammed b. Meyyed elBaddnin et-Tevessl ilet-teresslde yer alan mektuplar da (Tahran 1315 h.) bu dneme aittir. VII. (XIII.) yzyla ait rnekler arasnda yer alan Mevln Celleddn-i Rmnin mektuplar (Mektbt- Mevln Celleddn, stanbul 1356 /1937) tasavvuf tleri ihtiva eder. VIII (XIV) ve IX. (XV.) yzyllarda Redddin Fazlullah (Nmehy ce Redddn Falullh, Lahor 1940), Mahmd- Gvn (Riyl-in, Haydarbd 1948) ve Abdurrahman- Cmnin (Risle-i Mnet, Nuruosmaniye Ktp., nr. 4171) mektuplar yksek edeb deeri olan mektuplar iinde zikredilebilir. Mnet- Ferhd Mirz Mutemedddevle (Bombay 1318) ve Emr-i Nizm Fzl Hn- Gerrsnin Mnet (Tahran 1327 h.) Kaarlar dneminin edeb mektuplarna rnek olarak gsterilebilir. Muhammed ah Kaarn veziri Kimmakm- Ferhnnin Mnet da (Tahran 1337 h.) zel ve resm mektuplar ierir. Hint alt ktasnda da Farsa mektuplar derlenerek Mektb-i Allm (Kalkta 1810), Mektbt- ey erefddn Yay Mnr (Kanpr 1910) ve Rukat- Azz (Kanpr 1895) adl kitaplar oluturulmutur. Nmeh-yi Siys-yi Allme Al Ekber Dihud (Tahran 1358 h.), Nmeh-yi Allme Muammed azvn be-Seyyid asan Tazde (Tahran 1353 h.), Nmeh-yi Tr ve Siys-yi Seyyid Cemlddn Esedbd (Tahran 1350 h.) randa Merutiyetten sonra yaplan balca mektup derlemeleridir (ayrca bk. N).

BBLYOGRAFYA

Muhammed b. Abdlhli el-Meyhen, Destr-i Debr (nr. Adnan Sadk Erzi), Ankara 1962, neredenin nsz; Mntecebddin Bed, Atebetl-ketebe (nr. Muhammed Kazvn - Abbas kbl), Tahran 1329 h.; Hnbb, Fihrist, V, 5143-5150; Hseyin Hatb, Fenn-i Ner der Edeb-i Fris, Tahran 1366 h., s. 323-345; Hseyn Rezmc, Env- Edeb ve r- n der Zebn- Frs, Mehed 1372 h., s. 191-199; Abdlhseyin Zerrnkb, Ez Gzete-i Edeb-yi rn, Tahran 1375 h., s. 131-137; Him Recebzde, Terkb Elk-yi Mersm der z ve Pyn- Nme ve ib ve m-y n, Nme-i Ferhengistn, I/2, Tahran 1374 h., s. 12-29; Dihhud, Luatnme, XII, 1967219675; Fath-Allah Mojtab, Correspondence in Islamic Persia, EIr., VI, 290-293; Tahsin Yazc, Destr-i Debr, DA, IX, 211. Rza Kurtulu Trk Edebiyat. Gnlk ve htrat gibi mektup da insanlarn zel hayatn veya sadece yazld kiilerle ilikilerini ilgilendirdii iin dorudan doruya bir edeb tr saylmaz. Bu metinlerin edeb bir tr olarak kabul edilmesi iin dil, slp, kompozisyon ve belli bir nisbette kurmaca zellikleri tamas gerekir. Ancak mektup eklinde yazlan, bir eit deneme / eletiri yazs saylabilecek metinlerle (Nurullah Ata, Okuruma Mektuplar, stanbul 1958) manzum mektuplar (Necip Fazl Ksakrek, Zindandan Mehmede Mektup), klasik mesneviler (eyh Glibin, Hsn Aknda Hsnn ve Akn birbirine mektuplar) ve romanlardaki mektuplar, hatta tamamen mektuplardan ibaret romanlar (Halide Edip Advar, Handan) hakknda bir edeb trden veya edeb anlatm tekniinden bahsedilebilir. Edebiyatlar arasnda belli bir konu zerinde ve yaymlanmas niyetiyle yazlm mektuplar da ayr bir kategori tekil eder (Muallim Nci - Beir Fuad, ntikd, stanbul 1304). Bu rneklerin dnda itinal bir slpla yazlan zel mektuplar da edeb bir deer atfedilerek muhafaza edilmi ve yaymlanmtr. Bir edebiyatnn kaleme ald mektuplarn bir gn neredilebileceini dnmesi, hatta salnda kendisi tarafndan yaymlanmas gibi durumlar zel mektuplar edeb bir tr olmaya yaklatrr. Bugn mektubu edeb tr olarak benimseyenler yannda makale, tenkit, deneme, roman veya iir trlerinde kullanlan ifade tekniklerinden biri olarak kabul edenler de vardr (Trk roman ve hikyesinde mektubun anlatm teknii olarak incelendii bir aratrma iin bk. bibl. Emel Kefeli). Btn bu nitelikleri dikkate alnarak zel mektuplarn bir edeb tr olmann dnda netice itibariyle birer belge deeri tamalarnn daha n planda geldii grlmektedir. Mektuplar tarih, itima, asker, siyas, din-tasavvuf, fikr-felsef ve edeb konularda dnemlerine, kiilere, kiiler arasndaki ilikilere, sanat eserlerinin arka planndaki ok defa bilinmeyen oluum safhalarna k tutan, dolaysyla monografik / biyografik aratrmalarda nemli kaynaklardan birini tekil etmektedir. Batda XVI. yzyldan itibaren zel mektuplar derlenip yaymlanmakla beraber bunlarn edeb bir tr olarak benimsenmesi XVIII. yzyldan sonradr. Bu dnemden sonra gittike artan bir ilgiyle siyaset adamlarnn, sanatkrlarn ve zellikle edebiyatlarn mektuplar klliyat halinde

neredilmitir. Trk divan edebiyat geleneinde resm ve zel mektuplar in sanat iinde kabul edilmi, itinal bir dil ve slpla yazlan mektuplar mneat mecmualarnda derlenmi, hatta bu gibi mektuplarn kimlere nasl bir tarz ve protokol slbuyla yazlmas gerektii hakknda didaktik mahiyette eserler kaleme alnmtr. Bu tarzn mektup rnekleri Tanzimattan sonra da bir sre devam etmitir (bk. N). Trk edebiyatnda zel mektuplarn herhangi bir yaz veya kitap iinde yahut bir kiiye ait toplu olarak yaymlanmas Batllama sreciyle balamtr. Bunlar arasnda, Ebzziy Mehmed Tevfikin Numne-i Edebiyyt(- Osmniyye)nda (stanbul 1296) bulunan kif Paann eyh Mtka, insinin Paristen annesine ve Nmk Kemalin deiik kiilere yazdklar, edeb bir deer atfedilerek veya belge kabul edilerek yaymlanan ilk zel mektuplardr. Daha sonra edebiyatlarn zel mektuplar zaman zaman dnemin dergilerinde ve zellikle antoloji mahiyetindeki kitaplarda neredilmitir. Cumhuriyetten nce bir kitapta derlenmi pek az rnei bulunan mektup klliyat yaynlar arasnda Beir Fuad - Fazl Necib arasnda Mektbt (stanbul 1305), Ahmed Midhat Muallim Nci arasnda Muhbert ve Muhvert ile (stanbul 1301) Abdlhak Hmidin Mektuplar (I-II, stanbul 1334-1335) saylabilir. Cumhuriyet dneminde zellikle 1960l yllardan sonra okuyucu ve aratrmaclardan grd ilgi zerine htrat tr kitaplarla beraber mektup klliyatlarnn yaymnda da byk art olmutur. Bunlardan nemli saylanlar unlardr: brahim Aleddin Gvsa, Sleyman Nazif (stanbul 1933, s. 160-228); Cahit Stk Taranc, Ziyaya Mektuplar (stanbul 1957); Ziya Gkalp, Limni ve Malta Mektuplar (Ankara 1965); Namk Kemalin Hususi Mektuplar (I-IV, Ankara 1967-1986); Nazm Hikmet, Kemal Tahire Mahpusaneden Mektuplar (Ankara 1968); Nazm Hikmet, Bursa Cezaevinden V-Nlara Mektuplar (stanbul 1970); Ahmet Hamdi Tanpnar, Mektuplar (Ankara 1974); Yahy Kemal, Mektuplar-Makaleler (stanbul 1977, s. 67-108); Ahmed Him, Btn Eserleri IV (stanbul 1991, s. 39-104); Mehmet Kaplan, liye Mektuplar (stanbul 1992); Abdlhak Hmidin Mektuplar (I-II, stanbul 1995); Bedrettin Tuncele Mektuplar (stanbul 1995); Tahir Olgun, Edeb Mektuplar (Ankara 1995); Cevdet Kudrete Mektuplar (1995); Hseyin Rahmi Grpnarn Mektuplar ve Tiyatro Eletirileri (1998, s. 25-142); Mektuplarla Tevfik Fikret ve evresi (stanbul 1999); Behet Necatigil, Serin Mavi (stanbul 1999); Bedri Rahmi - Eren Eybolu, Ak Mektuplar (stanbul 2000); Memduh evket Esendal, Kzma Mektuplar (Ankara 2001); Arif Nihat Asyann Sevgi Mektuplar (stanbul 2001); smet Binark, Samiha Ayverdinin Mektuplar (stanbul 2002); M. Orhan Okay, Mehmet Kaplandan Hatralar, Mektuplar (stanbul 2003). Tercme dergisinin mektup zel says olarak yaymlanan saylar (nr. 77-80, 1964), eitli milletlere ait mektup rneklerinin yannda mektup tr ve bu trn tarih geliimiyle ilgili yazlar ihtiva etmesi bakmndan nemli bir kaynaktr. Ayrca Trk Dilinin antoloji arlkl bir saysyla (nr. 274 [1974]) ayn mahiyette olarak Trk Dil Kurumunun Gzel Yazlar dizisinde Mektuplar (Ankara 1997), Bat dillerindeki mektuplar iin de nci Asenann Mektuplar ile (stanbul 1994) 1983 ylndan itibaren Dn Yaynevi tarafndan karlan yirmiden fazla mektup klliyat zikredilebilir.

BBLYOGRAFYA

Nmk Kemalin Mektuplar (haz. mer Faruk Akn), stanbul 1972, neredenin nsz; M. Orhan Okay, Mektuplamaya, Mektuba ve Tevfik Fikrete Dair, Mektuplarla Tevfik Fikret ve evresi (haz. M. Fatih And v.dr.), stanbul 1999, s. VII-IX; Emine Erolu, Trk Edebiyatnda zel Mektuplar Bibliyografyas (yksek lisans tezi, 2000), Fatih niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; Emel Kefeli, Anlatm Teknii Olarak Mektup, stanbul 2002; Mustafa Kutlu v.dr., Mektup, TDEA, VI, 231-236. M. Orhan Okay Osmanl Brokrasisinde Mektup. Mektubun Osmanl diplomatiinde bir tr yazma evrak olarak zel bir yeri bulunmakta olup yazl artlar ve ekillerine mneat mecmualarnda bolca rastlanr. Mektuplar dier belgeler gibi belli rknlerden meydana gelmitir. Mesel hitb mektuplarn rknleri btid olunur sznn kullanlmas, sen, dua, gnderilenin isminin yazlmas, ktibin ad, selm ve hayr duada bulunma, selm ulatrlmas, zlem belirtme (itiyak); grme isteinde bulunma, tarih, halini bildirme, iltimas talebi, htimenin balangc, uygun bir dua ile bitirme eklinde sralanr. Bunlardan dua, sen, selm, halin bildirilmesi ve dua ile bitirme rknlerinin yazlmas mecburi olup dierlerinin bir ksm ihmal edilebilir. Cevab mektuplarda ise bunlara ilve olarak mektubun sfat, mektubun varm olduu ve mektubun cevab rknleri de bulunur. Mektubun on art ise yledir: 1. Gnderen ve gnderilenin rtbeleri dikkate alnmaldr. 2. Eer gnderilen gnderenden st rtbede ise isminin yazlmamas tercih edilmelidir. Ancak gnderenin meyihten olmas halinde bu hususa riayet edilmeyebilir. Gnderenle gnderilenin mevkileri eitse gnderilenin ismi yazlr. 3. Gnderilen gnderenden daha aa bir mevkide ise itiyak ve grme talebi rknlerinin yerine iyi niyet, devletin beks, ricann kabul ve muradn hsl olmas yazlr. 4. Uzun sredir ayr deillerse itiyak ksmnn da yazlmamas tavsiye edilir. 5. Gnderenin rtbesi aa ise Smi-i huddm- zevil-ihtirm ilm olunur ki eklinde bir ifade kullanlmas gerekir. 6. Uzun zaman gememi bulunmas ve meknn uzak olmamas halinde tarih rkn ihmal edilir. 7. Gnderilen iin gaip sgas kullanlp ahsen hitap edilmemelidir. Mesel, ... talep etmisin denilmeyip taraflarndan ... talep etmiler ekli yazlmaldr. 8. stten alta yazlan mektuplarda ... edesiz eklinde oul sgas kullanlmamaldr. 9. lm- hl rkn selm rknne bal olmaldr. 10. Selm ibl ile halini ilm rknlerinde kullanlan sgalar ayn olmaldr. Mektuplar da dier belgeler gibi davet rkn ile balar. Bu ok defa sadece hve yazlarak, bazan da mektubun yazl sebebine gre deiik formller kullanlarak yaplr. Elkb denilen hitap forml de gnderen ve gnderilenin mevkiine gre farkllk gsterir. Alt makamdan st makama yazlan mektuplarla stten alta ve ayn dzeydekiler arasnda yazlan mektuplardaki elkb birbirinden farkldr. Yabanc devlet byklerine gnderilen mektuplarn elkb ise nme-i hmyun elkbna olduka benzer. Ancak gnderilen ahsn mslman veya hristiyan oluuna gre elkb da deiir. Elkbdan sonra mslmanlara gnderilen mektuplarda birbirine olduka benzeyen, fakat uzunluu

deien dua ve ona bal selm rknleri bulunur; mektubun hal bildirme rknne geilmeden nce muhatabn elkb genellikle bir defa daha tekrarlanr. Mektubun hal bildirme ksmna ise ekseriya hl, bu esnada, bu hillde, bu defa kelimelerinden biriyle girilip mektubun yazlma sebebi izah edilir. Mektubun herhangi bir hususun yerine getirilmesini emretmesi, bilgi veya haber verici mahiyette olmas, iltimas ricas vb. maksatlarla yazlmasna gre biti ksmna gei ekli deiir. Tayin bildiren veya bir hususun yerine getirilmesini emreden bir fermanla birlikte gnderilen sadrazam mektuplaryla bir vazifenin yerine getirildiini bildiren yahut iltimas talebinde bulunulan mektuplarda bu ksm farkllk gsterir. Mektubun sonunda ise belgenin mektup olduunu belirten bir ifade kullanlr. Biti rknnn bundan sonraki ksm, mektubu gnderen ve gnderilenin mevkiine ve mektubun hviyetine gre deiiklik arzeder. Htime ve sonda yer alan dua rknleri de mektubun yazl maksadna gre deiir. Mneat mecmualarnda mektup rknleri arasnda tarih de bulunmasna ramen XIX. yzyldan nceki mektuplarn ounda buna rastlanmamaktadr. Sonda imzann zerinde yazan ve yazlann rtbelerine gre deien kulunuz, kleniz, dostunuz mnalarna gelen ibareler vardr. mzann yeri de yazan ve yazlann mevkiine gre deiikti; eit durumdaki ahslarda mektubun sa yanna yahut bir tevazu iareti olarak mektubun bitiminde sa tarafa, yazann daha aa rtbede bulunmas halinde ise sol alt tarafa konulmas gerekirdi. Ancak XVI. yzyldan sonra buna pek riayet edildii sylenemez. XVI. yzyl balarna ait sa marja pene ekilmi emir mahiyetindeki mektuplar istisna edilirse alttan ste gnderilenlerde imza hemen hep sol altta yer almaktadr. Resm mektuplarda XVI, hatta XVII. yzyldakilerde imza yanda veya altta olsun pene eklindedir. Alttakilerin bazlarnda balangta helozon bir kuyruk varken sadrazam ve vezir imzalarnda bunlarn yerini zamanla vaslallar almtr. XIX. yzyl sonlarnda ise artk sade ve basit imzalar kullanlmaya balanmtr. Davet ve elkbda olduu gibi yazan ve yazlann mevkilerine gre mektubu gnderenle gnderilenin mevkilerine gre de kdn kullanl ekli farkllk gsterirdi. Alttan ste yazlan mektuplarda kdn orta yerinden balanr, satrlar sk ve katlamas ince olurken stten alta yazlan mektuplarda satrlar seyrek ve katlama geni yaplrd. Eit rtbedekiler arasnda gnderilen mektuplara ise kdn yardan yukar ksmndan balanrd. zel mektuplara gelince padiahn ehzadeler, vlide ve haseki sultanlar vb.ne yahut bunlarn padiaha, daha kk mevkilerdekilerin stleri veya birbirlerine, elerin baba, anne ve evltlarn, dostlarn birbirine yazdklar mektuplar bu tre girer. zel mektuplarn rknleri de dierlerinden farkl deildir. Yalnz yaknlk derecesine gre elkb ok daha samimi ve basittir; zaman iinde daha da sade ve basit bir ekle brnmtr. Mektuplar yazl sebeplerine gre tebrik, teekkr, tziye, tavsiye ve itizar mektuplar eklinde snflandrlabilir. Bunlar da kendi ilerinde ksmlara ayrlabilir. Mesel tebrik mektuplarnn pek ok eidi vardr: Kandil, ramazan ve bayram, yeni yl tebrikleri, bir makama tayin edilen veya bir st rtbeye terfi edene gnderilen tebrikler, doum tebriki vb. Bu vesilelerle yazlan mektuplarla cevaplar hep belli kalplara uygun olarak yazlrd. XIX. yzylda kitbet usullerinde deiiklik meydana gelince mektuplar da yeni ekle gre yazlmaya baland. Bunlar da yazan ve yazlann anne, baba, karde, evlt veya e oluuna gre gerek elkb gerekse biti formllerinde deiiklik gsterirdi.

Mektuplarn cinsine gre kullanlan kdn bykl ve yaznn cinsi de deiirdi. zel mektuplarda resm mektuplar gibi byk ebatta ktlar ve divan yaz kullanlma kural yoktu. Bununla beraber XIX. yzylda resm mektuplarn da gerek kt bykl gerekse yaz cinsinin zaman iinde deiiklie urad, ebat klrken divan yaznn da yerini rikaya brakt dikkati eker. Arza, tahrirat, ukka gibi mektuplar nceleri bir keseye konulurken XIX. yzylda bir zarf iine konmaya baland. Bunlarn zerine de gnderilenin adresi yazlrd. Buraya ekseriya bi-mennih tel, bazan da inallhu tel dualar eklenirdi. Zarflarda gnderilenin makamyla birlikte ad da zikredildii gibi sadece sultanm, paa, karndam kelimelerinin yer ald da olurdu. Genellikle st makama gnderildii takdirde sadece vazifesi yazlr, isim konmazd. Alta yazlanlarda isim de bulunurdu. Gnderilenin sfatlar belgedeki elkbda kullanlan sfatlarla hemen hemen ayndr. Tanzimat sonrasnda elkbda yaplan sadelik zerine adreslerin de basitletirildii grlr. Ancak adreslerde ihmal edilmeyen bir kelime vardr: Bedh. Bir rivayete gre bedh yazmalar yerlerine ulatrmakla grevli melein addr. Kelime bazan bedh olarak aka yazlr, bazan da bedh yazl bir mhr baslr. Bedh kelimesi yerine adresin altna konulan helezon eklin iine 2, 4, 6, 8 rakamlarnn yazld zarflar ve mektup arkalarna da rastlanr. Bedh kelimesi ebced hesabyla bu rakamlar verir. Fakat hepsinden ok kullanlan ekil adresin kdn arkasna yazlmas halinde hemen bitimine, zarflanmas durumunda adresin altna konan bedh kelimesinin stilize biimidir. XVIII. yzyl sonlarna kadarki yazmalarda adreslerin daha ok belgenin arkasna yazlmasna karlk XIX. yzylda ounlukla ince uzun zarflarn kullanld dikkati eker. Adresler ise genellikle dar kenarlarna paralel bir ekilde ve stten drtte birlik ksm bo braklarak yazlmtr. Bugn olduu gibi zarfn geni kenarna paralel olarak yazlan adresler de vardr. Elkb gibi adresler de yazlan ve yazan ahsn mevkiine gre deiiklik gstermektedir.

BBLYOGRAFYA

BA, A.AMD, dosya nr. 12/35, 13/31; BA, A.MKT, dosya nr. 58/22, 30, 53; BA, A.VB, dosya nr. 1/8; BA, A.DVN.MHM, dosya nr. 1/35, 55; 1/45, 55; BA, A.NT, dosya nr. 25/33, 55; 1251/25, 29, 51, 54, 59; BA, A.RST, dosya nr. 2/9, 36; BA, YEE, nr. 18-526/1-13-142; BA, D.BM.KGB, dosya nr. 67/107, 70/131; TSMA, nr. E. 148/30, 5448, 5876; Public Record Office, State Papers, nr. 102/61; Feridun Bey, Mnet, II, 239, 243, 245; Mnet Mecmuas, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 760, vr. 24b-25a; n-i Mergb, stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Muallim Cevdet, nr. K. 36, s. 60-61; brhim Fevzi, lm-i n, stanbul 1316, tr.yer.; Mehmed Rifat, Zbdetlmnet, [bask yeri ve tarihi yok], s. 37-40, 42, 68-71; Muallim Cevdet, Zamanmzda Usl-i n ve Muhabere, stanbul 1925, s. 432-439; L. Fekete, Trkische Schriften aus dem Archive des Palatins Nikolaus Esterhzy, 1606-1645, Budapest 1932, tr.yer.; S. Skilleter, Three Letters from the Ottoman Sultana Safiye to Queen Elizabeth I., Documents from Ottoman Chanceries, Oxford 1965, s. 134-135; M. Tayyib Gkbilgin, Osmanl mparatorluu Medeniyet Tarihi erevesinde Osmanl

Paleografya ve Diplomatik lmi, stanbul 1979, s. 91-94, 108; a.mlf., Venedik Devlet Arivindeki Vesikalar Klliyatnda Kanun Sultan Sleyman Devri Belgeleri, TTK Belgeler, I/2 (1964), s. 119220; Bekir Ktkolu, Mneat Mecmualarnn Osmanl Diplomatii Bakmndan Ehemmiyeti, Tarih Boyunca Paleografya ve Diplomatik Semineri-Bildiriler, stanbul 1988, s. 169-176; Mbahat S. Ktkolu, Cevdet Paa ve ile i Mnsebetleri, a.e., s. 199-222 (ayn yaz iin bk. a.mlf., Osmanl Belgelerinin Dili: Diplomatik, stanbul 1994, s. 221-229). Mbahat S. Ktkolu TASAVVUF. Tasavvufun ilk dnemlerinden itibaren sfler mektup yazmay irad ve eitim faaliyetinin bir paras olarak grmlerdir. erikleri dikkate alndnda sflerin mektuplar yneticileri uyarmak ya da onlara baz istekleri iletmek, ilim ehli kimselerle gr alveriinde bulunmak, sorular cevaplamak, yanlarnda olmayan mridlerin seyr slk esnasnda karlatklar problemleri zmek ve ryalarn yorumlamak gibi amalarla kaleme aldklar grlr. lk zhid sflerden Hasan- Basrnin bata mer b. Abdlazz olmak zere devrin lim ve yneticilerine mektup yazarak baz tavsiyelerde bulunduu bilinmektedir. brhim b. Edhemin de kendisine sorulan sorulara cevap niteliinde mektuplar yazd, ayrca Sfyn es-Sevr ve Evz ile zaman zaman mektuplat nakledilmektedir. III ve IV. (IX-X.) yzyllarda yaayan sflerin mektuplarnda din nasihatlerin yan sra arlkl olarak tasavvufun inceliklerine, baz makam ve hallerin aklanmasna yer verilmitir. Serrc bu dnem sflerinden Amr b. Osman el-Mekk, Ser es-Sakat, bn At, Eb Bekir e-ibl, Ebl-Hseyin en-Nr, Mimd ed-Dnever, Znnn elMsr, Eb Abdullah er-Rzbr, Ysuf b. Hseyin er-Rz, Yahy b. Muz, ah b. c el-Kirmn, Eb Hafs el-Haddd ve Cafer el-Huld gibi ahsiyetlerin dostlarna, mridlerine ya da birbirlerine yazdklar mektuplarn muhtevalarna iaret etmi; ayrca Cneyd-i Badd, Eb Ali er-Rzbr, Eb Sad bnl-Arb, Eb Sad el-Harrz, rmev, Dkk gibi sflerin mektuplarndan blmler kaydetmitir (el-Lma, s. 305-317). Yine bu dnem sflerinden Hallc- Mansrun hapisteyken bn Atya iki mektup yazd (Abrl-allc [ed. L. Massignon - P. Kraus], Paris 1957, s. 118120), Hakm et-Tirmiznin de Muhammed b. Fazl el-Belh ve Eb Osman el-Hr ile mektuplat bilinmektedir (Sviri, XI [2003], s. 465). Mektuplarnda tevhid, fen, msak gibi konular ele alan Cneyd-i Badd kapal ve rumuzlu bir dil kullanmaya zen gstermi, bunu Eb Bekir el-Kisye gnderdii bir mektupta (el-Lma, s. 312) bakasnn eline geerse yazdklarnn yanl anlalabilecei endiesiyle yaptn belirtmitir. mam Gazzlnin mektuplar da yneticileri uyarmak ve ilim ehli kimselere tavsiyelerde bulunmak amacyla yazlan mektuplara rnek olarak zikredilmelidir (Feill-enm min resili ccetilslm, Tahran 1333 h.; Letters of al-Gazzali [ng. trc. Abdul Qayyum], New Delhi 1992). Ak ve samimi bir slpla yazlan bu mektuplar arasnda din ierikli olanlarla birlikte tasavvuf mahiyette olanlar da vardr. Yine bu erevede Ahmed er-Rifnin Abbs Halifesi Mstencid-Billha (DA, II, 128), bnl-Arabnin Seluklu Sultan I. zzeddin Keykvusa ve Fahreddin er-Rzye (DA, XX, 494-495, 498), Mevln Celleddn-i Rmnin II. zzeddin Keykvusa (Mektbt Mevlnnn Mektuplar [nr. M. F. Nafiz Uzluk], stanbul 1356/1937), Evhadddn-i Kirmnnin Halife

Mstansr-Billha (DA, XI, 519), Zeynddin el-Hfnin dnemin yneticilerine (Ali r Nevy, s. 396-397), Ubeydullah Ahrrn Sultan Eb Sade ve Ali r Nevye (Tosun, s. 166-167), Abdllatf el-Kudsnin Cneyd-i Safev ile ilgili Karamanolu brhim Beye (kpaazde, s. 265-266), eyh Abdlkuddsn skenderi Ld (1488-1517), Bbr ve Hmyun ile baz Afgan ve Bbr soylularna (DA, VIII, 344-345), mm- Rabbnnin dnemin birok yneticisine ve ilim adamlarna yazd mektuplar rnek olarak kaydedilebilir. Deiik sebeplerle yneticilere yazlan mektup rneklerine Osmanl dnemi sflerinde de ska rastlanmaktadr. Akemseddin stanbulun fethi srasnda Ftih Sultan Mehmede (mektuplar iin bk. Halil nalck, Ftih Devri zerinde Tetkikler ve Vesikalar, Ankara 1954, s. 217-219), Sofyal Bl Efendi Bedreddin Simv aleyhine Kann Sultan Sleymana, eyh Mehmed D kendisinden nasihat isteyen III. Murada (l Mustafa, vr. 12b-13a), Aziz Mahmud Hdy III. Murad, I. Ahmed ve II. Osman ile baz devlet erknna, Mehmed Nash III. Ahmede ve Enderun Khyas brhim Aaya (eyh Muhammed Nash, Hayat, Eserleri, Dvn, Mektuplar Mrselt / Vridt- Kudsiyye, nr. Kemal Edip Krkolu, stanbul, ts., s. 85-155), Hasan Sez ile (Mektbt- Hazreti Sezy, stanbul 1289) Abdullah Salh de (Muslu, s. 117) devlet ricline baz tleri ieren mektuplar yazmlardr. eyhlerin yneticilere ihtiyalarn bildirmek ya da ihtiya sahiplerine arac olmak maksadyla da mektup yazdklar grlmektedir. Mevln Celleddn-i Rmnin mektuplarnn ou bu niteliktedir. Osmanllar dneminde de birok eyhin halkn ihtiyalar iin yneticilere mektup yazd bilinmektedir. Mesel eyh Muslihuddin Tavlin Kastamonu blgesinde halka yaplan zulm nlemek iin II. Bayezide mektup yazd (Takprizde, s. 362), Beikt Yahy Efendinin Kannye ve dier devlet erknna (At, s. 149), eyh Mehmed Dnin III. Murada birok ihtiya sahibi iin mektup gnderdikleri (l Mustafa, vr. 13a) grlmektedir. Sfilerin ilim ehli kimselerle gr alveriinde bulunmak iin yazdklar mektuplara rnek olarak Eb Sad-i Ebl-Hayr ile bn Snnn mektuplamalar zikredilebilir. Bu mektuplamadan sonra gerekletii kaydedilen grmenin ardndan bn Snnn, Benim bildiklerimi o gryor, Eb Sadin de, Benim grdklerimi o biliyor dedii, bylece hakikate aklla da keifle de ulalabileceine iaret ettikleri belirtildiine gre (DA, X, 221) mektuplarn tasavvuf ve felsefe konularn ierdii sylenebilir. Sadreddn-i Konev ile Nasrddn-i Ts arasndaki yazmalar da varlk, bilgi, hakikat gibi konularda tasavvuf ehliyle felsefecilerin yaklamlar erevesinde cereyan etmitir. Son dnem mutasavvflarndan Ahmet Avni Konuk ile Muhammet hsan Ouz arasndaki mektuplamalarda ise vahdeti vcd ile vahdeti hd konular tartlmtr. Tasavvuf evrelerinde mridlere nasihat etmek ve tasavvufun inceliklerini retmek maksadyla yazlan mektuplar daha yaygndr. Bu tr mektup yazma gelenei hemen btn tasavvuf ehli tarafndan benimsenmi, tarikatlarn yaygnlamasndan sonra da genellikle uzakta olan mridlerin eyhle irtibat bu ekilde salanmtr. Erken dnemlerden itibaren yazlmaya balanan bu mektuplarn yzlerce rneine rastlanmaktadr. Serrcn kaydettiklerinden baka (el-Lma, s. 305-317) bu tarzda mektup yazan nemli sfler unlardr: Aynlkudt el-Hemedn (Nmeh, I-II [nr. Ali Nak Mnzev - Aff Useyrn], Tahran 1362; III [nr. Ali Nak Mnzev], Tahran 1377 h.); bnl-Arf (Miftus-sade ve au aris-sade [derleyen Eb Bekir Atk b. Mmin], Beyrut 1993); Abdlkdir-i Geyln (Mektbt- Geyln [trc. Abdlkadir Akiek], stanbul 1966); Ebl-Hasan e-zel (EI2 [ng.], IX, 171); Necmeddn-i Kbr (bk. M. Tak Dni Pejh, s. 161-162); Mecdddin el-Badd (a.g.e.,

s. 168-174; ayrca bk. Kprl Ktp., nr. 1589, vr. 422b); erefeddin Mner (Paul Jackson, The Way of A Sufi, Delhi 1987, s. 3-4, 122-124, 260) ve halifeleri Muzaffer ems Belh ile Hseyin Muiz Belh (a.g.e., s. 258); bn Abbd er-Rund (Letters on The Sf Path [trc. John Renard], New York, Mahwah, Toronto 1986; Lettres de direction spirituelle: The Rasil as Sughr of Ibn Abbd [nr. Paul Nwyia], Beyrut 1958, 1974 [ilvelerle]); Ubeydullah Ahrr (DA, VII, 94); Aleddin Attr (Reeht Tercmesi, s. 150-151); Muhammed Prs (Sleymaniye Ktp., Lala smil, nr. 698, vr. 79b81a), Abdullah Kutb (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1418); Bk-Billh (Tosun, s. 203); Srbn Ahmed; Hsmeddin Ankarav; Hasan Kabdz; Beir Aa (son drd iin bk. Abdlbaki [Glpnarl], s. 67, 71, 78, 159-160, 204), Abdlmecid Sivs (Gndodu, s. 231-233); Niyz-i Msr (Sleymaniye Ktp., Mihriah Sultan, nr. 384, vr. 97a-98a); Atpazar Osman Fazl (DA, IV, 85) ve halifesi smil Hakk Bursev (Naml, s. 176); brhim Hakk Erzurm (DA, XXI, 311); Mustafa Mtak (Ycer, s. 360); Kuadal brhim (Yaar Nuri ztrk, Kuadal brahim Halvet, Hayat, Dnceleri, Mektuplar, stanbul 1982, s. 125-276) ve halifesi Tevfik Bosnev (Yaar Nuri ztrk, Muhammed Tevfik Bosnev, Hayat, Mektuplar, Halifeleri, stanbul 1981, s. 33-152); Muly Ali elCemel ve halifesi Muly el-Arab ed-Derkv (Bir Mridin Mektuplar [Resil; ng. nr. Titus Burckhardt; T. trc. brahim Kaln], stanbul 1995); Ahmed b. drs (The Letters of Ahmad Ibn Idris / Resil Amed bin drs [Arapa asl ve ngilizce tercmesiyle birlikte nr. Einar Thomassen Bernd Radtke], Londra 1993). eyhle mridleri arasndaki mektuplamalarn bir ksm dorudan mridin seyr slkyle alkaldr. Mesel Mevlnnn mektuplarndan biri seyr slk erkn ve artlarn soran bir lime cevap olarak yazlmtr. Necmeddn-i Kbrnn, mridi Seyfeddin el-Bharzye seyr slk esnasnda yapmas gerekenleri mektupla bildirdii, yaad halleri ve grd ryalar yine bu yolla tabir ettii (bk. Meier, s. 325), Mecdddn-i Baddnin erefeddin el-Belhye (mektuplar iin bk. a.g.e., s. 353366), Mehmed Nashnin brhim b. Osmana (Sleymaniye Ktp., Thir Aa, nr. 410), son dnem sflerinden Mehmet Nusret Turann (. 1979) gemi kaptan olan mridi Sabri Nebioluna yazd mektuplar (Mektuplar, stanbul 1995) bu trdendir. Bu sonuncusunda mektup yazmann ve okumann usulne de ilk mektupta iaret edilerek mnev tesirin gereklemesi iin bunun sabahn erken saatinde a karnna okunmasnn uygun olaca belirtilmitir. Yine Nreddin Abdurrahman elsferynnin, mridi Alddevle-i Simnnye slk esnasnda yapmas gerekenleri ilk zamanlar mektupla bildirdii (bk. Meier, s. 325-326; Correspondence spirituelle change entre Nuroddin Esfarayeni et son disciple Alaoddawleh Semnani [nr. H. Landoldt], Tahran-Paris 1972), Abdllatf el-Kudsnin Cm ehrinde girdii erban srasnda yaad halleri Heratta bulunan eyhi Zeynddin el-Hfye dzenli olarak yazd mektuplarla aktard ve sonunda eyh Hfnin kendisine iczet yazp gnderdii (Lmi, s. 551-552; Takprizde, s. 66-67), Kastamonulu abn- Velnin vefatna yakn Geliboludaki mridi Muhyiddin Mehmed Dye yazd mektupla bir st zikre gemesi iin izin verdii (l Mustafa, vr. 3a-6a) belirtilmektedir, Son dnem Nak eyhlerinden Muhammet hsan Ouz ise eyhi Seyyid Ahmed apakuryi grmeden kendisine mnev yolla intisap etmi, eyhten gelen mektuplarla slkn tamamlayp iczet almtr (Muhammet hsan Ouz, Mektuplar, I, stanbul 1994, eserin banda yer alan mellifle ilgili biyografi). Bunun kadn sflerden iki rnei XVII. yzyl dervilerinden skpl siye Hatun ile Hindistanl Cihanr Begmdr. siye Hatun, bir halifesi vastasyla kendisini grmeden intisap ettii Muslihuddin Efendiye yaad halleri ve grd ryalar dzenli olarak yazm ve eyhinden ald yazl tlimatlarla slkne devam etmitir (Rya Mektuplar [nr. Cemal Kafadar],

stanbul 1994). Bbrl Hkmdar ah Cihann kz Cihanr Begm ise erkek kardeinden dinleyerek etkilendii Molla ah Bedahye yazd mektuplar yoluyla yine grmeden mrid olmutur (Smith, s. 154-155). mm- Rabbnnin yneticilerle limlere ve mridlerine yazd, tasavvuf meseleleri ve kelm terminolojisi arlkl mektuplarndan sonra (bk. MEKTBT) Nakibend-Mceddid tarikatnda mektup geleneinin daha da yaygnlat anlalmaktadr. mm- Rabbnden sonra gelenei olu Muhammed Masm (Mektbt, stanbul 1277), Muhammed Murad Buhr ( Ktp., FY, nr. 327, vr. 52a-87b), Beyzde Mustafa Ahskav (Sleymaniye Ktp., Drlmesnev, nr. 135, vr. 40a-42a, 84a-b, 86b, 91b-92b), Kstendilli Sleyman eyh gibi eyhler devam ettirmi, bu gelenek Hlid el-Badd (Buyetl-vcid f mektbtil-Mevln lid, am 1334) ve takipileri Abdurrahman et-T (eyh Abdurrahman Tainin Mektuplar [trc. Ahmed Yldrm - Enbiya Yldrm], stanbul 1995), Muhammed Sm (nal Tuygun, Muhammed Sm-i Erzincan [Pr-i Sm Hazretleri] Hayat ve Sohbetleri, stanbul 1997, s. 93-129), eyh Fethullah (a.g.e., s. 107-122), Muhammed Ziyeddin, Ahmed Haznev (eyh Muhammed Ziyeddin - eyh Ahmed el-Haznev, Yeni Mektbt [trc. Feyyaz Karabel], Ankara 1982), Esad Erbl (Mektbt, stanbul 1341), Osman Hulsi Ate (Mektbt- Huls-i Drendev [nr. Mehmed Akku], Ankara 1996) ve Muhammet hsan Ouz (Mektuplar, I-II, stanbul 1994) vastasyla gnmze kadar gelmitir. Hindistanda da zellikle itiyye tarikatnda mektup yazma yoluyla irad gelenei olduka yaygndr ve belli bal rnekleri unlardr: aifs-slk (Ahmed Fakrin mektuplar, Cihaccar, ts.); Barl-men (Seyyid Cafer Mekknin mektuplar, Muradbd 1889), Mektbt- Kelm (ah Kelmullah- Cihnbdye ait mektuplar, Delhi 1301), Mektbt- Mner (erefddin Mnernin mektuplar, Delhi 1987); Mektbt- Eref (Seyyid Eref Cihangr-i Simnnnin mektuplar); Mektbt (Seyyid Nr Kutb-i lemin mektuplar); Mektbt- udds (eyh Abdlkudds Genghnin mektuplar; bk. DA, VIII, 344-345). Mektuplar ounlukla dz yaz eklinde kaleme alnm olmakla birlikte ilerinde manzum ya da manzum-mensur kark olarak yazlanlar da vardr. Abdurrahman- Cm baz mektuplarn manzum (Mnet, Kalkta 1811; Leknev 1264/1847; Kanpr 1873), II. Bayezide yazd iki mektubu ise manzum-mensur kark olarak kaleme almtr (Tercme [mektup zel says], sy. 77-80 [1964], s. 78-80). Thir Olgunun ile kard 1896-1899 yllar arasnda Ahmet Remzi Akyreke gnderdii mektuplarla (ilehne Mektuplar / ThirlMevlevnin Mevlev ilesi, Htrt ve Tahassstn Hv Olarak Ahmed Remzi Dedeye Mektuplar [nr. Ceml Kurnaz - Glgn Erien], Ankara 1995) Osman Hulsi Atein mektuplar da (Mektbt- Huls-i Drendev) manzum-mensur karktr.

BBLYOGRAFYA

Serrc, el-Lma, s. 305-317; Mevln, Mektuplar (trc. ve nr. Abdlbki Glpnarl), stanbul 1963; Sadreddin Konev, Sadreddin Konev ve Nasireddin Ts Arasnda Yazmalar: el-Mrselt (trc. Ekrem Demirli), stanbul 2002; kpaazde, Trih, s. 265-266; Ali r Nev, Nesyimlmahabbe min emyimil-ftvve (haz. Kemal Eraslan), stanbul 1979, s. 396-397; Reeht

Tercmesi, s. 150-151; Lmi, Nefeht Tercmesi, s. 551-552; Takprizde, e-ei, s. 66-67, 362; l Mustafa, Risle-i Menkb- Mevln eyh Mehmed e-ehr bid-D, India Office Library and Records, Or., nr. 12795, vr. 3a-6a, 12b-13a; At, Zeyl-i ekik, s. 149; Derkv, Bir Mridin Mektuplar (trc. brahim Kaln), stanbul 1995, Martin Lingsin nsz, s. 10; M. Smith, Rbia The Mystic Her Fellow-Saints in Islm, Cambridge 1928, s. 154-155; Abdlbaki [Glpnarl], Melmlik ve Melmler, stanbul 1931, s. 67, 71, 78, 159-160, 204; Ahmed Zeki Safvet, Cemheret resilil-Arab f uril-Arabiyyetiz-zhire, Beyrut, ts. (el-Mektebetlilmiyye), II, 233-234, 324-334; Sleyman Ate, Cneyd-i Badd: Hayat, Eserleri ve Mektuplar, stanbul 1970, s. 107-162; M. Tak Dni Pejh, ra-i Hezrm (Mecma-i Senrnh ve Maleh der Bre-i Felsefe ve rfn- slm iinde, nr. Mehd Muhakkk - H. Landolt), Tahran 1349/1971, s. 160-162, 165-174; F. Meier, Ein briefwechsel zwischen araf ud-dn-i Bal und Mad ud-dn-i Bagdd, Mlanges offerts Henry Corbin (ed. Seyyed Hossein Nasr), Tehran 1977, s. 321-366 (erefeddin Belh ile Mecdddin Baddnin mektuplarnn metni); Ali Ylmaz, Kstendilli Sleymn eyh, Ankara 1989, s. 215-226; Dilver Grer, Abdlkdir Geyln: Hayat, Eserleri, Grleri, stanbul 1999, s. 115-116, 373; Cengiz Gndodu, Bir Trk Mutasavvf Abdlmecd Sivs: Hayat Eserleri ve Tasavvuf Grleri, Ankara 2000, s. 231-233; Ali Naml, smil Hakk Bursev: Hayat, Eserleri, Tarkat Anlay, stanbul 2001, s. 176; Necdet Tosun, Baheddin Nakibend: Hayat, Grleri, Tarkat, stanbul 2002, s. 118, 166-167, 203; Ramazan Muslu, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (18. Yzyl), stanbul 2003, s. 117, 212-213; Hr Mahmut Ycer, Osmanl Toplumunda Tasavvuf (19. Yzyl), stanbul 2003, s. 360; Tercme, XVI/77-80, Ankara 1964, s. 78-106 (mektup zel says; Gazzl, bnl-Arab, Mevln ve Molla Cmnin mektuplarndan rnekler); Reat ngren, Osmanllarda Devlet Ricli-Meyih Mnsebetlerinin Boyutlarn Gsteren Yeni Bir Kaynak: lnin eyh Mehmedi D ile Alkal Menkb, slm Aratrmalar Dergisi, I, stanbul 1997, s. 109, 112; a.mlf., brhim b. Edhem, DA, XXI, 294; a.mlf., Konuk, Ahmet Avni, a.e., XXVI, 181; Sara Sviri, lk Dnem Tasavvuf Kltrnde Melmetiyye Hareketi ve Hakm Tirmiz (trc. Salih ift), Tasavvuf, XI, Ankara 2003, s. 465; P. Lory, al-il, EI (ng.), IX, 171; Mustafa Tahral, Ahmed er-Rif, DA, II, 128; M. Nazif ahinolu, Alddevle-i Simnn, a.e., II, 345; Hasan Kmil Ylmaz, Aziz Mahmud Hdy, a.e., IV, 339-340; a.mlf., Esad Erbil, a.e., XI, 348; Skb Yldz, Atpazar Osman Fazl, a.e., IV, 85; Mustafa Kara, Bl Efendi, Sofyal, a.e., V, 21; a.mlf., bn Abbd er-Rund, a.e., XIX, 267; mer Okumu, Cm, Abdurrahman, a.e., VII, 94-95, 98; K. A. Nizami, itiyye, a.e., VIII, 344-345; Tahsin Yazc, Eb Sad-i Ebl-Hayr, a.e., X, 221; Nihat Azamat, Evhadddn-i Kirmn, a.e., XI, 519; Hamid Algar, Hlid el-Badd, a.e., XV, 285; a.mlf., mm- Rabbn, a.e., XXII, 198199; M. Erol Kl, bnl-Arab, Muhyiddin, a.e., XX, 494-495, 498; Mustafa arc, brhim Hakk Erzurm, a.e., XXI, 311. Reat ngren

MEL
() Halnn kart olarak kullanlan felsefe terimi (bk. HAL).

MELH
(bk. OYUN).

MELHDE
(bk. LHD).

MELHM
(bk. FTEN ve MELHM).

MELKE
(bk. MELEK).

MELKE SRES
(bk. FTIR SRES).

MELAKA
(bk. MALAKA).

MELMET
() Bir tasavvuf terimi; III. (IX.) yzylda Horasan blgesinde ortaya kp daha sonra btn slm dnyasnda yaygnlk kazanan tasavvuf anlay. Szlkte knamak, ktlemek, ayplamak gibi anlamlara gelen melmet kelimesinin tasavvuf literatrnde bir terim, bir makam ve bir tasavvuf anlaynn ad olarak yaygn bir kullanm alan bulunmaktadr. III. (IX.) yzylda Merv, Herat, Belh ve Nbur ehirlerini iine alan Horasanda ortaya kp zellikle Nburda yaygnlk kazanan ve etkisini gnmzde de srdren bu tasavvuf anlayn benimseyenlere ehl-i melmet, melm, melmet; bu akma da Melmetiyye, Melmiyye (Melmetlik) denilmitir. lk dnem kaynaklarnda dil bilgisi kurallarna aykr olarak genellikle melmet ve melmetiyye kelimelerinin kullanld, Osmanl devrinde ise Bayramiyye tarikat mensuplarndan bir gruba melm, tarikatlarna da Melmiyye ad verildii grlmektedir. Melmet konusu bir tasavvuf terimi ve tasavvuf akm olarak birbiriyle balantl olmakla birlikte iki ayr dzlemde ele alnabilir. Melmetin terim olarak kullanm kk olan levm kelimesinin getii iki yete (el-Mide 5/54; el-Kyme 75/2) dayandrlmaktadr (ayn kkten treyen kelimelerin yer ald dier yetler iin bk. brhim 14/22; el-sr 17/29, 39; es-Sfft 37/142; ez-Zriyt 51/40; el-Kalem 68/30; el-Meric 70/30). Bu yetlerin, Ey mminler! Sizden kim dininden dnerse bilsin ki Allah yaknda yle bir topluluk getirecektir ki O onlar sever, onlar da Onu severler. Onlar mminlere kar alak gnll, kfirlere kar onurlu ve iddetlidirler. Allah yolunda cihad ederler, knayann knamasndan korkmazlar. Bu Allahn bir lutfudur, onu dilediine verir. Allahn lutfu genitir. O her eyi en iyi bilendir anlamna gelen ilkinde (el-Mide 5/54) mminler arasndan kacak bir grubun zellikleri anlatlrken kullanlan, Onlar knayann knamasndan korkmazlar ifadesi melmet teriminin ierdii anlam vurgulad eklinde yorumlanm, ayrca, Allah onlar, onlar da Allah severler eklindeki ifadeden hareketle melmet ve muhabbet terimleri arasnda iliki kurulmutur. yette geen cihad kelimesi, Cenb- Hakkn kendisini knayan nefsi yemin ederek vd dier yetle (el-Kyme 75/2) birlikte dnlp nefisle cihad (mcadele) mnasnda ele alndnda melmet ve melmet terimlerinin kavramsal erevesi Allah tarafndan sevilmek, Allah sevmek, Onun yolunda nefisle mcahede etmek ve bu mcahede srasnda kendisini knayanlarn knamasndan korkmamak eklinde belirlenmi olmaktadr. Melmet akmna dair ilk bilgileri veren Nburlu iki sf Harg (. 406/1015) ve Muhammed b. Hseyin es-Slemden (. 412/1021) ilkinin yukardaki birinci yete vurgu yapt, dierinin ise bu yete bir iarette bulunmad, sadece ilk melmetlerden Hamdn el-Kassrdan aktard bir szde knayann knamasndan korkmamak ifadesinin getii grlmektedir. Nbur blgesinden olmakla birlikte bu akm benimsemeyen ve mensuplarna eletiriler ynelten Hcvr tasavvuf yolunun nde gelenlerinden bir ksmnn melmet yolunu tuttuunu ve bu yolda halkn knamasna mruz kaldn syler. Hz. Peygamberi misal gstererek kendisine vahiy gelmeden nce herkesin onu rnek bir ahsiyet olarak kabul ettiini, ancak Cenb- Hak tarafndan dostluk tac giydirilince halkn ona air, mecnun, khin diye dil uzatp knamaya baladn belirtip, Onlar knayann knamasndan korkmazlar ifadesinin getii yete atfta bulunur. Allahn kendisine

ynelenleri halka levmettirdiini, fakat knanan kiilerin kalplerini bu eletirilerle megul olmaktan muhafaza ettiini syleyen Hcvrye gre bylece Cenb- Hak o kiileri bakalarn mlhaza etmekten koruduu gibi kendilerindeki gzellikleri grp kibirlenme ve kendini beenme fetinden de korumutur. Hcvr, Allahn kendisinden raz olduu kimselerden halkn raz olmadn belirtir ve bu grn meleklerin demi beenmeyip, Y rab, yeryznde fesat karacak ve kan dkecek birini mi yaratacaksn? dediklerini haber veren yetle (el-Bakara 2/30) destekler. Terim anlam kazanarak ieriinin zenginlemesi ayn adla anlan akmn dou ve gelimesiyle paralellik arzeden melmet konusu, bu akma mensup olmayan baz melliflerce ortaya kt dnem ve blgeden bamsz biimde ele alnmtr. Mesel XIII. yzyl Kbrev eyhlerinden Necmeddn-i Dye, Hcvrnin temas ettii yeti zikrederek Hz. demin ilk melmet olduunu syler. Sevni adl eserinin birinci blmne yetteki, Allah onlar sever, onlar da Allah severler ifadesiyle balayan Ahmed el-Gazzl eserin drt, be ve altnc blmlerinde melmet konusunu muhabbetle ilikilendirmi, ancak Melmetlikten bamsz olarak aklamtr. Eb Sad-i Ebl-Hayrn da konuyu ayn balamda ele ald grlmektedir (Muhammed b. Mnevver, I, 287-288). Melmetin tasavvuf makamlarndan bir makam olduunu belirten ilk sf mellif Slem (Derectsslikn, s. 143) onun muhtevasna dair bilgi vermemitir. Melmet konusunu akmn ortaya kt dnem ve blgeden soyutlayarak bir tasavvuf makam olarak temellendiren Muhyiddin bnl-Arab slikleri bidler, sfler ve melmetler eklinde gruba ayrr. Ona gre bidlere zhd, takv ve nefsi kt amellerden temizleme gibi davranlar hkimdir. Fakat onlarn haller, makamlar ve srlar hakknda hi bilgileri yoktur. Sfler, btn fiillerin Allaha ait olduunu ve kendilerinin hibir fiile sahip bulunmadn mahede ederler. Ancak onlarn zhd, takv ve tevekkl konusunda bidlerden bir fark yoktur. Halka keramet gstermekten ve Allah katndaki derecelerini belirten hallerini izhar etmekten ekinmezler. Sflerin mridleri de kendileri gibi dava sahibi olduklarndan kendilerini halktan stn grrler. bnl-Arabye gre sliklerin en st derecesinde bulunan melmetler Allahn kendisine ynelttii ehlullahtan bir gruptur. Allah bir gz iliir de kendisinden alkoyar diye onlar kskanlkla korumutur. Onlar sadece Allah ile beraberdir, bir an bile Ona ibadetten geri kalmazlar. Rubbiyet kalplerini istil ettiinden dolay riysete kar bir istek duymazlar (Ftt, III, 45-46). bnlArab, men diye adlandrd melmetlerin btnlarndaki hali asla zhirlerinde izhar etmediklerini, bu sebeple hallerine hi kimsenin vkf olamayacan ve eer insanlar melmetlerin Allah katndaki deerini bilecek olsalard onlar ilh edineceklerini syleyerek onlarn kendilerini insanlardan gizlemelerinin sebebini aklar. Ona gre belli bir corafya ve zaman diliminde deil btn zaman ve meknlarda yaayan, kendilerine has zellikleri olan, saylar ortaya ktklar zamann durumuna gre artp eksilen melmetlerin vatan Horasan ve Nbur gibi blge, prleri Melmetliin kurucular olarak tannan Hamdn el-Kassr veya Eb Hafs el-Haddd deildir. Bununla birlikte bnl-Arab farkl dnem ve blgelerde yaayan Eb Sad el-Harrz, Byezd-i Bistm, ibl, Abdlkdir-i Geyln gibi isimlerin yannda dier Nburlu prleri melmet makamna ulaan veller arasnda zikretmitir. Melmet makamnn Hz. Peygamberin, Sonra yaknlat ve sarkt, ok ile yay mesabesi (kbe kavseyn) gibi oldu yetinde (en-Necm 53/8-9) ifade edilen kurbiyet makam olduunu syleyen bnl-Arab melmet makamn makamlarn en stn kabul eder ve melmetlerin velyetin en st derecesinde olduklarn, bu makamn stnde sadece

nbvvet makamnn bulunduunu syler (a.g.e., I, 235). bnl-Arab bu grleriyle melmet konusunu Harg, Slem ve Hcvr gibi kendisinden nce gelen, ehbeddin Shreverd ve Abdurrahman- Cm gibi ada olan veya kendisinden sonra yaayp bu konuyu tarih Melmetlik balamnda ele alan sf melliflerden tamamen farkl bir erevede deerlendirmitir. Abdrrezzk el-Kn ve Seyyid erf el-Crcn melmeti onun izgisinde tanmlarken Rzbihn- Bakl tasavvuf terim ve makamlarna dair Merebl-erv adl eserinde melmete yer vermemitir.

BBLYOGRAFYA

et-Tarft, Melmetiyye md.; Slem, er-Risletl-Melmetiyye (nr. Ebl-Al Aff, elMelmetiyye ve-fiyye ve ehll-ftvve iinde), Kahire 1364/1945, s. 91; a.mlf., Derectsslikn (nr. Sleyman Ate, Tasavvufun Ana lkeleri: Slemnin Risaleleri iinde), Ankara 1981, s. 143; Harg, Tehbl-esrr (haz. rfan Gndz, baslmam doentlik almas, 1990), SAM Ktp., nr. 16.971, s. 25; Hcvr, Kefl-macb, s. 68-69; a.e. (Uluda), s. 143-145; Ahmed elGazzl, Kitb- Sevni (nr. H. Ritter), stanbul 1942, s. 4, 12-20; Muhammed b. Mnevver, Esrrt-tevd (nr. ef Kedken), Tahran 1366 h., I, 287-288; bnl-Arab, el-Ftt, I, 181, 235-236; II, 16, 20-22; III, 44-46; a.mlf., Ilt-fiyye (Dvd-i Kayser, Muaddemt iinde), Kayseri 1997, s. 75; Necmeddn-i Dye, Mirdl-ibd (nr. M. Emn Riyh), Tahran 1366 h., s. 81; Abdrrezzk el-Kn, Leifl-ilm (nr. Sad Abdlfetth), Kahire 1996, s. 236; Ebl-Al Aff, el-Melmetiyye ve-fiyye ve ehll-ftvve, Kahire 1364/1945, s. 18-22; a.e. (trc. Ekrem Demirli, slm Dncesi zerine Makaleler iinde), stanbul 2000, s. 144-146; el-Mucem-f, s. 1003, 1004; M. Chodkiewiez, Les malmiya dans la doctrine dIbn Arabi, Melmis-Bayrmis, stanbul 1998, s. 15-24; Ali Bolat, Bir Tasavvuf Okulu Olarak Melmetlik, stanbul 2003, s. 162165; Nasrullah Prcevd, Menba Khen der Bb- Melmetiyn- Nbr, Marif, XV/1-2, Tahran 1377 h./1988, s. 4-6. Nihat Azamat

MELMYYE
() Melmet anlayn benimseyenlerin oluturduu tasavvuf akm ve tarikat. XIX. yzyl sf melliflerinden Harrzde Kemleddin Efendi, tarikatlar ansiklopedisi ve tasavvuf metinleri antolojisi niteliindeki Tibyn vesilil-ai adl eserinde Melmiyye bal altnda tarikattan bahsetmi, tarikatlar ncesi dnemde III. (IX.) yzylda Horasanda Sflikten ayr bir akm olarak ortaya kp IV (X) ve V. (XI.) yzyllar boyunca etkili olduktan sonra VI. (XII.) yzyldan itibaren tasavvufun tarikatlar eklinde rgtlenmesi srecinde bunlarn iinde bir neve halinde varln srdren Melmetiyyeyi Hamdn el-Kassra (271/884) nisbetle bir tarikat olarak (Kassriyye) deerlendirmi, ardndan mer Dede Sikknye (. 880/1475) izfe ettii Bayramiyye tarikatnn bir kolu olan Melmiyye ile (Melmiyye-i Bayramiyye) Muhammed Nrl-Arabye (. 1305/1888) nisbet ettii Melmiyye (Melmiyye-i Nriyye) kolunu zikretmitir. Harrzdenin tasnifinden hareket eden Sdk Vicdn de Tomar- Turuk- Aliyyenin Melmiyyeye ayrd cildinde Melmiyyeyi ilk, orta ve son devir Melmlii eklinde blmde incelemi, Abdlbaki Glpnarl da Melmlik ve Melmler adl eserinde bu l tasnife uyarak konuyu ilk devre Melmleri (Melmetler), ikinci devre Melmleri (Bayramler) ve nc devre Melmleri diye ele almtr. Melmetiyye. Dini daha derin ve iten bir ekilde yaama arzusunda olan zhidlerin III. (IX.) yzyldan itibaren Badat, am, Msr ve Nburda odaklamaya, din hayata dair i yaantlarn, kendilerine has dncelerini yine kendilerine has terimlerle ifade etmeye baladklar grlmektedir. Bu faaliyetler giderek blgesel nitelikler kazanmaya balam ve o blge zhidlerine has grleri ve davran biimlerini yanstan birer akm haline dnmtr. Sf ve tasavvuf kelimelerinin henz yaygn biimde kullanlmad tasavvuf messesesinin kurulu aamasn oluturan bu dnemde, Badat merkez olmak zere Irakta, rann Horasan blgesinde ve bu blgenin merkezi Nburda gelien iki zhd akm dikkati ekmektedir. IV. (X.) yzyln ikinci yarsnda Nburda yaayan Tehbl-esrr mellifi Harg Irak blgesinde gelien akma Sfiyye, Horasanl zhidlerin takip ettikleri yola ve akma ise Melmetiyye (Melmetlik, Melmlik) ad verildiini syler. Nbur, Melmetiyye akmnn doduu III. (IX.) yzylda Merv, Herat ve Belh ile birlikte Horasan blgesinin drt byk ehrinden biri ve Abbslere bal olarak blgeyi yneten Thirler hnedannn ynetim merkeziydi. eitli din akmlarn yaygn olduu bu blgede Melmetliin ortaya kmasndan nce brhim b. Edhem, Abdullah b. Mbrek, Fudayl b. yz, akk- Belh, Htim el-Esam gibi tannm zhidler yetimiti. III. (IX.) yzylda Horasanda mezhep taassubu ve din atmalar sebebiyle huzur bozulmu, bu durum o dneme kadar refah iinde yaayan Nbura da yansmtr. Melmetlik Nburda Mlik, Zhir ve Hanbellerin aznlkta olduu, Haneflerle filer arasnda youn bir dmanln yaand, i gruplaryla Kerrmiyye mensuplar, Mutatavvia ile Hric bakiyeleri gibi baz ar gruplar arasnda atmalarn meydana geldii bir ortamda zuhur etmi ve IV. (X.) yzyldan itibaren slm dnyasnn dier blgelerine de yaylmtr.

lk dnem Melmetiyye akmna temas eden ve temsilcileri hakknda bilgi veren sf tabakat kitaplaryla dier tasavvuf klasiklerinin ve bu akm zerinde yaplan modern almalarn temel kayna, akmn nde gelen isimlerinden Eb Osman el-Hrnin talebesi Eb Amr smil b. Nceydin torunu Nburlu mellif Muhammed b. Hseyin es-Slemnin (. 412/1021) RisletlMelmetiyye adl eseridir. Ancak ondan alt yl nce vefat eden hemehrisi Hargnin Tehblesrrnn nc blmnde Melmetiyye konusunda verdii bilgiler Slemnin eserinin nceliini tartmal klmaktadr. Arthur John Arberry ve Nasrullah Prcevd Tehbl-esrrn daha evvel yazlm olduu grndedir. Harg Melmetlerin nceleri mahznn diye anldklarn, Allah yolunda knayann knamasndan korkmamann (el-Mide 5/54) temel ilkeleri olmas sebebiyle halkn beenisini kazanmak iin d grnlerini sslemeye, toplum arasnda ayrt edilmelerini salayan bir grne sahip olmaya nem vermediklerini, gnl dnyalarn ve srlarn bezemek amacyla Allaha yneldiklerini, hayr gizleme ve erri aa vurmann, Kaderiyyenin havf ve Mrcienin recs zere olmann temel zelliklerinden olduunu, btnlarnda iddia, zhirlerinde riya bulunmadn ve Allah ile aralarnda bir sr olan gnl dnyalarndan kendilerinin bile haberdar olmadklarn syler. Melmetlik ile sfliin birbirinden farkl oluuna muhtemelen ilk defa temas eden Hargye gre Melmetlerin metodu ilme, sflerin metodu hale dayanmaktadr. Harg, Melmetlerin almay ve kendi el emekleriyle geinmeyi tercih ve tevik etmelerine karlk sflerin almay brakp zhd ve tevekkl zere yaadklarn, Melmetlerin mrifetin alma ve ahs gayretle elde edilebileceine inandklarn, sflerin ise mrifetin rabbn bir mevhibe olarak tecelli edecei grnde olduklarn ve Melmetlerin sflerin vecd ve tevcd halinde ortaya koyduklar raks ve sem gibi halleri doru bulmadklarn belirtir. Hargye gre Melmetlerin balca zellikleri unlardr: Btnlarndaki nefsin kendisine ait olmayan bir eyi kendine izfe etmesi anlamna gelen her trl iddiay terkedip yalnzca gnllerini terakki ettirmeye alrlar. Bakalarnn kusurlaryla ilgilenmeyi brakarak kendi kusurlaryla megul olurlar. Onlarn halleri Allah ile kendi aralarnda smsk sakladklar srlardr; bunlar bakalarndan gizleme konusunda ok titiz davranrlar. arda, pazarda, sokakta halk ile i ie yaar, ancak gnllerindeki mnev halleri onlardan saklamaya zen gsterirler. Zhirleriyle btnlarn, btnlaryla zhirlerini knamaya devam ederler. Seyr slk metotlar halk ile tahalluk, Hak ile seyr, yani halk iinde onlardan biriymi gibi hareket etmek, fakat Haktan bir an bile gafil olmamaktr. badet ve taatleri ifa ettikten sonra hemen unuturlar, nk onlar unutmamak onlara deer vermek anlamna gelir; bu da kibir, ucb ve riyaya sebep olur. Hargnin verdii bilgilerin bir ksm Slemnin syledikleriyle rtmekle birlikte Melmetlere balangta mahznn denildiini belirtmesi ve Melmetlerle sfler arasndaki gr farkllklarna dikkat ekmesi nemli ve zgn bilgiler olarak kabul edilmektedir. Melmetiyyenin tarihi zerine ilk ciddi almalar yapm olan Richard Hartmannn ayrntl biimde tantt Risletl-Melmiyyeyi (as-Sulams Rislt al-Malamatia, Isl., VIII [19171918], s. 157-203) daha sonra bir makale eklinde yaymlayan Ebl-Al el-Aff (Mecellet Klliyyetil-db, VI/1 [Kahire 1942], s. 47-105), el-Melmetiyye ve-fiyye ve ehll-ftvve

balkl makalesinde (a.g.e., I [Cmiat Frk elevvel, Kahire 1943], s. 10-67) Melmetiyye akmn Slemnin eserini esas alarak Hartmannn grleri erevesinde genie incelemitir (Affnin bu iki makalesi el-Melmetiyye ve-fiyye ve ehll-ftvve adyla kitap halinde yaymlanmtr [Kahire 1945]; mer Rza Dorulun slm Tarihinde lk Melmet adl kitab [stanbul 1950] Affnin eserinin tercmesinden ibarettir). Son zamanlarda gerekletirilen bir almada bu alanda yaplan ve melmetin tasavvuf, ftvvet ve zhd kavramlaryla ilikisini inceleyen dier btn almalarn kayna olan eseri Slemnin tarih bir belge oluturmak amacyla kaleme almad, onun amacnn Melmetiyyeyi eserin yazld dnemde slm dnyasnda artk yaygnlk kazanm olan tasavvuf gelenei iine yerletirmek, Nbur eyhlerini yceltmek ve onlarn grlerini tasavvuf gelenei ierisindeki en saf retiler olarak deerlendirmek ve Melmetleri ahlk kurallarna kar gelme sulamasndan temize karmak olduu ileri srlmtr (Sviri, s. 449). Slem ilim ve hal sahiplerini din hkmlerin zhirleriyle megul olan eriat ulems; Allaha ynelen, dnyev eylere kar zhd seen, mrifetullah tlibi sfler ve Allahn vuslat ve kurbiyetiyle btnlarn ssledii Melmetler olarak gruba ayrm, Allahn bu mazhariyetine ulaan Melmetlerin artk Ondan ayrlmasnn mmkn olmadn sylemitir. Allahn onlarn mnev hallerini insanlarn bilmesini istemediini, bu sebeple kendisiyle onlar arasndaki halin selmette olmas iin onlar zhir zellikleriyle insanlara gsterdiini, zhirleri btnlarna yansdnda insanlarn fitneye dmemesi iin Cenb- Hakkn onlara byle davrandn belirtir. Allah ile ilikilerinde sfleri Hz. Msya, Melmetleri Hz. Peygambere benzeten Slem, Hz. Msnn rabbiyle konuurken btnn tesirinin yansdn, Resl-i Ekremin miracda nil olduu kurbiyetten sonra bile btn zhirine yanstmadn, halka dndnde onlardan biriymi gibi dnyev ilerine devam ettiini ve bunun en stn ubdiyyet hali sayldn kaydeder. Sf ile Melmet arasndaki temel fark zerinde duran Slemye gre sfnin zhiri btnn anlatt ve srlarnn nuru fiil ve szlerinde zhir olduu iin o Hallc- Mansr ve benzerlerinin yapt gibi iddialarda bulunmaktan, Allahn kendisine kefettii gayb srlarn aklamaktan ve Allahn onun eliyle gerekletirdii kerametleri insanlara gstermekten ekinmez. Melmet ise Allahn emini olup kendisiyle rabbi arasndaki hali kendisine saklar. te yandan Melmet hibir iddia sahibi deildir. nk ona gre iddia cahillik ve mnasebetsizlikten ibarettir ve eksiklikten kurtulamam olmann delilidir. Melmet, Allahn kendisini kerametle imtihan etmesinden ve insanlarn bu kerametten dolay fitneye dmesinden ekindii iin keramet gstermez. Hamdn el-Kassr, Eb Hafs el-Haddd, Eb Osman el-Hr gibi ilk Melmetlerle IV. (X.) yzylda yaayan Melmetlerin ve Melmet eilime sahip dier sflerin szlerini nakleden Slem, her biri onlarn ilkelerindendir ifadesiyle balayan krk be cmlede (paragraf) Melmetlerin grlerini anlatmaya almtr. Ancak btn bunlarn Melmetler tarafndan konulmu, kesin, uyulmas zorunlu ilkeler deil Slemnin tesbitleri olarak deerlendirilmesi gerektii unutulmamaldr. Zhirin ibadetlerle sslenmesini irk, btnn hallerle sslenmesini irtidad saymak; kendilerine lutuf olarak verilen eyi kabul etmeyip nefsi aalamak iin onu zillet iinde talep etmek, bakalarnn haklarn vermek, fakat hak peinde komamak, nefis bir eye aba gstermeden sahip olmay isterse onu o eyi alarak elde etmeye yneltmek, bu amala o eye bir deer atfetmeyi ve ondan nefsin lezzet almasn nlemek, isyan da etse itaat de etse nefsi her halde itham etmek; taatlerden lezzet almaya engel olmak; Allahn kendilerine verdii nimetleri her hlkrda yceltmek, kendilerinden kaynaklanan itaat ve amelleri kk grmek, nefsinde bir varlk

grmemek ve dolaysyla bir iddiada bulunmamak, ilim hakknda konumay, ilimle vnmeyi ve ehli olmayana Allahn srlarn aklamay terketmek; halktan farkl giyinmemek; hizmet ve hrmet edilmeyi hor grmek; kerametleri gizlemek, bunlar istidrc, Hak yolundan ayran hileler olarak deerlendirmek; sem, zikir ve ilim meclislerinde alamay terketmek, ancak hzn elden brakmamak; ilim ve iaretlerin incelikleri hakknda konumay brakp emir ve nehiy snrlarn gzetmek; insanlardan yardm istememek, duas kabul olunca zlmek ve bunu bir hile olarak grmek Slemnin zikrettii ilkeler arasnda saylabilir. Slemnin her birinin kitap, snnet ve bir Melmet ve bir sfnin szne dayandn syledii bu ilkelere baklarak ilk dnem Melmetlerinin temel ilkesinin riya, kendini beenme ve hret dknl gibi nefsin tezhrlerine kar nefsi knama (levm) yntemiyle mcadele etme ve ihls gerekletirme olduu sylenebilir. Bu anlayn sonucu olarak Melmetler amellerini gizleme taraftar olmular, kalb ve fiil amellerinin bakalar tarafndan bilinmesini ho karlamadklar gibi kendilerini farkettirecek zelliklerle ortaya kmaktan saknmlar, bu sebeple sfler gibi zel kyafetler giyinmeyip halktan biriymi gibi grnmeyi tercih etmilerdir. bn Teymiyyenin bile takdirle and bu anlamdaki Melmetlik, sflerin db-erkn ve kyafetlerine muhalif bir hareket olarak deerlendirilmitir. Sflerin, daha sonraki dnemlerde tarikatlar eklinde rgtlenip kendilerine zg yaam tarz ve kyafetlerle halktan ayrlmalarna karlk melmet ehli bunlara gerek duymam ve kendilerine toplum iinde ayr bir zmre grnm vermeyi uygun bulmamtr. Risletl-Melmetiyyede herhangi bir ismi n plana karmayan Slemnin abatfiyyesinde (s. 123) Hamdn el-Kassr iin kulland, Melmet ondan yayld ifadesi sonraki dnemlerde onun Melmetiyyenin kurucusu olduu grnn yaygnlk kazanmasna sebep olmu ve ad giderek Melmetiyye ile zdelemitir. Hamdn el-Kassr, Melmet unvanyla tannan ilk Nburlu pr olmakla birlikte ondan nce de Horasan ve Nburda Ahmed b. Hadraveyh (. 240/854), Eb Trb en-Naheb (. 245/859), Yahy b. Muz (. 258/872) ve zellikle Byezd-i Bistm (. 234/848) gibi Melmet eilimlere sahip zhidlerin yetitii bilinmektedir. 300 (912) ylndan nce vefat eden Eb Hafs el-Haddd (. 260/874), ah c- Kirmn (. 270/883) ve Eb Osman el-Hr (. 298/910) ilk kuak Melmetleri olarak tanmlanabilir. Bunlardan zhire yansyan btn mnev hallerin gizlenmesi gerektiini, nefsini firavunun nefsinden hayrl zanneden kimsenin kibirli olduunu gsterdiini syleyen ve, Ne yaparsan yap benim kendimi knadm kadar beni knayamazsn diyerek nefsini knama ilkesine srarla vurgu yapan Hamdn el-Kassrn Melmetiyye akmnda bir izgiyi, bu konudaki lml grleriyle Eb Hafs el-Haddd ve talebesi Eb Osman elHrnin de dier bir izgiyi temsil ettii grlmektedir. Zhir edebi btn hallerin gzelliinin delili sayan, zhirle btnn tam bir uyum iinde olmas gerektiine inanan Eb Hafsa gre edebe riayet etmeyen Haktan uzaktr. te yandan Eb Hafs, Melmet yoluna yeni girenleri amel ve mchedeye zendirmek amacyla onlarn amel ve iyiliklerini bakalarna gstermelerine izin verilebileceini syler. Melmetiyyenin Badat sfliinin de benimsedii yiitlik, bakalarn kendine tercih etme, fedakrlk anlamndaki ahlk ilkesi ftvvet kavramyla, Horasann din ve itima hayatnn bir paras olan meslek-sf ftvvet geleneiyle ilikisi Melmetiyye hakknda alan Richard Hartmann, Taeschner, Aff, Trimingham, Nasrullah Prcevd gibi modern aratrmaclarn zerinde nemle durduklar bir konu olmutur. Harg Tehbl-esrrda bu konuya temas etmemi, Slem

ise Risletl-Melmetiyyede fetlardan bahsetmekle birlikte ftvveti Melmetliin ilkeleri arasnda saymam, ancak dier eserlerinde (mesel bk. Tasavvufta Ftvvet, s. 34, 74) Eb Hafs elHaddd, Eb Osman el-Hr gibi Melmet prlerinin szlerini nakletmitir. Bu szlerden Melmetlerin ftvveti bir ahlk ilkesi veya mnev bir makam (recliyet / erlik) olarak algladklar anlalmaktadr. te yandan onlarn haddd (demirci), kassr (amarc), haccm (tellk) gibi meslek bildiren unvanlarla tannmalarndan hareketle meslek anlamdaki ftvvet geleneine bal, yani esnaf / halk tabakasndan olduklar ileri srlmtr. Ancak meslek ftvvete mensup olanlarn kendilerine has kyafetler giydikleri, Melmetlerin ise bakalarndan ayrt edilmeyi salayan zellikler tamay reddettikleri dikkate alndnda bu grn doru olmad anlalr. Nitekim Hamdn el-Kassr ile Nbur fetlarnn reisi Nh el-Ayyr arasnda geen konumada Nh el-Ayyrn kendisine ftvveti soran Hamdna, Benim ftvvetimi mi senin ftvvetini mi? demesi (Hcvr, s. 228), Melmet ftvvet anlayyla meslek-sf ftvvet anlaynn farkl eyler olduunu, Melmetlerin meslek ftvvete mensup olamayacaklarn gstermektedir. Nh, Hamdnun kendisinden her iki ftvveti de tanmlamasn istemesi zerine kendisinin kaftan karp hrka ve yamal elbise giydiini, bu elbiseden dolay halktan utanarak gnahlardan uzak durmaya altn, bylece sf olmay mit ettiini, onun ise halk vastasyla fitneye dmemek ve halkn da kendisi vastasyla fitneye dmesine engel olmak iin hrka ve yamal elbise giymediini sylemi, kendi ftvvetinin eriat hrkayla yani zhirine uyarak korumak, Hamdnun ftvvetinin ise hakikati ruhunda muhafaza etmek olduunu belirtmitir. Ayrca Nhun bu ifadelerinden meslek ftvvetle sf (tasavvuf) ftvvetin i ie olduu anlalmaktadr. Aff, Slemnin dedesi bn Nceydden naklen rivayet ettii, Hamdn el-Kassrn hocas Brs ile ar zhidne davranlaryla tannan viz ve kelm limi Muhammed b. Kerrm arasnda geen konumay Semnnin Kitbl-Ensbndan aktararak melmet zhd ile yalanc zhd dedii bn Kerrm ve mensuplarnn zhd anlaylar arasndaki farka dikkat ekmek istediini sylemitir. Semnnin Slemnin gnmze ulamayan Tru-fiyyesinden aldn belirttii bu metne gre bn Kerrm, Brsye mensuplarn nasl bulduunu sormu, Brs de, Btnlarndaki arzu zhirlerinde, zhirlerindeki zhd de btnlarnda olsayd riclden olurlard demi ve onlarn ok namaz klp ok oru tutmalarna ve hu iinde olmalarna ramen bu amellerinde slmn nurunu gremediini bildirmitir (el-Ensb, II, 32). Benzer bir rivayet Semnden seksen yl kadar nce vefat eden Herevnin eserinde de yer almakta (abat, s. 122), ancak burada slmn nuru yerine imann nuru ifadesi bulunmaktadr. Wilfred Madelung, Jacqline Chabbi, Hamid Algar, Sara Sviri ve Nasrullah Prcevd gibi aratrmaclar Brsnin szne dayanarak zhd, takv, ibadet ve riyzetini gstermeyi det haline getiren, kendisi iin dzenlenen zel meclislerde dnceleriyle ilgili olarak bir ey sorulduunda bunlarn ilham rn olduunu syleyen bn Kerrm (Sbk, II, 304-305) ve Horasanda manastra benzeyen hankah diye adlandrdklar yapy ilk ina eden mridleriyle btn bu uygulamalara kar olan Melmetler arasnda bir ztlama olduu konusu zerinde durmulardr. Bunlardan Nasrullah Prcevd, Brs ile bn Kerrm arasndaki bu diyalogun gerekletii dnemde Melmetiyye ve Kerrmiyyenin henz teekkl etmediini, Harg ile Slemnin eserlerinde bu konuya dair bir ey bulunmadn ve Slemnin el-Muaddime fittaavvuf adl eserinde bn Kerrmn bir szn iktibas ettiini syleyerek konuya daha ihtiyatl yaklamak gerektiine dikkat ekmitir. Eb Hafs el-Haddd, ah c- Kirmn ve Hamdn el-Kassrn yan sra Muhammed b. mer elVerrk, Eb Ali Crcn, brhim b. Ysuf ez-Zccc, Eb Hamza el-Horasn, Eb Abdullah es-

Sicz, Eb Bekir Muhammed b. Hmid et-Tirmiz ve Eb Osman el-Hr gibi III. (IX.) yzylda yaayan ilk Melmet neslinden sonra IV. (X.) yzylda ounluunu Hamdn el-Kassr ve Eb Osman el-Hrnin talebeleriyle onlarn yetitirdiklerinin oluturduu Mahfz b. Mahmd, Ysuf b. Hseyin er-Rz, Ebl-Hasan el-Knnd, Eb Cafer Ahmed b. Hamdn el-Hr, Muhammed b. Fazl el-Belh, Ebl-Hseyin el-Verrk, Eb Bekir el-Vst, Muhammed b. Abdlvehhb es-Sekaf, Abdullah b. Muhammed b. Mnzil, Mrtai, Ebl-Hasan el-Benc, Eb Abdullah et-Turgbez, Abdullah b. Muhammed er-Rz, bn Nceyd gibi ikinci ve nc nesil Melmetleri yetimi, bu yzylda Melmetlik Mvernnehir, Mekke, Badat gibi eitli blgelere gidip oralara yerleen baz Melmetler vastasyla Horasan snrlarnn dna taarak btn slm dnyasnda yaygn hale gelmitir. te yandan Melmetlik, Horasan blgesinde doup gelimekle birlikte ayn yzyllarda slm dnyasnn eitli blgelerinde Znnn el-Msr, Sehl et-Tster, Hakm et-Tirmiz, Cneyd-i Badd, Ruveym b. Ahmed, Hallc- Mansr, Semnn el-Muhib, Eb Ali er-Rzbr, Dkk ve Ali b. brhim el-Husr gibi Melmet eilimlere sahip sfler de yetimitir. lk dnem Melmetliinin ana izgisi nefsin arzularna ve riyakr davranlara kar srekli mcadele etmek ve iyiliklerini gizlemeye, ihls gerekletirmeye almak iken IV. (X.) yzylda yaayan Muhammed b. Ahmed elFerr gibi baz Melmetler bu ilkenin uygulanmasnda arya kamlar ve mensuplarndan insanlarn knamasn, fkelerini ve kzgnlklarn celbedecek davranlar sergilemelerini istemilerdir. Bu tavr sonraki dnemlerde Melmet anlayn bir paras haline gelmi ve kendilerine yneltilen eletirilere zemin hazrlamtr. Melmetlik IV. (X.) yzylda Mvernnehir blgesine nfuz etmi, slmiyet Buhara, Semerkant, Fergana gibi blge ve ehirlerde, Horasanl Melmetlerin ve Horasana gidip onlara intisap ettikten sonra memleketlerine dnen Melmet Trk dervilerinin faaliyetleri sonucu Trkler arasnda yaylmaya balamtr (Ocak, s. 23). Melmetliin Horasan ve Mvernnehirde ortaya kp gelimesinin buralarn eski Hint-ran mistik geleneinin tayc blgeleri olmasyla ilgili olduu, fakr ve tecerrd esas alan bu tasavvuf mektebinin toplumu ve dnyay alabildiince dlad, ayn temel felsefeyi benimsemi olan eski Hint-ran mistik geleneinin zerine inkiaf ettii ileri srlmtr (a.g.e., s. 12). Ancak Melmetliin esaslar arasnda fakr ve tecerrd bulunmad gibi Melmetlikte dnyann dlanmas olarak anlalabilecek bir yaklam da yoktur. Melmetliin eski Hint-ran mistik geleneinin tayc blgelerinde ortaya kmas da slmiyetin putperest Arap toplumunda ortaya kmas kadar tabii bir hadisedir. Ebl-Al Affnin Melmetliin temelinin karamsarlk ve ktmserlik olduu, bunlarn Zerdtlikte de bulunduu ve slm d olduu iddias da (elMelmetiyye, s. 56) Melmet tavra bak asndan kaynaklanmaktadr. te yandan Melmetlikteki gizlilik ilkesinin adaki takyye prensibiyle ilgili olduuna (Kmil Mustafa e-eyb, I, 552), Slemnin zikrettii Melmetlik ilkelerinin Hz. snn da vaazndaki szlerine benzediine (Matta, 5-7. bablar) dikkat ekilmitir (Seale, LVIII [1968], s. 16). Melmetlerin ahlk kurallarna aykr davranlarda bulunduu iddias Melmetiyye teriminin getii en eski kaynak olan Mutahhar b. Thir el-Makdisnin muhtemelen 355 (966) ylnda kaleme ald el-Bed vet-tr adl eserine (V, 148) dayanmaktadr. Makdis Tasavvuf Cemaatler bal altnda zikrettii Hseyniyye, Melmetiyye, Skyye, Mazriyye mensuplarnn kendi hayallerine gre hkmler verdiklerini, bunlardan bazlarnn hulle kani olduklarn, bazlarnn da her eyin mubah olduuna inandklarn, fkh hkmlere aldrmadklarn kaydeder. Ancak

Melmetiyye dnda ad geen grup hakknda baka kaynaklarda hibir bilgi bulunmad, ileri srlen iddialarn hangi gruba ait olduunun bilinmedii, mellifin tasavvufa btn olarak olumsuz bakt dikkate alnarak bu bilgiler ihtiyatla karlanmaldr. Tasavvufa dair ilk eserleri kaleme alan IV. (X.) yzyl melliflerinden Serrc el-Lmada, Kelbz et-Taarrufta melmet ve Melmetiyye konusuna, Melmet ricline yer vermemi, V. (XI.) yzyl sf melliflerinden Abdlkerm el-Kueyr de Nburlu ve Slemnin talebesi olmasna ramen bu hususa temas etmeyip Hamdn el-Kassr, Eb Hafs el-Haddd gibi ilk Melmetleri zikretmekle yetinmitir. Bunun sebebi ilk bakta bu melliflerin Melmetiyyeye kar Sfiyye taraftar olduklar eklinde aklanabilir. Fakat bu melliflerin itikad konularda Snn anlay benimsedikleri ve tasavvufa Snnlik iinde meruiyet kazandrmaya altklar, te yandan Harg ve Slemnin Melmetlerin itikad meselelerdeki grlerine hi temas etmedikleri, bu konudaki tek istisnann her iki mellifin de zikrettii Hamdn el-Kassrn Kaderiyyenin havf, Mrcienin recs eklinde tarif ettii melmet tanm olduu dikkate alnarak asl sorunun itikad yaklam farkndan kaynakland ve Melmetlerin gayri Snn grlere sahip olduklar sylenebilir. Nitekim melmet kelimesinin ilk defa getii Makdisnin el-Bed vet-trindeki eletiriler de (yk. bk.) bununla ilgili olmaldr. Kefl-macbda melmet konusuna, baz Melmetlere ve tasavvuf frkalar arasnda Hamdn el-Kassra nisbet ettii Kassriyyeye yer veren Hcvr ise Melmetlii Snn bir kkene dayandrm, ancak dnemindeki Melmetleri eriata muhalefet etmekle sulamtr. Slemnin Risletl-Melmetiyyede Melmet-sf ayrmna dikkat ekmesine ramen yukarda ad zikredilen Melmetlere abat-fiyyesinde genie yer vermesi ve bu isimlerin daha sonra yazlan sf tabakat kitaplarnda da yer almas Melmetlerin sonraki yzyllarda sfiymi gibi alglanmasna yol am, Melmetlerin gizlenme ilkesi gerei kendilerine has tabakat kitab yazmam olmalar da bu yanl alglamann bir sebebini oluturmutur. V. (XI.) yzyldan itibaren tasavvufun btn slm dnyasnda yaygnlk kazanp VI. (XII.) yzylda tarikatlar vastasyla rgtlenme srecine girmesinden sonra Melmetlik tasavvufun iinde ayr bir damar ve bir neve olarak etkisini srdrmeye devam etmitir. Bununla birlikte sf-Melmet ayrmna temas eden Shreverdnin ifadelerinden VII. (XIII.) yzylda bu ayrmn henz srmekte olduu anlalmaktadr. Ayn mellif bu dnemde Irakta kendilerine Melmet denilen baz gruplarn bulunduunu da kaydetmektedir. Melmetliin Kalenderlikle ilikisi yine ilk defa Shreverd tarafndan ele alnmtr. Shreverdnin bu konuya yaklam tarz, Melmetliin XIII. yzylda Snn tasavvuf evrelerinde nasl anlaldn gstermesi bakmndan nemlidir. Shreverd Melmetlerin hallerinin yce, makamlarnn aziz olduunu, hadislere ve snnete bal bulunduklarn, amellerinde ihls gerekletirmeye altklarn, fitneye kaplm olanlarn zannettikleri ktlklerin onlarda bulunmadn, Kalenderlerin ise kalp temizliinin verdii sarholukla er snrlar atklarn, Melmetlerin klk kyafet, hareket ve davranlarnda sradan insanlar gibi grnerek mnev hallerini gizlemeye gayret ettiklerini, Kalenderlerin ise bilinmeye ve bilinmemeye aldr etmediklerini syler. Bu yzylda Cemleddn-i Sv tarafndan bir tarikat haline dntrld kabul edilen Kalenderlik akmnn Melmetlikle ayn dnemde ve corafyada ortaya kt, adlar kalender olmasa da ilk Kalender sflerin

Melmet eyhlerinin mridleri arasndan belirmeye balad ne srlmse de (Ocak, s. 17) tarih ve tasavvuf kaynaklarda bu gr dorulayacak bilgi yoktur. te yandan Melmet ve Kalender uygulamalar arasnda derin farkllklar bulunmas da bu grn kabuln zorlatrmaktadr. Kalenderleri Melmetlerin samimi taklitileri olarak tanmlayan ve onlarn bir de sahtekr taklitilerinin bulunduunu belirten IX. (XV.) yzyl melliflerinden Abdurrahman- Cmnin bu szleri konuyu aydnlatan nemli tesbitlerdir. Yukarda belirtildii gibi tasavvufun tarikatlar eklinde rgtlenmeye balad VI. (XII.) yzyldan itibaren onun iinde bir neve ve bir merep olarak varln srdren Melmetlik bu dnemde ortaya kan bata Hcegn tariki-Nakibendiyye, Kbreviyye ve Mevleviyye olmak zere byk tarikatlar etkiledikten sonra XV. yzylda Anadoluda Hac Bayrm- Vel tarafndan kurulan Bayramiyye tarikat iinde yeniden zuhur etmi ve gnmze kadar etkisini srdrmtr.

BBLYOGRAFYA

Makdis, el-Bed vet-tr, V, 148; Slem, er-Risletl-Melmetiyye (nr. Ebl-Al Aff, elMelmetiyye ve-fiyye ve ehll-ftvve iinde), Kahire 1364/1945, s. 86-120; a.mlf., abat, s. 96, 123-129; a.mlf., el-Muaddime fit-taavvuf (nr. Sleyman Ate, Tasavvufun Ana lkeleri: Slemnin Risleleri iinde), Ankara 1981, s. 108; a.mlf., Tasavvufta Ftvvet (trc. Sleyman Ate), Ankara 1977, s. 34, 74, 77; Harg, Tehbl-esrr (haz. rfan Gndz, baslmam doentlik almas, 1990), SAM Ktp., nr. 16.971, s. 21; Hcvr, Kefl-macb, s. 68-69, 228; Kueyr, erRisle, I, 96, 103-104, 109; a.e. (Uluda), s. 99, 102-103, 105-106; Herev, abat, s. 122; Semn, el-Ensb, II, 32; Ferdddin Attr, Tezkiretl-evliya (trc. Sleyman Uluda), stanbul 1991, s. 414-427; ehbeddin es-Shreverd, Avrifl-marif, Kahire 1358/1939, s. 53-59; bn Teymiyye, Mecmu fetv, X, 61; XXX, 164; Sbk, abat (Tanh), II, 304-305; Muhammed Prs, Tevhide Giri: Fasll-hitb Tercmesi (trc. Ali Hsrevolu), stanbul 1988, s. 464-467, 600; Cm, Nefet, s. 8-10, 14-15; Harrzde, Tibyn, III, vr. 140a-143b; Tomar-Melmlik, s. 14-20; Abdlbak [Glpnarl], Melmlik ve Melmler, stanbul 1931, s. 3-16; Ebl-Al Aff, elMelmetiyye ve-fiyye ve ehll-ftvve, Kahire 1364/1945; a.e. (trc. Ekrem Demirli, slm Dncesi zerine Makaleler iinde), stanbul 2000, s. 135-192; J. S. Trimingham, The Sufi Orders in Islam, Oxford 1971, s. 24; Abdlhseyin Zerrnkb, Erzi-i Mr- fiyye, Tahran 1353 h., s. 90; a.mlf., Dnble-i Cstc der Taavvuf-i rn, Tahran 1369 h., s. 340-379; Kmil Mustafa eeyb, e-la beynet-taavvuf vet-teeyyu, Beyrut 1982, I, 544-552; W. Madelung, Religious Trends in Early Islamic Iran, Albany 1988, s. 44; Ahmet Yaar Ocak, Osmanl mparatorluunda Marjinal Sflik: Kalenderler (XIV-XVII. Yzyllar), Ankara 1992, s. 12-15, 17, 23; Sara Sviri, Hakm Tirmidh and the Malmat Movement in Early Sufism, Classical Persian Sufism: From its Origins to Rumi (ed. L. Lewisohn), London-New York 1993, s. 583-613 (ayn makale, trc. Salih ift, lk Dnem Tasavvuf Kltrnde Melmetiyye Hareketi ve Hakm Tirmiz, Tasavvuf, sy. 11, Ankara 2003, s. 445-468); R. Deladrire, Les premiers malmitiyya: Les gardiens de secret (aluman), Melmis-Bayrmis, stanbul 1998, s. 1-14; Hamid Algar, Elments de provenance malmati dans la tradition primitive naqshband, a.e., s. 27-36; a.mlf., Malmatiyya, EI (ng.), VI, 224-225; Ali Bolat, Bir Tasavvuf Okulu Olarak Melmetlik, stanbul 2003, s. 78-81; R. Hartmann,

As-Sulams Rislat al-Malmatja, Isl., VIII (1918), s. 157-203 (ayn makale, trc. Kprlzde Ahmed Cemal, Slemnin Risletl-Melmetiyyesi, DEFM, III/6 [1924], s. 267-322); A. J. Arberry, Khargushis Manual of Sufism, BSOAS, XIX (1938), s. 345-349; Fr. Taeschner, slm Ortaanda Futuvva: Ftvvet Tekilt (trc. Fikret Iltan), FM, XV/1-4 (1953-54), s. 6-25; M. S. Seale, The Ethics of Malmatya Sufism and the Sermon on the Mount, MW, LVIII (1968), s. 12-23; J. Chabbi, Remarques sur le dveloppement historique des mouvements asctiques et mystiques au Khurasan, St.I, XLVI (1977), s. 55; Mustafa Kara, bn Teymiyyenin Tasavvuf Istlahlarna Bak, U lhiyat Fakltesi Dergisi, I/1, Bursa 1986, s. 54; a.mlf., Melmetiye, FM, XLIII/1-4 (1987), s. 561-598; Nasrullah Prcevd, Menba Khen der Bb- Melmetiyn- Nbr, Marif, XV/1-2, Tahran 1377 h./1998, s. 1-50; F. de Jong, Malmatiyya, EI (ng.), VI, 223. DA

Melmiyye (kinci Devre Melmleri, Bayramler):


Bayram Melmliinin kuruluu Hac Bayrm- Velnin nde gelen mridlerinden ak ve cezbesi galip mer Dede Sikkn ile (Emr Sikkn) ilim, zhd ve takv sahibi Akemseddin arasnda getii rivayet edilen ve Emr Sikknnin tarikat ta ve hrkasn terkedip melmet nevesini izhar etmesiyle sonulanan olaya dayandrlmaktadr. XVI. yzyl melliflerinden Kefevnin, bir Hanef tabakat kitab olan Ketib almil-ayrnda olayn getii Gynkte halktan dinlediini syleyerek naklettiine gre Emr Sikknnin zikir meclislerine katlmayp mescidin bir kesinde oturmay tercih etmesi Hac Bayramn vefatnn ardndan posta oturan Akemseddini rahatsz etmi, Akemseddin zikre katlmad takdirde ta ve hrkasn alacan syleyince Emr Sikkn onlar cuma namazndan sonra teslim edeceini bildirmi, namazn ardndan yaktrd byk bir atein iine girmi, ta ve hrka yanm, ancak vcuduna bir ey olmamtr. Kefev ayrca Hac Bayramn vefat edecei srada mridlerinden su istediine, eitli kimselerin verdii suyu reddedip Emr Sikknnin verdii suyu itiine dair bir rivayeti nakleder. Sar Abdullah Efendi ve Lalzde Abdlbki Efendi gibi XVII ve XVIII. yzyl Melm melliflerinin muhtemelen Ketibden alarak farkl ekillerde naklettikleri Emr Sikknnin atee girme olay, Melm kutublarndan Pr Ali Aksarynin mridlerinden Abdurrahman el-Askernin 957de (1550) ve muhtemelen Kefevnin Ketibinden nce tamamlad Mirtl-knda da yer almakta, ancak burada Akemseddinin ad gememektedir. Bayramiyye tarikatnda ta ve hrka giymeyen ilk kiinin mer Dede Sikkn olduunu syleyen Abdurrahman el-Askerye gre olay Hac Bayrm- Velnin ld gece meydana gelmitir. Baz derviler Emr Sikknnin gnln incitmiler, bunun zerine Sikkn, Dervilik ta ve hrka ise biz ondan getik demi ve alarn yanna gidip yanmakta olan atee Bismillh y srr- Hac Bayram diyerek girmi oturmu, ta ve hrka yanp kl olmu, kendisine ve zerinde bulunan Hac Bayramn verdii ak uhaya bir ey olmamtr. Asker, Sikknnin srr f, feyzi nihan ettii bu olaydan sonra onun ve mensuplarnn tarikat tac giymediini syler (Ernsal, s. 201). Ait olduu dnemden yzyl akn bir srenin ardndan yazya geirilmi olan bu rivayetlerin Akemseddin hakknda en doru bilgileri ierdii sylenen Ensnin menkbnmesinde bulunmad ve dier kaynaklarca teyit edilmedii ileri srlm, ancak bu menkbnmenin de ayn dnemde ve muhtemelen Ketibden sonra kaleme alnd (yazl 977/1569dan sonra; Ens, s. 130) hesaba katlmamtr. Hac Bayrm- Velnin mensuplarnn bir ksm vefatnn ardndan onun ilh ak, cezbe ve melmet yann temsil eden Emr Sikknye, zhd ve takvya temayl olan dier bir ksm ise Akemseddine tbi olmu, bylece Bayramlik iki ayr izgide gelimitir. Bu balamda yukardaki rivayetlerin gerek olup olmamas da o kadar nemli deildir. Bayram Melmlii, Bayramiyyeden doan bir kol olarak kabul edilmekle birlikte tarikat mensuplar kendilerini bu tarikatn bir kolu deil tbi bir devam olarak grmler, Bayram nisbesinin dnda kendilerini herhangi bir sfatla nitelendirmemilerdir. XVI. yzylda Abdurrahman

el-Askernin, mridi Pr Ali Aksary iin Bayram-tarik idi ifadesini kulland, smil Maknin mezar tanda tarkat- aliyye-i Bayrmiyye ibaresinin bulunduu, XVII. yzylda Olanlar eyhi brhim Efendinin tarikat mensuplarndan sk sk tife diye bahsettii (Sunullah Gayb, vr. 8b) ve bir yerde de Bayram kelimesini kulland grlmektedir. drs-i Muhtefnin dervilerinden Hakk Bey de tarikat zel bir isimle tanmlamam, melmeti kelime anlamyla kullanarak derviin knanmaya sebep olan, eriat ve tarikat dbna aykr davranlardan ekinmesi gerektiini sylemitir (radnme, vr. 50b). smil Maknin, Terkedip nm u nin giy melmet hrkasn / Bu melmet hrkasnda nice sultan gizlidir beytinde melmet hrkas ifadesiyle tarikata deil Melm tavra iaret edilmektedir. Melmet kavramn Muhyiddin bnl-Arabnin tanmlad ekilde tasavvuf makamlarnn en st derecesi, Melmyi de bu makama ulaan kii olarak anlayan tarikat mensuplar Melm sfatn kullanmann bir iddia ifade ettii, bu makama ulamann ok zor olduu ve ulalm olsa bile bunu sylemenin mmkn olmad inancyla bu sfat kendileri iin kesinlikle kullanmamlardr. Srbn Ahmed, Lmekn brhim Efendi ve Gayb gibi tarikata mensup airlerin eserlerinde bu ismi benimseyip buna yer verdiklerine dair bir bilgi bulunmamaktadr. Tarikatn adn ilk defa XVIII. yzylda Lalzde Abdlbki Efendi tarkat- aliyye-i Bayrmiyyeden tife-i Melmiyye, tarkat- Melmiyye, Bayramiyye Melmiyyesi eklinde zikretmitir (Sergzet, s. 1, 4, 8). Tarikatn pri Hac Bayrm- Vel, Anadoluda siyas otorite boluunun yaand Fetret devrinde Anadoluya melmet nevesini tayan mridi Somuncu Babann emriyle Ankaraya gelip melmet anlay gerei iftilik yaparak irad faaliyetine balam, evresinde iktidar ekimelerinin olumsuz ynde etkiledii skntlar iinde bulunan rey kesiminden geni bir mrid halkas olumutu. Bu durum, eyh Bedreddin Simv hadisesinin ardndan iktidara gelen II. Murad saltanata ynelik olaylarn meydana gelecei endiesine sevketmi, halk sapkla ynelttii, saltanat davasna kalkma ihtimali bulunduu ileri srlerek kendisine ikyet edilmesi zerine Hac Bayram Edirneye arp bizzat grnceye kadar bu endieden kurtulamamt. Bayram Melmlii, 880 (1475) ylnda doum yeri olan Gynkte vefat eden Emr Sikknden sonra Bnymin Ay tarafndan srdrld. XVII. yzyl Melm melliflerinden Sar Abdullah Efendi onun baz sulamalar yznden Ktahya Kalesine hapsedildiini kaydeder. Ftih Sultan Mehmedin balatt, rey arasnda skntlara sebebiyet veren toprak reformunun, II. Bayezid ile Cem Sultan arasndaki i savan ve XVI. yzyln balarnda ran kaynakl ahkulu ve Nur Ali Halfe isyanlarnn Anadolu halk zerinde yapt etki sebebiyle halkn devlete gveninin sarsld bir ortamda Hac Bayram gibi ilgi oda olmas muhtemel olan Bnymin Aynin kendisine yneltilen sulamalarla hapsedildii sylenebilir. Ancak bu konuda Osmanl resm kaynaklarnda bilgi bulunmamaktadr (Ocak, Aya ve Bnymin Aya, s. 17-19). Bnymin Aynin ardndan Bayram Melmlerinin irad makamna Pr Ali Aksary geti. Bayram-Melm kaynaklarnda Pr Alinin mehdlik iddiasnda bulunduu sylenerek merkeze ikyet edildii, dnemin padiah Kann Sultan Sleymann hakknda aratrma yaptrd, ayrca olayn gereklik derecesini renmek iin Irakeyn Seferine giderken Aksaraya urayp tebdilikyafetle Pr Aliyi ziyaret ettii, Mehdlik iddiasn ve cennetin drt rma bendedir sznn ne anlama geldiini sorduu, Zhiren mehd sizsiniz, cennetin drt rma ilim, mrifet, ak ve hakikattir cevabn ald, bunun zerine, Sohbetinizle merref oldum diyerek kendisine

hrmet gsterdii kaydedilmektedir (Sar Abdullah Efendi, Semertl-fud, s. 247-248; Lalzde Abdlbki, s. 23-27; Mstakimzde, vr. 10b-11a). Atnin Pr Alinin lm tarihi olarak kaydettii 934 (1527-28) yln Abdlbaki Glpnarl 935 (1528) diye vermi ve Kann Sultan Sleymann Irakeyn Seferini 940-942 (1533-1535) yllar arasnda gerekletirdiine gre bu grmenin mmkn olamayacan sylemi (Melmlik ve Melmler, s. 45), bu gr Ahmet Yaar Ocak tarafndan da tekrar edilmitir (Osmanl Toplumunda Zndklar, s. 271). Ancak, Glpnarlnn 935 tarihini daha sonra 945 (1539) olarak dzeltmitir (100 Soruda Trkiyede Mezhepler ve Tarikatler, s. 264). Ahmet Yaar Ocak, Abdlbaki Glpnarlnn Pr Ali Aksarynin 935 (1528) ylnda mehdlik iddia ettiinden dolay ldrlm olabilecei grne katlarak bu tarihten bir yl nce yine mehdlik iddiasyla ayaklanan ah Kalender hakknda Osmanl resm kaynaklarnda bilgi bulunduu halde Pr Aliden sz edilmemesinin ilgin olduunu syleyip bu durumun onun mehdlik iddiasn uygulama alanna geiremeden ldrlm olabilecei anlamna geldiini ileri srmtr (Osmanl Toplumunda Zndklar, s. 272). Fakat bugn artk Pr Alinin 26 ban 945te (17 Ocak 1539) Kayseride vefat ettii ve naann Aksaraya gtrlp orada defnedildii kesin olarak bilinmektedir (Ernsal, s. 200). Bayram Melmleri iin bilinen en erken kaynak olma vasfna sahip bulunan Mirtl-kn dndaki Melm kaynaklar Pr Aliden sonra kutbiyyet makamna olu smil Maknin getiini kaydetmektedir. Halbuki olaylara dierlerinden daha yakn olan Mirtl-k mellifi Abdurrahman el-Asker, smil Maknin iczet almadan eyhlie kalktn ve asl yetkinin Pr Ahmed Edirnevye verildiini ifade etmektedir (a.g.e., s. 237). Pr Ahmedin vahdetin snrsz telakkilerini ifdan ok takv ve azmet yolunu tercih ettii belirtilmektedir (Glpnarl, Melmlik ve Melmler, s. 47). Onun Mstakimzde tarafndan kaydedilen bir mektubunda da (Risle-i Melmiyye-i ttriyye, vr. 13b-14a) bu zellii aka grlmektedir. Bayram Melmlii, Pr Ali Aksarynin 939dan (1532-33) itibaren gndermeye balad dervilerle birlikte kuruluunun zerinden yzyl akn bir sre getikten sonra devletin merkezi stanbula ulamtr. Daha sonra stanbuldaki dervilerin talebi zerine Pr Ali, olu smil Makyi de stanbula yollamtr. Abdurrahman el-Askernin ifadesine gre ok gen yata bulunan smili babas stanbula ilim tahsili iin gndermi ve kesinlikle eyhlik yapmaya kalkmamas hususunda uyarmtr. Ancak o stanbulda eyhlik yapmaya balaynca (Ernsal, s. 215-223) baz athiyeleri sebebiyle fitne km ve sonunda idam edilmitir (At, s. 89). smil Makyi idama gtren fetvann metni gnmze ulamadndan idamn hangi gerekelere dayandrld bilinmemektedir. stanbul eriyye Sicilleri Arivi Evkf- Hmyun Mfettilii Mahkemesine ait defterde yer alan (nr. 4/2, s. 35) ve Mustafa Akda tarafndan tesbit edilip zeti verildikten sonra (Trkiyenin ktisad ve tima Tarihi, II, 6465) Ahmet Yaar Ocak tarafndan yaymlanan mahkeme sicilinde (Osmanl Toplumunda Zndklar, s. 354-356) sekiz ahidin smil Mak hakknda ar sulamalarda bulunduu grlmektedir. Mahkeme sicilinden ve kurulan komisyonda ye bulunan Ebssud Efendinin bir ifadesinden (At, s. 88) smil Maknin mlhidlik sulamasyla idam edildii anlalmaktadr. dam fetvas ise eyhlislm ivizde Muhyiddin Mehmed Efendi tarafndan verilmitir (ngren, s. 296). Ayrca baz Melm kaynaklar onun idamna athiyelerinin sebep olduunu belirtmi, Lalzde bu

athiyeleri genlii sebebiyle mnev yk kaldramam olmasna balamtr (Sergzet, s. 28-29). Abdurrahman el-Asker ise iczetsiz eyhlik yapmaya kalkmasn sebep gstermitir (Ernsal, s. 237). stanbulda ilk Melm tekkesi smil Maknin idamnn ardndan Kann Sultan Sleyman tarafndan yaptrlm, meihatn da Pr Ali Aksarynin halifelerinden Ykub Helva stlenmitir. lk eyhinden dolay buras Helva Tekkesi olarak bilinmektedir (Hulv, s. 600-601; Hseyin Vassf, II, 289). smil Makden sonra kutbiyyet makamna Pr Ali Aksarynin mensuplarndan Hayrabolulu Srbn Ahmed gemitir. Kann Sultan Sleymann Irakeyn Seferinde padiahn maiyetinde srbnba olarak grev yapan ve bu sefer srasnda Pr Aliye intisap eden Srbn Ahmed faaliyetlerini Hayraboluda srdrm ve orada vefat etmitir (952/1545). Ayn zamanda iyi bir air olan ve iirlerinde Hz. Aliyi vp on iki imam tebcil eden Srbn Ahmedin grlerini renme imkn veren, biri Hsmeddin Ankaravye hitaben yazlm iki mektubu gnmze ulamtr (Mstakimzde, vr. 16a-20b). Srbn Ahmedin mensuplar arasndan Hsmeddin Ankarav, Olanlar eyhi brhim Efendinin dedesi Taptap Ali ah ve Kaygusuz Vizeli Aleddinin adlar gemektedir. Kaygusuzdan feyiz alan Gazanfer Dede soruturma geirmise de Ebssud Efendinin ihtiyatl tavr sayesinde idam edilmekten kurtulmutur (At, s. 88). Kasmpaada bir zviye aan Him Emr Osman Efendi de Kaygusuzun ve Gazanfer Dedenin yannda yetimitir. Srbn Ahmede vris olan Hsmeddin Ankarav, Ankarada Haymanann Kutluhan kynde iftilikle megul iken Atnin ifadesiyle cezbesi galip olduundan merkez ynetim tarafndan hakknda soruturma almas istenmi, yaplan muhakeme sonunda Ankara Kalesine hapsedilmi, ancak ertesi sabah l olarak bulunmutur (a.g.e., s. 70). Melm kaynaklarnda hapsedilme sebebi hakknda ayrntl bilgi vardr. Sar Abdullah Efendiye gre kynde yaptrmakta olduu caminin inaatn tamamlamaya alt srada Ankara haslar voyvodas, Hsmeddin Ankaravden oluna ait bir atn kendisine verilmesini istemi, istei reddedilince caminin inaatnda mridlerinin yannda birok sipahinin de altn, bunlarn bir fesat hareketine girimelerinin muhtemel olduunu syleyerek onu merkeze ikyet etmitir (Semertl-fud, s. 256-257). Ahmed Refikin (Altnay) yaymlad, Babakanlk Osmanl Arivindeki 975 (1568) ve 976 (1569) tarihli iki mhimme kaydnn ilkinde Haymana taraflarnda eyh Hsam adl bir mlhidin zuhur ettii, ikincisinde eyhin idam edildii belirtilerek metrktnn stanbula gnderilmesi istenmektedir (Rfzlik ve Bektalik, s. 24-25). Bosna kads ve mderris Mnr Belgrad de idam edildiini syledii ve revii mall olarak nitelendirdii Hsmeddin Ankaravnin dervilerinde eriata aykr bir hareket mahede edilmediini, ibadetleri yerine getirdiklerini, nrn hicap olarak grdklerinden evrd ve ezkra rabet etmediklerini bildirmektedir (Silsiletl-mukarrebn, vr. 139b). Resm belgelerde de Hsmeddin Ankaravnin mehdlik iddiasnda bulunduuna ve bu sebeple idam edildiine dair bilgi yoktur. Buna ramen onun, uzun yllar sren savalar ve iktisad baz problemler yznden sosyal dzenin bozulduu Kannnin son yllarnda mehdlik iddiasyla bir ayaklanma balatabileceini sezen merkez ynetimin emriyle idam edildii ileri srlmtr (Ocak, Osmanl Toplumunda Zndklar, s. 274). Hsmeddin Ankaravden sonra kutbiyyet makamna mridi Hamza Bl gemitir. Aslen Bosnal olan Hamza Bl, Bayram Melmliinin en nemli isimlerinden biridir. Mridi Hsmeddin Ankaravnin vefatnn ardndan bir sre stanbulda faaliyet gsterdikten sonra takibata urayacan anlaynca Bosnaya gidip faaliyetini orada srdrmtr. Bosna meyihinin onun mm olduunu ve irada yetkili bulunmadn sylemesi ve bir ksm zhir ulemsnn baz hallerini istidrc olarak yorumlayp kadya bavurmas, kadnn da durumu merkeze bildirmesi zerine Bosnaya gnderilen

bir mbir tarafndan stanbula getirilerek sorgulanm, Ebssud Efendinin fetvasyla Sleymaniyede boynu vurularak idam edilmitir (980/1572-73). Mnr Belgrad ise onun sorguya ekildikten sonra gizlice ldrldn syler (Silsiletl-mukarrebn, vr. 139b). Hamza Blnin yarglanmas esnasnda Ebssud Efendinin ulem ve meyihi mahkemeye davet ederek onlarn fikirlerini ald, ilhdna kani olduktan sonra ldrlmesine fetva verdii anlalmaktadr (Ocak, Osmanl Toplumunda Zndklar, s. 297). Ancak Hamza Blnin baz mridleriyle grtn belirten Mnr Belgrad, Hamza Blnin mridleri arasnda saray mensuplarndan, yenierilerden ve devlet riclinden nemli kiiler bulunduunu, onun yolunu takip edenlerin ak ve muhabbetten baka ilkeleri olmadn kaydeder. Ayrca Hamza Blnin zndklk ve ilhd gerektirecek bir eyle sulanmadn, stesem stanbuldan vebay defederim dedii iin idam edildiini, bunun da idam gerektiren bir su tekil etmediini syler. Bununla birlikte mensuplarnn sk ekilde takip edilmesi iin Bosnaya gnderilen fermanlarda ondan ve mensuplarndan mlhid diye bahsedilmektedir (Oki, II, 279-286). Abdlbaki Glpnarl, Hamza Blnin idamndan sonra Bayram Melmleri kendileri iin Melm tabiri yerine iftiharla Hamzav tabirini kullanmaya baladklarn sylemekteyse de Sdk Vicdn byle bir isimlendirmenin doru olmadn belirtmektedir (TomarMelmlik, s. 56). Nitekim Lalzde, Hamzav tabirinin Melmleri thmet altnda brakmak iin dman evrelerce uydurulduunu kaydetmitir (Sergzet, s. 40). XVII. yzyl Halvet eyhlerinden Abdlmecid Sivsnin Hamzavlerin ve drslerin cmlesinin kfir olduklarn sylemesi de (Drerl-akid, vr. 68b) Hamzav tabirinin o dnemde olduka menfi anlam tadn gstermektedir. Bununla beraber son dnemlerde bu ad kullananlarn olduu da bilinmektedir. Hamza Blnin ardndan kutbiyyet makamna Hsmeddin Ankaravnin dier mridi Hasan Kabdzun getii belirtilmekteyse de bu hususta Melmlie dair kaynaklarda fikir birlii yoktur. Lalzde ile (Sergzet, s. 40) Sdk Vicdn (Tomar-Melmlik, s. 56) Hamza Blden sonra drsi Muhtefyi kaydetmi, eserlerinde Hasan Kabdzdan hi sz etmemitir. Hasan Kabdz temkinli hareket ederek stanbula gitmeyip memleketi Bursada oturmu ve orada vefat etmitir (1010/1601). XVII. yzyln ilk eyreinde stanbulda tasavvuf evrelerinin nemli simalarndan Lmekn Hseyin Efendi ile daha ok stanbul dnda bulunup Konyada vefat eden Fu rihi Abdullah Bosnev, Hasan Kabdz dneminde tarikata intisap etmilerdir. Bunlardan Lmekn Hseyin Efendi, Olanlar eyhi brhim Efendiyi, o da Sunullah Gaybyi yetitirmitir. Hsmeddin Ankaravnin mensuplar arasnda kutbiyyet makamna gelen son isim drs-i Muhtefdir. Mridi Hsmeddin Ankarav ve prda Hamza Blnin kbetine ahit olan drs-i Muhtef, kendisini ve mensuplarn devletin takibatndan korumak iin stanbulda faaliyetlerini son derece gizli bir ekilde yrtmtr. Tarikatn stanbulda zellikle ftvvet ehli esnaf arasnda yaylmas, mensuplar dnda Tccar Ali Bey diye tannan drs-i Muhtef dneminde gereklemitir. te yandan Hac Bayrm- Vel dneminden itibaren Bayram Melmlii merkez ynetimin en st kademelerine nfuz etmi, eyhlislm Eblmeymin Mustafa Efendi, I. Ahmed, I. Mustafa, II. Osman ve IV. Murad zamannda sadrazamlk yapan Kayserili Halil Paa ve XVII. yzyln nemli ilim ve kltr adamlarndan Reslkttb Sar Abdullah Efendi, air Tfl Ahmed elebi, drs-i Muhtefye dervi olmulardr. drs-i Muhtef, irad yetkisi olmamasna ramen Sar Abdullah Efendinin evresinde Edirne Mevlevhnesi eyhi Net ve Galata Mevlevhnesi postniini smil Ankaravnin dervilerinden hattat ve air brhim Cevryi etkileyerek onlarn

melmet nevesiyle tanmalarn, bylece Bayram Melmleri ile Mevlevler arasnda bir ilikinin kurulmasn salam, ayrca stanbul kadl ve Anadolu kazaskerlii pyesine ulaan yeeni ve Bayram Melmlii tarihinin nemli kaynaklarndan Sergzetin mellifi Lalzde Abdlbki Efendiyi yetitirmitir. drs-i Muhtefden sonra kutbiyyet makamna Kapal arda Sandal Bedesteninde elbisecilik yapt iin Kaby diye anlan Hac Kaby Efendi gemi (. 1036/1626), onun on bir yl kadar sren kutbiyyeti zamannda drs-i Muhtef dneminde balayan gizlenme ve ie kapanma ilkesine titizlikle uyulduundan tarikat mensuplar devletle bir sorun yaamamtr. Bu durum, genliinde Bostanclar Ocanda alrken drs-i Muhtefye Hac Kaby Efendi vastasyla intisap eden ve ardndan kutub olan Beir Aann otuz be yl sren kutbiyyet dneminin sonlarna kadar devam etmitir. Bostanclar Ocanda uzun yllar grev yaptktan sonra emekli olduunda Silivride satn ald iftliinde inek yetitirip stlk yapt iin St lakabyla tannan Beir Aa, son dnemlerine doru hakknda zndk ve mlhid olduuna dair yialar kmas zerine Sadrazam Kprl Fzl Ahmed Paann emriyle balatlan tahkikat neticesinde eyhlislm Sunzde Seyyid Mehmed Emin Efendinin fetvasyla Fenerbahe koyunda boularak idam edilmi ve cesedi denize atlmtr (1073/1663). Lalzdenin ifadelerinden, bu olayn ardndan Sunzdeyi protesto eden otuz krk mridinin de eyhlislmn fetvasyla idam edildii anlalmaktadr (Sergzet, s. 45). Yine Lalzdeye gre bu idamlar mridlerin ve halkn yan sra ulemnn da tepkisine yol am, eran sabit olmakszn thmetle otuz krk adamn katline fetva vermekle sulanan eyhlislm Sunzde azledilerek yerine Minkrzde Yahy Efendi getirilmitir (a.g.e., s. 55-56). Beir Aann ardndan kutbiyyet makamna geen Bursal Seyyid Him Efendinin (. 1088/1677) gizlilie son derece riayet ettii, kendisini tarikat mensuplarndan bile gizledii ve sadece mderris Ged Ali Efendiyi eyhlislm Pamakzde Ali Efendinin kalbine bakmaya memur ettii kaydedilmektedir (a.g.e., s. 56). Ayn gizlilik Pamakzde Seyyid Ali Efendinin (. 1124/1712) otuz be yl sren kutbiyyet dneminde de devam etmi, bu devrin ardndan Pamakzde Ali Efendinin irad ettii Sadrazam ehid Ali Paa kutbiyyet makamna ulamtr. Onun Petro Varadin savanda (1128/1716) ehid dmesinden sonra bu izgi ayn gizlilik iinde Seyyid Ali Aa (. 1134/1722), Dilverzde mer Vhid (. 1172/1759), Zam Ali Aa (. 1178/1765), eyh Abbas Efendi (. 1806), Hfz Ali Efendi (. 1831), brhim Bb-yi Vel (. 1848), Seyyid Bekir Read Efendi (. 1875), Abdlkdir-i Belh (. 1923) ile devam etmitir. Tarikatn Hac Bayrm- Velden sonraki kutublar mer Dede Sikkn ve Bnymin Aynin grleri hakknda bilgi yoktur. Bnymin Aynin ardndan kutbiyyet makamna gelen Pr Ali Aksarynin mridi olduunu syleyen Abdurrahman el-Askernin bizzat Pr Aliden naklettii, Tarikimiz tark-i Haktr, k tariktir, sereme-i k- Hazreti Alidir. Srbnmz Aziz Veystir. efaatimiz rh- Mustafadr. eriat fiilimiz, tarikat kavlimiz, hakikat halimiz, mrifet resimalmz, fazl krmz, muhabbet yrmz bnydmz, evk merkebimiz, havf refikimiz, ilim silhmz, hilim sahibimiz, tevekkl ridmz, kanaat gencimiz, sdk menzilimiz, fakr fahrimizdir sz (Ernsal, s. 193) ve, Ahlk- hamde ile rste ve eriat ile mzeyyen olun. Eer zerimize cilve eden srrn sebatn ve zhir olan hallerin devamn talep ederseniz eriattan dar kmayn. Erenler eriattan dar kan bizden deildir dediler. eriattan dar kan iki gzmden birisi dahi olursa karrm.

Tarikime ilhd karmasn istemem eklindeki ifadesiyle eriata yapt vurgu, Pr Alinin ve tarikat mensuplarnn XVI. yzyldaki fikir yapsn gsteren nemli metinlerdir. Ayn ekilde Pr Alinin halifesi Srbn Ahmedin de bir mektubunda eriat, eriat, yine eriat diyerek (Mstakimzde, vr. 16b) eriata dikkat ektii grlmektedir. Bayram Melmlerinden XVII. yzylda idam edilen St Beir Aann, Her kim hilf- er hareket ederse bizden deildir eklindeki sz de (Lalzde Abdlbki, s. 52) Bayram Melmlerinin eriata ballklarn gsteren delillerdendir. Bununla birlikte, Ey Ali! Senin etin benim etimdir, senin cismin benim cismimdir, senin kann benim kanmdr (Srbn Ahmedin mektubundan, Mstakimzde, vr. 19a) ve, Ali ve ben ayn nurdanz (Hakk Bey, vr. 56a) hadislerini zikrederek Hz. Peygamber ve Hz. Ali ittihadndan bahsetmeleri, on iki imam tebcil etmeleri, vahdeti vcd anlaylar, hakkat-i Muhammediyye ve kutub (insn- kmil) hakkndaki inanlar (a.g.e., vr. 52a-55b), kendilerini itikad ve fkh hibir mezhebe bal grmemeleri, hatta Eb Hanfeyi dinin nn art eyleyen bir kii olarak tanmlamalar (Olanlar eyhi brhim Efendi, vr. 26a), tevell ve teberr sahibi olmalar, er cezalar kendi ilerinde uygulamalar gibi zellikleri, Snn temeller zerine kurulan Osmanl Devletinin ve ulemnn hibir ekilde kabul etmesi mmkn olmayan tavrlar Bayram Melmlerinin stne gidilmesine sebebiyet vermi olmaldr. Bu grleri yznden Abdlbaki Glpnarl olanlar a-i lnn hayrl-halefi olarak nitelendirmekte (Melmlik ve Melmler, s. 199), baz aratrmaclar da ilie eilimli gizli bir mezhep eklinde tanmlamaktadr (nalck, s. 200). Bayram Melmlerinin fikir yapsnn esasn Muhyiddin bnl-Arabnin temellendirdii vahdeti vcd, ona bal olarak hakkat-i Muhammediyye ve kutub inanc oluturur. Onlarn bu konulardaki grlerini ieren rislesinde Hakk Bey, vcd- mutlakn bilinmeye muhabbet ettiinde ilk olarak zt nrundan hakkat-i Muhammediyyeyi yarattn, hakkat-i Muhammediyyenin aslnn Hak olduunu, ezelde btn ruhlarn hakkat-i Hakkn hakkat-i Muhammediyyeden ve hakkat-i Muhammediyyenin Haktan ayr olmadn, btn mevcudatn zt- Hakta mdum bulunduunu, ikiliin kesret leminde ortaya ktn syler. Hakkat-i Muhammediyyeye mazhar olan kiiye kutub denir. Btn peygamberler zamanlarnn kutublardr. Kutbun demden kyamete kadar her devirde bir tek olduunu, onun bu dnyada mrn tamamlamasyla hakkat-i Muhammediyye srrnn bir baka insn- kmilde tecelli ettiini, btn mahlkat ve mevcudatn onun vcuduyla hayat bulduunu, hakkat-i Muhammediyye olmasayd hibir eyin vcudu olmayacan, btn ruhlarn hakkat-i Muhammediyye sebebiyle vcut bulup insan sretine geldikten sonra Hakkn hidayetine mazhar olarak kmil imana eritiini, hakkat-i Muhammediyyeyi bilmeyen ve onu mahede etmeyen kiinin hirete kmil imanla gidemeyeceini syleyen Hakk Beye gre zamann kutbunu bulup ona teslim olmadka kmil imana erimek mmkn deildir. eriat ulemsnn mmin kabul ettii bu kiiler hakikat ve tarikat ehlince kfr ve irk iindedir (radnme, vr. 52a-53b). Zhir ulemsnn kfr ve dallet olarak grecei bu ifadelerden sonra Hakk Bey, Hz. demden Hz. Peygambere kadar btn peygamberlerin hakkat-i Muhammediyyeye mazhar olarak btn mahlkat slm dinine davet ettiklerini, Resl-i Ekremden sonra sereme-i evliy Hz. Aliden kyamete kadar Hz. Peygamberin vrisi olan vellerin insanl beeriyet zulmetinden kurtarp kfr ve irk kirlerinden temizleyerek imann nuruna ulatrmak iin geldiklerini ve geleceklerini syler (a.g.e., vr. 57a). Ta, hrka, zikir, vird, yin, riyzet, halvet gibi uygulamalara itibar etmemeleri, tekke kurmamalar, trbe yapmamalar, vakf gelirleriyle geinmeyi ve dnyaya srt evirmeyi reddetmeleri, Bayram Melmlerini dier tarikatlardan ayran zelliklerdir. Bayram Melmlerinin berzahiyye veya esm tariki dedikleri, Allahn belirli isimlerinin

zikredilmesini seyr slk esas olarak kabul eden tarikatlarda her tarikatn irad yetkisine sahip birok eyhi ve onlarn iczet verdii halifeleri bulunmaktadr. Bu durum tarikatlarn eitli kollara ayrlmasna sebep olmutur. Bayram Melmliinde ise irad yetkisi bir tek kiiye, Hz. Peygamberin vrisi, zamann kutbu kabul edilen mride aittir, bundan dolay tarikatta eyhlik, halifelik ve iczet messesesi yoktur. Son zamanlarda yaplan baz almalarda Bayram Melmlerinin kutub anlaynn temelini oluturan vahdeti vcd meselesi vahdeti mevcd (panteizm) olarak yorumlanm, kutub kavram da mnev-metafizik balamndan koparlp dnyev-siyas alana tanm, bylece kutbu temsil eden ve tarikatn irad makamnda bulunan kutublarn siyas iktidara kar mehdci (mesiyanik) hareketlerin liderleri olduklar iddiasnn fikr zemini hazrlanmtr (Ocak, Osmanl Toplumunda Zndklar, s. 258-268; Toplum ve Bilim, sy. 83 [2000], s. 48-55). Ancak Kble-i hakk ve Kbe-i manev olduuna inanlan kutbun (Hakk Bey, vr. 52b) ve Allahtan baka her eyi gnllerinden karmakla ykml olan Bayram-Melm dervilerinin dnyev iktidara ynelik giriimde bulunduklarn kabul etmek olduka zordur. te yandan kutublarn, mehdlik iddiasyla siyas iktidara kar hareket balattklar veya balatacaklar gerekesiyle deil zndklk ve ilhd sulamasyla idam edildikleri bilinmektedir. Byle bir sulamay gerektirecek en nemli sebeplerden birinin, smil Mak ile ilgili ahitlerin ifadeleri dikkate alndnda zellikle vahdeti vcd meselesinin cahil mridler tarafndan yanl anlalmas ve mahiyetini iyi anlayamadklar bu telakkileri tartarak halk arasnda kargaa ve fitneye sebep olmalardr denilebilir. Osmanl Devletinin Bayram Melmlere basksnn sebebi olarak XVI. yzylda Anadoluda meydana gelen kzlba isyanlarnn arkasnda Safev Devletinin bulunmas dolaysyla silsilesi Safeviyye tarikatna ulaan Bayram Melmlerinin Safevlere eilim gstermeye balam olmalar kaydedilmise de (nalck, s. 200) Melmlerin Safevlere eilim gsterdiklerine dair bir delil ortaya konulamamtr. db-erkn, tekke-vakf rgtlenmesi, eyh, dede, baba, halife ve iczet sistemiyle klasik bir tarikat zellii gsteren ve II. Mahmud tarafndan kapatlncaya kadar devlet himayesinde resm bir tarikat olarak faaliyette bulunan Bektalik ile Bayram Melmlii arasnda Ehl-i beyt muhabbetine yaptklar vurgu ve XVIII. yzylda Celvet-Bekta eyhi Him Babann Melmlie intisap etmemekle birlikte Melm olduunu bir risle yazarak iln etmesi dnda herhangi bir iliki bulunmamaktadr. nc Devre Melmlii (Melmiyye-i Nriyye). nc devre Melmliinin kurucusu Seyyid Muhammed Nrl-Arabdir (. 1305/1888). Kurucusuna nisbetle Melmiyye-i Nriyye olarak da bilinen nc devre Melmlii, Muhammed Nrl-Arabnin Hz. Aliye nisbet edilen Nokta Rislesini erhetmesinden sonra Noktac adyla da anlmtr. Ayrca Bayram Melmlerinden baz hususlarda ayrld iin Bayramlerce, mtelmiyye (Melmlik taslayanlar) diye adlandrldklar da belirtilmektedir. Mceddidiyye-i Nakibendiyye, abniyye-i Halvetiyye, Ekberiyye ve veysiyye olmak zere drt tarikattan hilfet alan Muhammed Nrl-Arabnin melmet izgisi, mntesiplerinden Harrzde tarafndan Tibyn vesilil-aite Nakibendiyyenin bir kolu olarak deerlendirilmitir.

Melmiyye-i Nriyye daha ok stanbul, Bat Anadolu ve Rumelide yaylm; tarikat adna Manastr, skp, Prizren, Tikve, tip, Kpr, Avrathisara bal snefe ky, Doyran, Selnik gibi ehirlerde tekkeler kurulmutur. stanbulda da Mevlevhne Kaps Tarsus Rif Tekkesi ile ehremini Rif Tekkesi zamanla Melm Tekkesi haline gelmitir. Nrl-Arabnin stanbulda Hamzav kutbu olarak tannan Abdlkdir-i Belhyi sk sk ziyaret ederek tarikatn ona tasdik ettirmeye alt, ancak bunda baarl olamad belirtilmektedir (DA, I, 232). ine belli nisbette db ve erknn girdii belirtilen nc devre Melmliinin grleri Muhammed Nrl-Arab tarafndan kaleme alnan eserlerde ortaya konmutur. Buna gre Bayram Melmlerinde olduu gibi Nriyye Melmliinde de tasavvuf dncesinin temelini vahdeti vcd anlay oluturmaktadr. Bununla birlikte Nrl-Arabnin irili ufakl altm akn olan eserlerindeki baz grleri arasnda ciddi elikilerin bulunduu dikkat ekmektedir. Bu elikilerin Nrl-Arabnin grlerinde zamanla meydana gelen deiikliklerden kaynakland dnlebilecei gibi eserlerin bir ksmnn sohbetler srasnda mridler tarafndan tutulan notlardan meydana gelmesinden kaynakland da dnlebilir. Selnik-Usturumcadaki derghta Ehl-i snnet inanlarnn temel eserlerinden Aidn-Nesefyi okutmas (erh-i Akid, s. 5) ve Nakibendiyye ile Melmiyyenin seyr slk esaslarn ele ald Risle-i cmliyye f slkissdtin-Nakibendiyye vel-Melmiyye adl eserinde (s. 456), Mridin zikir almadan nce Ehl-i snnet vel-cemat itikadna gre ibadetlerini yerine getirebilecek kadar bilgisi olmas gerekir eklindeki tavsiyesi ve dier birok almasnda ortaya koyduu grleri onun Ehl-i snnet inancn benimsediini gstermektedir. Yusuf Ziya nan eserlerinde Nrl-Arabnin Ehl-i snnete ballna zellikle dikkat ekmi, farz ibadetlerin yan sra srekli nfilelerle de megul olduunu, Melmlik retisini Nakibendiyyenin temel tekil ettii bir sistem zerine kurduunu, dnce olarak Muhyiddin bnl-Arabnin vahdeti vcd gryle mm- Rabbnnin vahdeti hd grn tavr ve mertebe fark eklinde tanmlayarak telif etmeye altn vurgulamtr (Seyyidl-Melm, s. 30-31; 20. Asrda Bir Vahdeti Vcd retisi, s. 287, 295, 298). NrlArabnin bu grleri sebebiyle nc devre Melmlerinin Ehl-i snnet izgisini benimsedikleri anlalmaktadr. te yandan Niyz-i Msrnin divanna yazd erhte Nrl-Arab, on birinci imamn olu mam Mehd el-Muntazarn yaadn ve 1400 senesinden sonra zuhur edeceini sylemekte (Msr Niyz Dvn erhi, s. 131), Abdlbaki Glpnarl da onun Risle-i Sadiyye adl eserine dayanp gult- ann iddia ettii gibi Hz. Alinin ge kaldrldna ve halen yaadna inandn belirtmektedir (Melmlik ve Melmler, s. 276-277). Ayrca Nrl-Arabnin ilik ynne eserlerinde hi temas etmeyen Yusuf Ziya nann da Risle-i Sadiyye hakknda Bu risle birok muhipte mevcut olup Ali hakikatini anlatr eklinde not dmesi (Seyyidl-Melm, s. 74), eserin Nrl-Arabye aidiyetini kuvvetlendirmekte, dolaysyla onun ve nc devre Melmlerinin bu grlere sahip olduunu gstermektedir. Bu ise zamanla Nrl-Arabnin fikirlerinde deiiklik meydana geldiini akla getirmektedir. Glpnarlya gre Nrl-Arab, melmeti benimsedikten sonra zhir-i eriata tam riayet eden Nakibendiyyenin grlerinden uzaklamtr (Melmlik ve Melmler, s. 233). nc devre Melmleri arasnda Trk sanat ve edebiyat tarihi bakmndan nemli ahsiyetler bulunmaktadr. Harrzde, Bursal Mehmed Thir, Ali rf, Abdrrahim Fed, Hac Maksud Efendi, Fik Muhammed, Slih Rifat, Abdullah Hulsi, Hfz Abdrraf, Vehbi Efendi, Abdlkerim Rhi Efendi, Ali Rz Efendi ve halk airi k Vasfi bunlardan bazlardr.

BBLYOGRAFYA

smail E. Ernsal, XV-XVI. Asr Bayrm-Melmliinin Kaynaklarndan Abdurrahman elAskernin Mirtl-Ik, Ankara 2003; Mahmd b. Sleyman el-Kefev, Ketib almil-ayr min fuahi mehebin-Numnil-mutr, Sleymaniye Ktp., ir Efendi, nr. 263, vr. 524b-526a; At, Zeyl-i ekik, s. 65, 70, 83, 88-89; Abdlmecid Sivs, Drerl-akid, Sleymaniye Ktp., Mihriah Sultan, nr. 300, vr. 46a; Hulv, Lemezt- Hulviyye (haz. M. Serhan Tayi), stanbul 1993, s. 591, 599-601; Olanlar eyhi brahim Efendi, Divan, Ktp., TY, nr. 333; Ktib elebi, Fezleke, I, 374; Sar Abdullah Efendi, Cevheretl-bidye ve drretn-nihye, Ktp., TY, nr. 175, vr. 161a164b; a.mlf., Mirtl-afiy f melmiyyetil-afiy, Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 2294; a.mlf., Semertl-fud, stanbul 1288, tr.yer.; Sunullah Gayb, Sohbetnme, Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 3137; Hakk Bey, radnme, Sleymaniye Ktp., Mihriah Sultan, nr. 203, vr. 43a-58b; Evliya elebi, Seyahatnme, I, 465; II, 437; Lalzde Abdlbki, Sergzet, stanbul, ts.; Mstakimzde, Risle-i Melmiyye-i ttriyye, Ktp., bnlemin, nr. 3357; Ens, Menkb- Akemseddin (haz. Ali hsan Yurd - Mustafa Kaalin, Akemseddin, Hayat ve Eserleri iinde), stanbul 1995, s. 129-149; Harrzde, Tibyn, III, vr. 140a-145a; Muhammed Nrl-Arab, Risle-i cmliyye f slkis-sdtin-Nakibendiyye vel-Melmiyye (Klliyt iinde), SAM Ktp., yazma, nr. 82588, s. 454-458; a.mlf., erh-i Akid (nr. Usturumcal ahkuluszde mer), stanbul, ts. (Manzme-i Efkr Matbaas), s. 5; a.mlf., Msr Niyz Dvn erhi (nr. Mahmut Sadettin Bilginer), stanbul 1976, s. 131; Mnr Belgrad, Silsiletl-mukarrebn, Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 2819, vr. 139b-141a; Bursal Mehmed Thir, Menkb- eyh Hoca Muhammed Nrl-Arab (Klliyt iinde), SAM Ktp., yazma, nr. 82588, s. 473-509; Mecelle-i Umr- Belediyye, I, 552-556; Tomar-Melmlik, s. 24-106; Hseyin Vassf, Sefne, II, 260-285, 289; Abdlbki [Glpnarl], Melmlik ve Melmler, stanbul 1931, s. 233, 276, 277; a.mlf., 100 Soruda Trkiyede Mezhepler ve Tarikatler, stanbul 1969, s. 262-267; Ahmed Refik [Altnay], Rfzlik ve Bektalik, stanbul 1932, s. 17, 24-25; Tayyib Oki, Quelques documents indits concernant les hamzavites, Proceeding of the Twenty Second Congress of Orientalists (haz. Zeki Velidi Togan), Leiden 1957, II, 279-286; Yusuf Ziya nan, SeyyidlMelm Muhammed Nurl-Arab: Hayat-ahsiyeti-Eserleri, stanbul 1971, s. 30-31, 71, 74, 79-83; a.mlf., 20. Asrda Bir Vahdeti Vcd retisi: Melmet ve Tarkatlar, stanbul 2000, s. 287, 295, 298; Mustafa Akda, Trkiyenin ktisad ve tima Tarihi, stanbul 1974, II, 64-66, 466; Sabri F. lgener, Dn ve Bugn ile Zihniyet ve Din, stanbul 1981, s. 80-87; M. Erturul Dzda, eyhlislm Ebussuud Efendi Fetvalar Inda 16. Asr Trk Hayat, stanbul 1983, s. 85-86, 196; Baki Yaar Altnok, Hac Bayram Veli Bayramlik Melmler ve Melmlik, Ankara, ts. (Oba Kitabevi), s. 236-269; Hasan Fehmi Kumanlolu, Hz. Pr Seyyid Muhammed Nr el-Melm elArab: Hayat, ahsiyeti ve Baz Tasavvuf Grleri, zmir 2001; Osman Trer, Melamlie Dair, Trk Dnyas Aratrmalar, XXXIX (1985), s. 25-51; Mustafa Kara, Melametiye, FM, XLIII/1-4 (1987), s. 561-598; Ahmet Yaar Ocak, XVI. Yzyl Osmanl Anadolusunda Mesiyanik Hareketlerinin Bir Tahlil Denemesi, V. Milletleraras Trkiye Sosyal ve ktisat Tarihi KongresiTebliler, Ankara 1990, s. 817-825; a.mlf., Bnymin Aya ve Bayram Melmilii, Aya ve

Bnymin Aya, Ankara 1993, s. 15-19; a.mlf., Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler (15-17. Yzyllar), stanbul 1998, s. 251-313; a.mlf., Kann Sultan Sleyman Devrinde Osmanl Resm Dncesine Kar Bir Tepki Hareketi: Olan eyh smail-i Mk, Osm.Ar., X, stanbul 1990, s. 49-58; a.mlf., XVI.-XVII. Yzyllarda Bayrm (Hamzav) Melmleri ve Osmanl Ynetimi, TTK Belleten, LXI/230 (1997), s. 93-110; a.mlf., Kutb ve syan Mehdici (Mesiyanik) Hareketlerinin deolojik Arkaplan zerine Baz Dnceler, Toplum ve Bilim, sy. 83, stanbul 2000, s. 48-55; Reat ngren, Osmanllarda Tasavvuf: Anadoluda Sufler, Devlet ve Ulema (XVI. yzyl), stanbul 2000, s. 167-178, 286-300; Halil nalck, Osmanl mparatorluu: Klsik a: 1300-1600 (trc. Ruen Sezer), stanbul 2003, s. 200-202; Hamid Algar, The Hamzeviye: A Deviant Movement in Bosnian Sufism, IS, XXXVI (1997), s. 2-5; Rya Kl, Bir Tarikatn Gizli Direnii: Bayram Melmleri veya Hamzavler, Tasavvuf, sy. 10, Ankara 2003, s. 251-270; Nihat Azamat, Abdlkadir-i Belh, DA, I, 232; a.mlf., Hamza Bl, a.e., XV, 502-505; a.mlf., drs-i Muhtef, a.e., XXI, 489-491. DA

MLANGES de lINSTITUT DOMINICAIN dTUDES ORIENTALES du CAIRE


Kahirede 1954 ylndan beri yaymlanan ilm dergi. Institut Dominicain dEtudes Orientales du Caire, 1928 ylnda A. Jaussenin Kahirede kurduu Dominiken Manastr bnyesinde yer alan ve kilise yetkililerince arkiyat aratrmalarna katk salamas istenen bir merkez olup aratrma alanlar Msr, Arap dnyas ve slm dinidir. Bilimsel almalar Dominiken Manastrndaki din adamlar tarafndan yrtlen enstitnn temel faaliyetlerinden biri konu edinilen medeniyet ve kltrlerin felsef ve din cephelerinin incelenmesidir. Dikkatlerini bilhassa Arap dnyasnn dnce ve doktrin tarihine, u andaki durumuna ve Bat ile ilikisine teksif etmilerdir. Enstitnn zellikle nem verdii bir faaliyet alan da eski ve modern Msrn tarihi, doktrini ve kltryd. Ayrca slmn kaynaklar, teolojisi ve tasavvufu zerine aratrmalar yaplrken mslman entelektellerle diyaloga nem veriliyordu (Anawati, V, 1736). Enstit, kendi programlar erevesinde Georges C. Anawati ve Louis Gardetnin ortaklaa hazrladklar Introduction la thologie musulmane (Paris 1948), Anawatinin Essai de bibliographie avicennienne (Kahire 1950), J. Jomiernin Bible et Coran gibi eserleri yaymlam, Arapa renmek ve ilgili alanlarda uzmanlamak isteyenlerin yetimesiyle megul olmu ve Mlanges de linstitut dominicain dtudes orientales (MIDEO) dergisini karmaya balamtr. nceleri ylda bir cilt olarak yaymlanan dergi daha sonra dzensiz kmaya balam, ancak iki veya ylda bir cilt yaymlanabilmitir (XXIV. cildi 2000 ylnda kmtr). Mlanges de linstitut dominicain dtudes orientales du Caire enstitnn kurulu gayesine uygun olarak alanda faaliyet gstermektedir. ncelikle Dominiken aratrmaclarndan teekkl eden bir ekibin faaliyeti olduu ve aratrma alanlar din ve felsef konulara ynelik bulunduundan genel anlamda Arap dnyasndaki dnce tarihine zel bir katk salama abasndadr. kinci olarak eski ve modern Msrn tarihi, doktrinleri ve kltrel problemlerini ele alp ilemektedir. Nihayet dergi genel anlamda mslmanlarn dncelerini tanmak, bu konuda derinlemek, Msrdaki kltrel akmlarla iliki kurmak, kendi uzmanlk alanlarndaki Arap meslektalar hakknda bilgi sahibi olmak isteyenlere yardm etmek amacndadr. Derginin ilk on says Kahiredeki Drl-marif, 14-18. saylar Beyruttaki Librairie au Liban tarafndan yaymlanmtr, 19. saydan itibaren bu faaliyeti Editions Peeters yrtmektedir. Derginin ilk on saysnn indeksini J. M. Fiey hazrlamtr (Beyrouth 1980). Dergide yazlar kanlar arasnda Georges C. Anawati, Ferd Cebr, Jacques Jomier, de Beaurecueil, D. J. Boilot, brhim Medkr, Guy Monnot, A. Cortabarria ve E. Platti gibi aratrmaclar anlabilir. Dergide Kuran ve Kurandaki baz temel kavramlar, Fahreddin er-Rz, Tantv Cevher, M. Red Rz gibi mfessirler, Msrdaki tefsir almalar, tasavvuf, Halvetiyye, Rifiyye ve zeliyye gibi tarikatlar, kelm ve felsefeye dair meseleler, ayrca Kind, Brn, Gazzl gibi ahsiyetler ve muhtelif dinlerle ilgili makaleler yannda Msrda yaymlanan Arapa eserlerin bibliyografyas, kitap tantmlar yer almaktadr. Bunun yannda ilk saysndan itibaren Msrdaki ilm ve kltrel

faaliyetlere de dergide yer verilmitir. Dergi eitli din konularda hristiyan bak asn yanstmas bakmndan olduka nemlidir.

BBLYOGRAFYA

MIDEO, I-XXIV (1954-2000); G. C. Anawati, Institut dominicain dtudes orientales, Catholicisme, V, 1736-1737. mer Faruk Harman

MLANGES de lUNIVERSIT SAINT JOSEPH


Beyrut Saint Joseph niversitesi tarafndan karlan dergi. Saint Joseph niversitesi, Cizvitlerce (Society of Jesus) Lbnanda papaz yetitirmek amacyla kurulan bir retim kurumunun 1875te niversite stats kazanmasyla olumu, 1881de papalk tarafndan onaylanm, felsefe ve teoloji alannda Roma Gregorien niversitesi gibi lisans ve lisans st eitim verme yetkisi alm, ayn yl bnyesinde bir ilhiyat fakltesi almtr. Dier fakltelerle daha da genileyen niversitede 1902 ylnda Facult Orientale retime balam, I. Dnya Savanda kapanan faklte 1937de Institut de Lettres Orientales adyla yeniden faaliyete gemi, Arapa, Srynce, brnce gibi klasik Sm dillerle Kbt ve Habe dillerinde, ayrca blgenin tarih ve corafyas ile Dou arkeolojisi ve epigrafisi alanlarnda renci yetitirmitir. Faklte, 1906da Mlanges de la facult orientale de luniversite Saint Joseph adyla el-Meri dergisinin yaynlarn tamamlayacak bir dergi karmaya balam, dergi sekizinci saydan itibaren (1922) Mlanges de luniversit Saint Joseph adyla yaymna devam etmitir. Mlanges de la facult orientale 1906-1913 yllar arasnda alt cilt sekiz say olarak neredilmitir. VII. cilt 1914-1921 tarihini tamaktadr. Sekizinci saydan itibaren Mlanges de luniversit Saint Joseph adn alan derginin bazan bir yl iinde sekiz say, bazan da alt ylda bir say (cilt) olmak zere toplam elli be cilt halinde eitli saylaryla yaym devam etmitir. Derginin 1997-1998 yllarna ait LV. cildi 2002 ylnda baslmtr. Gerek Mlanges de la facult orientale gerekse Mlanges de luniversit Saint Joseph, Lbnan ve Ortadou merkez olmak zere Yakndou ve Anadoluyu filoloji, arkeoloji, tarih, corafya ve dinler tarihi asndan incelemektedir. Dergide filoloji alannda brnce, Arapa, Kbtce, Habee, Trke ve Greke konusunda aratrmalar, Kitb- Mukaddes brncesi uzman Paul Joonun makaleleri, ayrca Eski Ahid hakknda metin tenkidi almalar yer almaktadr. Arkeolojiyle ilgili olarak prehistorik, Dou, Grek-Roma, hristiyan ve Anadolu arkeolojilerine dair makaleler bulunmaktadr. Bunlar arasndan L. Speleers, Rene Mouterde, A. Mallonun Suriye ve Filistinle, Jenphanionun Anadolu arkeolojisiyle ilgili makaleleri zikredilebilir. Derginin yazarlar iin Suriye ve Arap tarihi balca inceleme alandr. Cizvit rahip Henri Lammensin Muviye ve Yezd dnemi ynetimi (I-II, IV), ayrca slmdan nceki Mekke ve Tifle (VIII/4, IX/3) ilgili mstakil almalar bu erevede yer alr. Dergide Suriye, Arap ve Anadolu corafyasna dair yazlar da bulunmaktadr. Dier taraftan Eski ve Yeni Ahidin metin tenkidi, kilise tarihi, slm-hristiyan karlatrmalar ve dinler tarihiyle ilgili makaleler de dikkat ekmektedir. Derginin nemli bir blmn de katalog almalar oluturmakta, Luvs eyhonun (Louis Cheikho) Bibliothque Orientaledeki yazma eserlere, zellikle slm-hristiyan polemiklerine dair katalog almalar (XIV, 41-106) nemli bir yer tutmaktadr. Dergide Kitbn-Naam vel-behim, Buhtrnin Kitbl-amsesi (III [1909], s. 556-712; IV [1910], s. 1-196; V [1911], s. 37-70), Ali b. Rabben et-Tabernin er-Redalen-Nars ile

(XXXVI, 113-148) bn Haldnun ifs-sil li-tehbil-mesil (XXXV, 1-156), Frbnin Kitbl-abe ve Eb shak e-rznin Kitbl-Lma f ulil-fh adl eserleri ya neredilmi veya haklarnda bilgi verilmitir. Ortaada Latinlerin tand mslman filozoflar konusu Maurice Bouyges tarafndan ele alnm, Aristonun metafiziinin metin tenkidi yaplmtr (VIII/1, IX/2, XXVII. ciltler). Dergide ayrca Palmir ve Kuds gibi yerlerle ilgili aratrmalar yer almaktadr. Derginin yayn kadrosunda Dou konusunun nemli otoriteleri bulunmaktadr. Luvs eyho, Henri Lammens, Maurice Bouyges, Rene Mouterde, Maurice Durand bunlardan bazlardr; son ikisi iin htra saylar karlmtr.

BBLYOGRAFYA

Mlanges de la facult orientale ve Mlanges de luniversit Saint Joseph dergilerinin koleksiyonlar; H. Jalabert, St. Joseph University (Beirut), New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, XII, 902. mer Faruk Harman

MELE
() Peygamberlere kar kan gruplardan bazlarn ifade etmek iin kullanlan bir Kuran tabiri. Szlkte dolmak, doldurmak; yardm etmek, danmak mnalarna gelen mel kknden tremi bir isim olan mele kelimesi bir gr ve bir inan etrafnda bir araya gelen topluluk, toplumun ileri gelenleri, sekinler, fikir danlan ve grleri alnan kimseler anlamna gelmektedir (Rgb elsfahn, el-Mfredt, mle md.; Lisnl-Arab, mle md.). Fahreddin er-Rz, Kurn- Kermde melein, kendilerini peygamberlerin karsna koyan sekin kimseleri ifade ettiini, bunlarn topluluk iinde en nde yer almalar, heybetli grnleriyle gz doldurmalar sebebiyle bu ekilde adlandrldn belirtir (Meftul-ayb, VI, 170). Kuranda ayn zamanda fikir danlan kimseleri ifade eden mele kelimesi, ou Hz. Ms ve Firavundan bahseden yetlerde olmak zere zellikle peygamber kssalarnda otuz yerde gemekte (M. F. Abdlbk, el-Mucem, mle md.) hadislerde de kelimenin ayn anlamlarda yer ald grlmektedir (bk. Wensinck, el-Mucem, mle md.). Kuranda mtref (refah yznden marp azm) (el-sr 17/16), sdt ve kber (liderler ve ileri gelenler) (el-Ahzb 33/67) tabirleri de mele kavramna yakn mnalarda kullanlmtr. Peygamber kssalarnn dnda iki yette geen elmelel-al (yce topluluk) ifadesi (es-Sfft 37/8; Sd 38/69) melekler lemi olarak yorumlanmtr. Kuranda mele kelimesi sahip olduklar zenginlik, soyluluk, sosyal stat gibi madd imknlara aldanarak hak dine ve onun peygamberine kar mcadeleye girien, inananlara zulm ve bask uygulayan inkrc liderler hakknda zikredilmi; bunlarn, btl inanlar ve haksz menfaat hesaplar uruna, kendilerine gnderilen peygamberlerin getirdikleri yeni inan esaslar ve deerler dorultusunda toplumda gerekletirmek istedikleri deiimi engellemeye altklar vurgulanmtr. Baz yetlerde kelimenin olumsuz bir anlam yklenmeksizin kendilerine danlan kimseler mnasnda kullanld da grlr (mesel bk. Ysuf 12/43; en-Neml 27/29, 32, 38). yetlerin ounda ise anlan gruplar inkrc (el-Mminn 23/33-38), kibirli (el-Arf 7/75, 88), zalim (elArf 7/103; Ynus 10/83), kmseyici (Hd 11/27), zenginliklerinden dolay marp azgnlaan (Ynus 10/88; el-Kasas 28/32), inat (Sd 38/6) ve alayc (Hd 11/38) eklinde nitelendirilmi, bunlarn atalarnn btl inanlarna sk skya bal olduklar (el-Mminn 23/24-25), peygamberi ve ona inananlar tehdit ettikleri (el-Arf 7/88, 90) ifade edilmitir. Mele kelimesinin getii yetlerden anlaldna gre peygamberlerin toplumlarn uyarma ve dine davet srecinde kurulu dzeni ellerinde bulunduran varlkl ve imtiyazl kiilerden oluan gruplar, iktidar glerini kaybetme ve baz imtiyazlardan mahrum kalma korkusuyla hareket ederek sahip olduklar otoritenin hak din ve peygamber tarafndan yklmasna ve karlarnn bozulmasna kar kmlardr. Resl-i Ekremin ilk muhatab olan Mekkeliler arasnda bu kesimi, Reslullahn nbvvetini reddedip onu susturmaya alan Kureyin ileri gelenleri temsil ediyordu. zellikle Mekke dneminin ilk yllarnda Reslullaha kar iddetli bir muhalefet gsteren bu kiilerin tavrlarna Kuranda temas edilmitir (mesel bk. elEnm 6/124; ez-Zuhruf 43/31). Dier taraftan Hz. Peygamber, Kbenin yannda secdeye vard bir

srada etrafnda bulunan Kurey mriklerinden Ukbe b. Eb Muaytn kendisini tciz etmesi zerine yle demitir: Allahm! Kureyten olan bu topluluun (mele) yaptklarn sana arzediyorum. Eb Cehil b. Him, Utbe b. Rebay, eybe b. Rebay, Ukbe b. Eb Muayt, meyye b. Halefi sana havale ediyorum (Buhr, Cizye, 21). Resl-i Ekreme kar tavrlar Kuran tarafndan knanan Eb Leheb ve Veld b. Mugre de Kureyin ileri gelenlerindendir. Ayrca Kurey kabilesinin nemli meseleleri grp karara balad toplant yeri olan Drnnedve esas itibariyle bir mele meclisiydi. Konuyla ilgili yet ve hadislerin vermek istedii asl mesaj, bu tr aalayc ve baskc tutumlarn gemi dnemlerle snrl kalmayp her devirde karlalabilecek bir insanlk sorunu olduunu bildirmek ve mslmanlarda, gemi peygamberlerin ve Resl-i Ekremin izledii yntemi benimseyerek her trl despotik anlay ve tavra kar bir mcadele ruhu gelitirmektir.

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, mle md.; Lisnl-Arab, mle md.; Kmus Tercmesi, I, 99; Wensinck, el-Mucem, mle md.; M. F. Abdlbk, el-Mucem, mle md.; Buhr, Cizye, 21; Mslim, Cihd, 107, 125; Taber, Cmiul-beyn (kir), V, 291; Fahreddin er-Rz, Meftulayb, VI, 169-170; bn Kesr, es-Sre, II, 472 vd.; Elmall, Hak Dini, V, 3446, 3451; Cevd Ali, elMufaal, V, 235-237; brahim elik, Kuranda Peygamberlere Kart Gler, Bursa 2001; a.mlf., Kuranda Mele Terimi, Peygamberler ve Onlara Uymak stemeyenler, U lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 1, Bursa 1986, s. 75-83; lker iraliyeva, Kurn- Kerme Gre Nbvvete Kar Direni ve Sebepleri (yksek lisans tezi, 2001), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 10-12. brahim elik

MELEK
() Allahn emirlerine tam itaat eden iyi nitelikteki ruhan varlklara verilen ad. Melek kelimesi (oulu melike) Ugarite, Habee, brnce ve Arapa gibi Sm dillerde bulunan gndermek anlamndaki l,ek kknden olup haberci, eli; gl kuvvetli, tasarrufta bulunan, yneten mnalarna gelmektedir. Kelime Grekeye aggelos (angelos), Latinceye angelus, nuncius (eli) ve legatus (mesajc), Bat dillerine ange (Fr.), angel (ng.) ve engel (Alm.) eklinde gemitir. brnce malahn (malakh) Sanskritedeki karl angiras (ilh ruh), Pers dilindeki karl angarostur (postac, haberci) (Vacant, Ange, DB, I/I, s. 576; uan, I, 795; Davidson, s. 21). Yahudilik, Hristiyanlk ve slm gibi vahye dayanan dinlerde Tanr ile insan arasndaki mesafe vurgulanarak iliki kurma fonksiyonu meleklere yklenmitir. nsanla tanrlar arasndaki mesafeyi daha da azaltan politeist dinler, kitb dinlerde meleklere yklenen fonksiyonu beer varlklar olarak tasvir ettikleri ilhlara vermitir. Monistik dinlerde ise insanla tanr arasnda mesafe bulunmad iin melek tr araclarn rol iyice azaltlmtr. Bununla beraber insanlarn ilh ve ruhlarla ilikilerinde etkin olan, meleklere benzer birtakm ruhan varlklarn mevcudiyeti inanc btn dinlerde vardr (ER, I, 282-283). Ruh, melek, cin, eytan gibi isimler verilen bu varlklarn benzer ynleri olduu gibi farkl zellikleri de bulunmaktadr. Melekler glerini daha stn bir kaynaktan alan, dolaysyla bamsz olmayan, grevlendirilip yollanan, kendilerini gnderen yce kudretle gnderildikleri insanlar arasnda arac olan iyi nitelikteki ruhan varlklardr. Kuvvet ve derece asndan byk ilhlardan daha aa bir statde bulunmakla birlikte insan iyi veya kt ynde etkileme gcne sahip olan, dolaysyla iyi veya kt diye nitelenen baz varlklarn mevcudiyeti inanc ok eski zamanlardan beri eitli dinlerde vardr. Bu arac varlklarn bazs mahall ilh olarak alglanyor, bazlar byk tabiat gleriyle aynletiriliyor, bir ksm da yukar veya aa dnya ile alkal faaliyet gsteriyordu (Dictionary of the Bible, s. 32). te yandan politeist dinlerdeki byk tanrlarn daha aa seviyedeki bu varlklar eli, grevli ve haberci olarak kullandna da inanlyordu. Semv eli kavramnn menei Yakndounun en eski putperest dinlerine kadar gitmektedir. Mesel Mezopotamyal ve Hititli her byk ilh, derece itibariyle kendisinden daha aada bulunan baz elilere (sukkallu) ve taht tayclarna (guzallu) sahipti. Bir ksm Hitit metinlerine gre ana tanrann emrinde elilik yapan iyilik ve ktlk melekleri bulunmaktayd (IDB, I, 129-130). Yahudilikte Rabbin melei elilik grevini ifa etmekte, Hristiyanlkta ve slmda melekler Meryeme sy mjdelemekte ve slmda ilh vahiy melek aracl ile peygambere iletilmektedir. Meleklerin bir dier vasf koruyuculuk grevidir. Onlarn herkesi koruyup kollamas, ocuklar gzetmesi, insann mutlu olmasna yardmc olmas sz konusudur. Sumerler Lamma (Udug) ad verilen ve insanlar koruyan bir varla inanyorlard. Bbil dininde hem melekler hem cinler vardr. Bbilde ve Asurda tanrlarla insanlar arasnda srekli bir iliki kurulmaktadr. Her ferdin kendisine ait, biri nden, dieri arkadan yryen veya biri sanda, dieri solunda olan iki koruyucu melei bulunur. edu ve Lamassu denilen, kanatl boa eklinde tasvir edilen, saraylarn ve mbedlerin girilerinde bekilik yapan cine benzer varlklar

mevcuttur (Finet, s. 37-49). Sumer anda da bu tr varlklar iyi ve kt cinler olarak bir ayrma tbi tutulmu, birincilerin insanlar koruduuna, ikincilerin insanlara ktlk yaptna inanlmtr. Kt cinler diye bilinen bu ruhan varlklar daha sonra kt melekler veya eytanlar olarak kabul edilmitir. Mna itibariyle cin, melek ve eytann her n de kapsayan bu varlklar yedi gruba ayrlmtr. Ayrca Lil, Liltu ve Ardat Lili isimleriyle belirtilen l bir grup daha vardr ki btn bunlar Bbil, Asur ve Sumer dinlerinde mevcut olan, grevleriyle tantlmaya allan, cin, melek veya eytan diye yorumlanan grnmez varlklardr (Dhorme, s. 46-47, 266-277). Semav olaylarn mitolojiyle yorumland en eski alarda bereketli yamur getiren bulutlarn insan muhayyilesinde yamur / rahmet melei eklinde iyi anzu / anka, felket getiren frtna bulutlarnn da kt anzu / anka motiflerini dourduu, Sumer meneli bu efsanenin en az be bin yllk bir zaman dilimi iinde btn n Asyaya ve ran zerinden Orta Asyaya, Gney Sibiryaya ve Hindistana kadar ok geni bir blgeye yaylp gnmze kadar yaad belirtilmektedir (Erdem, VIII [1990], s. 79). Zerdtlikteki en eski Zend Avesta metinlerinde Ahura Mazdann yannda Amea Spenta (kutsal lmszler) denilen alt bamelein bulunduu belirtilmektedir. Bunlar Vohu Mnh (iyi dnce), Aa Vahita (en iyi hakikat), Spenta Armaiti (itaat), Khatra Vairya (arzu edilen egemenlik), Haurvatat (mkemmeliyet, btnlk ya da salkl olmak) ve Ameretattr (lmszlk). Meleklerin tabiat olaylarn kontrol eden ruhlarla ayn saylmas Zerdtlikte Fravai (koruyucu ruh) ve Yazata kavramlaryla tam olarak uyumaktadr. Meleklerin, insanlara efaat olmas ve onlar ktlklerden uzaklatrmas fikri Avestada mevcuttur. Ahura Mazda, meleklerden oluan ordusuyla Angra Mainyuya ve onun eytanlardan (deva) oluan ordusuna kar sava halindedir. Gkte Tanr ve melekleri, yeryznde insanlar, yerin altnda eytan ve taraftarlar bulunmaktadr. Meleklerin temel grevi Tanr ile insan arasndaki mesafeyi birletirmek, ilh plan, irade ve kanunu bildirmektir. Avestada Angra Mainyu kt, Spenta Mainyu ise iyi ruh rolndedir (Christensen, s. 29; IDB, I, 134; ER, I, 283). Hinduizm, Budizm, Konfyslk, Jainizm gibi dinlerde insana vahiy getiren meleklerden ziyade ktlk simgesi varlklara inan yaygndr. Hint dinlerinde semada ikamet eden ve lmllere grnmeyen devalar ve asura ad verilen kt gler vardr. Hintlilerin varlklar hakkndaki snflama ve aklamalarnn karklndan ve dzensizliinden yaknan Brn deva denilen melekler, bunlarn bulunduu yerler ve bunlarla ilgili dier varlklar hakknda bilgi verdikten sonra meleklerin bakannn Mahadeva olduunu, deva isminin ondan geldiini, Hintlilere gre 330 milyon melek bulunduunu ifade etmektedir. Hintlilerin melekler iin yeme, ime, lm ve dier beer halleri ciz grdklerini, onlarn bu dereceye ilimle deil ibadetle varm olduklarna inandklarn belirtmektedir (Tmer, s. 161). Halk dini de denilen ve ok eitlilik arzeden mahall inan ve uygulamalaryla yine ok farkl ekilleri bulunan Taoizmin oluturduu in dinlerinde genellikle deiik nitelikte ruhlardan oluan grnmez bir dnya mevcuttur. Melek inanc zellikle mistik Taoizmde bulunmaktadr. Shangching denilen en yaygn mistik akma gre Yang Hsi gkten gelen bir dzine varlk tarafndan ziyaret edilmi ve kendisine birok kitap yazdrlmtr. Kitaplar yazdran varlklardan baka verilenleri muhafaza edenler de vardr (Lagerwey, s. 71-72). Btn yahudi mezhepleri meleklerin varln kabul etmektedir. Sadk mezhebinin meleklerin

varln reddettii ileri srlmekte (Resullerin leri, 23/8) ancak bu hatal gr onlarn apokaliptik retiyi reddetmelerinden kaynaklanmaktadr (EJd., II, 962). Yahudi kutsal kitabnda bilgi ve kudrette insandan daha stn, bir olan Tanrya bal, bir kralnn maiyeti gibi Onun hizmetinde bulunan, mesajn insanlara iletme ve iradesini yerine getirmede elilik grevi yapan varlklardan bahsedilmektedir. Eski Ahidde bu varlklar iin malah kelimesinin dnda ilh varlklar anlamnda Allah oullar (Tekvn, 6/2,4; Eyub, 1/6; 2/1; Mezmur, 82/6; 89/6), Allahn veya gklerin yahut yksekte olanlarn ordusu (Tekvn, 32/1-2; I. Krallar, 22/19; aya, 24/21), mukaddesler (Eyub, 5/1; Mezmur, 89/5; Zekarya 14/5; Daniel, 8/13), kudretliler (Mezmur 78/25), ilhlar (Mezmur, 82/1, 6; 97/7) ve kullar (Eyub, 4/18) tabirleri de kullanlmaktadr. bn Meymn, Eski Ahid metinlerinde geen ilhlarn Allah, rablerin rabbi (Tesniye, 10/17), gklerin Allah (Ezra, 7/23; Nehemya, 1/45) ifadelerindeki ilh, rab ve gk kelimelerinin de melek mnasnda kullanldn belirtmektedir. ok defa melek yerine adam kelimesi de gemektedir. Tekvndeki kssada (32/24-25) Yakb ile green kii Hoeada (12/5) malakh diye anlmaktadr. Dier taraftan Eski Ahidde Gabriel ve Mihael gibi melekler ismen zikredilmekte, Kerubim ve Serafim gibi kanatl varlklardan, melek gruplarndan sz edilmektedir. Eski Ahidin Nevim ksmnda pek zikredilmemekle birlikte dier ksmlarda, zellikle de Bbil esareti ve sonrasna ait Hezekiel, Zekarya ve Daniel blmlerinde meleklerin varl aka belirtilmekte, Daniel blmnde meleklerden ve ilk defa olmak zere byk meleklerin isimlerinden bahsedilmektedir. Ayrca lm meleinden de (malak ha mot) sz edilmektedir (bk. AZRL). Meleklerin yahudi kutsal kitabnn esaret dnemi ve sonrasna ait blmlerinde sk sk gemesi Keldn ve ran etkisini dndrmektedir. Yahudiler, Bbil esareti sresince Keldnlerin ve ranllarn etkisi altnda kalmlardr. zellikle Zerdtlikteki iyi ve kt ruh fikri Yahudilie iyi melek ve kt melek eklinde intikal ettii gibi ruhlarn hiyerarik tasnifi de Yahudilikte grlen meleklerin tasnifini ortaya karmtr. kinci mbed dneminde meleklerle ilgili inan daha da gelimi ve girift hale gelmitir. Bunu apokrif eserlerde ve Essenlerin yazlarnda grmek mmkndr. Bu yazlarda birbirinden farkl ve eitli iler gren ok sayda melek sz konusudur, bu melekler muhtelif kategorilere ayrlm olup hiyerarik bir yap arzetmektedir. Ate, rzgr, bulut gibi tabiat olaylarndan, mevsimlerden ve yln her bir gnnden sorumlu melekler vardr. Byk melekler olarak Uriel, Raguel, Rafael, Mihael, Gabriel, Sariel ve Jeremielin ad gemektedir. Rabbinik literatrde de meleklerden bahsedilmektedir. Minada melekler hi gememekle birlikte Talmud ve Midralarda meleklerin yaratlna ve tasnifine dair tartmalar yer almaktadr. Yahudi inancna gre melekler yaratln ikinci veya beinci gnnde ateten yaratlm saf ruhlardr. Rabbinik literatrde melekler insanlardan stn grlmekte, ancak faziletli insann meleklerden daha stn olduu belirtilmektedir. Melekler snrl iradeye ve ilh bilgiye sahip olmakla birlikte gelecei ve kyamet saatini bilmezler. Allah oullar (melekler) insan kzlarnn gzel olduklarn grdler ve btn setiklerinden kendilerine karlar aldlar (Tekvn, 6/2) szne dayanlarak meleklere bir cinsiyet atfedilmektedir. Meleklerin kanatlarndan ve umalarndan bahsedilmesi onlarn kuvvet ve sratlerine iaret iindir. Yahudilikte ayrca meleklerin menn (kudret helvas) isimli yiyeceklerinin olduuna inanlmaktadr. Binlerce binler ve on binlerce on binler ifadesiyle onlarn okluuna iaret edilmektedir. Her biri er sradan oluan grup melekten sz edilir. Bunlar Tanrya daha yakn olan Kerbler, Seraflar, tahtlar; egemenlikler, gerekler, gler; prenslikler, ba melekler ve dier meleklerdir.

Melekler yeryznden nce (Eyub, 38/6-7) yaratlmtr (Nehemya, 9/6); onlar gkte ikamet etmektedir (Tekvn, 28/12; I. Krallar, 22/19); ruhan tabiatl grnmez varlklardr, insan st gleri ve bilgelikleri vardr. Vizyonda grndklerinde veya yeryznde grev yapmaya geldiklerinde insan ekline girer ve insan gibi konuurlar (Tekvn, 19/1; 18/2); yemek yerler (Tekvn, 18/8). Yahudilikte meleklerin grevlerini Tanrnn yardmclar olmalar, Ona ibadet etmeleri, vahyi ve eriat tebli etmeleri, insanlar korumalar, onlara yardm etmeleri, Tanr ile insanlar arasnda araclk yapmalar eklinde tesbit etmek mmkndr. Yahudi kutsal kitabnda iki tr melek sz konusudur. Birinci gruptakiler Tanrnn mesajn zel bir ahsa iletmek, peygamber bir haberi aklamak, ilh bir karar uygulamak gibi grevleri yerine getirirler. Bu melekler ykml olduklar ilere gre eitli ekillere, ok defa da insan sretine girerler. Bunlardan bazlarnn isimleri sadece Daniel kitabnda gemektedir (8/16, 10/13). kinci grup melekler ise Tanrnn maiyetini oluturmakta ve Ona hamdetmektedir. Bunlar Seraflar (aya, 6/2), Kerbler, Hayyot, Ruh ve Ofaniler (Hezekiel, 2/2; 10/2) gibi ayr isimler tayan birok alt gruba ayrlmtr. Kitb- Mukaddes sonras din literatrde gnahkr meleklerden de (eytanlar) sz edilmektedir. Apokrif kitaplarda, zellikle de Enochun kitabnda nakledilen kssaya gre bu melekler Tanrnn emrini inedikleri iin huzurdan kovulmutur. Yahudi filozoflar meleklerin tabiat ve grevleri konusunda farkl grlere sahiptir. skenderiyeli Philon onlar bedenlememi, akll ve lmsz ruhlar olarak tavsif etmektedir. Melekler Babann emirlerini ocuklarna, ocuklarn ihtiyalarn da Babaya iletmektedir. Abraham bn Ezraya gre melekler madd deildir, fakat yer zerindeki btn madd objelerin arketipleridir. Yahudi mistisizminde nemli bir yeri olan melekler ceza melekleri, lutuf melekleri, ktlk veya hizmet melekleri gibi gruplara ayrlmtr. Yahudilerin gnlk ibadetlerinde ve bayramlarda okunan keduah duas ayada yer alan ve meleklerin Allah tesbihini ifade eden metindir. Cumartesi akam sinagoga girerken yaplan alom alehem duasnda insanla beraber olan iki melee hitap edilmektedir. Hristiyanlktaki melek inanc byk oranda Yahudiliktekine benzemekte, bu inancn kaynan Kitb- Mukaddes metinleri ve kilise gelenei oluturmaktadr. Yeni Ahidde iyi ve kt melek ayrm yaplmakta (Matta, 25/41; Vahiy, 12/7), iyi meleklerin semada ikamet edip Allah tesbih ettikleri ve Onun huzurunda bulunduklar, Onun ordusunu meydana getirdikleri, oradan yeryzne indikleri belirtilmektedir (Matta, 18/10; Luka, 1/19). Snrl bilgiye sahip olan melekler Tanrnn emirlerini insana iletmekte, insana muhafzlk yapmakta, onun kurtuluunu istemektedirler. Onlar ayn zamanda cezalandrma aracdr. Ryada veya uyankken insan sretinde grnmektedirler. Kendi aralarnda snflanma mevcuttur. Bamelek Mikaelin yannda (Selniklilere Birinci Mektup, 4/16; Yahudann Mektubu, 9) tahtlar, hkimiyetler, riyasetler ve hkmetler olarak adlandrlan gruplar (Koloselilere Mektup, 1/15-16; brnlere Mektup, 9/5; Efesoslulara Mektup, 1/21), ayrca Abaddon denilen cehennem melei ve tabiat olaylarn sevk ve idare eden melekler vardr (Vahiy, 7/1; 9/11). Hristiyanlktaki meleklerle ilgili doktrin, temel hedefi Meshin meleklerden, Meshin tesis ettii yeni eriatn da Ms eriatndan daha stn olduunu ispatlamak olan Pavlus tarafndan gelitirilmitir. Kilise babalar meleklerden ok az bahsetmektedir. Meleklerin duman ve ateten yaratld belirtilmekte, yaratl zaman ise Eski Ahiddeki alt gn

anlay ierisinde deerlendirilmektedir. Bu anlaya dayanarak kilise babalar arasnda meleklerin yaratlnn dnyann yaratlndan nce veya ayn anda ya da daha sonra olduu ynnde gr ayrl vardr (Bartmanne, s. 291). Augustin varlklar ierisinde ilk yaratlanlarn melekler olduunu, Gennade yerin, gn ve sularn yaratlnda Tanrnn meleklerin yardmna bavurduunu sylemektedir (DTC, I, 1193). ncillerde meleklerin sk sk belirli ekiller altnda grnmeleri kendilerine bir beden atfedilmesine sebep olmutur. Ancak meleklerin insanlara benzer bir bedenlerinin olmad kabul edilir. Eski Ahidde mevcut, Allah oullar diye nitelenen meleklerin insan kzlaryla evlendikleri (Tekvn, 6/2), meleklerin ate veya rzgrdan yaratld (Mezmur, 104/4) ynndeki ifadeler sebebiyle onlarn tamamyla ruhan olup olmadklar tartlmtr. Baz kilise babalarnn aksine genel olarak meleklerin cinsiyetinin bulunmadna inanlr. Hangi yolla oaldklar konusunda ise bir bilgi yoktur. ncillerde meleklerin lmsz olduuna (Luka, 20/36), imtihana tbi tutulduklarna (Matta, 25/41; II. Petrus, 2/4; Yahuda, 6), bilgilerinin ve iradelerinin snrl olduuna (Matta, 24/36; Markos, 13/31-32), kendilerine ibadet edilmemesi gerektiine (Koloselilere Mektup, 2/18), sdan aa (Efeslilere Mektup, 1/22-23), insandan stn bulunduklarna (brnlere Mektup, 2/7), farkl ekillerde grlebildiklerine ve kanatl olarak zikredilmelerinin mecazi olup bununla Tanrnn emirlerini ok abuk yerine getirmelerinin kastedildiine (Yuhanna Vahyi, 14/6-8) dair bilgiler vardr. Meleklerin says konusunda Eski Ahidde olduu gibi Yeni Ahidde de binlerce binler ve on binlerce on binler szleri gemektedir. Yahudilikteki hiyerarik tasnif Hristiyanlk tarafndan da benimsenmitir. Bu grup isimlerinin meleklerin grevleriyle alkal olduu kabul edilmektedir. Yeni Ahidde Eski Ahidde olduu gibi sadece Michel ve Gabriel adlar anlmakta, ancak Rabbin melei, lm melei, koruyucu melekler, yedi kilisenin melekleri, kendilerinde yedi son bel olan yedi melek, kendilerine yedi boru verilen yedi melek, iyi ve kt melekler gibi meleklerden de sz edilmektedir. Grevleri ise genel olarak Tanrnn mesajlarn insanlara ulatrma eklinde zetlenmektedir. Hristiyanlkta slmdaki gibi zel bir vahiy melei anlay yoktur. Hristiyan kilise geleneinde meleklerle ilgili aklamalar hayli snrl olup ounlukla dolayl bir ekildedir. Bu konuda IV. Latran (1215) ve I. Vatikan (1870) konsilleri zikredilebilir. Balangta melek klt yasaklanm iken (Koloselilere Mektup, 2/18; Vahiy, 22/8-9) Yahudiliin aksine Hristiyanlkta zamanla melekler bir klt objesi haline gelmitir. Saint Augustin, tapnmak suretiyle deil sevgi ve sayg yoluyla meleklere tzimde bulunulmas gerektiini belirtmitir. XVI. yzylda melek klt gelimi ve Papa IV. Pie bir kiliseyi Hz. Meryem ve yedi byk melee ithaf etmitir. Gnmzde Michelin 29 Eyll ve 8 Mays, Gabrielin 24 Mart, Rafaelin de 24 Ekimde bayramlar vardr. Hristiyan sanat ilk yaylndan itibaren kompozisyonlarda melekleri de konu edinmi, statlerine gre farkl sayda kanatl varlklar olarak tasvirleri yaplmtr.

BBLYOGRAFYA

A. Vacant, Ange, DB, I/I, s. 576-590; a.mlf., Ange, DTC, I, 1193; E. Dhorme, Les religions des

Babylonie et dAssyrie, Paris 1936, s. 46-47, 266-277; A. Christensen, lIran sous les sassanides, Copenhague 1936, s. 29; B. Bartmanne, Prcis de thologie dogmatique, Mulhouse 1938, s. 291; J. Danielou, Les anges et leur missions, Paris 1951; P. Auvray - A. Molien, Ange, Catholicisme, I, 538-546; Abraham E. uan, Milon Hade, Kuds 1962, I, 795; A. Jeffery, Angels, Dictionary of the Bible, Edinburgh 1963, s. 32-33; T. H. Gaster, Angel, IDB, I, 128-134; G. Davidson, A Dictionary of Angels, London 1968, s. 20-21; S. G. F. Brandon, A Dictionary of Comparative Religion, London 1970, s. 79-80; G. van der Leeuw, La religion, Paris 1970, s. 137-142; Abdlvehhb Ahmed, el-Vay vel-melike fil-Yehd vel-Mesiyye vel-slm, Kahire 1978; Gnay Tmer, Brniye Gre Dinler ve slm Dini, Ankara 1986, s. 161; A. Finet, Les anges gardiens du babylonien, Anges et dmons, Louvain-La-Neuve 1989, s. 37-52; J. Lagerwey, Envoys et dmons dans le taosme, a.e., s. 71-72; Ali Erba, lh Dinlerde Melek nanc, stanbul 1998; Sargon Erdem, ifte Bal Kartal ve Anka zerine, STAD, VIII (1990), s. 72-80; J. Michl, Angels, New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, I, 506-514; B. J. Bamberger v.dr., Angels and Angelology, EJd., I, 956-977; A. Coudert, Angels, ER, I, 282-286. Ali Erba

slm nancnda Melek.

Farkl sretlere girebilen ve duyularla alglanamayan nrn varlklar eklinde tarif edilen melek (et-Tarft, mlk md.), Kurn- Kermde (el-Bakara 2/285; en-Nis 4/136) ve tevtr derecesine ulaan hadislerde (Buhr, mn, 37; Mslim, mn, 1) inan esaslar arasnda saylmaktadr. Naslarda meleklerin hem zellik ve yetenekleri hem de grevleri hakknda bilgi verilmitir. nsanlar ve cinlerden farkl olarak nurdan yaratldklar nakledilen meleklerin (Msned, VI, 168; Mslim, Zhd, 60) demin yaratlndan nce mevcut bulunduklar ve Allahn hitabna mazhar olup bizzat Onunla konutuklar anlalmaktadr (el-Bakara 2/30-34; el-Hicr 15/28-29). Ayrca meleklerin yiyip imedikleri (Hd 11/69-70; ez-Zriyt 51/24-28), grevleri icab iri csseli ve gl olabildikleri (en-Necm 53/5; et-Tahrm 66/6; et-Tekvr 81/20) belirtilmi, bu glerini temsil eden ellere (el-Enm 6/93) ve birden fazla kanada (Ftr 35/1) sahip bulunduklar bildirilmitir. yette geen cenh (oulu ecniha) kelimesi uan yaratklar iin kanat anlamna geldii gibi taraf, yan, el ve mecazi olarak kudret mnalarna da alnabilir. Ancak meleklere nisbet edildiinde bu kelimenin mahiyetini ve niteliini kesin olarak bilmek mmkn deildir. Kuranda ayrca mriklerin meleklere diilik izfe edileri ve Allahn kzlar olduklar yolundaki iddialar reddedilmi (es-Sfft 37/149-150; ez-Zuhruf 43/19), akaid literatrnde de onlarda cinsiyet olgusu ve ayrmnn bulunmad vurgulanmtr. Meleklerin yapt iler arasnda dier tabiat varlklaryla birlikte srekli Allah yceltme (el-Arf 7/206; er-Rad 13/13; el-Enbiy 21/20), Ona secde etme, emirlerine mde olup onlar yerine getirme (en-Nahl 16/49-50; et-Tahrm 66/6), Peygambere salt ve selm getirme (el-Ahzb 33/56),

mminler iin dua ve istifarda bulunma (el-Mmin 40/7-9; e-r 42/5) gibi davranlar saylmaktadr. Kuranda ska rastlanan bu genel tasvirlerin yannda baz meleklerin isim veya grevlerine de yer verilir. Bunlarn banda kendi adyla defa zikredilen (el-Bakara 2/97, 98; etTahrm 66/4) ve eitli yetlerde ruh ve resul gibi sfatlarla anlan, peygamberlere vahiy getirmekle grevli melek gelir (bk. CEBRL). Bir yette geen (el-Bakara 2/98) Mkl (Mkl) hadislerde rzk ve rahmet melei olarak tasvir edilmitir (bk. MKL). Eceli gelenlerin ruhunu kabzeden melee yetlerde genelde oul sgasyla yer verilmi (en-Nis 4/97; el-Enm 6/61, 93; elEnfl 8/50; Muhammed 47/27), bir yerde de melekl-mevt eklinde (es-Secde 32/11) atfta bulunulmutur. Yaygn olarak bilinen Azril ismine ise sadece baz zayf hadislerde rastlanmaktadr (bk. AZRL). Kurn- Kermde kyametin kopmas ve hiret hayatnn balamas srasnda sra flenme hadisesinden (en-Neml 27/87; ez-Zmer 39/68) ve yeniden dirilii haber veren bir arcdan (Kf 50/41; el-Kamer 54/6) sz edildii halde bu ile grevli melein ad anlmam, ancak hadislerde sz konusu duyuruyu yapacak olan srfilin ad byk melekler arasnda saylmtr (Mslim, altl-msfirn, 200; ayrca bk. SRFL). Bu drt byk melein dnda Kuranda el-meliketl-mukarrebn diye geen (en-Nis 4/172) ulhiyyet makamna yakn melekler vardr. Ar tayan ve onun evresinde bulunanlar da (ez-Zmer 39/75; el-Mmin 40/7; el-Hkka 69/17) mukarrebn meleklerine dahildir. te yandan insanlarn sz ve davranlarn kaydeden ve Kuranda deerli ktipler eklinde nitelenen yazc melekler (ez-Zuhruf 43/80; Kf 50/17-18; el-nfitr 82/11), ayrca muakkibt (takipiler) (er-Rad 13/10-11), rakbn atd (her an hazr gzetleyiciler) (Kf 50/18) ve hafaza (koruyucular) (el-Enm 6/61) melekleri de mevcuttur (bk. KRMEN KTBN). Kabirde sorgu yapan ve Mnker-Nekir adlaryla bilinen iki melek ise yalnzca hadislerde gemektedir (Tirmiz, Ceniz, 70; ayrca bk. MNKER ve NEKR). hirette mminleri selmlayarak karlayacak cennet bekilerine (er-Rad 13/23-24; el-Enbiy 21/103; ezZmer 39/73), cehennemlikleri tahkir edip korkutan ve on dokuz grup olduklar aklanan grevlilere (ez-Zmer 39/71-72; et-Tahrm 66/6; el-Mddessir 74/30-31) genel olarak hzin (oulu hazene) ad verilmitir. Cehennem bekilerini temsil eden melek bir yette Mlik (ez-Zuhruf 43/77), cennet melei ise hadislerde Rdvn (Syt, s. 67) ismiyle geer. Cehennem grevlileri ayrca zebni olarak da adlandrlmtr (el-Alak 96/18). Trlerini ve saylarn Allahtan baka kimsenin bilemeyecei belirtilen meleklerin (el-Mddessir 74/31) yaratlnda Allah-tabiat ve Allah-insan mnasebetleri asndan eitli hikmetlerin olduu anlalmaktadr. Ulviyetin ve Allaha teslimiyetin sembol olan melekler fizik lemle zaman ve mekndan mnezzeh ulhiyyet makam arasnda kpr vazifesi grr. Kuranda yerde ve gkte Allahn ordularnn bulunduu (el-Feth 48/4, 7) ve mesel gk grltsyle beraber meleklerin de Allah tesbih ettii (er-Rad 13/13) vurgulanrken melekler vastasyla tabiatn ynetiminin Cenb- Hakkn kontrol altnda olduuna iaret edilmektedir. Bu sebeple melekler Allahn birliinin ahitleri sayld gibi (l-i mrn 3/18) Onun mesajlarnn peygamberlere ve dolaysyla insanlara iletilmesinin de ilk elden gzlemcileridir (en-Nis 4/166). Dolaysyla meleklere, zellikle de Cebril ve Mkile dmanlk etmek Allaha ve resullerine dmanlkla eit grlmtr (el-Bakara 2/97-98). te yandan melekler yeryznde yaayan insanlar iin dua ve istifar eder (e-r 42/5) ve mminlerle dostlua dayal bir ba kurar. Kuranda, Allaha inanp drst bir hayat srenlere son nefesleri srasnda meleklerin gelip lmden korkmamalarn, kendilerini mutlu bir hayatn beklediini ve onlarn dnya hayatnda olduu gibi hirette de dostlar olduklarn ifade edecekleri belirtilir (Fusslet 41/30-32).

Allah tarafndan kendilerine verilen grevleri eksiksiz yerine getirmekle ykml olan meleklerin gnah ilemedikleri ve msum olduklar ynnde yetlerde beyanlar bulunmaktadr. Onlar, onurlandrlm kullar olarak sz ve davranta Allah amaz ve sadece Onun emirleriyle hareket ederler (el-Enbiy 21/26-27). Melekler bu zellikleriyle itaatsizlik gsterebilen cinlerden ve insanlardan ayrlmaktadr. Allahn demi ve dolaysyla insan trn yarataca yolundaki beyanna meleklerin itiraz etmesi (el-Bakara 2/30) onlarn Allaha itaat ykmllklerine aykr gibi grnyorsa da mfessirler, bunun kar kma amacna deil gr bildirme veya gerei renme gayesine mtuf olduunu kabul ederler. Nitekim bu yetin devamnda ve konuyla ilgili dier yetlerde meleklerin mutlak bir teslimiyet iinde bulunduklar aka grlmektedir. Bbil halkna imtihan ve bilinlendirme maksadyla sihir retmek zere gnderilen iki melek ise (el-Bakara 2/102) yette vurguland zere muhataplarn inanszla kar uyarma misyonuyla hareket ettikleri iin gnahkr olarak nitelendirilemez (bk. HRT ve MRT). Meleklerin msumiyeti kelmclar arasnda da tartma konusu olmu, Mutezile ve Ehl-i snnet limlerinin ounluu onlarn gnah ilemedikleri ynnde gr belirtmekle birlikte bu konudaki delillerin zann olduunu vurgulamlardr (Teftzn, erul-Mad, V, 63; Seyyid erf el-Crcn, VIII, 281-283; bnlMurtaz, s. 118). Baz yetlerde peygamberlerin gayb bilmemesiyle melek olmamas arasnda balant kurulmas (elEnm 6/50; Hd 11/31) ve dem neslinin kan dkeceine dair meleklerin ngrsne iaret edilmesi (el-Bakara 2/30) meleklerin gayb bilme kapasitesini belirtiyorsa da iaret bunun mutlak ve snrsz olmayp Allahn iznine bal kald anlalmaktadr. Zira mteakip yetlerde Allah meleklere bilemeyecekleri hususlarn bulunduunu syleyerek baz nesnelerin isimlerini sormu, onlar da Allahn rettiklerinin dnda bilgilerinin olmadn itiraf etmilerdir. Yine meleklerin insanlar hakkndaki efaatinin baz durumlarda sonu vermeyeceinin bildirilmesi (en-Necm 53/26) kapasitelerinin snrl ve Allahn dilemesine bal olduunu gsterir. Meleklerin bu zellikleri bir taraftan varlklar aras hiyerari, dier taraftan insana verilen deer asndan meleklerin mi yoksa peygamber ve insanlarn m stn olduu (tafdl) meselesinin tartlmasna sebep olmutur. Ancak bu tartmada ileri srlen grler byk lde konuyla ilgili naslar anlama ve yorumlamadaki yaklam tarzna ve baz akl istidlllere dayanmakta olup itikad bir balayclk tamamaktadr. Mutezilenin ounluu meleklerin peygamberlerden ve dolaysyla dier insanlardan stnln savunmutur (Zemaher, II, 458-459; bnl-Murtaz, s. 118). nde gelen Mutezile limi Cafer b. Harbin meleklerin insan trne stnln konu alan hacimli bir eser yazd da nakledilir (Ebl-Ysr el-Pezdev, s. 199). Sz edilen kelmclarn delilleri arasnda inkrclarn taleplerine kar peygamberlerin, Ben gayb bilmem, size melek olduumu da iddia etmiyorum eklindeki ifadeleri (el-Enm 6/50; Hd 11/31), ayrca melek mertebesine ykselmemeleri iin dem ile Havvnn yasak aatan menedildiklerine dair eytan telkin (el-Arf 7/20) bulunmaktadr. Bunlardan baka meleklerin Allaha yaknlklar ve nefsn arzulardan uzak olmalar da ileri srlen deliller arasnda saylmtr. Ruhan varlklarn stnln savunan slm filozoflar ile Earlerden Eb Abdullah el-Halm ve Eb Bekir el-Bklln gibi limler de bu grtedir (Eb Abdullah el-Halm, I, 309-315; Fahreddin er-Rz, el-Muaal, s. 221-222). Buna karlk Ehl-i snnet ve a kelmclarnn ounluu peygamberlerin, bir ksm ise ayrca mminlerin meleklerden stn olduu grndedir (Ebl-Ysr el-Pezdev, s. 202; Fahreddin erRz, Kitbl-Erban, s. 177; M. Hseyin et-Tabtab, s. 35-36). Bu limler, peygamberlerin ve

insanlarn dier yaratklar iindeki yksek konumuna dair ok sayda yetin yan sra meleklere retilmeyen bilgilerin deme verilerek ona secde etmelerinin istenmesi, onlarn da bu emri yerine getirmesiyle ilgili yetleri (el-Bakara 2/31-34) delil olarak ne srmlerdir. Ayrca bu kelmclar, insanlarn tabiatlarndaki olumsuz eilimlere ramen bunlarla mcadele edip kendi iradeleriyle ibadet ve iyiliklere ynelme kapasiteleri zerinde durmulardr. Abdlkhir el-Badd, meleklerin mutlak stnl varsayldnda cehennem grevlisi bir zebninin peygamberden stn bir konuma geleceini belirterek kar gr eletirmitir (Uld-dn, s. 166). Ehl-i snnet ve a limleri bata Hz. Peygamber olmak zere resuller, byk melekler, nebler, takv sahibi mminler, mminlerin avam ve en son meleklerin avam olmak zere bir stnlk sralamas yapmlardr (Ebl-Ysr el-Pezdev, s. 202). Tafdl konusunda Kiy el-Herrs gibi iki gr arasnda tercihte bulunmayan limler de bulunmaktadr (Syt, s. 203). Baz yet ve hadislerde, meleklerin zel grevleri veya peygamberlerle diyaloglar srasnda eitli madd sretlere brnp (temessl) insanlarla konutuklar haber verilmektedir. Sapklklarna kar Lt kavmini cezalandrmak zere grevlendirilen meleklerin misafir olarak gittikleri Hz. brhim tarafndan insanlardan ayrt edilemeyip kendilerine yiyecek hazrlanmas (Hd 11/69-70) ve Cebrilin Meryeme insan sretinde grnp bir ocuunun olacan haber vermesi (Meryem 19/17-19) meleklerin farkl kimliklerle insanlara grndn gsterir. Ayrca Hz. Peygamber kendisine vahiy getiren Cebrili asl hviyetiyle de grmtr (en-Necm 53/5-7; Buhr, Bedlal, 7). Vahyin muhatab ve insanlara tebli edicisi konumunda bulunan peygamberlerin meleklerle dorudan iletiimde bulunmalar, onlar grp seslerini iitmeleri tabiidir. Dier insanlarn melekleri fizik olarak mahede etmeleri ise istisna hallerle snrl olup mjdeleme, ceza verme gibi grevler erevesinde gereklemitir. Ancak meleklerin Allahn lutuf ve inyetiyle mminlere ve zor durumda kalanlara grnmeden destek vermesi (l-i mrn 3/123-125; el-Enfl 8/9; et-Tevbe 9/26, 40), mbarek gecelerde inip inananlarn oluturduu mnev bar ortamn paylamalar (el-Kadr 97/4-5) veya Kuran dinlemeye gelmeleri mmkndr ve dinin metafizik boyutuyla tutarllk arzetmektedir (Buhr, Feill-urn, 15; Mslim, altl-msfirn, 242). Melek inanc, pozitivist ve determinist anlaylara kar varln sadece madd ve grnen nesnelerden ibaret olmadn ortaya koyup mnev ve ruhan lemlerin mevcudiyetini ispat ettii iin btn dinlerde olduu gibi slmda da nem tamaktadr. Allahn rzsna uygun, drst ve ahlkl bir hayat srmeye kendini adam olan mmin, kinatta bu idealleri temsil eden ve en st mertebede yaayan grnmez varlklarn bulunmasndan mnev destek alr ve ayn seviyeye ulamak iin aba sarfeder. Buna karlk insanlar ktle tevik eden ve erri yaymak isteyen eytanlardan da uzak durup onlarn yolundan gitmemeye alr. rade gleriyle kendilerine iyi veya kt davranlar arasnda tercihte bulunma zgrl verilen insanlar, melek ve eytan trleri sayesinde her iki davrann rnekleri zerinde dnp karlatrma imkn elde etmektedir. Vahiyle gelen teorik mesaj ve prensipler yannda peygamberlerin hayat insanlara nasl somut rnekler salyorsa melek prototipi de ulalmas beklenen hedef asndan benzer bir ilev grmektedir. Bu sebeple modern dnemdeki ilm tefsir anlaynn etkisiyle meleklerin rzgr, imek gibi madd ve tabii glerle zdeletirilmesi evreni mekanik bir ileyie indirgeyecei gibi dinin znde bulunan aknln ortadan kalkmasna, mnev rehberlik ve rneklik fonksiyonunun daralp etkisizlemesine yol aar. Zira latif ve nrn bir yapya sahip bulunmalar melekleri dier varlklardan farkllatrmakla birlikte onlarn mstakil ve gerek bir varlk tr olmasna engel tekil etmez. Ayrca naslarda meleklerin eitli grevleriyle ilgili olarak yer alan iaret ve izahlar, tabiatta Allah tarafndan konan

ileyiin ekl uygulamasn anlatmaktan ziyade bu dzenin ilh kontrol altnda bulunduunu vurgulamaya yneliktir. Dolaysyla melekleri bu grevlere tekabl eden fizik olaylarla e-letirmeye ihtiya yoktur. Esasen bu tr aklamalar birer yaklam ve tahminden teye gememektedir. Kinatn sadece be duyunun kapsamna giren nesnelerden olumad, madd alann mkemmel bir ileyi iin tek bana yeterli saylamayaca, ruh vb. grnmeyen varlklar sayesinde maddenin hayatiyet kazand inancn benimseyenler, naslarda Allahn mahlkat sevk ve idare etmesine araclk ettii bildirilen melek trnn duyular st gerekliklerini de kabul ederler. Klasik dnemde melekleri konu alan baz rislelere rastlamak mmkndr. Mekk b. Eb Tlibin Tenzhl-melike ani-nb ve taflhm al ben dem (Kef-unn, I, 459), Sytnin bu konudaki hadisleri toplayan el-abik f abril-melik (bk. bibl.) ve Tenvrl-avlik f imkni ryetin-nebiyyi vel-melek (nr. Sad Muhammed Lehhm, Beyrut 1417/1997), bndDeyrnin Risle f nevmil-melike ve ademih (a.g.e., I, 896), Kemalpaazdenin Risle f tafzlil-enbiy alel-melike (Resil bn Keml, nr. Ahmed Cevdet Paa, [stanbul 1316], I, 117124), Leknevnin Tedvrl-felek f ulil-cemati bil-cinni vel-melek (Leknev 1304) ve Muhammed Kanbr el-Antknin Risle f beyni aatil-melek vel-cn (Sleymaniye Ktp., Mihriah Sultan, nr. 220/16; Durmu zbek tarafndan Trkeye evrilmitir: Melek ve Cin Rislesi, Seluk niversitesi lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 8 [1998], s. 87-110) adl eserleri bunlardan bazlardr. Modern dnemde de melekler hakknda mstakil almalar yaplmtr. Bunlar arasnda u eserler saylabilir: Walther Eickman, Die Angelologie und Dmonologie des Korans im Vergleich zu der Engel und Geisterlehre der heiligen Schrift (New York-Leipzig 1908); Seyyid Alev b. Ahmed esSakkf, el-Kevkibl-ecc bi-akmil-meliketi vel-cinni ve-eyni ve yecc ve mecc (mellife ait Mecmat sebati ktb mfde iinde, Kahire, ts. [Mustafa Bb el-Haleb], s. 151184); mer Sleyman el-Akar, leml-meliketil-ebrr (Kveyt 1405/1985); Hlid Muhammed el-Hc, aiul-mn bil-melike vel-cn (Ammn 1987); Lutfullah Cebeci, Kurn- Kerme Gre Melekler (Kayseri 1989); Mustafa r, leml-melike: Esrruh ve afyhu (Kahire 1409/1989); Abdullah Sircddin, el-mn bil-meliketi aleyhimes-selm (Halep 1410/1990); Ahmed Hasan e-eyh, el-Melike: aathm, vcdhm, fthm (Trablus 1991); Zeydn Mahmd Selme el-Akrabv, er-R ver-reyn ve meliketr-ramn (Amman 1992); Abdlhlik el-Attr, leml-meliketil-ayr ve lem-eynil-err vettilhm bil-insn (Kahire 1992); Ali Erba, Melekler lemi (stanbul 1998).

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, mlk md.; et-Tarft, mlk md.; a.mlf., erul-Mevf, Kahire 1325, VIII, 281-288; Tehnev, Kef, II, 1337-1338; Msned, VI, 168; Buhr, mn, 37, Bedl-al, 7, Feill-urn, 15; Mslim, mn, 1, altl-msfirn, 200, 242, Zhd, 60; Tirmiz, Ceniz, 70; Ear, Malt (Ritter), s. 439-440; Eb Abdullah el-Halm, el-Minhc f uabil-mn (nr. Hilm M. Fde), Beyrut 1399/1979, I, 302-316; Abdlkhir el-

Badd, Uld-dn, stanbul 1346, s. 166-167; Ebl-Ysr el-Pezdev, Uld-dn (nr. H. P. Linss), Kahire 1383/1963, s. 199-204; Zemaher, el-Kef, Beyrut 1399/1979, II, 458-459; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, II, 159-174; a.mlf., Kitbl-Erban (nr. Ahmed Hicz esSekk), Kahire 1406/1986, s. 177-198; a.mlf., el-Muaal (nr. Th Abdrraf Sad), Kahire, ts. (Mektebetl-klliyetil-Ezheriyye), s. 221-222; Beyzv, Envrt-tenzl, Beyrut 1408/1988, I, 4953; bn Kesr, Tefsrl-urn, stanbul 1986, I, 69-78, 129-133; Teftzn, erul-Mad (nr. Abdurrahman Umeyre), Beyrut 1409/1989, V, 62-72; a.mlf., erul-Aid, stanbul 1313, s. 172173; Seyyid erf el-Crcn, erul-Mevf (nr. M. Bedreddin en-Nasn), Kahire 1325/1907, VIII, 281-288; bnl-Murtaz, el-alid f tail-aid (nr. Albert Nasr Ndir), Beyrut 1985, s. 118; Syt, el-abik f abril-melik (nr. Eb Hcer Muhammed Sad b. Besyn Zall), Beyrut 1405/1985; Kef-unn, I, 459, 896; Elmall, Hak Dini, I, 301-317; Sleyman Ate, nsan ve nsanst: Ruh, Melek, Cin, nsan, stanbul 1985, s. 20-31; M. Hseyin et-Tabtab, el-Maltl-afiyye fil-urn, Beyrut 1415/1995, s. 5-36; Toufic Fahd, Etudes dhistoire et de civilisation islamiques, stanbul 1997, I, 169-214; L. Gardet, Les anges en Islam, Studia missionalia, XXI, Roma 1972, s. 207-227; Fehmi Jadaane, La place des anges dans la thologie cosmique musulmane, St.I, XLI (1975), s. 23-61; D. B. Macdonald - W. Madelung, Malika, EI (ng.), VI, 216-219. M. Sait zervarl

MELEK AHMED PAA


(. 1073/1662) Osmanl vezrizam. stanbul Fndklda dodu. Ayrntl biyografisi, anne tarafndan yakn akrabas olup yirmi bir yl hizmetinde bulunduunu syleyen Evliya elebinin Seyhatnmesinde yer alr. Dastan Abazalarndan olan babas, eitli seferlerine katld zdemir ve zdemirolu Osman paalarn kapclar kethdsyd. Gelenekleri zere yanda stannesi iin memleketine gnderildi. Ardndan hediye edildii Sultan I. Ahmed ona Melek lakabn verip yetitirilmek zere Drssade Aas Hac Mustafaya gnderdi. Babasnn deniz beylerinden Pervne Kaptan olduu, imanl sebebiyle taklan Malak (manda yavrusu) lakabnn zamanla Meleke dnt eklinde bilgiler de vardr. Enderundaki grevlerinden birini gsteren Trnak lakab ise ok daha az kullanlr. IV. Murad dneminde nakledildii Has Odada mushib, rikbdar ve uhadar aalk vazifelerinde bulundu. IV. Muradn skdardan 1047de (1638) hareket ettii Badat seferine katlarak 23 Reblhir - 2 Cemziyelevvel 1048de (3-11 Eyll 1638) Diyarbekirde silhdar aas oldu (BA, MAD, nr. 14357, s. 19). Badatn fethiyle birlikte 26 ban 1048de (2 Ocak 1639) vezirlikle Diyarbekir beylerbeyiliine tayin edildi (BA, KK, nr. 266, s. 75). Safevleri bara zorlamak zere Hemedana yrye geen vezrizamla beraber ehriban ile Derne ve Derteng Kalesine ilerledi. Kasrrin Antlamas protokolnn 14 Muharrem 1049da (17 Mays 1639) imzalanmasndan sonra Diyarbekire dnlrken ihtiyaten seraskerlikle Musul muhafazasnda brakld. 27 Cemziyelhir 1050de (14 Ekim 1640) Halep mutasarrflna tayin edildi, ardndan am valiliinde bulundu (6 Reblhir 1052 - 4 Receb 1053 / 4 Temmuz 1642 - 18 Eyll 1643; bk. BA, A. RSK, nr. 1512, s. 61). Hac kervanlarna yaplan basknlar nlemeye alt amdan azli ve ardndan getirildii Erzurum valiliinden 20 Muharrem 1054te (29 Mart 1644) stanbula arlp kubbe veziri yaplmas, IV. Muradn kz ve 1042 (1632-33) doumlu Kaya smihan Sultana Ksem Sultann kararyla namzet iln edilmesi sebebiyledir. Bu srada onun iin hazrlanan zi valilii berat iptal edilerek 16 Reblevvel 1054te (23 Mays 1644) kendisine Anadolu eyaleti pyesi verilmi ve ayn yl 8 Recebde (10 Eyll) Kaya Sultanla evlendirilmitir. zerindeki eyalet 15 Zilkade 1054te (13 Ocak 1645) bir bakasna verilirken 6 Muharrem 1055te (4 Mart 1645) ald Diyarbekir beylerbeyilii pyesi de ayn yl 26 Cemziyelevvelde (20 Temmuz) tekrar Anadolu ile deitirilmitir (BA, A. RSK, nr. 1512, s. 77; nr. 1516, s. 13, 59; nr. 1517, s. 5, 26). Melek Ahmed Paa ayn zamanda Rumeliden Girite asker sevkiyle de grevlendirildi ve Benefeye kadar gitti. Bu arada Bozcaada muhafzl yapt da kaydedilen Ahmed Paa 6 ban 1056da (17 Eyll 1646) Diyarbekir eyaletine gnderildi (BA, A. RSK, nr. 1517, s. 118). IV. Mehmedin tahta kyla birlikte Badata nakledildi. Bu grevi srasnda Badatta yenierilerin ve baz bedevlerin yol at karklklara son verdii birtakm icraatla halkn sevgisini kazand belirtilir. Melek Ahmed Paa 20 Zilkade 1059da (25 Kasm 1649) azledilince stanbula geldi ve drdnc kubbe veziri oldu. 3 ban 1060ta (1 Austos 1650) tekrar Badat beylerbeyiliine getirildiyse de

(BA, A. RSK, nr. 1520, s. 21) Kara Murad Paann mhr iadesi ve onun tavsiyeleri zerine drt gn sonra vezrizam oldu. On bir yandaki padiahn annesi Hatice Turhan Sultan ile Ksem Sultann yenieri aalaryla beraber devlete hkim olmas sebebiyle Ahmed Paa kendisine karlmamak kaydyla grevi kabul etti ve btn mdahalelerin kesileceine dair hatt- erif ald. Kapkulunun denmemi maalarnn bir blmn saraydan karlad, narhla ilgilendi ve kendi kalemiye gelirini hazineye brakt. Badefterdar Zurnazen Mustafay stanbuldan uzaklatrd. Bu yzden aleyhine dnen ocak aalaryla birtakm szler vererek uzlat. eyhlislm Bah Mehmed Efendinin ngiltere elisini tevkif etmesiyle gelien hadisede ocan ve byk vlidenin karsnda duramad. Vezrizamlarn arza ktklarnda padiahn karsndaki sedir kenarnda oturmalar mtat iken Ahmed Paa oturmayarak ayakta durmay tercih etti ve kendisinden sonrakiler de bu davran izledi. Sadreti srasnda Venediklilerle devam eden savata Midilliye ekilen kaptan- derynn yerine greve getirilen Rodos Beyi Hsambeyzde kumandasndaki donanmay Girite gnderdi, asker ve mhimmat takviyesinde bulundu. 9 Safer 1061de (1 ubat 1651) divana gelen Avusturya-Macaristan elisiyle de bar antlamasn yeniledi. Tekrar ina edilenlerle beraber says 150-180e ulaan donanmann Nake (Naksos) ve Para (Paros) adalar yaknnda karlat Venedik donanmas ile yapt arpmada baarszla uramas zerine (21 Receb 1061 / 10 Temmuz 1651) grevinden istifa etti. Fakat istifas geri evrildi. te yandan Bahekapda ina ettirdii 60 zir uzunluundaki byk bir kalyon 25 Cemziyelevvel 1061de (16 Mays 1651) denize indirilirken yana devrilip ksmen batm ve baz kiilerin telef olduu bu hadise halk tarafndan pek ok tahsisat (dugyn, eytm vb.) kaldrmasna yorulmutu. Yeni l Voyvodas / Trkmen Aas Abaza Hasann isyan ve yama haraketleri ise sk bir takiple sona erdirildi. Vezrizamn mal darl amak iin bedel-i timar ve ordu akesi gibi isimlerle talep ettii ek vergiler, tayinlerde verilen cizelerin / bahilerin hazineye kaydna bakmak zere bahiler muhasebesi adyla bir bro ihdas, stanbul halkn tahrirle vezirlerin has gelirlerini iki yllna hazineye alma planlar geni bir kesimin muhalefetine yol at. ehirli vakas adyla da anlan ilk esnaf isyan patlak verdi. Defterdar Emr Paann Azak Kalesi kul mevcibi iin ocak aalarnn telkiniyle Bosna ve Belgradda bastrd ayar dk sikkelerle meyhnelerden toplad 120 yk hurda zyuf akelerin 118inin bir altna deitirilmesi teklifi, esnafn byk tepkisine yol am ve 4 Ramazan 1061 (21 Austos 1651) tarihinde 10-20.000 kiilik bir kalabalk kepenk kapatarak eyhlislm Karaelebizde Abdlaziz Efendiyi nlerine katp ikyetlerini saraya bildirmiler, bunun zerine yenierilerin desteine ramen buraya gelmeyen vezrizam mhr iade etmiti (BA, A. RSK, nr. 1524, s. 12). Ahmed Paa byk vlidenin himayesinde ayn gn zi beylerbeyiliine tayin edildi (22 Zilkade 1061 / 6 Kasm 1651) ve yeni sadrazam tayinleri srasnda da mevkiini korudu (21 Receb 1062 / 28 Haziran 1652; bk. BA, A. RSK, nr. 1519, s. 128, 172; nr. 1524, s. 12, 80; nr. 1526, s. 8). Melek Ahmed Paa 8 evval 1062de (12 Eyll 1652) Rumeli beylerbeyi oldu. Vezrizam Dervi Mehmed Paann davetiyle ve esasen hastal sebebiyle (BA, A. RSK, nr. 1519, s. 170) 19 Cemziyelhir 1063te (17 Mays 1653) grevden alnarak stanbula geldi ve Karahisarshib sanca hassyla ikinci vezir oldu. Vezrizam ve kubbe vezirlerinin onu konanda ziyaret etmeleri bir anlamda Ksem Sultandan geriye kalan ekibin bulumas idi. Fel geiren sadrazamn grevden alnmas zerine Melek Ahmed Paaya bir defa daha grev teklif edilerek hilati giydirilmise de

onun grleri dorultusunda eski bir Has Odal olan Halep Valisi pir Mustafa Paaya 16 Zilhicce 1064te (28 Ekim 1654) mhr gnderildi ve kendisi sadret kaymakam oldu (BA, A. RSK, nr. 1526, s. 348; nr. 1527, s. 95). Bu uzun kaymakamlk dneminde Ahmed Paa sarayn ciddi ve ak desteine ramen vezrizaml stlenemedi. 123 gn sonra gelen Vezrizam pir Mustafa Paa, onu ve birtakm ileri gelenleri blkbalarna skdarda rehin brakp saraya gitmi ve ikinci defa stanbula getiinde de Ahmed Paay Van beylerbeyiliine tayin ettirmiti (20 Reblhir 1065 / 27 ubat 1655; bk. BA, A. RSK, nr. 1526, s. 395). Hzla stanbuldan ayrlmas istenen eski kaymakamn baz mlk ve mallar zaptedilirken yakn evresinden Mevkft Mehmed ve Gudde Mehmed bir sre sonra idam edildi. Eski bir vezrizamn ilk defa Vana tayininin hakaret olduunu ifade etmesi zerine kendisine Acem serdar olarak birtakm imtiyazlarn bildiren hatt- hmyun verildi. Melek Ahmed Paa, Kara Murad Paann ikinci defa mhr elde etmesinin ardndan 15 Receb 1065te (21 Mays 1655) ve daha sonra 18 evvalde (21 Austos) Van beylerbeyiliinde brakld. Bir defa daha vezrizam olan Siyavu Paa srarla onun stanbulda bulunmasn istediinden 4 Reblevvel 1066da (1 Ocak 1656) bir bakas Vana tayin edildi (BA, A. RSK, nr. 1529, s. 36, 95, 165). 25 Ramazan 1065te (29 Temmuz 1655) Bitlis Kalesine girilmesiyle sonulanan Abdal Han seferi ve civardaki birtakm isyanclarn ortadan kaldrlmas bu valilik dnemindedir. stanbulda kubbe veziri iken Boynuyaral Mehmed Paann talebi zerine 4 evval 1066da (26 Temmuz 1656) Nibolu livsyla birlikte zi eyaletine tayin edildi ve Kprl Mehmed Paann sadret mhrn almasyla da 1 Zilhicce 1066da (20 Eyll 1656) yerinde brakld (BA, A. RSK, nr. 1529, s. 280, 320). 12 ban 1067de (26 Mays 1657) Leh seferi iin Silistreden hareket etti. Krm hanyla birlikte arpmalara katld ve bu arada kethds Ysuf Aa zi Kalesini Kazaklardan kurtard. Yerine bir bakas tayin edildiinden 2 Reblhir 1068de (7 Ocak 1658) stanbula geldi ve 3-17 ban 1068de (6-20 Mays 1658) Kprlnn sadret kaymakamln yapt. Kaya Sultann, kz Ftmann doumu srasnda lm onu olduka etkiledi. Bundan yirmi gn sonra tayin edildii Bosna beylerbeyilii iin 20 Cemziyelhir 1069da (15 Mart 1659) stanbuldan yola kt. Venediklilerin Bosna topraklarna saldrlarn nlemek iin tayin edildii seraskerlikle (BA, MD, nr. 93, s.16/104) Zadra ve ibenik gibi deiik kalelerin fethine katld. Bilhassa Klise sevkettii kuvvetlerin galibiyeti Vrad (Varat) zaferiyle birlikte ifte bir sevin oluturmutu. 12 Reblevvel 1071de (15 Kasm 1660) Rumeli beylerbeyi olan Melek Ahmed Paann grevi Erdel seferi srasnda ordunun gerisindeki kuvvetlerin kumandanlyd. Tmvarda bulutuu serdarla birlikte savaa katlrken Erdel prensliine Mihly Apafinin tayinine n ayak oldu. Bu seferde iken Kprl Mehmed Paann kendisini namzet yapt I. Ahmedin 1013 (1604) doumlu kz Fatma Sultanla nikhlanmas iin stanbula arld ve 10 Ramazan 1072de (29 Nisan 1662) bu merasim gerekleti. Kendisine kabul ettirilen bu evlilik dolaysyla pek ok dedikodu kmt. Bir sre sonra hastalanan ikinci kubbe veziri Melek Ahmed Paa 17 Muharrem 1073 (1 Eyll 1662) tarihinde vebadan ld. Ayasofya Camiinden byk bir kalabalkla kaldrlan cenazesi vasiyeti zerine stad Dersim Kii Mehmed Efendinin ayak ucuna gmld ve mezarna yazsz iki byk kfeki ta dikildi. Tariflere uyan kabir bugn Eyp Bahariyedeki Lgar (Talburun) Tekkesi hazresindedir. Olu brhim ve kzlar dolaysyla neslinin Melekahmedpaazdeler olarak ve bazan kartrlarak srdrld anlalmaktadr. Onun hakknda Risle-i Menkb- Melek Ahmed Paa adl bir eseri olduunu bildiren ve geni

biyografisini de kaleme alan (Seyahatnme, VI, 78-84) Evliya elebi bata olmak zere pek ok kimse Melek Ahmed Paal knyesini tamaktadr. Mlteal-eburun mtercimi Mehmed Efendi en yaknlarndan biriydi. Mevlev eyhlerinden Prs / Sbir Mehmed Efendi onun adna Taavvurt erh etmi ve Molla Cellin Gl Nevrzunu Trkeye evirmiti. Evliya elebinin bilinen vgleri dnda dier Osmanl mellifleri de Melek Ahmed Paann edepli, ar bal, takv sahibi olduunu ve kt sz duyulmadn kaydeder. Baz Osmanl tarihileri ise onun aceleci huyuna ve yanndakilerin uygunsuz ilerine gz yumduuna iaret eder. Ahmed Paa vazifesi gerei yaptrd kale, kule vb. tesisler dnda birtakm hayr eserler, meydana getirmiti. Kosovadaki Mehed-i Murd- Hdvendigr (Hudvendigr Mehedi), Malatyadaki Seyyid Battal Gazi Tekke ve Trbesini, Badattaki Marf-i Kerh kubbe, cami ve hcrelerini, mm- zam sitnesini ve Pee Mevlevhnesini tamir ettirmiti. Bir Halvet tekkesi ina ettirdii Yayada yeniden yaptrdndan kendi ismini tayan cami ile medrese, imaret ve sbyan mektebi, Silistrede han ve dier yaplar yannda bir de musalls bulunmaktayd.

BBLYOGRAFYA

TSMA, D. nr. 2146, s. 3; E. nr. 610/19-20, 664/14-61, 866/2, 895/51, 1854/4, 2457/16, 4133, 4564/5, 4947/1, 5223/16, 5726, 7002/1, 7022/28, 40, 565, 7022/598, 8022/629, 9286/5; BA, MD, nr. 89, s. 51/h.134, 55/140, 56/141, 110/281; nr. 90, s. 4/h.11, 41/133; nr. 91, s. 27/h.80, 116/369; nr. 92, s.16/h.78, 17/84, 28/140, 31/157, 50/239; nr. 93, s. 6/h. 37, 16/104, 20/122, 27/156; BA, KK, Rus Defterleri, nr. 266, s. 62, 65, 75; BA, A.RSK, nr. 1512, s. 61, 77, 89; nr. 1516, s. 5, 8, 13, 15, 31, 39, 45, 47, 54-55, 59, 68; nr. 1517, s. 5, 26, 42, 66, 118; nr. 1519, s. 59, 62, 66, 128, 170, 172, 249; nr. 1520, s. 21-22, 24; nr. 1522, s. 128; nr. 1524, s. 12, 80, 103; nr. 1526, s. 8, 55, 348, 395; nr. 1527, s. 95, 109; nr. 1529, s. 36, 95, 165, 189, 280, 320; BA, BEO, Sadret Defterleri, nr. 345, vr. 17a, 20a, 24a, 30a, 54b; BA, Bb- Defter-Terfat Kalemi, nr. 26020, s. 1-11; BA, D. BM, nr.188/A, s. 8-10, 12; nr. 201/A, s. 20; BA, D. BM, Matbah Emni / Matbah- mire, nr. 10524, s. 6; BA, MAD, nr. 2111, s. 3; nr. 6043, s. 6, 8; nr. 6261, tr. yer.; nr. 9839, s. 92; nr. 14357, s. 4, 19, 31; BA, Bb- saf-Sadret Mektb Kalemi, dosya nr. 1/48, 1/52; BA, Ali Emr - IV. Mehmed, nr. 9439; BA, bnlemin-Bahriye, nr. 369; BA, Cevdet-Marif, nr. 8266; Drdnc Muradn Badat Seferi Menzilnmesi: Badat Seferi Harp Jurnal (nr. Halil Sahilliolu, TTK Belgeler, II/3-4 [1965] iinde), s. 13, 22, 29; Topular Ktibi Abdlkadir Efendi Trihi (haz. Ziya Ylmazer), Ankara 2003, II, 1099, 1109, 1112-1113, 1115, 1125-1127, 1142, 1147, 1149, 1169, 1171, 1177; Ktib elebi, Fezleke, tf Efendi Ktp., nr. 1914, vr. 244a, 248b, 250a, 273a, 294b, 295a-298b, 305b-306b; Karaelebizde Abdlaziz Efendi, Trh-i Feth-i Revn ve Badd: Zafernme, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2086/3, vr. 84b, 106b-107a; a.mlf., Ravzatl-ebrr, Sleymaniye Ktp., Pertev Paa, nr. 485, vr. 224a, 225a, 230b, 235a, 236a-b, 239a, 240b, 261a, 265a-b, 274a, 275a, 278b, 280b, 281b, 282b, 285a, 305b, 307b, 316a-b, 320a, 346a, 350a; Karaelebizde Abdlaziz Efendinin Zeyl-i Ravzatl-ebrr (haz. Nevzat Kaya, doktora tezi, 1990), Sosyal Bilimler Enstits, vr. 6ab, 13a, 27b-28b, 36b, 40b, 42a, 45a, 78b, 84a, 98b, 102a-b, 104b, 149b; Solakzde Mehmed, Trih, TSMK, III. Ahmed, nr. 3078, vr. 472a-475a, 479b-480a; Mehmed Halfe, Trh-i Glmn (haz. Erturul Oral, doktora tezi, 2000), metin: s. 20-21; Vech Hasan, Trih (haz. Ziya Akkaya, doktora tezi, 1957), A DTCF, vr. 9a, 34b-37a, 38a, 42b-43a, 68a, 75a; Abdurrahman Hibr Efendi, Defteri

Ahbr f sahhil-sr, Ktp., TY, nr. 3648, vr. 52b-53a, 108b; Evliy elebi, Seyhatnme, VIII, 55, 90, 479; IX, 546, 561, 666; X, 54, 79; a.e. (Dal), I, bk. ndeks; II, 26, 59, 112, 115, 142; III, bk. ndeks; IV, bk. ndeks; V, bk. ndeks; VI, bk. ndeks; VII, 153, 162-164, 175; Abdurrahman Abdi Paa Vekyinmesi (haz. Fahri etin Derin, doktora tezi, 1993), Sosyal Bilimler Enstits, vr. 8b-11a, 16a, 19b, 22a-23b, 50a; Hatb Mustafa, Risle, TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 1400, vr. 4b-5b; Mneccimba, Sahifl-ahbr, III, 679, 697-700, 706-707, 727; Nam, Trih, V, 3, 16, 34, 37, 45, 61-63, 72-73, 102, 149, 151, 167-168, 172, 182, 229, 322, 341, 396, 444, 445, 447; VI, 4, 11-12, 33, 43-44, 46, 48, 51-53, 63, 207, 402; Silhdar, Trih, I, 5-8, 53, 144, 178, 193, 204, 207, 256-257; Nazmzde Murtaza Efendi, Glen-i Hulef, stanbul 1143, s. 83a-84a; Hadkatl-vzer, I, 91-93; eyh, Vekyiul-fuzal, I, 153, 585, 587, 600; szde Trhi (haz. Ziya Ylmazer), stanbul 1996, s. 6, 12, 14-15, 71-72; Nihd, Trih, TSMK, Badat Kk, nr. 219, vr. 153b-155a, 156a-157b, 164b, 170a; Ahmed Resm, Hamletl-kber (haz. Ahmet Nezihi Turan), stanbul 2000, s. 48-49; Ahmed Resm Efendinin Hamletl-kbers ve Mstakimzde Zeyli (haz. Zeynep Aycibin, TTK Belgeler, XXII/26 [2002] iinde), s. 200-201; Hasb skdar, Vefeyt- Ekbr-i slmiyye, Millet Ktp., Ali Emr, Tarih, nr. 620, vr. 41b; Hseyin Ayvansary, Hadkatl-cevmi: stanbul Cmileri ve Dier Dn-Sivil Mimr Yaplar (haz. Ahmed Nezih Galitekin), stanbul 2001, s. 344-345; Ahmed Cvid, Vefeyt- Kibr, TSMK, Hazine, nr. 1295, vr. 42b-43a; Mecma, TSMK, Yeniler, nr. 521, s. 13; Abdllatif, yne-i Dern, TSMK, Yeniler, nr. 81, s. 34; Uzunarl, Osmanl Tarihi, III/2, s. 67, 231, 397-400, 408, 411; M. aatay Uluay, Padiahlarn Kadnlar ve Kzlar, Ankara 1980, s. 5152, 54-55; R. Dankoff, The Intimate Life of an Ottoman Statesman Melek Ahmed Pasha (1588-1662): As Portrayed in Evliya elebis Book of Travels (Seyahatname), Albany 1991, s. 3-14, 24-31, 4957, 196-199, 272-282. Fikret Sarcaolu

MELEK AHMED PAA CAM


Diyarbakrda XVI. yzyln son eyreinde ina edilen cami. ehrin batsnda kendi adn tayan cadde zerinde yer alr. Diyarbekirli Melek Ahmed Paann valilii zamannda 1587-1591 yllar arasnda yaptrlmtr. ki renkli ta malzeme ile ina edilen iki katl binann gney ve kuzey cepheleri siyah-beyaz ta sralarndan, sar yan duvarlar siyah moloz talardan rlmtr. Altnda depo ve eskiden dkkn olarak kullanlan meknlarn yer ald cami, zemini ykseltilerek merdivenlerle klan fevkan bir yapdr. Bu ynyle Diyarbakrdaki baz camilerden farkllk gsterir. Caminin bat bitiiinde kaps cami duvarnn iinde bulunan meruta yer alr. Sonralar bu kap rlerek kapatlm ve buraya betonarme bir yap ina edilmitir. Caminin zemin katnda bat ucundan douya doru srasyla caddeyi arka sokaa balayan ve dikine gelien tonozlu bir geit, kitle derinliince uzanan bir dkkn, yarm derinlikte uzanan iki dkkn, caddeden avluya geii salayan takapnn bulunduu ikinci geit ve yine bir dkkn yer almaktadr. Gney duvarnda bulunan dilimli yonca kemerli takap kble duvarndan hafife da takndr. Keleri stunelerle snrlandrlm kap n boluunun sanda ve solunda yarm sekizgen planl birer ni vardr. Bu nileri beyaz tatan rl be sra mukarnas dizisi ve dilimli kemer rtmektedir. Camiye geii salayan dz hatll kap aklndan sonra devam eden tonozla geit nde geni, arkada ise daha dar olarak devam eder. Takapnn sandaki dkknn arkasnda bir pencere ve kap ile avluya alan hcre vardr. Kapnn solunda yer alan yarm derinlikteki iki dkknn arkasnda da avluya bir kemerle alan, dikdrtgen planl yazlk mescid ve bu mescide dou ynnde balanan ince uzun bir oda bulunmaktadr. st kata minareye bat ynnde yanatrlan ve yarm kemere oturan bir merdivenle ulalr. Enine gelien dikdrtgen planl harimin orta ksm, sa ve sol tarafta bulunan kare kesitli ikier yma ta ayakla yanlara almaktadr. Bylece sekizgene dntrlm olan meknn zeri tromplu bir kubbe ile rtlmtr. Kubbe siyah-beyaz ta sralaryla rlm olduka yksek bir kasnaa oturmaktadr. Orta alandan daha alak tutulmu yan kanatlar iki katl mahfil olup buraya kuzey duvar iindeki merdivenlerle ulalmaktadr. Alt katlar er apraz tonozla, st katlar oval kubbemsi bir rtyle kapatlmtr. Tonozlar orta mekna kemer eklini alarak alr. Harimi aydnlatan pencereler sra halinde dzenlenmitir. Alt sra pencereler hafifletme kemerleri altnda dikdrtgen aklkl olup yalnzca kuzey ve gney duvarnda yer almaktadr. st srada ve kubbe kasnanda bulunan pencereler ise sivri kemerlidir. Ayrca mihrap ekseninde karlkl birer yuvarlak pencere mevcuttur. Ahaptan yaplm mezzin mahfili harimin iki kaps stnde yer alr. Merdiveni batsnda bulunmaktadr. Minber ahaptan klasik slpta yaplmtr. Caminin ini mihrab Diyarbakrda tek rnektir. Be kenarl mihrap niinin ke stuneleri, balklar, mukarnaslar ve d bordrleri tamamyla inilerle ssldr. Harimin duvarlar da yerden 1 m. ykseklie kadar panolar eklinde XVI. yzyl Osmanl inileriyle kaplanmtr. Ayrca doudaki mahfile k salayan merdivenin duvarlarnda iniler bulunur. inilerin onarm grd desen aksamndan belli olmaktadr. Kitlenin kuzeyinde yer alan minare camiden 4,47 m. akta ina edilmitir. Minarenin bazalttan kare

kaidesi ta dekorasyonu ile dikkati eker. Sekizgen yldzlarn oluturduu gemeli bir blm, stte gk mavisi mozaik inilerin oluturduu geometrik bir erit izlemektedir. ki kademeli pabu ksm ve silindir gvdesi beyaz tatan yaplmtr. Mukarnasl tek erefe ve gvde kaide ksmnn zengin sslemesine karlk yalndr. Melek Ahmed Paa Camii dardan olduka yaln grnmesine ramen fevkan bir yap olmasyla, iindeki zengin ini bezemeleriyle, ssl minare kaidesiyle ve en nemlisi merkez planl olmasyla dikkati eker. Melek Ahmed Paann bu yap dnda 1564-1567 yllar arasnda ina ettirdii drt eyvanl ve ke hcreli bir hamam, sonradan hana evrilen bir kona ve bir medresesi bulunmaktadr. Bu yaplardan konak ve medrese gnmze ulamamtr.

BBLYOGRAFYA

Basri Konyar, Diyarbekir Yll, Ankara 1936, III, 197; Bedri Gnkut, Diyarbekir Tarihi, Diyarbakr 1937, s. 123; evket Beysanolu, Btn Cepheleriyle Diyarbakr, stanbul 1963, s. 198; a.mlf., Antlar ve Kitbeleri ile Diyarbakr Tarihi, Ankara 1990, II, 618-625; Remzi Balin, Diyarbakr, stanbul 1966, s. 37-38; Adil Tekin, Diyarbakr, stanbul 1971, s. 52; G. Goodwin, A History of Ottoman Architecture, London 1971, s. 309-310; Metin Szen, Diyarbakrda Trk Mimarisi, stanbul 1971, s. 95-99; a.mlf., Trk Mimarisinin Geliimi ve Mimar Sinan, stanbul 1975, s. 211-212; a.mlf., Sinan Architect of Ages, stanbul 1988, s. 349-351; Oktay Aslanapa, Osmanl Devri Mimrisi, stanbul 1985, s. 313; Aptullah Kuran, Mimar Sinan, stanbul 1986, s. 286; M. Orhan Bayrak, Trkiye Tarihi Yerler Klavuzu, stanbul 1994, s. 184; lhan Akbulut, Diyarbakr, zmir 1996, s. 57; Orhan Cezmi Tuncer, Diyarbakr Camileri, Diyarbakr 1996, s. 158-163, 254; a.mlf., Diyarbakr Camileri, Diyarbakr: Mze ehir, stanbul 1999, s. 223-225. Filiz Gndz

MELEK bint HFN NSIF


(bk. BHSETLBDYE).

MELEKT
() Kinat zerindeki ilh g ve hkimiyeti ifade eden bir terim. Szlkte yce olmak, g yetirmek, sahip olmak, hkmetmek anlamlarna gelen mlk kknden tretilmi olup bu mnalar daha kuvvetli biimde ifade eden bir masdardr. Rgb el-sfahn kelimenin bu anlamlaryla Allah Tel iin kullanldna iaret etmitir (el-Mfredt, mlk md.; kr. Lisnl-Arab, mlk md.). Tehnev, Allahn kinatta sfatlaryla tasarrufta bulunmas sebebiyle melekt teriminin mutlak mnada ilh sfatlarla zdeleeceini belirtir (Kef, II, 1339). Elmall Muhammed Hamdi ise melektu tam bir hkimiyetle saltanatn esrr- idaresi olarak tanmlamtr (Hak Dini, III, 1966; VI, 4043). Dilciler kelimedeki vv ve t harflerinin mbalaa ifade ettiini belirtir (Kmus Tercmesi, III, 1125). Krallk vasfnn genellikle yaratma ileviyle zdeletirildii ve tanrlarn yaygn biimde kral olarak adlandrld Yakndou dinlerinde yaratc tanr figr hem yaratt dnyann hem tanrlar panteonunun kral kabul edilirdi. Eski Msr inancnda kral sfat verilen tanr Ptahn yan sra dnyann yaratcs kabul edilen tanr Ra iin Msrn ilk kral nitelemesi yaplmtr. Ayn ekilde Mezopotamya yaratl efsanesi Enuma Elite yer ald zere daha nceleri tanr Anuya has olan krallk pyesi deniz canavar Tiamat yenmek suretiyle dnyay yaratan tanr Marduka verilmitir (btn evrenin krall senin, kr. Mezmurlar, 29, 93). Ugarit efsanesinde kral sfat hem deniz tanras Aeray yaratan El hem de kt deniz prensi Yam malp eden Baal iin kullanlmtr (senin ebed kralln). Yine Kenn kltrnde Ammonilerin kendi tanrlar iin kullandklar moloch (melchom) kelimesi kral anlamna gelen bat-semitik mlk kk ile ilikilendirilmektedir (New Catholic Encyclopedia, VIII, 192). Titanlara kar verdii sava kazanan Eski Yunan tanrs Zeus, Hesiodun Theogonysinde ve Pindarn Seventh Olympian Odesinde tanrlarn kral olarak anlmaktadr. Benzer ekilde Hindu dininde tanrsal kralln muhtemelen en mkemmel rnekleri olan Indra, Vinu ve iva devaraja (tanr-kral) eklinde isimlendirilmektedir. Yahudi geleneinde btn dnyev krallklara karlk Tanrnn kinat zerindeki hkimiyetini ve hkmranln ifade etmek iin malkut yahveh (Tanrnn krall) ve malkut amayim (semav krallk) tabirleri kullanlmaktadr. Bu iki tabir ayn mnaya gelmekle beraber saygdan dolay Tanrnn ismini kullanmama prensibinden hareketle Rabbinik gelenekte Tanrnn krall karlnda malkut amayim ifadesi tercih edilmitir. Kabbalistik Sefirot doktrini ierisinde de dnyann ynetildii ilh prensibi temsil eden ve en aada yer alan sefirah (felek) Malkut olarak adlandrlmaktadr. sril kavminin tek yneticisinin Tanr olduu fikri eskiye dayansa da (k, 15/18; Hakimler, 8/23) Eski Ahidde Tanrnn kral olarak vasflandrlmas, en erken peygamber Samuel devrinde krallk sisteminin sril toplumuna girmesiyle balam (I. Samuel, 12/12), srgn sonras dnemde ise Tanrnn krall vb. terkiplerle yaygn kullanm alan bulmutur (I. Tarihler, 28/5; Mezmurlar, 145/13; Daniel, 4/3; Tobit, 13/1). Balangta, Yakndou kltrlerindeki kraltanr uygulamasndan hareketle sril Tanrsnn kavmi zerindeki ynetici ve koruyucu otoritesini ifade etmek iin kullanlan Tanrnn krall kavram (I. Krallar, 11/34-6; aya, 44/6; Mezmurlar, 29/10-

11), apokaliptik karakterdeki yazlarda dnyann sonu temasyla balantl olarak, sril Tanrsnn kendi kavmini kurtulua erdirmek ve btn yaratl zerinde adaleti tesis etmek zere tarihe mdahalesi ve ebed kralln kurmas eklindeki inanc (Mezmurlar, 95-99; aya, 24-27; Daniel, 2/44; I. Enoch, 25/3-5) dourmutur. Kraltanr metaforu, zellikle yahudi dua literatrnde ne kmaktadr. Tanr krallnn gereklemesinden bahseden Kaddi duasnn yan sra, Rohaanah kutlamasnda Tanrnn kral olarak selmlanmas ve ofar flemesinin kraln ta giyme merasimi srasnda alnan trampet seslerine benzetilmesi, Musaf Amidah ve Alenu dualarnda da Tanrnn evrenin kral ve krallarn krallarnn kral olarak isimlendirilmesi bunun rneklerindendir. Tanrnn birliine ehdet eden ema duasnn okunmas ise Rabbinik literatrde Tanr krallnn boyunduruu altna girme eklinde yorumlanmtr (Mina, Berakoth, 2/2). Buna bal olarak yahudi anlaynda genellikle Tanr krallnn boyutundan bahsedilmektedir: Ferd ve beer boyut (semav kralln otoritesinin kabul = ahid temas), evrensel boyut (semav kralln btn yeryz zerinde tesisi = eskatoloji), mill boyut (sril milletinin hr olarak Tanrya ibadet edebilmesi iin btn dnyev ynetimlerin esaretinden kurtarlmas = mesih dnem). Hristiyan anlaynda Tanrnn btn seilmiler zerindeki semav ynetimini ifade eden, ayrca gnahtan ve lmden arnma, bar ve Tanr ile birlik mjdesi biiminde nitelenen Tanrnn krall veya semav krallk kavram ncillerde yer ald ekliyle s Meshin mesajnda merkez bir konuma sahiptir (Matta, 12/28; Luka, 10/9; Resullerin leri, 19/8). ncillerde krallk mnasnda kullanlan Greke basileia kelimesi, krallk ynetiminden ziyade kralln hkim olduu blgeye iaret etse de burada kastedilen mnann brnce malkut kelimesine paralel olarak ilh ynetim / dzen olduu belirtilmektedir (Nixon, s. 568). Bu anlamda snn Tanr krallyla ilgili mesaj u drt ayr boyuta iaret etmektedir: Kralln gelii, kralla giri, kralla ulama abas ve krallk ziyafeti. Gizemli bir karaktere sahip olan bu Tanr krallndan hem gereklemi (Matta, 12/28; Korintoslulara Birinci Mektup, 4/20) hem de yaknda gerekleecek (Markos, 13/32; Korintoslulara Birinci Mektup, 15/50) bir ey olarak bahsedilmektedir. Bu adan bir tohuma benzetilen kralln balangc hlihazrdaki gereklii, byyp gelimesi ve kemale ermesi de gelecee taalluk eden boyutu temsil etmektedir (Matta, 13/31-3; Markos, 4/26-9). Kilise yahut snn cemaati olarak adlandrlan oluum ise vaftiz ve s Meshe iman yoluyla ulalan (Yuhanna, 3/1-16) ve girenlere kurtuluu salayan (Markos, 10/26; Luka, 18/26) semav kralln dnyev safhasn meydana getirmektedir (Matta, 16/18-9). Bu dnceler ve referanslar zerine dayanan Katolik ve Ortodoks kilisesi semav kralln bu dnyada somut gstergesi olacak ekilde kurulacan kabul etmitir. Meshin gelii, Meshin dnyev hkimiyeti ve kyamet sahneleri semav kralln bu dnyadaki temel iaretleridir. Semav kralln ebed hayat ierisindeki durumu ise inananlarn sonsuz huzur ierisinde bulunacaklar cennet kavramyla ilikilidir. Semav kralln hirete ynelik bu yan ok fazla irdelenmi deildir (bk. KIYAMET). Melekt kavram konusunda Protestanlk birbirine zt iki fikir gelitirmitir. Liberal Protestanlk, Lutherin Augistinden etkilenerek Tanr krall ve dnya krall eklinde formlletirdii ayrm esas alp melekt kavramn eskatolojik anlamndan ayrm, Tanr kralln insann ierisinde gerekleen bir sre olarak yorumlamtr. Buna gre din ve ahlk grevlerini yerine getirdiinde her fert kendi vicdannda semav krall gerekletirmi demektir. Bu durumda Tanr krallnn eskatolojik anlamda dnyev iaretlerini beklemeye gerek kalmayacaktr. Liberal Protestanlk bu mnada melekt kavramn uhrev lemde gerekleecek mnev olaylara indirgemektedir.

Bylece gerek anlamda tanrsal krallk, lmden sonra yaanacak bir olgu olarak dnlmtr. XVII. yzyldan sonra Protestanln Priten kanalndan treyen radikal Protestanlk akmyla melekt kavram gibi eskatolojik deerler gittike Katolik inancna yakn hale gelmeye balamtr. Bu noktadan bakldnda melekt, ferd planda bu dnyada yaanan bir tecrbeden eskatolojik kitlesel olaylar dizisine kadar uzanan geni bir sreci ima eder. Tanr krallnn almetleri nce fert olarak insanlarda ortaya kacak, ardndan kitlesel eskatolojik olaylarn vukuu tanrsal kralln kurulmasyla sonulanacaktr. Bu sre lmden sonraki hayatta ebed ekilde var olacaktr. Kurn- Kermde melekt iki yerde gklerin ve yerin melektu (el-Enm 6/75; el-Arf 7/185), iki yerde de her eyin melektu (el-Mminn 23/88; Ysn 36/83) eklinde gemektedir. Taber, kelimenin kullanld birinci terkipten gklerin ve yerin yaratl veya her ikisindeki gne, ay, yldzlar, aalar ve hayvanlar gibi Allahn varlna delil tekil eden iaretlerin kastedildiini (Cmiul-beyn, V, 244-247), Fahreddin er-Rz, mlk kelimesinden hareketle sz konusu terkibin Allahn gkleri ve yeri yaratan ve idare eden kudreti anlamna geldiini (Meftul-ayb, XIII, 43-44), Elmall Muhammed Hamdi ise gklerin ve yerin melektu ifadesinin her ikisini de yaratan ve koruyup idare eden hayretengz ilah g ve saltanat anlamna geldiini (Hak Dini, IV, 2343) belirtmitir. Hadislerde de Allah Tel melekt sahibi olarak nitelenmekte (Msned, V, 388; VI, 24; Eb Dvd, alt, 147) ve gklerin melektu (Tirmiz, lim, 19), gklerin ve yerin melektu (Msned, II, 353, 363) anlamndaki terkiplere rastlanmaktadr. Melekt terimi, hristiyan ve ksmen yahudi geleneklerinde yer ald ekliyle Tanrnn krall kavram, zellikle eskatolojik anlamda kullanldnda byk lde Tanrnn gereklemesi beklenen otoritesine ve yeni bir ilh dzenin tesisine (kurtulu temas) iaret ederken; Kurandaki kullanmlaryla daha ok Allahn ezel-ebed olan deimez kudretini ve Onun kinat zerindeki sonsuz tasarruf yetki ve hkimiyetini (tevhid temas) ifade etmektedir.

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, mlk md.; Lisnl-Arab, mlk md.; Tehnev, Kef, II, 1339; Kmus Tercmesi, III, 1125; Msned, II, 353, 363; V, 388; VI, 24; Eb Dvd, alt, 147; Tirmiz, lim, 19; Taber, Cmiul-beyn, V, 244-247; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, XIII, 43-44; Abdlahad Dvd, ncl ve Salb, stanbul 1329, s. 152-228; Elmall, Hak Dini, III, 1966; IV, 2343; VI, 4043; O. E. Evans, Kingdom of God, of Heaven, IDB, III, 17-26; Ancient Near Eastern Texts (ed. J. B. Pritchard), Princeton-New Jersey 1969, s. 66, 131; R. E. Nixon, Kingdom of God, The New International Dictionary of the Christian Church (ed. J. D. Douglas), Michigan 1974, s. 567-568; L. Jacobs, The Jewish Religion: A Companion, Oxford 1995, s. 305-306; Kingdom of Heaven, The Oxford Dictionary of the Jewish Religion (ed. R. J. Z. Werblowsky - G. Wigoder), New York 1997, s. 400-401; K. Kohler, Kingdom of God, JE, VII, 502-503; M. J. Cantley, Kingdom of God, New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, VIII, 191-195; G. H. Gilbert, Kingdom of God, ERE, VII, 732-736; J. P. Brown, Kingdom of God, ER, VIII, 304-312; M. Aung-Thnin, Kingship in South Asia, a.e., VIII, 333.

Fuat Aydn

MELEKT
() Gayb lemini veya vcd mertebelerinden birini ifade eden tasavvuf terimi. Muhsib ve Hcvr gibi ilk sf melliflerin eserlerinde melekta bir terim olarak yer verilmedii ve genellikle lem kelimesiyle birlikte (melekt lemi) gayb karl olarak kullanld, ancak nitelii zerinde durulmad grlmektedir. Gazzl lemi ruhan ve cisman, hiss ve akl, ulv ve sfl, gayb ve ehdet, mlk ve melekt gibi ikili tasniflerle ele alm, lafzlar farkl olmakla birlikte bu tasniflerin birbirine yakn anlamlar tadn belirttikten sonra insanlarn ou tarafndan bilinemediinden (gayb) melekt lemine gayb lemi, herkes tarafndan hissedilip grld iin dierine ehdet lemi denildiini, bu iki lem arasnda bir mnasebet bulunduunu, ehdet leminin melekt lemine ulatran bir merdiven olduunu sylemitir. Gazzlye gre ehdet lemi melekt lemine ykselme yeridir ve srt- mstakme girmek melekt lemine ykselmeye balamak demektir. lh rahmet ehdet lemiyle melekt lemi arasnda denge kurmutur. Bu lemde olan her ey o lemden bir rnektir. Melekt leminde melekler diye ifade edilen, kendilerinden beer ruhlara nurlar taan nuran, erif ve ulv ruhlar; ehdet leminde bunlara misal olarak yldzlar, ay ve gne vardr. Gazzl, daha sonra Enm sresindeki Hz. brhimle ilgili yetlere (6/75-79) atf yaparak konuyu seyr slk balamnda ele alm, slikin nce ehdet lemindeki yldzlar mertebesinin karl olarak melekt lemindeki nrn varlklar mertebesine ykseleceini, bunu ay ve gne mertebesindeki nrn varlklar mertebesine ykselmesinin takip edeceini belirtmitir (Miktl-envr, s. 152-154). Sfler akln eriatn nuruyla ehdet leminin bilgilerine ulaabileceini, ancak melekt lemini sadece eriatn nuruyla aydnlanan mkefe sahibi basiret erbabnn kavrayabileceini sylemilerdir. Muhyiddin bnl-Arabye gre Hak kendini hem zhir hem btn olarak tanmlad gibi lemi de gayb (melekt) ve ehdet (mlk) olarak vcda getirmi, btn emr, zhiri halk diye isimlendirerek, Bilin ki emr de halk da Onundur buyurmutur (el-Arf 7/54). Hakkn zhir ismi lemin btn sretlerine, btn ismi o sretlerin rtt mnalara tekabl etmektedir. Vcd ise Hakkn vcdu olup onun taayyn ve tenezzl suretiyle tecellisi zuhura meyliyle mmkn olmutur. bnl-Arabyi takip eden muhakkik sfler, onun eserlerinden hareketle vcdun taayyn ve tenezzln daha iyi anlalabilmesi iin itibar olarak mertebeler eklinde ele almlar, her mertebeye (hazret) bir lem ad vermiler ve bunlar eitli ekillerde tasnif etmilerdir. Bunlar iinde ahadiyyet / l taayyn, taayyn-i evvel, taayyn-i sn, ruhlar lemi, misal lemi, ehdet lemi, insn- kmil eklinde yedili ve lht, cebert, melekt ve nst eklinde drtl tasnifler vardr. Drtl tasnife gre ilk mertebe olan lht yedili tasnifteki zt- ahadiyyet mertebesi olup cemul-cem halidir ve h ismiyle iaret edilir. Cebert taayyn-i evvel ve taayyn-i snnin mterek olduu cem halidir. Melekt ervah ve misal lemlerini, nst ehdet lemi ve insan mertebelerini iermektedir. Hazart- hams denilen beli tasnifte ise nceki tasnifte melekt olarak tanmlanan ervah ve misal lemleri ayr mertebeler olarak kabul edilmi ve bu be mertebeye ahadiyyet (ltaayyn, gayb- mutlak, am-yi mutlak, lem-i lht, gaybl-guyb), vhidiyyet (lem-i cebert, taayyn-i evvel,

hakkat-i Muhammediyye, akl- evvel, kitb- mbn), ervah, misal ve ehdet lemleri ad verilmitir. bnl-Arab gibi lemin zahirinin mlk, btnnn melekt olduunu syleyen Necmeddn-i Dye melektu eyay var klan ey olarak tanmlam ve, Her eyin melektu Onun elindedir (Ysn 36/83) melindeki yeti zikrederek eyann hakikatinin Cenb- Hakkn kayymiyyet sfat olduunu ve her eyin onunla kim bulunduunu belirtmitir. Necmeddn-i Dyeye gre baka tasnifler de bulunmakla birlikte melekt varlklar genellikle ruhlar ve nefisler lemi olarak iki ksma ayrlr. Ruhlar lemi de insan ve melek ruhlar gibi ulv ruhlar; cin, eytanlar ve hayvan ruhlar gibi sfl ruhlar olmak zere iki ksmdr. Ayn ekilde nefisler lemi de ulv ve sfl nefisler olarak dnlmtr. Yldzlar ve gezegenler semav nefislerin ulv olanlar, yeryzndeki cisimlerin nefisleri ise sfl olanlardr. Ulv ve sfl nefis ve varlklarn her birinin melektu dier melekt varlklarn sfatlarndan bir sfat tayabilir, ancak onun zerinde bunlardan biri hkimdir (Mirdl-ibd, s. 46-47). Azz Nesef mlk, melekt ve cebert adl lemden bahsetmi, cebert leminin mlk ve melekt leminin zat, mlk ve melektun onun sreti olduunu sylemitir. Buna gre Cebert lemi mcmel kitap, mlk ve melekt lemi mufassal kitaptr. Cebert lemi tohum, mlk ve melekt lemi aatr. Azz Nesefye gre mlk hiss, melekt akl lemin, cebert mahiyetler leminin addr. Bu ifadeden onun cebertu ahadiyyet mertebesi olarak kulland anlalmaktadr. Ayn mellif bu lemin her birinin ve topran bir demi olduunu syler. Ona gre cebert demi mevcdatn evvelidir. Melekt demi akl- evvel olup melekt lemi ondan meydana gelmitir. Mlk leminin evveli olan mlk dem birinci felektir; btn mlk lemi birinci felekten meydana gelmitir. Toprak demi ise btn ilimlerin ve ilh isimlerin mazhar olan insn- kmildir. Cenb- Hakkn insn- kmili mlk ve melekt lemleri arasnda kpr olarak tayin ettiini syleyen bnl-Arab halife, kutup veya gavs dedii insn- kmilin immeyn diye and iki veziri bulunduunu, kutbun sandaki immn lem-i mlk, solundaki imamn lem-i melektu mahede etmekle grevli olduunu (el-Ftt, II, 6) ve kutup vefat edince lem-i mlk mahede eden imamn onun yerine getiini kaydeder (a.g.e., a.y.; Ilt-fiyye, s. 235). bnl-Arabnin bu tanm Seyyid erf el-Crcn (et-Tarft, mmn md.) ve Kn (bnl-Arab, Iltfiyye, s. 235) tarafndan tekrar edilmitir.

BBLYOGRAFYA

bnl-Arab, Ilt-fiyye (Crcn, et-Tarft iinde), Kahire 1357/1938, s. 235; a.mlf., elFtt, II, 6; et-Tarft, mmn md.; Muhsib, Kalb Hayat: er-Riye (trc. Abdulhakim Yce), zmir 1997, s. 374; Hcvr, Kefl-mahcb (Uluda), s. 524; Gazzl, Miktl-envr (nr. Abdlazz zzeddin es-Seyrevn), Beyrut 1407/1986, s. 152-154; Necmeddn-i Dye, Mirdlibd (nr. M. Emn Riyh), Tahran 1365 h., s. 46-47; Azz Nesef, el-nsnl-kmil (nr. M. Mol), Tahran 1403/1983, s. 344-360; a.e.: Tasavvufta nsan Meselesi: nsn-Kmil (trc. Mehmet

Kanar), stanbul 1990, s. 76-87; Kn, Ilt-fiyye, s. 32; Mucem-f, s. 109-110; Ahmet Avni Konuk, Fussl-hikem Tercme ve erhi (haz. Mustafa Tahral - Seluk Eraydn), stanbul 1987-89, I, 66-67; II, 182-183; a.mlf., Tedbrt- lhiyye Tercme ve erhi (haz. Mustafa Tahral), stanbul 1992, s. 11-12; Mahmut Erol Kl, Muhyiddin bnl-Arabde Varlk ve Mertebeleri (doktora tezi, 1995), M Sosyal Bilimler Entits, s. 200-201. Nihat Azamat

MELHAME
(bk. FTEN ve MELHM).

MELBR
(bk. MALABAR).

MELBR
() Zeynddn b. Abdilazz b. Zeyniddn b. Al el-Maber el-Melbr (. 991/1583) Malabar tarihine dair eseriyle tannan fi limi. Hayat hakknda yeterli bilgi yoktur. Gney Hindistanda Dekken blgesinin gney batsndaki sahil kesimi Malabarda (Ar. Melbr) Ponnani ehrinde dilhler Hkmdar I. Ali dilah zamannda (1558-1579) yaad bilinmektedir. Dier nisbesi Maber, Dekkenin dou sahillerine (Coromandel Coast) Ortaada Araplarn verdii Maber ismiyle ilgili olup ailesi buradan Malabara g etmitir. Ponnanide nemli bir ulem ailesinden geldiini, ailenin reisi olan dedesi Zeynddin b. Alinin Byk Mahdm, kendisinin ise Kk Mahdm diye anldn syleyen Roland E. Miller, dier kaynaklardan farkl olarak kendi adn Ahmed Zeynddin, babasnn adn Muhammed el-Gazzl eklinde vermekte ve doumlm tarihlerini 1498-1581 olarak kaydetmektedir (Mappila Muslims, s. 44, 260); Brockelmann da isim zincirini verdii bir yerde baba adn Gazzl eklinde zikretmektedir (GAL Suppl., II, 604). Melbrnin Mekkede bn Hacer el-Heytemden ders aldn syleyen ve birka eserini vermekle yetinen Abdlhay el-Hasen, fi fakihi ve it eyhi olan dedesi Zeynddin b. Ali el-Melbr (. 928/1522) hakknda etrafl bilgi aktararak birok eserini kaydeder. Abdlazz el-Minkd, torun Melbrnin hacca gidip yaklak on yl kadar Mekkede mcavir kalarak bn Hacer el-Heytem ile Zekeriyy el-Ensrnin de aralarnda bulunduu birok hocadan ders aldn ve 991 (1583) ylnda vefat ettiini belirtir (el-Vea, IX/17 [1410/1990], s. 163). Zbeyd Ahmed bir yerde lm tarihi olarak 991 (1583) yln verirken (el-dbl-Arabiyye, I, 114) baka bir yerde bu tarihten sonra vefat ettiini syler (a.g.e., II, 312). Eserleri. 1. Tufetl-mchidn f ba abril-Burtuliyyn. 985 (1577) yl civarnda yazlp Bcpr Sultan I. Ali dilaha takdim edilen eser drt blme ayrlmtr. Birinci blmde cihadla ilgili hkmlere, ikinci blmde Malabarda slmiyetin yaylna, nc blmde mumelta ve gayri mslimlerden alnan gmrk vergilerine, drdnc ve ana blmde Portekizlilerin Malabarda kaldklar dneme (1498-1583) dair bilgilere yer verilmektedir. Mellifin Portekizlilere kar mslmanlar cihada tevik iin din-siyas bir bak asyla ve sade bir dille yazd eser o dnem Malabar tarihi iin nemli bir kaynaktr. Tarihiler, Melbrnin verdii bilgilerin gvenilir olduunu syleyip olaylara bak ve tahlil kabiliyetinden vgyle sz eder. Hindistanl tarihi Firite, Tr-i Firitede Malabar mslmanlaryla ilgili bilgileri bu eserden aldn belirtirken (Miller, s. 44) Nainar bunun ayn ad tayan baka bir kitap olabileceini sylemekte, Makbl Ahmed ise byle bir iddiann daha dikkatli bir aratrma gerektirdiini belirtmektedir (EI2 [ng.], V, 938). M. J. Rowlandsonun ngilizce (Tohfut ul-Mujahideen, London 1833) ve David Lopesin spanyolca (Historia dos Portugueses no Malabar por Zinadim, Lisboa 1898) tercmesiyle birlikte baslan eser daha sonra Hakm emsullah Kdir (Haydarbd-Dekken 1931) ve Emn Tevfk et-Tb (Trablusgarb 1397/1987), tarafndan yaymlanm, S.Muhammed Hseyin Nainar tarafndan ngilizceye evrilmitir (Madras 1942). Eserin Latince, Franszca, Portekizce, Urduca ve dier baz Dou dillerine evrildii de

belirtilmektedir (Abdlazz el-Minkd, IX/17 [1410/1990], s. 165). 2. urretl-ayn f mhimmtid-dn. fi fkhna dair Malabarda yaygn veciz bir risledir. Eser zerine mellifin 982 (1574) ylnda yazd Fetul-mun bi-eri urretil-ayn adl erh birok defa baslmtr (Bulak 1287, 1304, 1309; Hint 1323; Kahire 1297, 1304, 1306). Muhammed b. mer en-Nevev, Nihyetz-zeyn f irdil-mbtedin bi-eri urretil-ayn (Kahire 1297, 1298, 1299) adl bir erh, Eb Bekir Osman b. Muhammed att ed-Dimyt el-Bekr mellifin erhi zerine netlibn al alli elf Fetil-mun (I-IV, Bulak 1300, 1307; I-IV, Kahire 1306, 1312,1316, 1330) ve Alev b. Ahmed es-Sakkf Terul-mstefidn (Kahire 1311) adyla birer hiye yazmtr. 3. rdl-ibd il seblir-red. Mevize dairdir (Kahire 1296, 1302; Kahire 1304, uayb b. Sad el-Hureyfnin er-Ravl-fi fil-mevi ver-rei adl eserinin kenarnda, Kahire 1313, kenarnda yine mellifin lm ve hiretle ilgili hadisleri ve rivayetleri ihtiva eden muhtasar bir eseri vardr). 4. Sull-abr (nr. Seyyid el-Cmeyl, Beyrut 1986).

BBLYOGRAFYA

Fihristl-ktbnetil-idviyye, II, 65; III, 258; Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, IV, 117119; Serks, Mucem, I, 577, 751, 1032; II, 1762-1763,1885; Zbeyd Ahmed, el-dblArabiyye, I, 114, 182-183; II, 312, 415; a.mlf., lel-edebil-Arab (trc. Abdlhamd enNumn), efetl-Hind, IV/2, Bombay 1953, s. 34; V/2 (1954), s. 12-22; Brockelmann, GAL, II, 547-548, 549; Suppl., II, 604; a.mlf., Mber, A, VII, 120; R. E. Miller, Mappila Muslims of Kerala, Madras 1976, s. 44, 73, 260; Zirikl, el-Alm (Fethullah), III, 64; Abdlazz el-Minkd, Tru uhril-slm f sili Melbr min illi main: Tufetl-mchidn f ba abrilBurtuliyyn, el-Vea, IX/17, Bahreyn 1410/1990, s. 160-171; S. Maqbul Ahmad, Mabar, EI (ng.), V, 938. Ahmet zel

MELHBD
() Seyyid Emr Al Melhbd (1858-1919) Hintli tefsir ve hadis limi. Eved ehrine bal Melhbd kasabasnda dodu. Urduca ve Farsa tahsilini baz mektep ve medreselerde tamamladktan sonra devlet okullarna girdi ve orta renim grd. Madd imknszlklar yznden yksek tahsil yapamad. Bir kasaba postahanesinde ynetici olarak greve baladysa da tefti iin gelen ngiliz hkmet grevlisini cuma namaz sebebiyle bekletmesi zerine ortaya kan honutsuzluk neticesinde kendi isteiyle grevinden ayrld (Emr Hasan Nrn Nedv, LXXVIII/12 [1981], s. 9). Dinini yaamak iin iinden ayrlmay gze almasna ramen slmiyeti bilmediini anlayp din ilimleri tahsile yneldi. Lahor ve Agrada eitli dersler aldktan sonra Delhiye gitti. Burada Hindistan Ehl-i hads mektebinin kurucusu Seyyid Nezr Hseyinin derslerine katld, ondan shah ve snenleri okuyup iczet ald. Hekim Abdlmecd Dihlevden geleneksel tp tahsil eden Melhbd Muhammed Frk irykt, Kad Berddin Osmn Kannevc ve Haydar Ali Muhcir gibi hocalardan da faydaland. renimini tamamladktan sonra Leknevdeki Nivalkir Matbaasnn sahibi Mn Nivalkirun istei zerine burada ie balayan Melhbd mrnn byk bir ksmn baslacak kitaplarn tashihi, nemli eserlerin hiyesi ve tercmesiyle geirdi. Fahreddin er-Rznin tefsirini tercme etmeye balad, fakat rahatszl sebebiyle brakmak zorunda kald; ardndan yerlemek zere Hicaza gitti. Ciddede uzun sre hocalk yaptysa da Hicazn iklimine alamad gibi byk olunun hastalanp vefat etmesi zerine Hindistana dnd; ayn yaynevinde almaya balad ve buradan emekli oldu. 1915 ylnda Kalktada Medrese-i liyede bamderrislik grevine tayin edildi. Bu grevi devam ederken Drlulm-i Nedvetl-ulemnn rektr Abdlhay el-Hasen tarafndan hadis dersi vermek zere Nedvetl-ulemya davet edildi. Daha sonra medresenin sekreterliini de stlendi. Osmanl idaresinde bulunan amn ngiliz ve Franszlardan oluan glerin eline getiini renince ok zld ve iki hafta sonra 26 Nisan 1919da vefat etti (a.g.e., s. 19). Youn bir almayla pek ok eserin nerine vesile olan ve erken yata sal bozulan Melhbd (a.g.e., s. 11) binlerce hadisi ve rvilerini, ayrca Arapa, Farsa ve Urduca pek ok iiri ezbere biliyordu. ngilizlerin hkimiyeti altnda yaamaktan znt duyar, slmn bayraktarln yaptna inand Osmanllara kar byk bir sevgi beslerdi. Melhbd, hocas Nezr Hseyin gibi taklit yerine Kuran ve hadisle amel etme dncesini benimsiyordu. Ancak hadisle amel ve mezhepler konusunda Ehl-i hads dncesini benimseyen dier limler kadar kat davranmamtr. Hadislere gereken nemi vermemekle sulanan Eb Hanfenin grlerini tefsirinde deerlendirerek ok defa tasvip etmi, dier mezhep imamlarna da insafla yaklamtr (Tefsr-i Mevhibr-ramn, Mukaddime, s. 99; I/1, s. 8, 34-35; II/2, s. 48-49). Hadise kar olumsuz tavr taknan Seyyid Ahmed Han ve arkadalarnn dncelerini benimsememi, tefsirinde yer yer bunlar eletirmitir (a.g.e., Mukaddime, s. 22).

Eserleri. Melhbdnin ilm kiilii ve eserleri zerinde ciddi almalar yaplmad iin eserlerinin adlar ve says hakknda salkl bilgi bulunmamakta, Emr Hasan Nrnnin aratrmas (bk. bibl.) bu konuda bir balang olmakla birlikte yeterli saylmamaktadr. Belli bal eserleri unlardr: 1. Tefsr-i Mevhibr-ramn (Cmiul-beyn). Urduca tefsirlerin en hacimlilerinden olup mellif eserini Nivalkir Matbaasnda alrken Mn Nivalkirun istei zerine kaleme almtr. Klasik tefsir geleneini srdren mellif daha ok rivayet metoduna dayanan eserini Taber ve bn Kesr tarznda telif etmi, sriliyata yer vermedii gibi naslarla elimese de sril haberlerin kullanlmasn ho grmemitir (a.g.e., Mukaddime, s. 94). Kitabn 134 sayfalk mukaddimesi dikkate deer bir almadr. lk basks otuz cilt olarak ad geen matbaada gerekletirilen tefsir (Leknev 1896-1902) daha sonra birka defa baslm (Lahor 1976, ts. [dre-i Neriyyt- slm]), mukaddimesi mstakil olarak da neredilmitir (Leknev 1923). Abdlhamit Birk doktora almasnda (bk. bibl.) bu mukaddimeyi ve tefsiri tantmtr. 2. a-i Bur tercmesi ve Urduca erhi. Otuz cilt halindeki alma Mn Nivalkirun vefat zerine yaymlanma imkn bulamam olup halen yaynevinin deposunda muhafaza edilmektedir. 3. Tabt-tarb iyet Tarbit-Tehb. bn Hacer el-Askalnnin eseri zerine yazlm bir hiyedir (Leknev 1356/1937). 4. el-Fetval-Hindiyye. el-lemgriyyenin Urducaya tercmesi olup on cilt halinde yaymlanmtr (Leknev, ts.; Lahor 1964). Melhbd eserin bana usl-i fkha ve fukahaya dair 300 sayfalk bir mukaddime eklemitir. 5. Aynl-Hidye. Burhneddin elMergnnye ait eserin tercmesi ve erhi olup drt cilt olarak baslmtr (Abdlhay el-Hasen, VIII, 76; Sliha Abdlhakm erefeddin, s. 410). 6. el-Mstedrek fir-ricl. Semnnin el-Ensb gibi eserlerden yararlanlarak shah ve snen kitaplarnn riclini tantmay amalayan bu alma tamamlanamamtr (Abdlhay el-Hasen, VIII, 76). Feyz-i Hindnin Sevul-ilhm adl tefsirinin basm srasnda eseri tashih edip ona bir mukaddime yazan Melhbd ayrca ilerinde Ul- ve el-Fhl-ekberin de bulunduu din ilimler, tp, mantk ve felsefeye dair on iki kadar Arapa eseri Urducaya evirip erhetmitir (dier eserleri iin bk. Abdlhay el-Hasen, VIII, 76; Emr Hasan Nrn Nedv, LXXVIII/12 [1981], s. 1213).

BBLYOGRAFYA

Melhbd, Tefsr-i Mevhibr-ramn, Lahor, ts. (dre-i Neriyyt- slm), Mukaddime, s. 22, 78-80, 94, 99, 101; I/1, s. 8, 34-35; II/2, s. 48-49; X, 1099; Abdlhay el-Hasen, Nzhetl-avr, VIII, 75-76; Abdlhak, msl-ktb Urd, Karai 1961, s. 19, 66; M. Slim Ksm v.dr., Cize-i Tercim-i urn, Diybend 1968, s. 39-40; Fyzurrahmn, Terf-i urn, Lahor, ts. (Mektebe-i Medeniyye), s. 250; Abdurrahman Abdlcebbr el-Ferv, Chd ehlil-ad f idmetil-urnil-Kerm, Benres 1980, s. 35; Sliha Abdlhakm erefeddin, urn- akm key Urd Tercim, Karai, ts. (Kadm Ktbhne), s. 237-242, 409-410; M. shak Nedv - ems-i Tebrz Hn, Tr-i Nedvetil-ulem, Leknev 1983-84, II, 126, 144, 166-167, 177-178, 192, 212, 264; Ahmed Han, urn- Kerm key Urd Tercim-Kitbiyt, slmbd 1987, s. 59; Ceml Nakv,

Urd Tefsr-Kitbiyt, slmbd 1992, s. 37; Halid Zaferullah Daudi, Pakistan ve Hindistanda h Velyullah Dihlevden Gnmze Kadar Hadis almalar, stanbul 1995, s. 339; Abdlhamit Birk, Hind Altktas Dnce ve Tefsir Ekolleri, stanbul 2001, s. 126-141; Emir Hasan Nrn Nedv, Mevln Seyyid Emr Ali Melihbd Blend Pye lim B Keml Mtercim, Cmia, LXXVIII/12 (1981), s. 8-9, 11-13, 18, 19. Abdlhamit Birk

MELH
() Ftih Sultan Mehmed devri divan airi. Hemen btn kaynaklarda Tokatta doduu belirtilmekte, yalnz k elebi Sinoplu veya Kastamonulu olabileceini sylemektedir. Kk yatan itibaren iyi bir renim gren Melh tahsilini ilerletmek iin gen yata gittii randa Arapa ve Farsa ile belgat ilmini rendi; iir ve edebiyat bilgisini gelitirdi. Bu arada Molla Cm ve Aydnl Dede mer Ren ile ders arkada oldu, sohbetlerde bulundu. Fetihten ksa bir sre sonra stanbula gelen Melh hayatnda bir dnm noktas tekil eden Bursal Ahmed Paa ile tant. Bir sre ona hocalk ederek edeb kiiliinin ekillenmesinde etkili oldu. Ahmed Paa ile yaknl vesilesiyle Ftih Sultan Mehmedin huzuruna kt ve onun mushibleri arasna girdi. Melhnin bulunmad sohbetlerden Ftihin zevk almad birok tezkirede kaydedilir. Nitekim l Mustafa Efendi Knhl-ahbrda, Onsuz olan meclisi tam- bnemek addederlerdi demektedir. kiye olan ar dknl ve rindne bir hayat tercih etmesinden dolay Melh bu gzel ortam abuk kaybetti. eyh Ren, kendisine birka defa randan mektup yazp kt alkanlklarndan vazgemesini tavsiye ettiyse bir etkisi olmad. Molla Cmnin tasavvufa dair yazd birka risleyi kendisine gnderince Melh, Bizde bu hediyeyi alacak liyakat kalmad diyerek kabul etmedi ve alkanlklarn srdrmeye devam etti. Kaynaklarda belirtildiine gre Melhnin ikiye olan zaaf zerine onu ekemeyenlerin yapt dedikodular Ftih Sultan Mehmedin kulana kadar gitmi, sultan onu iki imeyeceine dair tvbe ettirip yemin verdirmi, buna ramen Melhnin yeminini tutamadn grnce de onu affetmitir. Ftihin vefatndan sonra iptils bir kat daha artan Melh, II. Bayezid devrinin (1481-1512) balarnda lmtr. Kaynaklar Melhyi ak yrekli ve samimi, hayat boyunca kendinden baka kimseye ktl dokunmam bir ahsiyet olarak tantr. Hayata ve sultana kar sahtekrlktan nefret duyan ruhunun, yaratanna kar da ok ak olduu belirtilmektedir. ledii gnahlardan tr mrnn sonlarna doru byk bir pimanlk duyduu ve bu yk daha fazla ekemeyerek ld de rivayet edilmektedir. Melhnin edeb kiiliinden hemen btn tezkirelerde vgyle sz edilmitir. Talebesi ve devrinin en nde gelen airi olan Bursal Ahmed Paa ile boy lebilecek temiz bir dile ve sade bir slba sahip olan Melh, nktedanl ve hazrcevapll ile de sohbetlerde aranan simalarndan biri olmutur. Divan tertip etmeye imkn bulamad anlalan airin az saydaki iirlerinde hkim olan tema sevgili ve aktr. Kalender ve derbeder kiilii onu sanat yapmaktan ziyade hissettiini yazmaya sevketmitir. iirlerinde dikkat ekecek derecedeki samimiyet ve duygusallk bir bakma onun bu rindne dnya grnden kaynaklanmaktadr. Melhnin iirlerine bata Bursal Ahmed Paa olmak zere birok air tarafndan (mesel Kebr, Cem, Cfer, Vasf, Mel, Zt, Muhibb, Sarrf, Fehm, Gedy) nazreler yazlmtr. Mehur murabba ve bu murabban, Gnl ey vay gnl vay gnl ey vay

gnl msrann airi lmszletirmeye yetecek mkemmellikte olduu belirtilmektedir. Baz iir mecmualarndaki birka iirinden baka Melhnin herhangi bir eserine rastlanmamaktadr. Eirdirli Hac Kemalin Cmiun-nezirinde on, Edirneli Nazmnin Mecmaun-nezirinde (Manisa anigr Camii Ktp., nr. 19) iki ve stanbul niversitesi Ktphanesinde kaytl (TY, nr. 1547), yazar bilinmeyen Cmiun-nezirde mevcut on sekiz iiri Muharrem Ergin tarafndan yaymlanmtr (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

Seh, Tezkire (Kut), vr. 59b-60b; k elebi, Meir-uar, vr. 126b-127a; Latf, Tezkiretuar, Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 1160, vr. 141b-143b; Knhl-Ahbrn Tezkire Ksm (haz. Mustafa sen), Ankara 1994, s. 143-145; Knalzde, Tezkire, II, 923-924; Kafzde Fiz, Zbdetler, Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1877, vr. 90a; Riyz, Riyz-uar, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3724, vr. 135b-136a; Gibb, HOP, II, 42; M. Fuad Kprl, Harbt Erenleri: Melih, YM, II (1918), s. 84; Muharrem Ergin, Melih, TDED, II (1948), s. 59-78; Mustafa sen, ki air: Eski Tokattan, Yneliler, sy. 21, stanbul 1983, s. 31-32; skender Pala - Mustafa Kutlu, Melh, TDEA, VI, 241-242. Sabahattin Kk

MELK
() Allahn isimlerinden (esm-i hsn) biri. Szlkte mlik ve sahip olmak, elinin altnda bulundurup tek bana tasarruf etmek mnasndaki mlk (melk, milk) kknden tremi bir sfat olan melik grnen ve grnmeyen lemlerin sahibi demektir. Rgb el-sfahn, melik isminde akl sahibi canllara emir ve yasaklaryla hkmetme mnas bulunduuna dikkat eker ve insanlarn meliki (en-Ns 114/2) denmesine karlk nesnelerin meliki vb. bir ifadenin kullanlamayacan syler (el-Mfredt, mlk md.). Mlk kavram krk yette Allaha nisbet edilmektedir. Birok yette de kendilerine tanrlk nisbet edilen nesnelerin zarar verme veya zarar bertaraf etme, yarar salama, rzklandrma, insanlara hitap etme, hayat veya lm yaratma gibi fiillere mlik olmadklar belirtilerek mlk kavram dolayl bir ekilde zt- ilhiyyeye izfe edilmitir (M. F. Abdlbk, el-Mucem, mlk md.). Mlik olma, kudret ve tasarrufu altnda bulundurma anlamndaki mlkn sadece Allaha mahsus olduu otuz kadar yette tekrarlanm, bunlarn yardan ou grnr ve grnmez lemler mnasna yorumlanabilecek semvt ve arz erevesinde ekillendirilmi, drt yerde de hiretteki mlkiyete atfta bulunulmutur. Hkmranlk, kudret ve azamet mnasna alnan ve daha ok grnmeyen lem iin kullanlan melekt kelimesi (Kmus Tercmesi, mlk md.), Cenb- Hakka izfe edildii iki yette Allahn her eyin mlkiyet ve tasarruf hakkn kendi elinde bulundurduunu ifade eder (el-Mminn 23/88; Ysn 36/83). Melik iki yette hak (Th 20/114; el-Mminn 23/116), iki yette kudds (el-Har 59/23; el-Cuma 62/1) ismiyle birlikte zikredilmi, Ns sresinde de rab ve ilh isimleri arasnda yer almtr (114/1-3). Ftiha sresinin 4. yetini tekil eden ve mtevtir kraatlerde mlik ve melik eklinde okunan isim hakknda mfessir Taber ikinci okuyuu tercih ederek bunun mlikten daha kapsaml bir ierie sahip olduunu sylemitir. bn Kesr, her iki kraati sahih diye niteledikten sonra Hz. Peygamberle ilerinde Eb Bekir, mer ve Osmann da bulunduu baz sahblerin mliki yevmid-dn eklinde okuduklarn kaydetmi ve melik kraatinin sonradan ortaya kt yolundaki bir rivayeti aktarmtr (bk. bibl.). hiret hayatnda takv sahiplerinin geni meknlarda kurulmu ve rmaklarla donatlm cennetlerde, kudretli ve yce rablerinin huzurunda hak meclisinde bulunacaklarn ifade eden yette geen melk de (el-Kamer 54/55) melik gibi sfat sgasnda bir isimdir. Doksan dokuz isimli esm-i hsna listesi iindeki mlik l-i mrn sresinde (3/26) mlikl-mlk terkibiyle yer almakta ve daha ok dnya hayatyla ilgili hkmranln zt- ilhiyyeye has olduunu ifade etmektedir. Ftiha sresinde geen mliki yevmid-dn terkibindeki mlik ise ebed hayatn hkmranln Allaha izfe etmektedir. Melik ismi hem bn Mce hem de Tirmiz rivayetinde yer almakta (Du, 10; Daavt, 82), mlik ise sadece Tirmizde gemektedir. Kurn- Kermde Allaha nisbet edilen mlk, melekt, melik, melk ve mlik kelimeleri eitli hadis rivayetlerinde de grlmektedir. Hz. Peygamber tarafndan farz namazlarn sonunda okunmas tavsiye edilen ve, l ilhe illal-lhu vahdeh ... diye balayan zikir metninde lehl-mlk ifadesinin yer ald bilinmektedir. Bu hadis Wensinckin el-

Mucemi iin esas ald dokuz kitabn tamamnda mevcuttur. Ayrca hac ibadetinin ifas srasnda tekrarlanan, Hamd sanadr, nimet senin, mlk senindir melindeki cmleyi de ieren lebbeyk niyaz ayn kaynaklarca rivayet edilmitir (Wensinck, el-Mucem, VI, 257). Melekt kelimesi de sahip olu mnas ifade eden z ve azamet anlamna gelen cebert kelimeleriyle birlikte (zl-cebert vel-melekt) Hz. Peygamberin hamd, tesbih ve tekbir zikirlerinde tekrarlanmaktadr (a.g.e., VI, 269). Melik ismi birok hadis mecmuasnda yer almaktadr. Kuts hadis slbunda Allaha izfe edilen ve enel-melik (yegne hkim ve kudret sahibi benim) diye balayan hadisi Nesnin Sneni hari Ktb-i Sitte tarafndan rivayet edilmitir (a.g.e., VI, 258). Reslullahn zellikle teheccd namaznda melik isiminin getii dua ve zikirleri okuduu anlalmaktadr (a.g.e., VI, 258-259). Yine Reslullahn sabah ve akam okunmak zere Hz. Eb Bekire rettii dua-zikir metninde Cenb- Hak nitelendirilirken her eyin rabbi ve meliki ifadesi gemektedir (Tirmiz, Daavt, 94). Mlik ismi de grnen ve grnmeyen lemlerin sahibi anlamnda hadis rivayetlerinde zikredilmitir (Mslim, Edeb, 20; bn Mce, me, 180). Esm-i hsn mellifleriyle kelm ve tefsir limleri melik ve mlik isimlerinin mnalarn grnen ve grnmeyen lemlere, dnya ve hiret hayatndaki her eye gerek anlamda ve hibir artla mukayyet olmayarak hkim ve kdir olup diledii gibi tasarrufta bulunma noktasnda younlatrmlardr. Mtrd mutlak mnada mlik kavramnn sadece Allaha nisbet edilebileceini, insanlar iin falan eyin mliki eklinde kayt koymann gerektiini kaydeder (Tevltl-urn, vr. 75b). Kueyr, Allahn yegne mlik olduu bilincine ulaan kimsenin herhangi bir mahlka boyun emeyeceini syler; nk Onun kudret ve mlikiyetinin mahiyetine vkf olmak kiiyi bakasna deil sadece Ona ynelip yaklamaya sevkeder. Gazzl de melikle gan ismi arasnda balant kurar ve ganyi hibir eye muhta olmayan, meliki ise ayrca her ey kendisine muhta olan diye mnalandrr (el-Maadl-esn, s. 37, 70-71). Melik genellikle kinata ynelik ilh isimler iinde mtalaa edilir. Ancak kdir ismiyle olan balants sebebiyle fiil sfatlar hdis kabul edenlere gre de melik kadm bir sfattr. Eb Bekir bnl-Arab, kelimenin hibir eye muhta olmama eklindeki mnasn tercih ederek zt-tenzih bir isim olduunu syler (el-Emedl-a, vr. 26b). Melik gan ve kdir isimlerinden baka kahhr, mlikl-mlk, kav, kayym, muktedir, samed ve vcid isimleriyle anlam yaknl iinde bulunur.

BBLYOGRAFYA

Rgb el-sfahn, el-Mfredt, mlk md.; Lisnl-Arab, mlk md.; Kmus Tercmesi, mlk md.; Wensinck, el-Mucem, VI, 257-259, 269; M. F. Abdlbk, el-Mucem, mlk md.; Mslim, Edeb, 20; bn Mce, Du, 10, me, 180; Tirmiz, Daavt, 82, 94; Taber, Cmiulbeyn (nr. Sdk Ceml el-Attr), Beyrut 1415/1995, I, 97-100; Zeccc, Tefsru es-millhil-sn (nr. Ahmed Ysuf ed-Dekkk), Beyrut 1395/1975, s. 30, 62; Mtrd, Tevltl-urn, Hac

Selim Aa Ktp., nr. 40, vr. 75b; Ebl-Ksm ez-Zeccc, tiu esmillh (nr. Abdlhseyin elMbrek), Beyrut 1406/1986, s. 43-46; Hattb, end-du (nr. Ahmed Ysuf ed-Dekkk), Dmak 1404/1984, s. 39-40, 91; Abdlkhir el-Badd, el-Esm ve-ft, Kayseri Rid Efendi Ktp., nr. 497, vr. 176a-177a; Kueyr, et-Tabr fit-tekr (nr. brhim Besyn), Kahire 1968, s. 27; Gazzl, el-Maadl-esn (Fazluh), s. 37, 70-71, 152; Eb Bekir bnl-Arab, el-Emedl-a, Hac Selim Aa Ktp., nr. 499, vr. 26b; Fahreddin er-Rz, Levmiul-beyyint (nr. Th Abdrraf Sad), Beyrut 1404/1984, s. 189-193; bn Kesr, Tefsrl-urnil-am, Beyrut 1385/1966, I, 45-46. Bekir Topalolu

MELK
() Hkmdar, kral ve bir ehir veya blgenin idaresiyle grevli hnedan mensubu yksek devlet grevlileri iin kullanlan unvan. Szlkte sahip ve mlik olmak anlamndaki milk (mlk, melk) kknden treyen melik kelimesi (oulu mlk) birok Sm dilde yer almaktadr (br. meleh, Arm. melk, Akkadca melku, Asurca melku, meliku). Kelimeye bir hkmdar unvan olarak slm ncesine ait baz kitbelerde rastlanlmtr. Gney Arabistanda Sebelilerden kalan Sirvah kitbesinde bu unvan Sebe hnedanna mensup bir kral iin kullanlm, Kuzey Arabistanda bulunan Nemre mezar kitbesinde de mrulkays b. Hucr melikl-Arab olarak nitelendirilmitir. Hz. Peygamberin vefatnn ardndan toplumun siyas olarak yeniden ekillenmesi srecinde mslmanlar melik unvann benimsemediler. Gerek drt halife gerekse Emevler devrinde devletin banda bulunanlar ve Abbs devlet bakanlar ounlukla halife, emrl-mminn ve ndir olarak da imam unvanlarn kullandlar. Bununla birlikte geni mslman kesimleri Emevleri, devlet bakannn belirlenmesinde veraseti esas aldklarndan dolay slm bir ynetim olarak deil mlk (krallk ynetimi) olarak grdler. Abbslerin i bana gelmesinden sonra slmn deiik din ve kltrlere mensup milletler arasnda yaylmasna paralel olarak farkl kltrlere, zellikle de Ssn devlet geleneine ait birtakm unsurlar brokrasiye girmeye, Nashatl-mlk tarz eserlerde Ssnlerin kutsal kral anlay ilenmeye balad. Bu almalar, dier birtakm siyasal ve toplumsal gelimelerle birlikte hkmdarlk / kraliyet anlaynn yeniden canlanmasna yol at ve slm siyas dncesinin ekillenmesinde etkili oldu. Abbslerin siyas-asker bakmdan g kaybetmesine paralel olarak bir ksm Abbs topraklarnda ran meneli hnedanlar ortaya kt. Bunlardan Horasan ve Mvernnehirde hkm sren Smnler, Abbslere samimiyetle bal olmakla beraber nisb bir bamszla sahip olduklarn gstermek iin ilk defa melik unvann kullanmaya baladlar. Bu hnedandan Nh b. Nasr (943-954) bastrd sikkelerde el-Melikl-Meyyed unvanna yer verdi. Badat igal eden Bveyhler ise Ssn hkmdar unvan olan henah (melikl-mlk) benimseyerek eski ran geleneklerine olan eilimlerini ak bir ekilde gsterdiler. Hnedann kurucularndan Rknddevle ve muhtemelen ondan nce mdddevlenin bu unvan ok snrl bir ekilde kullanmasna karlk hnedann en byk hkmdar Adudddevle ayn unvan melik unvanyla birlikte yaygn biimde kulland. Adudddevlenin halefleri de ayn ekilde davrandlar. Irak Bveyh Emri Cellddevle 429 (1038) ylnda, hnedann o zamana kadar kendi tercihiyle benimsedii henhl-azam melikl-mlk unvann halifeden izin alarak, bir baka Bveyh Hkmdar Hsrev Frz da el-melikr-rahm unvann kullanmak istedi. Bu istekler toplumda birtakm sosyal karklklara yol at gibi unvann kullanlmasnn dinen ciz olup olmadna dair ciddi kelm tartmalara sebep oldu ve neticede kabul edildi. Hzistan, Basra ve evresine hkim olan Hezresb de Abbs halifesine eli gnderip kendisine melik unvan verildii takdirde 100.000 dinar demeyi taahht etti. Ancak halife bunun sadece Seluklu hnedan mensuplar iin verilebileceini syleyerek onun isteini reddetti.

Melik unvan daha sonra giderek yaygnlap Gazneliler, Karahanllar, Seluklular ve Zengler gibi devletler tarafndan benimsenirken slm dnyasnn batsnda yer alan devletlerden Ftmlerde bu lakap halifeler iin deil emrler, zellikle de vezirler iin kullanld. Hfz-Lidnillh dneminde Vezir Rdvn b. Velah ilk defa 530 (1136) ylnda es-seyyidl-ecell el-melikl-efdal unvann ald (Kalkaend, V, 487; IX, 403). Melik unvan Ftmlerin yerini alan Eyybler zamannda da ska kullanld. Bu hnedann kurucusu Selhaddn-i Eyybnin unvanlar arasnda Ftmler devrinde vezir iken ald el-melikn-nsr bulunmaktayd. Selhaddinin halefleri el-meliklazz, el-melikl-dil, el-melikl-kmil, el-melikl-efdal, el-melikl-muzaffer gibi unvanlar benimseyerek bu gelenei srdrdler. Daha sonra Memlklerde de sultanlar el-melikl-muiz (Aybek), el-melikl-muzaffer (Kutuz), el-melikl-khir (Baybars) gibi deiik sfatlar ekleyerek bu unvan kullandlar. Bveyhler, Seluklular, Eyybler ve Memlklerde melik unvan sadece hnedann en byk hkmdarna deil ehzadelere, vezirlere ve mahall yneticilere de verilmi, bylece ayn lke snrlar iinde ok sayda kiinin melik lakabn almas unvann deerinin dmesi sonucunu dourmutur. Bundan dolay devletin en byk hkmdar veya kendini bu konumda gren devlet bakanlar melik kelimesiyle birlikte baka unvanlar da almaya baladlar. Mesel Turul Bey elmelikl-cell, melikl-slm, melikl-guz ve Abbs halifesi tarafndan kendisine tevcih edilen melikl-merik vel-marib gibi unvanlar kullanm, ar Bey de Mervde 1038 ylnda kendi adna melikl-mlk unvanyla hutbe okutmutur. Bveyhler henah melikl-mlk, Eyybler melikl-mlk benimserken Seluklular gibi baz devletlerde sultan unvan benimsendi. Sultan, daha nce Gazneli Mahmud iin gayri resm olarak kullanlmakla beraber tarihte ilk defa Seluklu Sultan Turul Bey Abbs halifesinden bu unvan ald. Turul Bey, Alparslan, Melikah, Muhammed Tapar ve Sencer gibi byk Seluklu sultanlar sultan (es-sultnl-muazzam, es-sultnl-azam) unvannn yan sra ehinah veya henhul-azam da kullandlar. Hrizmahlar devrinde baz kumandanlara el-melikl-muazzam unvan verilmitir. Anadolu Seluklularnda hnedan mensuplarna verilen melik unvannn baz kelimeler eklenerek eitli meslek erbabnn reislerini ifade etmek iin kullanld da grlmektedir. Mesel Dvn- n ve Dvn- Turnn bana getirilen emseddin Mahmud Tur melikl-kttb olarak anlmaktadr. airlerin reisine melik-uar, ediplerin reisine melikl-deb, emr-i dda melik-i divnl-adl, sahillerden sorumlu kumandana meliks-sevhil, hciblerin reisine melikl-huccb, zhidlerin reisine melikz-zhhd, niblerin reisine melikn-nvvb, Dvn- Arzn bakanna melik-i rz denilirdi (bn Bb. bk. bibl.). Memlklerde ise en byk sultan belirtmek iin melik ve sultan unvanlar birletirilmi (es-sultn-el-melik), sultann Suriye ve Msrdaki niblerine melikl-mer lakab verilmitir. Melik kelimesiyle isim tamlamalar yaplarak oluturulan lakaplar bazan en byk hkmdara iaret etmek (Turul Bey ve Alparslann melikl-meri vel-marib unvan gibi), bazan hkmdarn din-siyas olarak kendisini ne kard bir boyutu ifade etmek iin (Gazneli Mahmud ile Alparslann melikl-slm, Berkyarukun melikl-slm vel-mslimn ve Memlklerden Baybarsn melik kbleteyn lakaplar gibi) kullanlm, bazan da kelimeye blge ve ehir adlar ilve edilmitir. htiam ve kudret ima eden bu tr lakaplarla daha ziyade hkmdarn hkimiyet alannn belirtilmesi amalanmtr. Eyyblerden el-Meliks-Slih Necmeddin ile Memlklerden

Kalavunun melikl-berreyn velbahreyn, Anadolu Seluklularndan Ebl-Hris Turul b. Klcarslann melik bildir-Rm vel-Ermen, Eb Nasr Mesd b. Klcarslann melik bildir-Rm vel-Ynn, Eyyblerden el-Melikl-dilin melikd-diyril-Msriyye vemiyye vel-Ahltyye lakaplar gibi. slm tarihinde melik unvan ndir olarak kadnlar iin de kullanlmtr. Memlkler devrinde Msrda bir sre devleti yneten ecerddr meliketl-slm unvann almtr (Makrz, II, 237). Bu hususta dier bir rnek de Hindistanda grlmektedir. Delhi Melikesi Razyye, mslman Hindistanda yegne kadn hkmdar olarak hnedann dier yelerinin kulland sultan unvan yerine bu unvan benimsemitir. Trk-slm devletlerinde kendilerine bir ehir veya blgenin idaresi verilen hnedan mensuplarna da melik unvan tevcih edilmitir. Melikler, tbi olduklar imparatorluun baehrindekine benzer bir hkmet tekiltna sahiptiler; kendi vezirleri, hazineleri, kumandanlar, askerleri, divan tekiltlar vard. dare ettikleri ehir ve blgede halife, sultan ve kendi adna hutbe okutur, byk sultann izniyle sikke bastrr, eitli devletlerle antlamalar ve ittifaklar yapabilirlerdi. Metb tandklar byk sultan istedii zaman ona asker yardmda bulunur veya ordularnn banda byk sultann maiyetinde savaa katlrlard. Aksine hareket eden melikler byk sultan tarafndan cezalandrlrd. Sultan ve melikler deitike meliklerin hkimiyet alanlar yeni bir menurla tasdik edilir veya yenilenirdi. Byk sultanlar hkimiyet almeti olarak gnde be nevbet aldrrken melikler gnde en fazla nevbet aldrabilirdi. Byk Seluklu Hkmdar Berkyaruk ile kardei Muhammed Tapar arasnda yaplan bir antlamada Berkyarukun sultan unvanyla gnde be nevbet, Muhammed Taparn ise melik unvanyla gnde nevbet aldrmas kararlatrlmt (zaydn, s. 72). Ancak Hrizmah Aleddin Muhammed, imparatorluun snrlarnn ok genilemesi sebebiyle kendisini skenderi Sn olarak iln etmi, kendisi gnde iki defa (gne doarken ve batarken) nevbet aldrm (Zlkarneyn nevbeti) ve meliklerin gnde be nevbet aldrmalarna izin vermitir. Daha sonraki dnemlerde melik unvan deerini kaybetti ve giderek kullanlmaz oldu. Osmanllar da bu unvan yaygn biimde kullanmadlar. XX. yzylda melik slm lkelerinde yeni bir anlam kazanarak tekrar ortaya kt. Bir asrdan fazla bir zaman sresince Avrupa monarileriyle srdrlen ilikilerin ardndan krallk ynetimi slm lkelerinde yeni bir ierik kazand. 1916 ylnda kendisini Arap lkelerinin meliki iln eden Mekke erfi Hseyin, milletleraras mzakerelerden sonra ngiltere ve Fransa tarafndan melikl-Hicaz kabul edildi. 1920de slm lkelerinde eitli krallklar kurulunca melik unvanlarnn itibar doruk noktasna ulat. 1926da onun yerini alan ve kendisini Necid sultan ve Hicaz meliki iln eden Abdlazz b. Sud 1932de Suudi Arabistan Krallnn meliki oldu. 1920de erf Hseyinin olu Faysal Suriye kral iln edildi. Ancak Faysaln hkimiyeti drt ay devam edebildi; ardndan Iraka geldi ve burada 1921de kral oldu. Ertesi yl Msr Sultan Fud onun izinden giderek melik unvann ald. Afganistan Emri Emnullah Han da emr unvann terkederek kendini kral iln etti. Ayn yl Yemen mam el-Mtevekkil-Alellah Yahy Hamdddin, talya ile yapt bir anlamayla melik kabul edildi. Daha ok imam unvanyla tannan Yemen yneticileri de uluslararas belgelerde eklen kral olarak kabul edildi. Mslman devlet bakanlar sonraki yllarda da kraliyet unvanlar almaya devam ettiler. rdnn Him Emri Abdullah b. Hseyin 1946da rdn Him Krallnn kral unvann ald. 1951de Emr I. drs kendisini yeni

kurulan Libya Devletinin meliki iln etti. Fasta 1957de Sultan V. Muhammed sultan unvann melike dntrd.

BBLYOGRAFYA

Nizmlmlk, Siysetnme (Kymen), bk. ndeks; bnl-Cevz, el-Muntaam, VIII, 97-98, 182; bnl-Esr, el-Kmil, tr.yer.; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 97, 159, 187, 205, 220, 289, 359-361, 454; II, 73, 95, 126, 127, 145; Kalkaend, ubul-a, V, 455, 487-488; VI, 16-17, 121, 179, 564-569; VII, 114; VIII, 137; IX, 403-404; XIV, 94; Makrz, el-a, II, 237, 301; Mehmet Altay Kymen, Turul Bey ve Zaman, stanbul 1976, s. 12, 16, 19, 74-76, 105; a.mlf., Byk Seluklu mparatorluu Tarihi, Ankara 1984-92, II, 23-28, 150, 202, 223-224, 230, 231, 317, 320, 346, 361, 392, 397, 418, 422, 472; III, 76-77, 80, 151; C. E. Bosworth, The Titulature of the Early Ghaznavids, The Medieval History of Iran, Afghanistan and Central Asia, London 1977, s. 214, 219, 221, 222, 223, 224, 227, 231; brahim Kafesolu, Trk Mill Kltr, Ankara 1977, s. 207-310; a.mlf., Harezmahlar Devleti Tarihi, Ankara 1984, s. 24, 28-30, 53, 174, 197, 206; A. K. S. Lampton, The Theory of Kingship in the Nashat ul-Mulk of Ghazl, Theory and Practice in Medieval Persian Government, London 1980, s. 47-55; Osman Turan, Trkiye Seluklular Hakknda Resm Vesikalar, Ankara 1988, s. 27, 57, 58, 66, 106, 147, 152, 174; Hasan el-B, el-Elbl-slmiyye, Kahire 1409/1989, s. 496-507; Abdlkerim zaydn, Sultan Berkyaruk Devri Seluklu Tarihi (485-498/1092-1104), stanbul 2001, bk. ndeks; D. Sourdel, Un trsor de dinars aznawides et salqides dcouvert en Afghanistan, BEO, XVIII (1963-64), s. 215219; G. C. Miles, A Portrait of the Buyid Prince Rukn al-Dawlah, American Numismatic Society Museum Notes, XI, New York 1964, s. 283 vd., 285 vd.; W. Madelung, The Assumption of the Title Shhnshh by the Byids and the Reign of the Daylam (Dawlat al-Daylam), JNES, XXVIII (1969), s. 84-108; Cokun Alptekin, Seluklu Paralar, Seluklu Aratrmalar Dergisi, III, Ankara 1971, s. 435-441; L. Richter, Amr-Malik-Shhnshh: Adud ad-Daulas Titulature Re-Examined, Iran, XVIII, London 1980, s. 90, 92, 93, 94; Ahmet Gner, Mverdnin Hilfet Kuramnn Tarihsel Arkaplanna Bir Bak (II), DFD, XVII (2003), s.233-234; M. Plessner, Melik, A, VII, 664665; A. Ayalon, Malik, EI (ng.), VI, 261-262. Ahmet Gner

MELK AYAZ
() (. 928/1522) Hint-slm tarihinin nemli simalarndan biri. Aslen, Hindistan ile ticar ilikileri bulunan bir Osmanl tccarnn mlkiyetinde iken efendisi tarafndan Gucert Sultan I. Mahmuda (1459-1511) sunulan Grc veya Rus asll bir kle olduu rivayet edilir; ad Portekiz kaynaklarnda Meliqueyaz (Melquiaz) eklinde gemektedir. Ksa zamanda Sultan Mahmudun takdirini kazanan Ayaz, bir mddet sonra melik unvanyla Di ehrinin merkezi olduu Kathiavar yarmadasnn gneyindeki Sret (Saurashtra, Sawrashtra; Dinun dousunda kalan Kambay krfezinin sa sahilindeki Surat ile ilgisi yoktur) vilyetine vali tayin edildi. Di, Portekizlilerin Arabistan ve Hindistan kylarna ulat o dnemde gerek stratejik gerekse ticar bakmdan byk nem kazanmt. Melik Ayaz buraya yerletikten sonra bir taraftan halkn refahn ykseltmek ve sosyal ihtiyalarn karlamak iin kararl bir aba ierisine girdi, bir taraftan da adada Portekizlilere kar gl bir asker tahkimat gerekletirdi. Bunun iin nce kynn karsna tatan bir kule yaptrarak araya kaln bir zincir gerdirdi, bylece Portekiz gemilerinin yaklamasn nledi. Ardndan aday karaya balayan ta bir kpr ile muhkem bir kale ina ettirdi. Portekizliler, bu tedbirler sayesinde btn teebbslerine ramen Melik Ayazn salnda blgeye girememilerdir. Melik Ayaz, 1508de bir Memlk donanmasnn da yardmyla Portekizlileri Di aklarnda bozguna uratt, bu savata genel vali Francisco Almeidann olu olan donanma kumandan da ldrld. Genel vali, bir sre sonra giritii intikam amal saldr ile Gucert ordusunu yendiyse de Melik Ayazn direniini kramad iin kesin bir zafer elde edemedi. Hatta bar iin Dida bir s kurma konusundaki srarna ramen Melik Ayazn buna yanamamas sebebiyle Gucertn baka kylarndan ald giri izniyle yetinmek zorunda kald. Ayn zamanda iyi bir diplomat olduu belirtilen Melik Ayaz, Portekizlilerin Bcpr Sultanlndan Goay almalar zerine onlarla ilikileri dzeltmenin faydal olacan dnerek yeni bir dnem balatt. Bu arada bir taraftan da Gucertn gvenliini salamak iin 1518de Yavuz Sultan Selime bir mektup gndererek Osmanllarla resm bir irtibat gerekletirdi. Padiaha mslmanlarn hmisi diyen ve onu saltanat, hilfet ve dinde en mkemmel olarak niteleyen bu mektuptan sonra Yavuz Sultan Selimin Gucert Sultan II. Muzaffer aha yardm teklifinde bulunmas bu ilk admn sonucu olsa gerektir. Ancak Yavuz Sultan Selimin vefat zerine (1520) bu giriim sonusuz kalm, Gucerta ilk Osmanl filosu ancak 1531de ulaabilmitir. Melik Ayazn endie ettii gibi Portekiz donanmas 1521de Diyu zaptetmek iin yeni bir harekta giritiyse de buradaki gl savunma karsnda baarszla urad ve geri dnmek zorunda kald. Bu srada Muzaffer ah, baz topraklarn igal eden itor Racas Rana Songaya kar Melik Ayaz grevlendirdi. Gl bir ordu ile yola kan Melik Ayaz geri ekilen racay takip ederek snd Mandassore Kalesinde kuatt ve birka ay sren kuatmann ardndan onunla tazminat ve vergi karlnda bir anlama yapt. Fakat Muzaffer ah buna raz olmad ve Melik Ayazdan geri dnmesini isteyerek yeni bir harekt balatt.

Melik Ayaz Diya dndkten ksa bir sre sonra vefat etti. Melik Ayaz, sava teknolojisinde barut kullanm hakknda zel bir bilgiye sahip olmak ve bu alanda Osmanllarnkine benzer uygulamalar Hindistana tamakla da tannmtr; kendisinin bu bilgileri Osmanllar, Memlkler veya Portekizlilerden rendii dnlmektedir. Dneminde iyi bir ynetici olduu, halknn ihtiyalar iin ok sayda hayr kurumu ina ettirdii, kapsn herkese at, saylar binleri bulan saray grevlilerine ve hizmetkrlarna kar daima mfik davrand ve askerlerini her zaman el stnde tuttuu kaynaklarda zikredilmektedir. Bu zellikleri onun halk tarafndan ok sevilmesini salam ve lmnden sonra ahsiyeti etrafnda eitli efsanev hikyelerin olumasna yol amtr.

BBLYOGRAFYA

Atullah, Zemme-i Meir-i Mamd h, India Office Library, nr. 123-125; el-Hc ed-Debr, aferl-vlih bi-Muaffer ve lih (ed. E. D. Ross), London 1910, I, 37-39; skender b. Muhammed Manc, Mirt- skender (ed. S. C. Misra - M. L. Rahman), Baroda 1961, s. 147, 162-164; Ali Muhammed Han, Mirt-i Amed, Bombay 1307, s. 65; M. S. Commissariat, A History of Gucerat, Bombay 1938, I, 246-251; Yusuf Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi, Ankara 1946, I, 397-400; Aziz Ahmad, Studies in Islamic Culture in the Indian Environment, Oxford 1964, s. 48-49; M. Yakup Mughul, Kanuni Devri, Ankara 1977, s. 37-43; J. B. Harrison, Diu, EI (ng.), II, 322; Abdus Subhan, Malik Ayaz, a.e., VI, 269-270; K. A. Nizami, Diu, DA, IX, 376. Iqtidar Husain Siddiqui

MELK HSEYN
(bk. ERF HSEYN).

MELKAH
() Ebl-Feth Celld-devle ved-dn Muizzd-dny ved-dn Kasm emril-mminn Melikh b. Alparslan (. 485/1092) Byk Seluklu hkmdar (1072-1092). 9 Cemziyelevvel 447de (6 Austos 1055) dodu. Daha kk yata iken babas Alparslan ona zel ilgi ve ihtimam gsterdi ve Grcistan seferine karken olunu da yannda gtrd. Melikah, Vezir Nizmlmlk ile birlikte kararghta kalp babasna veklet etti (456/1064). Daha sonra bizzat Melikahn da katld bir muhasara neticesinde Bizans kuvvetlerince korunan bir kale ele geirildi (Ahbrd-devletis-Selckyye, s. 24). Sultan Alparslan, dedesi Selukun mezarn ziyaret maksadyla gittii Cend ehrinden dnerken urad Rdgnda 458de (1066) dzenledii trende Melikah veliaht iln etti (bnl-Esr, elKmil, X, 50). Alparslan, giyesini omuzuna alp at zerindeki Melikahn nnde yrmek suretiyle onu mstakbel sultan olarak tandn gsterdi ve btn lke topraklarnda veliaht sfatyla adna hutbe okunmasn istedi (a.g.e., a.y.). slm dnyasnda eskiden beri srdrlen gelenee uygun biimde Abbs Halifesi Kim-Biemrillh da veziri Amdddevle bn Cehr ile hilatler gnderip Melikahn veliahtln tasdik etti (bnl-Esr, el-Kmil, X, 70-71; Bndr, s. 43-44). Sultan Alparslan, Malazgirt Muharebesinden nce de ehid olduu takdirde yerine Melikahn gemesini vasiyet etti (Ahbrd-devletis-Selckyye, s. 33). Melikahn veliaht iln edilmesi hi phesiz onun ahs meziyetleri yannda annesinin Karahanl hnedanna mensup bir prenses olmas da nemli rol oynamtr. Veliahtl sresince Hrizm, Fars, sfahan ve Reyde grev yapt ve emrinde her an harekete hazr 15.000 svari bulunduu bilinmektedir (a.g.e., a.y.). Sultan Alparslan, Melikahn da katld Mvernnehir seferi srasnda Ysuf el-Hrizm tarafndan yaralannca Nizmlmlke ve kumandanlarna Melikah sultan tanyp itaat edeceklerine dair yemin ettirdi (6 Reblevvel 465 / 20 Kasm 1072). Ayrca Melikaha babas ar Beyin idaresindeki topraklar olu Ayaza, Kirman ve Fars da kardei Kavurd Beye vermesini vasiyet etti; hnedan mensuplarnn bulunduu blgelerde Melikaha tbi olarak hkm srmelerini istedi. Alparslann lm zerine toplanan devlet adamlar ve kumandanlar 10 Reblevvel 465te (24 Kasm 1072) Melikah sultan iln ettiler (a.g.e., s. 38; bnl-Esr, el-Kmil, X, 76; Bndr, s. 46). Halife Kim-Biemrillhn, veziri Amdddevle bn Cehr ile gnderdii hilatlerle Seluklu tahtna kan Melikah, hem veliaht hem sultan iln edilmesinde nemli katklar olan Nizmlmlk vezirlik grevinde brakt. Cls bahii datarak, ayrca askerlerin maalarn arttrarak onlarn ve devlet adamlarnn sevgisini kazand. Babasnn cenazesini Mervde topraa verdikten sonra Nbura gelip Abbs Halifesi Kim-Biemrillha eli gnderdi ve adna hutbe okunmasn istedi. Bunun zerine 8 Receb 465te (20 Mart 1073) Badatta Sultan Melikah adna hutbe okundu. Melikah btn vilyetlere ve komu hkmdarlara haber gnderip babasnn vefat ettiini ve kendisinin tahta ktn bildirdi.

Melikahn gen yata Seluklu tahtna kmasn frsat bilen Karahanllar ve Gazneliler, Seluklu hkimiyetindeki topraklara saldrmaya baladklar gibi baz hnedan mensuplar da Seluklu tahtnda hak iddia ederek ayaklandlar. Bat Karahanl Hkmdar emslmlk Nasr b. brhim, Tirmiz ve Belhi ele geirip kendi adna hutbe okuttu (465/1073). Gazneliler de yaklak otuz yl nce Seluklulara kaptrdklar Horasan geri almak iin faaliyete getiler. Cemziyelevvel 465te (Ocak 1073) Melikahn amcas Emrl-mer Osmann idaresindeki Tohristann iilkent (Sakalkent) ehrini yamalayp Osman esir aldlar. te yandan Melikahn Kirman meliki olan amcas Kavurd Bey de tahta Melikahtan daha ok lyk olduunu ileri srerek isyan etti. Sultan Melikah ile Nizmlmlk hemen onun zerine yrdler. 4 ban 465te (15 Nisan 1073) Kavurd malp edildi. Melikah amcasn affetmek istediyse de Nizmlmlk ileride balarna dert aabilecei eklindeki ikazna uyarak onu ldrtt. Melikah Kirman ve Uman Kavurdun evldna brakt. Ayaklanmann bastrlmasndaki gayret ve baarsndan dolay Nizmlmlke hilat verdii gibi eski iktlarna Ts ehrini de ekledi. Btn devlet ilerini ona brakt; kendisine baz lakaplarla birlikte atabeg (el-emrl-vlid) unvann da verdi (bnl-Esr, el-Kmil, X, 80). Kavurd isyannn bastrlmas Melikahn itibarn arttrd ve iktidarn pekitirdi. Sultan Melikahn talebi zerine Halife Kim-Biemrillh, 2 Safer 466da (7 Ekim 1073) yaplan bir merasimde Melikahn hkmdarln tasdik ettiini bildiren bir menuru ve kendi eliyle balad bir sanca sultana gnderdi (a.g.e., X, 90). Ayrca kendisine Kasm emril-mminn, Yemn emril-mminn, Muizzddny ved-dn, Cellddevle ved-dn gibi lakap ve unvanlar tevcih etti. Sultan Melikah daha sonra Mvernnehir seferine kt (466/1073); Belh ve Heratn ardndan Tirmize yneldi. Muharrem 467de (Eyll 1074) Karahanl Hkmdar emslmlk Nasr b. brhimin kardeinden emanla teslim ald Tirmizi (Ahbrd-devletis-Selckyye, s. 42) Emr Sav Tegine brakp emslmlk Nasr b. brhim ile savamak zere Semerkanta hareket etti. Seluklu kuvvetleri Semerkanta yaklanca Nasr baehrini terkedip af diledi. Sultan, Nizmlmlkn araclyla onu affedip grevinde brakt (bnl-Esr, el-Kmil, X, 92). Belh ve Tohristan kardei Tekie vererek Reye dnd. Ardndan Byk Seluklu Devletinin merkezini Reyden sfahana nakletti. Melikah, Gaznelilere kar Gmtegin Bilge ve Anutegin Garceyi gnderip blgeden uzaklatrd (465/1073). Gazneli Sultan brhim b. Mesd, Melikahn Tirmize yaklamas zerine kendi lkesine de bir sefer dzenlemesinden korkup sultann Heratn gneyindeki sfizrda konaklad srada kendisine Seluklu emrleri adna sahte mektuplar gndererek uygulad bir sava taktiiyle onu bu seferden vazgeirmeyi baard. Ardndan Melikahn iilkentin yamalanmas srasnda esir alnm olan amcas Osman salverdii gibi (467/1074) kymetli hediyeler yollayp Melikahn kz Gevher Hatunu da (Mehdl-Irk) olu Mesuda isteyerek iki hnedan arasndaki ilikileri dzeltti (Ahbrd-devletis-Selckyye, s. 40). Halife Mukted-Biemrillhn veziri 27 Ramazan 467de (16 Mays 1075) Sultan Melikahn huzuruna kp yeni halife adna ondan biat ald gibi Mukted-Biemrillhn Melikahn saltanatn tasdik ettiine dair bir menuru da sultana takdim etti (bnl-Cevz, VIII, 294; Bndr, s. 52). Atsz b. Uvak el-Hrizm 468de (1076) Dmak ele geirdiinde Sultan Melikah adna hutbe

okuttu. Atszn 469da (1077) gerekletirdii Msr seferinin baarszlkla sonulanmas ve onun ldrldne dair haberler zerine Melikah, Suriye ve Filistinde zaptedilecek yerleri kardei Tutua ikt etti (470/1077-78). Tutu, Atszn davetine uyup gittii Dmak nlerinde onu bir bahaneyle bodurtup ehre hkim oldu (471/1079). Bylece Byk Seluklulara tbi olarak Suriye ve Filistin Seluklular Devleti kurulmu oldu. Sultan Melikahn emriyle 1083 sonlarndan beri Diyarbekir blgesinde faaliyette bulunan Fahrddevle b. Cehr, olu Zamddevleyi (Zamr-res) midi kuatmakla grevlendirdi, kendisi de Meyyfrikn zerine yrd. mid 3 Safer 478de (31 Mays 1085), Meyyfrikn ise 6 Cemziyelevvel 478de (30 Austos 1085) zaptedildi. Bylece Mervnler hnedanna son verilerek onlarn hkimiyetindeki Mardin, Hasankeyf ve Cizre gibi ehir ve kaleler Seluklularn eline geti. Ukayllerin idaresindeki Musul da 30 Receb 478de (21 Kasm 1085) Seluklu kuvvetleri tarafndan zaptedildi, fakat erefddevle Mslimin af dilemesiyle ehrin idaresi ona brakld (bnl-Esr, elKmil, X, 136-137). Sultan Melikah megul eden meselelerden biri de kardei Tekiin isyanlardr. Teki 473te (1080-81) isyan edip Tirmize kapannca sultan isyan bastrp onu affetmiti. Fakat Teki 477de (1084-85) tekrar isyan ettiinde yakalanp gzlerine mil ekilerek hapse atld. Melikah tahta ktnda Anadoludaki fetih harekt bata Kutalmoullar, Emr Tutak ve Artuk Bey olmak zere birok Trkmen beyi tarafndan srdrlmekteydi. Bu dnemde Sakarya rman aarak zmite kadar ilerleyen Artuk Bey Yeilrmak ve Kelkit havzas; Mengck Gazi ebinkarahisar, Erzincan, Kemah ve Divrii; Saltuk Bey Erzurum ve oruh yresi; Dnimend Gazi de Sivas, Amasya, Tokat ve civaryla Karadeniz sahillerinde faaliyette bulunuyordu. Sultan Melikah, Artuk Beyi ran-Irak snr blgesindeki Hulvana (Luristan) gnderdi, onu Ahs ve Bahreyndeki Karmatleri cezalandrmakla grevlendirdi. Artuk Bey bu grevini baaryla yerine getirerek Sultan Melikah adna hutbe okuttu (469/1076-77). Kutalmolu Sleyman ah, bir sre Birecik ve Urfa yresinde fetihlerde bulunduktan sonra Melikahn Artuk Beyi Anadoludan geri armasn frsat bilerek Trkmen gruplarnn da desteiyle Anadoluda bir devlet kurma midine kapld. Bizans mparatorluundaki taht kavgalarndan faydalanarak zniki fethetti ve Anadolu Seluklu Devletini kurdu (1075, 1078, 1080); bata zmit olmak zere btn Bitinya blgesini ele geirdi (1081). Sleyman ah ile kardei Mansr arasndaki ekimelerden rahatsz olan Melikah, Emr Porsuku Anadoluya gnderdi. Porsukun yardmyla Mansru bertaraf eden Sleyman ah, Sultan Melikahtan hkmdarlk menuru alnca Anadolunun yegne hkimi oldu. Sleyman ah, Antakyay fethettikten (477/1084-85) sonra Halepe hkimiyet meselesinden dolay Tutula yapt savata lnce (18 Safer 479 / 4 Haziran 1086) Sultan Melikah, Cemziyelevvel 479da (Austos 1086) sfahandan Halepe hareket ederek ehri ele geirdi. Bir sre sonra da Urfay ve Antakyay ald. Melikah 4 Zilhicce 479da (12 Mart 1087) Badata gitti ve bata halifenin veziri olmak zere devlet erkn tarafndan karland. 17 Muharrem 480de (24 Nisan 1087) muhteem bir alayla drlhilfeye gelen sultan burada halife tarafndan kabul edildi. Halife, Melikaha eitli hediyeler ve hilatler verdi; ayrca ona dounun ve batnn hkmdar olduunu gstermek zere iki kl kuatt (Bndr, s. 81-82).

Melikahn kz Mh-Melek Hatun da Halife Mukted-Biemrillh ile bu srada evlendi (a.g.e., s. 72). Safer ay ortalarna (22 Mays 1087) kadar Badatta kalan Melikah buradan sfahana hareket etti. Sleyman ahn lmnden sonra onun vekil brakt Ebl-Ksm, Boazii sahillerine kadar aknlarn srdrm (479/1086) ve Sultan Melikahn gnderdii Porsukun desteiyle Bizansa kar baarlar elde etmiti. Ancak Ebl-Ksmn bamsz hareket etmesinden rahatszlk duyan Melikah, zniki almas ve Ebl-Ksm bertaraf etmesi iin nce Porsuku, Porsuk baarl olamaynca da Emr Bozan grevlendirdi. Melikaha tbi olarak znikte hkm srmek isteyen Ebl-Ksm 485 (1092) ylnda Emr Bozan tarafndan ldrld. Sultan Melikah 468de (1076) Kafkasya seferine kt, Duvin ile Genceyi eddd Emri III. Fadlndan alp Sav Tegini buraya vali tayin etti. Sav Tegin, Grclerle yapt savalarda malp olunca Melikah 471de (1078-79) Aras zerinden Grcistana girdi ve Somkheth blgesini yamalad. Sav Tegine yardmc kuvvetler brakp geri dnd. Fakat Sav Teginin Grcler karsnda yenilmesi zerine Emr Ahmedi Arrna sevketti. Grc kraln malp eden Emr Ahmed Kars, Erzurum, Oltu ve Bizansa tbi baz ehirleri ele geirip blgeyi Seluklu topraklarna katt (473/1080). Ertesi yl avat, Acara, Karthili, Ardanu ve Trabzona kadar uzanan sahil blgesi Seluklu hkimiyetine geti (474/1081). Grc Kral II. Giorgi sfahana giderek Melikaha balln bildirdi. Sultan 478 yl sonlarnda (ubat-Mart 1086) Kafkasyaya yeni bir sefer daha dzenledi ve blgeyi Seluklulara tbi kld. Mahall hkmdarlar Melikah metb tandklarn bildirdiler. Gence yresi dorudan merkeze baland. Melikah, Azerbaycan genel valisi Kutbddin smil b. Alpsungur Yktyi Arrn ve Kafkasyann idaresiyle grevlendirdi (483/1090). Bat Karahanl Hkmdar Ahmed b. Hzr Hann halka zulmettii ynndeki ikyetler zerine, esasen Karahanllarn Seluklu topraklarna yapt saldrlardan dolay onlara kzgn olan Sultan Melikah Mvernnehir seferine kt (480/1087). nce Buharay, ardndan Semerkant ele geirdi (Cemziyelevvel 481 / Austos 1088). Bylece Bat Karahanllar Byk Seluklulara tbi oldu. Balasagun ve sfcb da hkimiyeti altna alan sultan zkente kadar ilerledi. Kgar Han Bura Kara Hakan Hasan (Hrn) b. Sleymann huzura kp itaat arzetmesiyle Dou Karahanllar da Seluklulara baland (482/1089-90). Semerkantta iillerin sebep olduu karklklar zerine Sultan Melikah bu yln sonlarnda Mvernnehir seferine karak ikinci defa Semerkant zaptetti. 20 Ramazan 484te (5 Kasm 1091) ikinci defa Badata gitti. Sultan Camiinin inasna baland ve Turul Bey ars tamir edildi. Safer 485te (Mart 1092) sfahana dnecei srada Melikah kumandanlarn toplayp yeni bir harekt plan hazrlatt. Tutu, Aksungur ve Bozan Ftmlerin hkimiyetindeki Suriye ve Msrn, Sadddevle Gevheryin ile Emr ubuku Hicazn kontrolne ve Yemen ile Adenin zaptna memur etti (bnl-Kalnis, s. 121). Mekke ve Medinede hutbe zaman zaman Abbs halifesi ve Sultan Melikah adna, zaman zaman da Ftmler adna okunuyordu. 468de (1076) Mekkede Abbsler ve Sultan Melikah, 469da (1077) Medinede Ftmler adna hutbe okunmaktayd (bnl-Cevz, VIII, 298, 304). Ftmlerin 482-483 (1089-1090) yllarnda Suriyede kazand baarlar Melikahn Hicazla yakndan ilgilenmesini gerektirdi. Gevheryinin emriyle Trek, ubuk ve Yarnku Mekke ve Medinede Seluklu hkimiyetini teyit ederek Halife Mukted-Biemrillh ve Melikah adna hutbe okuttular. Yarnku kumandasndaki Seluklu ordusu 485te (1092) Yemen ve Adende Seluklu hkimiyetini tesis etti (bnl-Esr, el-Kmil, X, 203-204; Bndr, s. 69).

Sultan Melikah devrinin en nemli olaylarndan biri de Hasan Sabbhn Alamutu igal ederek orada bir Nizr-smil devleti kurmasdr (483/1090). Melikah, kendisinden sonra da Byk Seluklu Devletini uzun sre megul eden Btnlerle mcadeleyi bir devlet politikas haline getirdi. Rdbr ve Alamut blgesi emri Yorunta Hasan Sabbh ve adamlarn iddetle tenkil etmek iin grevlendirdi. Alamut Kalesi ele geirilmek zere iken Yoruntan ni lmyle (484/1091) muhasaradan sonu alnamad. Sultan daha sonra bu grevi Arslanta ve Koltaa verdi. Arslanta Alamutu kuatt, ancak Kazvin dsi Eb Ali Erdistnnin yardma gelmesiyle ekilmek zorunda kald (ban 485 / Eyll 1092). Ardndan Melikah Btnlerle mcadele etmek zere Kzlsar grevlendirdi. Fakat Melikahn lm haberi yznden bu seferden de bir sonu alnamad. Baz eserlerde Sultan Melikah ile Hasan Sabbh arasndaki mektup tetisinden bahsedilmektedir. Buna gre Melikah, Hasan Sabbh yeni bir din icat etmek ve baz cahilleri kandrmakla suluyor ve eer hatasnda srar ederse kalelerini yerle bir edeceini ifade ediyordu. Hasan Sabbh ise verdii cevapta mslman olduunu, Abbslerin hilfeti gasbettiini, hilfetin gerek sahibinin Ftmler olduunu sylyor, sultan Nizmlmlkn entrikalarna kar uyaryor ve Seluklu Devletini tehdit ediyordu. Propaganda amacyla sonraki dnemlerde uydurulduu sylenen bu mektuplarla (Kafesolu, Sultan Melikah, s. 134-135) Nizmlmlkn Melikaha sunduu arza ve sultann ona cevab Nasrullah Felsef tarafndan ehr Nme-i Tr adyla yaymlanm (bk. bibl.) ve Erbaa resil triyye ismiyle Arapaya evrilmitir (ed-Dirstl-edebiyye, VII/3-4 [Beyrut 1965], s. 270-302). Melikahla birlikte sfahandan Badata giderken Nizmlmlk bir btn fidsi tarafndan ldrld (10 Ramazan 485 / 14 Ekim 1092). Son zamanlarnda rakip ve dmanlarnn, ayrca Terken Hatunun kkrtmalar yznden Nizmlmlk ile Melikahn aras alm olduundan vezirin katlinden sultan sorumlu tutanlar olmu, ancak Melikah yaral durumdaki vezirin yanna gidip olayla hibir ilgisinin bulunmadna dair yemin etmitir. Bu olayn ardndan sultan yoluna devam ederek Badata gitti. Rivayete gre Melikah, Halife Mukted-Biemrillhtan Mstazhir-Billh veliahtlktan azlettirip yerine kz Mh-Melekten olan torunu Ebl-Fazl Caferi veliaht iln etmesini istiyor, fakat Mukted-Biemrillh buna yanamyordu. 24 Ramazan 485te (28 Ekim 1092) nc defa Badata giden sultan halifeye haber gnderip Badat hemen terketmesini istedi. Devlet adamlar araya girerek on gnlk mhlet aldlar. Ancak halifeye tannan sre henz dolmadan yedii bir av etinden dolay hastalanan ve ateli hummaya yakalanan Sultan Melikah 16 evval 485te (19 Kasm 1092) Badatta vefat etti (bnl-Kalnis, s. 121; Ahbrd-devletis-Selckyye, s. 49; bnl-Esr, elKmil, X, 210; Bndr, s. 69; bn Hallikn, V, 288). Kaynaklarda Melikahn av etinden zehirlendii belirtildii gibi onun Halife Mukted-Biemrillh, Terken Hatun veya Nizmlmlkn adamlar (Nizmiyye) tarafndan ldrld de rivayet edilir (Kafesolu, Sultan Melikah, s. 208210). Terken Hatun, veliaht ehzade Berkyarukun sultan olmasn engelleyip kk yataki olu Mahmudu tahta karmak amacyla Melikahn lmn gizledi. Bu yzden cenaze namaz dahi klnmayp gizlice nziyyede topraa verildi. Daha sonra sfahana gtrlerek sultann fi ve Hanefler iin yaptrd medresenin hazresinde defnedildi. Sultan Melikahn Ahmed, Berkyaruk, Dvud, Muhammed Tapar, Sencer, Mahmud, Turul ve Emr Humr adl sekiz olu ile Gazneli veliahd Mesd b. brhimle evlenen Gevher, Halife Mukted-Biemrillh ile evlenen Mh-Melek ve Halife

Mstazhir-Billh ile evlenen Seyyide adl kz, ayrca isimleri tesbit edilemeyen iki ocuu daha olmutur. Melikah ldnde oullarndan Berkyaruk, Muhammed Tapar, Sencer ve Mahmud hayattayd (Rvend, I, 135; bnl-Esr, el-Kmil, X, 112, 122, 380 vd.; Redddin Fazlullh- Hemedn, s. 54). Sultan Melikah maharetle ata biner ve her eit silh byk bir ustalkla kullanrd; evgn oynamada da mahir olup ava ok dknd. Zevk iin avlanm olmaktan dolay byk bir zntye kapld ve avlad hayvanlarn saysn tesbit ettirip kefret olarak 10.000 dinar sadaka datt rivayet edilir. Avlad hayvanlarn boynuz ve trnaklarndan Badat-Mekke yolu zerinde ve Mvernnehirde yaptrd iki iaret kulesi (minretl-kurn) mehurdur. Kgardan Boaziine ve Ege adalarna, Aral gl ve Kafkasyadan Yemen ve Adene kadar uzanan ok geni bir alanda hkimiyet kurarak adna hutbe okutmutur. Onun dneminde lkenin her yresinde huzur ve gven salanmtr. Hristiyan halka da iyi davranrd. Ermeni patriinin istei zerine kiliseleri, manastrlar ve din adamlarn vergiden muaf tutmutur (Urfal Mateos Vekayinmesi, s. 146, 176). Sultnl-lem, es-sultnl-muazzam, es-sultnl-dil gibi unvanlarla anlan Melikah tedbirli, ileri grl ve istiareye nem veren bir hkmdard (Nizmlmlk, s. 66). Seluklu devlet tekilt onun zamannda Nizmlmlkn de gayretiyle mkemmel bir ekil ald. Bilimsel ve kltrel faaliyetler onun dneminde zirveye ulat. Badatta CmiusSultan adyla bilinen bir cami, sfahanda bir rasathne, eitli yerlerde kpr, ribt, imaret, bmristan, hisar ve kaleler; sfahan, Basra, Nbur, Herat, Merv, Belh, Musul ve Taberistanda zengin ktphanelere sahip Nizmiye medreselerini yaptrd. Mervin etrafn surlarla evirtti. Cell takvimi ad verilen gne takvimini o hazrlatt. el-Mesill-Melikhiyye fil-avidi-eriyye adl fetva mecmuas da muhtemelen Sultan Melikah adna yazlmtr (Muhammed b. Muhammed b. Abdullah el-Hseyn, s. 70-71). Abdlkerm b. Hevzin el-Kueyr, Eb shak e-rz, mml-Haremeyn el-Cveyn ve Gazzl gibi lim ve sflerle Muhammed b. Selme er-Rehv, Kgarl Mahmud, Abdlkhir el-Crcn, Garsnnime, Ebl-Feth Mahmd, bnl-Mferric es-Sermn, Meymn el-Vst, mer Hayym, Muizz, Tur, Lmi, Ebl-Mel en-Nehhs, bnl-Hebbriyye, Eb Thir-i Htn, Zafer elHemedn, ehfr b. Thir el-sferyn gibi air, lim ve mhendisler onun himayesine mazhar olmutur (geni bilgi iin bk. Kafesolu, Sultan Melikah, s. 172-195). Sultan hac yollarn emniyete ald gibi haclarn yollarda su skntsyla karlamamalar iin kuyular atrp sarnlar yaptrmtr. Ticaret mallarndan alnan meks gibi baz vergileri kaldrd iin ticaret erbabnn ve halkn sevgisini kazanmtr (bnl-Cevz, IX, 69-74; Ahbrd-devletis-Selckyye, s. 49-51; bnl-Esr, el-Kmil, X, 210-213; Bndr, s. 68-69; bn Hallikn, V, 284-288).

BBLYOGRAFYA

Nizmlmlk, Siysetnme (nr. ve trc. Mehmet Altay Kymen), Ankara 1999, s. 1, 10, 42, 43, 64, 66, 84, 104, 120, 156; Nizm-i Arz, ehr Male (nr. Muhammed Kazvn), Leyden 1327/1909, s. 41, 43, 45, 84; bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 106, 112, 115, 117-122, 151, 157; Azim Tarihi: Seluklularla lgili Blmler: h. 430-538 (nr. ve trc. Ali Sevim), Ankara 1988, s. 16, 20-22; Beyhak, Tr (Hseyn), s. 102, 121, 124, 131, 375, 378; bnl-Cevz, el-Muntaam, VIII,

279, 294, 298, 304; IX, 69-74; Rvend, Rhats-sudr (Ate), I, 122-135; Ahbrd-devletisSelckyye (Lugal), bk. ndeks; bnl-Esr, el-Kmil, X, 50, 70-71, 76-80, 90, 92, 112-114, 122, 136-137, 144, 203-204, 210-213, 380 vd.; a.mlf., et-Trul-bhir fid-devletil-Atbekiyye bilMevl (nr. Abdlkdir Ahmed Tuleymt), Badat-Kahire 1382/1963, s. 4-11, 16, 24, 73, 105, 108, 114, 134, 181; Bndr, Zbdetn-Nusra (Burslan), s. 44-50, 52, 55-57, 65, 68-75, 81-84, 133, 233; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn (nr. Ali Sevim), Ankara 1968, bk. ndeks; a.e. (trc. Ali Sevim, TTK Belgeler, XX/24 [1999] iinde), s. 1-75; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, II, 55-57, 69, 75, 8485, 88, 96, 98-103, 105-109; bn Hallikn, Vefeyt, V, 283-289; Cveyn, Trh-i Cihng (ztrk), III, 116, 120-124; Ebl-Ferec, Trih, I, 325-326, 328, 330, 332, 334; Redddin Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr (nr. Ahmed Ate), Ankara 1960, II/5, s. 39, 41, 42-56, 58, 61; Muhammed b. Muhammed b. Abdullah el-Hseyn, el-Ura fil-ikyetis-Selcyye (trc. Abdnnam M. Haseneyn - Hseyin Emn), Badad 1979, s. 55-71; Urfal Mateos Vekayinmesi (952-1136) ve Papaz Grigorun Zeyli (1136-1162) (nr. ve trc. Hrant D. Andreasyan), Ankara 1962, s. 145-146, 169, 173, 176, 178-180, 183-184; Ahmed b. Mahmd, Seluknme (haz. Erdoan Meril), stanbul 1977, I, 115-165; II, 9-30; Anna Komnena, Alexiad (trc. Bilge Umar), stanbul 1987, s. 193-196, 201-207; Browne, LHP, II, bk. ndeks; G. le Strange, Baghdad During the Abbasid Caliphate, Oxford 1924, s. 100-159, 162, 191, 239, 240, 288, 292, 322, 326, 338; M. Halil Yinan, Trkiye Tarihi, Seluklular Devri I: Anadolunun Fethi, stanbul 1944, s. 85-156; brahim Kafesolu, Sultan Melikah Devrinde Byk Seluklu mparatorluu, stanbul 1953; a.mlf., Melikah, A, VII, 665-673; Abbas kbl, Vezret der Ahd-i Seln-i Bzrg-i Selc, Tahran 1338 h., bk. ndeks; Nasrullah Felsef, end Male-i Tr ve Edeb, Tahran 1342 h., s. 405-433; C. E. Bosworth, The Ghaznavids, Edinburgh 1965, s. 20, 84, 97, 108, 116, 171; a.mlf., The Political and Dynastic History at the Iranian World (A.D. 1000-1217), CHIr., V, 66-102; ayrca bk. ndeks; a.mlf., Malikh, EI (ng.), VI, 273-275; C. L. Klausner, The Seljuk Vezirate: A Study of Civil Administration, 1055-1194, Cambridge 1973, bk. ndeks; Erdoan Meril, Kirman Seluklular, Ankara 1989, bk. ndeks; B. Lewis, Haler (trc. Ali Aktan), stanbul 1995, s. 40, 44, 65, 84; Ali Sevim - Erdoan Meril, Seluklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Tekilt ve Kltr, Ankara 1995, s. 69-176, ayrca bk. ndeks; Abdlkerim zaydn, Hasan Sabbh, DA, XVI, 348-349. Abdlkerim zaydn

MELKAH
() (. 511/1117) Anadolu Seluklu hkmdar (1110-1116). Muhtemelen 489da (1096) dodu. Sultan I. Klcarslann oludur. Kaynaklarda Melikahtan (hinah) ilk defa, babasnn Musula hkimiyet meselesinden dolay Byk Seluklu Emri avl Sakavu ile yapt mcadele sebebiyle bahsedilir. I. Klcarslan, Musuldan gelen bir davet zerine 25 Receb 500de (22 Mart 1107) bu ehre girmi, daha sonra Rahbeye ekilmi olan avlnn zerine giderken Musulda bir miktar asker brakm ve kendi yerine olu Melikah vekil, kumandanlarndan Emr Bozm da ona atabeg tayin etmiti. Melikah bu srada on bir yanda idi, sultann hanm Aye Hatun ve kk olu Turul Arslan da Musulda bulunuyordu. Emr avl Sakavu, Klcarslan karsnda kazand zaferden (9 evval 500 / 3 Haziran 1107) sonra Musula yrd ve hibir mukavemetle karlamadan ehre girdi. Musula hkim olan avl, hutbeyi yeniden Byk Seluklu Sultan Muhammed Tapar adna okutmaya balad. Esir ald Melikah da Byk Seluklularn baehri sfahana Sultan Muhammed Taparn yanna gnderdi. Sultann dier olu Turul Arslan ile annesi Aye Hatun Emr Bozm tarafndan Malatyaya gtrld. Aye Hatun burada Turul Arslan hkmdar iln ettirdi ve olu henz kk yata olduu iin ehrin idaresini eline ald. Bir mddet sonra Malatyada bulunan larslan ismindeki bir emr ile anlaarak Bozm ldrtt, ardndan larslan ile evlendi. Fakat larslan Malatya halkna kt davranmaya balaynca olu Turul Arslan ile gizlice anlaan Aye Hatun Bizansa kamak zere olan larslan yakalatp hapsetti, bir yl sonra da Byk Seluklu Sultan Muhammed Tapara gnderdi. Muhammed Tapar, larslan kendisine gnderilince elinde esir olarak tuttuu Melikah Malatyaya gnderip sultan iln ettirdi. Melikahn 503 yl balarnda (1109 ortalar) sultann ordughndan kaarak Anadoluya geldii de rivayet edilir (bnl-Kalnis, s. 158). Melikah bir sre sonra Konyay ele geirip burada Anadolu Seluklu tahtna oturdu ve kardeleri Mesud ile Arab hapsettirdi (503/1110). Ardndan Bizans zerine birlikler sevketti. Ancak ordusunun urad yenilgiyi renince hemen Bizans mparatoru Aleksios Komnenosa eliler gndererek bar teklifinde bulundu, imparator da bu teklifi kabul etti. Bizansla yaplan bartan ksa bir sre sonra Melikah yaklak 50.000 kiilik bir ordu hazrlad. Emr Monolug, Emr Kontogmen ve Emr Muhammed idaresindeki Anadolu Seluklu birlikleri znik ve civarna, Bursa, Ulubat, Manyas ve Erdek yaknlarndaki Kyzikos (Belks) taraflarna yama aknlar dzenledi. mparator Aleksios, Trklere kar sefere ktysa da bir sonu elde edemeyeceini anlayarak emrindeki birlikleri Georgios Lebounese ve dier baz kumandanlarna brakp stanbula dnd (1113). Sultan Melikah, muhtemelen Aleksiosun Filibede oluundan faydalanmak ve Anadoluda kaybedilen yerleri geri almak maksadyla Anadoludaki dier Trk hkmdarlarndan da yardm alarak 1114te byk bir ordu oluturdu. Bu gelimeleri haber alan mparator Aleksios ise komu lkelerden yardmc birlikler ve paral askerler toplayp Konya zerine bir sefere kmaya karar verdi. mparator ordusu ile Anadolu ilerine doru ilerlemeye balaynca Seluklular Anadolunun btn tarla ve ovalarn atee verdiler. Bu durum yem ve yiyecek skntsna yol at. te yandan Dnimendlilerin de kendisine kar harekete getiini haber alan

imparator Akehire yrmeye karar verdi. Trklerle giritii baz ufak apl atmalardan sonra Krkehitler glne vard, Akehir glnn gneybat ucundaki Mesanakta Hisarn igal etti. Oradan da Akehir zerine yryp ehri zaptetti. Ardndan Trklerin elindeki esirleri kurtarmak ve blgeyi yamalamak iin Konya evresinde bulunan kasabalarn zerine eitli birlikler sevketti. Geri dnmekte olan Bizans ordusu Ampouna vard zaman Melikahn emrindeki Trk birlikleri her taraftan Bizans kuvvetlerine kar hcuma getiyse de nemli bir sonu elde edemeden geri ekildi. Sultan Melikah daha sonra mparator Aleksios Komnenosa bar teklifinde bulundu. Trk askerleri dman ember iine almken kaacak bir yeri olmayp beklemekten baka aresi kalmayan imparatora Melikahn bar teklifinde bulunmas, ancak kardei Mesudun hapisten kurtulup Dnimendlilerin yardmn temin ederek kendi zerine geldii haberini alm olmasyla aklanabilir. Melikahn bar teklifini kabul eden imparator Augustopolis ile Akronios arasndaki ovada Sultan Melikah karlad. Melikah ve maiyeti imparator tarafndan bir gece misafir edildi. Ertesi gn iki hkmdar arasnda antlama imzaland (510/1116); imparator ayrca sultana ykl miktarda para, emrlerine de nemli armaanlar verdi. Melikah imparatorun ordughndan ayrlmak zere iken kardei Mesudun tahta gemek amacyla Melikaha bir komplo dzenlediini renen imparator, sultana kardeinin hareketi hakknda ayrntl bilgi edininceye kadar yannda kalmasn ve onun plann rendikten sonra harekete gemesini tavsiye etti. Fakat Melikah hemen hareket edip kardeinin zerine yrmek istedi. mparator Melikaha, Konyaya gitmelerini salamak zere yanlarna Bizans savalarndan oluan gl bir birlik verme teklifinde bulunduysa da sultan bunu da kabul etmeyerek Konyaya hareket etti. Sultan Melikah Konyaya doru yol alrken nde keif kollar karmt. Bunlar gl bir orduyla oraya varm bulunan Mesuda rastladlar ve onun tarafna getiler; ardndan geri dnerek Melikaha yollarn emniyetli olduunu bildirdiler. Melikah ilerlerken birdenbire Mesudun ordusuyla karlat. Durumun tamamen kendi aleyhinde olduunu gren sultan hemen oradan uzaklat; amac mparator Aleksiosun yanna gitmekti. Ancak kendi tarafnda grnmesine ramen oktan beri Mesud iin alan Poukheasun tavsiyesine uyarak Ilgn yaknlarndaki Tyragiona gitti. Burada bulunan Rumlar, imparatorla aralarnda yaplan antlamay bildiklerinden Melikah iyi karladlar. Fakat Mesudun kuvvetleri ok gemeden kaleyi kuatma altna ald. Kalede bulunan Rumlar Mesudun birliklerine kar direniyorlard. Bunun zerine Poukheas, Melikaha hisar halkn yiite direnmeleri iin daha da cesaretlendireceini syleyerek surlardan aaya indi; fakat tam aksine Mesudun kuvvetlerine kaplar ap teslim olmalar gerektiini syleyerek onlar ikna etti. Sonunda hisar halknn ieriye ald Mesudun gleri Sultan Melikah yakalayp gzlerine mil ektiler (510/1116). Ardndan Melikahn tam kr olmad haberini alan Mesud nl bir bey olan Elegmona emir vererek Konyada bulunan Melikah bodurttu (511/1117). Melikah alt yl kadar Anadolu Seluklu tahtnda kald. Gen ve tecrbesiz oluu ve adamlarnn ihaneti onun sonunu hazrlam oldu.

BBLYOGRAFYA

A. Komnene, The Alexiad (trc. Elizabeth A. S. Dawes), London 1928, s. 357, 359-362, 370-371, 375-378, 390, 392-393, 397, 399-407; a.e.: Alexiad Malazgirtin Sonras (trc. Bilge Umar), stanbul 1996, s. 438, 440-443, 451, 453, 458-462, 479, 481-483, 486, 490-491, 493, 495-500; Trh-i l-i Seluk (nr. ve trc. Feridun Nafiz Uzluk), Ankara 1952, metin, s. 37; tercme, s. 24; bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 158; Sryani Mikhail, Chronique de Michel le syrien, patriarche jacobite dAntioche: 1116-99 (nr. ve trc. J. B. Chabot), Paris 1899-1924, III, 194-195, 204, 223; bnl-Esr, el-Kmil, X, 429-430; a.e. (trc. Abdlkerim zaydn), stanbul 1987, X, 344-345; EblFerec, Trih, II, 346-347, 349-351; Aksary, Msmeretl-abr, s. 28; F. Chalandon, Alexis Comnne Les Comnne, Jean II. Comnne et Manuel I. Comnne, Paris 1910-12, I, 226-227; Abdlkerim zaydn, Sultan Muhammed Tapar Devri Seluklu Tarihi (498-511/1105-1118), Ankara 1990, s. 62-64, 116-124; Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1993, s. 109-110, 160; In Demirkent, Trkiye Seluklu Hkmdar Sultan I. Kl Arslan, Ankara 1996, s. 57; Muharrem Kesik, Trkiye Seluklu Devleti Tarihi: Sultan I. Mesud Dnemi (1116-1155), Ankara 2003, s. 9-35. Muharrem Kesik

el-MELKl-DL I
() Eb Bekr Seyfddn el-Melikl-dil Muhammed b. Eyyb b. d (. 615/1218) Eyyb hkmdar (1200-1218). Muharrem 540ta (Temmuz 1145) Dmakta veya Balebekte dodu. Selhaddn-i Eyybnin kardeleri arasnda en kabiliyetli ve dirayetlisi olup Avrupallar tarafndan Saphadin diye tannr. Dier kardeleri gibi iyi bir renim grd. ok gen yata amcas Esedddin rkh el-Mansr ile aabeyi Selhaddinin maiyetinde nc Msr seferine katld (564/1169). lk byk baarsn 1174 ylnda Kenzddevle isyannn bastrlmasnda gsterdi. Nreddin Mahmud Zengnin lmnn (569/1174) ardndan Msr nibliine getirilen el-Melikldil, bundan sonra Selhaddinin Msrda bulunduu 1176-1177 ve 1180-1181 yllar arasndaki sre dnda Msr bir sultan gibi ynetti. Suriyede Hallarla mcadele eden Selhaddine gerekli yardmlar gnderdi ve Msr d dmanlara kar baaryla korudu, donanmay glendirdi. 579 (1183) yl balarndaki Renaud de Chtillonun Kzldeniz harektn bastrarak Hicaz ve baharat yolunu Hal tehlikesinden kurtard. Ayn yl Halepe tayin edildi ve 582ye (1186) kadar orada kald. Selhaddinin Harranda ar hasta yatt gnlerde devlet ilerini idare etti, ardndan Selhaddinin olu el-Melikl-Azzin atabegi olarak yeniden Msra gnderildi. Bu arada Hittn Savann kazanlmas zerine (583/1187) sultann emriyle Msr kuvvetlerinin banda Kuds Hal Krall topraklarna girdi, Yafa ve Mecdelyabay ald. Beyrutun ele geirilmesinden sonra Selhaddin ile birleerek Askaln ve Kuds ehirlerinin zaptnda hazr bulundu (583/1187). Ertesi yl sultann Antakya Prinkepslii topraklarnn fethi srasnda Srdaki Hallara kar Filistin topraklarn korudu ve Kerek-evbek kalelerini teslim ald. Akknn Hal muhasarasndan kurtarlmas iin harekete geti ve yeni kuvvetlerle Akk ordughna geldi (15 evval 585 / 26 Kasm 1189). 20 Cemziyelhir 586da (25 Temmuz 1190) 62.000 kiilik bir Frank kuvvetinin balatt saldr el-Melikl-dil tarafndan pskrtld, Franklardan 10-12.000 kii ldrld. el-Melikl-dil, ngiliz Kral Arslan Yrekli Richardla yaplan mzakerelerde sultana veklet etti. Hatta Richardla arasndaki dostluk devam eden savaa ramen ilerledi. Richard, ona kz kardei Jeanne ile evlenip kendisiyle birlikte eski Kuds Krall topraklarnda sultan olmalarn bile teklif etti. el-Melikl-dil, 14 ban 586 (16 Eyll 1190) tarihinde meydana gelen Arsuf Muharebesinde ve Selhaddin ile Takyyddinin olu el-Melikl-Mansr arasnda patlak veren anlamazlkta siyas ve asker maharetini bir kere daha ispat etti. Bu sebeple sultan 588 (1192) ylnda rdn ve elCezre gibi ok nemli iki blgeyi ona verdi. Selhaddinin lm zerine (589/1193) byk olu el-Melikl-Efdal Ali Dmakta sultan oldu, ancak el-Melikl-dil de iktidar ele geirmek arzusundayd. Nitekim kardeler arasnda balayan mcadeleler ona bu frsat verecekti. el-Melikl-dil nce Selhaddinin oullar arasndaki

mcadelede hakemlik yapt ve balangta el-Melikl-Efdalin tarafn tuttu. Fakat onun beceriksizliinin abucak ortaya kmasyla Msra hkim olan el-Melikl-Azz tarafna geti ve onun Dmak nibi oldu (592/1196). 1197 ylndaki Alman Hal seferine kar gerekli tedbirleri alan el-Melikl-dil, Yafay geri ald ve Hallarla yeni bir anlama imzalad. 595te (1198) elMelikl-Azzin beklenmeyen lm zerine Msrdaki emrler ikiye blnd; bir ksm elMelikl-dil tarafn, bir ksm Sarhad sahibi el-Melikl-Efdal tarafn tuttu. Giritii mcadelelerde baarl olan el-Melikl-dil 596da (1200) Msr ele geirerek sultanln iln etti. Bir yl sonra Selhaddinin oullar el-Melikl-dilin elinden Dmak ve Msr almak iin g birlii yaptlarsa da bu giriim sonusuz kald ve yaplan anlamayla el-Melikl-dil byk sultan olarak tannd. 604 (1207) ylnda Abbs Halifesi Nsr-Lidnillh tarafndan saltanat tasdik edildi. el-Melikl-dil kendi mdahalesini mahfuz tutarak lkeyi ocuklar arasnda paylatrd; Msr el-Melikl-Kmile, Dmak el-Melikl-Muazzama, el-Cezreyi el-Melikl-Erefe, Diyarbekiri el-Melikl-Evhada verdi. 1202 ylnda Mardin Artuklular ona tbi oldu. 1207de Trablus Hal Kontluunu yola getirerek antlamaya mecbur etti. 1217de Hallarn Suriyeye ynelmesi zerine Msrda bulunan elMelikl-dil, olu el-Melikl-Muazzama yardm iin Dmaka geldi. ok gemeden Hallar Dimyat muhasara etmek iin Akkdan Msra yneldiler. Dimyat kuatld srada el-Melikldil, Dmak yaknndaki likn ordughnda 7 Cemziyelhir 615 (31 Austos 1218) tarihinde vefat etti. Ertesi gn cenazesi Dmaka getirilerek nce kalede defnedildi, daha sonra kendi adn tayan medresenin (el-Medresetl-diliyye) bahesindeki trbesine gmld (bn Hallikn, V, 78). Yerine olu el-Melikl-Kmil geti. el-Melikl-dilin en byk gayesi, i isyanlar ve yeni bir Hal seferi karsnda devletin btnln ve Eyyb ailesinin menfaatlerini korumak olmu; halkn refah ve emniyetine, din ve eitim ilerine, lkenin ite ve dta bar iinde yaamasna, ziraata ve ticarete byk nem vermitir. Hallar arasndaki birlii nlemek ve kendi gelir kaynaklarn arttrmak iin Selhaddin gibi talyan ehir devletleriyle ticaret anlamalar yapmtr. Devletin maliyesine byk nem veren ve hazineyi daima dolu tutmaya zen gsteren el-Melikl-dil lim ve edipleri himaye ederdi. Temelini Nreddin Mahmud Zengnin att Dmaktaki diliyye Medresesini tamamlamak iin almsa da buna mr vefa etmemi, onun lmnden sonra 619da (1222) olu el-MeliklMuazzam tarafndan tamamlanan medreseye el-Medresetl-diliyye el-Kbr ad verilmitir (Nuaym, I, 359). el-Melikl-dil zamannda resl-etbb olan Mhezzebddin ed-Dahvrn mehur bir ktphanesi vard. el-Melikl-Kmilin yaptrd Kahiredeki mam fi Trbesine son ekli onun zamannda verilmi (608/1211-12; DA, XII, 32), Dmaktaki i kale onun dneminde tamamlanm, ayrca Cmiul-deyn de bu devirde tesis edilmitir (A, XI, 304). O srada Horasanda yaayan Fahreddin er-Rz, el-Melikl-dilin ilme byk nem verdiini duymu ve Tesst-tads adl eserini ona ithaf etmitir.

BBLYOGRAFYA

mdddin el-sfahn, el-Beru-m (nr. Ramazan een), stanbul 1979, V, 51-57, 121, 137138, 150, 154, 159-162; a.mlf., el-Fetul-uss (nr. M. Mahmd Subh), Kahire 1962, bk. ndeks; bnl-Esr, el-Kmil, XII, bk. ndeks; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, I-II, bk. ndeks; Eb me, Kitbr-Ravateyn (nr. brhim ez-Zeybek), Beyrut 1418/1997, bk. ndeks; a.mlf., e-eyl aler-Ravateyn, s. 111-113; bn Vsl, Mferricl-krb, bk. ndeks; bn Hallikn, Vefeyt, V, 7479; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Kahire 1988, I, 359-363; II, 262268; Ramazan een, Salhaddin Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, bk. ndeks; C. H. Becker, el-dil, A, I, 139-140; R. Hartmann, am, a.e., XI, 304; H. A. R. Gibb, al-dil, EI (Fr.), I, 203-204; A. Engin Beksa, Eyybler, DA, XII, 32. Ramazan een

el-MELKl-DL II
() Eb Bekr Seyfddn el-Melikl-dil Muhammed b. el-Melikil-Kmil Muhammed b. el-Melikildil Muhammed (. 645/1248) Eyyb hkmdar (1238-1240). 615 (1218) veya 617de (1220) dodu. Eyyb Sultan el-Melikl-Kmil Muhammedin olundan en kdr. Ad kaynaklarda ilk defa 627 (1230) ylnda aabeyi el-Meliks-Slih Eyybun veliahtlktan azledilmesiyle ilgili olarak zikredilir (bn Vsl, IV, 278-279). Bu olaydan sonra Sultan el-Melikl-Kmil Msrda bulunmad zamanlarda kk olunu nib olarak brakm ve 630da (1233) onu resmen veliaht tayin etmitir. el-Melikl-Kmilin 635te (1238) lm zerine Dmakta toplanan emrler Kahirede bulunan II. el-Melikl-dili sultan setiler, amcasnn olu el-Melikl-Cevd Ynusu da onun Dmak nibi olarak tayin ettiler. Emrlerin tercihlerini bu ynde kullanmalarnn sebebi zayf olan bu melikleri istedikleri gibi ynetebileceklerini dnmeleriydi. II. el-Melikl-dilin ilk icraatlarndan biri Halepe eli gnderip babasnn dneminde olduu gibi hutbenin kendi adna okunmasn talep etmesidir. Ancak bu istei kabul edilmedi. Kerek hkimi el-Melikn-Nsr Dvd, amcas el-Melikl-Kmil ile henz hayatta iken yapt anlamaya dayanarak Dmak nibliini istiyordu. Dmakn el-Melikl-Cevda verilmesi yznden Filistinin sahil blgelerini igal eden el-Melikn-Nsr Dvdun zerine yryen elMelikl-Cevd Ynus onu yenerek bu blgeleri topraklarna katt. el-Melikl-Cevdn gereinden fazla glendiini dnen II. el-Melikl-dil ona bu topraklar el-Melikn-Nsra brakmasn emretti. el-Melikl-Cevdn Dmaka dndnde hutbede II. el-Melikl-dilden sonra kendi ismini okutarak bamsz hareket etmeye balamas, Suriyedeki dier Eyyb melikleriyle kendisine kar planlar yapmas ve halka zulmetmesi zerine II. el-Melikl-dil, onun Dmak nibi yaplmasnda etkili olan emrlerden mdddin bn eyhyhu gnderip Dmak ondan teslim almasn istedi. Bunun karlnda el-Melikl-Cevda baz yerleri ikt olarak vermeyi teklif ettiini kendisine bildirmesini syledi. Sultann teklifini kabul etmedii gibi Emr mdddini de ldrten el-Melikl-Cevd, el-Melikl-Kmilin Sincarda ve dou blgelerinde hkm sren byk olu el-Meliks-Slih Eyyba sahip olduu Sincar, Rakka ve ne karlnda Dmak vermeyi nerdi. Teamle gre kendisinin Eyyb sultan olmas gerektiini dnen, ancak hem daha babasnn salnda veliahtlktan azledildiinden hem de babasnn vefat esnasnda Rahbeyi kuatmakta olduundan kendisi dnda gelien olaylara mdahale edemeyen el-Meliks-Slih bu defa frsat karmayp el-Melikl-Cevd ile anlat ve Dmak hkimi oldu (Cemziyelhir 636 / Ocak 1239). Dmak ve yresinin elinden ktn gren II. el-Melikl-dil buna karlk elMelikn-Nsr Dvd ile ittifak yapt. Gen ve tecrbesiz II. el-Melikl-dil, babasnn yllarca urap dzelttii hazineyi ksa zamanda tkettii gibi devlet ilerini terkedip sefahate dald. Kendisiyle ittifak yaparak Msra gelen elMelikn-Nsr Dvdun tesiri altnda kalan, hatta onun tevikiyle baz devlet adamlarn tutuklayan II. el-Melikl-dil, babasnn tecrbeli kumandan ve memlklerini ikinci plana itip henz

eitimlerini tamamlamam gen memlklerini devlet kademelerinde ykseltti. Bu umumi memnuniyetsizlik zerine Erefiyye ve Kmiliyye gruplarnn ileri gelenleri tecrbeli olmas sebebiyle el-Meliks-Slih Eyyba mektup gndererek onu Msra davet ettiler. Hatta Trk kkenli memlk emrleri II. el-Melikl-dile kar isyan edip Bilbste arptlarsa da yenilerek el-Meliks-Slihin hizmetine girdiler. Bu olaydan sonra emrler II. el-Melikl-dili tahttan indirmek iin bir teebbste daha bulundular. Sultan durumu farkedince tedbir ald. el-Meliks-Slih ordusuyla Msra yaklatnda yeni bir karkln kmasndan rahatsz olan Abbs Halifesi Mstansr-Billhn araya girmesiyle mevcut staty koruyan bir anlama yapld. Anlamaya gre Msr ve Gney Filistin II. el-Melikl-dile, Filistinin kuzey ksmlar ve rdn vadisi elMelikn-Nsr Dvdda, Dmak ve Suriyenin gneyi ise el-Meliks-Slih Eyyba kalacakt. Ancak bu srada yeeni el-Meliks-Slih Eyybun Nablusta bulunmasndan faydalanan Balebek hkimi el-Meliks-Slih mdddn smil ile Humus hkimi el-Melikl-Mchid Esedddin rkhun birlikte Dmak ele geirmeleri (637/1239-40) durumu deitirdi. smil ve rkhun II. el-Melikl-dilin nibi olduklarn belirterek hutbeyi onun adna okutmalar Msrda sevinle karland. Bu gelime el-Meliks-Slih Eyybun yalnz kalmasna ve II. el-Melikl-dil ile bozutuktan sonra Kereke dnen el-Melikn-Nsr Dvdun eline dmesine sebep oldu. Duruma memnun olan II. el-Melikl-dil 100.000 dinar (baka bir rivayete gre 400.000) karlnda kardeinin kendisine teslim edilmesini istedi, fakat teklifi kabul grmedi. el-Melikn-Nsr, Ramazan 637de (Nisan 1240) yaklak alt ay hapiste tuttuu el-Meliks-Slih Eyybu serbest brakt ve hkim olduu topraklarda hutbeyi onun adna okuttu. Ancak Kudsten Msra doru yola kan el-Melikn-Nsr ve el-Meliks-Slih, II. el-Melikl-dilin ve ona yardma gelen amcas mdddin smilin ordular arasnda kaldklarndan savamaya cesaret edemediler. II. el-Melikl-dil, bu olaydan ksa bir mddet sonra bata zzeddin Aybek el-Esmer olmak zere Erefiyye ve Kmiliyyenin kumandanlar tarafndan Zilkade 637de (Haziran 1240) Bilbste tutukland. Msra davet edilen el-Meliks-Slih Eyyb tahta geirildi. Aabeyi tarafndan uzun sre Kahire Kalesinde hapiste tutulan II. el-Melikl-dil 12 evval 645te (9 ubat 1248) boularak ldrld (bn Hallikn, V, 86; bn Vsl, V, 379). Dier bir rivayete gre ise 644 (1246) ylnda ldrlmtr (Mekn, XV [1955-57], s. 157). Bbnnasr dndaki emsddevle Trbesine defnedildi. II. el-Melikl-dilin ldrlmesi, Eyyb tarihinde taht ele geirmek maksadyla meliklerin yaptklar mcadeleler srasnda ilenen tek siyas cinayettir. II. elMelikl-dil kaynaklarda msrif ve sefih olarak tantlr. te yandan cmertlii, ihsannn bolluu ve vergileri kaldrmas sebebiyle Msr halknn onun dneminde olduka mreffeh gnler yaad, bu sebeple airlerin kendisini ven iirler yazd kaydedilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/2, s. 704, 707-709, 718-730, 771-772; Mekn, AbrlEyybiyyn (nr. Cl. Cahen, BEO iinde), XV (1955-57), s. 145-148, 157; bn Hallikn, Vefeyt, V, 84-86; bn Vsl, Mferricl-krb, IV, 278-279; V, 17, 126, 170, 179, 192-193,198-200, 206-207,

211, 214, 218-219, 252, 262, 379-381; ayrca bk. ndeks; Ebl-Fid, el-Mutaar f abril-beer (nr. Mahmd Deyyb), Beyrut 1417/1997, II, 264-269, 282; Zeheb, Trul-slm: sene 641-650, s. 301-303; Makrz, es-Slk (Ziyde), I/2, s. 247, 255-256, 267-296; H. L. Gottschalk, al-Malik alKamil von Egypten und Seine Zeit, Wiesbaden 1958, s. 175, 204, 213, 216, 226, 229, 233; R. S. Humphreys, From Saladin to the Mongols, Albany 1977, s. 222, 241-245, 253, 260-261, ayrca bk. ndeks; Ramazan een, Eyybler, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1992, VI, 374-379; Cengiz Tomar, Memlk Devletinin Kuruluu 1240-1260 (yksek lisans tezi, 1996), M Trkiyat Aratrmalar Enstits, s. 7-8, 10-22; C. H. Becker, al-Malik al-dil II, A, I, 140; H. A. R. Gibb, al-Adil II, EI (ng.), I, 198. Cengiz Tomar

el-MELKl-AZZ
() Ebl-Feth mdddn el-Melikl-Azz Osmn b. Selhiddn Ysuf b. Eyyb (. 595/1198) Eyyb hkmdar (1193-1198). Cemziyelevvel 567de (Ocak 1172) Kahirede dodu. Selhaddn-i Eyybnin en ok deer verdii oludur. skenderiye ve Kahirede Eb Thir es-Silef, Eb Thir smil b. Mekk b. Avf ez-Zhr ve bn Berr gibi limlerin rencisi olan Azzi babas 580de (1184) Takyyddin mer b. ehinahn kefleti altnda am nibi olarak tayin etti. Daha sonra ar bir hastala yakalanan Selhaddin, topraklarn oullar arasnda paylatrdnda (582/1186) byk olu el-Melikl-Efdal Aliyi Dmakta veliaht olarak belirledi. el-Melikl-Azze de Msr topraklarn verdi. Selhaddinin kardei el-Melikl-dil yeenlerine vas tayin edildi. el-Melikl-Azz, bu tarihten itibaren amcas el-Melikl-dilin atabekliinde Msr nibi olarak bulundu. Selhaddin ldnde (589/1193) el-Melikl-Azz, Msr nibi olarak amcas el-Melikl-dil ile birlikte Kahirede idi. Dengesiz davranlaryla tannan el-Melikl-Efdal Dmakta byk sultan olmu, babasnn kumandanlarn, Kd el-Fzl, mdddin el-sfahn ve Baheddin bn eddd gibi deerli devlet adamlarn ynetimden uzaklatrarak btn ileri veziri Ziyeddin bnl-Esre brakmt. el-Melikl-Azz, Dmaktan Msra g eden Kd el-Fzl gibi tecrbeli ahsiyetleri ve kumandanlar himayesine alarak kardeinin bu hatasn iyi deerlendirdi; ynetimini daha da salamlatrd. Dmaktan gelip hizmetine giren emrlerin de telkiniyle Eyyb topraklarn birletirme karar alan el-Melikl-Azzin ksa iktidar dneminin ilk yllar aabeyi el-MeliklEfdal ile mcadele iinde geti. el-Melikl-Azzin Dmak zerindeki niyetlerini anlayan el-Melikl-Efdal ile veziri Ziyeddin bnl-Esr ikt gelirleri giderlerini karlamaya yetmeyen, ancak prestiji ok yksek olan Kuds ona vermek suretiyle aralarn dzeltmeye altlarsa da sonradan bu niyetlerinden vazgetiler. elMelikl-Efdalin bu tekliften vazgemesi ve Cbeyli Hallara kaptrmas el-Melikl-Azze bekledii frsat verdi. 590da (1194) aabeyinden Dmakta hutbenin kendi adna okumasn ve sikkenin kendi adna baslmasn istedi. Bu teklifi kabul etmeyen el-Melikl-Efdal, dier Eyyb meliklerinden ve Caberde bulunan amcas el-Melikl-dilden yardm talep etti. Ayn yl ordusuyla Dmak yaknlarna gelen el-Melikl-Azz yeenleri arasndaki mcadelede hakemlik rol stlenen, fakat asl amac iktidar ele geirmek olan el-Melikl-dilin araya girmesi sonucunda elMelikl-Efdal ile bir anlama yaparak Kahireye dnd. Bu anlamaya gre ikisi de kendi topraklarn koruyor, el-Melikl-Azze Msr topraklar yannda Nablusun iktndan da pay veriliyordu. Bu arada amcas el-Melikl-dilin kzyla evlenen el-Melikl-Azz siyas konumunu daha da glendirdi. el-Melikl-Azz, ertesi yl el-Melikl-Efdalden Dmak tahtn terketmesini ve kendi sultanln tanmasn istedi. Bunun zerine el-Melikl-Efdal, tekrar dier Eyyb meliklerinden ve elMelikl-dilden yardm talep etmek zorunda kald. Dmak yaknlarna gelen el-Melikl-Azzin

ordusunda bulunan, batan beri babasnn Nsriyye adl birliklerini kendilerine stn tuttuu Esediyye ve Krt gruplar, el-Melikl-dilin de kkrtmalar neticesinde ordudan ayrlp Dmaka gidince zor durumda kalan el-Melikl-Azz hemen Msra dnd. Ondan nce davranarak Msr ele geirmek isteyen el-Melikl-dil ve el-Melikl-Efdalin teebbsleri bylece sonusuz kald. el-Melikl-Efdalin beceriksizlii sebebiyle kendisine gvenemeyeceini anlayan elMelikl-dil, Msrda atabeklii srasnda bizzat yetitirdii damad el-Melikl-Azze meylederek bir anlama yaplmasn salad. Bu olaydan sonra Msrda kalan el-Melikl-dil Dmak almas iin el-Melikl-Azzi kkrtmaya balad. 592de (1196) amcasyla birlikte ehri kuatan el-Melikl-Azz Dmakllarn da yardmyla ksa srede ehri ele geirdi ve amcasn nib tayin ederek Msra dnd. Kardei el-Melikl-Efdali de Sarhada gnderdi; bylece byk sultan oldu. Dmakta hutbe el-Melikl-Azz adna okunmakla birlikte idare fiilen el-Melikl-dilin elindeydi. Kardeiyle mcadelesinde baarl olan el-Melikl-Azzi bekleyen ikinci tehlike Hallard. elMelikl-Azz, 593te (1197) blgeye ulaarak Beyrut ve Sayday ele geirdi ve Kudse ilerlemek isteyen Hallar karsnda zor durumda kalan amcasnn yardm ars zerine kuatma altndaki Tibnne gitti. Ondan ekinen Hallar kuatmay kaldrdlar (594/1198). Hallarla yaplan antlamayla Selhaddin dnemindeki durum korundu; ancak Beyrut Hallarda kald, Sayda ise mslmanlarla Hallar arasnda ikiye blnd. Dmakta baz dzenlemeler yaparak Kahireye dnen el-Melikl-Azz bir av esnasnda Feyym yaknlarnda attan dp yaraland. Kahireye getirildikten ksa bir sre sonra 27 Muharrem 595te (29 Kasm 1198) ld ve Kahirede mam finin trbesine defnedildi. Selhaddinin son yllarnda Msrn ekonomik durumu suistimaller yznden olduka bozulmutu. el-Melikl-Azzin ekonomik skntlara ramen ar vergiler koymad, haksz msaderelerle halka zulmetmedii ve ldnde kendi hazinesinde hibir ey bulunmad, Msr halk tarafndan ok sevildii kaydedilmektedir. Bu dnemde Msr donanmasnn Akdenizde baz dman hedeflerine aknlar dzenledii bilinmektedir. el-Melikl-Azzin Dmak ele geirdiinde babasnn trbesinin yanna yaptrd Azziye Medresesi gnmze ulamamtr. el-Melikl-Azz babasnn kumandanlarn ve devlet adamlarn koruduu gibi ulemy da desteklemitir. bn Memmt (Esad b. Memmt) mehur eseri avnnddevvni ona ithaf etmitir.

BBLYOGRAFYA

mdddin el-sfahn, el-Fetul-uss (nr. M. Mahmd Subh), Kahire 1962, s. 114, 144, ayrca bk. ndeks; bnl-Esr, el-Kmil, XI, 517, 523-525; XII, 97, 110, 118-129, 140-145; ayrca bk. ndeks; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, III/2, s. 441-443, 453, 455, 460-461; bnl-Adm, Zbdetlaleb, III, 84, 130-137, 142; Eb me, Kitbr-Ravateyn (nr. brhim ez-Zeybek), Beyrut 1418/1997, IV, 401-446; ayrca bk. ndeks; a.mlf., e-eyl aler-Ravateyn, s. 6-16; bn Hallikn, Vefeyt, III, 251-253; bn Vsl, Mferricl-krb, III, 10-78; Ebl-Fid, el-Mutaar f abril-

beer (nr. Mahmd Deyyb), Beyrut 1417/1997, II, 178-184; bn Kesr, el-Bidye (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Kahire 1998-99, I-XXI, bk. ndeks; Makrz, es-Slk (Ziyde), I/1, s. 114144; a.mlf., el-a, II, 235; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire (nr. M. Hseyin emseddin), Beyrut 1413/1993, VI, 109-131; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Dmak 1367/1948, I, 382-398; R. S. Humphreys, From Saladin to the Mongols, Albany 1977, s. 80-81, 82, 93-110, ayrca bk. ndeks; Ramazan een, Salhaddn Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, bk. ndeks; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, III, 70-71, 84-85. Cengiz Tomar

el-MELKl-EFDAL, Abbas
(bk. ABBAS er-RESL).

el-MELKl-EFDAL, Ali
() Ebl-Hasen el-Melikl-Efdal Nruddn Al b. Selhiddn Ysuf b. Eyyb (. 622/1225) Eyyb hkmdar (1186-1196). 1 evval 566 (7 Haziran 1171) tarihinde Kahirede dodu. Selhaddn-i Eyybnin byk oludur. Babas bu srada Msrda Ftmlerin veziri ve Nreddin Zengnin nibiydi. el-Melikl-Efdal, Msrda eitli limlerden din ilimler ve Arapa okudu. ocukluu Msrda geti. Selhaddin Msrda bulunmad zaman kardei I. el-Melikl-dil onun nibi sfatyla grev yapard. Selhaddin 579 (1183) ylnda Halepi alnca kardei el-Melikl-dil Halepin kendisine verilmesini istedi, buna karlk Msrdaki btn haklarndan vazgeeceini bildirdi. Sultan onun isteini uygun bulup Msr nibliine yeeni Takyyddin meri getirdi. Ertesi yl Selhaddin tarafndan karlan bir menurla el-Melikl-Efdal, Takyyddinin atabegliinde Msrda sultann nibliine tayin edildi. Fakat el-Melikl-Efdal, Takyyddinle iyi geinemiyordu; sultan da Msrn idaresinden memnun deildi. 582de (1186) Harrandan Dmaka dnnce el-Melikl-Efdal ile yeeni Takyyddini Msrdan Dmaka ard ve Takyyddini Hamaya gnderdi. el-MeliklEfdal Suriye (am) nibi ve sultann veliahd oldu. Msr nibliine de el-Melikl-dilin atabegliinde ikinci olu el-Melikl-Azz tayin edildi. Bundan sonra el-Melikl-Efdal daima babasnn yannda bulundu. 583 (1187) ylnda Kuds Krall topraklarnn fethine ve Httn Savana katld (25 Reblhir 583 / 4 Temmuz 1187). Kudsn fethinde, Akk mdafaasnda ve sonraki savalarda grev ald. Takyyddin lnce sultan bata Harran olmak zere Fratn dousundaki topraklar el-Melikl-Efdale verdi (587/1191). Fakat el-Melikl-Efdal, topraklarn idaresini ele almak iin 588de (1192) douya giderken sultan bu kararndan vazgeip Fratn dousunda yer alan Takyyddine ait topraklar kardei el-Melikldile verdi. Bu srada Dmaka varm olan el-Melikl-Efdal, Hallarn Beyruta hareketi zerine Beyrutun yardmna gitti ve Hallar caydrd. Hallarla anlama imzalanmas zerine Dmaktaki grevine dnd. Babas lnce sultan olarak Eyyb ailesinin bana geti (27 Safer 589 / 4 Mart 1193). el-Melikl-Efdal yumuak huylu olmasna ve halk tarafndan sevilmesine ramen devlet idaresinde gerekli tecrbeye ve otoriteye sahip deildi. Zayf karakterli olup bazan kendini ikiye ve elenceye kaptran bazan da dindarlaan bir kiilie sahipti. Ayrca kendini beenmi entrikac bir kii olan veziri ve ktibi Ziyeddin bnl-Esrin etkisinde kalyor, babasnn dneminde devlet idaresinde grev alm deerli kiilere kar krc oluyordu. Kendisinin ve vezirinin kt tutumu yznden ok gemeden babasnn veziri Kd el-Fzl, mdddin el-sfahn, Baheddin bn eddd gibi limler ve baz kumandanlar onu terkederek Msrdaki kardei el-Melikl-dil ile Halepteki kardei elMelikz-Zhirin yanna gittiler. Yanndan ayrlan emrlerin ve devlet adamlarnn yardmyla elMelikl-Azz Msrdan gelerek Dmak kuatt (590/1194). Bunun zerine el-Melikl-Efdal amcas el-Melikl-dilden ve dier akrabalarndan yardm istedi. Yaplan anlamaya gre Dmak, Taberiye ve Gavr blgelerinin el-Melikl-Efdale verilmesi kararlatrld. Buna ramen el-

Melikl-Efdalin durumu gn getike ktye gitti, nk emrleri el-Melikl-Azzin tarafna geiyordu. Bu emrlerin tevikiyle el-Melikl-Azz 592de (1196) Dmak yeniden muhasara etti. Bu defa da el-Melikl-dilin yardma gelmesi ve el-Melikl-Azzin kumandanlar arasna nifak sokmas zerine muhasara yine sonusuz kald. Filistin, rdn ve Dmak el-Melikl-Efdale verildi (bnl-Esr, XII, 482, 483; Makrz, I, 228-230). el-Melikl-dil Msrda el-Melikl-Azzin yannda kald. Bu ikisi Dmak el-Melikl-Efdalin elinden almaya karar verdi. el-Melikl-Efdalin kumandanlarndan birinin yardmyla Dmaka girdiler. Yaplan mzakerelerden sonra Dmakn el-Melikl-dile, rdndeki Sarhad blgesinin el-Melikl-Efdale verilmesi ve Msrn yine el-Melikl-Azzin elinde kalmas kararlatrld; elMelikl-Efdal sultanlktan uzaklatrld. el-Melikl-Azzin 27 Muharrem 595te (29 Kasm 1198) lm zerine kumandanlar Mardini kuatan el-Melikl-dili Msra ardlar. Onun gecikmesi zerine baz kumandanlarn yardmyla el-Melikl-Efdal Sarhaddan gelerek el-Melikl-Azzin kk yataki olu el-Melikl-Mansrun atabegi olarak Msr idare etmeye balad. Kuds ve civar da el-Melikl-Efdalin idaresi altna girdi. Fakat el-Melikl-Efdal bata Emr Fahreddin olmak zere baz kumandanlar gcendirince bunlar Filistine giderek Kuds ve civarnn idaresine el koydular. Dier taraftan Halep sahibi el-Melikz-Zhir, aabeyi el-Melikl-Efdali amcas el-Melikldilin elinde bulunan Dmak kuatmaya tevik ediyordu. Hama ve Humus beylikleri de bu ittifaka katld. el-Melikl-dil olu Kmili Mardin muhasarasnn banda brakarak Dmaka dnd ve mttefikleri gelmeden ehre girdi. Kuds ve etrafna sahip olan Emr Fahreddin ve arkadalarnn da katlmasyla el-Melikl-dilin durumu kuvvetlendi. Ardndan Kmil, el-Cezre askerlerinin banda babasnn yardmna geldi. Mttefikler baarszla urad (bnl-Esr, XII, 121-123, 140145, 148-150; Eb me, II, 234-236). Bunun zerine yeni takviyeler alan el-Melikl-dil Msra yrd. 596 (1200) ylnda el-Melikl-Efdali yenerek Msra hkim oldu. el-Melikl-Efdale Meyyfrikn, Hani ve apakur (Bingl) verildi. Fakat Meyyfrikn ve ona bal yerleri idare etmekte olan el-Melikl-dilin olu Necmeddin Eyyb bu yerleri el-Melikl-Efdale vermeye yanamad (bnl-Esr, II, 236-238; XII, 155-156). el-Melikl-Efdalin elinde sadece Sarhad kald. el-Melikl-dil ise Msrda el-Melikl-Azzin olu el-Melikl-Mansru tahttan uzaklatrarak lkenin idaresini bizzat eline ald. el-Melikl-dilin bu hareketine kzan baz emrler el-MeliklEfdal ile Zhiri Dmak kuatmaya tevik ettiler. Bu srada ehirde el-Melikl-dilin olu elMelikl-Muazzam vard. Babasnn emriyle Bniys kuatan Emr Fahreddin ve arkadalarn yardma ard. Fakat onlar kar tarafla anlamlard. Mttefikler ehri kuattlar, ehir dmek zereyken el-Melikl-dil, yeenleri el-Melikl-Efdal ile el-Melikz-Zhirin arasn amay baard. Yaplan mzakerelerden sonra 598 Muharreminde (Ekim 1201) Dmakn yine el-MeliklMuazzamn elinde kalmas, el-Melikl-Efdale Samsat, Serc, Kalatnecm ve Reslaynn verilmesi hususunda anlamaya varld. el-Melikl-dilin sultanl herkes tarafndan tannd (bnl-Esr, XII, 160-163). yle anlalyor ki el-Melikl-Efdal bu yerlerden sadece Samsata sahip olabildi. Veziri Ziyeddin bnl-Esr ile bu ehre yerleti. Bir mddet sonra Anadolu Seluklularndan II. Sleyman aha, ardndan I. zzeddin Keykvusa tbi olarak burada yaad. 613te (1216) Halep sahibi kardei el-Melikz-Zhir lnce ehbeddin Turulun atabeglii zamannda 615 (1218) ylnda Anadolu Seluklu Sultan I. zzeddin Keykvusun yardmyla Halep Beyliini ele geirmeye kalkt. Fakat el-Melikl-dilin olu ve el-Cezre sahibi el-Melikl-

Erefin iddetli mdahalesi sonucu bu teebbsnde muvaffak olamad. Bundan sonraki hayatn Samsatta geirdi. Safer 622de (ubat 1225) bu ehirde ld ve Halepe gtrlerek MehedlHerev yanndaki trbesine gmld. el-Melikl-Efdal kltrl ve limlere kar ilgi gsteren bir kiiydi. Gzel yaz yazar ve iir sylerdi. Bir rivayete gre Dmaktaki el-Medresetl-Azziyyenin inaatn o balatm, daha sonra kardei el-Melikl-Azz tamamlatmtr (bn eddd, s. 239).

BBLYOGRAFYA

mdddin el-sfahn, el-Beru-m (nr. Ramazan een), stanbul 1979, s. 149-163; bnlEsr, el-Kmil, II, 236-238; XI, 499; XII, 121-123, 140-145, 148-150, 155-156, 160-163, 428, 482483; Bndr, Senel-Ber-m, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2249/2, vr. 163b-242a; Eb me, Kitbr-Ravateyn, II, 234-238; bn Hallikn, Vefeyt, III, 419, 421; bn eddd, elAlul-are f ikri meri-m vel-Cezre (nr. Sm ed-Dehhn), Dmak 1375/1956, s. 239; Makrz, es-Slk, I, 85, 228-232; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Kahire 1988, I, 382 vd.; Zambaur, Manuel, s. 97; Bosworth, slm Devletleri Tarihi, s. 75; Ramazan een, Salhaddin Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, s. 105; a.mlf., Salhaddin Eyyb ve Devlet, stanbul 1987, s. 84; C. H. Becker, Efdal, A, IV, 130-131; H. A. R. Gibb, al-Afal, EI (Fr.), I, 221. Ramazan een

el-MELKl-EREF, Hall
(bk. HALL b. KALAVUN).

el-MELKl-EREF, nal
() Ebn-Nasr el-Melikl-Eref Seyfddn nl (Eynl) el-Ecrd el-Al ez-Zhir en-Nsr (. 865/1461) Memlk sultan (1453-1461). 785 (1383) yl civarnda dodu. Bir Memlk tciri tarafndan aabeyiyle birlikte Kafkasyadan Kahireye getirilerek Sultan Berkuka satld. Tabaktz-zimmiyyede ilk renimini tamamladktan sonra Sultan Ferec kendisini zat etti. Ferecin son dneminde hasekilie ykseldi, ardndan devdriyye arasna girdi. el-Melikl-Muzaffer Ahmed b. el-Melikl-Meyyed eyh devrinde atabekl-askir (el-emrl-kebr) Tatar tarafndan emr-i aere tayin edildi (824/1421). Barsbay zamannda tablhne emri oldu, bir sre sonra hassa askerlerinin ikinci kumandanlna getirildi. 831den (1428) itibaren be yl Gazze nibi olarak grev yapt. 836da (1433) Barsbayn Akkoyunlular zerine yapt mid seferine katld. Baarszlkla sonulanan bu seferin ardndan Ruha (Urfa) nibi olarak tayin edildiyse de bu grevi kabul etmedi. Sultann rtbesini yzler emirliine (emr-i mie ve mukaddeml-elf) ykseltince Urfa nibi oldu. 840ta (1436-37) Safed nibliine gnderildi. 843te (1439-40) Kahireye arld. Sultan el-Melikz-Zhir akmak tarafndan 846da (1442) devdr- kebr olarak tayin edilen nal 846 (1442) ve 848 (1444) yllarnda yaplan Rodos seferlerine katld. 850de (1446) sultanlktan sonra en nemli makam olan atabekl-askirlie ykseltildi ve Sultan akmakn lmne kadar bu grevde kald. akmakn olu el-Melikl-Mansr Osmann ksa sren saltanat dneminde memlklerin kard isyan neticesinde sultan iln edildi (Reblevvel 857 / Mart 1453). el-Melikl-Eref, dier Memlk sultanlar gibi ncelikle nemli grevlere gvendii memlkleri getirdi ve baz vergileri kaldrd. Ancak gelenee aykr olarak atabekl-askirlie bir memlk emri yerine olu Ahmedi tayin etmesi tepki ekti ve olunu bu grevden almak zorunda kald. 859 (1455) ylnda kendi memlkleriyle (memlkl-eclb) selefi akmakn memlkleri arasnda kan atmalar srasnda akmakn memlklerinden bir ksmn tutuklad, bir ksmn srgne gnderdi ve kadrolarda nemli deiiklikler yapt. syana karan Abbs Halifesi Kim-Biemrillh azledilerek yerine kardei Mstencid-Billh getirildi. Bu dneme naln kendi memlklerinin kard isyanlar damgasn vurmutur. Bunlar 860ta (1456) Kahirede baz evleri yamalamlar ve sultann gc yamay nlemeye yetmemitir. Ertesi yl sultandan aylklarnn arttrlmasn isteyen memlkler isteklerini reddeden sultan taladlar; nal da isteklerini kabul etmek zorunda kald. 863 (1459) ylndan itibaren sultann memlklerinin Kahiredeki zulmleri daha da oald. Srekli olarak aylklarnn arttrlmasn talep ediyor, kendileriyle ters den kad, vezir, hcib gibi devlet grevlilerine saldryor, Kahirede ev ve dkknlar yamalayp tccarlarn mallarna el koyuyorlard. Memlklerle Osmanllar arasndaki iyi ilikiler nal dneminde de devam etmitir. 29 evval 857de (2 Kasm 1453) stanbulun fethini mjdelemek ve naln clsunu tebrik etmek zere yanlarnda Bizansl esirler ve hediyelerle gelen Osmanl elilik heyeti Kahirede ok iyi karland

ve eitli kutlamalar yapld. nal, Ftih Sultan Mehmedin stanbulun fethini mjdeleyen mektubuna cevabn bir elilik heyetiyle gnderdi. 860ta (1456) Ftihin elilik heyeti Cemleddin Abdullah elKbn bakanlnda tekrar Kahireye gelerek Balkanlarda yaplan yeni fetihleri mjdeledi, nal da Osmanl elisini kendi elisi Kanbay el-Ysuf ile birlikte stanbula gnderdi. Bu ilikiler, Ftih Sultan Mehmedin hac yolundaki su havuzlarnn oaltlmasyla ilgili teklifinin Akkoyunlular ve Dulkadroullar ile iyi ilikiler iinde bulunan nal tarafndan reddi zerine bozulmutur. Karamanolu brhim Beyin 860 (1456) ylnda Memlklerin elindeki Tarsus, Adana ve yresini ele geirmesi naln tepkisini ekti. Ertesi yl Emr Hokadem kumandasnda Kahireden sefere kan Memlk ordusu Karamanoullarna ait drt kaleyi ald, Lrendeyi (Karaman) ve baz kyleri yamalad. Karamanolu brhimin elilerinin Kahireye gelerek itaat arzetmesi zerine MemlkKaramanoullar ilikileri dzeldi. nal dnemi Memlk d politikasnn en nemli aya Kbrstr. Sultan Barsbay zamannda 829da (1426) fethedilen Kbrs bu tarihten itibaren Memlk Devletine tbi oldu. Kbrs Kral II. Johnun 1458de lmnn ardndan kz Charlotte tahta knca vey kardei James 863 (1459) ylnda bir heyetle Kahireye geldi ve taht ele geirmek iin naldan yardm istedi. Jamesi Kbrs nibi olarak tayin eden nal ona yardm sz verdi ve durumu yerinde incelemek zere Tarberd et-Tayyr elHasekyi Kbrsa gnderdi. Kbrstan Franklardan bir grupla birlikte dnen Tarberdnin yanndakilerin bir ksm Charlotteu, bir ksm Jamesi destekliyordu. Durumu deerlendiren nal, Charlotteun tahtta kalmasn uygun grd. Ancak memlk emrleri buna tepki gsterip Charlotteu destekleyenlere saldrdlar. Bunun zerine sultan Jamesi desteklemek iin Kbrsa ordu gndermek zorunda kald (864/1460). Kbrsta ksm baar elde eden Memlk donanmas hem arpmalar srasnda hem dn yolunda yakaland frtna sebebiyle ar kayplar verdi. Memlklerden bir ksm Jamese destek vermek zere adada kald. Bu srada, bir sreden beri hasta olan el-Melikl-Eref, hastalnn arlamas zerine yerine olu el-Melikl-Meyyed Ahmedi tahta kard ve emrlerden onun iin biat ald. Bir gn sonra da 15 Cemziyelevvel 865te (26 ubat 1461) vefat etti. Kaynaklarda esmer, uzun boylu ve kse (ecrd) olarak tasvir edilen naln okuma yazma bilmedii, kan dkmekten saknd, zeki ve sabrl, sava oyunlarna vkf, cesur bir hkmdar olduu kaydedilmektedir. Birok Memlk sultan gibi o da salnda kendisine Kahire dnda bir trbe, bu trbenin yaknnda da bir medrese ina ettirmitir. el-Melikl-Eref naln dnemindeki en nemli mal reform para sisteminin iyiletirilmesidir. nal, kendisinden nceki sultanlar tarafndan tedavle karlan ayar dk paralar tedrc olarak piyasadan kaldrmak iin mcadele etmi ve bunda baarl olmutur. Sultan, ilk olarak 861de (1457) amda darbedilen dk ayarl dirhemlerin kullanmn yasaklamak istemi, ancak bundan zarar edeceklerini dnen memlklerle halkn bu konuda kendisine kar geleceini haber alarak bu teebbsnden vazgemiti. Ertesi yl kendi adna darbettirdii dinar ve dirhemlerdeki altn ve gm oranlarn belirleyerek sabitlemi, ayar bozuk paralar tedavlden kaldrm, halkn bundan zarar grmesini engellemek iin de fiyatlar te bir orannda drmtr.

BBLYOGRAFYA

bn Tarberd, en-Ncmz-zhire (nr. M. Hseyin emseddin), Beyrut 1413/1992, XVI, 3-137; a.mlf., el-Menhel-f, III, 209-212; a.mlf., avdid-dhr (nr. M. Kemleddin zzeddin), Beyrut 1410/1990, II, 414-610; Sehv, e-avl-lmi, II, 328-329; a.mlf., Veczl-kelm fieyl al Dvelil-slm (nr. Ber Avvd Marf v.dr.), Beyrut 1416/1995, II, 674-738; bn ys, Bediuz-zhr, II, 307-369; Feridun Bey, Mnet, I, 288; bnl-md, eert (Arnat), IX, 449; smail Yiit, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi: Memlkler, stanbul 1991, s. 117118; J. Sauvaget, Noms et surnoms de mamelouks, JA, CCXXXVIII (1950), s. 40; Ahmet Ate, stanbulun Fethine Dir Fatih Sultan Mehmed Tarafndan Gnderilen Mektublar ve Bunlara Gelen Cevablar, TD, IV/7 (1953), s. 11-50; M. C. ehbeddin Tekinda, Fatihle ada Bir Memlkl Sultan Aynal el-Ecrd, a.e., XXIII (1969), s. 35-50; a.mlf., Fatih Devrinde Osmanl-Memlkl Mnsebetleri, a.e., XXX (1976), s. 73-98; a.mlf., Inl (Aynl) al-Ard, EI (ng.), III, 1198; M. Sobernheim, nal, A, V/2, s. 989-990. Cengiz Tomar

el-MELKl-EREF, Ms
() Ebl-Feth el-Melikl-Eref Muzafferddn Ms b. el-Melikil-dil Muhammed b. Eyyb (. 635/1237) Eyyblerin el-Cezre ve Dmak kolu hkmdar (1200-1237). 576da (1180) Kahirede veya 578de (1182) Kerekte dodu. Babas I. el-Melikl-dil tarafndan Emr Fahreddin b. Osman ez-Zenceblnin nezretinde Kudse gnderildi. 598de (1201-1202) Urfann (Ruha) ynetimiyle grevlendirildi, daha sonra Harrann idaresi de ona verildi (bn Hallikn, V, 330). el-Melikl-Eref, kendisine verilen el-Cezre (Meyyfrikn) blgesinde Eyyb nfuzunu glendirmek amacyla 599 (1202-1203) ylnda babasnn emriyle Mardin Artuklularnn merkezi Mardini kuatt. Mardin hkimi bu olayn ardndan Eyybleri metb olarak tanmak zorunda kald. el-Cezrede Eyyb-Zeng hnedanlar arasndaki nfuz mcadelesinin bir sonucu olarak Musul hkimi Nreddin Arslanah ile 19 evval 600de (20 Haziran 1204) Beynennehreyn denilen yerde yapt sava kazanarak blgede etkili bir g haline gelen el-Melikl-Eref, ban 601 (Nisan 1205) tarihinde Harputu muhasara etti. Ancak bu defa I. Gyseddin Keyhusrevin devreye girmesi sebebiyle bir netice alamad. el-Melikl-dil 604 (1207-1208) ylnda lkeyi oullar arasnda taksim ettii zaman el-Cezreyi el-Melikl-Erefe verdi. Ahlat hkimi olan aabeyi el-MeliklEvhad lnce babasnn rzas ile bu ehri de hkimiyeti altna alan el-Melikl-Eref (607/1210) bylece el-Cezredeki hkimiyet alann Dou Anadoluya kadar uzatma imkn buldu. Anadolu Seluklu Hkmdar I. zzeddin Keykvus, Kuzey Suriyenin en nemli ehri olan Halepin hkimi el-Melikz-Zhir Gznin lm ve tahta henz yandaki olu el-Melikl-Azzin gemesi zerine (613/1216) Halep seferine kt. el-Melikl-Azzin annesi Dayfa Hatun elMelikl-Erefin kz kardeiydi. el-Melikl-Eref, Dayfa Hatun ve Atabeg ehbeddin Turulun yardm ars zerine Halepe gelerek ordunun kumandasn ele ald ve zzeddin Keykvusu hileyle de olsa Halep nlerinden uzaklatrmay baard (615/1218). Bu olayn ardndan el-MeliklErefin nfuzu Kuzey Suriye ve asl hkimiyet sahas olan el-Cezre blgesinde olduka glendi. Musulu elinde bulunduran Bedreddin Ll, el-Melikl-Erefi metb tandn iln etti. Bu gelimeden endie duyan Erbil hkimi Muzafferddin Kkbri, Sincar hkimi II. mdddin Zeng ve Hsnkeyf Artuklu Hkmdar Nsrddin Mahmd aralarnda bir ittifak kurarak el-Melikl-Erefe kar cephe aldlar. ttifaka sonradan Anadolu Seluklu Hkmdar I. zzeddin Keykvus da katld. Ancak Keykvusun el-Melikl-Erefe kar dzenledii sefer srasnda rahatszlanarak Sivasa dnmesi ve ardndan lm ittifakn baarya ulamasn engelledi. Bu durum karsnda Kkbri, el-Melikl-Erefe tbi olan Hakkriye blgesi hkimi el-Hakkryi (mdddin EblAbbas Ahmed b. Ali bnl-Metb) ona isyan etmesi iin kkrtt. Bu isyan bastrmay baaran elMelikl-Eref, Zenglerin Sincardaki hkimiyetine de son verdi. Zenglerden Ferruhah, Rakka karlnda Sincar el-Melikl-Erefe teslim etti (617/1220).

Ayn yl iinde Azerbaycan ve evresinde beliren Mool tehlikesi karsnda Grcler ve ardndan Abbs Halifesi Nsr-Lidnillah, el-Melikl-Erefe eli gndererek asker talebinde bulundu. elMelikl-Eref, Dimyatta Hallar tarafndan muhasara edilmekte olan aabeyi el-Melikl-Kmilin yardmna gitmek iin hazrlk yaptn syleyerek her iki taraftan da zr diledi. Eref bu olayn ardndan, Dmak hkimi olan kardei el-Melikl-Muazzam snn sraryla el-Melikl-Kmile yardm iin harekete geti. Bu iki Eyyb melikinin yardma gelmesi sonucu kuvvet dengeleri deiti ve varlan anlama sonucunda Hallar Dimyattan kaytsz artsz ekildiler (618/1221). Hallarn bertaraf edilmesinin ardndan el-Melikl-Eref ile el-Melikl-Kmil, Dmak elinde tutan kardeleri el-Melikl-Muazzam aleyhine gizli bir ittifak kurdular. Halep hkimi el-MeliklAzz ve Musul hkimi Bedreddin Ll de ksa bir sre sonra bu ittifaka katldlar. el-MeliklKmilin Eyyb lkesinin tamamnda hatr saylr bir otorite tesis etmek istemesi ve el-MeliklMuazzamn da Suriyede yaylmac bir politika izlemesi iki kardei kar karya getirdi. Kardelerinin kendisine kar ittifakn haber alan el-Melikl-Muazzam, Erbil hkimi Kkbri ile ittifak yapt gibi el-Melikl-Erefin Ahlat nibi olan kardei el-Melikl-Muzaffer ehbeddin Gzyi de isyana tevik etti. el-Melikl-Erefin isyan bastrmak zere Ahlata ynelmesinden yararlanan Kkbri Musulu kuatt; el-Melikl-Muazzam da el-Melikl-Erefin kontrolndeki elCezre blgesine girmek iin hazrlk yapt. Ancak aabeyi el-Melikl-Kmilin tehdidi karsnda hazrln durdurmak zorunda kald. Mttefiklerinden yardm alamayan el-Melikl-Muzaffer ehbeddin Ahlat aabeyi el-Melikl-Erefe teslim etti (621/1224). el-Melikl-Eref Meyyfrikn dndaki btn blgeleri onun elinden ald. Kardelerine kar ittifak giriimi baarszla urayan el-Melikl-Muazzam bu defa Celleddin Hrizmah ile ittifak yapt (622/1225). Bu ittifakn sonucunda el-Melikl-Erefe ait olan Ahlat Celleddin Hrizmah tarafndan kuatld (15 Zilkade 623 / 7 Kasm 1226). Fakat kuatma devam ederken Azerbaycanda kan karklklar ve k mevsiminin bastrmas Celleddin Hrizmahn Ahlat igalini engelledi. el-Melikl-Eref, Dmakta kardei el-Melikl-Muazzam tarafndan on ay kadar ikamete mecbur edildikten sonra aleyhine ittifak yapmayacana dair sz alnp serbest brakld ve ilk i olarak Celleddin Hrizmaha kar I. Aleddin Keykubadla ittifak yapma yoluna gitti. ki hkmdar arasndaki yaknlama I. Aleddin Keykubadn el-Melikl-Erefin kz kardeiyle evlenmesiyle daha da glendi. el-Melikl-Muazzamn lmnn ardndan Dmak, el-Melikl-Eref ve el-Melikl-Kmil tarafndan kuatld (624/1227). Kaleyi savunan el-Melikl-Muazzamn olu el-Melikn-Nsr Dvd Kerek, Salt ve Nablusun kendisine verilmesi artyla kaleyi teslim etmek zorunda kald (ban 626 / Temmuz 1229). el-Melikl-Eref ve el-Melikl-Kmil arasnda nceden varlan anlama gerei Dmak el-Melikl-Erefe teslim edilirken el-Melikl-Eref de el-Cezredeki baz yerleri (Rakka, Ruha [Urfa], Suru, Harran, Reslayn) el-Melikl-Kmile brakt. Celleddin Hrizmah, Suriyedeki buhrandan istifade ederek el-Melikl-Erefe ait olan Ahlat tekrar kuatarak ele geirdi (627/1230). Fakat bu harekt Eyyb ailesini olduu kadar Anadolu Seluklularn da rahatsz etti. Hrizmaha kar ittifak kuran iki hnedanla Celleddin Hrizmah

arasnda meydana gelen Yassimen savanda (627/1230) el-Melikl-Eref, 5000 kiilik seme bir Eyyb kuvvetinin banda savan kazanlmasnda etkili oldu ve Hrizmah tarafndan igal edilen yerleri geri ald. el-Melikl-Eref, aabeyi el-Melikl-Kmil ile beraber mid Artuklular zerine yaplan sefere katld ve mid Kalesini ele geirdi (630/1232). Ertesi yl Hasankeyfi kuatp alarak Artuklularn Hsnkeyf-mid koluna son verdi. Bu gelimelerden rahatsz olan Aleddin Keykubadn Mool istilsna kar tedbir alnmad gerekesiyle el-Melikl-Erefe ait Ahlat ele geirmesi iki hnedan arasnda atmay kanlmaz hale getirdi (630/1232). 631 (1233-34) ylnda yanndaki on alt Eyyb meliki ve kardei el-Melikl-Erefle beraber Anadoluya giren el-Melikl-Kmil bu sefer srasnda Keykubadn akllca savunma politikas sebebiyle baarl olamad. Seferin baarszlkla sonulanmasnn bir sebebi de el-Melikl-Erefin baarl olunmas halinde Dmakn elinden alnarak kendisine Anadoludan beldeler verilmesinden endie etmesidir. Bu seferin ardndan el-Melikl-Kmil ile el-Melikl-Erefin aras ald. Eref Hama, Humus, Halep Eyyb meliklerinin yan sra Anadolu Seluklularnn da katlmyla aabeyi el-MeliklKmile kar yeni bir ittifak kurdu. Midesinden rahatszlanan el-Melikl-Eref 4 Muharrem 635 (27 Austos 1237) tarihinde Dmakta vefat etti. nce Dmak Kalesinde topraa verildi, daha sonra Kellsede yaplan trbeye nakledildi (bn Hallikn, V, 333). Trbede bir ktphane tesis edilmi ve bir eit trbedrlkurr haline getirilen trbesinde kraat limi Eb me mehatl-kra grevinde bulunmutur. erefeddin bn Uneyn, bn Ebl-sba ve Baheddin Esad b. Yahy esSincr gibi devrin nl edip ve airlerinden birou onu ven iirler yazmtr. el-Cezre ve Suriyeyi en iyi tanyan hkmdarlardan biri olan el-Melikl-Erefin Anadolu Seluklu Hkmdar I. Aleddin Keykubadn ve el-Melikl-Kmilin birbirine yakn tarihlerde lmleriyle blgede gl ve tecrbeli bir ynetici kalmam, bu sayede Moollar Anadoluya girerek Suriyeye kolayca uzanmlardr. el-Melikl-Eref hadis ve fkh limlerine byk sayg gstermi, mantk ve kelmla uraan limlere ise aka cephe almtr. 631de (1233-34) zamann nl kelmclarndan Seyfeddin elmidnin eski hkmdarla gizlice mektuplat iddiasyla ders vermesini yasaklam ve lmne kadar onu gz hapsinde tutmutur. Buna karlk devrin byk hadisilerinden bnz-Zebd diye tannan fakih, dil ve kraat limi Eb Abdullah Sircddin Hseyin b. Mbrek ez-Zebdyi Dmaka davet edip ondan hadis dinlemi, yine Dmakta yaptrd Drl-hadsil-Erefiyyeye dnemin bir baka nl hadis ve fkh limi bns-Salh e-ehrezryi getirterek ynetimini ona vermitir. Dnemin kaynaklarnn son derece dindar bir hkmdar olarak tantt el-MeliklErefin ikiye ar dkn olduu kaydedilmektedir. Urfada Hallrrahman, Dmakta Cerrh ve Tvbe camilerini yaptrmtr. Gaziantepte Erefiyye Medresesi muhtemelen onun tarafndan ina ettirilmi, bnl-Adm Kitb avi-ab onun adna telif etmitir.

BBLYOGRAFYA

Ebl-Ferec, Trh, II, 472-475, 484-487, 490-491, 502-509, 523-530, 532-535; bnl-Esr, elKmil, bk. ndeks; bn Nazf, et-Trul-Manr (nr. Ebl-d Dd), Dmak 1401/1981, 24, 3843, 65, 74-79, 92-97, 104-166, 173-181, 197-261; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/2, s. 518, 526, 561-562, 592-593, 597, 602-603, 608-609, 618-625, 644, 654-667, 671-673, 675-676, 684-685, 699-700, 704-705; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, III, 169-170, 181-190, 193, 197-201, 205-209; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye: Selukname (trc. Mrsel ztrk), Ankara 1996, I, 201218, 309-315, 374-418, 425-428, 439-448; bn Hallikn, Vefeyt, V, 330-341; bn Vsl, Mferricl-krb, III, 155-159, 175-179, 263-270; IV, 22-31, 48-49, 70-77, 90-107, 126-132, 137142, 175-181, 186-191, 203-209, 228-241, 256-268, 280-281, 294-302, 314-320; V, 74-88, 98-99, 109-110, 121-128, 137-153; bnl-Furt, Tr (nr. Hasan Muhammed e-emm), Basra 1970, V/1, 7, 11, 106-107, 130, 243-244; H. L. Gottschalk, al-Malik al-Kmil von Egypten und seine Zeit, Wiesbaden 1958, bk. ndeks; Zambaur, Manuel, s. 97-98; R. Stephen Humphreys, From Saladin to the Mongols, Albany 1977, s. 127-131, 156-185, 193-238; G. Vath, Die Geschichte der Artuqudishen Frstentmer in Syrien und der Gaziral-Furatiya, Berlin 1987, s. 129, 132-133, 148-149; Sleyman zbek, Trkiye Seluklular-Eyyb likileri (doktora tezi, 1995), A Sosyal Bilimler Enstits, tr.yer.; C. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, Edinburgh 1996, s. 70, 72; nder Kaya, Eyyub Devleti Meliklerinden I. el-Eref Muzaffereddin Musa Dneminin Siyas Tarihi: 597/1200-635/1237 (yksek lisans tezi, 2000), M Trkiyat Aratrmalar Enstits; Remzi Ataolu, Artuklu-Eyyubi likileri, TD, sy. 10 (1995), s. 71-90. nder Kaya

el-MELKl-EREF, abn
() Ebl-Mefhir (Ebl-Mel) el-Melikl-Eref Zeynddn (Nsrddn) abn b. Hseyn b. Muhammed b. Kalvn (. 777/1376) Memlk sultan (1363-1376). 754te (1353) dodu; Muhammed b. Kalavunun torunudur. Amcazadesi Selhaddin Muhammedin akl melekelerini yitirdii gerekesiyle sultanlktan azledilmesinden sonra el-Melikl-Eref Zeynddin unvanyla tahta karld (15 ban 764 / 30 Mays 1363). Yann kkl dolaysyla ynetim, saltanatnn ilk ylnda kendisini tahta karan emrlerden Yelboa el-mer ve Tayboa et-Tavlin, arkasndan iki yl Atabeg Esendemirin elinde kald. el-Melikl-Erefin saltanatnn nc ylnda Kbrs Kral I. Pierre (Peter), papa ve Fransa Kral II. Jean ile grp desteklerini saladktan ve ngiltere ile Almanyann gerekletirecei sefer iin taahhtlerini aldktan sonra Kbrs, Venedik, Ceneviz ve Rodos gemilerinden oluan bir Hal donanmasyla skenderiyeye karma yapt; valinin hac maksadyla Hicazda bulunmasndan dolay hazrlksz yakalad ehri halkn kahramanca savunmasna ramen igal etti (22 Muharrem 767 / 9 Ekim 1365). Hal askerleri grlmemi bir vahetle srdrdkleri gnlk katliam, tahrip ve yamann ardndan 5000 civarnda esiri ve topladklar kymetli eyay gemilere ykleyip gtrdler. gal haberi Kahireye ulanca el-Melikl-Eref ve Yelboa el-mer ordunun banda skenderiyeye geldilerse de Hallar bulamadlar. Gerekli tamirat yaptrld, surlar tahkim ettirildi ve nceden valilik olan ehir niblik haline getirildi. Ayrca Kbrsn fethi iin gl bir donanma hazrlanmas kararlatrld. Yelboa tarafndan yrtlen bu faaliyet yaklak sekiz ayda tamamlandysa da onunla sultan arasnda beliren anlamazlk yznden sefere klamad. Makrz, bu srada Osmanl padiahnn bir eli gndererek yaplacak Kbrs seferi iin yardmda bulunmay taahht ettiini syler (es-Slk, III/1, s. 121). Grnata Nasr sultan da bir mektupla skenderiye halknn acsn paylatn bildirmiti. Yelboa, otoriteyi btnyle eline alabilmek iin rakibi Tayboay Dmak nibliine tayin ettirmi, buna uymaynca da onu ve baz yaknlarn tutuklatmt. Ancak Yelboa tek bana kalnca sertlii, kabal ve nemli makamlara kendi adamlarn getirmesi yznden ksa srede epeyce dman kazand. Neticede ocuk yanda olmasna ramen onun nfuzundan kurtulmak isteyen sultann da gizlice destekledii baz muhalifleri bir suikast plan hazrladlar. Bunu renen Yelboa, Kalatlcebele giderek hapiste tutulan sultann kardei Onuku tahta kard. Ancak zerine gelen elMelikl-Erefin emrleri karsnda tutunamayp kamak zorunda kald ve bir sre sonra ldrld (Reblevvel 767 / Aralk 1366). O srada on yanda olan sultan bu defa tahtta kalmasn salayan emrlerin lideri Esendemir en-Nsrnin nfuzu altna girdi. Fakat yaklak iki yl sonra Yelboaviyye memlklerinin kardklar bir isyan bastran Esendemiri isyanclarla i birlii yapt dedikodusundan yararlanarak tutuklatt ve bu tarihten itibaren ynetimi kendi eline ald. Esendemirin yerine getirilen Emr Aktemir es-Sahb sultann lmne kadar bu grevde kald. Emr Akdemirin yapt sefer neticesinde Nbeliler Msrn hkimiyetini tandlarsa da ardndan onun

esirlere kt muamelesi yznden bakaldrp Asvana saldrdlar ve buray tahrip ettiler. 769 (1367-68) yl iinde Ayasa bir kartma yapan Hal donanmas Memlk ordusunun yaklatn duyunca geri ekildi. Fakat ksa bir sre sonra Kbrs Kral I. Pierre kumandasndaki daha byk bir Hal donanmas Trablusama kartma yapt ve ehre giren birlikler byk bir katliam gerekletirdiler. 1369da tahta kan II. Pierre dneminde Kbrsla ilikiler dzeldi ve kraln teklifiyle bar antlamas imzalanp esirler karlkl olarak serbest brakld. Ancak lkede salanan istikrar sultann vey babas Olcay el-Ysufnin isyanyla bozuldu (Muharrem 775 / Temmuz 1373), isyan bastrldktan sonra Olcayla birlikte baz emrler ldrld. 776da (1374) Kilikya Ermeni Krall zerine gnderilen ordu baehir Ssi zaptederek bu devleti ortadan kaldrd ve Memlk snrlarn Anadoluya tad. Ayn yl iinde Dmaka bal bir vilyet olan Kuds mstakil bir niblik haline getirildi. el-Melikl-Eref 777de (1376) hacca niyetlendi ve yokluunda tahta karlmasndan korktuu kardeleriyle amcasnn oullarn Kerek zindanlarna gnderdikten sonra Msrdaki Abbs Halifesi I. Mtevekkil-Alellah ile birlikte byk bir alayla Kahireden ayrld. htilf karmalarndan korktuu emrleri yanna alm, gvendiklerini geride brakmt. Ancak Akabe krfezi civarna gelindiinde beraberindeki emrlerden bazlar para ve erzak isteiyle karklk kardlar ve elMelikl-Erefi lmle tehdit ettiler. Bu durum karsnda sultan, birka yakn adamyla birlikte bir gece gizlice Kahireye dnmekten baka are bulamad. Fakat orada daha byk bir tehlikeyle karlat. nk kendisi daha Kahireden ayrlmadan Akabede isyan edenlerle anlam olan Emr Karatay ve arkadalar, belirledikleri gn gelince onun ld sylentisini yayarak yerine Kalatlcebelde olu Aliyi tahta karmlard. el-Melikl-Eref Kahirede bir sre saklandysa da nihayet yakalanp ldrld (4 Zilkade 777 / 26 Mart 1376) ve bir kuyuya atlan cesedi nce Seyyide Nefse semtinde bir yere, daha sonra da annesinin trbesine defnedildi. 769 (1367-68) ylndan itibaren ynetimi eline alan el-Melikl-Eref II. abn ar mal toplama hrs olmakla beraber cmert, dil, cesur, heybetli, yumuak huylu, tebaasna dkn ve gzel ahlkyla tannm bir hkmdard. limleri ve hayr sahiplerini sever, din kurallara harfiyen uyard. Ehl-i beyt mensuplarna gsterdii itibar ve baz vergileri kaldrmas dolaysyla halkn gnln kazanmt. mar ilerine nem vermi, Kahire ve Haremeynde eitli eserler yaptrp bunlar iin pek ok vakf tahsis etmitir.

BBLYOGRAFYA

bn Kesr, el-Bidye, XIV, 302-314; bn Habb el-Haleb, Tekiretn-nebh f eyymil-Manr ve benh (nr. Muhammed Muhammed Emn), Kahire 1976, I, 260-337; bn Dokmak, el-Cevher-emn (nr. M. Kemleddin zzeddin Ali), Beyrut 1405/1985, II, 220-242; Kalkaend, ubul-a, III, 467; IV, 24, 229; VIII, 107-115; Makrz, es-Slk (Ziyde), III/1, s. 83-283; a.mlf., el-a, II, 240; bn Hacer el-Askaln, ed-Drerl-kmine (nr. M. Abdlhamd Han), Haydarbd 1972, II, 342-

344; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, Kahire 1956, XI, 24-148; bn ys, Bediuz-zhr, I/2, s. 3-188; Cebert, Acibl-r, I, 34-36; H. Luke, The Kingdom of Cyprus 1291-1369, A History of the Crusades (ed. H. W. Hazard - K. M. Setton), London 1975, III, 355-361; smail Yiit, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi: Memlkler, stanbul 1991, VII, 91-92; Rid el-Kahtn, Evfs-Sulnil-Eref abn alel-aremeyn, Riyad 1414/1994; Hayt Nsr el-Hacc, elAvld-diliyye f salanatil-Eref abn b. seyin, leml-fikr, XIV/3, Kveyt 1983, s. 161-222; M. Sobernheim, ban, A, XI, 264-265; P. M. Holt, abn, EI (ng.), IX, 155; In Demirkent, Hallar, DA, XIV, 543. smail Yiit

el-MELKl-EREF er-RESL
() Eb Hafs (Ebl-Feth) el-Melikl-Eref Mmehhidddn mer b. Ysuf b. mer el-Gassn etTrkmn (. 696/1296) ok ynl bir lim olan Resl hkmdar (1295-1296). 640 (1242-43) ylnda doduu tahmin edilmektedir (Varisco, Medieval Agriculture, s. 13). Sana valisi iken babas el-Melikl-Muzafferin lmnden drt ay nce ynetimi kendisine devretmesiyle Resl hnedannn nc sultan olarak tahta geti (694/1295). Babasnn onu veliaht tayin etmesine ve tahta ktnda Yemenin btn vali ve kale kumandanlarnn kendisini hkmdar olarak tanmasna ramen kardei el-Melikl-Meyyed Dvd b. Ysuf isyan etti. el-Melikl-Eref kardeinin isyann olu Nsrn kumandasndaki bir orduyla bastrd ve teslim olan kardeine iyi davrand. el-Melikl-Eref adaletli idaresi, ziraatn gelitirilmesi iin gayret gstermesi ve iftilerin zerindeki vergi ykn azaltmasndan dolay ksa zamanda halkn sevgisini kazand. Ancak onun sakin geen ynetimi yirmi bir ay gibi ksa bir mddet srd ve gen saylabilecek bir yata vefatyla sona erdi (23 Muharrem 696 / 21 Kasm 1296). Cenazesi Taizde kendisinin yaptrd Erefiye Medresesinin hazresinde topraa verildi. el-Melikl-Eref ehzadeliinde balad ilm almalarn sultanl srasnda da srdrd. Bylece tebaas tarafndan sevilen bir sultan olmasnn yan sra adalar ve sonraki nesiller tarafndan takdirle anlan bir lim olarak da temayz etti. Ayn zamanda bilimsel alet yapmnda da usta olan el-Melikl-Erefin bir usturlab halen New York Metropolitan Museumda bulunmaktadr ve David A. King tarafndan tantlmtr (The Medieval Yemeni Astrolobe in the Metropolitan Museum of Art in New York City, Zeitschrift fr Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, Frankfurt 1985, II, 99-122 [ayn makale iin ayrca bk. D. A. King, Islamic Astronomical Instruments, London 1987, s. 99-122]). Ayrca usturlapla ilgili rislesinin sonunda verdii bilgilerle el-Melikl-Erefin, astronomiye dair bir eserde manyetik pusuladan ve onun kbleyi belirlemede nasl kullanlacandan ayrntl biimde bahseden ilk bilim adam olduu sylenmektedir (a.g.e., s. 112; Fernini, s. 16, 18). Hkmdarlndan ok ilm ahsiyetiyle tarihe geen el-Melikl-Eref ilgilendii her ilim dalnda eser verecek kadar derin bilgiye sahip bir limdi. Eserleri. 1. urfetl-ab f marifetil-ensb. Arap kabileleri ve soylarna dair kapsaml bir almadr. Mellif bu eserinde Hz. Peygamber ile ona yakn olan sahblerin, Emev ve Abbs halifelerinin ve kendisinin de aralarnda bulunduu Resl hkmdarlarnn neseplerini tantr; ayrca nde gelen adalar hakknda bilgi verir. Kitabn Karl Wilhelm Zettersten tarafndan tahkikli neri yaplmtr (am 1369/1949). 2. Tufetl-db fit-tr (fit-tevr) vel-ensb. eitli kaynaklarda ad geen kitabn urfetl-ab ile ayn eser olmas ihtimalinden bahsedilmektedir (Varisco, Medieval Agriculture, s. 16). 3. Cevhirt-tcn fil-ensb (kir Mustafa, s. 239). 4. Risle fil-usurlb (el-Usurlb). Hazrec ve bnd-Deyb adn Kitbl-Ibh olarak vermektedir (Varisco, Medieval Agriculture, s. 15). Mellifin Metropolitan Museumda bulunan

usturlabnn ayrntl izimlerini ve kullanm hakkndaki bilgileri iermektedir. Eser David A. King tarafndan sz konusu usturlapla birlikte yaymlanm ve ngilizceye tercme edilmitir (yk. bk.). 5. Kitbt-Tebra f ilmin-ncm. Astronomi, astroloji ve vakit tayinine dair bir eserdir (Suter, s. 167). Daniel Martin Varisconun neir ve tercme ettii eserin otuz ikinci blm bir almanak olup burlar kua, ay ve gnein yrngeleri, gezegenler, sabit yldzlar, gne ve ay tutulmalar, usturlap, ayn deveran, takvim sistemleri, kble tayini, hava durumu, mevsimlere gre tbb tavsiyeler, zira takvim ve say sistemleri gibi konular ele almaktadr; eitli veriler tablolar halinde sunulmutur. 6. Kitbl-Mela f marifetil-fila. Yedi blm halinde ziraata dair bir eser olup Muhammed Abdrrahm Czim tarafndan ksmen neredilmitir (el-kll, sy. 3/1 [Sana 1985]). Ayn hnedandan Abbas er-Reslnin Buyetl-felln adl eserinin kaynaklarndan olan kitabn ad baz eserlerde Milul-mela f marifetil-fila (et-Tfa f marifetil-fila) eklinde geer. 7. elMutemed f mfredti-b (el-Mutemed fil-edviyetil-mfrede) (British Library, nr. Or. 3738). Byk lde bnl-Baytr, bn Cezle ve Hubey et-Tiflisnin eserlerinden ihtisar edilmi olup dnemin tp yaklamyla yazlm bir farmakoloji kitabdr. Baz kaynaklarda mellifin babas elMelikl-Muzaffere nisbet edilen eser Kahirede (1327, 1329, 1370/1951) ve Beyrutta (1402/1982) baslmtr. 8. el-Mun fil-bayara. Deve ve atlarn bakmyla ilgilidir (Brockelmann, GAL Suppl., I, 901). 9. el-Mutre fil-fnn mine-un (a.g.e., a.y.). 10. Kitbd-Delil f marifetil-evt vel-menzil. Gnein hareketine bakarak vakit belirlemeyi konu edinir (Ali b. Hasan el-Hazrec, I, 276). 11. el-bdl lim ulime fil-l fil-edviyeti vel-ar. Tbbfarmakolojik bir almadr (Abdullah Muhammed el-Habe, Melleft kkmil-Yemen, s. 57; Medirl-fikril-slm, s. 607). Baz kaynaklarda muhtemelen bask hatas sonucu el-bdl lim ademe fil-l olarak zikredilmektedir; Varisco ise adn al-bdl lim aleme fil-l eklinde vermitir (Medieval Agriculture, s. 15). 12. el-Cmi fi-b. O dnemde bitkilerden yaplan illar hakknda bilgi vermektedir (Abdullah Muhammed el-Habe, Medirlfikril-slm, s. 607-608). 13. el-Vula il abb f vafi-ayyibe ve-b (British Library, Add. 23419 [3], vr. 234-280). 14. el-Avll-kfiye vel-ful-fiye. Tbba dair bir eserdir (British Library, Or. nr. 3830; Arabic Medical MSS., Bankipore, nr. 115). 15. el-re fil-ibre f ilmi tabrir-ry (Varisco, Medieval Agriculture, s. 15). 16. ifl-all fi-b (a.g.e., a.y.).

BBLYOGRAFYA

el-Melikl-Eref er-Resl, urfetl-ab f marifetil-ensb (nr. K.W. Zettersten), Beyrut 1412/1992, s. 3-42; Ebl-Fid, Tr, IV, 25; Abdlbki b. Abdlmecd el-Yemn, Trul-Yemen (nr. Mustafa Hicz), Beyrut 1985, s. 100-101; Ali b. Hasan el-Hazrec, el-Udl-lliyye (nr. M. Besyn Asel), Kahire 1329/1911, I, 276, 284-287; Trud-devletir-Resliyye fil-Yemen (nr. Abdullah Muhammed el-Habe), Sana 1405/1984, s. 49-50; Serks, Mucem, II, 1417-1418; Brockelmann, GAL, I, 650; Suppl., I, 901; M. Ullmann, Die Natur und Geheimwissenschaften im Islam, Leiden 1972, s. 342; Abdullah Muhammed el-Habe, Melleft kkmil-Yemen (nr. E. Niewhner-Eberhard), Wiesbaden 1979, s. 56-59; a.mlf., Medirl-fikril-slm fil-Yemen, Beyrut 1408/1988, s. 607-610; H. Suter, Beitrge zur Geschichte der Mathematik und Astronomie im Islam, Frankfurt 1986, s. 167; D. M. Varisco, Rasulidische Landwirtschaft und traditionalle

Almanache, Jemen, Frankfurt 1987, s. 303-305; a.mlf., Medieval Agriculture and Islamic Science: The Almanac of a Yemeni Sultan, Seattle 1994, s. 3-19; kir Mustafa, et-Trul-Arab velmerrin, Beyrut 1993, IV, 238-239; Ilias Fernini, A Bibliography of Scholars in Medieval Islam 150-1000 (750-1600 AD), Abu Dhabi 1998, s. 16-18. Recep entrk

el-MELKl-KML, Muhammed
( ) Ebl-Mel el-Melikl-Kmil Nsrddn Muhammed b. el-Melikil-dil Ebbekr Muhammed b. Eyyb (. 635/1238) Eyyb hkmdar (1218-1238). 25 Reblevvel 576da (19 Austos 1180) Kahirede dnyaya geldi. 573te (1177) doduu da rivayet edilir. Eyyb Hkmdar I. el-Melikl-dilin byk oludur. bn Berr, Eb Abdullah Muhammed b. Ali b. Sadaka el-Harrn ve Abdurrahman b. Ali el-Hrakden iczet alan elMelikl-Kmil, ayrca Ebl-Ksm Abdurrahman b. Abdlmecid bns-Safrvden krk hadis dinleyip rivayet etti. Babasnn grevlendirdii bn Dihye el-Kelb tarafndan yetitirildi. Devrinin airlerini imtihana tbi tutacak kadar iir ve edebiyata hkim olduu, kendisinin de iir yazd kaydedilmektedir. el-Cezrenin idaresi 587de (1191) daha amcas ve kaynpederi Selhaddn-i Eyybnin salnda el-Melikl-Kmile verildi. Babas, 595te (1199) Selhaddinin Dmak hkimi olan olu elMelikl-Efdal zerine yrdnde el-Melikl-Kmili Mardini kuatan el-Cezre kuvvetlerinin banda brakt. el-Melikl-Kmilin de yardmyla el-Melikl-Efdali bertaraf ettikten sonra Msra ilerleyip 22 Ramazan 596 (6 Temmuz 1200) tarihinde Kahireye giren el-Melikl-dil, yeenlerini tahttan uzaklatrp Msr ve Suriyenin hkimi ve Eyyb sultan olurken olu elMelikl-Kmil onun vekili ve en bata gelen yardmcsyd. Babas Msrn idaresini ona verdi. V. Hal Seferine katlan Hal ordular 615te (1218) Akkda toplannca el-Melikl-dil Suriyeden asker toplarken el-Melikl-Kmil de Msr ordusuyla Kahireden kuzeye yryp Dimyatn gneyinde diliyede karargh kurdu. Hallarn Dimyat nnde nehir zerindeki kuleyi ele geirip liman igal ettiklerini renen el-Melikl-dil 7 Cemziyelhir 615te (31 Austos 1218) zntsnden ld. el-Melikl-dilin lm haberi Eyyb kararghndaki emrleri aknla drmt. Bunu frsat bilen mdddin Ebl-Abbas Ahmed b. Ali bnl-Metb el-Hakkr kumandasndaki emrler elMelikl-Kmilin kardei el-Melikl-Fizi sultan iln etmek zere harekete getiler. el-MeliklKmil tutuklanma korkusuyla karargh terkedip mm Tannha gitti. Dmak hkimi el-MeliklMuazzamn ordugha gelip onun yannda yer almas el-Melikl-Kmilin moralini ykseltti ve ksa srede ynetime hkim oldu. el-Melikl-Muazzam kardei el-Melikl-Fiz ve mdddin bnlMetbu yanna alarak Suriyeye dnd. Bu kargaadan faydalanan Hallar, ban 616da (Ekim 1219) Dimyat ele geirip Kahire zerine yrmek iin hazrlklara baladlar. Msrn tehlikede olduunu gren el-Melikl-Kmil, Hallara Msr terketmeleri artyla Kerek ve evbek dnda Kuds dahil Selhaddn-i Eyybnin fethettii btn topraklar geri vermeyi teklif etti. Fakat Hallar Kerek ve evbekin yannda 300.000 altn sava tazminat talep ettiler. Hallar bir sre oyalayan el-Melikl-Kmil bu

arada Msr halkn silhlandrp Suriyedeki Eyyb meliklerinden yardm istedi. Bylece 40.000 svari toplanm oldu. Hallar, Eyyblerin hazrlklar karsnda Kral Jean de Briennein muhalefetine ramen Kahire zerine yrmeye karar verdiler. el-Melikl-Kmil kar saldrya geip etraflarn kuatarak Dimyat ile btn balantlarn kesince Hallar bar istemek zorunda kaldlar (7 Receb 618 / 27 Austos 1221). Bylece V. Hal Seferi de hedefine ulaamadan sona ermi oldu. Bu baarnn ardndan Msr bir sknet ve refah dnemine girdi. Fakat ksa bir sre sonra elMelikl-Kmil ile kardei Dmak hkimi el-Melikl-Muazzamn aras ald. Bu arada elCezrede ve Anadolunun dou blgelerinde mahall emrler, Eyyb melikleri, Anadolu Seluklular, Abbsler ve Grclerin blgede siyas hkimiyet kurma mcadeleleri devam ediyor, bu da eitli olaylara sebep oluyordu. el-Melikl-Kmil, bylesine kark bir ortamda el-MeliklMuazzama kar el-Cezre hkimi el-Melikl-Eref Ms ile birleti (619/1222). el-MeliklMuazzam, Kkbri ve daha sonra I. Aleddin Keykubad ile Ahlat ve Mardin emrleri de el-MeliklKmil ve el-Melikl-Erefe kar ittifak kurup onlara ait topraklara saldrdlar. 624 (1227) ylnda aralarndaki sorunlar halleden el-Melikl-Eref ile el-Melikl-Muazzam, el-Melikl-Kmile haber gndererek Celleddinin Ahlat kuatmakta olduunu ve ona kar kendisiyle i birlii yapmak istediklerini bildirdiler. el-Melikl-Kmil, kardelerinden gelen bu teklifi bir hile olarak kabul edip Sicilya Kral ve Alman mparatoru II. Friedrich ile ittifak kurma yollarn arad. Bylece el-Melikl-Muazzama kar gl bir mttefik bulmann yannda muhtemelen yeni bir sefer hazrlna giritiklerini haber ald Hallar erken davranarak diplomasi yoluyla durdurmay dnyordu. Friedrich, el-MeliklKmilden gelen bu teklif zerine Kahireye kendi temsilcilerini gnderdi ve hemen ardndan douya doru sefere kt. evval 625te (Eyll 1228) Akkya ulat. Friedrich ve el-Melikl-Kmil mslmanlarla Hallar arasndaki bitmek bilmeyen mcadeleleri ve ihtilflar halletmek istiyorlard. 28 Reblevvel 626da (24 ubat 1229) el-Melikl-Kmil ve Friedrich arasnda anlamaya varld. Buna gre on yl sreyle sadece Yafaya kadar uzanan bir sahil eridiyle Kuds, Beytllahm, Nsra, Montfort ve Toron kaleleriyle birlikte Celle blgesi ve Sayda etrafndaki baz blgeler Hallara veriliyordu. Ancak Kudste Kubbets-sahre ve Mescidi Aks ile Harem-i erif mslmanlarn elinde kalacak ve mslmanlarn serbeste ibadet etme haklar olacakt. Ayrca iki taraf elindeki esirleri serbest brakacakt. 17 Mart 1229da II. Friedrich Kudse girdi. Bylece Hallar silh zoruyla yapamadklarn diplomatik yollarla gerekletirmi oldular. Anlamann ardndan mslmanlarn Harem-i erif dnda Kudse girmelerine izin verilmemesi mslmanlar arasnda tepkiyle karland. Dmakta matem iln edildi. el-Melikl-Kmilin Harem-i erifin mslmanlarn elinde bulunduunu ve stratejik adan blgeye hkim olduklarn aklamas mslmanlarn acsn azaltmad. Kudsn bir anlamayla Hallara braklmas aslnda onlara da ciddi bir fayda salamad. mparator II. Friedrich aforozlu olduu iin Kutsal Mezar Kilisesinde dzenlenen ta giyme trenine baronlar ve valyeler katlmad. mparator Kuds krallk tcn kendi elleriyle bana koyup bu baarsn yalnz bana kutlamak zorunda kald. Ksa bir sre sonra Kudsten Akkya geti. Oradan da bir gemiyle lkesine dnd (1230). el-Melikl-Muazzamn yerine geen olu el-Melikl-Nsr Dvd nceleri amcas el-MeliklKmil ile iyi geindi. Fakat el-Melikl-Kmil evbek Kalesini isteyince rahatsz oldu ve Dmak

elinden almasndan korkup dier amcas el-Melikl-Erefe yanat. 625te (1228) olu elMeliks-Slih Eyybu veliaht ve Msr nibi tayin eden el-Melikl-Kmil, ayn yl Suriyede hnedan mensuplar arasndaki olaylara mdahale etmek amacyla blgeye hareket etti. Suriye ve elCezredeki Eyyb emrleri iktidarlar iin tehlikeli grdkleri el-Melikl-Kmile kar birletiler. Bunun zerine el-Melikl-Kmil Msra dnd. 1 ban 626da (25 Haziran 1229) Dmak zaptedip anlama gerei el-Melikl-Erefin idaresine verdi. Buna karlk Rakka, Suru, Reslayn, Harran ve Urfay ondan ald. Anadolu Seluklu Sultan I. Aleddin Keykubad, Ahlat kuatmakta olan Celleddin Hrizmaha kar el-Melikl-Kmile i birlii teklif etti. el-Melikl-Eref, Aleddin Keykubad ile birleip Celleddin Hrizmah Yassimen mevkiinde bozguna uratt (627/1230). Ayn yl el-MeliklEref Msra gitti. el-Melikl-Kmil ve el-Melikl-Eref Moollara kar tedbir almaya karar verdiler. el-Melikl-Kmil 629da (1232) Dmaka hareket etti. Orada Moollarn Dou Anadoluya dndklerini ve Ahlat muhasaraya baladklarn haber alnca nc kuvvetlerin bana olu el-Meliks-Slih Eyybu kumandan tayin edip Harrana dnd. Bu srada eitli hkmdarlar el-Melikl-Kmile eliler gndererek Moollara kar i birlii yaplmasn teklif ettiler. O ise Harrandan ayrlp mide gitti ve 20 Zilhicce 629da (7 Ekim 1232) ehri kuatt. 1 Muharrem 630da (18 Ekim 1232) mid Artuklu Meliki Mesd tarafndan kendisine teslim edildi. Bir sre sonra Hsnkeyfy da alan (Safer 630 / Kasm 1232) el-Melikl-Kmil bylece Artuklularn Hsnkeyf koluna son verdi. Ardndan Msra dnd. el-Melikl-Kmilin dnn frsat bilen Artuklular, 630 (1233) ylnda I. Aleddin Keykubadla ve Hrizmli askerlerle ittifak ederek elCezreyi yamalayp Harran ve Urfay muhasara ettiler. Aleddin Keykubad da Ahlat kuatt. Bunun zerine el-Melikl-Kmil 4 ban 631 (5 Mays 1234) tarihinde olu el-Melikl-dili Kahirede nib brakarak Dmaka geti. Yanndaki on alt Eyyb meliki ve kardei el-MeliklErefle beraber Anadoluya giren el-Melikl-Kmil bu sefer srasnda Keykubadn akllca savunma politikas sebebiyle baarl olamad. Eyyb emrleri, el-Melikl-Kmilin fazla glenip ellerindeki topraklar almasndan endie ederek el-Melikl-Erefin etrafnda birletiler. Aleddin Keykubada da bu ittifaka katlmasn isteyen bir mektup yazdlar. Aleddin Keykubad bu arada Harput, Harran, Siverek ve Urfay ele geirdi. Bunun zerine el-Cezreye hareket eden el-Melikl-Kmil 633 Cemziyelevvelinde (Ocak 1236) Urfay, Cemziyelhirinde de (ubat 1236) Harran geri ald. Seluklu askerlerini esir alp Msra gnderdi. Ayn sralarda Moollar Sincara girdi. 634te (1237) Eyyb emrleri el-MeliklKmile kar tekrar el-Melikl-Erefin etrafnda birleince el-Melikl-Kmil, douda ele geirdii topraklar olu el-Meliks-Slih Eyybun idaresine brakp Msra dnd. el-MeliklKmilin Msra dnmesini frsat bilen Anadolu Seluklular ve Hrizmli askerler Mardin hkimi Artuk Arslan ile birleerek yeniden el-Cezreye girdiler. midi kuatp Nusaybin ve Dry talan ettiler. 4 Muharrem 635te (27 Austos 1237) len el-Melikl-Erefin yerine geen kardei Busr hkimi Ebl-Hay el-Meliks-Slih smil, el-Melikl-Kmile kar Erefin politikasn srdrmeye alt. Bunun zerine el-Melikl-Kmil Suriyeye hareket etti ve Dmak el-Meliks-Slihten teslim ald (9 Cemziyelevvel 635 / 28 Aralk 1237). Ayn sralarda Abbs halifesinin elileri Moollara kar yardm istemek zere el-Melikl-Kmile geldiler. Yeeni el-Melikn-Nsr Dvud kumandasnda 3000 kiilik bir orduyu Badata gnderen el-Melikl-Kmil bu arada

hastaland. 21 Receb 635te (9 Mart 1238) Dmakta vefat etti (bn Hallikn, V, 83) ve ertesi gn Dmak Kalesinde defnedildi. Daha sonra Kmiliye Trbesine nakledildi. Yerine kk olu ve veliahd II. el-Melikl-dil geti. Yemen ve Mekke (620/1223), Msr, Suriye, Anadolu ve elCezre gibi ok geni bir alanda hkimiyet kurmay baaran el-Melikl-Kmil Mekkede okunan bir hutbede sultnl-kbleteyn, rabbl-almeteyn, hdiml-haremeyni-erfeyn, Hall emrilmminn lakaplaryla anlm (bn Hallikn, V, 82-83), ondan fazla hkmdar tarafndan metb tannmtr. el-Melikl-Kmil ilmi seven, edebiyattan holanan, limleri, edipleri ve faziletli insanlar koruyan kabiliyetli bir idareciydi. Zamannda Msrda ilim, imar ileri, ticaret, el sanatlar gelimi ve himaye grmtr. 621de (1224) Kahirede kurucusuna nisbetle Drl-hadsil-Kmiliyye adyla anlan bir drlhadis ina ettirip idaresini hocas bn Dihyeye vermi ve vakflar tahsis etmitir. mam fi Trbesine byk bir kubbe yaptrd (608/1211) kitbesinde kaytl olmakla birlikte o srada henz hkmdar olmamas kubbenin annesi tarafndan ina ettirildiine dair rivayeti glendirmektedir. Ancak annesini bu trbenin yanna defnettirmitir. Babas gibi o da devletin maliyesine nem vermi ve hazineyi glendirmitir. II. Friedrich ile yapt anlamayla Frank limanlarnn mslmanlara salad ekonomik yararlar elde tutmak istemi, gereksiz bir dmanlkla ticaretin getirdii refahn kaybolmasn ve halkn huzurunun bozulmasn doru bulmamtr.

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/2, s. 654-656; bn Hallikn, Vefeyt, V, 79-92; bn Vsl, Mferricl-krb, V, 12-22, 34-36, 74-82, 121-124, 131-133, 136-174; Safed, el-Vf, I, 193-197; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Dmak 1370/1951, II, 277-284; bn ys, Bediuz-zhr, I, 258-268; Cl. Cahen, La Syrie du nord, Paris 1940, s. 636-639, 645-648; H. L. Gottschalk, al-Malik al-Kmil von Egypten und seine Zeit, Wiesbaden 1958; a.mlf., al-Kmil, EI (ng.), IV, 520-521; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, III, 117-184; Ramazan een, Eyybler, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1987, VI, 353-373; a.mlf., Eyybler, DA, XII, 22-23, 32; D. Abulafia, Frederick II: A Medieval Emperor, Oxford 1992, tr.yer.; In Demirkent, Hal Seferleri, stanbul 1997, s. 183-205; P. M. Holt, Hallar a (trc. zden Arkan), stanbul 1999, s. 65-66. M. Serdar Bekr

el-MELKl-KML, abn
() Ebl-Fth el-Melikl-Kmil Seyfddn abn b. Muhammed b. Kalvun (. 747/1346) Memlk sultan (1345-1346). Muhammed b. Kalavunun tahta geen beinci oludur; kardei Ebl-Fid el-Meliks-Slih smilin lmnden sonra tahta kt (4 Reblhir 746 / 4 Austos 1345). vey babas Argun elAl dier ehzadelerden Hccyi destekleyen emrleri Kahireden uzaklatrd ve onun saltanat dneminin son aylarna kadar ynetimi elinde tuttu. el-Melikl-Kmilin iktidarn sona erdiren kriz, yapmay dnd Hicaz seyahati iin yeni vergiler koymas yznden kt. Btn ikyetlere ramen annesiyle elerinin basksndan dolay sultann bu seyahate kmakta ve vergileri kaldrmamakta srar etmesi birok emri ona kar harekete geirdi. Muhaliflerin lideri Dmak nibi Yelboa el-Yahyv, alnacak vergi dolaysyla Suriye halknn byk skntya deceini ileri srerek sultana Hicaz seferini gelecek yla ertelemesini nerdi; ayrca kendisini tahttan indirmekle tehdit etti. Argun el-Alnin muhalifleri hakl bulmas ve Msr halknn da ayn ekilde madd skntya deceini sylemesi zerine el-Melikl-Kmil, Yelboaya yumuak ifadeli bir mektup gndererek tavsiyelerine uyacana ve kar klan davranlarn dzelteceine dair sz verdi. Ancak daha sonra yine kadnlarn sraryla fikrini deitirdi ve btn niblere yeni vergileri hemen toplayp gndermelerini emretti. Bu gelimeyle birlikte lkede fiyatlar ykseldi ve halk byk bir skntya dt. Bunun zerine Yelboa bakanlnda bir araya gelen Humus, Safed, Hama ve Trablusam nibleri onu tahttan indirme karar aldlar; Yelboa ok sert bir mektupla durumu kendisine bildirdi. Bu mektup karsnda endielenen sultan yine Yelboaya yumuak ifadeler ieren bir cevap gnderdiyse de gizlice Suriye zerine sefer hazrlna balad. Bu arada tahta karlmasndan korktuu iki kardeini Kalatlcebelde hapsettirdi. Fakat bu tedbirler ie yaramad ve Msr emrlerinden aleyhine dnm olan bir grup da isyan etti. Sultan ve Argun el-Al kk bir kuvvetle onlarn karsna ktlar. atmalar balarken askerlerin bir ksmnn isyanclara katlmasyla yanlarnda sadece 400 svari kald. Neticede ar ekilde yaralanan Argun el-Al esir derken el-Melikl-Kmil Kalatlcebele kamay baard. Bu arada zindandaki kardelerini ldrmek istediyse de muhafzlar engel oldular. Arkasndan kaleye gelen isyanc emrler kardeleri Hcc ile Hseyini hapisten kardlar ve Hccyi el-MeliklMuzaffer unvanyla sultan iln ederken el-Melikl-Kmili ldrdler (3 Cemziyelhir 747 / 21 Eyll 1346); naa kardei Ysufun yanna gmld. Memlk sultanlarnn en baarszlarndan biri olan el-Melikl-Kmil sefih yaants ve zalimliiyle nldr; kardeleri Aleddin el-Melikl-Eref ve Ysufun lmlerinden de o sorumlu tutulmutur. Mal biriktirmeye ok dknd; grevden uzaklatrd pek ok emrin maln msadere etmi, para toplama hrsyla yeni vergiler karmtr. Bu vergilerin en dikkat ekeni memuriyetlerin ve ikt arazilerinin tevcihi iin koyduu, aslnda rvetten baka bir ey olmayan zel vergi idi; bu ileri yrtmek iin de zel bir divan kurdurmutu.

BBLYOGRAFYA

Safed, el-Vf, XVI, 153-155; bn Kesr, el-Bidye, XIV, 213-219; bn Habb el-Haleb, Tekiretn-nebh f eyymil-Manr ve benh (nr. Muhammed Muhammed Emn), Kahire 1986, III, 80-90; bn Haldn, el-ber, Beyrut 1966, V, 955-957; bn Dokmak, el-Cevher-emn (nr. M. Kemleddin zzeddin Ali), Beyrut 1405/1985, II, 185-190; Makrz, es-Slk (Ziyde), II/3, s. 680713; a.mlf., el-a, II, 240; bn Hacer el-Askaln, ed-Drerl-kmine (nr. M. Abdlhamd Han), Haydarbd 1972, II, 344-345; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, Kahire 1956, X, 116-142; bn ys, Bediuz-zhr, I/1, s. 506-513; smail Yiit, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi: Memlkler, stanbul 1991, VII, 85; M. Sobernheim, ban, A, XI, 265-266; P. M. Holt, abn, EI (ng.), IX, 154. smail Yiit

el-MELKl-MANSR
() Ebl-Mel el-Melikl-Mansr Nsrddn Muhammed b. mer b. hinh (. 617/1221) Eyyblerin Hama meliki, tarihi. 567de (1171-72) dodu. Tarihi Ebl-Fidnn dedesidir; Makrz onu Turan ahn torunu olarak gsterirse de (Slk, I, 805) bu doru deildir. ocuk yata iken babasnn amcas olan Selhaddn-i Eyybnin ve babas Dmak Valisi el-Melikl-Muzaffer Takyyddin merin seferlerine katld. Babas 579da (1183) Selhaddin tarafndan Kahire valisi tayin edilince o da beraberinde Msra gitti (el-Melikl-Mansr, s. 158, 227) ve skenderiyede Eb Thir es-Silef ile Eb Thir b. Avftan hadis dersleri ald. el-Melikl-Muzafferin Kahireden geici olarak ayrl srasnda onun resm temsilcisi oldu (580/1184); lm zerine de (Ramazan 587 / Ekim 1191) Hama, Maarretnnumn, Menbic, Kalatnnecm ve Selemiyeye vali tayin edildi. Fakat bir yl nce babasna ikt edilen Fratn dousundaki topraklar elinden alnp Sultan Selhaddinin kardei elMelikl-dile verildi. 595te (1199) Barn Kalesini zaptettiinde de el-Melikl-dil onu bu kaleye karlk Menbic ve Kalatnnecmi kendisine brakmaya zorlad (bnl-Adm, III, 148). el-Melikl-Mansrun zamannda Hama ve civar bir yandan Hallara kar stratejik nemi haiz bir mevki olarak kalrken bir yandan da Selhaddn-i Eyybnin lmnden (589/1193) sonra Halep hkimi el-Melikz-Zhir Gz ile Dmak hkimi el-Melikl-dil arasnda tarafsz bir saha olarak nem tad. el-Melikl-Mansr, Eyybler arasndaki i mcadelelere ramen toprak btnln korudu. Zira ekimelere karmyor ve rakip gler arasnda denge salamaya alyordu. Bu arada hem el-Melikl-dil hem el-Melikz-Zhir, Kuzey Suriyeyi ele geirmek istedii iin el-MeliklMansr bazan birincisinin, bazan da ikincisinin planlarna yardmc oluyordu. el-Melikl-dil Msrda sultanln iln edince ona biat etti, sultan da onun Hama melikliini onaylad (596/1200) ve kendisini kzlarndan biriyle evlendirdi. 603 (1207) ve 606 (1209) yllarnda mstakil bir hkmdar olarak Sultan el-Melikl-dili Hallara ve el-Cezreye kar dzenledii seferlerde destekleyen el-Melikl-Mansr ayn zamanda kendi adna para bastran ilk Hama melikidir. Cesaretiyle tannan el-Melikl-Mansr Zilkade 617de (Ocak 1221) Hama Kalesinde vefat etti. Abbs Halifesi Nsr-Lidnillhn kurduu ftvvet tekiltna giren el-Melikl-Mansr lim ve edipleri himaye etmekle kalmayp bizzat kendisi de ilimle uramt (Ebl-Fid, III, 132; Makrz, Slk, I, 205). Seyfeddin el-mid gibi 200 kadar lim ve edip onun himayesine mazhar olmutur. elMelikl-Mansr imar faaliyetleriyle de yakndan ilgilenmi ve Hama ehrini ele geirilmesi zor bir kale haline getirerek zellikle bu sayede Hallarla yapt savalar zaferle sonulandrmt. Hamadaki Mansriye ars ve Hammms-sultn onun eseridir; ehrin yaknlarnda bir de kpr yaptrmtr. Eserleri. 1. Mimrl-ai ve srrl-ali. Tamam on cilt olan slm tarihine dair eserin

yalnz son blm gnmze kadar gelebilmitir. Bu blm 575 (1179) yl olaylaryla balamakta ve 582 (1186) ylyla sona ermektedir; aralarda baz boluklar mevcuttur. Kitaptaki ifadelerden eserin en azndan 583 (1187) ylna kadar devam edecei anlalmaktadr (s. 122, 144). el-MeliklMansr, Selhaddn-i Eyybnin lmnden sonra onun yapt ileri takdirle anmak, ahsn yceltmek ve htrasn tziz etmek iin kaleme ald bu eseriyle mdddin el-sfahn ile balayan, Baheddin bn eddd ile devam eden ve Eb me el-Makdis ile sona eren gelenein temsilcilerinden biri olmutur. Mellifin kendi gzlemlerinin yannda grg ahitlerinin ifadelerini de ihtiva eden kitap dnemin temel kaynaklar arasnda yer alr. el-Melikl-Mansr babas el-MeliklMuzafferin hayat hakknda da bilgi vermekte ve zellikle onun Msr valiliinden bahsetmektedir (s. 154-158). Eserde Selhaddinin ilk defa gnderdii bir tayin menuruna tam metin halinde yer verilmi, ayrca Kd el-Fzl ve mdddin el-sfahnnin mektuplar gibi deerli belgeler de metnin arasna serpitirilmitir (mesel bk. s. 114, 149 vd., 224 vd.). Kitaptan faydalanarak Selhaddn-i Eyyb hakkndaki bilgilerin asl kaynan oluturan mdddin el-sfahnnin elBeru-m adl eserinin baz kayp blmlerini tamamlamak mmkndr. Kitap Hasan Habe tarafndan yaymlanmtr (Kahire 1968). 2. Abrl-mlk ve nzhetl-melik vel-memlk f abati-uar (Kitb abati-uar). Chiliye dneminden kendi zamanna kadar geen srede yaam airlerin iirlerinden meydana gelen bir antolojidir. Sadece IX. cildi gnmze ulaan eserin bu cildinde IV-VI. (X-XII.) yzyllarda Irak, Suriye, Msr, Mvernnehir ve Endlste yaayan airlerin sultanlar, emrler, vezirler, kadlar ve ktipler sralamasyla ksa biyografileriyle iirlerinden semeler yer almaktadr. 3. Drerl-db ve mesin evil-elbb. 600 (1204) ylnda yazlan bu eser de bir antolojidir ve sadece baz paralar gnmze intikal etmitir (GAL, I, 324; Suppl., I, 558).

BBLYOGRAFYA

el-Melikl-Mansr, Mimrl-ai ve srrl-ali (nr. Hasan Habe), Kahire 1968, s. 4, 18, 38, 41, 72, 114-116, 122, 139, 144, 149, 154-158, 200, 208, 224-227; bnl-Esr, el-Kmil, XII, 82-83; ayrca bk. ndeks; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, III, 121-123, 129, 133, 134, 144, 148, 152, 191; bn Vsl, Mferricl-krb, III, 101, 114, 132, 163, 172; IV, 81; Ebl-Fid, el-Mutaar f abril-beer, stanbul 1286, III, 85, 99, 111-112, 132; Zeheb, el-ber, Kveyt 1966, V, 71; Safed, el-Vf, IV, 259-260; Makrz, Slk, I, 124, 164, 205, 805; Kef-unn, II, 1102, 1713; Brockelmann, GAL, I, 324; Suppl., I, 558; A. Hartmann, an-Nsr li-Dn Allah, Berlin-New York 1975, s. 12-13, 184-186, 258; a.mlf., al-Malik al-Mansr (gest 617/1220), ein ayyubidscher Regent und Geschichtsschreiber, ZDMG, CXXXVI (1986), s. 570-606; a.mlf., al-Mansur, EI (ng.), VI, 429-430; kir Mustafa, et-Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1979, II, 248-250; Ramazan een, Salhaddn Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, bk. ndeks; a.mlf., Mslmanlarda Tarih-Corafya Yazcl, stanbul 1998, s. 134-135; a.mlf., mdddin el-sfahn, DA, XXII, 175-176; Ahmet Yaar Ocak, Ftvvet, a.e., XII, 262. Angelika Hartmann

el-MELKl-MUAZZAM
() Ebl-Feth (Ebl-Fth) el-Melikl-Muazzam Melik Mlkil-Arab vel-Acem erefddn s b. el-Melikil-dil Eb Bekr Muhammed b. Eyyb (. 624/1227) Dmak Eyyb meliki (1218-1227). 576 (1180) veya 578 (1182) ylnda Kahirede dodu ve Dmakta yetiti. Mahmd b. Ahmed elHasrden Hanef fkh, Ebl-Ymn el-Kindden nahiv ve edebiyat rendi. Ebl-Ymn elKindden Kitb Sbeveyhiyi, Eb Ali el-Frisnin el-cce lil-urris-seba ile el- finnavini, bn Taberzedden Ahmed b. Hanbelin el-Msnedini okudu. 594te (1198) Sultan el-Melikl-Azz tarafndan babas I. el-Melikl-dilin istei zerine Dmak valiliine tayin edildi. Daha sonra byk sultan olan babas I. el-Melikl-dil genellikle Dmakta ikamet ettiinden el-Melikl-Muazzam onun salnda hep ikinci planda kald. Babas lke topraklarn oullar arasnda paylatrdnda Dmak, Gney Suriye ve Filistini el-MeliklMuazzamn hkimiyetine braktysa da o babasnn emirleri dorultusunda hareket etti. lme dknlyle tannan el-Melikl-Muazzam bu dnemde Dmakta daha ziyade ilim meclislerine katlarak bu alanda kendini gelitirdi. el-Melikl-Muazzam 597de (1201) Banyas kuatmasna katld ve babasnn emriyle Sarhadda bulunan el-Melikl-Efdal Ali zerine yrd. Fakat onun Halepe snmas ve kendisine yardmc kuvvetlerin gelmemesi yznden geri dnd. Zilkade 597de (Austos 1201) Selhaddn-i Eyybnin oullarnn Dmak ve Kahireyi amcalar I. el-Melikl-dilden geri almak iin yaptklar giriim baarszlkla sonuland. Bu olayn ardndan gerekleen anlamayla Selhaddn-i Eyybnin oullar I. el-Melikl-dili byk sultan olarak tandlar. Bunun oullar el-Melikl-Muazzam Dmak, el-Melikl-Kmil Muhammed Kahire nibi olarak kald. Blgede bulunan Hallarn Eyyb topraklarna yaptklar saldrlar zerine 603te (1207) elMelikl-dil tarafndan gnderilen, el-Melikl-Muazzamn da iinde bulunduu 10.000 kiilik bir ordu nce Hsnlekrd, ardndan Trablusu kuatt. Ancak birka kalenin ele geirilmesi dnda bir baar salanamad. Reblevvel 607de (Eyll 1210) el-Melikl-Muazzamn kumandasnda Nablustan hareket eden bir asker birlik Akk evresindeki kyleri yamalaynca Hallar bar teklif ettiler. stekleri kabul edilerek bir anlama yapld. el-Melikl-Muazzam ayn yl Tr danda bir kale inasyla grevlendirildi. Ertesi yl Kahireye giden el-Melikl-Muazzam, isyan edip kaan Emr zzeddin smeyi yakalayarak onun nibi olduu Kevkeb ve Aclnu topraklarna katt. Daha sonra baz yerler karlnda Sarhad da hkimi bn Karacadan ald. nas ancak 612de (1215) tamamlanan Tr Kalesi, V. Hal Seferi srasnda (1218-1221) babasnn emriyle el-MeliklMuazzam tarafndan ykld. V. Hal Seferi devam ederken gerektiinde Kuds korumak maksadyla

Nablusa giden el-Melikl-Muazzam burada Hallara kar baaryla mcadele etti. Babasnn lm haberini Hallar Dimyat nlerinde iken ald. Nablustan hemen Dmaka gitti ve devlet hazinesine el koyarak merdan biat ald (615/1218). I. el-Melikl-dilin lmyle Eyyb birlii tekrar paraland. el-Melikl-Muazzam Gney Suriye ve Filistin, kardeleri el-Melikl-Kmil Msr, el-Melikl-Eref Ms Kuzey Suriye ve el-Cezreye hkim oldu. Msr hkimi olan byk karde el-Melikl-Kmilin sultanl kardeleri tarafndan kabul edilip hutbede ismi okunmakla birlikte her melik bamsz olarak hareket etti. Dmaka hkmeden el-Melikl-Muazzam hkimiyetinin ilk yllarnda kardeleriyle iyi geindi ve onlara yardmda bulundu. Nitekim Dimyatta Hallarla mcadele eden aabeyi el-MeliklKmilin yardmna gitti. Babasnn lm srasnda kan karkl frsat bilerek Msrda isyan eden mdeddin bnl-Matbu bertaraf etti. Hallarn Dimyat kuatmasn krmak iin bir sre Msrda kalan el-Melikl-Muazzam, Zilhicce 615te (Mart 1219) Dmaka dnerek Hallarn eline gemesi durumunda Akkdan sonra ikinci bir s olarak kullanabilecekleri Kudsn surlarn ve dier birka kaleyi yktrd. ban 616da (Ekim 1219) tekrar Msra giden el-MeliklMuazzamn Msra ulamasnn ardndan Dimyat Hallarn eline geti. el-Melikl-Muazzam hemen topraklarna dnerek blgedeki Hal kalelerine hcum etti ve bazlarn fethetmeye muvaffak oldu. 618 (1221) ylnda Mansrede Hallara kar direnen el-Melikl-Kmilin yardm talepleri zerine bizzat el-Cezreye gidip aabeyinin arlarna kaytsz kalan ve kendi blgesindeki sorunlarla uraan kardei el-Melikl-Erefi Msra gitmeye ikna etti. el-Melikl-Muazzam ve elMelikl-Erefin blgeye gelmesi zerine ilerleyemeyen Hal ordular Mansreyi brakarak sleri Dimyata dndler ve mslmanlarla anlap Dimyat terkettiler. el-Melikl-Muazzam, V. Hal Seferinin ardndan mahall meselelerle ve kendi topraklarnn gvenliiyle ilgilendi. Blgedeki dier meliklerle ittifak kurarak kardei el-Melikl-Erefle mcadele etti. Zilhicce 619da (Ocak 1223) yllk vergiyi demeyen Hama hkimi el-Melikn-Nsr Klcarslann zerine yryp Selemiye ve Maarretnnumn ele geirdi. Hamaya saldrmak iin hazrlk yaparken kardeleri el-Melikl-Kmil ve el-Melikl-Erefin uyarlar sonucunda onlarla atmay gze alamayp zaptettii topraklar iade etmek zorunda kald. Cemziyelevvel 621de (Haziran 1224) el-Melikl-Erefe kar bir harekt balattysa da aabeyi el-Melikl-Kmilin tehditleri neticesinde geri ekildi. Kardei el-Melikl-Erefe kar blgede bulunan Celleddin Hrizmah ve dier mahall hkimlerle bir ittifak yapan el-Melikl-Muazzam 623te (1226) Humusu kuatt, ancak baarl olamad. Bu olaydan hemen sonra Dmaka gelerek kendisiyle arasn dzeltmeye alan elMelikl-Erefe olduka iyi davranmakla birlikte onun topraklarna dnmesine izin vermeyip Dmakta on ay zorunlu ikamete tbi tuttu. Zilkade 624te (Ekim 1227) II. Friedrich kumandasnda yeni bir Hal seferinin ncesinde aabeyi el-Melikl-Kmilin Kuds ve Filistini Hallara vererek anlama yapmaya taraftar olmas zerine Celleddin Hrizmah ile ittifakn daha da salamlatrp el-Melikl-Kmil adna okunmakta olan hutbeye son verdi. II. Friedrichin Kudsn kendilerine braklmas teklifiyle gelen elisini reddetti. Bu olayn ardndan el-Melikl-Muazzam Dmakta 30 Zilkade veya 1 Zilhicce 624 (11 veya 12 Kasm 1227) tarihinde dizanteriden ld. nce Dmak Kalesinde defnedildi, naa daha sonra Cebelislihiyede Muazzamiyye Medresesindeki annesinin, kardei Mugsin ve baz hnedan

mensuplarnn da gmld aile kabristanna nakledildi (1 Muharrem 627 / 20 Kasm 1229). Yerine olu el-Melikn-Nsr Selhaddin Dvd geti. el-Melikl-Muazzamn zeki, cesur, gayretli, faziletli, ilme ve edebiyata dkn bir hkmdar olduu kaydedilmektedir. bn Hallikn ona nisbet edilen baz iirleri duyduunu, ancak tesbit edemediini belirtir (Vefeyt, III, 494-495). zellikle babasnn gzetimi altnda Dmak nibi olduu dnemde ilm faaliyetlerde bulunan ve ilim meclislerine katlan el-Melikl-Muazzamn pek ok eseri ezbere bildii rivayet edilir. yi bir fakih ve nahiv limi olduu belirtilen el-MeliklMuazzamn sefere ktnda dahi kitaplarn yanndan ayrmad, limleri beraberinde gtrd ve frsat bulduka ilimle megul olduu kaydedilmektedir. Eyyb hnedannn tamam fi mezhebine mensup olmasna ramen el-Melikl-Muazzam mutaassp bir Hanef idi. O kadar ki Mescidi Aksnn fi olan imamn grevden alarak yerine bir Hanef imam tayin etmiti. Kendisine uyan oullar da bu mezhebi benimsediler. Haneflii semesinde dostu ve dnemin byk limi Sbt bnl-Cevznin etkisi olmutur. el-Melikl-Muazzam, Hatb el-Baddnin Tru Baddn okurken mm- zam Eb Hanfeyi eletiren baz rivayetleri grnce bu sulamalara cevap vermek iin es-Sehml-mub fir-red alel-ab olarak da bilinen Kitbr-Red al Eb Bekr el-ab f trih f tercemetil-imm sircil-mme Eb anfe en-Numn b. bit adyla bir reddiye yazmtr (Delhi 1350; Kahire 1351/1932; Beyrut 1985). Cemleddin Abdullah b. Hfz Abdlganden Ahmed b. Hanbelin el-Msnedini fkh konularna gre tertip etmesini istemi, Cemleddin bir grup muhaddisle birlikte bu ie balam, ancak alma tamamlanmadan kendisi vefat etmitir. Ayrca bir divan olan el-Melikl-Muazzamn mam Muhammedin el-Cmiulkebrine evresinin yardmyla bir erh yazd da rivayet edilir. Sbt bnl-Cevz, onun fakihlerden Hanef mezhebine dair bir derleme yapmalarn istediini, onlarn da on ciltlik et-Tekireyi telif ettiklerini kaydetmektedir (Mirtz-zamn, VIII/2, s. 647). el-Melikl-Muazzam bu eseri yanndan ayrmaz ve onu devaml okurdu. Bndrye hnmeyi Arapaya tercme ettiren el-MeliklMuazzam, el-Cmiul-kebri ve Zemahernin el-Mufaaln ezberleyenlere 100 dinar para ve hilat verirdi. Eb Alinin nahve dair el- adl eserini ezberleyenlere de 200 dinar vaad etmi ve sznde durmutur (a.g.e., VIII/2, s. 647). Eyybler devrinde yetien mehur edip ve tarihi Bndr Senel-Ber-m, Zbdetn-nura ve nubetl-usra ile hnmenin Arapa evirisini kendisinden vgyle sz ettii (Senel-Ber-m, s. 51) el-Melikl-Muazzama takdim etmitir. bn Vsl ve Sbt bnl-Cevz, el-Melikl-Muazzam dindar ve mtevazi bir hkmdar olarak tantr. ki mellif de ona sempatiyle baktklarndan bu rivayetlerin biraz abartl olduu sylenebilir. el-Melikl-Muazzam, Kudste ve Mekke-Medineye giden hac yolu zerinde nemli imar faaliyetlerinde bulunmutur. Dmak surlarn ve kaplarn tahkim ettirmi, Dmaktaki diliyye Medresesini tamamlatm, ayrca Ksiyn da eteklerindeki Slihiyede Muazzamiyye Medresesi ad verilen bir medrese yaptrmtr. Kudste de bir medrese ina ettirmi, Mescidi Aksnn kubbesini onartm ve yedi kraat zere Kuran okunmas iin vakflar kurmutur. Babasnn dneminde Dmak Kalesinin yeniden inasnda grev alan el-Melikl-Muazzamn en nemli projesi Hicaz yolunda yaptrd misafirhane ve ina ettirdii hamamlardr. Bunlardan ikisi Maanda bulunmaktayd. Dmaktan Hicaza giden yolu geniletmi, haclar iin Filistinde iktlar tahsis etmi, Dmakta ar ve han yaptrmtr.

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; Bndr, Senel-Ber-m (nr. Ramazan een), Beyrut 1971, s. 49-51; bn Nazf, et-Trul-Manr (nr. Ebl-d Dd), Dmak 1401/1981, bk. ndeks; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/2, bk. ndeks; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, III, 167, 190-201; bn Hallikn, Vefeyt, III, 494-496; bn Vsl, Mferricl-krb, III, bk. ndeks; IV, bk. ndeks; Zeheb, Almn-nbel, XXII, 120-122; Kure, el-Cevhirl-muyye, II, 682-684; Makrz, esSlk (Ziyde), I/1-2, bk. ndeks; zzeddin el-Askaln, ifl-ulb f menbi Ben Eyyb (nr. Nzm Red), Badad 1978, s. 276-290; bn Kutluboa, Tct-tercim f men annefe minelanefiyye (nr. brhim Slih), Dmak 1412/1992, s. 171-172; Nuaym, ed-Dris f tril-medris, Dmak 1367/1948, I, 579-588; Leknev, el-Fevidl-behiyye (nr. Ahmed ez-Zab), Beyrut 1418/1998, s. 247-249; H. L. Gottschalk, al-Malik al-Kmil von Egypten und seine Zeit, Wiesbaden 1958, s. 27-31, 50, 52, 54, 56, 60, 68-70, 80-83, 88-91, 98-103, 106-108, 114-148; T. C. van Cleve, The Fifth Crusade, A History of the Crusades (ed. R. Lee Wolff - H. W. Hazard), London 1969, II, 378-382, 389-391, 398-401; R. S. Humphreys, From Saladin to the Mongols, Albany 1977, s. 108109, 117-118, 135-209; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, III, 118, 131-145; Ramazan een, Eyybler, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1987, VI, 344, 346, 352-362, 370, 415-416, 422; C. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, Edinburgh 1996, s. 70; M. Sobernheim, el-Melikl-Muazzam, A, VII, 673-674; R. S. Humphreys, al-Muaam al-Malik, EI (ng.), VII, 273; Abdlkerim zaydn, Bndr, DA, VI, 490. Cengiz Tomar

el-MELKl-MUZAFFER
() Eb Sad el-Melikl-Muzaffer Takyyddn mer b. Nrid-devle hinh b. Eyyb (. 587/1191) Eyyblerin Hama kolunun kurucusu ve ilk hkmdar (1178-1191). 534te (1139) dodu. Selhaddn-i Eyybnin yeenidir. skenderiyede Hfz Eb Thir Ahmed b. Muhammed el-sfahn ve fakih Ebt-Thir smil b. Mekk b. Avf ve dier baz limlerden din ilimleri tahsil etti. Selhaddinin danman ve en yetenekli ordu kumandanlarndan, idar konularda devletin ileri gelenlerinden biri oldu. Onun Msr dnda bulunduu zamanlarda kendisine niblik etti. Asker kabiliyetini ilk olarak 565te (1169) Selhaddn-i Eyybnin Msrda idareyi ele almasndan iki ay sonra Hallarn Dimyat kuatmasn kaldrtmasyla gsterdi. Selhaddine Nreddin Mahmud Zengye kar aktan isyan etmesini tavsiye ettiyse de bu plan Selhaddinin babas zeki bir ekilde sonusuz brakt. Selhaddin ancak Nreddin Mahmud Zengnin vefatnn ardndan iktidar tamamen eline geirebilmitir. Selhaddin bundan sonra Takyyddine en nemli kumandanlklar verdi ve 571de (1175-76) onu Dmak valisi tayin etti. el-Melikl-Muzaffer, olu el-Melikl-Mansr ile birlikte Selhaddinin yannda Suriyedeki savalara katld. el-Melikl-Muzaffer, 573 (1177) ylnda Remlede mslmanlar iin anssz bir savata Franklara kar ok cesur bir ekilde direndi, kk olu Ahmedi bu savata kaybetti (bnl-Esr, XI, 442). Bu sebeple Eb me el-Makdisye gre hristiyanlara kar byk bir kin duymaya balad. Byk olu hinah yedi yl boyunca Templierin (ed-Dviyye) esiri oldu. ok yksek bir fidye denmesi ve btn Templier esirlerinin serbest braklmas karlnda geri verildi. el-Melikl-Muzaffer, Kuzey Suriyedeki ilk topraklarn 574te (1178) Selhaddinden ald. Bu yerler stratejik adan ok nemli olan Hama ve evresini kapsyordu. Hama o sralarda Zenglerin elindeki Halepe ve Hallarn elindeki Antakyaya snrd. Selhaddin, el-Melikl-Muzafferin tavsiyesine uyarak Beytlahzn Kalesinin kendisine teslim edilmesi iin Hallarla pazarla oturmay reddetti; onun yerine teslim iin belirlenen paray (100.000 dinar) kendi birliklerine datt (el-Melikl-Mansr, s. 24-31). Kalenin zorlu kuatmas ve fethi srasnda Takyyddin olaan st bir cesaret ve yararlk gsterdi. Ar bir ekilde yaralanarak lmden dnd. el-Melikl-Muzaffer ksa bir sre nce asl asker-siyas grevi olan, Eyyblerin Antakyadaki Hallara ve Anadolu Seluklularna kar korunmas erevesinde en byk zaferini kazand; Hsnrabnda sadece 1000 kiilik ordusuyla Anadolu Seluklu Sultan II. Klcarslann 20.000 kiilik ordusunu yenilgiye uratt (bnl-Esr, XI, 458). Selhaddinin Kilikya Ermeni hkimine kar seferinin tamamlanmasnn ardndan el-MeliklMuzaffer Hamaya dnd (576/1180-81). Templier tarafndan igal altnda tutulan Kerek Kalesini Selhaddin ile birlikte muhasara etti. Sultann ordusuyla beraber Dmaka gitti. Taberiye ve Beysn kuatt. Urfa ve Rakkaya bir kar sefer dzenledi. Musulu kuatt, Nusaybini ele geirdi. Oluyla birlikte Sincarn fethinden sonra Hama zerinden Harrana geldi (578/1182). Ertesi yl midi kuatt. Halepin Selhaddine teslimini salad ve Hamaya dnd. el-Melikl-Muzaffer, ban 579da (Aralk 1183) Msr valiliine tayin edildi; ayrca birok iktn da sahibi oldu.

Selhaddinin Kahirede kalan veliaht olu el-Melikl-Efdalin eitimiyle grevlendirildiyse de elMelikl-Efdal ile arasnda tartmalar kt. Her ikisi de pe pee Kahireden arld. Bylece Msr valiliinden alnan el-Melikl-Muzaffer Dmaka geldi (582/1186). Selhaddn-i Eyyb burada nemli makamlar ve ehirleri yeniden paylatrd. el-Melikl-Muzaffer Selhaddinin planlarna itaat etti ve Msra karlk kendisine Kuzey Suriyedeki Menbic, Maarretnnumn, Kefertb ve daha nceleri bir Artuklu ehri olan Meyyfrikn verildi. Eyyb hnedannn hkimiyet snrlar Frat zerinden douya doru genilemiti. Selhaddin, ordu tekili ve ihtiyalarn giderilmesi iin ok nemli olan bu topraklarn kontrol ve emniyet altna alnmas iin urayordu. Musul hl gizliden dmanlk besleyen vasallarn elindeydi; ayrca ldenizliler, Seluklular ve Kuzey Mezopotamyada genileme politikas takip eden Abbs Halifesi Nsr-Lidnillh gizli bir tehlike tekil ediyordu. el-Melikl-Muzaffer 583te (1187) Hittn Savanda ordunun sa kanadn ynetti. Ayn yl Akk zaferi ve Tibnnin (Toron) aln ile Srun (Tyrus) muhasarasnda byk yararlklar gsterdi. Baarlarndan dolay Hallardan geri alnan Cebele ve Lazkiye de kendisine verildi. Bu ekilde Selhaddin, Kuzey Suriyede Hallara kar savata kendi ihtiyac olan kaynak ve balant yollarn tamamen el-Melikl-Muzafferin eline brakmt. Bylece Kuzey Suriye ve el-Cezrede Eyyblerin en gl ismi haline geldi. III. Hal Seferi srasnda Alman mparatoru Friedrich Barbarossann ordusuyla ilerlemesi esnasnda Selhaddin, el-Melikl-Muzafferi Hallar gzetlemesi iin kuzeye gnderdi. el-Melikl-Muzaffer, Cemziyelevvel-evval 586 (Haziran-Kasm 1190) arasndaki tarihlerde kk apl saldrlarla Hal ordusunun ilerlemesini zorlatrd. Ancak onun lehine olan artlar Akknn Hallar tarafndan kuatlmasyla deiti. Hallar nce 585te (1189) sonusuz kalan bir giriim balattlar. Muhasara Selhaddini hazrlksz yakalad. 583te (1187) Selhaddin tarafndan fethedilen Akk, eski Kuds Krallnn en zengin ve en iyi korunan ehirlerinden biri olarak biliniyordu. Siyas ve iktisad adan buras oktan Kuds gemiti. Bu sebeple Akknn muhasaras Selhaddin iin bir g ve prestij meselesi haline geldi. Buna ramen el-Cezre blgesinden arlan ordunun gelmemesi yznden ehrin mslmanlar tarafndan savunulmas baarszla urad. Bata Selhaddinin ktibi mdddin el-sfahn ve sonraki tarihilerden Eb me el-Makdis ile Ziyeddin bnl-Esr olmak zere baz tarihiler arlan birliklerin gelmemesinden, dolaysyla Selhaddinin yenilgisinden elMelikl-Efdali sorumlu tutmulardr (el-Fetul-uss, s. 322, 358, 402-403; Kitbr-Ravateyn, II, 186). Bu tarihiler, el-Melikl-Efdalin ve el-Cezredeki vasallar olan Zenglerin, Erbildeki Kkbrilerin Akkdan uzak kalnn farkl sebeplerinin olduunu grmek istememilerdir. O zamana kadar Selhaddine bal kalan el-Melikl-Muzafferin, onun kendisine emrettii gibi Artuklu hkimiyetinde bulunan mid ve Mardindeki birlikleri harekete geirmek yerine buradaki vasallara saldrarak Selhaddinin arzusunun hilfna ve cihad grevini ihmal ederek kendi iktidar alann geniletmek isteyip istemedii kesin olarak bilinmemektedir. Muhakkak olan udur ki Selhaddin sava arkadana, o henz Safer 587de (Mart 1191) Suriyedeki kararghndan ayrlmadan nce birlikleri tam zamannda hazr bulundurmasn ve Diyarbekir blgesinde hibir hadiseye sebebiyet vermemesini sk skya tembih etmiti (mdddin el-sfahn, s. 322-323).

Muhtemelen el-Melikl-Muzaffer, gizli dmanlk yapan ve istikrarszlk kayna olan Artuklu vasallarnn blgesine girerek bunlarn topraklarn Selhaddinin birliklerinin finanse edilmesi iin kullanmaya alrken kontrol kaybetti. nce Meyyfrikn yolu zerindeki Sveyd ve Hani ehirlerini ald; ancak Meyyfrikni Ahlatllara kar savunmak, ardndan Ahlat kuatmak ve bunun iin Ahlatn 40 km. kuzeyinde bulunan Malazgirte saldrmak zorunda kald. Fakat elMelikl-Muzaffer kuatma seferi srasnda 19 Ramazan 587de (10 Ekim 1191) vefat etti, cenazesi Hamaya gtrlp orada defnedildi. el-Melikl-Muzafferin Malazgirtteki durumundan bamsz olarak Musul, Sincar ve Cizredeki birlikleri de eli kolu bal kalm grnmektedir. nk Cizre mahall bir hkmdar tarafndan kuatlmt. Muzafferddin Kkbri de Seluklu mparatorluunun paralanmas ve halifenin Kuzey Mezopotamyada genilemeye girimesi yznden kan problemler sebebiyle Akkya birlik gnderecek durumda deildi. el-Melikl-Muzafferin bana gelenler Selhaddini Hallarla pazarlk yapmaya zorlad. el-Melikl-Muzafferin vefatndan sonra birlikleri olu el-MeliklMansr Muhammedi onun halefi olarak kabul ettiler. el-Melikl-Muzaffer zor anlalr bir karaktere, cesur ve atlgan bir yapya sahipti. Gayri mslimlere kar acmasz olduu kadar din konularda da hassast. skenderiyede mehur muhaddislerden hadis dinledi. kamet ettii Hamann evresine duvar rdrtt; si nehri kenarndaki bir tepede bulunan kaleyi tahkim etti. Ayn zamanda iir yazan el-Melikl-Muzafferin divan Ebl-Fid ve bndDevdr tarafndan itibar grmtr (Tr, III, 84; Kenzd-drer, VII, 91). lim ve edipleri himaye ederdi. Kahirede bir, Feyymda iki, Urfada ve Dmakta birer medrese yaptrd ve bunlar iin byk vakflar tahsis etti.

BBLYOGRAFYA

mdddin el-sfahn, el-Fetul-uss (nr. M. Mahmd Subh), Kahire 1962, bk. ndeks; bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; el-Melikl-Mansr, Mimrl-ai ve srrl-ali (nr. Hasan Habe), Kahire 1968, tr.yer.; Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/2, s. 684; Mnzir, etTekmile, I, 159-160; Eb me, Kitbr-Ravateyn (nr. brhim ez-Zeybek), Beyrut 1418/1997, bk. ndeks; bn Hallikn, Vefeyt, III, 456-458; zzeddin bn eddd, el-Alul-are f ikri meri-m vel-Cezre (nr. A. M. Edd, BEO, XXXII-XXXIII [1982] iinde), s. 265-402; bn Vsl, Mferricl-krb, II-III, tr.yer.; Ebl-Fid, Tr, III, 84; bnd-Devdr, Kenzd-drer, VII, 91; Cl. Cahen, La Syrie du nord, Paris 1940, s. 57; a.mlf., Some New Editions of Oriental Sources about Syria in the Time of the Crusades, Outremer: Studies in the History of the Crusading Kingdom of Jerusalem (ed. R. C. Smail v.dr.), Jerusalem 1982, s. 323-331; A. Ehrenkreutz, Saladin, Albany 1972, tr.yer.; H. A. R. Gibb, Life of Saladin, Oxford 1973, tr.yer.; R. Stephen Humphreys, From Saladin to the Mongols, Albany 1977, tr.yer.; H. Mhring, Saladin, Wiesbaden 1980, tr.yer.; M. C. Lyons - D. E. P. Jackson, Saladin, Cambridge 1982, tr.yer.; Ramazan een, Salhaddn Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, bk. ndeks; J. Monte, Taki ad-Din, MW, XXXI (1941), s. 149-160; A. Hartmann, al-Malik al-Mansr, ZDMG, CXXXVI (1986), s. 570-606.

Angelika Hartmann

el-MELKl-MUZAFFER er-RESL
() Ebl-Mansr el-Melikl-Muzaffer emsddn Ysuf b. Nriddn mer b. Al er-Resl etTrkmn (. 694/1295) Resl hkmdar (1250-1295). 619da (1222) Mekkede dodu. Babas el-Melikl-Mansr Nreddin mer memlkleri tarafndan Cened ehrinde ldrldnde (Zilhicce 647 / Mart 1250) el-Melikl-Muzaffer ikt olan Mehcem ehrinde bulunuyordu. Babasn katleden memlkler, dier memlkleri de yanlarna alp Tihmenin Fel kyndeki amcazadesi Fahreddin Eb Bekir b. Bedreddin Hasan el-Melikl-Muazzam unvanyla sultan iln ettiler (647/1250) ve birlikte Zebd zerine yrdler. Babasnn lm haberini alan el-Melikl-Muzaffer de asker toplayp Zebde hareket etti. Akvz denilen yere ulanca babasnn memlkleriyle haberleip kendilerine baz vaadlerde bulundu, onlar da el-MeliklMuzafferin saflarna katlmay kabul ettiler. Taraflar arasnda yaplan antlama uyarnca memlkler el-Melikl-Muzafferi sultan olarak tandlar, babasnn katillerini ve Fahreddin Eb Bekiri yakalayp kendisine teslim ettiler. el-Melikl-Muzaffer byk bir trenle Zebde girdi. Zebd ve Tihmeyi ele geirdikten sonra 648de (1250) Adene hareket etti. Ayn yln safer aynda (Mays 1250) Lehic ve Adeni zaptetti. Mefiri aldktan sonra Taize yrd. Emr Alemddin Sencer e-ab Taizi teslim ald (Cemziyelevvel 648 / Austos 1250). Zeydlerden Emr emseddin Ahmed b. mam Abdullah ile mam Ahmed b. Hseyin i birlii yapp el-MeliklMuzafferin Sanada bulunan amcazadesi Esedddine kar yrdler. Esedddin Ber Kalesine ekilmek zorunda kald (Cemziyelevvel 648 / Austos 1250). mam Ahmed sava yapmadan Sanaya hkim oldu. Bunun zerine el-Melikl-Muzaffer Sanaya hareket etti, onun yaklatn haber alan mam Ahmed ehirden ayrld; Esedddin onu takip ederek esir ald. el-Melikl-Muzaffer 649da (1251) Taker Kalesini de ele geirdi. Esedddin bir sre sonra el-Melikl-Muzaffere kar mam Ahmed ile i birlii yapt ve ona biat etti (650/1252). Hkimiyet sahasn geniletmek isteyen el-Melikl-Muzaffer, vey annesi ve vey kardeleri Mufaddal ile Fizin bulunduu Dmle Kalesini topraklarna katt (Zilkade 650 / Ocak 1253). Esedddin tekrar el-Melikl-Muzaffere itaat arzetti. Bu srada Emr emseddin Ahmed ile Ben Hamza eraf arasnda ihtilf kt ve Zeydler el-Melikl-Muzafferden yardm istediler. O da Esedddini onlara yardma gnderdi (Zilhicce 651 / ubat 1254). Berak ve Zhir kaleleri Resllerin eline geti. Emr Esedddin ile Emr emseddin, Sadede bulunan mam Ahmed b. Hseyinin zerine yrdler. mam Ahmed, Seyyid Hasan b. Vehhs vekil brakp kat. Resl kuvvetleri Hasan esir aldktan sonra Zarfta bulunan mam Ahmede kar yryerek onu da bozguna urattlar, birok askerini ldrdler, bir ksmn esir aldlar. Ahmed b. Yahy da esirler arasndayd (Ramazan 652 / Ekim-Kasm 1254). Bylece mam Ahmed b. Hseyinin hkimiyetinde bulunan kuzeydeki topraklarn byk blm Resllerin eline geti. el-Melikl-Muzaffer, evval 652de (Kasm-Aralk 1254) Mbrizddin b. Berts Mekkeye

gnderdi. Fakat erf bn Eb Nmey ile drs b. Katde onu bozguna urattlar. Emr emseddin Ahmed, mam Ahmed b. Hseyin ile ba edemeyince el-Melikl-Muzafferden yardm istedi. O da kendisine yardmda bulundu ve Kahme ehrini ona ikt etti (evval 652 / Kasm-Aralk 1254). 653te (1255) Taizi baehir yapt. Bu srada Zeydler mam Ahmed b. Hseyine kar ayaklandlar; yaplan savalar srasnda mam Ahmed ldrld (Safer 656 / ubat 1258), bu sayede el-MeliklMuzaffer de rahat bir nefes ald. el-Melikl-Muzaffer, Esedddin ile aralarnda tekrar anlamazlk knca onu Sanadan uzaklatrp Muharrem 658de (Aralk 1259) ehre girdi. Bir sre burada kaldktan sonra Alemddin Sencer e-abyi Sanada grevlendirerek ehirden ayrld. elMelikl-Muzaffer ile ilikisi iyice bozulan Esedddin, Ben Htimden araclk etmesini istedi. Ayrca sultana mektup gnderip af ve eman diledi. el-Melikl-Muzaffer onun huzuruna gelmesini kabul etti, ancak Sana Valisi emseddin Ali b. Yahy ile birlikte huzura ktklarnda her ikisini de tevkif ettirip hapse attrd. Esedddinin lmyle (Zilhicce 658 / Kasm 1260) el-Melikl-Muzaffer kaypak bir politika izleyen bir hnedan mensubundan kurtulmu oldu. mam Ahmed b. Hseyinin ldrlmesinden (656/1258) ve halefi Hasan b. Vehhsn 658de (1260) Ben Hamza tarafndan tevkif edilmesinden sonra Zeydler Ben Hamzann liderliinde el-Melikl-Muzaffere itaat arzettiler. Bylece Yemende huzur ve skn salanm oldu. el-Melikl-Muzaffer nce Tava Nizmeddin Muhtass, ardndan Alemddin Sencer e-abyi Sana valisi tayin etti. lkedeki karklklar giderdikten sonra 659 evvalinde (Eyll 1261) Ben Hamzann reisleriyle birlikte hacca giden el-Melikl-Muzaffer 660 Saferinde (Ocak 1262) Yemene dnd. Fakat lkedeki huzur ve skn ok uzun srmedi. el-Melikl-Muzaffer hacda iken erf Yahy b. Muhammed es-Sirc ez-Zeyd 656da (1258) Huzr ehrinde imamln iln edip halktan biat ald. Sana Valisi Alemddin Sencer mdahale edince mam Yahy kamak zorunda kald. Ardndan yakalanp gzlerine mil ekildi ve hapsedildi (660/1262). Ben Hamzann bir ksm sultan desteklerken bir ksm da iddetle muhalefet ediyordu. Nitekim mam Abdullah b. Hamzann olu erf zzeddin Muhammed onun yannda yer alrken Srimddin Dvd dmanca bir tavr iindeydi. el-Melikl-Muzaffer 661-664 (1262-1266) yllarnda onunla mcadele etmek zorunda kald. Zeydlerle mcadeleyi srdren el-Melikl-Muzaffer 666da (1267-68) Sadeye yryp ehri tahrip etti. Bunun zerine btn Zeydler Srimddinin bayra altnda toplanp Resl kuvvetlerini bozguna urattlar. Ancak Zeydler Sanann igali konusunda ihtilfa dp daldlar. Bunu frsat bilen sultan Sana Valisi Alemddin Senceri Sadeye gnderip ehri ele geirdi (Safer 668 / Ekim 1269). Ben Hamza tekrar itaat arzetti ve bar yapld (ban 668 / Nisan 1270). Sultan 670 (1271-72) ylnda Yemen dalarnn kuzeyine aknlar dzenledi. mam brhim b. Tceddin Zeydlerin bana geerek Resl birliklerini bozguna uratt. Baz yerleri ele geirip Sanay tehdit etmeye balad. Sultan byk bir ordunun banda harekete geip Sana civarndaki bir ksm yerleri geri ald. Daha sonra Alemddin Sencer, Zeyd topraklarna saldrd ve birok kaleyi zaptedip bol miktarda ganimet toplad. Bu mcadele 672 (1273-74) ylnda bir antlamayla sona erdi. mam Emr Srimddin Dvd, zzeddin Muhammed ve dier eraf 5 Cemziyelevvel 674te (27 Ekim 1275) Sanaya geldiler ve 15 Cemziyelevvelde (6 Kasm) Alemddin Sencer zerine yrdler. Bunu duyan el-Melikl-Muzaffer hemen yardma kotu ve yaplan savata eraf yenildi. el-Melikl-Muzaffer esir den mam Mehd brhim b. Tceddini yanna alp Taize gitti. mam Mehd brhim Safer 683te (NisanMays 1284) hapiste lnce yerine Mutahhar b. Yahy geti.

Sultan, Zeydler arasna ihtilf sokarak onlar gsz duruma drd ve Ramazan 676da (ubat 1278) Zeydlere ait kaleleri ele geirdi. Bundan sonraki iki yl ksmen huzur iinde geti. elMelikl-Muzaffer, 28 Receb 678de (4 Aralk 1279) Zafr ele geirip Emr zdemir Sunguru buraya vali tayin ettikten sonra Hadramut ve ibma yryerek buralar da topraklarna katt (679/1280). Bylece blgede byk bir itibar kazanm oldu. Sanadaki kasrn kmesi sebebiyle enkaz altnda kalan Alemddin Sencer ld (18 Reblhir 682 / 16 Temmuz 1283). Bu olay zerine Srimddin Dvd Sanaya yrd. Fakat tarihi Bedreddin Muhammed b. Htim ehri baaryla savundu. Srimddin 684te (1285) el-Melikl-Muzaffere mektup yazp bar talebinde bulundu. Yaplan antlamaya ramen Srimddin ok gemeden mam Mutahhar b. Yahy ile i birlii yaparak el-Melikl-Muzaffere saldrmaya karar verdi. Sultan, olu el-Melikl-Vsin yardmyla bu tehlikeyi bertaraf etti. Ardndan Srimddin tekrar bar isteyince hem Srimddin hem mam Mutahhar ile ayr ayr bar antlamalar imzaland. Sencerin lmnden sonra el-Melikl-Muzaffer Sanay olu el-Melikl-Vsi Nreddine ikt etti. Sana 686 (1287) ylna kadar onun idaresinde kald. Ardndan buray dier olu el-Melikl-Erefe ikt etti. Emr Srimddin Dvdun Safer 689da (ubat 1290) lmyle el-Melikl-Muzaffer gl bir rakibinden daha kurtulmu oldu. 693te (1294) tekrar karklk knca sultan, olu el-MeliklErefi Sanaya gnderdi ve halk itaat altna ald. el-Melikl-Eref, erf Ali b. Abdullah ile Sanada bir bar antlamas imzalad (1 Muharrem 694 / 21 Kasm 1294). el-Melikl-Muzaffer btn Yemeni olu el-Melikl-Erefe verdi ve onu Taizde yerletirip kendisi Seabta ekildi. Resller onun zamannda ok geni bir alanda hkimiyet kurdular. elMelikl-Muzaffer 13 Ramazan 694te (27 Temmuz 1295) Seabtta vefat etti ve orada defnedildi. Yerine veliaht iln ettii olu el-Melikl-Eref geti. el-Melikl-Muzafferin lm haberini alan mam Mutahhar b. Yahy, Kk Tbba (Yemen kral), asrn Muviyesi, kalemiyle kl ve mzraklarmz paralayan insan ld demitir (Ali b. Hasan el-Hazrec, I, 275). el-Melikl-Muzaffer asil, cmert, savalarda zafer kazanmak iin hibir masraftan kanmayan bir kumandan ve iyi bir devlet adamyd. Halka kar ok iyi davranrd. Moollarn Badat istil edip son Abbs halifesi Mstasm-Billh katletmelerinden (656/1258) sonra slm dnyasnn basz kaldn dnp halifeliini iln etti. inden gelen bir heyet oradaki mslmanlarn skntlarn ve ocuklarn snnet ettirmelerine engel olunduunu anlatt. el-Melikl-Muzaffer, hemen in hkmdarna kymetli hediyelerle birlikte mektup gnderip mslmanlarn ocuklarn snnet ettirmelerine izin vermesini istedi, in hkmdar da bu isteini kabul etti. Ayrca Memlk sultanlaryla da iyi ilikiler kurarak durumunu glendirdi. Abbs halifesinin ldrlmesinden sonra Kbeye ilk defa rt gnderen de el-Melikl-Muzafferdir. mar faaliyetleriyle de yakndan ilgilenen el-Melikl-Muzaffer Taizde bir medrese (el-Medresetl-Muzafferiyye) ve bir cami (Cmiul-Muzaffer) yaptrd. Gnmze kadar ayakta kalan cami hl ehrin en byk camilerinden biridir. Ayrca Haysta bir hankah, Zafrda bir medrese ve Mehcemde bir cami ina ettirmitir. Devrin limleri arasnda yer alan el-Melikl-Muzaffer tp, hadis, elence, yaz ve yaz malzemeleri konusunda eitli eserler kaleme almtr. Bunlardan bazlar unlardr: Erbane aden, el-

Muteri f fnni-un, el-dn-nefs f mfkehetil-cels (Mfkehtl-clis), el-Melib f tesyrin-neyyireyn ve arektil-kevkib, el-Beyn f kefi ilmi-b lil-ayn (yazma nshalar iin bk. Abdullah Muhammed el-Habe, s. 55-56). Baz kaynaklarda el-Melikl-Muzaffere nisbet edilen el-Mutemed f mfredti-b adl eser (Kahire 1329) olu el-Melikl-Erefe aittir (a.g.e., s. 58).

BBLYOGRAFYA

bn Htim, es-Siml-li-emen f abril-mlk minel-uz bil-Yemen: The Ayybids and Early Raslids in the Yemen (nr. G. R. Smith), London 1974, I, 241-568; Ebl-Fid, el-Mutaar f abril-beer, stanbul 1286, IV, 34; Abdlbk b. Abdlmecd el-Yemn, Trul-Yemen (nr. Mustafa Hicz), Beyrut 1985, s. 88-100; bn Kesr, el-Bidye, XIII, 341; Ali b. Hasan el-Hazrec, el-Udl-lliyye (nr. M. Besyn Asel), Kahire 1329/1911, I, 83-284; Kalkaend, ubula, V, 31; Yahy b. Hseyin es-Sann, yetl-emn f abril-uril-Yemn (nr. Sad Abdlfetth r), Kahire 1388/1968, bk. ndeks; Trud-devletir-Resliyye fil-Yemen (nr. Abdullah Muhammed el-Habe), Sana 1405/1984; S. L. Pool, Dvel-i slmiyye (trc. Halil Edhem), stanbul 1345/1927, s. 130-131; Serks, Mucem, II, 1417-1418; Ahmed Hseyin erefeddin, elYemen abret-tr, bidn 1384/1964, s. 222-223; Abdullah Muhammed el-Habe, Melleft kkmil-Yemen, Wiesbaden 1979, s. 54-56, 58; M. Abdll Ahmed, Ben Resl ve Ben hir ve alatl-Yemen el-riciyye f ahdihim, skenderiye 1980, s. 117-162; Bosworth, slm Devletleri Tarihi, s. 97-98; Zirikl, el-Alm (Fethullah), VIII, 243-244; A. el-Shami - R. B. Serjeant, Regional Literature: The Yemen, Abbasid Belles-Lettres (ed. J. Ashtiany v.dr.), Cambridge 1990, s. 461-468; Hseyin Abdullah el-mer, Ben Resl, el-MevsatlYemeniyye, Beyrut 1412/1992, I, 173-174, a.mlf., Ysuf b. mer b. Al er-Resl, a.e., II, 1036; R. Smith - V. Porter, The Rasulids in Dhofar in the VIIth-VIIIth/XIII-XIVth Centuries, JRAS, sy. 1 (1988), s. 27-31, 33; G. R. Smith, Raslids, EI (ng.), VIII, 455; a.mlf., Taizz, a.e., X, 118; Reb Hmid Halfe, Tirl-meskktir-Resliyye, el-kll, VII/2, Sana 1989, s. 44-47; Abdul Ali, The Raslids of Yemen: A Power of International Significance, HI, XIX/4 (1996), s. 19-20; R. Strothmann, Zeydiye, A, XIII, 550. Abdlkerim zaydn

el-MELKl-MEYYED el-MAHMD
(bk. EYH el-MAHMD).

el-MELKl-MEYYED er-RESL
() el-Melikl-Meyyed Hizebrddn Dvd b. Ysuf b. mer er-Resl (. 721/1321) Yemende hkm sren Resller hnedan hkmdarlarndan (1296-1321) (bk. RESLLER).

el-MELKn-NSIR, Dvd
() Ebl-Muzaffer el-Melikn-Nsr Salhuddn Dvd b. el-Melikil-Muazzam s b. el-Melikildil Eb Bekr Muhammed (. 656/1258) Eyyblerin Dmak (1227-1229) ve Kerek (1229-1247) hkimi. Cemziyelevvel 603te (Aralk 1206) dodu. Annesi Trk kkenlidir. Babasnn lmnden sonra Dmak hkimi oldu (624 Zilkade sonu / 1227 Kasm ba) ve hkimiyeti byk sultan olan amcas el-Melikl-Kmil Muhammed tarafndan tannd (625/1228). Henz ok gen ve devlet ilerinde tecrbesiz olduundan babasnn memlk ve stdr Emr zzeddin Aybek el-Muazzam ona yardmc tayin edildi. Ertesi yl amcas el-Melikl-Kmilin evbeki istemesine kar knca Gazzeye gelen elMelikl-Kmil yeenine ait Kuds, Nablus gibi ehirlere nibler gnderdi. el-Melikn-Nsrn yardm istedii dier amcas el-Melikl-Eref Ms, Dmaka geldiyse de ksa bir mddet sonra aabeyi el-Melikl-Kmille anlaarak Dmak kuatt. II. Friedrichle anlaan ve Kuds Hallara veren el-Melikl-Kmil de kuatmaya katld. Amcalarna kar direnemeyeceini anlayan el-Melikn-Nsr ehri teslim etti (626/1229). Yaplan anlama gereince Dmakta elMelikl-Erefin hkimiyeti tannd; el-Melikn-Nsra bata Kerek olmak zere rdn ve Filistinde baz kalelerle ehirler verildi. Bundan sonra el-Melikl-Kmilin kz r Hatunla evlenen el-MeliknNsrn amcasyla iyi ilikiler kurduu ve onun seferlerine katld grlmektedir. Ancak 633te (1236) kendisine kar planlar yapt bahanesiyle el-Melikl-Kmilin elindeki topraklar alacandan korkan el-Melikn-Nsr Badata giderek halifeye snd ve onun araya girmesiyle topraklarna geri dnd. el-Melikl-Kmil aleyhine ittifak yapan Eyyb meliklerine kar el-Melikn-Nsr amcasyla birlikte oldu. el-Melikl-Erefin lm zerine yine beraberce Dmak kuatarak ehri veliaht tayin edilen el-Meliks-Slih mdddin smilin elinden aldlar (635/1238). Ancak Dmak elMelikn-Nsra teslim edeceine sz veren el-Melikl-Kmil bunun hemen ardndan vefat edince Dmakta toplanan mer, daha kolay nfuz edebilecei II. el-Melikl-dili Kahirede byk sultan seerken el-Melikl-Cevd da onun Dmak nibi olarak tayin etti. Bunun zerine Dmak halknn, ehirde kalmas hususundaki srarna ramen Filistine giden el-Melikn-Nsr kendi topraklar sayd blgeyi igal ettiyse de Nablusta el-Melikl-Cevda yenilip Kereke dnd ve bu oldubittiyi kabul ederek rdn ile Filistinde baz ehir ve kalelerde hkm srd. Dmak geri almak arzusuyla eitli ittifaklar arayan el-Melikn-Nsr, II. el-Melikl-dille anlap Kahireye gittiyse de bir mddet sonra onunla da bozuup Kereke dnd. Bu srada elMelikn-Nsr iin yeni bir frsat dodu. Msr almak iin Filistinde bulunan el-MeliklKmilin byk olu el-Meliks-Slih Eyyb askerlerinin kendisini terketmesi zerine yalnz

kalmt. Onu yakalayp hapseden el-Melikn-Nsr, II. el-Melikl-dilin byk meblalar karlnda kardeini kendisine teslim etme teklifini reddetti. Bu srada Hallarn anlamaya aykr olarak Kudste tahkimat yaptklar haberini alnca onlara kar yryerek ehri tekrar fethetti ve tahkimatlar yktrd (9 Cemziyelevvel 637 / 7 Aralk 1239). Bir mddet Kerekte hapiste tuttuu elMeliks-Slihi de Kudse getirtip onun adna hutbe okuttu. Msr ele geirmek zere birlikte yola ktlarsa da II. el-Melikl-dil ve ona yardma gelen mdddin smilin ordular arasnda kaldklarndan geri ekildiler. Ancak bir sre sonra el-Melikl-dilin, kumandanlar tarafndan tutukland haberi ulanca Msra gittiler. Bylece el-Meliks-Slih Eyyb byk sultan oldu (25 Zilkade 637 / 17 Haziran 1240). Aralarnda yaptklar anlama gerei Msr ve Suriyeyi aldklar takdirde Suriye el-Melikn-Nsrn olacakt. evbekin kendisine verilmesi istei kabul grmeyince tekrar Kereke dnen el-Melikn-Nsr bu defa da el-Meliks-Slihe kar dier Eyyb melikleriyle anlama yoluna gitti. Ertesi yl Belk civarnda el-Meliks-Slih tarafndan yenilgiye uratlnca yine Kereke ekildi. Ardndan Filistindeki Hallarla uramaya balayan ve bir mddet onlara kar baaryla mcadele veren el-Melikn-Nsr, daha sonra iki dmandan birini bertaraf etmek amacyla Hallarla ittifak kurarak Kuds onlara teslim etti. 642 (1244) ylna gelindiinde el-Melikn-Nsrn elinde sadece rdndeki Kerek, Belk ve Acln kalmt. Bu srada el-Meliks-Slih Eyybun mttefiki olan Hrizmlilerin sebep olduu istikrarszlktan faydalanan ve onlarla anlaan el-Melikn-Nsr Kuds, Nablus gibi Filistin ehirlerini ele geirerek durumunu glendirdiyse de el-Meliks-Slih iki yl iinde Filistindeki bu topraklarn yan sra onun rdndeki nemli kalelerinden olan Aclna da sahip oldu. 644te (1246) Salt yaknlarnda elMeliks-Slihe yenilen el-Melikn-Nsrn elinde mstahkem Kerek Kalesinden baka bir yer kalmad. Ertesi yl Kereki olu II. el-Melikl-Muazzam sya brakarak Halepe giden ve elMelikn-Nsr Ysufa snan el-Melikn-Nsr Dvdun dier iki olu kardelerini tutuklayp Kereki baz iktlar karlnda el-Meliks-Slihe terkettiler (647/1249). ban 648de (Kasm 1250) Humusta el-Melikn-Nsr Ysufun tutuklad el-Melikn-Nsr Dvd halifenin araya girmesiyle yaklak yl sonra serbest brakld. ahs hazinesinin bulunduu Badata giden elMelikn-Nsr burada kabul grmedii gibi msadere edilen mallarn da alamad. Ardndan hac farzasn yerine getirerek ne civarnda yoksulluk iinde yaarken Kerek hkimi el-Melikl-Mugs tarafndan tutuklandysa da yine halifenin araclyla serbest brakld. Dmak yaknlarnda Buveyd kynde vebadan ld ve babasnn trbesine defnedildi (Cemziyelevvel 656 / Mays 1258). lim meclisleri tertip etmekten ve deerli kitaplar satn almaktan holanan el-Melikn-Nsr ayn zamanda airdi. Muhammed b. Ahmed el-Kat ve Ebl-Hasan Meyyed b. Muhammed et-Tsden hadis, Hsrevhden akl ilimler okumutu. Onun ilim meclislerine Seyfeddin el-mid ve Tceddin el-Urmev gibi nl limler de katlrd. zellikle Kerekte bulunduu devirde ilimle uraan el-Melikn-Nsr, Eyyb tarihinin en nemli eserlerinden olan Mferricl-krb f abri ben Eyybun mellifi bn Vsl ve babas Slim b. Nasrullah da hizmetine almt. el-MeliknNsrn daveti zerine Kereke gelen dil limi Cemleddin bnl-Hcib de el-Kfiye adl eserini onun iin el-Vfiye naml-Kfiye adyla manzum hale getirip kendisine okutmutur.

BBLYOGRAFYA

Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/2, s. 54-57, 678, 684, 700-701, 707-709, 714, 717, 720721, 726-729, 735-737, 745-747, 753, 760-765, 794; bn Vsl, Mferricl-krb, IV, 201, 206, 218-231, 236-240, 245, 252-258, 330-331; V, 12-19, 35, 39-40, 100-114, 125-127, 146-152, 172173, 191-195, 207, 214-215, 239, 253-258, 270-274, 278, 300-301, 328, 332-333, 338, 348, 350, 363-364; bn Hallikn, Vefeyt, III, 496; Ynn, eyl Mirtiz-zamn, Haydarbd 1374/1954, I, 126-178; Ebl-Fid, el-Mutaar f abril-beer (nr. Mahmd Deyyb), Beyrut 1417/1997, II, 238-239, 240-241, 252, 256, 258, 259, 261-269, 273, 279, 285, 290, 293, 298-299, 303-304; Makrz, es-Slk (Ziyde), I/1, s. 262-267, 272-274, 291, 295, 297, 302-303; I/2, s. 268-269, 273332, 412; zzeddin el-Askaln, ifl-ulb f menbi Ben Eyyb (nr. Nzm Red), Badad 1978, s. 346-357; H. L. Gottschalk, al-Malik al-Kamil von Egypten und seine Zeit, Wiesbaden 1958, bk. ndeks; R. S. Humphreys, From Saladin to the Mongols, Albany 1977, s. 193-206, 222, 228-229, 231-232, 240-243, 253, 260-276, 289, 467; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, III, 162-164, 182-191, 194, 198; Ramazan een, Eyybler, Doutan Gnmze Byk slam Tarihi, stanbul 1992, VI, 362-364, 367, 369-386; Cengiz Tomar, Memlk Devletinin Kuruluu: 1240-1260 (yksek lisans tezi, 1996), M Trkiyat Aratrmalar Enstits, s. 10-22, 31-38; K. V. Zettersten, al-Nr, EI (ng.), VII, 989-990. Cengiz Tomar

el-MELKn-NSIR, Ferec
(bk. FEREC).

el-MELKn-NSIR, Hasan
(bk. HASAN b. MUHAMMED b. KALAVUN).

el-MELKn-NSIR, Muhammed
(bk. MUHAMMED b. KALAVUN).

el-MELKn-NSIR, Ysuf
() Ebl-Muzaffer el-Melikn-Nsr Salhuddn Ysuf b. el-Melikil-Azz Muhammed b. el-MelikizZhir Gzi (. 658/1260) Eyyblerin Halep ve Dmak kolu hkmdar (1236-1260). 627de (1230) Halepte dodu. Babas el-Melikl-Azz Muhammedin Reblevvel 634te (Kasm 1236) lmesi zerine yedi yanda iken Halep meliki oldu. ktidarnn ilk yllarnda meliklik, babaannesi Dayfe Hatun bakanlnda bir grup devlet adam tarafndan idare edildi. el-MeliknNsr Ysufun Halep hkimiyetini Sultan el-Melikl-Kmil Muhammed de tand. Dayfe Hatunun lmne kadar (640/1242) sren bu ilk dnemde Halep ynetiminin temel politikas, Halepin bamszln korumak ve genilemekti. Bu devirde Maarretnnumn ve Caber kaleleri Halep meliklii topraklarna katld. Hama uzun sre kuatldysa da alnamad. 638de (1240) isyan eden ve Halep yaknlarna gelerek yamalarda bulunan Hrizmliler, uzun sren bir mcadeleden sonra Humus Eyyb hkimi el-Melikl-Mansr brhimin yardmyla bertaraf edildi. Bu esnada Harran, Ruha (Urfa), Reslayn, Rakka ve Suru Halep meliklii snrlarna dahil edildi. Dayfe Hatun ldnde on yalarnda olan el-Melikn-Nsr, bamsz hareket etmeye balad bu dnemde emseddin Ll el-Emn gibi tecrbeli devlet adamlarndan istifade etti. 646da (1248) el-Melikl-Eref Msnn hkimiyetindeki Humusu kuatan el-Melikn-Nsr ehri ele geirdi. Ertesi yl Musul Atabegi Bedreddin Ll yenerek Nusaybini topraklarna katt. el-Melikn-Nsr, 648 (1250) ylnda Msrdaki son Eyyb sultan el-Melikl-Muazzam Turan ah Memlklerin ldrmesi zerine mer tarafndan Dmaka davet edildi ve ehri savamakszn ele geirdi. Turan ahn ldrlmesinden doan ynetim boluundan faydalanarak Balebek, Acln, Selhad ve Selemiyeyi topraklarna katt; bylece Hama hari blgenin byk ksmna hkim oldu. Kerek ve evbek hkimi el-Melikl-Mugs de ona tbi oldu. 1250 ylnda btn Suriye ve Diyrmudar onun denetimi altndayd. el-Melikn-Nsr daha sonra dier Eyyb melikleriyle birlikte Msr zerine yrd. 10 Zilkade 648de (3 ubat 1251) Abbsede yaplan savata Msr Memlk ordusunu yenilgiye uratt. Kaanlar Memlk kuvvetlerinin yenildiini haber verince Kahirede hutbe el-Melikn-Nsr adna okundu. Ancak daha sonra Eyyb ordusundaki Azziye memlklerinin ihaneti yznden zor durumda kalp Dmaka kat. Karargh ele geirilen el-Melikn-Nsrn baz yaknlar ve byk kumandanlar esir dt. Msrla devam eden harp Safer 651de (Nisan 1253) Abbs halifesinin elisinin araya girmesiyle sona erdi. rdn (eria) nehri iki devlet arasnda snr olarak kabul edildi. eria nehrine kadar uzanan Filistin topraklar Memlklere braklrken eria ve Nablusun tesindeki topraklar Eyyblere verildi. Bu olayn ardndan el-Melikn-Nsrn ordusu Filistin sahilindeki Hal ehirlerini yamalad. Hallar da bunun intikamn almak amacyla Banyasa saldrdlar. Hallarla Eyybler arasndaki gerginlik 652 (1254) ylnda yaplan anlamayla sona erdi. te yandan Memlk Devletiyle yaplan bar ok ksa srd. Bahriyye Memlkleri, liderlerinden

Frisddin Aktayn Memlk Sultan el-Melikl-Muiz zzeddin Aybek tarafndan ldrlmesi zerine el-Melikn-Nsra sndlar. Onlarn tevikiyle Gazzeye gelen el-Melikn-Nsr ile Memlk Devleti arasnda halifenin elisinin araya girmesiyle tekrar bir anlama yapld (654/1256). Are kadar btn Suriye el-Melikn-Nsra brakld. el-Melikn-Nsr, ayn yl veziri bnl-Admi sultanlnn tannmas iin hilat almak zere Abbs Halifesi Mstasm-Billha gnderdi. Ancak onun bu istei Memlk Sultan Aybekin araya girmesi sebebiyle reddedildi. Halife ertesi yl fikrini deitirerek el-Melikn-Nsra hilat gnderdi. Bundan sonra birka yl boyunca daha nce kendisine snm olan Bahriyye Memlklerinin isyanlaryla uraan el-Melikn-Nsr, onlar Filistinde malup etti (657/1259). Bu sralarda hem el-Melikn-Nsr hem Halife Mstasm-Billh yaklamakta olan Mool tehlikesinin ciddiyetini kavrayabilmi deildi. Moollarn blgeye gelmesinden itibaren eitli vesilelerle onlara eli ve hediyeler gnderen, hatta 648de (1251) Mool hanndan tamga ve eman alan el-Melikn-Nsr, Badatn dmesinin ardndan (656/1258) olu el-Melikl-Azzi hediyelerle birlikte Hlgya gnderdi. Bu hediyeleri beenmeyen Hlg, el-Melikn-Nsrn bizzat kendisinin gelerek itaat arzetmesini istiyordu. Baz kumandanlar el-Melikn-Nsra Hlg ile anlamasn tavsiye ettiler. Memlk Sultan Kutuz da Moollarla savamak isterse hizmetinde olacan bildirdi. Ertesi yl Moollar Harran ve el-Cezreyi ele geirip Halep yaknlarna kadar geldiler. el-Melikn-Nsrn nibi olarak Halepte bulunan kardei el-Melikl-Muazzam Turan ah Moollarla arpmak zere ehirden ktysa da yenilerek geri ekildi. Birzeye gelen el-Melikn-Nsra, burada onun Moollarla mcadele konusundaki kararszlndan ikyeti olan Memlkler tarafndan suikast dzenlendi. lmden kurtulmay baaran el-Melikn-Nsr Dmak Kalesine snd. Bunun zerine Memlkler kardei el-Melikz-Zhir Gzyi sultan iln ettiler. 9 Safer 658de (25 Ocak 1260) Halep Moollarn eline geti. Halep Kalesi de bir ay kadar dayandktan sonra teslim oldu. Bunu Hama ve Humusun teslimi takip etti. Halepin dtn haber alan el-Melikn-Nsrn Dmak terkederek Gazzeye gitmesi zerine Dmakllar ehri Hlgya teslim etmeye karar verdiler. 17 Reblevvel 658de (2 Mart 1260) Dmaka giren Ketboa Noyan bir mddet sonra kalede sren direnii de krarak ehre hkim oldu. Moollar Dmaka dokunmamakla beraber Gazzeye kadar dier yerleim merkezlerini yamaladlar. Halepte bir sre kalan Hlg, Ketboa Noyan Halepe, Baydoray da Dmaka nib tayin ettikten sonra douya yneldi. Gazzede daha nce anlamazla dt Memlklerle bir araya gelen el-Melikn-Nsr buradan Are geerek Msr Memlk Sultan Kutuzdan yardm istedi. Kutuzun Slihiyede buluma nerisinin bir hile olabileceini dnp ailesini ve ordusunu gnderdi, kendisi ok az bir kuvvetle blgede gvenli bir yer aramaya balad. Birketzz yaknndayken teberdr Hseyin el-Krd tarafndan Moollara teslim edildi. Daha sonra Hlg ile anlamak zere Tebrize gtrld. Hlg kendisine topraklarnn geri verileceini vaad etti. Ancak bu srada Moollarn Ayniclt Savanda Memlk kuvvetlerine yenildiini renen Hlg, fkelenerek el-Melikn-Nsrn yanndaki adamlaryla birlikte ldrlmesini emretti. Onun lmyle Eyyblerin Halep ve Dmaktaki hkimiyeti fiilen sona ermi oldu (evval 658 / Eyll 1260). Kaynaklarda cmert, yumuak huylu ve kararsz bir kii olarak tantlan el-Melikn-Nsrn Dmakta yaptrd

medrese ve trbe gnmze ulamamtr.

BBLYOGRAFYA

Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/2, s. 734-735, 737-738, 760-761, 770 779-780, 783, 785, 787, 793; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, III, 221, 225-226, 230-269; Mekn, Abrl-Eyybiyyn (nr. Cl. Cahen, BEO iinde), XV (1955-57), s. 154, 156-159, 161, 164, 170-176; bn Hallikn, Vefeyt, IV, 10; bn Vsl, Mferricl-krb, IV, 283; V, 116, 118-123, 131, 179-185, 279-280, 281-293, 294-295, 308, 311-314, 326-327, 330, 358-360, 377; Redddin Fazlullah- Hemedn, Cmiut-tevr (trc. Muhammed Sdk Neet v.dr.), Kahire 1960, II/1, s. 308-322; Baybars, Zbdetl-fikre f tril-hicre (nr. D. S. Richards), Beyrut 1998, s. 6-7, 13, 19, 25, 34, 43, 48, 49, 52-53; Ynn, eyl Mirtiz-zamn, Haydarbd 1374/1954, I, 12, 45, 49-50, 51, 342-343, 349356, 377, 381, 460-464; Ebl-Fid, el-Mutaar f abril-beer (nr. Mahmd Deyyb), Beyrut 1417/1997, II, 260-261, 265, 270-276, 280, 283, 287, 289-291, 293, 298, 299-300, 305-314, 322323; Makrz, es-Slk (Ziyde), I/1, s. 253-255; I/2, s. 271-272, 311, 317, 323-324, 332, 337, 367, 369, 370, 372-377, 379-381, 383-386, 392-393, 396-398, 402, 406, 407, 410, 411, 414-420, 422, 426, 434; R. S. Humphreys, From Saladin to the Mongols, Albany 1977, s. 229, 286-287, 291-292, 294-297, 301, 306-307, 309-363, ayrca bk. ndeks; a.mlf., Nir, EI (ng.), VII, 990-991; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, III, 235, 236, 259-261; P. Thorau, The Lion of Egypt, Sultan Baybars I and the Near East in the Thirteenth Century (trc. P. M. Holt), London-New York 1992, s. 20, 44-77; Mustafa Kl, Melik Nsr Salahaddin Yusuf II Devrinde Eyybler Devleti (Hicr 634659 / Milad 1236-1261) (doktora tezi, 2001), M Trkiyat Aratrmalar Enstits; K. V. Zettersten, Nsr, A, IX, 86-87. Cengiz Tomar

el-MELKs-SLH, Ebl-Fid
() Ebl-Fid el-Meliks-Slih mdddn sml b. Muhammed b. Kalvn (. 746/1345) Memlk sultan (1342-1345). 726da (1326) dodu; Muhammed b. Kalavunun tahta geen drdnc oludur. Kardei el-MeliknNsr ehbeddin Ahmedin Kereke giderek devleti oradan ynetmeye kalkmas ve Msra dnmeyi reddetmesi zerine Kahirede ileri gelen emrler tarafndan 22 Muharrem 743te (27 Haziran 1342) el-Meliks-Slih mdddin unvanyla tahta karld. O srada on yedi yanda olan el-MeliksSlih smil de dier sultanlar gibi kendisini tahta karan emrlerin glgesinde kald. lk icraat arasnda yer alan geni kapsaml bir afla idam mahkmlar hari dier mahkmlar serbest brakt. Devlet ileri vey babas Emr Argun el-Al tarafndan yrtld. Onun zerinde nfuz sahibi olan dier bir emr ise nibssaltana Aksungur es-Sellr idi; ayrca elenceye dknl sebebiyle saraydaki kadnlarn ve harem aalarnn nfuzu da artmt. el-Meliks-Slihin zaman daha ziyade taht kavgalaryla geti. nce kardei Ahmede mektup yazarak Kerek valisi sfatyla kendisine itaat etmesini ve yanndaki sultanlk almetlerini Msra gndermesini istedi. Ancak kardeinin tahtn geri almak iin Msr seferine hazrland haberini ald. Bu durum karsnda ondan erken davranp Kerek zerine ilk ordusunu gnderdi (Reblhir 743 / Eyll 1342). Safed ve Gazze niblerine de oraya yardm birlikleri yollamalarn emretti. Ksa bir sre sonra dier bir kardei Ramazan Kahiredeki baz kumandanlarn desteiyle isyana karar verdi. Durumu renen sultan ondan teslim olmasn istedi; buna yanamaynca da zerine kuvvet gnderdi. Bu kuvvetler karsnda tutunamayan Ramazan Kereke kamaya alrken yakalanp ldrld (743/1342). el-Meliks-Slih, bu isyan bastrdktan sonra kardelerini destekledikleri gerekesiyle pek ok emri tutuklatarak bazlarn ldrtt. Ardndan Kerek seferi iin daha kapsaml hazrlklar balatt ve zellikle benzeri grlmemi byklkte mancnklar yaptrd. Msr ve Suriyeden arka arkaya sevkedilen yeni birliklerle iki yldan fazla srdrlen kuatma neticesinde Ahmed teslim olmak zorunda kald ve tutuklanmasndan sonra el-Meliks-Slihin Kahireden gnderdii bir emr tarafndan ldrld (4 Reblevvel 745 / 16 Temmuz 1344). Ayn gnlerde Msr ve Suriyedeki Bedevler isyan etmi, idareyi ele geirmek iin birbirleriyle kyasya mcadeleye girmilerdi. Ayrca Suriyedeki, Aa Msr ve Yukar Msrdaki Bedevler de kendi aralarnda sava halindeydiler. Bu durum yol emniyetini tehlikeye drd gibi sulama sistemine de zarar veriyordu. Vergiler toplanamaz oldu, ayrca lkede fiyatlar artt. Sultan Venediklilere ticar imtiyazlar tand. Avrupa lkeleriyle Memlk Sultanl arasndaki ticar ilikiler gelitirildi ve Avrupal tccarlarn basksyla, papaln Akknn dnden (690/1291) itibaren elli yl akn bir sredir uygulad ambargo kaldrld. Bylece lkede ksm bir refah salanm oldu. Kerekin alnmasndan bir sre sonra hac hazrlklarna balad srada rahatszlanan el-MeliksSlih hastalnn arlamas zerine vey babas Argun el-Al ve arkadalarnn basksyla annebaba bir kardei abn veliaht tayin ettiini aklad. 4 Reblhir 746da (4 Austos 1345) ld ve babasnn trbesine defnedildi. Kardei abn el-Melikl-Kmil unvanyla tahta kt.

Dindar, cmert, hayr sever, halka kar yumuak ve dil bir sultan olduu sylense de Makrznin belirttiine gre el-Meliks-Slih smil sadece saltanatnn ilk gnlerinde dindarln ve gzel ahlkn korumu, zamanla kendisini elenceye kaptrp devlet ilerini bir tarafa brakmtr. Sarayda nfuzlar artan kadnlar ve harem aalar ikt datmlar dahil devlet iine karmaya balamlar, hatta yksek rtbeli kumandanlar kendilerine bavuranlar onlara gndermek durumunda kalmlardr (es-Slk, II/3, s. 678-680). Dedesi Kalavunun medresesinde drt mezhep mensubu kadlar iin yeni dersler koyduran el-Meliks-Slih imar ilerine de nem vermiti. Pek ok cami ve medreseyi onartm, bunlar iin vakflar tahsis etmitir. Yaptrd mimari eserlerin en mehuru Kalatlcebelin yanndaki bir bahede yer alan muhteem Dheye Kkdr. Onun zamannda gerekleen dikkat ekici bir olay da Delhi Sultan Muhammed Tulukun Kahireye gsterili bir elilik heyeti gndererek yl nce uzaktan biat edip adna para bastrd Abbs Halifesi Mstekf-Billhtan menur ve din limleri talebinde bulunmasdr (Bayur, I, 326-327).

BBLYOGRAFYA

Safed, el-Vf, IX, 219-220; bn Kesr, el-Bidye, XIV, 202-215; bn Habb el-Haleb, Tekiretnnebh f eyymil-Manr ve benh (nr. Muhammed Muhammed Emn), Kahire 1986, III, 40-78; bn Dokmak, el-Cevher-emn (nr. M. Kemleddin zzeddin Ali), Beyrut 1405/1985, II, 183-184; Kalkaend, ubul-a, VIII, 360-362; IX, 104-110; Makrz, es-Slk (Ziyde), II/3, s. 619-680; a.mlf., el-a, II, 240; bn Hacer el-Askaln, ed-Drerl-kmine (nr. M. Abdlhamd Han), Haydarbd 1972, II, 452-453; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, X, 78-96; bn ys, Bediuzzhr, I/1, s. 498-506; Yusuf Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi (Ankara 1940), Ankara 1987, I, 326327; smail Yiit, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi: Memlkler, stanbul 1991, VII, 84-85; M. C. ehabeddin Tekinda, Meliks-Slih, A, VII, 680-681; Amalia Levanoni, al-Malik alli, EI (ng.), VIII, 986. smail Yiit

el-MELKs-SLH, Ebl-Hay
() Ebl-Hay el-Meliks-Slih mdddn sml b. el-Melikil-dil Muhammed b. Eyyb (. 648/1251) Eyyblerin Dmak kolu hkmdar (1237-1238, 1239-1245). Muhtemelen 598de (1202) dodu. I. el-Melikl-dilin oludur. el-Melikl-Eref Msnn saltanatnn son yllarnda kardei el-Meliks-Slih Dmakta hkm sryordu. el-Meliks-Slih, babas I. el-Melikl-dilin hkmdarl dneminde onun adna Sevd ile Busrnn idaresini stlenmiti. Kardei el-Melikl-Muazzam snn hkmdarl zamannda da ayn grevi yrtyordu. 630da (1232-33) el-Melikl-Kmilin maiyetinde Anadolu Seluklularna kar giritii ve midin zaptyla sonulanan savalara katld. el-Melikl-Erefin Dmakta 4 Muharrem 635te (27 Austos 1237) lm zerine onun vasiyetine uyularak Dmakn ynetimi elMeliks-Slihe verildi. Fakat el-Meliks-Slihin ok muhteris bir kimse olduunu bilen elMelikl-Kmil Dmak ona brakmay doru bulmad; ehri drt ay sonra kuattysa da Sevd ve Busrnn yannda Balebek ve Bik kendisine brakarak Dmak alabildi (9 Cemziyelevvel 635 / 28 Aralk 1237). el-Meliks-Slih bu olayn ardndan Balebeke ekildi; ancak Necmeddin Eyybun, babas el-Melikl-Kmilin lmyle (Receb 635 / Mart 1238) onun yerine geen kardei II. el-Melikl-dili tahtndan uzaklatrmak iin Msra hareket etmesi zerine el-Meliks-Slih Humus Meliki el-Melikl-Mchid rkh ile i birlii yaparak Dmak muhasara etti ve Safer 637de (Eyll 1239) ehri ele geirdi. Bu srada Dmaktaki birok dkkn ve ev harap oldu. Necmeddin Eyyb, el-Meliks-Slihin Dmaka saldrdn renince geri dnd. Fakat askerlerinin birou onu terketti. Kendisi de rdn ve Kerek hkimi el-Melikn-Nsr Dvd b. sya esir derek hapse atld. Ancak ok gemeden kurtuldu ve kendisine tbi olan Msr emrlerinin davetiyle oraya gitti. Kardei II. el-Melikl-dilin yerine ynetimi eline ald, elMeliks-Slih de Dmakta yerleti. Bundan sonra hnedan mensuplar arasndaki mcadele Msr ve Suriyede karklklara sebep oldu. 641de (1243) Necmeddin Eyyb ile el-Meliks-Slih arasnda bar iin karlkl eliler gnderildi. Fakat Necmeddin Eyybun bu davrannda samimi olmad anlald. Necmeddin Eyyb, el-Meliks-Slihe kar koymak iin rdn ve Kerek hkimi el-Melikn-Nsr Dvd ile anlat. smil byk bir kuvvetle el-Melikl-dile yardm iin yola ktysa da Fevvrede bozguna urad. el-Meliks-Slih bu iki gl rakibe kar Akkdaki Hallarla birlemekten baka are bulamad. Necmeddin Eyybu malp etmeleri artyla Kudsle birlikte daha nce hristiyanlarn elinde bulunan Sayda, Taberiye, Safed, Kevkeb ve Askaln onlara verdi. Ancak askerlerinin ou kendilerine verilen emirleri dinlemeyip kar tarafa geti ve Gazze-Askaln arasnda Hallarla arpt. smil ile birlikte mttefiki Kerek hkimi Dvd ve Hal ordusu yenildi, bir ksm ldrld, bir ksm esir dt, kalanlar Askalna snd (16 Cemziyelevvel 642 / 20 Ekim 1244). Kuds geri alnd. Hallarla birlikte hareket eden el-Meliks-Slih, Necmeddin Eyyb tarafndan kuatlan Dmak nlerinde de Necmeddin Eyybun kuvvetlerine malp oldu ve Dmak ile baz yerler Necmeddin Eyybun eline geti (Cemziyelevvel 643 / Ekim 1245). el-

Meliks-Slih Balebek ve Busr civarna ekildi. Ertesi yl bu iki ehir de onun hkimiyetinden kt. Dier taraftan Hrizmliler, Dmakn alnmasnda Necmeddin Eyyba yardm ettikleri halde karln alamadklar iin ondan yz evirip el-Meliks-Slihle birletiler. el-Meliks-Slih de onlara dayanarak ikinci defa Dmaka doru yola kt ve ehri ele geirdi (644/1246). Necmeddin Eyyb dier hnedan mensuplarndan yardm istedi. Halep nibi ve Humus emri, Hrizmlilerden ekindikleri iin Necmeddin Eyyba yardm etmek zere bir ordu hazrlayp el-Meliks-Slih ile savamak amacyla harekete getiler. Bunu haber alan Hrizmliler Kerek hkimi smil ile i birlii yaptlar, fakat Mercssufferde ar bir yenilgiye uradlar. Btn Arap dnyas Hrizmli askerlerin blgeyi terketmesiyle bayram etti. Bylece Dmak tekrar Necmeddin Eyybun eline geti. elMeliks-Slih Halepe kat ve burann hkimi el-Melikn-Nsr II. Ysufa snd. Necmeddin Eyyb, Halep hkiminden el-Meliks-Slihi kendisine vermesini istediyse de bir sonu alamad. Balebek de Necmeddin Eyybun eline geti. el-Meliks-Slihin oullar ve hanmlar teslim alnd, veziri Emnddevle ve onun stdddr Nsrddin esir olarak Msra gnderildi. elMeliks-Slih, II. Ysufla birlikte Turan ahn intikamn almaya ve Msr ele geirmeye kalktysa da Krc denilen yerde malp oldu (Zilkade 648 / ubat 1251). Esir alnan el-MeliksSlih Kahiredeki Kalatlcebelde bir sre hapsedildikten sonra Memlkler tarafndan Karfe Mezarlna gtrld ve orada boularak ldrld (27 Zilkade 648 / 20 ubat 1251). elMeliks-Slih cesaret ve kahramanlyla tannrsa da Hallara yardm ettii ve mslman kalelerini onlara brakt iin mslman tarihiler tarafndan zalimlikle itham edilmitir.

BBLYOGRAFYA

Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, bk. ndeks; Eb me, e-eyl aler-Ravateyn, s. 145, 175, 178; bn Hallikn, Vefeyt, V, 82-84; bn Vsl, Mferricl-krb, bk. ndeks; Ebl-Fid, elMutaar f abril-beer, Beyrut 1381/1961, II/6, s. 61-73, 75, 77-78; Zeheb, Almn-nbel, XXII, 134-137; S. Painter, The Crusade of Theobold of Champagne and Richard of Cornwall, A History of the Crusades (ed. R. Lee Wolff - H . W. Hazard), London 1969, II, 473-474, 478-483; M. C. ehabeddin Tekinda, Meliks-Slih, A, VII, 679-680; D. S. Richards, el-li Imd alDn, EI (ng.), VIII, 987-988. Ebl-fazl Hatb

el-MELKs-SLH, Eyyb
() Ebl-Fth el-Meliks-Slih Necmddn Eyyb b. Muhammed (. 647/1249) Eyyb hkmdar (1240-1249). 24 Cemziyelhir 603te (26 Ocak 1207) Kahirede dnyaya geldi. el-Melikl-Kmil Muhammedin Sudanl bir criyeden doan byk oludur. el-Melikl-Kmil 625 bannda (Temmuz 1228) sefere karken onu Kahirede saltanat nibi olarak brakt. el-Melikl-Kmilin hanm, olu Eb Bekirin (II. el-Melikl-dil Seyfeddin) veliahtln salamak iin Necmeddin Eyybun daha babasnn salnda sultanl eline geirmek istedii ve bu sebeple 1000den fazla memlk emrinde tuttuu dedikodusunu yayarak hkmdarla arasn amaya alt. el-Melikl-Kmil Kahireye dnnce Necmeddin Eyybu Kahireden uzaklatrmak amacyla Suriyeye gnderdii bir ordunun bana, daha sonra da mid (Diyarbekir) ve Hsnkeyf (Hasankeyf) melikliine getirdi. Eyyb, Anadolu Seluklularnn Urfa ve Harran gibi el-Cezrenin nemli ehirlerini ellerine geirmesi zerine yaplan savalarda byk yararlklar gsterdi ve eski topraklarna ilveten geri alnan Urfa ve Harranla birlikte Rakka, Sur, Reslayn, Nusaybin ve Habur gibi ehir ve kalelerin ynetimi ona verildi (634/1237). Bu srada Anadolu Seluklu Devletinin hizmetinden ayrlan Hrizmli askerler de onun ordusuna katld. el-Melikl-Kmilin 635te (1238) lmyle baehirde bulunan olu Eb Bekir, II. el-Melikldil Seyfeddin unvanyla Msrda iktidar ele geirdi. el-Meliks-Slih Necmeddin Eyyb, babasnn lm haberini srdrmekte olduu Rahbe kuatmas srasnda ald ve hemen kuatmay kaldrd. Bunun zerine bekledikleri ganimeti elde etme mitleri suya den Hrizmli askerler isyan etti. Bu srada Anadolu Seluklu Sultan II. Gyseddin Keyhusrev de Diyarbekiri kuatt. Hrizmlilerden kaarak Sincar Kalesine snan el-Meliks-Slih burada Musul Atabegi Bedreddin Ll tarafndan muhasara altna alnd. Bu tehlikeden ancak, yeni baz ehirleri ikt etmek ve kz kardelerinden birini balarndaki Muhammed Berke Hanla evlendirmek suretiyle tekrar yanna ektii Hrizmlilerin yardmyla kurtulabildi. Ertesi yl Dmak hkimi el-MeliklCevd Ynusun teklifi zerine Sincar, Rakka ve ne karlnda Dmak ynetimi altna ald. Necmeddin Eyyb Dmaka hkim olunca Kahiredeki baz emrler mektup yazarak kendisini sultanlk iin Msra ardlar. te yandan amcasnn olu Kerek hkimi el-Melikn-Nsr Dvd da Dmakn kendisine verilmesi karlnda yardma geleceini bildirdi. Teklifleri kabul eden elMeliks-Slih, olu el-Melikl-Mugs Fethuddin meri Dmakta nib olarak brakp Msra doru yola kt. Fakat bu srada el-Melikn-Nsr Dvd antlamay bozdu ve Msra giderek Necmeddin Eyybu ortadan kaldrmak zere el-Melikl-dil ile anlat. Bu srada Necmeddin Eyybun amcas Ebl-Hay el-Meliks-Slih smil de Humus melikiyle birlikte 26 Safer 637de (27 Eyll 1239) Dmak ele geirdi ve Necmeddin Eyybun olu Fethuddin meri kalede hapsetti. Kudsle Dmak arasndaki bir yerde bulunan Necmeddin ise aresizlik iinde Nablusa gitti. el-Melikn-Nsr Dvd, Msrdan gelerek savunmasz bir durumda kalm olan Necmeddini

Nablusta ele geirdi ve Kereke gtrp hapse att. Alt ay sonra dnemin baz hkmdarlarnn aracl ile el-Melikn-Nsr Dvd onu serbest brakt; yine taraf deitirip kendisini Msr sultan olarak tand ve adna hutbe okuttu. Arkasndan ikisi birlikte Kudse geip Msr Necmeddin Eyybda, Dmak ve dou blgeleri el-Melikn-Nsrda kalmak zere anlatlar. Bunu haber alan II. el-Melikl-dil Bilbste, mttefiki Ebl-Hay el-Meliks-Slih smil Dmakn gneyindeki Fevvre denilen yerde karargh kurdu. Necmeddin Eyyb ile el-Melikn-Nsr bu iki ordu arasnda bocalarken beklenmeyen bir olay geliti ve balarnda zzeddin Aybegin bulunduu baz yksek rtbeli emrler II. el-Melikl-dili adrnda yakalayp tutukladlar ve ardndan Necmeddin Eyybu sultanla davet ettiler. Bunun zerine Kahireye giden el-Meliks-Slih Necmeddin Eyyb 25 Zilkade 637de (17 Haziran 1240) Kalatlcebele karak Msr Eyyb tahtna oturdu. elMeliks-Slih, devletin bana getikten sonra baz muhaliflerini cezalandrp taraftarlarn i bana getirerek ynetimini salamlatrd. Bu arada Kalatlcebelden Nil nehri zerindeki Ravza adasna tand ve Trk memlklerden zel bir birlik oluturdu. Bu askerlere bir adada yetitirilip eitildikleri iin Bahr Memlkleri denilmitir. Necmeddin Eyyb, ksa bir sre iin Hal liderlerinden Richard of Cornwall ile bir saldrmazlk antlamas imzalad. Fakat 639 (1241-42) ylnda Dmak Meliki el-Meliks-Slih smil, Humus Meliki el-Melikl-Mansr brhim ile Halep Melikesi Dayfe Hatun, Sultan Necmeddine kar bir ittifak kurdular ve Hallar da yanlarna ektiler. Necmeddin Eyyb, amcas smile eliler gndererek olu el-Melikl-Mugs ile beraberindeki devlet adamlarnn salverilmesi ve Dmakta hutbenin kendi adna okutulmas artyla anlamak istediini bildirdi. Yaplan grmeler sonunda bir antlama yapldysa da el-Meliks-Slih smilin vezirinin mdahalesiyle antlama bozuldu. Bunun zerine el-Meliks-Slih Eyyb, asl hedefi olan Dmak ele geirmek ve Franklar malp etmek amacyla yine Hrizmlilerin desteine bavurdu. 10.000 kiilik bir gle ana kararghn bulunduu Harrandan yola kan Berke Han etraf yakp ykarak ve bu arada Kuds de yamalayarak Gazzeye vard ve el-Meliks-Slihin ordusuyla birleti. Bir yanda Necmeddin Eyybun kuvvetleri ve Hrizmliler, te yanda Dmak, Humus, Kerek ve Hal kuvvetleri olmak zere taraflar Gazzenin dnda kar karya geldiler. Yaplan kanl bir sava sonunda Necmeddin Eyybun ordusu byk bir zafer kazand (16 Cemziyelevvel 642 / 20 Ekim 1244); zellikle Hallar ok sayda l ve esir verdiler. el-Meliks-Slih bu zafer neticesinde Gazzeyi, ky kesimlerini ve Kuds topraklarna katt; bylece mslmanlarn eline geen Kuds Hallar bir daha geri alamadlar. Ertesi yl Necmeddin Eyybun kuvvetleriyle Hrizmliler Dmak kuattlar. Bu kuatmaya dayanamayacan anlayan el-Meliks-Slih smil yaplan mzakereler sonunda ehri teslim edip Balebeke ekildi (Cemziyelevvel 643 / Ekim 1245). Fakat Dmak emanla ele geirildii ve yamalanamad iin ganimet alamayan Hrizmliler sultana kar ktlar. Kendilerine Filistinde birtakm yerlerin dirlik olarak verilmesi onlar tatmin etmedi; bu yzden taraf deitirerek elMeliks-Slih smilin yannda yer aldlar. Kerek Meliki el-Melikn-Nsr Dvdun da katlmasyla glenen smil Dmak kuatt. Dier taraftan Sultan Necmeddin Eyyb bu l ittifaka kar Humus Meliki brhimi kendi yanna ekmeyi baard ve Mercssufferde yaplan sava kazand; Hrizmlilerin ba Berke Han arpmalar srasnda lrken el-Meliks-Slih smil cann zor kurtard ve Halepe kaarak el-Melikn-Nsr Selhaddin Ysufa snd. elMeliks-Slih 644 Zilkadesinde (Mart 1247) Dmaka girdi ve byk bir trenle karland; Balebek, Busr ve Kudse urayp baz nemli idar dzenlemeler yaptktan sonra Msra dnd

(645/1247). el-Meliks-Slihin ordular 645te (1247) Taberiye ve Askaln Hallardan geri aldlar. Ertesi yl Halep Meliki el-Melikn-Nsr Selhaddin Ysufun Humusu kuatmas zerine tekrar Suriyeye dnen sultan Dmakta iken Avrupada VII. Hal Seferinin dzenlendiini rendi ve ncelikle Msra saldrlacan tahmin ettii iin el-Melikn-Nsr Selhaddin Ysuf ile anlama yapmak zorunda kald. Bu arada bir emrini Dimyata, bir emrini Kahireye gnderip Hallara kar gerekli tedbirlerin alnmasn istedi; kendisi de yakaland ar bir hastalk sebebiyle Msra dnd ve Mansre yaknlarnda karargh kurdu. Safer 647de (Mays-Haziran 1249) Fransa Kral IX. Saint Louis 50.000 kiilik ordusuyla Dimyata geldi ve karlat zayf bir direnci krarak ehre girip btn ara gerele bol miktardaki yiyecek maddelerini ele geirdi. el-Meliks-Slih, ok iyi hazrlk yaplmasna ramen ehrin bir gn iinde Franklarn eline dmesine ok sinirlendi ve kap yanna gelen sorumlularn bir ksmn ldrtt. Eyyb ordusuyla Hallar arasnda savalar srerken umulmadk bir olay meydana geldi. Kerek hkimi el-Melikn-Nsr Dvdun oullar, babalarnn kendilerinden kk kardelerini yerine nib brakarak Halep Meliki el-Melikn-Nsr Selhaddin Ysufun yanna gitmesine kzdlar ve huzuruna gelip kaleyi Necmeddin Eyyba teslim ettiler. Sultan, bu nl kalenin eline gemesinin sevinciyle 15 ban 647de (23 Kasm 1249) Mansrede vefat etti; o srada Hasankeyfte bulunan olu el-MeliklMuazzam Turan ahn gelmesinden sonra Kahirede kendi yaptrd el-Medresets-Slihiyyeye gmld. Ardndan kars ecerddr onun iin muhteem bir trbe yaptrd ve Receb 648de (Ekim 1250) naa buraya nakledildi. el-Meliks-Slih Necmeddin Eyyb heybetli, vakarl, iffetli, cmert ve tedbirli bir hkmdard. mar faaliyetleriyle yakndan ilgilenmi, skenderiye ve Dimyat kalelerini tamir ve tahkim ettirmitir. 1241 ylnda tand Ravza adasn bir kpryle karaya balatp mstahkem mevki haline getirtmi ve buraya XVIII. yzyln sonuna kadar ayakta kalan bir sarayla Trk memlkleri iin klalar yaptrmtr. Ayrca Nil kysndaki Lk mevkiinde, bugn kendi adn tayan Kahirenin Slihiye semtinde ve dier baz av ve sayfiye yerlerinde eitli saraylarla kkler yaptrd bilinmektedir. Onun brakt mimari eserlerin en nemlisi drt Snn mezhebin okutulduu el-MedresetsSlihiyyedir.

BBLYOGRAFYA

Sbt bnl-Cevz, Mirtz-zamn, VIII/2, bk. ndeks; Eb me, e-eyl aler-Ravateyn, s. 168, 173, 179, 180, 182-183; bn Hallikn, Vefeyt, V, 84-85, 185; VI, 259; bn Vsl, Mferricl-krb, IV-V, bk. ndeks; Ebl-Fid, el-Mutaar f abril-beer, Beyrut, ts., III, 108, 157-158, 161, 163167, 169, 172-180; Zeheb, Almn-nbel, XXIII, 188-191; Ktb, Fevtl-Vefeyt, I, 423; bn Kesr, el-Bidye, XIII, 145, 149-150, 152-154, 156, 162, 166-168, 171, 173-175, 177; Ali Paa Mbrek, el-t-Tevfyye, Kahire 1305/1886, I, 75-78; Ramazan een, Eyybler,

Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1989, VI, 387-389; Cl. Cahen - Ibrahim Chabbouch, Le testament dal-Malk a-l Ayyb, BEO, XXIX (1977), s. 97-114; M. C. ehabeddin Tekinda, Meliks-Slih, A, VII, 674-677; D. S. Richards, al-Malik al-lih, EI (ng.), VIII, 988-989. Bahattin Kk

el-MELKs-SLH, Slih
() (. 765/1364) Artuklularn Mardin kolu hkmdar (1312-1364) (bk. ARTUKLULAR).

MELKt-TCCR
) ( ran ve Hindistanda tccarlarn reislerine verilen unvan. randa ilk defa Celyirliler dneminde (1340-1431) hkmetin tayin ettii melikt-tccr unvanl tcirlerin varlndan sz edilmektedir. Safevler devrinde de ayn unvan tayan ve hkmetin gzetiminde alan grevliler bulunuyordu; ancak bunlar hakknda fazla bilgi yoktur. Melikttccrlk makam asl nemini Kaarlar dneminde kazand. XIX. yzyln ikinci yarsnda daha fonksiyonel hale gelen bu makam ticar hayatta nemli grevler yklendi. 1844 ylnda sadece Tahran ve Behrde bulunan melikt-tccrlar daha sonraki yllarda dier ticar merkezlerde de tayin edildi. Bunda phesiz Muhammed ahn 1844te ngiliz tccarlarnn lehine kard fermann byk etkisi olmutur. nk bu ferman ticar konularda byle bir grevlinin bulunmasn emrediyordu. Bu sebeple ticaret merkezi olan her ehre bir melikt-tccr grevlendirildi; Nsrddin ah zamannda da yetkileri geniletildi. Melikt-tccrlar ehirdeki zengin ve etkili kiiler arasndan seilip vali tarafndan onaylandktan sonra ie balard. Balca grevleri meslektalar iinde kan ihtilflar ve satc ile olan sorunlar gidermekti. Bir tccarn ifls durumunda melikt-tccrn bakanlnda bir hakem heyeti kurulurdu. Pazar yerlerinin ve gece bekilerinin organizasyonunu salamak da onlarn grevleri arasndayd. Baehirdeki melikt-tccr iktisad ve mal konularda hkmete tavsiyelerde bulunur ve deta ahn ekonomi uzman gibi hizmet verirdi. Bundan dolay baz kaynaklar onu bir hkmet grevlisi olarak gsterirse de bu doru deildir. Melikt-tccr sadece ara buluculuk rolne sahipti. Bir taraftan meslektalarna hkmet kararlarn bildirip sorumluluk iinde hareket etmelerini salarken dier taraftan onlarn menfaatlerini korur ve hkmetle ilgili ilerini yrtrd. Bazan seime dahi gerek kalmadan tccarlar iinde bir lider ortaya kard. 1858de Tebrizde g Mr Muhammed sfahn adl bir tccar btn tccarlarn tabii lideri konumundayd ve aralarndaki ihtilflar gidermiti. Bazlarnn otoritesi ehrin btn dkknlarn kapatacak kadar gl idi. Melikttccrlk grevinin birka nesil boyunca ayn aile mensuplarna verildii de olmutur. Nitekim 1844te Behrde bu greve getirilen Hac Abdullah Muhammedden sonra yerini kardeinin, onun ardndan torununun ald bilinmektedir. Kaarlar dneminde melikt-tccrdan baka mrttccr, mutemedt-tccr, munt-tccr, nzimt-tccr gibi unvanlara sahip kiiler de vard. Ancak bunlar resm bir konumda olmadklar gibi melikt-tccrn grevlerini de stlenmi deillerdi. 1870lerden sonraki ekonomik kriz hkmetle tccarlar arasndaki ilikiyi etkiledi ve hkmetin mal skntlar zmek amacyla ald yeni tedbirler tccar snfn zor durumda brakt. 1890da yaplan yeni dzenlemeler byk tccarlarn tepkisine sebep oldu ve melikt-tccrlarn ban ektii protesto hareketleri meydana geldi. Melikt-tccrlar randaki Merutiyet hareketinde nemli rol oynadlar, bu durum onlarn hkmet nezdindeki itibarn kaybetmelerine yol at. Kaarlarn d ve yeni messeselerin kurulmasyla da bu makam ortadan kalkt. Hindistanda Delhi Sultanl dneminde (1206-1414) melikt-tccr unvanl kiilerin bulunduu

anlalmaktadr. Mesel Sultan Aleddin Muhammed ah Halacnin perdedr olan ve daha sonra kd-i memlik tayin edilen Hamdddin melikt-tccr unvanyla tannyordu. Bunun sebebi, Mltanl bir tccar ailesinden gelen Hamdddinin muhtemelen nceleri randaki meslektalar gibi tccarlarn reisliini yapm olmasdr. Ayn ekilde XV. yzylda Gucertta melikt-tccr unvanl Behmen Veziri Mahmd- Gvn gibi devlet adamlar vard ve bu unvan onlara yine muhtemelen devlet hizmetinden nceki faaliyetlerinden dolay verilmiti.

BBLYOGRAFYA

Hasan- Fes-yi rz, Frsnme-i Nr (nr. Ali Kuli Muhbirddevle), Tahran 1313 h., I, 308309; G. N. Curzon, Persia and the Persian Question, London 1966, I, 450; N. Bergnis, Tcir, Dninme-i Cihn- slm, Tahran 1380 h., VI, 50-52; S. Haluk Kortel, Delhi Trk Sultanlnda Tekilt: 1206-1414 (doktora tezi, 2001), Sosyal Bilimler Enstits, s. 131-132; W. M. Floor, The Merchants (Tujjar) in Qjr Iran, ZDMG, CXXVI (1976), s. 101-135; G. G. Gilbar, Malik alTur, EI (ng.), VI, 276-277. Rza Kurtulu

el-MELKz-ZHR, akmak
(bk. AKMAK, el-Melikz-Zhir).

el-MELKz-ZHR, Gz
() Ebl-Feth Eb Mansr Gysddn el-Melikz-Zhir Gz b. Salhiddn Ysuf b. Eyyb (. 613/1216) Eyyblerin Halep kolu hkmdar (1186-1216). 15 Ramazan 568de (30 Nisan 1173) Kahirede dodu. skenderiyede bn Avf, Kahirede bn Berr, Dmakta Fazl el-Banysden hadis tahsil etti. Ayrca siyas ve asker konularda eitim ald. Babas Selhaddn-i Eyyb onu daha ocuk yata iken Halep valiliine tayin etti (Safer 579 / Haziran 1183). Ardndan bu grevi, Halepin kendisine verilmesi karlnda Msrdaki btn haklarndan vazgeeceini bildiren dier olu el-Melikl-dile verince el-Melikz-Zhir Gz Dmaka gitti. Selhaddn-i Eyyb, 581 (1185) ylndaki ar hastalndan sonra nemli merkezlerdeki idareciler arasnda yeniden grev dalm yapt. Daha nce Msr baarl bir ekilde yneten I. el-Melikldili kendi nibi olarak Msra tayin ederken ondan boalan Halepin yneticiliini dier baz ehirlerle birlikte tekrar el-Melikz-Zhir Gzye tevcih etti; Ermeni ve Hal tehdidine kar kuzey snrlarnn savunulmas grevini de ona verdi. Bunun zerine el-Melikz-Zhir Gz, hristiyanlar tarafndan igal edilmi olan Sermniyeyi ele geirip ok sayda esir mslman kurtard (584/1188). Akk ve Yafay geri almak amacyla giriilen savalarda byk yararlklar gsterdi. Trablus Kontu III. Bohemund Halepe saldrdysa da el-Melikz-Zhir Gznin baarl savunmas karsnda yenilerek geri ekilmek zorunda kald. Daha sonra el-Melikz-Zhir, babas tarafndan Anadolu Seluklularnn tehdit ettii Malatya emrine yardma gnderildi ve Behisni ile Mara kalelerini ele geirdi (1191). Selhaddn-i Eyybnin lmyle lke kardeler arasnda taksim edildiinde Halep, Hrim, Tel Bir, Azz, Derbsk ve Menbic el-Melikz-Zhirin idaresine brakld. Fakat ok gemeden Selhaddinin oullar el-Melikl-Efdal Ali, el-Melikl-Azz ve I. el-Melikl-dil arasnda taht mcadelesi balad. el-Melikl-Efdalden ayrlp maiyetine katlan emrlerin de tahrikiyle elMelikl-Azz Dmaka yryp ehri kuatt. Bunun zerine Efdal, el-Melikl-dil ve dier Eyyb meliklerinden yardm istedi. el-Melikz-Zhir Gz onlar arasnda bar salamak iin ara buluculuk yapt ve anlama saland. Dmak, Taberiye ve Gavr el-Melikl-Efdale, Cebele ve Lazkiye el-Melikz-Zhire verildi. Msrdaki eski iktlar da el-Melikl-dile iade edildi (590/1194). el-Melikl-Azz, ertesi yl hkimiyet sahasn geniletmek iin tekrar harekete geip Dmak muhasara ettiyse de el-Melikz-Zhir Gz, el-Melikl-Efdal ile birlikte hareket ederek onu Msra dnmeye mecbur etti. el-Melikl-Azzin lmyle (595/1198) yerine I. el-Melikl-dil geti, el-Melikz-Zhir Gz de onun hkimiyetini tand. el-Melikl-Efdal Dmak zaptetmek iin teebbse geince el-MelikzZhir onu destekledi. Hama ve Humus emrleri de bu ittifaka katld. Bunun zerine el-Melikl-dil Dmaka hareket etti ve onlardan nce Dmaka girdi (597/1201). el-Melikz-Zhir Gz, Musul Emri Nreddin Zeng Arslanah ile beraber I. el-Melikl-dile kar sefere ktysa da bar istemek zorunda kald. el-Melikl-dil Halepi tehdit edince el-Melikz-Zhir Gz onun

hkimiyetini tanmaya mecbur oldu ve Hamaya gelen el-Melikl-dil ile anlama yaparak baz yerlerin idaresini kendi zerine ald. 599 (1203) ylnda Ayntab, Behisni, Derbsk, Harim, Lazkiye, Kalatlmudk ve Kalatnnecmin onun hkimiyetinde olduu anlalmaktadr. Anadolu Seluklu Sultan I. Gyseddin Keyhusrev, kardei II. Sleyman ah karsnda tutunamaynca Halepe giderek el-Melikz-Zhir Gz ile grt (1204). Dviyye ve sbitriyye (Templier ve Hospitalier) valyelerinin 1204-1205 yllarnda Cebele, Lazkiye ve Hamaya kar yama aknlarnda bulununca el-Melikz-Zhir Gz harekete geip Hallarn elindeki Merkad Kalesini ve Trablus Kontluunun hkimiyetindeki topraklar yamalad. Kilikya Ermeni hkimi I. Leona kar III. Bohemund ile anlaarak onun Antakyaya saldrmasna engel oldu, daha sonra Leon ile sekiz yllk bir antlama imzalad. Hallarn Humusa saldrmas zerine Esedddin rkha yardm edip ehri Hal istilsndan kurtard. Musul Emri Nreddin Arslanah ve I. Gyseddin Keyhusrev ile anlaarak el-Melikl-dile kar yrdyse de halifenin mdahalesiyle taraflar arasnda anlama saland (606/1209). el-Melikz-Zhir Gz 25 Cemziyelhir 613te (9 Ekim 1216) Halep Kalesinde vefat etti (bnlAdm, III, 170). bn Hallikn onun 20 Cemziyelhirde (4 Ekim) ldn syler (Vefeyt, IV, 7). Cenazesi nce Halep Kalesinde topraa verildi, ardndan kalenin aasndaki medresenin yannda hazrlanan trbeye nakledildi. Yerine veliaht tayin ettii olu el-Melikl-Azz Muhammed geti. elMelikz-Zhir Eyyblerin en zeki, en sekin ve heybetli hkmdarlarndan olup adaletiyle tannrd. Halknn ve evredeki hkmdarlarn durumunu yakndan takip eden bir siyaset adamyd. Babas Selhaddn-i Eyyb ondaki hkmdarlk kabiliyetini grd iin kendisini ok severdi. el-Melikz-Zhir Gz zamannda mmur ve mreffeh bir ehir haline gelen Halep yeniden bir ilim ve kltr merkezi olmutur. el-Melikz-Zhir ticar hayatn gelimesi iin byk gayret sarfetmi ve bu amala Venediklilerle bir anlama yapmtr (604/1207-1208). Halep ve Lazkiye gmrklerinden elde ettii gelirlerle gl bir ordu kurmutur. mar faaliyetlerinde de bulunan el-Melikz-Zhir Gz kendi adyla anlan bir medrese (Zhiriyye Medresesi) ve eitli hayr kurumlar tesis etmitir. Ceven da eteklerinde yer alan Mehed-i Hseyn 592de (1196) onun tarafndan onarlmtr. Halep surlarn tamir ettirmi, Halepte nemli davalarn grld bir drladl ina ettirmitir. ehre su getirmek iin yaptrd almalar vgyle anlmaktadr. Liyakatli devlet adamlarn, lim, air ve dnrleri himaye eder, yetenek ve birikimlerinden yararlanrd. mrnn son yllarnda Halepe giden seyyah ve fi limi Ali b. Eb Bekir el-Herevyi himayesine alm, ders okutmas iin kendisine Halep dnda bir medrese (el-Medresetl-Hereviyye) yaptrm, Herev de etTekiretl-Hereviyye fil-iyelil-arbiyye adl eserini ona ithaf etmitir. 579da (1183) Halepe gelen rk filozofu ehbeddin Shreverd el-Maktl de el-Melikz-Zhirin himayesine mazhar olan limlerdendir. Hkmdar kendi huzurunda fkh ve kelm tartmalar yaptrr, karsndakileri zor durumda brakan Shreverdye byk bir itibar gsterirdi. Bu srada fukaha Shreverdnin sapklna ve katlinin vcip olduuna dair fetva hazrlayp Selhaddn-i Eyybye gndermi, Selhaddinin emriyle Shreverd el-Melikz-Zhir tarafndan idam edilmitir; ancak bir sre sonra bu uygulamasndan pimanlk duyan el-Melikz-Zhir onun ldrlmesi iin fetva verenleri tutuklatp mallarn msdere ettirmitir. Tarihi bnl-Kft, dnemin tp ve felsefe alanndaki nemli ahsiyetlerinden Fahreddin el-Mardn, yine tp alannda eitli eserler yazan bn Semn da el-Melikz-Zhirin himaye ettii ahsiyetlerdendir. air Ebl-Vef e-eref Rcih b.

smil el-Esed yazd bir kasideyle onu methetmitir (bn Hallikn, IV, 7-9).

BBLYOGRAFYA

bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; Baheddin bn eddd, en-Nevdirs-sulniyye (nr. Cemleddin e-eyyl), Kahire 1415/1994, s. 184-186, 215-216, 329, 352-353; Sbt bnl-Cevz, Mirtzzamn, VIII/2, bk. ndeks; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, III, bk. ndeks; Eb me, KitbrRavateyn (nr. brhim ez-Zeybek), Beyrut 1418/1997, bk. ndeks; bn Hallikn, Vefeyt, IV, 6-10; bnl-br, Tru Mutaarid-dvel (nr. Antn Slihn el-Yes), Beyrut 1890, s. 403; EblFid, Tr, III, 123; Nuaym, ed-Dris f tril-medris (nr. Cafer el-Hasen), Kahire 1988, I, 342-344; Cl. Cahen, La Syrie du nord, Paris 1940, bk. ndeks; A History of the Crusades (ed. R. Lee Wolff - H. W. Hazard), London 1969, II, bk. ndeks; Ramazan een, Salhaddin Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, s. 91, 105, 134, 144, 231, 251, 296, 334, 336, 352, 360-361, 381, 385; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, III, 70-72, 88-89, 120-122, 133; M. C. ehabeddin Tekinda, Melikz-Zhir, A, VII, 683-684. Abdlkerim zaydn

MELKYYE
() Hristiyanlkta bir mezhep. Melkiyye kelimesi, Sm dillerde kral anlamndaki mlk kknden (br. melekh, Ar. melik) gelmektedir. Sryncede kral taraftarlar mnasnda malkye / melkye (tekili malky) eklinde kullanlr. slm kaynaklarda Melekiyye, Melkiyye, Melkniyye olarak da geer. Bat dillerinde ise Melchites (Melkites) biimini alm olup bu kelimenin okunuu olan Melkit Trkede de kullanlmaktadr. sdaki insanlk ve ilhlk unsurlarnn birbirine denk olduu eklindeki Ortodoks diyofizit anlayn teyit edildii Kadky Konsilinde (451) alnan kararlar reddederek sdaki ilh tabiat n plana karan ve bu sebeple de monofizitler olarak adlandrlan hristiyanlar kendilerinin ounlukta olduu skenderiye, Kuds ve Antakya patriklik blgelerinde yaayp da sz konusu konsilin kararlarn benimseyenlere, Kadky Konsilini destekleyen Bizans imparatorunun taraftarlar anlamnda bu ad vermilerdir. Anlan konsilde Hz. sda iki tabiatn bulunduu, bu tabiatlarn kendi aralarnda birleme, blnme, ayrlma olmad ve deiiklie uramad kabul edilmiti. Konsilin bu kararlarn benimseyen Melkler bylece hem Hz. snn insan tabiatn ne karan ve ulhiyyetin daha sonra snn bedenine hull ettiini ileri sren Nestrlerden, hem de ilh tabiat ne karp onun insan ynn ihmal eden monofizitlerden ayrlm oluyorlard. Melkiyye ismi nce V. yzylda Msrda, ardndan Arap ve Yakb yazarlarn tesiriyle Yakndouda kullanlm; balangta Kadky Konsili taraftar olan btn hristiyanlar kapsarken daha sonra sadece skenderiye, Kuds ve Antakya patrikliklerinde Bizans yin usulne tbi olan Ortodoks hristiyanlar ifade etmeye balamtr. Suriye, Filistin ve Msrn hristiyan halk ya Melk veya monofizitti. Monofizitlere Suriye ve Filistinde Yakb, Msrda Kpt deniliyordu. Msrdaki Melkleri yerel unsurlarla birlikte genelde Grek koloniciler, Suriye ve Filistinde ise yerli halktan gruplar oluturmaktayd. Monofizitler, yaadklar lkenin mill dilini (Msrda Kptce, Suriye ve Filistinde Srynce) konuurken ounlukla stanbuldan gnderilen yabanclarn oluturduu Melkler, Yunanca konuuyorlard. Balangta skenderiye, Kuds ve Antakya Melkleri kendi patrikliklerine ait yin usuln (rit), muhtemelen XIII. yzyldan itibaren de Bizans yin usuln uyguladlar (New Catholic Encyclopedia, IX, 627). Melk ad, 1054 ylnda kilisenin Katolik ve Ortodoks olarak ikiye ayrlmasna kadar bu iki ana kiliseye bal olanlarn tamamn ifade ederken, blnmeden sonra Roma ile ban srdrenlere Katolik Melkler, stanbulun yannda yer alanlara Ortodoks Melkler denildi. Gnmzde ise Melk denilince sadece Bizans ritine bal Dou Katolikleri anlalmakta, Grek Ortodoks kilisesine mensup olan dierleri iin Ortodoks tabiri yeterli olmaktadr. stanbul patriinin 1054te Katolik kilisesiyle ilikisini kesmesi zerine Melkler de Roma ile balarn kopardlar. Baz kaynaklar, bu dnemden itibaren blgede stanbula bal Ortodoks Melkler yannda Roma ile ilikilerini srdren Katolik Melklerin varlndan da bahsetmektedir. Ancak Melklerden bir ksmnn Katoliklii benimsemesi ve Grek Katolik Melk Patrikliinin kurulmas XVIII. yzylda

gereklemitir. 1724te Katolik yanls VI. Cyrilin Antakya patrikliine seilmesi ve Papa XIII. Benedictin 1729 ylnda onun patrikliini tanmas neticesinde Melklerle Vatikan arasndaki ilikiler yeniden balad. Bu yaknlamaya kar kan Ortodoks Melkler ise Sylvesteri patrik olarak setiler. Sylvesterin patriklii stanbul patrii ve dolaysyla Osmanl Devleti tarafndan da tannd. Bylece Antakya kilisesi, biri Romaya bal Grek Katolik Melk, dieri Grek Ortodoks Melk patriklii olmak zere ikiye ayrld. XVIII. yzylda Suriye ve Lbnanda youn olarak bulunan Katolik Melklerin says zamanla Filistin ve Msrda da artt. 1838de Katolik Melk patrii Kuds ve skenderiye patrii unvann da ald. Patrik III. Maximos Mazlumun gayretleri neticesinde 1848de Osmanl Devleti tarafndan tannan patriklik Lbnandan ama nakledildi. Katolik Melklerin ilk patrii 1724-1760 yllar arasnda grev yapan VI. Cyril, gnmzdeki patrik ise 2000 ylnda seilmi olan III. Gregoire (Gregory) Lahamdr. amda ikamet eden Katolik Melklerin ruhan lideri Antakya, Btn Dou, skenderiye ve Kudsn patrii unvann tamaktadr. 1997 rakamlarna gre Melklerin says Ortadou lkelerinde 650.000, Amerika bata olmak zere dier lkelerde ise 1.350.000 civarndadr. slm Literatrnde Melkiyye. Hristiyanl konu edinen klasik kelm ve el-milel ven-nihal kitaplar ile reddiye tr eserlerde hristiyanlarn Yakbler, Nestrler ve Melkiyye olmak zere ana mezhebinden bahsedilmekte; bu mezheplerin yaratc Tanrnn bir cevher ile baba, oul ve Rhulkuds olarak adlandrlan asldan (eknm-i selse) ibaret olduunda gr birliine varm olmalarna ramen tesls anlayn oluturan cevher ve asllar arasndaki iliki ile oul s Meshin mahiyeti hakknda fikir ayrlna dtkleri belirtilmektedir. slmiyet-Hristiyanlk polemiine nemli katklarda bulunan Eb s el-Verrk, sz konusu hristiyan mezheplerinin teslsi oluturan asllarn Baba, oul (kelm) ve ruhtan (hayat) meydana geldiine, bu asllarn cevheriyette bir ve asllkta (uknmiyye) farkl olduuna, her birinin zel bir cevheri olmakla beraber onlar bir umumi cevherin bir araya getirdiine inandklarn ifade etmitir. Asllarn mahiyeti hakknda bu mezheplerin farkl grlere sahip bulunduunu belirten Eb s el-Verrk, Melkiyye mezhebinin Tanrnn asll bir cevherden ibaret olduuna, bu asllarn cevherle ayn, fakat cevherin asllardan farkl bulunduuna inandn aktardktan sonra cevher ve asllar arasnda grlen mahiyet farkllnn Tanrnn iradesi ve fiilleri asndan elikilere yol aacana dikkat ekerek Melkiyyenin bu anlayn tutarl bulmaz (er-Red alet-tel, s. 66-68, 80-82, 88-90, 110-112). Bklln de tesls anlaynda asllar bir araya getiren cevherin (el-cevherl-mml-cmi) mahiyetine ilikin olarak Yakbiyye ve Nestriyyenin, Cevher, asllardan farkl bir ey deildir iddialar ve Melkiyyenin, Cevher, asllardan farkldr eklindeki inanlar arasndaki elikiye dikkat eker (et-Temhd, s. 82-83). Bklln, Melkiyyenin snn mahiyetiyle ilgili grn kelime ile cesedin birlemesi, iki eyin bir olmas, okluun azla dnmesi, yani kelime ve onunla birleen eyin bir olmas eklinde aktarp bu konudaki dier izahlar da nakletmi ve Melkiyyenin, sda gerekletiini iddia ettii birleme veya bir tr karmn ancak dokunma (bitiik olma) ve yapk olmakla mmkn olacandan hareketle bu hususlarn ancak cisimler iin

sz konusu olabileceini, fakat kadm olan kelime hakknda dnlemeyeceini belirtmitir. Dolaysyla ona gre kelime asndan bir birleme gereklemeyecek ve asla bu iki ey bir olmayacaktr (a.g.e., s. 86-89). Kd Abdlcebbr, teslsi oluturan cevher ve asllarn mahiyet ve ilikilerine benzer eletiriler getirdikten sonra mezhebin de oulun Mesh olarak isimlendirilen bir ahsla birletii, onun insanlarn gnah iin armha gerildii ve ldrld hususlarnda gr birliinde olduunu belirtmi (el-Mun, V, 80-81), Melkiyyenin Meshin kadm ve yaratlm olmak zere iki cevhere sahip bulunduuna, Yakbiyyenin ise Meshin kadm olan Tanrnn ve yaratlm olan insann cevherlerinden meydana gelmi tek bir cevher olduuna inandn aktarmtr. te yandan Kd Abdlcebbr, Meshin haa gerilerek ldrld konusunda mezheplerin ayn kanaatte olmalarna ramen Melkiyyenin ounluunun Meshin lht ve nst ynlerinin her ikisinin birden haa gerildiine, Yakbiyyenin ise armha gerilme ve ldrlmenin Tanr ve insan cevherlerinin bir araya gelmesinden oluan tek cevherde gerekletiine inandklarn belirtmitir. Melkiyyenin Meshin kadm ve yaratlm olmak zere iki cevhere sahip bulunduu anlayn tutarl grmeyen Kd Abdlcebbr oulun kelm olmas meselesinin de mkul bir izahnn olmadn ima eder (a.g.e., V, 82-85, 98). bn Hazm, Melkiyyenin tesls anlayn yukardaki tanmlara uygun bir ekilde aktardktan sonra onlarn iddia ettii gibi Tanr, her biri ezel ve neticede bir tek ey olan asldan meydana geliyorsa neden bunlardan birincisinin baba, ikincisinin oul olmasnn gerektii sorusunu sorar ve byle bir anlayn baba ile oulu farkl kabul eden ncil metinleriyle de (Markos, 16/19; 13/32) elitiini belirtir. Melkiyyenin, Allah Telnn, hayat ve ilim sahibi olmas gerekir. Onun hayat ruh, ilmi de ouldur eklindeki istidllini de kuvvetli bulmayan bn Hazm, Tanrya bu tr sfatlarn istidll yoluyla deil ancak sem olarak verilebileceini, hristiyanlarn kutsal metinlerinin ise byle bir eye imkn tanmadn syler (el-Fal, I, 50). bn Hazmn Melkiyyeyi tenkit ettii bir baka nokta ise Meshin tabiatna dair inanlardr. Onlar Tanrnn insanla birletiini, tek bir ey olduunu, bunun da hararetten kzarm bir sacda grnen atee benzetilebileceini ileri srmlerdir. bn Hazm byle bir anlayn ve benzetmenin doru olmadn, nk bunun cevher konumunda olan insanda Tanrnn bir araz gibi bulunmasn gerektirdiini belirtir (a.g.e., I, 53). ehristn ise Melkiyyenin Meshte beer ve ilh iki tabiatn bulunduuna, Meryemin ezel bir varl dourduuna, armha gerilme ve ldrlmenin Meshin beer ve ilh ynnn ikisi iin de geerli olduuna inandklarn belirterek yukardakilere benzer eletiriler getirmektedir (el-Milel, I, 222).

BBLYOGRAFYA

Eb s el-Verrk, er-Red alet-tel (nr. D. Thomas, Anti-Christian Polemic in Early Islam iinde), Cambridge 1992, s. 66-68, 80-82, 88-90, 110-112; Bklln, et-Temhd (Eb Rde), s. 8283, 86-89; Kd Abdlcebbr, el-Mun, V, 80-85, 98; ehristn, el-Milel (Kln), I, 222; bn Hazm, el-Fal, I, 50, 53; J. G. G. Norman, Melchites (Melkites), The New International Dictionary

of the Christian Church (ed. J. D. Douglas), Michigan 1974, s. 674; B. L. Faulkner, Eastern Orthodox Church, a.e., s. 322-325; G. Giacumakis, Monophysitism, a.e., s. 672-673; D. W. Johnson, Melchites, Dictionary of the Middle Ages (ed. J. R. Strayer), New York 1987, VIII, 268; A. S. Atiya, A History of Eastern Christianity, New York 1991, s. 69-71; Vism Kebkeb, Kensetr-Rm el-Melikiyyn el-Klk, Dell il reti tril-kense: el-Kenisaryyetil-Klkiyye, Beyrut 1997, II, 45-121; el-Hr . Ermile es-Sryn, el-Melikiyyn, elMeri, XXXIV/1, Beyrut 1936, s. 37-66; XXXIV/2 (1936), s. 211-234; XXXIV/3 (1936), s. 361394; XXXIV/4 (1936), s. 497-526; A. Hage, Melchite Rite, New Catholic Encyclopedia, Washington 1967, IX, 627-630; A. Ayalon, Malik, EI (ng.), VI, 261-262. Mustafa Sinanolu

MELKYYE
(bk. MELKYYE).

MEMDD ve MAKSR
(bk. MAKSR ve MEMDD).

MEMDUH, Abdlhalim
(1866-1905) Edebiyat tarihisi, air ve yazar. stanbulda dodu. Babas Hakkride bir kazada kaymakam iken 1890da vefat eden Ali Rgb Beydir. Dzenli bir renim hayat olmad; bir sre lisan mektebine devam ettikten sonra Mektebi Hukuka girdi. Burada okurken bir taraftan Hriciye Nezreti Hukk- Muhtelite Kaleminde alt, dier taraftan Mzanda yazlar yazd. Muhit dergisinin yaz ilerini yrtt. kinci snftayken gizli bir cemiyet kurma giriimi yznden tutukland. Sekiz on aylk bir tutukluluun ardndan aralarnda Ali Kemalin de bulunduu arkadalaryla beraber 1888de Konyaya srld (Ali Kemal, s. 103126). Konya Valisi Hac Hasan Beyin (Paa) ilgisiyle vilyet maiyet memurluuna balad. Hakkndaki ikyetler zerine valinin tevecchn kaybetti. Sonraki vali Ali Keml Paa zamannda vilyet tercmanlna getirildiyse de ardndan Trablusgarpa srld. Ancak havasnn arln ileri srerek daha yolda iken firar etti ve skenderiyeden srgn yerinin deitirilmesi talebinde bulundu. Bunun zerine vilyet tercmanl greviyle zmire gnderildi. Muktebes ve Hizmet gazetelerinde yazlar yazd. Bir mddet sonra Bitlise srldyse de vali vekili erkez Ali Paa sayesinde ksa zamanda zmire geri dnd (Nisan 1900). Yeni bir srgn korkusuyla ayn yl iinde Avrupaya kat. Fransa, ngiltere ve Tunusta bulundu. Prens Mustafa Fzl Paann kz Prenses Nazlnn yardmlaryla ve zel dersler vererek hayatn srdrd. Bu arada skntl gnler yaad. Uykusuzluk hastal yznden ald uyuturucu karm bir il sebebiyle (Abdlhak Hmidin Hatralar, s. 309) 21 Temmuz 1905te ngilterenin Folcestone ehrinde ld. Cenazesi Abdlhak Hmidin ilgisiyle kaldrld. Daha sonra hmisi Prenses Nazlnn istei zerine naa Tunusta misafirken beendii bir tepeye nakledildi. Abdlhak Hmid ile Recizde Mahmud Ekremin hayranlarndan olan Abdlhalim Memduh, Serveti Fnna zemin hazrlayan ara nesil ediplerindendir. Eserleri. iir. 1. Tasvr-i Vicdn (stanbul 1301). Mellifin, iinde ocukluk mahsul olduunu syledii ve deiik konular iledii yirmi sekiz iiri bulunmaktadr. 2. Tasvr-i Hissiyyt (stanbul 1303). Genlik dnemine ait bazlar nazre tarznda eitli iirlerden olumaktadr. 3. Burhan (stanbul 1303). Kann Sultan Sleymann vezirlerinden Kara Sleyman Paann kahramanln anlatan bir eser olup Viyana htralarnn ihys dncesiyle kaleme alnmtr. 4. Mazlum Trklere Mevize (Paris 1902). Yurt dnda bulunan Trklere tler ihtiva etmektedir. 5. Trk Er- Garm (Paris 1905). Trk edebiyatndaki ak iirlerinden seilerek oluturulan eser, Edmond Fazy ile birlikte Anthologie de lamour turc adyla Franszca hazrlanan ilk iir antolojisidir. Tiyatro. 1. Bedriye (stanbul 1304). Hece vezniyle yazlm bu perdelik eserin konusu erkek kle ile evin kz arasndaki ak olup Tanzimat dneminde rastlanan halk dram rneklerindendir. 2. Nln. Yine heceyle yazlm ve Nokta dergisinde tefrika edilirken (nr. 1-2, 26 Temmuz - 2 Austos 1302 r.) yarm kalmtr. 3. Abdlhamid ve Gen Trk Bir Harem Aas (Paris 1901, zmir 1327, Refik Nevzadla birlikte). Ayrca Abdlhalim adl bir kii tarafndan yazlan midsiz Mlkat yhud stifde-i bret adl oyun (stanbul 1292) baz kaynaklarda (Ak, s. 158) Abdlhalim Memduha nisbet edilmise de yazarn doum tarihi gz nnde bulundurulduunda ona ait olmad anlalmaktadr.

Edebiyat Tarihi. Trh-i Edebiyyt- Osmniyye (stanbul 1306). Yazarn hretini borlu olduu eser Osmanl edebiyatnda edebiyat tarihi adn tayan ilk kitaptr. Mukaddimede edebiyatn nemine temas eden mellif birinci faslda Trk dili ve edebiyat hakkndaki grlerine yer vermi, ikinci faslda Sinan Paadan kif Paaya, nc faslda Devr-i Teceddd alt balyla kif Paadan kendi zamanna kadar olan geliimi anlatmtr. Eserde bazlar ok ksa olmak zere toplam yirmi yedi air ve edebiyat hakknda bilgi verilmitir. Abdlhalim Memduhun bunlardan baka Londrada 1902 ylnda baslm, II. Abdlhamidi hedef alan bir bror bulunmaktadr. Babas Ali Rgbn adyla yaymlanan Hukk- dre (stanbul 1304) ve imzasz olarak kan Takvm-i Edeb 1304 Senesi (stanbul 1305) adl eserlerin de Abdlhalim Memduha ait olduu belirtilmektedir (bnlemin, s. 940). Ayrca Mustafa Reid Paa hakknda Reid Paa adyla bir biyografi kaleme almtr (stanbul 1306). Mellifin Burhan adl eserinin ikinci sayfasnda verilen baslmam eserleri listesinde cll (bir vaka-i trh), birr, Abdlhalim Memduh adl manzum, tercme olduu belirtilen erit-i ctimiyye ve Askerlik adl mensur eserlerin isimleri yer almaktadr. Ali Kemal de Abdlhalim Memduhun, tutuklu bulunduklar srada kendilerini yarglayan Hsn Beyi hedef alan Reis Bey adl bir perdelik oyun yazdn belirtir (mrm, s. 115).

BBLYOGRAFYA

Osmanl Mellifleri, II, 240-241; bnlemin, Son Asr Trk airleri, s. 931-944; Mustafa Nihat [zn], Son Asr Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1941, s. 348-349; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1973, I, 479; Ali Kemal, mrm (haz. Zeki Kuneralp), stanbul 1985, s. 74, 103-126; Behet Necatigil, Edebiyatmzda simler Szl, stanbul 1985, s. 11; Nazm H. Polat, ahabeddin Sleyman, Ankara 1987, s. 137-139; Niyazi Ak, Trk Tiyatro Edebiyat Tarihi, stanbul 1989, s. 120-121, 124, 158, 174; smail Parlatr, Tanzimat Edebiyatnda Klelik, Ankara 1992, s. 133-134, 177, 188; Mehmet Kaplan, Tevfik Fikret: Devir, ahsiyet, Eser, stanbul 1993, s. 13; Abdlhak Hmidin Hatralar (haz. nci Enginn), stanbul 1994, s. 309-310, 397; zcan Aygn, Abdlhalim Memduh: Hayat-Eserleri ve Trih-i Edebiyyt- Osmniyye (yksek lisans tezi, 1994), Trakya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits; a.mlf., Doumunun 130. Yldnmnde Abdlhalim Memduh, Akademik Aratrmalar, sy. 3, Erzurum 1996, s. 12-15; a.mlf., Ara Nesil, Ay I, sy. 6, Isparta 1997, s. 47-51; mer Faruk Akn, Bir Trk Edebiyat Tarihi Yazmak Mmkn mdr?..., Dergh, I/1, stanbul 1990, s. 12; Nurullah etin, Trkede lk Edebiyat Tarihi, TDe., IX/1 (1995), s. 143-152; Abdlhalim Memduh, TA, I, 54; Abdlhalim Memduh, TDEA, I, 19; nci Enginn, Edebiyat Tarihi, a.e., II, 443-444; M. K. zgl, Abdlhalim Memduh, Trk Dnyas Edebiyatlar Ansiklopedisi, Ankara 2002, I, 75. zcan Aygn

MEMEKZDE MUSTAFA EFEND


(bk. MUSTAFA EFEND, Memekzde).

MEM CAN EFEND


(. 1008/1599-1600) Halvet-Uk eyhi. Hayat hakknda yeterli bilgi yoktur. Adn eyh Muhyiddin Mehmed b. lys Mem Cn Saruhn eklinde kaydeden Nevzde At ve eyhnin verdii bilgilerden aslen Saruhanl (Manisa) olduu ve ilk tahsilini memleketinde yapt, Manisa, Bursa ve stanbul yresinde Uk tarikatnn yaylmasnda nemli rol oynad anlalmaktadr. eyh ve Mstakimzdenin, Memi Can Efendiyi Hsmeddin Uknin de feyiz ald mm Sinann (. 976/1568) halifelerinden biri olarak gstermeleri, onun nce mm Sinana intisap edip ardndan Halvetiyyenin Ukyye kolunun pri Hsmeddin Ukden seyr slkn tamamlam olabileceini dndrmektedir. Hsmeddin Uknin 100 akn halifesi iinde gnmze kadar ulaabilen yegne kolun kendisiyle devam etmesi Memi Can Efendiyi Uklik tarihinde nemli bir yere sahip klmaktadr. Evliya elebinin Kutb-i Aktb e-eyh Mem Can Efendi diye zikrettii Memi Can on alt halife yetitirmi, silsilesi bunlardan Gelibolulu eyh mer Karbden yrmtr. Bir dier halifesi de Bursal air eyh Mehmed Subh Efendidir. Memi Can Efendinin tekkesi, bir hne-dergh olarak Fatihte bugn cami eklinde kullanlan Emr Buhr Tekkesinden Hsrev Paaya inen (imdi Sargzel caddesi) yoku zerinde bulunmaktayd. 1708 tarihli bir belgede kurban bayram mnasebetiyle bu tekkeye iki kurban, 1875 tarihli bir dier belgede de muharremiyye olarak 30 kuru verildii yazldr. Vefat ettiinde bu mstakil tekkeye defnedilen Memi Cann lmne air Him tarafndan u tarih drlmtr: Eyleyip rh- revan virdi Mem Cn- azz (1008/1599-1600). Ahmed Rifat Efendi, Memi Can Efendinin trbesini stanbul ve civarndaki ziyaretghlar arasnda zikreder. Trbenin 1920lerdeki durumu hakknda bilgi veren Hseyin Vassf burasnn Cibali yangnnda tamamen yandn syler. Cumhuriyet dnemi imar almalar esnasnda trbenin bulunduu arsadan yeni alan bir sokak gemi, arsann bir ksm zerine yeni binalar yaplmtr. 1940l yllarda kgir bir binann giriinde kalan Memi Can Efendinin mezarnn yerinin belli olmas iin mahalle sakinleri tarafndan zerinde Bcan Baba Mezar yazl bir mezar ta yaptrlmtr. 1967de mevcut binann yerine Cemleddin Server Revnakolunun ifadesiyle nakl-i kubr dahi yaplmadan bir apartman ina edilmitir. Sz konusu mezar ta, az ileride Emr Buhr Camiinin hazresindeki bo bir yere bir kabirmi gibi konulmutur. Eserleri. 1. Lbbl-usl f mrifetit-tarkil-vsl. Seyyid Alizdenin iratl-slm adl kitabndan nakiller, Ferdddin Attr ve Mevln Celleddn-i Rm gibi sflerden alnan beyitlerle sslenen kitapta daha ok ibadetlerin faziletleri zerinde durulmutur. Eserin be nshas bilinmektedir (Hac Selim Aa Ktp., Aziz Mahmud Hdy, nr. 670; stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 822/2, nr. 197/1; orum Hasan Paa Ktp., nr. 819; Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktp., Genel, nr. 1440/1a-54b). 2. Metlibs-slk f beynit-tarkil-meslk (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 3145). Bir nceki esere zeyil olarak yazlmtr. Memi Can Efendinin 998 (1590) ylnda istirak halinde iken mridi Muslihuddn-i Rmye iml ettirdii

eser III. Murada sunulmutur. 3. Divan. XVI. yzyl tekke airleri arasnda ad gemeyen Memi Can Efendinin divanesinin tek nshas bulunmaktadr (Sleymaniye Ktp., Hasan Hsn Paa, nr. 796/121). III. Muradn iirleri tasavvuf ehli birok kii tarafndan muhakkikne ve muvahhidne bulunduu iin erhedildii bilinmektedir. Bunlar arasnda Memi Can ile halifesi Bursal Mehmed Subhi efendiler de bulunmaktadr. Divanede Memi Can Efendinin, Ol nice mahlk- bcandr ki halk olal bir kerre syledi msrayla balayan lugaz erhettii grlmektedir. 4. Uknml-hikem f marifetil-srril-kdem (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 2559). Memi Can Efendinin III. Murad iin yazd bir methiyesinin mridi Mehmed Kad el-orm tarafndan yukardaki adla erhedildii kaydedilmekteyse de eser incelendiinde bu kiinin rih deil ktip olduu anlalmaktadr. Sz konusu eserde Mehmed Kad, Memi Can Efendinin nceki iki kitabn Muslihuddn-i Rm adl mridi, bunu ise kendisi iin iml ettiini belirtmektedir. Esere, Memi Can Efendinin Sultan Muradn methine dair yazd be beyitlik bir manzumenin erhi yaplarak balanm, seksen varakta ancak iki beyit erhedilebilmitir. Bir airin kendi iirini yine kendisinin erhetmesine gzel bir rnek olan eser, ilk bakta padiaha yaranmak iin yazlm gibi zannedilirse de erhte padiahn adnn gemedii ve mcerret tasavvuf yorumlarn yapld grlmektedir.

BBLYOGRAFYA

Divan Edebiyat Mzesi, Revnakolu Dosyalar, nr. 95; At, Zeyl-i ekik, s. 467-468; Kefunn, II, 1545; Evliya elebi, Seyahatnme (Dal), I, 152; eyh, Vekyiul-fuzal, s. 50; Hseyin Ayvansary, Mecma-i Tevrh (haz. Fahri . Derin - Vahid abuk), stanbul 1985, s. 219; Mstakimzde, Mecelletn-nisb, Sleymaniye Ktp., Hlet Efendi, nr. 628, vr. 408a; Ahmed Rifat, Lugat- Trhiyye ve Corfiyye, stanbul 1299, I, 151; Bursal Mehmed Thir, Aydn Vilyetine Mensub Meyih, Ulem, uar, Mverrihn ve Etibbnn Tercim-i Ahvli, zmir 1324, s. 13-14; a.mlf., Osmanl Mellifleri, I, 161; Ahmed Muhyiddin, Tomr- Kebr, Nejdet li zel ktphanesi, s. 113; Tomar-Halvetiyye, s. 107; Hseyin Vassf, Sefne, IV, 236; Sadettin Nzhet Ergun, Halk Edebiyat Antolojisi, stanbul 1938, s. 203-204; Mahmut Erol Kl, Adn Uk ehrinden Alan Bir Osmanl Tasavvuf Okulu: Pr Hsmddn Hasan- Uk ve Uklik, 21. Yzyl Eiinde Uak Sempozyumu, stanbul 2001, I, 435-450; a.mlf., Kutub mer Dede (Karb): Gelibolulu Bir Halvet-Uk eyhi ve iirleri, Avrupaya lk Adm Uluslararas Sempozyumu, stanbul 2001, s. 145-149; a.mlf., Manisal eyh Memcn- Sarhn (v. 1008-1600) ve Eserlerinde Mevlndan Tesirler, I. Uluslararas Mevln, Mesnev ve Mevlevhneler Sempozyumu Bildirileri, Manisa 2002, s. 205-220. M. Erol Kl

MEMLEKETEYN
() Osmanllarn iki memleket anlamnda Eflak ve Bodana verdikleri isim (bk. BODAN; EFLAK).

el-MEMLEKETl-MARBYYE
(bk. FAS).

MEMLK
() Esir veya kleler arasndan seilip zel eitimden geirildikten sonra hkmdarn muhafz birliine alnan ve zamanla aristokrat bir snf oluturan cretli askerler. Szlkte mlik olmak anlamndaki mlk kknden tretilen memlk mlik olunan ey demektir. eitli slm lkelerinde memlk yerine gulm ve Kuzey Afrikada abd kelimeleri kullanlmtr. Endlste zel muhafz birliklerinin hemen tamamn oluturan Slav kkenli paral askerlere verilen saklibe ad da memlk anlamndadr. Muhafz birliklerinde grev yapan, kendilerine has itima ve hukuk statye sahip memlkler bir tr profesyonel asker niteliinde slm toplumuna girmiler ve zamanla siyas iktidarlar ele geiren bir g halini almlardr. Bunu gerekletirirken kle olmalarn yadrgamamlar, hatta ulatklar konumu bir eleme ve seilme sonucunda elde ettikleri iin memlk kimliini bir imtiyaz ve asalet belirtisi olarak grmlerdir. Memlk snfnn ortaya knda baz nemli kriterler bulunmaktadr. Bunlarn bata geleni slm limlerinin uygun bulduu klelik statsnde ve beyaz rktan olmaktr. Memlkler, genellikle Kafkaslardan ve Orta Asya steplerinden gelen ve Trk diye adlandrlan kavimlerden seilirdi. Etiyopyal, Bat Afrikal ve Hintli hadmlar memlk gibi grmek doru deildir; bunlar memlklerin hizmetinde bulunan bir unsur olarak deerlendirmek gerekir. Hz. Peygamber ve Hulef-yi Ridn devrinde slm ordusu Arap asll askerlerden meydana geliyordu. Fetihlerle birlikte Araplar dnda slma girenlerin saysnda hzl bir art grld. Yeni mslman olanlardan ranllar ve Kptler gnll veya cretli asker konumunda orduya katldlar. Emevler dneminde bata Trk, Berber ve ranllar olmak zere Arap d mslman askerlerin says daha da artt. Emevler iin en nemli asker kayna Horasand. ncelikle snr boylarnda yaayanlar byk lde mslmanlarn tarafna gemiler ve mevl sfatyla Arap ordularna katlmlard. Ancak ordunun kumanda kademesinde Araplar yer alyor ve mevl statsnde bulunanlar onlarn kendilerine ikinci snf insan gzyle bakmasn kabullenemiyordu. Basra Valisi Ubeydullah b. Ziyd, 54 (674) ylnda Buhara seferinden dnerken beraberinde getirdii 2000 kiilik bir Trk birliini Basraya yerletirmiti (Taber, V, 298). Kuteybe b. Mslimin emrindeki 12.000 askerin de yaklak 7000 kadar ounluu Trk olmak zere Arap d mslmanlardan oluuyordu. Dier taraftan Veld b. Abdlmelik zamannda gerekletirilen Kuzey Afrika ve Endlsteki fetihlerden sonra slm ordusunda yer alan Berber asll askerlerin says da ok artmt. 132 (750) ylnda Emevlerin yklmasna sebep olan Horasan kuvvetleri arasnda Trk ve ranl unsurlar ounluktayd. Bu tarihten itibaren Horasanllar yaklak iki nesil boyunca Abbs ordusunun en nemli birliklerini tekil ettiler. Gebe meneli bu askerler Iraktaki yeni konumlarna ok abuk uyum saladlar ve ksa zamanda halife ve halk nezdinde byk itibar kazandlar. Emn ile Memn arasndaki i savata kardeini yenen Memn, Horasan dolaylarndan toplad kuvvetlerle iktidar ele geirmi ve korumay baarmt. slm ordusundaki Arap d unsurlar arasnda Trkler kadar

nfuzlu olanlar yoktu. Memnun Horasanl askerlerinin hemen tamam Trklerden oluuyor ve Mutasm devrine kadar daha ok Horasanllar diye biliniyordu. Bu askerler hem milliyetleri hem asker kimlikleri bakmndan memlk sisteminin bir prototipiydi. Mutasm zamannda memlk saysnda ok hzl ve nemli bir art oldu. Bunun balca sebebi, Abbslerin kuruluuna byk katklar olan ranllarn nfuzunun gittike artmasyla birlikte Araplarla aralarndaki rekabetin devletin ileyiini tehlikeli biimde etkilemeye balamas ve Memn ile haleflerinin bu gler arasnda denge kurmak amacyla slm devleti snrlar dndan Trkleri getirterek onlardan zel asker birlikler kurmasdr. Bylece ordudaki memlklerin says ksa zamanda 30.000e ulat. Bu birliklerin kumanda kademelerinde yine Trkler bulunuyordu. Mutasm, Trk birlikleri iin Smerr ehrini kurarak onlara geni iktlar verdi ve yerli halkla karmalarn engellemek amacyla Asya steplerinden evlenecekleri kzlar getirtti. Memlk sistemi ksa zamanda devletin hkm srd btn topraklara yayld. Artk halifelerin memlkleri yannda eyalet valilerinin de memlkleri vard. Ancak bu durum lke iinde devlet otoritesinin ortadan kalkmasna yol at. Balangta vilyetlerdeki dzeni memlkler sayesinde salayan halifeler ve valiler bu defa onlarn merkeze kar bamszlk mcadeleleriyle karlatlar. Babas, Memnun hizmetinde bir memlk olan Msr vali vekili Ahmed b. Tolun soyda memlklerin desteini alarak Msrda ilk mslman-Trk devletini kurdu (254/868). Yine Tolunoullarnn yklmasndan sonra Msr valiliine getirilen ve Abbslerin hizmetindeki baka bir Trk memlknn olu olan Muhammed b. Tu el-hd, emrindeki 8000 memlkn desteiyle Msrda iktidar ele geirip hdler Devletini tesis etti (323/935). 358de (969) bu devleti ykan Ftmler de memlk sistemini uygulamak durumunda kaldlar. Ftm ordusunda balangta Berber ve Zenci birlikleri bulunuyordu. Mstansr-Billh zamanndan (1036-1094) itibaren sadece Trklerden meydana gelen memlk birlikleri kuruldu. Ftmler, bu birlikler sayesinde zellikle Suriye ve Msr zerindeki hkimiyetlerini belirli bir zaman srdrme imkn buldular. Trk memlkleri farkl devletler tarafndan yaklak 450 yl boyunca tercih edilen asker kuvvet oldu. Bir mslman ynetici, Trk memlklerinden birlik kurmaya karar verdiinde komu devletler de baka seenekleri bulunmadndan onu takip ediyordu; nk aksi takdirde o devlet dierlerinin karsnda zayf duruma dyordu. Memlk elde edilebilecek blgelere hkmeden veya onlara yakn bir corafyada olan mslman yneticiler dmanlarna kar avantajl durumdaydlar. Mesel Smnler bu avantaj ok iyi kullanmlardr. Balangta Trk devletlerinin ordularnda kle askerlerden oluan birlikler yoktu. Trklerin gulm / memlk sistemini uygulamalar XI. yzyln balarna dayanmaktadr. Trk hnedanlar bu yzylda Orta Asyadan gelerek rana yayldlar ve zaman zaman Trkmen birliklerinin yerine daha gvenilir bir unsur olan gulmlar kullandlar (bk. GULM). Gulmlk messesesi, memlk sisteminin tam bir benzeri olduu gibi ama ve grevleri bakmndan Osmanllardaki kapkulu askeriyle de e deerdedir (bk. KAPIKULU; YENER). Selhaddn-i Eyybden itibaren Msr ve Suriyede istihdam edilen memlklerin says ok artt. Bu devirde memlkler emrlerin birliklerinin ekirdeini oluturmaktayd. Eyyb sultan ve meliklerinin her biri, kendi devletini korumak ve dier bir melikin topra zerindeki emellerini gerekletirebilmek iin yeni asker birlikler kurmak zorunda kald ve hasmlar karsnda kendilerini gl klacak bir unsur olarak memlk istihdam etmeye balad. XII. yzyln ortalarnda Ortadoudaki irili ufakl btn slm devletlerinde memlklerin says ve nfuzu olaan st bir

ekilde artt. Artk Trk memlkleri blgede siyas ve asker olaylarda belirleyici bir g olmu ve ehzadelerin tahta geilerini kontrolleri altna almlard. nk Eyyb hkmdarlar saltanatlarn korumak iin mutlaka memlklerin desteine ihtiya duyuyor, onlar da bu sayede siyas nfuzlarn gittike arttrmaya alyordu. Nihayet 1250 ylnda Msrda iktidar ele geirip 1517de Yavuz Sultan Selim tarafndan yklacak olan Memlkler Devletini kurdular ve ykltan sonra da 1811 ylnda Kavalal Mehmed Ali Paann nde gelen beylerini ortadan kaldrmasna kadar nfuzlarn korudular. Memlk sistemi Memlkler zamannda ideal eklini almtr. Bu sistemin genel tercihi asker yetitirilecek aday klenin cesaret, gllk, eviklik ve uzun boyluluk gibi zellikler tamasnn yannda gazilik, ehitlik, cihad vb. yksek deerler uruna savamas ve kendisine saf slm inancn alanabilmesi iin putperest inancna sahip, yani step kltrnden gelen bir gen hatta ocuk olmas idi. Aranan artlar haiz satlk genler iin gerektiinde byk paralar deniyordu. Bu sebeple baz blgelerde yaayan aileler ocuklarn gnll olarak kle tccarlarna satyordu; baz babalar ise yksek kazan salamak iin oullarn bizzat getiriyor ve sk pazarlk yapyordu (Makrz, el-a, II, 214). Klelerin satn alnmas ve gvenli bir ekilde Msra getirilmesinde kle tcirlerinin ok nemli rol vard. Kle ticareti yapanlar, memlkn ana vatan ile Memlk Devletini birletiren zincirin bir halkasn tekil ediyordu. Kle tcirinin en bilinen lakab hoca idi (Kalkaend, VI, 13). Memlk Devleti, asker ve idar alanda ihtiya duyduu insan kaynan memlk sistemini iyi altrarak salyordu. Bundan dolay ncelikle kle ticaretini cazip klacak eitli nlemler almt; kle tcirleri dier tcirlerin tbi olduu vergilerden muaft. Kle tciri Orta Asyadan ald kleleri dorudan Msra getirmezdi. Toplanan kleler, slm lemine arz iin ilk nce byk ehirlerde alan kle pazarlarna gtrlyordu; bunlarn en mehurlar Fustat ve Badattaki drr-rakk denilen pazarlard. Memlk sultan iin satn alnan klelerin bedeli beytlml tarafndan denirdi. Bir sultan ld veya tahtndan indirildii zaman kttbiye (kitbiye) denilen, henz eitimini tamamlamam ve bu yzden sultan tarafndan zat edilmemi memlkler tekrar beytlmle gnderilir ve gelenek gerei yeni sultan onlar bir daha satn alrd (Makrz, es-Slk, I, 584); bu srada kadlar da hazr bulunurdu (bn ys, III, 16). Bir memlk iin denen fiyat o memlkn lakab olabiliyordu. Kaynaklar, Sultan Kalavunun tad Elf lakabnn kendisine 1000 dinara satn alnmas sebebiyle taklm olduunu belirtir (bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, VII, 325). Sultan tarafndan satn alnan bir memlk, nce Kahire Kalesinin klalarnda yer alan ve tabaka denilen asker okula yerletirilirdi. Bu okulda memlke Snn esaslara gre slm dini retilir, ardndan bir emrle dahi konumasna msaade edilmeyen kat disiplin kurallar iinde asker bilgiler verilirdi. bn Haldna gre din bilgiler eliinde yaptrlan bu eitim askerlik mesleini motive ediyordu (el-ber, V, 371). renimini bitiren memlk zat edildikten sonra asker tehizatn alr ve sultann hassa birliine katlrd. Bir memlkn meslek hayatndaki en nemli kii onu en son satn alan ve zat eden kimseydi. zat edilen memlke atk, zat edene de mutk, mevl, stat, seyyid denirdi. Memlk, son efendisine kar onun lmne kadar byk sayg ve sadakat duygular beslerdi. I. Baybarsn sultan olduktan

sonra dahi emri durumundaki mevls Ay Tegine byk sayg gsterdii ve bunun dier memlklere rnek tekil etmesini istedii bilinmektedir. Bir memlk mevlsna sadakat gsterdii gibi arkadalarna da sadkt. Memlkn klelik ve zatlk arkadalarna hudaiye (huda) denirdi. Hudalar tam bir dayanma iindeydi; uzun zamandan beri huda olanlarn arasna sonradan katlanlara ecnebi (garip) denir ve kendilerine bir sre yabanc gibi davranlrd. Hudaiye arasnda grlen karlkl dayanma yaa byk olann k gzetmek iin grev almasyla balar ve byk memlke aa, kk memlke ini denilirdi. Memlkler daima Trk isimleri kullanmlardr; bu durum onlarn toplumun geri kalanndan ayrlmalar, birlik olmalar ve kendi zgn kimliklerini korumalar hususunda byk nem tamtr. Memlklerin rken Trk meneli olup olmamasnn Trk ismi tamalarna etkisi yoktu; Trk asll olmayanlar da Trk ad almak zorundayd ve bu isim deiiklii genellikle klenin tccar tarafndan ilk efendisine sat srasnda yaplrd. eitli kavimlere mensup olan ve Trk adlar tayan memlklerin konutuklar dil de Trke idi; dolaysyla Trk veya Etrk diye arlyorlard. Kurduklar devlete Memlklerin yan sra Devlet Trk veya Devletl-Etrk de deniliyordu. Memlkler ahs meziyetleri, sosyal farkllklar ve asker alandaki baarlar ile Msr toplumunda zel bir aristokrat snf oluturmutur. Ancak bu tek nesilli bir soyluluktu; yani memlkn memlk olmasyla balayp lmyle sona eriyordu ve ocuklarna intikal etmiyordu. nk bir memlkn olu klelik veya esirlikten gelmedii iin memlk olamyor ve bu sfat tayamyordu (bk. EVLDn-NS). Memlkler Msrdan baka Hindistanda da kendi adlaryla anlan bir hnedan kurmular ve bir asra yakn bir sre iktidar ellerinde tutmulardr (bk. DELH SULTANLII; ayrca bk. DA, XIV, 183).

BBLYOGRAFYA

Taber, Tr (Ebl-Fazl), V, 298; bn Haldn, el-ber, V, 369-373; Kalkaend, ubul-a, VI, 13; Makrz, el-a, II, 214; a.mlf., es-Slk, I, 508-509, 584; II, 525; bn Tarberd, enNcmz-zhire (nr. W. Popper), Leiden 1940-42, VII, 325; a.mlf., avdid-dhr (nr. W. Popper), Leiden 1940-42; bn ys, Bediuz-zhr, III, 2, 16, 67; G. le Strange, The Lands of Eastern Caliphate, Cambridge 1930, s. 487; A. N. Poliak, Feudalism in Egypt, Syria, Palestine and the Lebanon: 1250-1900, London 1939, s. 15; a.mlf., Some Notes on the Feudal System of the Mamlks, JRAS (1937), s. 97-103; Uzunarl, Medhal, s. 414-436; M. C. ehabeddin Tekinda, Berkuk Devrinde Memluk Sultanl, stanbul 1961, bk. ndeks; W. Muir, The Mamluk or Slave Dynasty of Egypt AD. 1260-1517, Amsterdam 1968; D. Ayalon, Gunpowder and Firearms in the Mamlk Kingdom, London 1968; a.mlf., The Eunuches in the Mamluk Sultanate, Studies in Memory of Gaston Wiet (ed. M. Rosen-Ayalon), Jerusalem 1977, s. 267-295; a.mlf., The Mamlk Military Society, London 1979; a.mlf., Outsiders in the Lands of Islam: Mamlks Mongols, Eunuches, Leiden 1985; a.mlf., The System of Payment in Mamluk Military Society, JESHO, I (1957), s. 37-65; a.mlf., Memlk Devletinde Klelik Sistemi (trc. Samira Kortantamer), TD, sy. 4 (1989), s. 241; a.mlf., Mamlk, EI (ng.), VI, 314-321; Ahmed Muhtr el-Abbd, ym devletil-memlkill f Mr ve-m, Beyrut 1969; W. M. Brinner, Dar al-Saada and Dar al-Adl in Mamluk

Damascus, Studies in Memory of Gaston Wiet (ed. M. Rosen-Ayalon), Jerusalem 1977, s. 235-247; B. Flemming, Literary Activities in Mamluk Halls and Barracks, a.e., s. 249-260; O. Kurz, Mamluk Heraldry and Interpretatio Christiana, a.e., s. 297-307; P. M. Holt, The Structure of Government in the Mamluk Sultanate, Eastern Mediterranean Land in the Period of the Crusades (ed. P. M. Holt), Warminster 1977, s. 1-8; a.mlf., Mamlks, EI (ng.), VI, 321-331; Seyyid el-Bz elArn, el-Memlk, Kahire 1979; Hakk Dursun Yldz, slmiyet ve Trkler, stanbul 1980, s. 50, 7679, 86 vd.; Ramazan een, slm Corafyaclarna Gre Trkler ve Trk lkeleri, Ankara 1985, s. 185-186; a.mlf., Salhaddn Eyyb ve Devlet, stanbul 1987, bk. ndeks; a.mlf., Seluklulardan nce am (Suriye ve Filistin) Diyarnda Trklerin Rol, TDA, sy. 65 (1990), s. 139-148; Faruk Smer, Yabanlu Pazar: Seluklular Devrinde Milletleraras Byk Bir Fuar, stanbul 1985, s. 9-19; Kazm Yaar Kopraman, Msr Memlkleri, Doutan Gnmze Byk slm Tarihi, stanbul 1987, VI, bk. ndeks; B. Lewis, Race and Slavery in the Middle East, Oxford 1990; smail Yiit, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi: Memlkler, stanbul 1991, VII, 9-20; P. Thorau, The Lion of Egypt: Sultan Baybars I and the Near East in the Thirteenth Century (trc. P. M. Holt), New York 1992, s. 8-13; Samira Kortantamer, Bahri Memluklarda st Ynetim Mensuplar ve Aralarndaki likiler, zmir 1993, s. 8; a.mlf., Memluklarda Devlet Ynetimi ve Brokrasi, TD, sy. 2 (1983), s. 27-45; Sleyman Kzltoprak, Memluk Sistemi, Trkler, Ankara 2002, V, 320-321; M. Perlmann, Notes on Anti-Christian Propaganda in the Mamluk Empire, BSOAS, X (1939-42), s. 843-876; W. J. Fischel, The Spice Trade in Mamluk Egypt, JESHO, I (1958), s. 157-174; V. J. Parry, slamda Harb Sanat (trc. Erdoan Meril - Salih zbaran), TD, sy. 28-29 (1974-75), s. 193-218; Sleyman zbek, el-Melikz-Zahir Rknd-din ve Baybars Zaman Memluk Devletinin Dini Siyaseti, TD, sy. 9 (1994), s. 289-307; R. Mortel, The Decline of Mamlk Civil Bureaucracy in the Fifteenth Century: The Career of Abl-Khayr al-Nas, Journal of Islamic Studies, VI/2, Oxford 1995, s. 173-188; E. Lvi-Provenal, Sakalibe, A, X, 89. Sleyman Kzltoprak

MEMLKLER
() Msr, Suriye ve Hicazda hkm sren mslman Trk devleti (1250-1517). Msrda Eyyb ordusundaki Trk asll zatl emrler tarafndan kurulan, dnemin tarihilerinin Trk Devleti olarak adlandrd Memlkler (Klemenler), Bahr Memlkleri (Bahriyye, Birinci Memlkler; 1250-1382) ve Burc Memlkleri (Burciyye, kinci Memlkler; 1382-1517) olmak zere iki dnemde incelenebilir. Eyyb Hkmdar el-Meliks-Slih Necmeddin Eyybun Kpak lkesi ve Kafkasyadan getirtip Ravza adasndaki klalara yerletirdii Trk asll memlklerden oluan ve Bahrn-nle (Nil nehri) izfetle el-Memlkl-Bahriyye adn alan zel birlikler ok gemeden Eyyb ordusunun en nemli unsuru haline gelmiti. Necmeddin Eyybun lmnn hemen ardndan Fransa Kral IX. Louis liderliindeki Hal ordusuna kar kazanlan Mansre ve kralla birlikte pek ok kumandann esir alnd Faraskur (3 Muharrem 648 / 7 Nisan 1250) savalarnda en byk rol bu birlikler oynad. Ancak yeni Eyyb hkmdar Turan ah onlarn baarsn kskand ve liderlerini tahtnn ortaklar gibi grp grevlerinden almaya balad; ayrca tahta gemesini salayan Trk asll vey annesi ecerddrr babasnn hazinesini saklamakla itham etti ve ona ar hakaretlerde bulundu. Bunun zerine Bahr emrlerinden Baybars el-Bundukdr ve arkadalar bir suikastla Turan ah ldrdler. Onun lmyle Msrda Eyybler yklm ve yerine Memlkler adyla bilinen Trk Devleti kurulmutur. Baybars ve arkadalar efendileri Necmeddin Eyybun dul ei ecerddrr tahta karmlar, onun memlklerinden zzeddin Aybek et-Trkmnyi de atabek yapmlard. Trk asll olmas dolaysyla baz tarihilerin Memlklerin ilk sultan sayd ecerddr esir Fransa kralyla bir anlama yaparak Dimyat tahliye etmesi, ar bir vergi demesi ve slm lkelerine saldrmamaya sz vermesi artlaryla onu serbest brakt. Ancak bu baars ie yaramad. Suriye Eyyb emrleri, mer haklar saydklar Msr sultanln onun elinden almak iin harekete gemilerdi. Ayrca onun sultanl kadn olmas dolaysyla da yadrganmt. Badat Abbs Halifesi Mstasm-Billhn devreye girmesiyle tahta kmasn salayan Bahr emrlerinin tavsiyesine uyan ecerddr, zzeddin Aybekle evlendi ve seksen gn oturduu tahtn ona devretti. Bylece tarihilerin ou tarafndan Msr Memlk hkmdarlarnn ilki saylan zzeddin Aybek tahta km ve Memlkler Devleti resmen kurulmu oldu (1 Reblhir 648 / 3 Temmuz 1250). Sultan zzeddin Aybek, tahtndan feragat edip Eyyblerden alt yandaki el-Melikl-Eref Msy tahta karmasna ramen Msr zerine yryen Suriye Eyyb birliklerini Abbsiye civarnda malp etti. Eyyblerin yeniden sava hazrl yapt srada Mool tehlikesi ortaya knca Abbs halifesinin devreye girmesiyle iki taraf arasnda antlama yapld (Safer 651 / Nisan 1253). Eyyb emrlerinin Memlk Devletini resmen tandklarn gstermesi bakmndan byk nem tayan bu antlama ile rdn nehri iki devlet arasnda snr kabul edildi. zzeddin Aybek bundan sonra anlamazla dt Bahr emrleriyle uramak zorunda kald.

Onlardan kurtulan Aybek, Moollarn Badata saldrd haberi duyulunca bu gelimeyi bahane gsterip ocuk sultan tahttan indirip yeniden tahta kt. Ardndan Sad blgesinde balatlan isyanlar bastrd ve Eyyb emrleriyle ikinci bir bar yaparak ynetimde istikrar salad. Bu arada siyas bir evlilie niyetlenmesi ve Musul Emri Bedreddin Lln kzyla nianlanmas yznden hanm ecerddrrn emriyle bir suikast sonucunda ldrld (22 Reblevvel 655 / 9 Nisan 1257). Duruma hkim olan zzeddin Aybekin memlkleri onun nceki hanmndan olu Nreddin Aliyi sultanla, aralarndan Kutuzu da sultan nibliine getirmilerdi. On be yanda tahta geen Nreddin Ali zamannda (1257-1259) btn yetkileri elinde tutan Kutuz, 656 (1258) ylnda Badat Abbs hilfetini ortadan kaldran Moollarn Suriye istikametinde ilerlemeye devam etmesi zerine, yapt toplantda bu zor artlarda herkese sz geirebilecek muktedir birinin sultanla getirilmesini teklif etti ve oy birliiyle sultan iln edildi (17 Zilkade 657 / 5 Kasm 1259). Bu srada slm tarihinin en kritik dnemlerinden biri yaanyordu. Bahr Memlk emrlerinin Msra dnp kendisine katlmasyla gcn arttran Kutuz, Hlgnun teslim olma tekliflerini reddederek ordusunun banda Filistindeki Ayniclt mevkiine kadar geldi. Burada Moollara kar, tarihin akn deitiren savalardan saylan Ayniclt Savan kazand (25 Ramazan 658 / 3 Eyll 1260) ve Suriyenin byk ksm Memlklerin eline geti. taat arzeden Hama, Humus ve Kerek Eyyb emrleri grevlerinde brakld. Bu zaferle Memlkler slm dnyasnn en byk devleti haline geldiler ve bu zelliklerini Osmanllarn ykselme devrine kadar korudular. Ancak zaferiyle tarihe damgasn vuran Kutuz kendisini karlamak iin sslenen baehrine ulaamad. Savan kazanlmasnda byk rol oynayan Bahr emrlerinden Baybars el-Bundukdr ve arkadalar dn yolunda onu ldrdler (16 Zilkade 658 / 23 Ekim 1260). Bahr emrleri tarafndan sultan iln edilen ve devletin gerek kurucusu saylan I. Baybars ile birlikte Memlk tarihinde yeni bir dnem balad. Saltanatna din meruiyet kazandrmak ve bu sayede hkimiyetini kuvvetlendirmek isteyen Baybars, Abbs ailesinden birini halife iln ederek Abbs hilfetini Msrda yeniden kurdu. Bylece hilfetin hmisi sfatyla btn slm lkeleri zerinde nfuz sahibi oldu. Mekke erifinin gvenini salayarak mukaddes blgeyi ve Kzldenizi de hkimiyeti altna ald. dar dzenlemelerde bulunup haleflerinin takip edecei siyasetin temellerini att ve devlete merkeziyeti bir hviyet kazandrd. On yedi yl sren saltanat srasnda (1260-1277) lhanllar ve Hallarla mcadele etti. Ermeni Kralln ve Asvana saldran Nbe Kralln yllk vergiye balad. Antakya Hal Prinkepsliini ortadan kaldrd. Btnleri itaat altna ald. Baybarsn veliahd olarak on sekiz yanda tahta kan Bereke Hann saltanat ksa srd (12771279). syan eden emrlere kar direnemeyip tahtn terketmek zorunda kald. syanclarn sultan aday Seyfeddin Kalavun, orduda ekseriyeti tekil eden Baybars memlklerinden ekindii iin onun oullarndan henz yedi yandaki Sulamn tahta kmasn istemi ve ona atabek olmay tercih etmiti. Mdebbirl-memleke sfatyla idareyi elinde tuttuu ay iinde Baybarsa bal memlklerin liderlerini tasfiye ederek tahta kt (20 Receb 678 / 26 Kasm 1279). Kalavun, politikasn takip ettii eski arkada Baybars gibi lhanllar, Ermeni Krall ve Hal kontluklaryla mcadele etti. Suriyeye saldran lhanl ordusunu Humus civarnda ar bir yenilgiye

uratt (14 Receb 680 / 29 Ekim 1281). lhanllarla i birlii yapan blgedeki Hal varlna son vermek iin alt; ancak Akk seferi iin Kahireden ayrld srada vefat etti (689/1290). Kalavunun kalc icraatlarndan biri de memlkleri arasndan seip Kalatlcebeldeki kale burlarna yerletirerek zel bir nem verdii asker birliktir. Burlara nisbetle Burc olarak adlandrlan bu birlikler ileride saltanat ellerine geiren Burc Memlklerinin meneini tekil etmitir. Kalavun yaptrd arazi tahririyle de (revk) bozulan ikt sistemini dzeltmi, ticareti gelitirmek iin mslman ve hristiyan hkmdarlarla asker, siyas ve ticar anlamalar imzalamtr. Kalavunun yerine geen olu el-Melikl-Eref Hall (1290-1293), babasnn hazrlam olduu orduyla Hallarn blgedeki son baehri Akky alarak blgede iki yz yl devam eden Hal varln sona erdirdi. Ancak savalardaki baarsn devlet idaresinde gsteremedi ve yapt tayinler yznden bir suikast sonucu ldrld. Kalavun ailesine bal kalan emrler, isyanclar bertaraf ederek Kalavunun dokuz yandaki olu Muhammedi el-Melikn-Nsr unvanyla tahta kardlar. defa sultanlk tahtna oturan (1293-1294, 1299-1309, 1310-1341) el-Melikn-Nsr Muhammed birincisinde tacn iki yl tayabilmiti. Onu tahttan indiren el-Melikl-dil Zeynddin Ketboa (1294-1296) iddetli muhalefet karsnda tahtn terketmek zorunda kald. Sultan iln edilen el-Melikl-Mansr Hsmeddin Lin (1296-1299) bir suikast sonucu ldrlnce el-MeliknNsr ikinci defa tahta karld. On yl sonra emrlerin tahakkm sebebiyle saltanat brakmak zorunda kalsa da yaklak bir yl sonra el-Melikl-Muzaffer Baybars el-anigrden tahtn geri ald (709/1310). nc defa tahta ktnda yirmi be yandayd ve btn yetkileri eline alan otoriter bir hkmdar olarak gerek ahsiyetini, otuz bir yl sren bu saltanat esnasnda gsterdi. On yedi yldan beri srmekte olan siyas krizi sona erdirip lkede istikrar salad. el-Melikn-Nsrn ardndan onun yerini dolduramayan oullar ve torunlarnn dnemi balad. Bahr Memlklerinin sona ermesine kadar geen krk iki yllk srede sekiz olu ve drt torunu sultanlk yapt. el-Melikn-Nsrn ilk olu iki ay, sekiz yanda tahta karlan ikinci olu be ay, nc olu buuk ay sultanlk unvan tayabilmiti. On yedi yanda tahta karlan drdnc olu da yl sren saltanatnda kumandanlarn elinde oyuncak oldu. el-Melikl-Nsrn beinci olu el-Melikl-Kmil abn ise on drt ay sren saltanatnn son birka ay dnda tahta oturmasn salayan vey babasnn etkisi altnda kald. Mal biriktirmeye ok dkn olan elMelikl-Kmil memuriyetlerin ve ikt arazilerinin tevcihi iin zel bir vergi koymutu. lm de vergiler yznden kan bir isyan sonucu oldu (22 Cemziyelevvel 746 / 20 Eyll 1345). elMelikn-Nsrn on be yanda tahta karlan altnc olu Zeynddin I. Hacc de sert politikas ve elenceye dknl sebebiyle ayn kbete mruz kald ve tahtndan indirilip ldrld (12 Ramazan 748 / 16 Aralk 1347). On bir yanda tahta geirilen ve babasnn unvann alan elMelikn-Nsr Hasan sekiz kardei iinde babasnn baarsn tekrarlayan tek sultan oldu (13471351). kinci saltanatnn (1354-1361) ilk yllarndan itibaren ynetimi eline alan Hasan babasnn memlklerini tasfiye ederek kendisine ait yeni birlikler oluturdu. Ancak sonunda bu uygulamasnn kurban oldu; memlklerinden bir grup isyan neticesinde onu tahttan indirdiler (Cemziyelevvel 762 / Mart 1361). syan gerekletiren emrlerin I. Haccnin olu Selhaddini tahta geirmeleriyle el-Melikn-Nsr Muhammedin torunlarnn dnemi (1361-1382) balam oldu. Selhaddin tahta oturduunda on iki yalarnda bir ocuktu, iki yl sren saltanat zamannda ynetim, sonunda onu tahttan indirip amcas

Hseyinin olu el-Melikl-Eref abn geiren Yelboa el-mernin elinde kald. 764te (1363) henz on yanda iken tahta kan el-Melikl-Eref abn 768 (1367) ylndan itibaren ynetimi eline almay baard. Onun zamannda (1363-1376) nemli hadiseler yaand. 767de (1365) skenderiye Hal istilsna urad. Kbrs kralnn kumandasndaki Hal donanmas byk katliam yaparak ehri tahrip etti ve slm ordusunun yaklat duyulunca kadn ve ocuklar gemilere doldurup geri ekildi. Buna ramen otoriter bir sultan olan el-Melikl-Erefin saltanatnn ikinci yars olduka skin ve istikrarl geti. 776 (1375) ylnda Kilikya Ermeni Krall ortadan kaldrld ve bu devlete ait topraklar Memlklerin kuzey snrn tekil etti. Sultann lm de otoritesi yznden oldu. Bundan sklan bir grup kumandan, hac niyetiyle Kahireden ayrlndan bir sre sonra ld yiasn yayarak Kalatlcebelde henz yedi yandaki olu Aleddin Aliyi tahta kardlar ve ardndan onu yakalayp ldrdler (15 Zilkade 778 / 26 Mart 1376). Aleddin Alinin zaman (1376-1381) gl emr gruplarnn mcadelesine sahne oldu. Bu mcadelenin galibi Burc Memlklerinin lideri Berkuk, atabekl-askirlik makamn ele geirdikten sonra Trk asll emrleri tasfiye etti. Sultann vefat zerine tahta kard on bir yandaki kardei Zeynddin II. Hacc zamannda da (1381-1382) ynetimi elinde tuttu. Sonunda kk yataki sultann aczini gereke gstererek tahta oturdu (Ramazan 784 / Kasm 1382). Burc Memlkleri dneminin ilk sultan olan Berkuk (1382-1399) Trk asll emrlerin isyanlaryla karlat ve 789 (1387) ylnda tahtn brakmak zorunda kald. Ancak mcadeleyi brakmad, sekiz ay sonra tahtn geri almay baard ve lkesine istikrarl bir dnem yaatt. Timura kar Osmanllar ve dier mslman devletlerle ittifak kurdu. Celyir hkmdarn lkesine kabul edip iktidar mcadelesinde onu aka destekleyerek Timura meydan okumaktan ekinmedi. Berkukun yerine geen olu Ferec dneminde (1399-1412) Timurun Suriyeyi istils ve ehirleri tahribi, ardndan memlk gruplarnn kard isyanlar yznden lkede istikrar bozuldu. Onun bir isyan sonucu ldrlmesinin ardndan Memlk Devletinde ilk ve son defa halifelikle sultanlk ayn ahsta birletirildi. Fakat sultan iln edilen Halife Mstan-Billh sadece unvann tad sultanln ancak alt ay srdrebildi. Fiil hkmdar atabek el-Melikl-Meyyed eyh el-Mahmd kumandanlara yapt, ilerinden birinin sz geirebilecei teklifinin kabulyle arkadalar tarafndan sultan iln edildi. eyh el-Mahmd (1412-1421) Suriye ve Msrda kan isyanlar bastrd, itaatten ayrlan Karamanoullarn itaate mecbur etti ve bamszlk teebbsnde bulunan Gneydou Anadoludaki Trkmen beyliklerine frsat vermedi. eyh el-Mahmdnin henz iki yanda iken ta giyen olu Ahmedin taht, yaklak yedi ay sonra onun vassi olarak devleti idare eden Tatar tarafndan gasbedildi. Tatarn ay iinde lmesi zerine taht bu defa kk yataki oluna kald. Onun tahtn gasbeden Barsbay bu dnem iin uzun saylabilecek bir sre sultanlk yapt (1422-1438); Memlk tarihinin en nemli deniz seferlerini gerekletirerek Kbrs fethetti (1426) ve Kbrs kraln vergiye balad. Ancak Barsbay bozulan ekonomiyi dzeltemedi. Barsbayn olu Ysuf sadece unvann tad grevinde ay kalabildi. Onu halederek tahta oturan el-Melikz-Zhir Seyfeddin akmak (1438-1453) istikrar salad ve lkesine huzurlu bir dnem yaatt. Saint-Jean valyelerine kar kararl bir mcadele srdrd. Komu mslman hkmdarlarla iyi geinmeye alt. hruh, II. Murad ve dier Anadolu beyleriyle dostane ilikiler kurdu. akmakn olu Osman ise tahtn sadece bir buuk ay koruyabildi. Yetmi yanda sultan

iln edilen el-Melikl-Eref Seyfeddin nal sekiz yl sren saltanatnda (1453-1461) lkede istikrar salamay baard. Ancak onun zamannda Osmanllarla ilikiler bozuldu. el-Melikl-Erefin ardndan ta giyen olu Ahmedi drt ay sonra tahtndan indiren emrler Hokademi tahta kardlar. Arnavut asll Hokadem (1461-1467) kan isyanlar bastrarak lkesini bar iinde yaatmay baard. Kendisini metb tanyan Uzun Hasan Karakoyunlular ve Dulkadroullarna kar destekledi. Osmanllarla bozulmu olan ilikiler ise daha da gerginleti. Hokademin lmnn ardndan taht drt ay iinde drt defa el deitirdi. Emr Yelbay ve halefi Temrboa bu makamda yaklak ikier ay oturabilmiken ncleri Hayr Bey gasbettii makamda ancak bir gece kalabildi. Sonunda Hayr Beyi teslime zorlayanlarn lideri Kaytbay arkadalarnn srar zerine sultanl kabul etti. Yirmi sekiz yl saltanat sren (1468-1496) ve Burc Memlklerinin en byk sultan saylan Kaytbay uratran en nemli mesele Osmanllarla mcadelesi oldu. ki tarafn ordular arasnda ukurovada cereyan eden savalar be yldan fazla srd ve on be yllk bir barn imzalanmasyla sonuland. Kaytbay bu dnemde iyice bozulan ekonomiyi dzeltmeye alt. Kaytbayn ardndan lkede istikrar tekrar bozuldu. Be yl iinde biri iki defa olmak zere be sultan tahta kt. syanlarla tahttan indirilen bu sultanlardan ldrldnden artk tahta kmak lm gze almak demekti. Nitekim Tomanbay el-dili tahttan indiren emrlerden hibiri onun makamna oturmak istemedi. Bu cesareti gsteren Kansu Gavri ise istedikleri anda taht brakacana sz vererek arkadalarndan kendisini ldrmeyeceklerine dair sz almt. Asker maalarn dahi deyemeyen Kansu Gavri durumu dzeltebilmek iin sert bir politika izledi. Ekonomik krizi atlatabilmek amacyla vergileri arttrd, vakflardan ve dier hayr messeselerinden vergi ald. Memlk ekonomisini iyice zora soktu. Kansu Gavri, Hindistan ticaret yolu iin Portekizlilerle girdii mcadelede baarsz kald. Onlarla yapt deniz savalarnda Osmanllardan teknik ve asker bakmndan yardm ald. Fakat bir sre sonra iki lke arasndaki ilikiler bozuldu. ah smili yenen Yavuz Sultan Selimin Memlklere tbi Dulkadroullarn ortadan kaldrmas iki lkeyi savan eiine getirdi. Nihayet Kansu Gavrinin ah smil ile ittifak kurmasn vesile yapan Yavuz Sultan Selim onun zerine yrd ve Osmanl topusunun nemli rol oynad Mercidbk Savanda Memlk ordusunu ar bir hezimete uratt (25 Receb 922 / 24 Austos 1516). Hazinesi Osmanllarn eline geen Sultan Gavri bu savata ortadan kayboldu. Savan ardndan kl kullanmadan Halep ehrine giren Osmanl kuvvetleri Hama, Humus ve Dmak ald. Kahirede sultan iln edilen son Memlk hkmdar Tomanbay byk zorluklarla asker toplamaya alt srada Dmakta bulunan Yavuz Sultan Selimin kendisini itaate aran mektubunu ald. Yavuz Sultan Selim ona teklifini kabul ettii takdirde kendisini Msr valiliinde brakacan, teklifini reddedecek olursa zerine yryeceini sylyordu. Bu teklifin reddi ve stelik Osmanl elisinin onun emrleri tarafndan ldrlmesi sava kanlmaz hale getirdi. Tomanbay, madd imknszlklara ramen baehrini savunmak iin Mukattam dandan Nil nehrine uzanan sahada tahkimat yaptrd. Avrupadan alm olduu 200 civarndaki byk topu Osmanl ordusunun gelecei istikamete ynelik olarak yerletirdi. Ancak casuslar vastasyla sava plann renerek Mukattam dan dolap yandan ve geriden saldran Yavuz Sultan Selim karsnda toplar kullanamad. ki gn sren Ridniye Sava Osmanllarn kesin zaferiyle sonuland (29 Zilhicce 922/23 Ocak 1517).

Savatan katktan sonra bir ara Kahireyi ele geiren Tomanbay nihayet yakalanp Bbzzveylede aslarak idam edildi (21 Reblevvel 923 / 13 Nisan 1517). Bylece Memlkler Devleti tarihe kart ve topraklar Osmanllarn eline geti. dar ve Siyas Tekilt. Memlkler, merkeze bal vilyet ve eyaletlerle tbi emirlik ve hkmdarlklardan meydana gelen bir sultanlkt. Devlet tekiltnn banda mutlak hkmdar olan sultan bulunur, ancak ok defa bu mutlak otoriteyi byk emrlerin aracs olarak temsil ederdi. ocuk sultanlar dneminde devlet st rtbeli kumandanlar tarafndan ynetilirdi. I. Baybarsn Kahire Abbs halifeliini ihyasndan itibaren Snn slm dnyasnn merkez devleti haline gelen lkede sultanlar din meruiyetlerini halifenin menuruyla kazanyorlard. Fakat halifenin otorite kayna kabul edilmesi tamamen ekl olup onun lke ynetiminde herhangi bir yetkisi yoktu. Uygulamada sultann maiyetinde bir memur durumunda olan halife her yeni sultana menur vermek ve onun emirlerine uymak zorundayd. Sultanlar salklarnda oullarndan birini veliaht tayin etseler de Memlklerde saltanatta veraset prensibi bir kural olarak kabul edilmedi ve genellikle uygulanmad. Gl sultanlarnn nemli bir ksm muhafz birliklerinde yetien zatl emrler arasndan kt. Kahirede Kalatlcebeldeki saraylarnda oturan Memlk sultanlar, ikt datm ve st seviyedeki grevlilerin tayini hususunda tek karar mercii idi. Sava ve bar kararlarn ise istiare meclisine danarak alrlard. Eyyblerden devralnan idar, siyas ve iktisad grevler Memlklerde byk lde askerletirildi ve bu vazifeler emrler tarafndan yrtld. Din ve adl grevlerle divan grevleri ise halk kesimine mensup ilim adamlarna verilirdi. Divanlarda bilhassa muhasebe ilerinde gayri mslimler de grevlendirilirdi. Eyalet ve vilyetler memlk nib ve valileri tarafndan ynetiliyordu. Merkez tekiltnda grevli emrlerin banda ilk defa Memlkler dneminde grlen nib-i saltanat bulunurdu. Vezirin grev ve yetkilerinin byk ksmn stlenen ve ikinci bir sultan gibi grnen sultan nibi ikt datr, memurlar tayin veya azlederdi. Hiyeraride nib-i saltanattan sonra gelen atabek, nibliin kaldrlmasndan itibaren sultann ardndan en yksek yetkili haline geldi. Kk yataki sultanlarn zamannda devleti atabekler idare etti, bu durumda onlara mdebbirl-memleke unvan verilirdi. Sultan niblii grevinin ihdasyla nemini kaybetmi olan vezirin yetkileri sadece mal ilere tahsis edilmiti. Vezirlii laveden Muhammed b. Kalavun vezirin grevlerini nemli divan arasnda taksim etti. Bunlardan devlet yazmalarn yrten Dvn- n ktibssr bakanlnda alr, bu greve ulem snfna mensup, slbu gzel edipler seilirdi. Devletin istihbarat ve posta ileri de ayn divan tarafndan yrtlrd. Maliye bakanlnn yerini tutan nzr ml bakanlndaki Dvn- Nazar ise alt blme ayrlyordu. Nzr- hs ynetimindeki Dvn- Hs sultann mal varlyla ilgili ilere bakard. Askerlerle ilgili ileri yneten Dvn- Cey de en nemli divanlardand. Ayrca devlet ilerinin yrtld pek ok divan vard. Merkez tekiltndaki dier nemli emrlerin banda protokol ilerini yrten ve askerler arasndaki davalara bakan hcibl-hccb, devlet sekreteri gibi alan devdr- kebr, sultan memlklerinin bakumandan res nevbetin-nvvb, divan toplantlarnn gndemini belirleyen emr-i meclis geliyordu. Asker Tekilt. Tarih nemini Moollar ve blgedeki Hallar karsndaki baarlarndan alan Memlkler, kuvvetli bir kara ordusuna ve gl denilebilecek bir donanmaya sahip bulunuyordu. Nizam ordu, subay ve neferiyle kle pazarlarndan satn alndktan sonra asker olarak yetitirilen Trk, erkez, Krt, Rum ve Rus asll klemen askerlerden meydana geliyordu. Dvn- Ceye bal

olan ordu el-memlks-sultniyye, ecndl-halka, memlkl-mer, ayrca ihtiya annda greve arlan ve ecndl-Arab, ecndt-Trkmn, ecndl-Ekrd olarak da adlandrlan yardmc kuvvetler olmak zere drt ksmdan meydana geliyordu. Emrlerin isimlerine gre dzenlenen ktkler Msr ve Suriye askerlerine ait iki ubesi bulunan Dvn- Ceyte muhafaza edilirdi. Memlk ordusunda sultan ve subay ocuklarnn tekil ettii, evldn-ns diye isimlendirilen bir ihtiyat grubu daha vard. Belirli rtbelerin stne kamayan evldn-nsn daha sonra gelen nesilleri halka karp sivilleti. Tam anlamyla bir asker ikt devleti zelliini tayan Memlklerde ikt arazileri yirmi drt paraya ayrlm, drt paras sultana, on paras emrlere, on paras da ecndl-halkaya tahsis edilmiti. Bu uygulama, ikt sahiplerinin sultana bal kalmalar ve blgelerinde asayii temin etmeleri yannda gerektii zaman asker hizmeti yerine getirmelerini salyordu. Memlklerde asl olan svari birliklerinden oluan kara ordusuydu. Bu ordu ilk dnemlerde okusvari birliklerinin tartlmaz stnln ortaya koymutu. Kpak stepleri ve Kafkasyadan getirilen memlklerin ounluu tekil ettii bu birlikler, binicilik ve silh kullanmaktaki maharetleriyle savalarn kaderini belirleyen klasik tarzdaki svari birliklerinin ilk rnei oldu. Memlkler mkemmel okuluklar, artc mcadele ve evirme teknikleri, baarl pusu ve yksek manevra kabiliyetleriyle temayz etmiti. Kuatma silhlar olarak ate anaklar, mancnk ve debbbe kullanlyordu. Kurulu yllarndan itibaren barutu bilmelerine ve muhtemelen topu ilk kullanan devlet olmalarna ramen yeni ateli silhlardan geni apta ancak XV. yzyln sonlarnda faydalanmaya baladlar. Bu konuda bir reform teebbsnde bulunan Kansu Gavri dahi bu silhlar kullanmak zere oluturduu birlikleri, birinci snf askerler olan memlkler yerine bir nevi ihtiyat askeri olan evldn-ns ve siyah klelerden tekil etmiti. Akdeniz ve Kzldeniz sahillerinin nemli ksmlarna sahip olan Memlk Devletinin donanmas kara ordusu kadar gl deildi. zellikle XIII. yzyln sonlarnda Hal saldrlarnn deniz saldrlarna dnmesi sebebiyle savunma ve taarruz asndan glendirilen donanma Barsbay dneminde Kbrs fethederek en nemli zaferini kazanmt. Ancak Memlk deniz kuvvetleri, son zamanlarda Kzldenizde ve Hindistan sahillerinde okyanus iin hazrlanm gl Portekiz donanmas karsnda bir varlk gsteremedi. Kansu Gavri, Osmanllardan yardm alarak donanmay glendirdiyse de bu yeterli olmad. Adl Tekilt. Eyyblerde fi mezhebinden olan bir kdlkudt grev yaparken Baybars drt Snn mezhepten birer kdlkudt tayin etti. Ayrca Dmakta da drt kdlkudt bulunuyordu. Dier kadlar sultann tayin ettii bu bakadlar tarafndan grevlendirilirdi. nemli bir adl grev de kazaskerlikti. Hanef, fi ve Mlik olmak zere mezhepten tayin edilen kazaskerlerden sonra gelen drladl mftleri din meselelerde fetva verirdi. Bakanln sultan veya vekilinin yapt mezlim mahkemesi haftada iki gn drladlde toplanrd ve Dmakta da bir ubesi vard. Bu st mahkemede devlet memurlar ve sultan aleyhinde alan davalara baklrd. Adl grevlilerden muhtesib genel ahlk kurallarnn korunmasn salar ve gnmz belediye hizmetlerinin nemli bir ksmn yrtrd. Darldle bal olarak alan beytlml vekili beytlmlle ilgili alm satm ilerine bakard. Emniyet ve asayi ilerini urta tekilt yrtrd. Gece emniyetini salayan ases tekilt ayn zamanda itfaiye grevini yapard. lim ve Kltr Hayat. Memlkler devri, slm ilimlerdeki gelime bakmndan slm tarihinin en parlak dnemlerinden biridir. Dou slm dnyasnn Mool, Endlsn ise Hal istilsna urad

bir srada kurulan Memlk Devleti lkelerini terketmek zorunda kalan pek ok limin snd yer oldu; Kahire ve Dmak, slm dnyasnn en nemli iki ilim merkezi haline geldi. lm almalar destekleyen devlet adamlar, lkede Zengler ve Eyybler zamanndan kalan medreselerin saysn daha da oalttlar. Dmakta yz altm, Kahirede yetmi be civarnda medresenin bulunmas bunun ak bir delilidir. Medreselerin ou Snn drt mezhep zerine retim veren fkh medresesi hviyetini tayor, bazlarnda tek, bazlarnda ise birka mezhebin fkh okutuluyordu. Drlkurn ve drlhadisler de mevcuttu. Fkh ilmiyle birlikte dier din ilimlerle dil ilimlerinin okutulduu bu medreseler zengin ktphanelere sahipti. Ayrca pek ounun bnyesinde yetim ve yoksul ocuklar iin ilkokullar yaplmt. Yine ilkretimin yrtld zel mektepler bulunuyordu. Medreselerin bamderrisleri sultan tarafndan tayin edilirdi. Hocalar ve talebeler devletin himayesindeydi ve medreselerin her biri iin bnileri tarafndan zengin vakflar tahsis edilmiti. Camiler ve tarikatlara ait tekke ve zviyeler de birer okul vazifesi gryor, zengin ktphanelerin bulunduu byk camiler zamann nemli ilim merkezleri arasnda yer alyordu. Memlkler devrinde kraat, tefsir, hadis ve fkh alanlarnda nemli limler yetimitir. bnlCezer, Cerid, Caber ve Burhneddin el-Kerek kraat ilminin en mehur temsilcileridir. Rivyet, diryet ve ahkm tefsirlerinin gzel rneklerinin yazld bu dnemin en mehur mfessirleri Endls meneli Muhammed b. Ahmed el-Kurtub, yine onun gibi Endlsten gelen Eb Hayyn elEndels, tefsiriyle byk hret kazanan Eb Mabed bn Kesr, Celleyn tefsiri mellifleri Celleddin el-Mahall ve Celleddin es-Syt, bnl-Mneyyir, Drn, elli tefsiri bir araya getirmeye alan bnn-Nakb el-Makdis, bnl-Briz ve Bikdir. Syt mfessirlerin hal tercmelerine dair ilk eseri yazm, bu gelenei talebesi Dvd devam ettirmitir. Bu devirde ai Bur ve a-i Mslimin en muteber erhleri yaplm, hadis ricli hakknda en gvenilir eserlerden saylan pek ok kitap telif edilmitir. Dnemin mehur muhaddislerinin banda Nevev, bn Dakkuld, Ysuf b. Abdurrahman el-Mizz, Abdlmmin ed-Dimyt, Aleddin bntTrkmn, Moultay b. Kl, bn Receb, Hfz el-Irk, Heysem, bn Hacer el-Askaln, Zeheb, emseddin es-Sehv, Bedreddin el-Ayn, Ahmed b. Muhammed el-Kastalln ve Zekeriyy el-Ensr gelmektedir. Bu dnemde ok sayda kadn hadisi de yetimitir. Medreselerde en arlkl ilim olarak okutulan fkh sahasnda da birok lim mevcuttur. fi fkhnda zzeddin b. Abdsselm, bn Dakkuld, Sadreddin b. Vekl, Bedreddin bn Cema, Bedreddin bn Kd hbe, Takyyddin esSbk, Tceddin es-Sbk, bn Kesr ve mer b. Rasln el-Bulkn; Hanef fkhnda Osman b. Ali ezZeyla, Kk, Kure, Bbert, bnz-Ziy el-Mekk, bnl-Hmm, bn Kutluboa ve bnl-Kerek; Hanbel fkhnda Tf, Takyyyddin bn Teymiyye, bn Kdl-Cebel, Muvaffakuddin bn Kudme ve bn Kayyim el-Cevziyye; Mlik fkhnda ehbeddin el-Karf ve Burhneddin bn Ferhn bunlarn en mehurlardr. Daha nce yaplan kelm almalarnn yeterli bulunduu anlaynn yaygn olduu bu dnemde kelm ilmi dier din ilimler kadar alka grmemitir. Bu sahada yetien limlerin banda bn Teymiyye ve talebesi bn Kayyim el-Cevziyye gelmektedir. Hanef fakihleri bnlHmm ve bn Kutluboa da Mtrd kelm sahasnda eser vermilerdir. Bazlar birer mrid olan sultanlarn desteiyle glenen tasavvuf hareketi sosyal hayata damgasn vurmutur. Sultann tayin ettii eyhyh tarafndan ynetilen eitli tarikatlara ait tekke, hankah, ribt ve zviyelerin says artmt. lkede en ok Bedeviyye, Deskyye, zeliyye ve Rifiyye tarikatlar yaygnd. Bedeviyye tarikatnn kurucusu Ahmed el-Bedev, Deskyyenin kurucusu

Desk, zeliyye eyhleri bn Atullah el-skender, Muhammed Vef zel ve bn Vef dnemin en mehur tasavvuf nderleri olmutur. Memlkler devrinde Arapa sahasnda da pek ok lim yetimitir. Nahiv ilminin nemli isimlerinden olan bn Mlik et-T, bnn-Nehhs el-Haleb, Eb Hayyn el-Endels, bn Him en-Nahv, bn Nbte el-Msr, Baheddin bn Akl ve bn Ammr bunlarn banda gelir. Arap dilinde yazlm en geni lugatn sahibi bn Manzr, Demmn, Hlid el-Ezher, Muhyiddin elKfiyeci ve Syt de bunlar arasndadr. Arap nesir ve iiri Memlkler dneminde parlak bir safha yaamtr. Ayn zamanda edeb bir mektep gibi alan Dvn- n sanatkrane nesirde Kd elFzl ekoln devam ettiren bn Abdzzhir, nesir ve iirleriyle nemli bir miras brakan ihb Mahmd b. Sleyman ve resm yazmalar sahasnda deerli eserler kaleme alan mehur ansiklopedist edip Ahmed b. Abdlvehhb en-Nveyr, bn Fazlullah el-mer ve Kalkaendyi yetitirmitir. bn Hicce, edebiyat alannda kymetli eserler yazmtr. Bu devirde yetien airlerin banda, Hz. Peygamber hakknda yazd kasidesiyle hret kazanan Muhammed b. Sad el-Bsr gelir. erefeddin el-Ensr, Telafr, Safiyyddin el-Hill, ihb Mahmd b. Sleyman, Sirceddin el-Verrk, bn Nbte el-Msr, bn Eb Hacele ve ie el-Bniyye de mehur airlerdendir. Bu dnemde Ali b. Sdn el-Babugv ve bir divan sahibi olan sultan Kansu Gavri gibi memlk asll airler de yetimitir. Gnmzde dahi zevkle dinlenen anonim Antere ve Baybars hikyeleri son ekline o dnemde kavumutur. Ortaa slm dnyasndan gnmze ulaan glge oyunuyla ilgili tek dramatik nazm rnei de bu devirde yetien bn Dnyla aittir. Zeheb, Safed, bn Tarberd, Bedreddin el-Ayn, bnl-Hmm, Kfiyeci, bn Kutluboa ve bn ys gibi pek ok Trk asll limin yetitii Memlkler devri edeb hareketi iinde Trke eserlerin telif edilmesi de nemlidir. Bunlardan Eb Hayyn el-Endelsnin Kitbl-drki gibi bazlar gnmze ulamtr. Mehur ran airi Firdevsnin hnme adl eserini Diyarbekirli erf adl bir kii Kansu Gavri adna yaklak 60.000 beyit halinde Trkeye evirmitir. Mehur ahslar ve hadis riclini tantan en muteber eserlerden pek ou bu dnemde kaleme alnmtr. bn Hallikn, Ktb, Safed, bn Hacer el-Askaln, Zeheb ve emseddin es-Sehv bu sahann en mehurlardr. Mahall tarih almalarnda Makrz ve onun yolunu takip eden bn Tarberd, Sehv ve bn ys eserlerinde Msrn siyas, itima ve iktisad durumunu geni bir ekilde anlatmlardr. Mekke tarihileri Necmeddin bn Fehd ve olu zzeddin, Medine tarihisi Semhd, Kuds tarihisi Uleym ehir tarihilii geleneini srdrmlerdir. bn Seyyidnns da siyeriyle mehur olmutur. Tarih almalaryla birlikte yrtlen tarih corafya alannda zzeddin b. eddd, Ebl-Fid, bn Fazlullah el-mer, Kalkaend, Makrz ve bnl-Ceyn ilim lemine nemli katklarda bulunmulardr. Bu arada nl Arap denizcisi bn Mcid, Hint okyanusunda seyredecek gemiler iin rehber kitaplar hazrlam ve Hindistan yolculuunda Vasco de Gamaya klavuzluk yapmtr. Nveyr, bn Fazlullah el-mer ve Kalkaend ansiklopedileriyle Memlkler dneminin ansiklopediler a olarak tannmasn salamlardr. Bu limler yannda bn hin ez-Zhir, Makrz ve Hasan b. Abdullah el-Abbs devlet tekilt hakknda eserler telif etmilerdir. Devrin byk tarihisi bn Haldn tarih felsefesi ve sosyoloji ilminin temellerini atmtr. Kfiyeci, Syt ve Sehv de tarih tenkidine dair eserler kaleme almlardr. bn Abdzzhir, Baybars ed-Devdr, bnd-Devdr, Ebl-Fid, Zeynddin bnl-Verd, Nsrddin bnl-Furt, Takyyddin bn Kd hbe, bn Habb el-Haleb, Mufaddal b. Ebl-Fezil, Ynn, Ysuf, bn Dokmak, Ebl-

Fid bn Kesr, Ebl-Veld bn-hne ve olu Ebl-Fazl bn-hne, bnl-Ceyn, ehbeddin bn Arabah ve Bedreddin el-Ayn dnemin dier nemli tarihileridir. Memlkler dneminde felsefe, riyz ve tabii ilimler alannda da deerli limler yetimitir. Tp renimi byk lde hastahanelerde yaplyordu. Hastahanelerin bnyesinde tp alannda yazlm kitaplar ve tbb aletlerle tehiz edilmi zel blmlerde teori ve pratik bir arada yrtlyordu. Din medreselerin bazlarnda tp dersi verilirken Dmakta olmak zere tp reniminin verildii zel medreseler mevcuttu. Kahire, Dmak ve dier byk ehirlerde ok sayda hastahane bulunuyordu. Bu hastahanelerin en mehuru olan Kalavun Hastahanesi dahiliye, cerrahiye, gz hastalklar ve ortopedi ksmlarna ayrlmt. XII ve XIII. yzyllarda gz hastalklarnn tedavisinde en nemli gelime Msr ve Suriyede olmutur. Halfe b. Ebl-Mehsin katarakt ameliyatn baarrken Suriye-Msr tp akmnn nemli temsilcisi bnn-Nefs kk kan dolamn kefetmitir. Tabiplerin biyografisine dair eseriyle n kazanan bn Eb Usaybia da zamann mehur gz doktorlarndand. Baytarlk alannda Bedreddin Bektt ve bnl-Mnzir el-Baytr tannm limlerdendir. bnl-Mnzirin, atlar hakknda yazlan kitaplarn en muteberi saylan eseri daha sonraki almalarn nemli kaynaklarndan biri olmutur. lml-hayevn sahasnda Demr; gkyz, yeryz, canllar ve bitkiler hakknda Cemleddin el-Vatvt ansiklopedik eserler yazmlardr. Dnemin fizik limlerinden Ebl-Abbas ehbeddin Ahmed gk kuandan bahsettii rislesiyle mehur olmutur. Matematik, felsefe, mantk ve eski kimya ilimlerinde de pek ok lim yetimitir. nemli bir husus da barut kelimesinin ilk defa muhtemelen botaniki bnl-Baytr (. 646/1248) ve ardndan XIII. yzyln ikinci yarsnda Msrl lim Hasan er-Rammh tarafndan kullanlm olmasdr. Rammh, gnmze ulaan eserinde barutun yapln izah etmitir. Onun ve Eb me ile bn Fazlullah el-mer gibi tarihilerin verdii bilgilerden Memlklerin baruttan dier milletlerden asrlarca nce faydalandklar sonucu karlmtr (Abdlmnim Mcid, Tmanby, s. 131). Memlkler ateli silhlarn ve zellikle topun kullanlmasnda da nc durumundadr; ancak bu sahada Osmanllarla boy lememilerdir. tima ve ktisad Hayat. Mslmanlar, hristiyanlar ve yahudilerden meydana gelen Memlk toplumunda ounluu oluturan mslmanlar stat bakmndan ynetici asker snf ve halk kesimi olarak ikiye ayrlyordu. Toprak imtiyazl asker snfn mlkiyetindeydi ve iktisad hayata da onlar hkimdi. Mslman halk kesimi arasndan sadece din ve adl grevlerle divan grevlerine getirilen limler ve byk tccarlar toplumda kendileri iin iyi bir yer edinmilerdi. limler halk tabakas ile ynetici asker snf arasnda bir arac rol oynar, sosyal hayatta nemli bir fonksiyon icra ederlerdi. Byk tcirler ise kendileri de dorudan ticaretle uraan sultan ve emrler nezdinde itibar sahibiydi. Bu dnemde tasavvuf nderlerinin gerek sultanlar ve emrler gerekse halk zerinde byk etkileri vard. lkede nfusun ounluunu genelde madd sknt iinde olan ve timarl askerlerin topraklarnda alan iftiler, kk tcirler, sanatkrlar, kk esnaf ve gebe Araplar tekil ederdi. Bu kesim bilhassa son zamanlarda byk lde yoksullat. Ekseriyeti obanlkla geinen gebeler bu yzden sk sk isyanlara teebbs ettiler ve idarecileri ok uratrdlar. arlara kan ve ilim tahsili iin mescidlere devam edebilen kadnlar Memlk toplumunda sayg gryordu. Onlarn arasndan mehur lim ve airler yetimiti. Yahudiler ve hristiyanlar tam bir inan

zgrlne sahipti. Sultanlar, yahudi ve hristiyan cemaatlerin bana onlarn istedii bir din adamn nzr olarak tayin ederdi. Eitim ve retim kurumlarna sahip olan gayri mslimler vakflar kurabiliyordu. Memlk ekonomisinin en nemli gelir kayna lkeler aras ticaretti. Mool istils srasnda DouBat arasndaki ticarette tek emniyetli yol olarak Kzldeniz ve Msr zerinden geip deniz yoluyla Avrupaya ulaan ticaret yolu kalmt. Bu durum Memlk devlet adamlarn d ticareti gelitirmeye sevketti. Ticaret merkezi haline gelen byk ehirlerde geni ar ve pazarlar yannda yabanc tccarlar iin hanlar, oteller, temsilcilik brolar kuruldu. Memlk ekonomisi 748 (1347) ylndaki veba salgn yznden byk bir kriz yaad. Ekonomik skntlar, XV. yzyln banda Suriyeyi bir harabeye eviren Timur igaliyle iyice iddetlendi. Ar vergiler i ve d ticaret iin byk bir darbe oldu. Sultanlarn bu politikas yznden zorda kalan Avrupal tccarlarn, Dounun mallarn mkul fiyatlarla elde etmek iin gsterdii aba mitburnunun kefiyle sonulannca Msr ve Suriyenin d ticareti btnyle kt. ktisad hayatn istikrarszl maalar denemeyen huzursuz asker gruplar arasndaki mcadeleyi daha da iddetlendirdi. Endstri alannda sava aletleri ve harp gemileri yapm yannda dokumaclk, madencilik, camclk, mlekilik ve ahap ilemecilii ilerlemiti. Msr yn, ipek, keten ve pamuk kumalaryla mehurdu. Bronz ve bakrn gm ve altnla kaplanmas usul gelimiti. Saraciye ileri gz kamatrc bir durumdayd. Bu dnemde retilen eyalardan gnmze ulaan rnekler bunu aka gstermektedir.

BBLYOGRAFYA

bn Hallikn, Vefeyt, I-VIII, tr.yer.; zzeddin bn eddd, Trul-Meliki-hir (nr. Ahmed Hutayt), Beyrut 1403/1983; bn Abdzzhir, er-Ravz-zhir f sretil-Meliki-hir (nr. Abdlazz el-Huveytr), Riyad 1396/1976; a.mlf., Terfl-eyym vel-ur f sretil-MelikilManr (nr. Murd Kmil), Kahire 1961; Hasan b. Abdullah el-Abbs, rl-vel f tedbriddvel (nr. Abdrrahm Umeyre), Beyrut 1989, I-II, tr.yer.; Baybars, et-Tufetl-mlkiyye fiddevletit-Trkiyye (nr. Abdlhamd Slih Hamdn), Kahire 1987; a.mlf., Zbdetl-fikre f trilhicre (nr. S. Richards), Beyrut 1998; Nveyr, Nihyetl-ereb, VIII, tr.yer.; XXVIII-XXX; bndDevdr, Kenzd-drer, VIII-IX; bn Fazlullah el-mer, Meslik (Eymen); a.mlf., et-Tarf bimualai-erf, Kahire 1312; Safed, el-Vf, I-XXIX, tr.yer.; Ktb, Fevtl-Vefeyt, I-V, tr.yer.; bn Kesr, el-Bidye, XIII-XIV, tr.yer.; bn Habb el-Haleb, Drretl-eslk f devletilEtrk, Dmak 1967; a.mlf., Tekiretn-nebh f eyymil-Manr ve benh (nr. Muhammed Emn), Kahire 1976-86, I-III; bn Haldn, el-ber, V, 358-514; bn Dokmak, el-ntir li-vsati idil-emr, Bulak 1983, tr.yer.; Kalkaend, ubul-a, I-XV, tr.yer.; Makrz, el-a, I-II, tr.yer.; a.mlf., es-Slk (Ziyde), I-XII; bn Kd hbe, et-Tr (nr. Adnn Derv), Dmak 1977-94, I-III; bn Hacer, edDrerl-kmine, I-IV, tr.yer.; Bedreddin el-Ayn, dl-cmn (nr. Muhammed Muhammed Emn), Kahire 1407-12, I-IV; a.mlf., er-Ravz-zhir f sretil-Meliki-hir Tatar (nr. H. Ernst), Kahire 1962; Hall b. hin, Zbdet Kefil-memlk (nr. P. Ravaisse), Paris 1894; bn Tarberd, en-Ncmz-zhire, Kahire 1990, VII-XVI, tr.yer.; Sehv, e-avl-lmi, I-XII, tr.yer.;

bn-hne, el-Bedrz-zhir f nuretil-Melikin-Nr (nr. mer Abdsselm Tedmr), Beyrut 1403/1983; Syt, snl-muara, II, 45-448; bn ys, Bediuz-zhr, I-V; bn Znbl, Fetu Mr (nr. Abdlmnim mir), Kahire 1962; G. Demombynes, La Syrie lpoque des mamelouks, Paris 1923; Fyed Hammd r, el-Alts-siysiyye beynel-Memlk velMool, Kahire 1947; Abdllatf Hamza, el-areketl-fikriyye f Mr, Kahire 1947; brhim Hasan, Trul-Memlkil-Bariyye, Msr 1948; A. N. Poliak, el-iyye f Mr (trc. tf Kerem), Beyrut 1948; M. C. ehabeddin Tekinda, Berkuk Devrinde Memlk Sultanl, stanbul 1961; a.mlf., XIV. Asrn Sonunda Memlk Ordusu, TD, XI (1960), s. 85-94; Mahmd Rzk Selm, Aru selnil-Memlk ve nitchl-ilm vel-edeb, Kahire 1965; N. Ziyde, Dma f arilMemlk, Beyrut-New York 1966; Seyyid el-Bz, el-Memlk, Beyrut 1967; Ahmed Muhtr elAbbd, ym devletil-Memlkil-l, Beyrut 1969; a.mlf., F Tril-Eyybiyyn vel-Memlk, Beyrut 1995, s. 107-237; M. Abdullah nn, Merri Mril-slmiyye, Kahire 1969, s. 62-168; Abdlmnim Mcid, Tmanby, Kahire 1978; a.mlf., Num devleti selnil-Memlk ve rsmhm f Mr, Kahire 1979-96, I-II; D. Ayalon, The Mamlk Military Society, London 1979; a.mlf., Memlk Devletinde Klelik Sistemi (trc. Samira Kortantamer), TD, IV (1989), s. 211-247; a.mlf., Some Remarks on the Economic Decline of the Mamlk Sultanate, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, XVI, Jerusalem 1993, s. 108-125; Muhammed Muhammed Emn, el-Evf f Mr f ari selnil-Memlk, Kahire 1980; Fevz M. Emn, el-Mctemeul-Mr f edebil-arilMemlkiyyil-evvel, Kahire 1982; kir Mustafa, et-Trul-Arab vel-merrin, Beyrut 1983, III, 7-202; IV, 7-140; Ksm Abduh Ksm, Dirst f tri Mril-ictim, Kahire 1983; brhim Hasan Sad, el-Bariyye f ari selnil-Memlk, Kahire 1983; Sad Abdlfetth r, elareket-albiyye, Kahire 1986; a.mlf., el-Mctemeul-Mr f ari selnil-Memlk, Kahire 1992; a.mlf., Mr ve-m f aril-Eyybiyyn vel-Memlk, Beyrut, ts. (Drnnehdatil-Arabiyye), s. 165-400; J. L. Bacque - Grammont et Anne Kruell, Mamlouks, Ottomans et Portugais en mer rouge, Kahire 1988; B. Levis, Eyybler ve Memlk Saltanat (trc. Hamdi Akta), slm Tarihi Kltr ve Medeniyeti, stanbul 1988, I, 209-239; Kzm Yaar Kopraman, Msr Memlkleri Tarihi: Sultan al-Malik al-Muayyad eyh al-Mahmd Devri (1412-1421), Ankara 1989; mer Ms B, Trul-edebl-Arab: el-Arl-Memlk, Beyrut 1989; Kemleddin zzeddin, el-areketl-ilmiyye f Mr, Beyrut 1990; smail Yiit, Siyas-Din-Kltrel-Sosyal slm Tarihi: Memlkler, stanbul 1991; B. Martel-Thoumian, Les civils et ladministration dans ltat militaire mamlk, Damas 1992; Samira Kortantamer, Bahr Memlklarda st Ynetim Mensuplar ve Aralarndaki likiler, zmir 1993; a.mlf., Memlklarda Devlet Ynetimi ve Brokrasi, TD, II (1984), s. 27-45; Seyyid en-Ner, Trul-mektebt f Mr: el-ArlMemlk, Kahire 1993; A. Mayer, el-Melbsl-Memlkiyye (trc. Slih e-t), Kahire, ts. (elHeyetl-Msriyye); Cengiz Tomar, Memluk Devletinin Kuruluu ve Gelimesi (yksek lisans tezi, 1996), M Sosyal Bilimler Enstits; J.-C. Garcin, Le systme militaire mamluk, AIsl., sy. 24 (1988), s. 93-110; P. M. Holt, Memlk Sultanlnda Devlet Yaps (trc. Samira Kortantamer), TTK Belleten, LII/202 (1988), s. 227-246; a.mlf., Mamlks, EI (Fr.), VI, 305-315; M. Reci Reyyn, el-ul-asker fil-ahdeynil-Memlkiyyi vel-Omn, ed-Dre, XIV/2, Riyad 1409, s. 11-16; D. P. Little, Documents as a Source for Mamluk History, Mamluk Studies Review, I, Chicago 1997, s. 1-15; Li Guo, Mamluk Historiographic Studies: The State of the Art, a.e., s. 1543; M. Sobernheim, Memlkler, A, VII, 689-692. smail Yiit

SANAT. Memlkler, Trk soyundan gelme bir hnedan olduundan Msr ve Suriyede oluturduklar sanat Trk sanat olarak alglanmakta ve eserlerinde Trk etkileri de hissedilmektedir. Ancak hkim olduklar blge Kuzey Afrika ve ynettikleri toplum Araplardan meydana geldii iin Memlk sanat bir Trk sanat olarak ele alnamaz. Mahall iklim artlar, toplumun ngrleri ve daha nceki dnemlerden gelen kltrel birikimler, Memlk mimari tarznn ve ona bal gelien kk sanatlarn oluumunda etkin rol oynamtr. Baehrin Kahire olmas sebebiyle pek ok mimari yap burada bulunmaktadr. Msr dnda Suriyede zellikle am ve Halep mimari eserlerin younluu bakmndan nemli ehirlerdir. Mimari yaplar iinde bata gelen camiler, iklimin ekillendirdii ak avlulu ve mihrap n kubbeli planlar ile bir anlamda erken slm cami mimarisini devam ettirir. Bunun yannda ok saydaki medrese de zgn kullanm planlar ile Anadolu Seluklu medrese yaplarndan ayrlr. Daha ziyade sosyal ve eitim amal yaplar olan Anadolu Seluklu medreseleri yannda Memlk dnemi medreseleri toplumsal yap gerei din amal bir ilev stlenmitir. Bu sebeple ilerinde cami, dershane, hizmet odalar ve trbe yapsnn da bulunduu bir klliye kavramn ierirler. Bilhassa yksek duvarlar, testere dii mazgal delikleriyle ehir iinde deta bir kale, yukarya doru daralan kademeli minareleriyle de cami grnm verirler. Medreselerde drt mezhep kavramnn n plana karld ve planlamann buna gre yapld bir mimari dzen sz konusudur. Memlk dnemi yaplarnn ortak zellii, ehir ilerinde bilhassa mahalle aralarnda youn nfusun bulunduu yerlerde yaplm olmasdr. Bu yzden inaat yeri bulma sorunu hepsinin ortak noktasdr. zellikle baehir Kahire dnlecek olursa ina iin bo alan bulmann zorluu daha iyi anlalr. Yaplarn planlar incelendiinde yerleim probleminden doan arpk plan dzenlemesinin, kompleks binalarn farkl sokaklarda yer almasnn ve zemin kotu farkllklarnn mimari yaplanmada birtakm yeni zmler retilmesine imkn salad ve bunun da Memlk mimarisini zgnletirdii grlr. Camiler. I. Baybars Camii. Kahirede Memlk devrinden gnmze ulaan camilerin en eskisi olup ehrin merkezinde yer alr; camiyi Sultan I. Baybars 665-667 (1267-1269) yllarnda yaptrmtr (bk. BAYBARS I CAM). Nsr Muhammed Camii (el-Cmiun-Nsr). 718de (1318) Sultan Kalavunun olu el-Melikn-Nsr Muhammed tarafndan nc iktidar dneminde i kalede ina ettirilmitir. Kk lde olan yapda I. Baybars Camii plan emas tekrarlanmtr. ngiliz igali srasnda depo ve hapishane olarak kullanlan cami 1947de esasl bir onarm grmtr. Emr Ksn Camii. Muhammed b. Kalavunun emrlerinden Seyfeddin Ksn en-Nsr tarafndan 730 (1330) ylnda Bbzzveyle dnda Kale caddesinde yaptrlmtr. Baz duvar kalntlar dnda ortadan kalkan yap plan olarak mihrap n kubbeli emas ile erken slm cami plann devam ettirir. Mridn Camii. Muhammed b. Kalavunun emrlerinden Altnboa b. Abdullah el-Mridn tarafndan 740 (1339-40) ylnda ina ettirilmitir. Mihrap n kubbeli plan ile Sultan I. Baybars Camii plann tekrarlar. Dikdrtgen avlusunda sekizgen adrvan yer almaktadr. Aksungur Camii. Muhammed b. Kalavunun emrlerinden Aksungur en-Nsr tarafndan 748de (1347) Bblvezr caddesinde yaptrlmtr. Nr Camii veya brhim Aa Camii diye de anlr. Osmanl dneminde mekna kaplanan inilerden dolay

Mavi Cami (el-Cmiul-ezrak) olarak da tannr. Binann iinde yer alan kemerlerin pyelerle tanmas yapda Anadolu etkisini hissettirir. smil Camii. Muhammed b. Kalavunun olu elMeliks-Slih smilin memlklerinden Halep ve Dmak nibi Argun el-smil tarafndan Nsriyye semtinde 748de (1347) ina ettirilmitir. Uzunlamasna be pye dizisiyle ikiye blnm bir mekndan ibarettir. Burada zellikle Aksungur ve Argun smil camilerinde avlulu plan tipinden ayrlma olduu grlr. eyh Camii. Muhammed b. Kalavunun memlklerinden olup Trablusam niblii yapan Emr eyh en-Nsr tarafndan 750 (1349) ylnda yaptrlmtr. Revakl avlulu cami tipinin kk lekte bir devamdr. eyhnun bu caminin karsnda 756da (1355) ina ettirdii hankah da nemli yaplardandr. el-Melikl-Meyyed Seyfeddin eyh Camii, eyh elMahmd veya el-Meyyed eyh Camii olarak da bilinir. Burc Memlklerinden el-MeliklMeyyed tarafndan 818-824 (1415-1421) yllar arasnda Bbzzveyle kaps yaknnda yaptrlmtr. Binann avlu ksm ifte galeriyle evrilmitir. Kble duvarna paralel nefli aklk cami ksmn oluturur. Kble duvarnn her iki kesinde zerleri kubbe ile rtl trbeler yer almaktadr. Cami iini daraltan bu uygulama Burc Memlk mimarisinin geliimi asndan nemlidir. Yapnn bir kesinde sebil-mektep bulunmaktadr. Medrese-klliyeler (medrese-cami-trbe). Memlkler devrinde medreseler camilerin yerini almaya balam ve klliye fikrini tek yapda birletiren medrese-klliyeler ortaya kmtr. Bu yeni oluum medreseleri, ilerinde cami ve trbe yaplarn da bulundurmakta ve d duvarlar stnde ykselen minareleriyle ilk bakta cami olarak alglanmaktadr. Medreselerin bu deiiminde ve planlarnn ekillenmesinde mezheplere gre eitim uygulamasnn rol olduka byktr. zellikle XIV. yzylda bu tip medrese-klliye saysnda bir art grlr. Ancak belli bal kk bir grup dnda bu yzylda yaplm olan medreselerin nemli bir ksm ya tamamen yklm veya zamanmza yalnz harabeleri ulamtr. Bir ksm da deien ihtiyalara gre tamir ve tdiltla ekil deitirmitir. Bundan dolay plan emalarn tam alglamak mmkn olmamaktadr. Fakat dikkat eken ortak plan zellii medreselerde drt eyvanl emann kullanlmasdr. Kahire Sultan I. Baybars Medresesi. Sultann el-Melikz-Zhir unvanndan dolay Zhiriyye Medresesi diye de anlr. 660 (1262) ylnda inasna balanan ve 662de (1264) tamamlanan yapda ilk defa drt eyvanl plan emas uygulanarak her mezhebe bir eyvan ayrlmtr. Yap 1874 ylnda sokak almas srasnda tahrip olmutur. Gnmzde bat kesinin alt ksm ve gney eyvanndan bir para harabe halinde durmaktadr. am Sultan I. Baybars Medresesi (Zhiriyye Medresesi). Sultan Baybarsn 676da (1277) inasn balatt ve lmnden sonra olu Sad Nsrddin Bereke Hann (Berke Han) yapmn devam ettirdii yap 680 (1281) ylnda tamamlanmtr. ki eyvanl bir medrese olan binann i ksm yklm, gney ksmnda byk eyvan kemeri kalmtr. Bereke Han lnce buraya gmlmtr. Kahire Sultan el-Melikl-Mansr Kalavun Klliyesi. Sultan Kalavun tarafndan 683-684te (12841285) blgenin ilk klliyesi olarak medrese ve hastahane (mristan) eklinde tasarlanarak yaptrlmtr. Medrese tek bana, medrese-cami-trbeden oluan ve dar bir koridorla trbeye balanan bir yap topluluu olup nnden geen yolla hastahaneden ayrlmtr. Yap Memlk dneminin en nemli binalarndan biri olarak kabul edilir (bk. KALAVUN KLLYES). Kahire Nsriyye Medresesi. Kalavunun olu el-Melikn-Nsr Muhammed tarafndan 695-703 (12961303) yllar arasnda Kalavun Mristannn bitiiinde ina ettirilmitir. Medrese, cami ve trbeden oluur. Yap Kahirede ilk defa drt mezhep iin dnlm ve drt eyvanl olarak yaplmtr. Kahire Sultan el-Melikn-Nsr Hasan Medresesi. Muhammed b. Kalavunun olu el-MeliknNsr Hasan tarafndan yapm 757 (1356) ylnda balatlm ve onun 762de (1361) lmnn ardndan tamamlanmtr. Drt eyvanl plana sahip olup kelere drt Snn mezhebe ait medrese

gruplar yerletirilmitir. Kble ynndeki eyvan mescid olarak dzenlenmitir. el-Melikn-Nsr Muhammedin trbesi kble eyvannn gerisinde yer alr. Yapnn bidev ve derin dehliz tipi girii, bir taraa zerinde basamaklarla klan mukarnas nili yksek bir takap ile ekillenmitir (bk. SULTAN HASAN KLLYES). Kahire el-Melikz-Zhir Seyfeddin Berkuk Medresesi. lk Burc sultan olan Berkuk tarafndan 786-788 (1384-1386) yllarnda ina ettirilmitir. Klasik drt eyvan emasnn tekrarland yap ayrca cuma camii, trbe ve hankahtan meydana gelen byk bir klliyedir (bk. BERKUK KLLYES). Kahire el-Melikl-Eref Seyfeddin Kaytbay Medresesi. Sultan Kaytbay tarafndan 877-879 (1472-1474) yllarnda yaptrlm bir kompleks olup mescidtrbe-medrese-sebilkttbdan oluur. Memlk mimarisinin en gz alc eserlerindendir (bk. KAYITBAY KLLYES). Dnemin Sanat zellikleri. Memlkler, Eyybler devrinin bina tiplerini devam ettirmi olsalar da mimari hususiyetlerinin daha ilk dnemlerden itibaren gelime gsterdii farkedilir. Bilhassa bina boyutlarnn byd ve bidelemenin yaplarn ortak zelliklerinden biri durumuna geldii grlr. Medrese binalar bu devirde nem kazanmaya balamtr. Plan dzenlemesi bakmndan medreseler ran ve Anadolu yaplar ile benzerlik gsterir. Ancak bu benzerlik fiziksel adan rana daha yakndr. Yaplarda kubbe kullanm fazlalam, kubbeler yksek kasnaklar zerinde yumurta formlu veya sivri ekillerde yaplmaya balanmtr. Bu tarz ta kubbe oluumu Suriye etkisine iaret etmektedir. Yksek kasnakl, iri mukarnas veya tromp nili kubbeler, genelde l gruplar eklinde mukarnas nilerini tekrarlayan pencere aklklar ile hareketlendirilmitir. Niler veya tromplarn sras oald zaman ya pencereler ince uzun alr ya da pencere yerine alt pencere (biri yukarda, ikisi ortada, aada) kubbe kasnanda yer alrd. Beden duvarlar stnde grlen pencereler genellikle krk kemerli, alnlklar deiik ta sslemelerle hareketlendirilmi olarak yapda dengeyi salar. Bu dnemin pencere uygulamalarnda Suriye blgesi etkisi hissedilmektedir. Bazan da Kalavunun yapsnda olduu gibi gotik etkili yksek kemerli pencereler farkllk gsterir. D cephede blmlenmi sistem iindeki pencere aklklar tek bir kemer iine alnm biimde (stte ortada yuvarlak, altta iki yuvarlak kemerli l gruplar) kullanlmtr. Memlk devrinde kullanlan kemer tiplerinde de zengin bir eitlilik grlr. Krk kemerler, at nal kemerler ve konsollarla desteklenen geni kemerler Suriye, Marib, gotik, Anadolu ile ran etkilerini tayan ok seslilik iinde yaplardaki yerlerini almtr. Memlk mimarisine bal olarak gelien dier dekoratif sanatlar aslnda yaplarn tamamlaycsdr. zellikle bidev ve yksek d cephelerin saak altlarnda ve gaberelerinde grlen, testere dii saak barbatalar ve mazgallar taklit eden kk dendanlar yaplarn heybetini pekitiren uygulamalardr. Kken olarak incelendiinde bu tarz uygulamalarn Mezopotamya kl olduu grlr. Yaplar iinde ortak olan zelliklerin banda bidev ve tek bir yap gibi alglanmas kanlmaz olan takaplar dikkat eker. Bunlar cephe kompozisyonunun ayrlmaz bir parasdr. Arazi konumuna gre bazan ekseninden kaym olsa, bir teras stnde eimli bir rampa ile ulalsa ve bazan eski bir kiliseden alnm gotik bir kap kullanlsa da Memlk takaplar yaplarn hatta mimarinin ayrlmaz btndr. Takaplarda da takn grnm, kalkanvari ykseklik, binann btn olarak

alglanmasndaki rol, mukarnas ni kullanm ve sslemedeki dengeler takip edildiinde etkileim alanlarnn Anadolu ve Suriye Zeng blgesi olduu anlalr. Memlk minareleri takaplara bal olarak geliim gsterir. Genelde kare bir krs stnde yuvarlak bir gvde eklinde ykselen minareler ni ve sath kemer atklar ile ssldr. Takaplardaki deiimle orantl biimde minarelerin kaln ve yksek kare kaidelerinde alalma olmutur. Sadece Suriye blgesi minareleri yksek kare gvdelerini korumutur. Yukarya doru okgen kademelerde incelme ve uzama grlr. Kahire minarelerindeki baka bir zellik de katlar belirginletiren mukarnaslardr. Zamanla minarenin st ksmnda da deiiklikler olmutur. Tepe noktasna ince direkler ve stuneler yerletirilerek gkyzn grebilen bir nevi kk galeri oluturulmutur. Bu uygulama ile minaredeki ktlev etki hafifletilmeye allm ve minareler daha fazla ykseltilebilmitir. Minarelerin btn yzeylerinde takap ve d cephe ile uyumlu ssleme program kullanlmtr. Memlkler devrinde Kahiredeki baz klliyelerin bnyesinde sebilkttb ad ile tannan ve alt kat sebil st kat sbyan mektebinden oluan bir yap tipi bulunmaktadr. Bu yaplar Osmanl devrinde de benimsenmi ve saylar giderek artmtr. Memlk yaplarnn i mekn sslemelerinde nceleri Ftm, daha sonra Suriye ve Seluklu etkileri hissedilir. lk dnemlerde kullanlan tulann zeri kesme al ve stuko ile kapldr. zellikle eceretddr Trbesi al dekorlar ile Byk Seluklu al sslemelerinin deta bir tekrardr. Al ssleme kubbe i kenarlarnda, kasnaklarda veya kubbe geilerinde, pencere kemerlerinde bilhassa mihrap sslemelerinde youn olarak kullanlmtr. Daha ok bir i mekn sslemesi olan al sslemeye d meknda minareler zerinde rastlanr. el-Melikn-Nsr Muhammed Medresesinin minaresi al dekoru ile nldr. Zaman iinde zelliini kaybeden al ssleme yerini mozaik ve mermer mozaik kullanmna brakmtr. Mozaik daha ok mihraplarda kullanlm olup en zgn rnei eceretddr Trbesinin mihrabnda bulunur. Mihrap niinin arkasnda mavi, krmz, yeil, altn rengi talarn Bizans tekniinde yerletirilmesi ve sedeften daireler ve baklavalarla evrelenmesiyle zengin bir mozaik uygulamas oluturulmutur. Kullanlan desen bitkisel arlkldr. Bu desenler Kuds Kubbetssahre mozaikleriyle benzerlik gsterir. I. Baybarsn trbesinde rastlanan mozaikler ise am Emeviyye Camii mozaikleriyle benzerdir. Kahirede mozaik ustalarnn kkleri aratrldnda uygulayclarn Bizans etkisindeki yerli ustalar olduu grlr. nk Msrda mozaik sanat Bizansl ustalar eliyle gelimitir. 1285 ylndan itibaren yeni bir deiimin etkileri ortaya kar. Mihraplarda renkli mermer mozaik kaplamalar uygulanmaya balanr, bunun ilk rnei Kalavun Klliyesinin mihrabdr. Girift geometrik gemeler, bitkisel kvrmlar, i ie gemi renkli madalyonlar, zambaklar beyaz, krmz, siyah, sar ve yeil mermerlerin desenlere gre kesilip birletirilmesiyle olumutur. Ayrca i mekn duvarlarnda kullanlan yekpre duvar panolar bazan dz, bazan ieklerle dolgulanmtr. Yer demelerinde de renkli mermer kaplamalar kullanlmtr. Dnemin en gzel mermer zemin demesi Sultan Hasan Medresesindedir. Bu deme okgenler, daireler, baklavalar, genler ve yldzlardan oluur. Kompozisyon olduka basittir. Bizans etkili olduu dnlen renkli mermer kaplamalar am ve Kudsten Msra gemitir.

ok renkli talarn i ie gemesiyle oluan duvar sslemesi Memlk sanatnda nemli yer tutar. Ablak (eblak) ad verilen bu uygulamann ilk rneine 667 (1269) ylnda tamamlanan I. Baybarsn yaptrd camide rastlanr. Daha sonra ayn sultann amda ina ettirttii Kasrl-eblakn cephesi krmz-beyaz, siyah-beyaz, krmz-sar ve siyah-krmz-beyaz renkli ta bantlarla kaplanmtr. ok renkli ta daha nce Bizansllar tarafndan da kullanlmtr. Bir sra tula, bir sra ta rgsyle bu ift veya renkli ta rgs arasnda fark vardr. ok renkli ta rgs Marip sanatnda da uygulanmtr. Oradan Endlse, dier taraftan Sicilyaya geerek Fransa ve Gney talyada Roman sanatn etkilemitir. Msra ancak XIII. yzylda Suriye ve Marib etkisiyle gelmi olsa da renkli talarn kolay bulunabilmesi ve yaratma gcnn birlikteliiyle zengin bir desen dnyas olumutur. Ta, Memlk mimarisine nceleri Suriye ve Yukar Irakta kullanlan birok dekoratif ekilleri de beraberinde getirmitir. meknda kullanlan dier bir malzeme inidir. zellikle minarelerde, kubbe kasnaklarnda veya kitbe kuaklarnda grlr. el-Melikn-Nsr ve Mridn camilerinde kullanlmtr. Mozaik ini teknii olan bu uygulamalar XIII. yzyl Anadolu Seluklu ve ran blgesinin uzantlar olarak kabul edilir. Aa ve maden iilikleri de Memlk dnemi yaplarnn tamamlayc zellikleri olarak kap, pencere kanatlar, dolap kapaklar ve minberlerde uygulanmtr. Bronzdan yaplan yksek takap kanatlarnda, ahap kap detaylar kullanlmtr. zellikle I. Baybars ve Kalavun yaplarnn kaplar antsal llerde yekpre bronz dkmdr. zerlerinde ahap kndekri tekniindeki gibi allmtr.

BBLYOGRAFYA

M. S. Briggs, Muhammadan Architecture in Egypt and Palestine, Oxford 1924; Hilmi Ziya lken, slm Sanat, stanbul 1948, s. 138-183; Suut Kemal Yetkin, slm Mimarisi, Ankara 1959, s. 268287; a.mlf., slm lkelerinde Sanat, stanbul 1984, s. 55, 83-85, 97-100, 130, 168-170; C. Kessler, The Carved Masonry Domes of Mamluk Cairo, London 1976; K. A. C. Creswell, The Muslim Architecture of Egypt, New York 1978, II, 133 vd.; Sud Mhir Muhammed, Mescid Mr ve evliyhe-lin, Kahire 1980, III-IV, tr.yer.; Esin Atl, Art of the Mamluks: Renaissance of Islam, Washington 1981; R. B. Parker v.dr., Islamic Monuments in Cairo-A Practical Guide, Cairo 1985; Doris Behrens-Abouseif, Islamic Architecture in Cairo, an Introduction, Leiden 1989; a.mlf., Four Domes of the Late Mamluk Period, AIsl., XVII (1981), s. 191-201; M. Meinecke, Die Mamlukische Architektur in gypten und Syrien, Glckstadt 1992, I-II; Hasan Abdlvehhb, Trul-mescidil-eeriyye, Kahire 1993, tr.yer.; J. A. Williams, Urbanization and Monument Construction in Mamluk Cairo, Muqarnas, II, Leiden 1984, s. 33-46; Laila Ali brahim, Residental Architecture in Mamluk Cairo, a.e., II (1984), s. 47-59; Howayda al-Harithy, The Consept of Space in Mamluk Architecture, a.e., XVIII (2001), s. 73-93; A. Fulya Eruz, Memluk Devleti ve Sanat, Yeni Trkiye, Ankara 2002, s. 635-645; J. M. Rogers, Kahire, DA, XXIV, 182-191. A. Fulya Eruz

MEMTRE
() mmiyye as iinde bir frka. Szlkte yamura tutulmu, yamur yemi anlamna gelen memtre kelimesi, mmiyye asnca yedinci imam kabul edilen Ms el-Kzmn vefatndan (183/799) sonra ortaya kan bir grubu ifade etmek iin kullanlmtr. Frkadan ilk sz eden kii Hasan b. Ms en-Nevbahtdir. Nevbahtye gre Ms el-Kzmn lmnn ardndan taraftarlar immetin Msnn olu Ali er-Rzya getiini kabul edenler, imamn lmediini ve mehd olduunu ileri srenler, imamn ldn, fakat Allahn onu yanna aldn ve kyamet ncesinde mehd olarak yine dnyaya gndereceini benimseyenler, imamn vefat konusunda pheye denler ve immetin Muhammed b. Bere intikal ettiini iddia edenler olmak zere be gruba ayrlmtr. nc grup immet silsilesini Ms elKzmda durdurduu iin Vkfe diye anlmtr. mmetin Msdan sonra olu Ali er-Rzya getiine inanan ve kesin olarak onun lmne kil olduu iin Katiyye diye de anlan gruba mensup kimseler Vkfeyi Memtre diye nitelendirmi ve bu tabir belli lde yaygnlk kazanmtr. Rivayete gre Ali b. smil el-Msem (bn Msem), Vkfeden Ynus b. Abdurrahman ile yapt gergin bir tartmada yamurda slanan kpein pis kokusunu artrmak zere, Siz benim iin yamur yemi kpekler gibisiniz demi ve bu niteleme sz edilen grubun ad haline gelmitir (Frau-a, s. 79-83). Nevbaht ile ayn dnemde yaayan ve eseri onun eseriyle byk lde paralellik arzeden Sad b. Abdullah el-Kumm de bu bilgileri hemen hemen aynen tekrarlamtr (el-Malt vel-fra, s. 9293). Ear ise muhalifini yamur yemi kpee benzetenin Ali b. smil el-Msem deil Ynus b. Abdurrahman olduunu kaydeder. Ona gre Katiyye frkasndan olan Ynus, Vkfeye mensup bir ahsla tartmaya girmi, szn uzamas zerine, Siz bana yamura tutulmu kpeklerden daha az zararlsnz demi ve grup bu adla anlmaya balanmtr (Maltl-slmiyyn, I, 103). Abdlkhir el-Badd, Memtreyi mmiyyenin on drt kolundan Mseviyye iinde deerlendirmi ve gruba bu ismin verilmesiyle ilgili olarak Earnin ifadelerini aynen aktarmtr (el-Far, s. 63-64). ehristn ise Memtreyi Mseviyye iinde mtalaa ederken Baddnin grn, frkay isimlendirirken de Nevbahtnin yaklamn benimsemitir (el-Milel ven-nial, I, 170). Mezhepler tarihi limlerinden Himyer, Memtreyi Him b. Slim el-Cevlkye nisbetle anlan Cevlkyyenin kolundan biri olarak anm, Memtrenin Ms el-Kzmn lmediine, bir gn mehd olarak ortaya kacana inandn belirtmi ve Memtrenin Vkfenin dier bir ismi olduunu ifade etmitir (el-rl-n, s. 164-165). Kaynaklarda baz farkl bilgiler yer almakla birlikte Memtrenin mmiyye asnn tarih geliimi iinde Ms el-Kzmn vefatndan sonra ortaya kt ve onun mehdliine inanp Vkfenin mterdifi olarak kullanld anlalmaktadr. Ancak sz edilen grup ok gemeden unutulmu, smiliyye ve snaeriyye dndaki mm frkalarla beraber tarihe karmtr (bk. VKIFE).

BBLYOGRAFYA

Hayyt, el-ntir, s. 99; Sad b. Abdullah el-Kumm, el-Malt vel-fra (nr. M. Cevd elMekr), Tahran 1963, s. 92-93; Nevbaht, Frau-a, Beyrut 1404/1984, s. 79-83; Ear, Maltl-slmiyyn (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut 1411/1990, I, 103; Badd, el-Far (Abdlhamd), s. 63-64; ehristn, el-Milel ven-nial (nr. Muhammed Fehm Muhammed), Beyrut 1410/1990, I, 168-170; Nevn el-Himyer, el-rl-n (nr. Keml Mustafa), Kahire 1367/1948, s. 164-165; M. Cevd el-Mekr, Mevsatl-frail-slmiyye, Beyrut 1415/1995, s. 485-486. lyas zm

MEMN
() Eb Cafer (Ebl-Abbs) Abdullh el-Memn b. Hrn er-Red b. Muhammed el-Mehd b. Abdillh el-Mansr el-Abbs (. 218/833) Abbs halifesi (813-833). 15 Reblevvel 170te (14 Eyll 786) Badat yaknlarndaki Ysiriyede babas Hrnrredin halife olduu gece dodu. Annesi Mercil muhtemelen Sod asll bir criyedir. Memn sarayda eitim grmeye balad. Ali b. Hamza el-Kisden Arap dilini incelikleriyle rendi. Heym b. Ber, Abbd b. Avvm, Ysuf b. Atyye gibi hocalardan hadis dersleri ald, dier baz hocalardan da fkh okudu. Yetimesinde nemli rol olan dier kiiler arasnda Cafer b. Yahy el-Bermek ve babas tarafndan onu yetitirmek zere saraya alnan ran asll Fazl b. Sehl yer almaktadr. Mutezile limlerinden Smme b. Eres de Memnun saraynda bulunmu ve onun hocas kabul edilmitir. Hrnrred, dier olu Muhammed el-Emnden sonra ikinci veliaht tayin ettii Memnu Horasana ve bu blgeden Hemedana kadar olan yerlere vali olarak gnderdi. 186 (802) ylnda oullar Emn ve Memn ile birlikte hacca giden Hrnrred, ileride aralarnda kmas muhtemel ihtilf nlemek iin Kbeye ahidnmeler astrd (bunlarn metinleri iin bk. Taber, VIII, 278 vd.). 189da (805) hasta olmasna ramen Horasanda meydana gelen karklklara son vermek zere oullar Memn ve Slih ile beraber yola kt. Reye ulatklarnda kadlar, kumandanlar ve devlet byklerini toplayarak Memnun veliahtln yeniledi ve ordusundaki mal, hazine, silh ve hayvanlarn Memna ait olduunu syledi. 3 Cemziyelhir 193te (24 Mart 809) Tsta lnce vasiyeti gerei birinci veliaht Emn halife oldu. Memn bu srada Mervde bulunuyordu. Hrnrredin lmyle vasiyeti ve Kbeye astrd ahidnmelerin hibir hkm kalmad. Bylece devlet iinde Araplarla mevl arasnda byk bir iktidar mcadelesi balam oldu. Daha babasnn lmn duyar duymaz kardeinin durumunu zayflatmak iin almalara balayan Emn, babasnn Memna devrettii orduyu ve mallar babasnn veziri Fazl b. Reb vastasyla geri getirtmeyi baard. Memn bu durumdan rahatsz oldu. Fazl b. Reb, Memnun ileride halifelie geldii takdirde hayatna son vereceini dnerek Emni, Memnu veliahtlktan azledip yerine kendi olu Msy veliaht tayin etmesi iin kkrtmaya balad. Emn, Memndan Ms lehine veliahtlktan feragat etmesini ve Badata dnmesini istedi. Memn bu istei reddedince onu veliahtlktan azletti (195/810). Bu olaydan sonra Memn, ranl mutedil i kitlesini kazanmak amacyla imam unvann kullanmaya balad. Emn, Memnu si iln ederek zerine bn Mhn kumandasnda 40.000 kiilik bir ordu sevketti. Ancak bn Mhn Memnun Thir b. Hseyin kumandasndaki ordusu karsnda malp oldu ve ldrld. Emnin bundan sonra sevkettii ordular da baarl olamad. Memnu destekleyen Herseme b. Ayen, Thir b. Hseyin ve Zheyr b. Mseyyebin Badat kuatmalar ve ehre girmeleri zerine Emn Memnla uzlamaya raz oldu. Badat harabeye eviren ve birok kiinin lmne sebep olan bu iktidar mcadelesi 24 Muharrem 198 gecesi (24 Eyll 813) Emnin ldrlmesiyle sonuland. Emnin lm zerine

Memn hilfet makamna geti. Emni destekleyen Arap asll Fazl b. Reb ile Memn zerinde etkili olan ran asll Fazl b. Sehlin ahsnda temsil edilen bu atma aslnda Araplarla ranl unsurlar arasndaki iktidar kavgasndan ibaretti. Fazl b. Sehl Memnu Mervde kalma ve Irak, Fars, Ahvaz, Hicaz ve Yemenin idaresini kardei Hasan b. Sehle verme konusunda ikna etti. Memnun hilfet merkezi olarak Mervi semesi, ran asll Fazl b. Sehli vezir tayin etmesi ve ranl unsura nem vermesi Araplar tedirgin etti. Bu sebeple ran nfuzuna tepki olarak baz isyanlar meydana geldi. Bu isyanlarn en nemlisi, Emn ile Memn arasndaki mcadelede Emn tarafn tutmu olan Nasr b. ebes el-Ukaylnin el-Cezrede kard isyandr. meyyeoullarndan olan ve Halepin kuzeyindeki Keysmda yaayan Nasr b. ebes, Halep etrafndaki beldeleri ele geirerek Smeysta hkim oldu. Pek ok kiiyi etrafnda toplamay baard. syann tehlikeli bir ekilde yaylmas zerine Hasan b. Sehl, Suriye ve Marib vilyetlerine vali tayin ettii Thir b. Hseyini Nasr b. ebes ile savamak iin grevlendirdi. Rakkaya gelen Thir b. Hseyin, Nasr b. ebese eli gnderip onu itaate davet etti, ancak Nasr bu teklifi kabul etmedi. Bunun zerine Thir b. Hseyin harekete geti ve iki ordu Keysm taraflarnda kar karya geldi. Thir, Nasr karsnda tutunamayp Rakkaya dnmek zorunda kald. Daha sonra Urfa ve Harran muhasara eden Nasrn giderek glendiini gren Tliblerden bir grup onun yanna gelip halifeye biat etmesini, bu durumda gcnn daha da artacan sylediler. Nasr b. ebes bu teklifi reddetti. Bunun zerine Tlibler, meyyeoullarndan birine biat teklif edince Nasr aslnda gnlnn Abbasoullaryla olduunu, ranllar Araplardan stn tutmalarndan dolay onlarla mcadele ettiini syledi. Memnun istei zerine Rakkadan ayrlan Thir yerine olu Abdullah vekil brakt ve Nasr ile savamasn emretti. Abdullah, babasnn vali olarak Horasana tayin edilip Badattan ayrlmasna kadar orada kald. Thir, 29 Zilkade 205 (6 Mays 821) tarihinde Horasana vali olup yola knca Abdullah Badata geldi. Memn daha sonra Abdullah Cezreye yeniden vali tayin etti. Nasr b. ebes ile sk bir mcadeleye giren Abdullah, Nasr eman dilemek zorunda brakt. Onun eman isteini kabul ederek kendisini Badata gnderdi. Bylece isyan sona ermi oldu (209/824). te yandan Memnun hilfete geliinde byk yardmlarn grd iin Horasana vali tayin ettii Thir b. Hseyin de 207 (822) ylnda bamszln iln edip Thirler hnedann kurdu. Bu dnemde Ali evld da iktidar ele geirmek iin teebbse geti. bn Tabtab diye bilinen ve soyu Hz. Hasana ulaan Eb Abdullah Muhammed b. brhim 10 Cemziyelhir 199da (26 Ocak 815) Kfede halifeliini iln etti. Ebs-Sery e-eybnnin kendisine katlmasyla iyice kuvvetlenen ve Hasan b. Sehlin Zheyr b. Mseyyeb ed-Dabb kumandasnda gnderdii orduyu malp eden bn Tabtab zaferin ertesi gn ld (1 Receb 199 / 15 ubat 815). Ebs-Sery, henz kk bir ocuk olan Hz. Hseyin soyundan Muhammed b. Muhammed b. Zeydi onun yerine geirdi. Memnun ordularn art arda yenilgiye uratan Ebs-Sery Kfede para bastrarak bamszln iln etti. Ayrca Basra, Mekke, Yemen, Fars ve Ahvaza valiler gnderdi. EbsSery, Hasan b. Sehlin yardm istedii Herseme b. Ayen tarafndan malp edilerek ldrld (10 Reblevvel 200 / 18 Ekim 815).

Bir dier isyan da Ali evldndan Muhammed ed-Dbc lakabyla bilinen Muhammed b. Caferin isyandr. Muhammed b. Cafere Reblevvel 200de (Ekim 815) Mekkede halife olarak biat edildi. Memnun kuvvetleriyle zaman zaman arpan Muhammed b. Cafer daha sonra hilfet iddiasndan vazgeti. Memnun, Fazl b. Sehlin kardei Hasan Irak valiliine tayin edip Thir b. Hseyini fethettii yerlerden uzaklatrarak buralar da ona verdii srada Irak halk arasnda Fazln halifeyi avucunun iine ald, onu ailesinden ve kumandanlarndan uzaklatrp saraya kapatt, devleti kendisinin idare ettii dedikodusu yaygnd. Badatllarn ynetime tepki gsterip karklklar karmas lkeyi bir i savan eiine getirdi. Fazl b. Sehl lkedeki karklklar Horasanda bulunan Memndan gizlemekteydi. Btn bunlarn farknda olan Herseme b. Ayen, Memna durumu anlatmak zere Merve gitti (200/816). Ancak Vezir Fazl b. Sehl, Herseme b. Ayenden nce davranarak Memnu onun aleyhine kkrtm olduundan Memn Hersemenin sylediklerinden holanmad ve hapsedilmesini emretti. Herseme birka gn sonra hapiste ldrld (Zilkade 200 / Haziran 816). Hersemenin gsterdii btn yararllklara ramen ldrlmesi Badatta yeni ayaklanmalara sebep oldu. Badatta ran nfuzuna kar tepki planl bir hal ald. Sonuta Badat halk 201 (816-17) ylnda Mansr b. Mehdye halife olarak biat etmek istedi. Ancak Mansr bundan kannca halifeliin Memnda kalmas artyla emr iln edildi. te yandan Memn, Mervde ilikle ksm bir uzlama politikas gden tarih bir karar ald. Ali evldndan mam Ali er-Rzy kendisinden sonra halife olmak zere veliaht tayin ederek Abbslerin resm rengi olan siyah elbiseyi karp Ali evldna mahsus yeil renkli elbise giydi (201/817). Bylece Memn, ilk defa hnedan dndan birini veliaht tayin etmek suretiyle Abbs devlet geleneini bozmu oldu. Haber Badata ulatnda halkn bir ksm emre uymakla beraber byk bir tepki dodu. Memn hilfeti Abbasoullarndan karmakla suland. Halk Ali er-Rzya biat etmeyeceini ve yeil elbise giymeyeceini syledi. Memnun Ali er-Rzy veliaht tayin etmesi ve halktan onun iin biat istemesi Abbasoullarnn da iddetli tepkisine yol at. Memn 5 Muharrem 202 (24 Temmuz 817) tarihinde haledilerek brhim b. Mehdye biat edildi. Memnun bu gelimelerden haberi yoktu. Ali er-Rz, Emnin ldrld gnden beri halkn isyan ve karklk iinde bulunduunu, Fazl b. Sehlin baz haberleri kendisinden gizlediini, onun yapm olduu bir ksm icraatlarn halk ve Abbasoullar tarafndan ayplandn, bu arada brhim b. Mehdye biat ettiklerini halifeye bildirdi. Memn, bunlarn doru olduunu rendikten sonra Ali er-Rz ve Fazl b. Sehl ile birlikte 202 yl ortalarnda (817 sonlar) Mervden ayrlarak Badata gitmek iin yola kt. Bu yolculuk esnasnda iki nemli olay meydana geldi. Bunlardan biri Fazl b. Sehlin 2 ban 202de (13 ubat 818) ldrlmesi, dieri de Ali erRznn pheli bir ekilde lmdr (29 Safer 203 / 5 Eyll 818). 15 Safer 204te (11 Austos 819) zerindeki yeil elbiselerle Badata giren Memnun ilk icraat yeil rengi terkedip siyah iade etmek oldu. Memnun Badata gelmesiyle karklk ve huzursuzluklar sona erdi. Msrda eskiden beri sregelen Mudar ve Yemen kabileleri arasndaki ekime Mudarllarn Emni, Yemenlilerin Memnu desteklemesi eklinde kendini gstererek savaa dnmt. Endls Emev Hkmdar I. Hakemin Endlsten kard Kurtuba (Cordoba) halkndan byk bir topluluun skenderiyeye gelii Msrda yeni alkantlara sebep oldu. Endlsten gelen bu topluluk Msrdaki karklklar da frsat bilerek bamsz hareket etmeye balam, skenderiyeyi

eline geirmeyi baarmt. Msr Valisi Ser b. Hakemin 205te (820-21) lm zerine yerine geen olu Ubeydullah bu karklklardan istifade edip Memna kar isyan etti. Memn tarafndan grevlendirilen Abdullah b. Thir Msrda geici olarak skneti salad ve Ubeydullah Badata gnderdi (211/826-27). skenderiyeyi terketmek zorunda kalan Endlsller, reisleri Eb Hafs mer b. s (uayb) el-Endelsnin idaresinde denize alarak Giriti fethettiler (212/827). Abdullah b. Thirin Azerbaycan valiliine tayiniyle Msrda tekrar isyanlar balad. Memn, Msra vali tayin ettii kardei Mutasm-Billh bu ayaklanmalar bastrmakla grevlendirdi. 214 (829) ylnda Msra gelen Mutasm ayaklanmalar geici olarak bastrd. ki yl sonra Abds elFihr adl bir kii Mutasmn tayin ettii millerin bazlarn ldrd. Bu srada Bizans ile savamakta olan Memn daha sonra bizzat Msra gitti ve Afinin (Haydar b. Kvs) yardmyla Kptlerin isyann bastrd (Muharrem 217 / ubat 832). Memn dneminde meydana gelen nemli isyanlardan biri de Bbekin isyandr (201/816). Bu isyann tehlikeli boyutlara ulamas zerine Memn 204te (819-20) Yahy b. Muz Azerbaycan valiliine tayin ederek Bbeke kar mcadeleyle grevlendirdi. Memn, Bbekle yapt savalarda bir netice elde edemeyen Yahy b. Muzn yerine s b. Muhammedi gnderdi. Ancak s b. Muhammed ve ondan sonra bu greve getirilen Zrey b. Ali de baar elde edemedi. Muhammed b. Humeyd 214te (829) ldrlnce Memn Abdullah b. Thir, Uceyf b. Anbese ve Ali b. Him grevlendirdiyse de onlar da baarl olamadlar. Son derece tehlikeli hale gelen bu isyan ancak Mutasm-Billh dneminde 223 (838) ylnda Bbekin ldrlmesiyle son buldu. Haccc b. Ysufun Irak valilii srasnda Vst ile Basra arasna yerletirilen Hint asll Zutlar, Memn dneminde korsanla ynelerek halkn korkulu ryas haline geldiler ve Basradan Badata giden gemileri ele geirmeye baladlar. Memn 205 (820) ylnda Zutlarla mcadele etmek zere s b. Yezdi, 206 (821) ylnda da Dvd b. Mscru grevlendirdi. Memn zamannda kontrol altna alnamayan bu isyan da Mutasm-Billh dneminde bastrlabildi. Mslmanlarla Bizansllar arasndaki savalar yirmi be yllk bir sknet devresinden sonra Memn dneminde devam etti. Memnun hilfetinin sonlarnda 215te (830) btn iddetiyle balayan bu mcadelenin amac Bizansn snrlarn zayflatarak Sugr ve gerisindeki blgeyi muhtemel tecavzlerden korumak ve onlarn Bbeki kkrtmalarna engel olmakt. Memn, 24 Muharrem 215te (23 Mart 830) Bizansa kar savamak amacyla Anadoluya hareket etti. Birka gn Tikrtte kalp Ali evldna tevecch gsterdikten sonra Musul, Nusaybin, Reslayn, Harran, Urfa, Menbic, Dbk, Antakya ve Masssa (Misis) zerinden Tarsusa ulat; 15 Cemziyelevvel 215te (10 Temmuz 830) Bizans topraklarna girdi. Kapadokya blgesinde harektta bulunarak Mcide ve daha sonra 24 Cemziyelevvelde (19 Temmuz) Kurre kalelerini fethetti. Zaferlerle ilgili fetihnme 10 Recebde (2 Eyll) Badatta okundu. slm kaynaklarnda ayrca Memnun Ens, Uceyf b. Anbese ve Cafer el-Hayyt adl kumandanlarnn Snds ve Sinn kalelerini fethettii kaydedilmektedir. 17 Receb 215te (9 Eyll 830) Tarsusa dnen Memn birka gn dinlendikten sonra k geirmek zere Dmaka hareket etti. Memnun olu Abbas da Malatya blgesinde aknlarda bulunarak valisi bulunduu Sugra dnd. Ertesi yl Bizans mparatoru Theophilos, Toroslar aarak Masssa ve Tarsus yaknlarna kadar

geldi. slm ordularn bozguna uratp yaklak 1600 kiiyi ldrd, 7000 kiiyi de esir ald. Memn bunun zerine 19 Cemziyelevvel 216da (4 Temmuz 831) Anadoluya girdi. Klek Boazn geip Ereli (Herakleia) zerine yrd ve ehri ele geirdi. Daha sonra olu Abbas ve kardei Mutasm-Billh mstakil kuvvetlerin banda deiik istikametlerde aknlarda bulundular. Memn, bizzat sevk ve idare ettii bir orduyla Aksaray-Nide arasndaki topraklarda baarl aknlar gerekletirdi. Olu Abbas da Antigu (Nide ?), Hasn ve Ahra kalelerini fethedip mparator Theophilosu bozguna uratt. Sonuta imparator, Memna eli gndererek 100.000 dinar demek ve 7000 esiri serbest brakmak karlnda elinden kan yerleri kendisine iade etmesini ve be yllk bir mtareke imzalanmasn teklif etti (216/831). Ancak Memn bu teklifi reddedip gelecek yl yapaca seferler iin Dmaka dnd. Msrdaki karklklara son vermek zere ayn yln sonunda Kahireye giderek isyan bastrmasnn (217/832) ardndan Dmaka varp sefer hazrlklarn tamamlad ve Lle Kalesi zerine yrd. Bu srada buraya gelen mparator Theophilos kumandasndaki Bizans kuvvetlerini de malp eden Memn eman vererek kaleyi teslim aldktan sonra tekrar Dmaka dnd. mparatorun bar teklifini yine reddetti. 218 (833) ylnda Memn, kardei Mutasm-Billh, olu Abbas ve kumandanlarndan shak b. brhime emir vererek daha byk bir harekt iin hazrlk yapmalarn istedi. Bu hazrlk onun Bizansa son darbeyi indirmekte kararl olduunu gstermekte, imparatorun btn mslman esirlerin iadesi artyla yapt bar teklifini reddetmesi de bunu gstermektedir. Fethettii yerleri imar edip buralara mslman ahaliyi yerletirmeyi dnen Memnun lm bu dncesini gerekletirmesine engel oldu. Memn, 18 Receb 218de (9 Austos 833) Bedendn (Pozant) suyu yaknlarndaki ordughta vefat etti. Yerine veliaht iln ettii kardei Eb shak Mutasm-Billh geti. Memn dneminde Abbs ve Bizans kuvvetleri arasnda vuku bulan savalara ramen karlkl elilik heyetleri ve hediyeler gnderildii ve ilm alanda i birlii yapld bilinmektedir. Theophilos tahta knca hocas Synkellos Ioannes Grammatikosu (Yuhann en-Nahv) Memna eli olarak gndermi ve eitli hediyeler takdim etmiti. Ioannes Badat sarayn ok beenmi ve grdklerini imparatora anlatm, imparator da benzeri bir sarayn Bryas (bugnk Kkyal) mevkiinde yaplmasn istemitir. Memn da imparatora bir eli yollamtr. Bu elinin mslman esirleri ziyaret ederek onlarn durumunu halifeye anlatt, halifenin de esirlerin serbest braklmasn salad rivayet edilmektedir. bnn-Nedm, Memnun imparatora mektup yazp eski Yunanca yazmalardan bir ksmn Badata gndermesini istediini, nceleri buna yanamayan imparatorun daha sonra bu istei kabul ettiini kaydeder. Bunun zerine halife Haccc b. Ysuf b. Matar, Yuhann b. Btr ve Yuhann b. Mseveyh gibi ilim adamlarn Bizansa gnderip oradan getirilen felsefe, matematik, tp ve msikiye dair eserlerin Arapaya evrilmesini istemitir. Memn dnyaca nl matematiki Leonu lkesine getirtmek iin alm, ancak imparator buna izin vermemitir. Tarihilerin lim, filozof, zeki, ilme deer veren bir hkmdar olarak nitelendirdikleri Memnun saltanat devri ypratc olaylara ramen slm tarihinin en parlak dnemlerinden biri olmutur. Memn devri, slm tarihinde felsefe ve kelm dncesinin gelimesinde bir dnm noktas tekil eder. Memn hilfet makamna entelektel bir anlam katm, felsefe ve kelm tartmalarnda bilginler topluluuna bakanlk etmi, ayn zamanda bu toplantlara kendisi de tartmac olarak katlmtr. Memnun Badata geldikten sonra yapt ilk i dzenleyecei ilim meclisleri iin bir

danman grubu semek olmutur. Fakihler, kelmclar ve dier sahalara mensup limlerden oluan bir grubun seilmesini ve ilm tartma yapmak zere huzuruna getirilmesini emretmesi zerine yz kii seilerek bir ilim meclisi oluturulmutur. Memnun bu mnazaralar dzenlemedeki asl amac eitli frkalara blnm mslmanlarn orta bir yolda birlemesini salamakt. Genelde sarayda tertip edilen bu toplantlarn gndemini genel olarak kelm ve mezheplerle ilgili problemler oluturmaktayd. zellikle Kdlkudt bn Eb Dudn etkisiyle Mutezileyi resm mezhep iln eden Memn, Reblevvel 212 (Haziran 827) tarihinde yaymlad bir emirnmeyle herkesi bu mezhebin temel grlerinden biri olan Kurann mahlk olduu dncesini benimsemeye zorlad. Naslarn yorumunda akla ve hr dnceye ncelik veren Mutezile mezhebini resmletirmekle Memn, Mutezilenin fikr desteini salayarak zamann ihtiyalarna gre yapaca icraatlarda daha serbest hareket etmek istemi olmaldr. te yandan Memn, 218 (833) ylnda kard bir fermanla limlerin halkul-Kurn konusunda sorguya ekilmesini istedi. Yaplan sorgulamalar sonucunda limlerin birou Kurann mahlk olduunu syleyerek kurtuldu. Ancak Ahmed b. Hanbel, Hasan b. Hammd, Seccde el-Badd, Kavrr ve Muhammed b. Nh bu gre katlmadklar iin zincire vuruldular. Seccde ve Kavrr birka gn ierisinde srarlarndan vazgeince serbest brakldlar. Ahmed b. Hanbel ile Muhammed b. Nh zincirlere bal olarak halifenin bulunduu Tarsusa doru yola karldlar. Bu grup Rakkaya ulatnda Memnun lm haberi geldi ve bunlar vali Anbese b. shak tarafndan Badata geri gnderildi (bk. HALKUl-KURN; MHNE). Memn dneminin tercme faaliyetlerinde de sekin bir yeri vardr. Eb Cafer el-Mansr zamannda balayan, Yunanca eserlerin Srynce tercmelerinden Arapaya evrilmesi ii Memn dneminde olduka hzlanm ve dorudan doruya Yunancadan da Arapaya eviriler yaplmtr. Mehd ve Hrnrred zamannda dil ve edebiyatla snrl olan faaliyetler Memn devrinde msbet ilimler ve felsefe sahasna yansm, bu da slm kltr tarihinde nemli sonular dourmutur. 830 ylnda Memnun Badatta kurduu veya gelitirdii Beytlhikme (Drlhikme) bir tercme ve aratrma enstits, ayn zamanda bir rasathne ve ktphane fonksiyonu icra ediyordu. Bu dnemde felsefe, hendese, msiki ve tp alanlarnda yazlm eserleri getirmeleri iin stanbula heyetler gnderilmi, getirilen bu eserler Arapaya evrilmitir. Huneyn b. shak, Yakb b. shak el-Kind, Muhammed b. Ms el-Hrizm ve Ebl-Hzeyl el-Allf gibi mellifler tercme ve telif ettikleri eserlerle devrin bilimine, felsefe hayatna nemli katkda bulunmulardr. Haccc b. Ysuf b. Matar, klidin eserini Ull-hendese adyla Arapaya evirmi ve bu eviri el-Memn adyla mehur olmutur. bn Him, Vkd, bn Sad, bnl-Kelb ve Medin gibi tarihiler Memn devrinde yaam ve onun himayesine mazhar olmutur. Klasik felsefe ve tabiat ilimleriyle yakndan ilgilenen halife hem limleri desteklemi hem de kurumlar oluturmutur. lim ve tercme faaliyetlerine altn an yaatan Beytlhikmenin bu alanda sekin bir yeri vardr. Memn, seferler srasnda ele geirdii veya Kbrs ve Sicilya gibi komu lkelerden satn ald ok sayda kymetli eseri Beytlhikmeye kazandrmtr. Bu dnemde Grekeden Arapaya evrilen eserlerin says krktan fazla olup bu i iin 300.000 dinar denmitir. Bizanstan getirilen eserler arasnda Platon (Efltun), Aristo, Hipokrat, Galenos (Clns), klid (Euclides) ve

Batlamyus gibi filozof ve tabiat bilimcilerine ait olanlar da vardr. Pergeli matematiki Apolloniosun slm dnyasnda Kitbl-Mart (Knika) adyla bilinen eserinin birinci blm de Badata getirilen kitaplardand. Memn dneminde Ms b. kir ve oullar Muhammed, Ahmed ve Hasan klasik ilim mirasn slm toplumuna kazandrma hususunda zel gayret sarfetmi, Kitbl-iyel adl eserle tannan Ben Ms kardeler Memnun istei zerine dnyann enlem ve boylamlarn tesbit etmilerdir. Memn dneminde Trkler asker adan devletin nemli bir gc haline gelmeye balamtr. Horasanda bulunduu srada Badatta cereyan eden olaylar sebebiyle Arap ve ranllara kar gveni sarslan Memn, Horasanda yakndan tanma frsat bulduu, lke iinde denge unsuru olabileceine inand Trklere zellikle halifeliinin son yllarnda asker birlikler arasnda yer vermitir. Bu srada halife ordusu iinde Trklerin says 8-10.000 civarnda idi ve kumanda heyeti Trklerden olumaktayd.

BBLYOGRAFYA

Halfe b. Hayyt, et-Tr (mer), Riyad 1985, s. 468-475; bn Kuteybe, Uynl-abr (Tavl), I, 100; II, 156; a.mlf., el-Marif (Ukke), bk. ndeks; Belzr, Fth (Fayda), bk. ndeks; bn Eb Thir, Kitb Badd (nr. zzet el-Attr - Zhid el-Kevser), Kahire 1368/1949; Dnever, elAbr-vl, Msr 1330, s. 370-378; Yakb, Tr, II, 445-453; Taber, Tr (Ebl-Fazl), VIII, 278 vd.; ayrca bk. ndeks; bn Asem el-Kf, el-Ft, Beyrut 1406/1986, IV, 423, 449, 464, 465, 467; bn Abdrabbih, el-dl-ferd, II, 379, 384-385; V, 92-101, 102, 119; VI, 143-144, 146, 147, 148; Cehiyr, el-Vzer vel-kttb, s. 230, 231, 290, 292; Yezd b. Muhammed el-Ezd, Trul-Mevl (nr. Ali Habbe), Kahire 1387/1967, s. 334, 341, 408-409; Mesd, et-Tenbh vel-irf, Badad 1938, s. 299, 302; a.mlf., Mrc-eheb (Abdlhamd), III, 362, 363, 364, 405; IV, 19-26; Kind, el-Vlt vel-ut (Guest), s. 158, 163, 174-176; Ebl-Ferec el-sfahn, Metil-libiyyn (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Kahire 1949, s. 525, 533, 538, 539, 541, 562, 566, 571; bnn-Nedm, el-Fihrist, s. 154, 182, 339, 411; Hatb, Tru Badd, X, 183-192; bnlmrn, el-nb f tril-ulef (nr. Ksm es-Smerr), Leiden 1973, s. 96-103; bnl-Esr, elKmil, bk. ndeks; bn Eb Usaybia, Uynl-enb, bk. ndeks; bnt-Tiktak, el-Far, Msr 1962, s. 195-198; Safed, el-Vf, XVII, 654-664; Ktb, Fevtl-Vefeyt, I, 239 vd.; smil Galib, Meskkt- Kadme-i slmiyye, stanbul 1312, II, 193 vd.; W. M. Patton, Amed Ibn anbal and the Mina, Leiden 1897, bk. ndeks; G. Le Strange, Baghdad During the Abbasid Caliphate, Oxford 1924, bk. ndeks; a.mlf., The Lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1966, bk. ndeks; Ahmed Ferd Rif, Arl-Memn, Kahire 1346/1928, I, 210 vd.; Hilmi Ziya lken, Uyan Devirlerinde Tercmenin Rol, stanbul 1935, s. 71, 73, 97, 102, 109; De L. Oleary, How Greek Science Passed to the Arabs, London 1951, bk. ndeks; R. A. Nicholson, A Literary History of the Arabs, Cambridge 1956, bk. ndeks; D. Sourdel, Le vizirat Abbside de 749 a 936, Damas 1959-60, bk. ndeks; a.mlf., La politique religieuse du calife abbaside al-Mamun, REI, XXX (1962), s. 27-48; Fikret Iltan, Urfa Blgesi Tarihi, stanbul 1960, bk. ndeks; a.mlf., Memn, A, VII, 693-700; Artuk, slm Sikkeler Katalou, I, 82-91; M. A. Shaban, The Abbsid Revolution, Cambridge 1970, s. 166; a.mlf., Islamic History, Cambridge 1976, II, 36, 39, 41, 43, 46, 50, 52-61, 64, 66, 68, 78, 120, 127,

206; Hakk Dursun Yldz, slmiyet ve Trkler, stanbul 1980, bk. ndeks; a.mlf., Emn, DA, XI, 112-113; M. Montgomery Watt, slam Dncesinin Teekkl Devri (trc. E. Ruhi Flal), Ankara 1981, s. 214, 221; H. Kennedy, The Early Abbasid Caliphate, London 1981, s. 136, 138; M. Mustafa Haddre, el-Memnl-alfetl-lim, Kahire 1985; Ali Muhammed Rd, Arl-slmieheb el-Memnil-Abbs, Msr, ts.; Ahmed Emn Mustafa, el-Memn edben, Kahire 1410/1990; Nahide Bozkurt, Halife Memun Dnemi ve slam Kltr Tarihindeki Yeri (doktora tezi, 1991), A Sosyal Bilimler Enstits; Sm bidn, el-ttichtl-edebiyye f aril-Memn, Beyrut 1413/1992; Hasan el-Emn, er-R vel-Memn ve vilyetl-ahd ve afat minettril-Abbs, Beyrut 1995; Semr em, Ad aril-Memn kem tervhen-nd, Yermuk-rbid 1415/1995; M. Cooperson, Classical Arabic Biography: The Heirs of the Prophets in the Age of al-Mamun, Cambridge 2000, s. 24-69; Hayrettin Ycesoy, The Seventh of the Abbsids and the Millenium, A Study of the Fourth Civil War and the Reign of al-Mamn: 193-218 AH./808833 CE (doktora tezi, 2002), The University of Chicago; Casim Avc, slm-Bizans likileri, stanbul 2003, s. 10, 90, 93, 96-100, 139, 147, 182, 192, 194-201, 203, 221, 234-235, 260, 263; Glgn Uyar, Siyasi ve timai Hayatta Ali-Fatma Evld: 260/873e Kadar (doktora tezi, 2003), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 233-252; Talat Sakall, Halife Memn ve Hadiscilerle Olan Mnasebetleri, E lhiyat Fakltesi Dergisi, sy. 7, Kayseri 1990, s. 113-131; Hasan brhim Hasan, el-Memn ve Al er-R, Mecellet Klliyyetil-db: Cmiatl-hire, I/1, Kahire 1993, s. 84-94; G. Hoffman, Al-Amn, al-Mamn und der Pbel von Baghdad in den Jahren 812/13, ZDMG, CXLIII/1 (1993), s. 27-44; M. Rekaya, al-Mamn, EI (ng.), VI, 331-339. Nahide Bozkurt

MEMN, Yahy b. smil


() (. 467/1075) Tuleytulada hkm sren Znnn hkmdar (1043-1075) (bk. ZNNNLER).

MEMNLER
() Hrizmde hkm sren bir hnedan (995-1017). Hnedan adn, Smnlerin Grgen (Crcniye) valisi Ebl-Abbas Memn b. Muhammedden alr. Karahanllarn 992de Buharay igalleri srasnda Memnun Smnlere yardm ettii bilinmektedir. Memn Grgente oturuyor ve Hrizmin batsn elinde bulunduruyordu. Ancak glenir glenmez Amuderyann sa tarafndaki Ks (Kat) merkez olmak zere Hrizmin dier ksmlarn idare eden Afrigoullar ile mcadeleye balad; 385te (995) Eb Abdullah Muhammed b. Ahmedi bertaraf edip hrizmah unvann ald. Arkasndan, Afrigoullarndan Eb Abdullaha esir den mttefiki Eb Ali Simcryi kurtarmak bahanesiyle Gney Hrizme hcum ederek ticaretten dolay ok zengin olan bu blgeyi topraklarna katt (995). Memn kendi muhafzlar tarafndan ldrlnce yerine olu Ebl-Hasan Ali geti (387/997) ve Gazneli Sultan Mahmudun kz kardelerinden Kehklc ile evlenerek siyas nfuzunu arttrma yoluna gitti. Onun zamannda Smn ehzadesi smil b. Nh el-Mntasr Hrizme gelmi ve salad yardmla Karahanllar Buharadan uzaklatrmay baarmt (390/1000). Ebl-Hasan Ali 399 (1008) yl civarnda vefat etti ve tahta Memnun dier olu Ebl-Abbas II. Memn geti; kardeinin dul kars Kehklc ile evlendi. Abbs Halifesi Kdir-Billh, II. Memna bir menurla birlikte hilat ve sancak gnderdi; ayrca kendisine Aynddevle ve Zeynl-mille unvanlarn verdi. II. Memn, hediyeleri getiren elilik heyetini baehre ulamadan karlamak zere nl lim Brnyi grevlendirdi. Halifenin tutumundan II. Memnun yaknda istikllini iln edeceini anlayan Sultan Mahmud, onun ayn gnlerde Brnnin tavsiyesine uyarak birbirleriyle savaan Karahanl beylerine ara buluculuk yapmay teklif etmesinden de rahatsz olarak Memnleri bask altna almaya karar verdi; Memndan kendi adna hutbe okutmasn, Gazneye hediye ve para gndermesini istedi. Eraf ve ileri gelen kumandanlarn Gazneli Mahmudun ar isteklerinin yerine getirilmesine kar kmasna ramen II. Memn bu isteklerin hepsini kabul ederek onun adna hutbe okuttu ve 80.000 dinarla 3000 at gnderdi. Fakat onun Sultan Mahmudu metb tanmas zerine ordu bakumandan Alp Teginin emrinde ayakland ve Memnu ldrerek yerine on yedi yandaki yeeni Ebl-Hris Muhammed b. Aliyi geirdi. Ancak gerekte ynetim Alp Tegin ve onun tayin ettii vezirin elindeydi. Bu isyan frsat bilen Sultan Mahmud enitesi II. Memnun intikamn almak bahanesiyle Hrizme sefer dzenledi ve sileri Hezresbde yenip fillere ezdirmek suretiyle cezalandrd; hkmdar ailesinin btn fertlerini Horasana srgne gnderdi (408/1017). Zincire vurularak Gazneye gtrlen Hrizm askerleri sonradan affedilip orduya alnd. Bu arada Hrizmde yetien Brn gibi birok lim de Gazneye gtrld. Bylece Memn hnedanna son veren Sultan Mahmud, Hrizm blgesini Gazneli topraklarna ilhak etmeyip Hrizmah unvanyla Altunta el-Hcibin idaresine brakt. Sultan Mahmudun Gazneye dnmesinin ardndan Ebl-Abbas Memnun kaynpederi Eb shak Hrizme yerlemeye altysa da Altunta tarafndan malp edildi. lim ve air bir hkmdar olan Ebl-Abbas Memnun ahfad da faziletli insanlard ve limleri himaye etmekle tannmlard. Brn, Ebl-Hasan Ahmed-i Sheyl, bn Sn, bnl-Hammr, Eb

Sehl el-Mesh, Eb Mansr es-Selib ve bn Irk gibi lim ve edipler II. Memnun saraynda yaam, byk ilgi ve itibar grmlerdir. Eb Mansr es-Selib Kitb dbil-mlkilrizmh adl eserini bu hkmdara takdim etmiti.

BBLYOGRAFYA

bn Fazln Seyahatnmesi (trc. Ramazan een), stanbul 1995, s. 30, 31; Nerah, The History of Bukhara (trc. R. N. Frye), Cambridge 1954, s. 62; Gerdz, Zeynl-abr (nr. Abdlhay Habb), Tahran 1347 h., s. 171-172, 182, ayrca bk. ndeks; Ahmed el-Menn, erul-Yemn el-Fetulvehb al Tri Eb Nar el-Utb, Kahire 1286, I, 254-255; II, 25, 80; Muhammad Nazm, The Life and Times of Suln Mamd of Ghazna, Cambridge 1931, s. 184-185; a.mlf., Memnler, A, VII, 701; Bosworth, slm Devletleri Tarihi, s. 134-136; a.mlf., l-e Mamn, EIr., I, 762-764; V. V. Barthold, Mool stilsna Kadar Trkistan (haz. Hakk Dursun Yldz), stanbul 1981, s. 190, 331, 332, 339, 346-349, 351, 641, 642; a.mlf., Hrizmh, A, V/1, s. 264; brahim Kafesolu, Harezmahlar Devleti Tarihi, Ankara 1984, s. 33; Ramazan een, slam Corafyaclarna Gre Trkler ve Trk lkeleri, Ankara 1985, s. 261; Zeki Velidi Togan, Hrizm, A, V/1, s. 243-244; Abdlkerim zaydn, Altunta el-Hcib, DA, II, 547-548; a.mlf., Hrizm, a.e., XVI, 218; Seyyid Ali l-i Dvd, l-i Memn, DMB, II, 130-132. Ahmet Taal

MEN
) ( Eski bir l birimi. Szlkte saymak, hesaplamak, tahsis tayin taksim etmek anlamndaki menn kknden isim olan kelime belli miktarda hisse, pay, ksmet mnasnda muayyen bir ly ifade eder. Aslnda daha eski Sm dillerden alnan kelimenin Arapa sahih telaffuzu mendr. Kelime Ugaritede men, brncede mneh ve mnh, rmcede maney, Akkadcada man, Sumercede mana, Grekede mn, Latincede mina eklinde yer almaktadr (v. Soden, AHW, II, 604; Arndt - Gingrich, A GreekEnglish Lexicon, s. 524; Gesenius, A Hebrew and English Lexicon, s. 584; Costaz, Dictionnaire, s. 187). Sanskritede de mne -arlk, uzunluk ve hacim llerinin genel ad olarak- l anlamnda kullanlmaktadr (Wilson, A Glossary, s. 326; Dihhud, XIII, 19031). Trke szlklerde batmanla karlanan men / men Portekizceye ma ve mane, ngilizceye maund eklinde gemitir. Sm kavimleri arasnda -Grek l sistemindeki litra gibi-temel arlk birimidir. Baz blgelerde menne rtl denildiine de rastlanmaktadr. Nitekim Mekke ve Medinede Ortaan sonlarna kadar kullanlan ve baz kaynaklarca 260 dirheme eitlenen l birimi rtl olarak adlandrlrd (Makdis, s. 99; Kalkaend, IV, 276, 302). Ayn ekilde 600 dirhemlik Dmak rtl byk men eklinde de anlrd. Abbsler devrinde 260 dirhemlik Badat menni (stahr, s. 156; Makdis, s. 129) slm dnyasnn hemen her yerinde kullanlan standart arlklardand. er men olarak da anlan bu l birimi iin Hrizmnin verdii bilgilerden u hassas eitlik elde edilmektedir: 1 men = 2 rtl = 24 ukyye = 40 istr = 180 miskal = 257d dirhem (Meftul-ulm, s. 25, 26). Metrik sistemdeki karl ise 816 gramdr. eyzernin XII. yzyln ikinci yarsna ait kaydndan Suriyede bu mennin kullanmda olduu anlalmaktadr. XIV ve XV. yzyllarda Msrda da mevcudiyetini srdrd grlmektedir. F. B. Pegolotti, 1335te skenderiye menninin, her biri 316,75 gramlk 2,57 Ceneviz kk libresine eit olduunu bildirirken (La Pratica, s. 75; Hinz, s. 16) Kalkaend 1410 ylnda Kahire, Fustat ve civarlarnda parfmeri lmnde kullanlan 260 dirhemlik (= 26 ukyye) menne iaret etmektedir (ubul-a, III, 441). W. Barret 1584te Badat mennini 7,22 (= 3,275 kg.), Basra mennini 25,725 arlk poundu (= 11,6688 kg.) olarak belirlemitir. J. Fryere gre ise 1675te 28 srlik Basra menni 24 pounda (= 10,886 kg.) denktir. Walter Hinz bunun 3600 dirhemlik Osmanl veznesi (11,546505 kg.) olabileceini sylemektedir (Islamische Masse, s. 17). XX. yzyln banda Osmanl Badat menni 19 okkaya (= 24,375955 kg.) muadildi (Young, IV, 368). VII. (XIII.) yzyln balarnda tereya, zeytinya, sirke ve ra lmnde kullanlan Mekke ya menni 800 dirheme (( 2,55 kg.) eitken et, i ya, kuyruk ya, kekek ve peynirli brek gibi yiyeceklerin tartlmasna mahsus kk men bunun yarsna denkti. Ayn dnemde kuma, eker, bal

ve tatllara has Yemen menni 320 dirheme (( 1,02 kg.) tekabl ederdi (bnl-Mcvir, s. 22; Mortel, sy. 8 [1990], s. 181). Fs Mekkede baka menlerin varln bildirir; 721de (1321) et menni 6b Msr rtl (= 960 dirhem), yani 3 kg. civarnda idi. 728-747 (1328-1346) yllar arasnda buday, bal ve hurma ticaretinde kullanlan men 3 Msr rtlna (= 432 dirhem), yani yaklak 1,36 kiloya eitti. 805-847 (1402-1443) yllarnda Mekke ya menni 30 Msr rtl = 4320 dirhem (veya 28 Msr rtl = 4032 dirhem) ya lerdi. 847de (1443) Mekke et menni 7 Msr rtlna (= 1008 dirhem ( 3,17 kg.) denkti (iful-arm, II, 314, 315, 435, 436, 438; ayrca bk. Sehv, s. 74; Mortel, sy. 8 [1990], s. 181). 1612 ylnda Mekke menni 2,3-2,4 arlk poundu (1042,5-1080,64 gr.) arasnda bir deere sahipti (Hinz, s. 16). randa men en nemli arlk birimi olma zelliini korudu; bugn de tamamen ortadan kalkm deildir. X. yzyln Arap corafyaclar ok deiik ran menlerinin varlna iaret eder. lhanl Sultan Gzn Hann 1300lerdeki l slahatnda Tebrizde kullanlan 260 dirhemlik er men esas alnd. bn Fazlullah el-mer, 1335te baehir Tebrizde buday ve arpa ticaretinde sadece 2 Badat rtlna eit olan mennin kullanldn belirtir (Meslik, III, 100, 102). Kalkaend de yaklak yzyl sonra bu menne iaret eder (ubul-a, IV, 422-423). Timurlular devrinde hassas mallar hl er menle llyordu. Safevler zamannda bu menne ndiren de olsa rastlanr. Mesel XVII. yzylda Evliya elebiye gre Svede hl 2 rtllk (= 260 dirhem = 8580 arpa) men kullanlrd. Portekiz kraliyet maliye mfettii Antonio Nunesin aktard verilere gre 1554te ham ipek ticaretinde kullanlan Hrmz menni 216 yre miskaline (826,2 gr.) eitken zencefil gibi dier baz maddelerin lmnde 251,25 miskallik (= 961,03125 gr.) men esas alnrd (Ferrand, XVI [1920], s. 44, 52). XVI-XVIII. yzyllara ait veriler dikkate alnrsa Tebriz menninin 2,9 kg. civarnda bir deere sahip olduu grlr (Hinz, s. 19). XX. yzyln balarnda Tebriz menni 640 miskal (= 2,97 kg.) iken dier ran menleri iin u eitlik geerlidir: 1 Him menni = 2 Rey menni = 4 ah menni = 8 Tebriz menni. 1926da Avrupa arlk sistemine uyum iin Tebriz menninin karl resmen 3 kg. olarak belirlenerek standart l kabul edilmitir (Lambton, s. 406, 407; kr. Systme, s. 80). Daha ok Kuzey randa yaygn olan 600 dirhemlik men Gney Rusyadaki Altn Orda Hanl topraklarna da gemitir. Kazvin-Zencan arasndaki Sultniye blgesinde 1335 yl itibariyle varl belgelenmitir (bn Fazlullah el-mer, III, 94; Kalkaend, IV, 423). Ayn yllarda Tebrizde ipek ticaretinde kullanlan mennin arl 6 Ceneviz libresi + 2 ons (= 1,9125 kg.) idi (Pegolotti, s. 31). XVI. yzyln ortalarnda Hrmz blgesindeki kervansaraylara has 25 ukyyelik (= 67,1875 Portekiz onsu = 500 Hrmz miskali = 1,9125 kg.) kenevir menni bunun ayns olmaldr. Ancak men yredeki dkknlarda 24 ukyye (= 64,5 Portekiz onsu = 480 miskal = 1,836 kg.) ediyordu (Ferrand, XVI [1920], s. 61, 271). XV. yzyln nc eyreinde Akkoyunlu Hkmdar Uzun Hasann kard 1920 dirhemlik (= 6,158136 kg.) batmann XVI. yzyl rannda ah menni adyla yaygnlam olmas muhtemeldir. nk XVI-XIX. yzyllara ait verilere gre ah menninin deeri 6 kg. civarndadr. Bu birimin XVII. yzylda khne men olarak bilinen bir baka eidi Jean-Baptiste Tavernierye gre 9 livre idi (= 4,4064 kg.). Fryerin kanal menni adyla iaret ettii 9 poundluk (= 4,252 kg.) men, muhtemelen sfahan blgesine has bir arlk olup J. Newberrynin verdii bilgilere gre yaklak 2,9 kiloluk raz menninin 1,5 kat idi (Hinz, s. 20-21; aralarnda deeri 128 kiloya kadar ulaanlarn da

bulunduu dier ran menleri iin bk. Delll-alc, I, 16, 174-177; III, 1002; V, 1833, 1834; Lambton, s. 409). bn Bbnin bir notundan anlald zere Anadolu Seluklularnda 260 dirhemlik kk er men hkimdi. 1335 ylnda Sivas menni Magosa rtlndan (= 977 gr.) ibaretti (Pegolotti, s. 91). 1518de Diyarbekir menni (kuma ve ipek iin) 1580 dirhem = 5,06763275 kg., Harput menni (ipek iin) 1800 dirhem = 5,7732525 kg. ekerdi (Barkan, s. 151, 166; Hinz, s. 21; Akgndz, III, 222, 255, 260; ayrca bk. BATMAN). XX. yzyln banda Cizrede 6 okkalk (= 7,69767 kg.) Osmanl kk menni yannda onun iki katna eit olan byk men de kullanlrd. Bunlardan baka 12,5 okkalk (= 16,0368125 kg.) bir zel menne iaret edilmektedir (Young, IV, 368; ayrca bk. KANTAR). 1335 ylnda Det-i Kpak illerinden Sarayn mens 6 Ceneviz libresi + 2 ons (= 1,9125 kg.) iken Hvede (rgen) Otrarnki 3 Ceneviz libresi + 9 ons (= 1,88 kg.) kadard (Pegolotti, s. 23). Hindistanda ok deiik ve dierlerine gre daha ar menlere rastlanmaktadr. XIV. yzyln ilk yarsnda Delhide her biri 70 Hint miskaline veya 102b Msr dirhemine eit 40 srlik (= 12,8282 kg.) bir men kullanlrd (bn Fazlullah el-mer, III, 35; Kalkaend, V, 85). bn Batttaya gre 748de (1347) Delhi menni (rtl) 25 Msr (= 11,_3 kg.) veya 20 Marib rtlna eitti (er-Rile, II, 74; III, 382, 430). Bbrller zamannda eitli menler ortaya kmt. XVI. yzyln ikinci yarsnda Ekber menni her biri 30 dmlk 40 sre (= 25,1556 kg.) eitti. XVI. yzylda Kandehar menni Hindistan menninin drtte birine denkti. kincisiyle 25,1556 kiloluk Ekber menni kastediliyorsa ilkinin deeri 6,289 kg. olur. 1636 ylna kadar Srette kullanlan byk men her biri 18 dmlk 40 sre (= 33 arlk poundu), yani yaklak 14,969 kilograma eitken kk men 25 pound idi (11,44 kg.). Bu tarihten itibaren birincisinin deeri her biri 20 dmlk 40 sre (= 34,5 Hollanda pfundu n 16,78 kg.) ykseltildi. Agra byk menni ya da ah Cihan menni sonuncunun iki katna denkti (Hinz, s. 22-23). 1960 ve 1964te deitirilen 1956 tarihli l ve Tart Standartlar Kanunu ile (The Standards of Weights and Measures Act) Hindistan menni 82,286 pounda veya 37,3242 kilograma sabitlendi. Bu men Nepal, Singapur ve Pakistan gibi lkelerde de kullanld (Kisch, s. 250). 1980de Pakistanda men tam olarak 40 kilograma eitlendi (Ortadou ve Uzakdouda kullanlan dier menler iin bk. Delll-alc, I, 313; II, 849; III, 1001, 1002; IV, 1311-1312, 1432, 1498; Tavernier, I, 38, 419; II, 9, 17, 266; Singh, s. 278-280; Ferrand, XVI [1920], tr.yer.). Nepalin yaklak 0,568 litrelik manas, Hondurasn 1,134 kg. civarndaki mano de maizi, Venezueladaki Tachira eyaletinin 250 gramlk manojosu gibi baz llerin de men ile balants olabilir. Men, Bat Hindistanda alan ls olarak da kullanlmtr. Bu birim iin u eitlik geerlidir: 1 men = 4 ruka = 16 payali = 32 adholi = 40 akur. Ayrca 1 men miktar tohum ekilen alann lsne Uriya dilinde mana (= 25 guntha), Tamil ve Telugu dillerinde manai (= 2400 kuli) ve manni (= 60 40 = 2400 ayak) ad verilmektedir (daha geni bilgi iin bk. Wilson, A Glossary, s. 326, 327, 330).

BBLYOGRAFYA

v. Soden, AHW, II, 604; W. F. Arndt - F. W. Gingrich, A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, Chicago-London 1979, s. 524; H. Wilson, A Glossary of Judicial and Revenue Terms, slmbd 1985, s. 326, 327, 330; Ch. T. Lewis, A Latin Dictionary, Oxford 1993, s. 1145; W. Gesenius, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament (trc. E. Robinson, ed. Fr. Brown v.dr.), Oxford, ts. (Clarendon Press), s. 584; L. Costaz, Dictionnaire syriaquefranais, Beyrouth, ts. (Imprimerie catholique), s. 176, 177, 187; Epiphanius, Epiphanius Treatise on Weights and Measures: The Syriac Version (ed. J. E. Dean), Chicago 1935, s. 60; stahr, Meslik (de Goeje), s. 156, 191, 203, 213; bn Havkal, retl-ar, s. 301, 364, 372, 382; Makdis, Asent-tesm, s. 99, 129, 381, 397-398, 417, 452, 470, 481; Muhammed b. Ahmed el-Hrizm, Meftul-ulm, Beyrut 1411/1991, s. 25, 26; Zehrv, et-Tarf li-men aceze anittelf (nr. Fuat Sezgin), Frankfurt 1406/1986, II, 459-460; Bekr, el-Murib, s. 27; erf el-drs, elEkyl vel-evzn (Resl Caferiyn, Mr- slm-yi rn iinde), [bask yeri yok] 1375/1416, III, 342; Mahzm, el-Mnte min Kitbil-Minhc f ilmi arci Mr (nr. Cl. Cahen), Kahire 1986, s. 29; Celleddin e-eyzer, Nihyetr-rtbe f alebil-isbe (nr. Seyyd el-Bz el-Arn), Kahire 1365/1946, s. 16; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), V, 426; bnl-Mcvir, Trul-mstebr (nr. Memdh Hasan Muhammed), Kahire 1996, s. 22; F. B. Pegolotti, La Pratica della Mercatura (ed. A. Evans), New York 1970, s. 23, 31, 75, 91, ayrca bk. tr.yer.; bn Fazlullah el-mer, Meslik, III, 35, 94, 100, 102; bn Battta, er-Rile (nr. Abdlhd et-Tz), Rabat 1417/1997, II, 74; III, 382, 430; Kalkaend, ubul-a, III, 441; IV, 276, 302, 422-423; V, 85; Fs, iflarm (nr. mer Abdsselm Tedmr), Beyrut 1405/1985, II, 314, 315, 435, 436, 438; Sehv, etTibrl-mesbk, Bulak 1896, s. 74; Ebl-Fazl el-Allm, n-i Akbar (trc. H. Blochmann), Delhi 1989, I, 139, 366; Evliya elebi, Seyahatnme, IV, 381-382; P. Raphal du Mans, Estat de la Perse en 1660 (ed. Ch. Schefer), Paris 1890, I, 14; Ali Paa Mbrek, el-Mzn fil-ayise vel-mekyl vel-evzn, Kahire 1309, tr.yer.; G. Young, Corps de droit Ottoman, Oxford 1906, IV, 368; Delllalc (Corafya), I, 16, 174-177, 313; II, 849; III, 1001, 1002; IV, 1311-1312, 1432, 1498; V, 1833, 1834; Barkan, Kanunlar, s. 151, 166; W. Hinz, Islamische Masse und Gewichte, Leiden 1955, s. 1623; B. Kisch, Scales and Weights: A Historical Outline, London 1965, s. 249, 250; J. B. Tavernier, Travels in India, Lahore 1976, I, 38, 418-419; II, 9, 17, 19, 266; A. K. S. Lambton, Landlord and Peasant in Persia, London-New York 1981, s. 406-409; M. P. Singh, Market, Mint and Port in the Mughal Empire: 1556-1707, New Delhi 1985, s. 278-280; Systme des mesures, poids et monnaies de lEmpire Ottoman et des principaux tats avec de nombreux exercices et des tables de conversion, stanbul 1988, s. 80; Ahmet Akgndz, Osmanl Kanunnmeleri ve Hukuk Tahlilleri, stanbul 1991, III, 222, 255, 260; M. H. Sauvaire, On a Treatise on Weights and Measures, by Eliy, Archbishop of Nisbn, JRAS, IX (1877), s. 296, 298; a.mlf., Matriaux pour servir lhistoire de la numismatique et de la mtrologie musulmanes1, JA, IV (1884), s. 280-291; G. Ferrand, Les poids, mesures et monnaies des mers du sud aux XVIe et XVIIe sicles, a.e., XVI (1920), s. 5-150, 193, 271, ayrca bk. tr.yer.; R. T. Mortel, Weights and Measures in Mecca during the Late Ayyubid and Mamluk Periods, Ar.S, sy. 8 (1990), s. 181; E. Ashtor, Mawzn, EI (ng.), VI, 119-120; Dihhud, Luatnme (Mun), XIII, 19031. Cengiz Kallek

MEN L YAHDURUHl-FAKH
() eyh Sadk bn Bbeveyhin (. 381/991) mmiyye asnn drt muteber hadis mecmuasnn ikincisini tekil eden eseri (bk. KTB-i ERBAA).

MEN ve SELV
) ( sriloullarna lde mcizev bir ekilde verilen iki temel yiyecein ad. Szlkte ihsan etmek, nimet vermek; baa kakmak anlamlarna gelen menn kknden tretilen men sriloullarna lde verilen ve kudret helvas olarak bilinen yiyecein addr (Lisnl-Arab, mnn md.). Yunanca, Latince ve Bat dillerinde man veya manna (manne) olarak geen kelimenin brnce ve rmcedeki karl mndr (Kohler - Baumgartner, II, 596-597). Bu yiyecein isminin, sriloullarnn onu lde ilk defa grdklerinde Msya sorduklar mn h (o nedir?) sorusundan (k, 16/15, 31) veya rmce ve brncede ne, kim anlamndaki mandan geldii de ileri srlmtr (JE, VIII, 292). te yandan o blgede yaayan Araplarn lgn (tamaris) aacnn salglad tatl sv iin menns-sem (gn ihsan) dedikleri, brnceye buradan gemi olabilecei (Cohen, s. 440), Eski Msrllarn ayn maddeyi mennu diye adlandrdklar belirtilmektedir (DB, IV/1, s. 657). Tevratta ifade edildiine gre Msrdan ktktan sonra Sn lne gelen sriloullar, Msrdaki et ve ekmekten mahrum kaldklar iin ikyeti olunca Rab Yahova onlara gkten ekmek yadracan, sabah ekmek, akam et yiyeceklerini ve ekmei gnlk olarak toplayacaklarn, cuma gn ise cumartesinin hissesini de alacaklarn, nk o gn man verilmeyeceini bildirir. Akam bldrcnlar evreyi kaplar, sabah olunca da yaan i kalktnda topran zerinde kra gibi kk ve yuvarlak eyler (pulcuklar) grrler ve bunun Rabbin vermeyi vaad ettii ekmek (man) olduunu renirler. Kii bana ancak bir lek (yaklak 3,5 litre) toplanacak olan man o gn tketilecek, ertesi sabaha braklmayacaktr. Bu kurala uymayanlarn topladklar fazla miktar ise ertesi sabah kurtlanp kokmaktadr (k, 16/2-30). Man, Sn yarmadasnda sadece sriloullarnn bulunduu blgeye gece boyunca i gibi yam, lde kaldklar krk yl sresince bir rivayete gre Kenn diyar snrna, dier bir rivayete gre ise Gilgale gelinceye kadar man yemilerdir (k, 16/2-35; Yeu, 5/12); sonraki nesiller bu nimeti grsnler diye Ms, Hrndan testi iinde bir lek man saklamasn istemitir (k, 16/32-34). Mann kra eklinde kk ve yuvarlak, kini tohumu gibi beyaz ve ak gnnk grnnde olduu, lezzetinin ball yufkaya benzedii belirtilmektedir (k, 16/14, 31). Man hibir ileme tbi tutulmakszn tabii haliyle yenebildii gibi ondan eitli yiyecekler de yaplyordu. sriloullar man toplar, deirmende tr veya havanda dverek tencerede halar, pide yaparlard ve bu taze ya tadnda olurdu (Saylar, 11/8). Mann mahiyetiyle ilgili aratrmalar yaplm, sriloullarna verilen bu ilh yiyecekle Snda dzenli biimde meydana gelen tabii bir olay arasnda iliki kurulmak istenmitir. Tamarisin reinesinin Tevratta sz edilen man olduu ileri srlm, yahudi yazar Josephus mann kendi dneminde de yamakta olduunu kaydetmi, Hristiyanln ilk devirlerinde Snda yaayan keiler Kitb- Mukaddesteki man ile tamaris allklarnn mahsuln ayn saymlardr (IDB, III, 260). Rabbn literatre gre man yaratl abatnn arefesinde afak vakti yaratlan on eyden biridir. O

gklerde melekler tarafndan tlmekte, drst insanlarn ileride kullanmalar iin hazrlanmakta ve meleklerin ekmei diye adlandrlmaktadr. nk onu yiyenler melekler gibi gl olmaktadr. O yiyen kiinin istedii yemein tadn almakta, ocuk iin st, gen iin et, yal iin bal tadna dnmektedir (The Mishnah, Aboth, 5/6). s mandan gkten gelen ekmek, Pavlus ruhan yiyecek diye bahsetmektedir (Yuhanna, 6/31-65; Korintoslulara I. Mektup, 10/3). sriloullarna verilen yiyeceklerden biri de Arapada selv, brncede elv denilen bldrcn kuu olup kelime Tevratta iki yerde gemektedir. Birincisinde sriloullarnn et yokluundan ikyet etmeleri zerine akamleyin bldrcnlarn kp ordugh kaplad (k, 16/13), ikincisinde yine ikyet zerine denizden esen rzgrn bldrcnlar getirdii, halkn o gn ve o gece ile ertesi gn bldrcn toplad bildirilir (Saylar, 11/31-32; Mezmurlar, 78/26-29). Kurn- Kermde sriloullarnn ldeki hayat nakledilirken yerde (el-Bakara 2/57; el-Arf 7/160; Th 20/80) onlara verilen nimetlerden olmak zere men ve selvdan bahsedilmektedir. Taber mennin aatan szan reine, bal, stten beyaz ve baldan tatl bir yiyecek olduu, aalarn zerine dt, kar gibi sriloullarnn zerine yad, yenilen, piirilip iilen bir yiyecek olduu eklindeki farkl rivayetleri aktarmtr (Cmiul-beyn, I, 293-295). Fahreddin er-Rz, fecir vaktinden gnein domasna kadar her insan iin belli miktarda kar gibi yaan bir yiyecek (Meftul-ayb, III, 87), bn Kesr de bal gibi gkten indirilen ve su katlarak tketilen bir iecek, tek bana yenildii gibi baka yiyeceklere de katlan bir yiyecek (Tefsrl-urn, I, 406-408) olduunu belirten rivayetleri kaydetmitir. Mfessirler, selvnn da Allah tarafndan sriloullarna yetecek kadar yemeleri iin gnderilen bldrcn, bldrcn kuuna benzer bir ku veya bldrcndan daha byk gvercin gibi besili bir ku olduu eklinde farkl rivayetler nakletmilerdir (Taber, I, 295-296; Fahreddin er-Rz, III, 87).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, mnn md.; Ch. Cohen, Manna, The Oxford Dictionary of the Jewish Religion (ed. R. J. Z. Werblowsky - G. Wigoder), New York 1997, s. 440-441; Taber, Cmiul-beyn, I, 293296; Fahreddin er-Rz, Meftul-ayb, III, 87; bn Kesr, Tefsrl-urn (nr. Mustafa es-Seyyid Muhammed v.dr.), Kahire 1421/2000, I, 406-408; H. Lesetre, Manne, DB, IV/1, s. 656-663; a.mlf., Caille, a.e., II/1, s. 33-37; J. L. Mihelic, Manna, IDB, III, 259-260; W. S. McCullough, Quail, a.e., III, 973; The Mishnah (trc. Herbert Danby), Oxford 1992, Aboth, 5/6; L. Kohler - W. Baumgartner, The Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament, Leiden 1995, II, 596-597; M. Seligsohn, Manna, JE, VIII, 292-294; J. Feliks, Manna, EJd., XI, 883-886; a.mlf., Quail, a.e., XIII, 1420; F. Vir, Salw, EI (Fr.), VIII, 1041-1042. mer Faruk Harman

MEN
(bk. MEN).

MENF
(bk. MENFAAT).

MENFUd-DEKK
() Eb Sad el-Hdimnin fkh usulne dair Mecmiul-ai adl eserine Gzelhisrnin (. 1837) yazd Arapa erh (bk. GZELHSR, Mustafa Hulsi; MECMUl-HAKK).

MENFUn-NS
() XVI. yzyl hekim ve airlerinden Nidnin tbba dair eseri (bk. ND).

MENKIB- HACI BEKT- VEL


(bk. HACI BEKTA VLYETNMES).

MENKIB- HOCA-i CHN


() Vhidnin (XVI. yzyl) Anadoludaki dervi zmrelerine dair eseri. Hayat hakknda yeterli bilgi bulunmayan Vhidnin 929 (1523) ylnda tamamlad eser dnemin Osmanl tasavvuf tarihinin bata gelen kaynaklarndandr. Menkb- Hce-i Cihn adyla tannr. Ancak hce ( )kelimesinin eserin en gvenilir nshasnda (British Museum, Or., nr. 8062) hoca ) eklinde harekelendii grlmektedir. Eserin ad metninde gemeyip baz nshalarnn kapak ( veya n sayfalarndaki kaytlara dayanlarak verilmi, baz nshalarnda ise ad Kitb- Tavif-i Aere eklinde kaydedilmitir. Menkb- Hoca-i Cihn temsil (sembolik) bir hikye olmakla birlikte dnemin dervi zmreleri ve tasavvuf hayat hakknda gereki bilgiler de ihtiva eder. Vhidnin Hoca-i Cihnn azndan kendi tasavvuf grlerini anlatt eser Farsa hamdele, bir rub ve muhabbete dair bir manzumeyle balar. Vhid, Horasanda yaayan ve kmil bir kii olan Hoca-i Cihnn ilerlemi yana ramen ocuu olmadn, dualar sonunda Allahn kendisine bir oul verdiini, adn Netce-i Cn koyduunu syler. Halk, gzellii dillere destan olan Netce-i Cn grmek iin iini gcn brakp Hoca-i Cihnn evinin nnde dolamaya balar. Hoca-i Cihn halkn iine dnmesini salamak amacyla Netce-i Cnn yzn rterse de bu durum halkn onu grme isteini daha da oaltr. Bunun zerine Hoca-i Cihn ailesiyle birlikte Medineye g edip orada kurduu hankahta yaamaya balar. Bir yandan hankaha gelip giden ziyaretileri arlar, bir yandan da bu ziyaretilerle tasavvuf tartmalara girip bir kede yz rtl olarak oturan Netce-i Cnn bilgi ve tecrbesini arttrr. Hankaha srasyla on taife gelir (Kalenderler, Rum abdallar, Haydarler, Cmler, Bektaler, ems-i Tebrzler, Mevlevler, Edhemler, limler ve sfler). limler dnda bunlarn hepsi dervi gruplardr. Vhid, gelen her grubun d grnn mensur olarak ayrntl biimde tasvir eder, tanma faslndan sonra grlerini anlatmas iin sz grubun eyhine verir. eyhler grlerini manzum olarak anlatr, Hoca-i Cihn onlara nesirle cevap verir. Hoca-i Cihn bunlarn ilk altsn eletirip yanl yolda olduklarn gsterir. Dier drt grubu beenirse de o sadece sflerden vgyle bahseder. Sfler, Horasandan gelen Netce-i Cn aramaya km gerek klardr. Bunlarn otuz kii olmas Attrn Manuayrdaki otuz kuu artrmaktadr. Kitap sflerin, Hoca-i Cihnn eserin neredeyse yarsn oluturan tasavvuf hakkndaki uzun nasihatlerini (vr. 129b-193b) dinledikten sonra Netce-i Cnn yzn grerek mutlulua ermeleriyle tamamlanr. Bu blmde kmil ve nks eyh, tarikatn on art (usl-i aere), atvr- seba (emmre, levvme, mlhime, mutmainne, rzye, marzyye, kmile), yedi seyr (ilallah, lillh, alellah, maallah, fillh, anillh, billh), yedi vadi (talep, ak, mrifet, istin, tevhid, hayret, fen), insn- kmil, kef, tevhid gibi konularda geni bilgi veren Vhid kitabn sonunda hikyedeki sembolleri yle aklar: Hoca-i Cihn Hz. Peygamber, Netce-i Cn Muhammed candr, yani hakkat-i Muhammediyyedir. Hankah insann vcudu, taifeler vehim ve hayallar, iyi ve kt huylardr. Dnyaya geliiyle dier btn canlar (metinde Horasan halk) uyandrp kendisine k eden hakkat-i Muhammediyye rtlere brnp gizlenmitir. Hankahta bulunan onun zhir vcududur, hakikati ruh vatanna (metinde Medine) yerlemitir. Onun gerek

klar Medineye sefer ederek, yani seyr slklerini tamamlayp hakkat-i Muhammediyyeyi grmeye ve anlamaya muvaffak olurlar. Yalanc klar ise birtakm btl hayallerin esiri olarak kalrlar. Bunlar Hoca-i Cihnn eletirdii dervi gruplardr. Menkb- Hoca-i Cihn mensur ve manzum kark olarak yazan Vhid Trkeyi ok belirgin bir edeb kaygyla kullanmtr. Eser, btn bu zellikleriyle hem dil ve biim asndan hem de muhteva ynnden devrinin nemli edeb kaynaklar arasnda yer alr. Kitabn nesir blmleri ustaca secilerle ilenmi olmakla birlikte her zaman aktr. Vhid nesirdeki hkimiyetini iirde de gstermi, mesnevi biimine olan dknl rub, kaside, kta ve nazm biimlerini kolaylkla kullanmasn engellememitir. Nazmnda ar basan remel ve hezec bahirlerinin yan sra dier llere de yer vermitir. Eser, Vhidnin Hoca-i Cihnn dilinden tasavvuf hakkndaki grlerini aktarmasnn yannda dnemin tasavvuf akmlarnn genel ve tasvir bir grntsn de ierir. Kalenderler, Rum abdallar, Haydarler, Cmler, Bektaler, ems-i Tebrzler ve Edhemler hibir Trke kaynakta bu eserdeki kadar canl bir ekilde tasvir edilmemitir. Vhidnin dervilerin d grnlerini ve yaam biimlerini anlatrken gereki olma konusunda titizlik gsterdii, verdii bilgilerin dier kaynaklardaki bilgilerle byk lde rtmesinden de anlalmaktadr. Vhidye gre yzleri rdarbl, tral, balarnda kldan klhlar, srtlarnda bal renkli ya da siyah yn allar bulunan kalenderler fen leminde bek bulduklar ve cihan halknn zbdesi olduklar iddiasyla yerleik hayat reddedip herhangi bir i tutmadan msiki ve raksla megul olarak lke lke dolarlar. Rum abdallar balar kabak, ayaklar plak, ellerinde era ve edde, daire ve kudmlerini dve dve, boynuzlarn ala ala, zerlerinde birer nemed tennre, bir omuzda nacak, dierinde omak, kuaklarnda ilerinde akmak ve esrar olan iki cradn, birer byk sar kak ve kekl asl, yzleri rdarbl, vcutlar dvme ve yanklarla dolu gezgin dervilerdir. Ar derecede i, namaz, oru gibi ibadetlerden r olan bu topluluk Seyyid Gazi ocana baldr. Sakallar tral, byklarysa kulaklarna varan, kulaklarnda kalaydan menglar, boyun, bel, el ve ayak bileklerinde ve tensl organlarnda demirden zincir halkalar, yanlarnda demirden anlar, zerlerinde nemedden ablar bulunan, balarnda on iki terkli klhlarla dolaan Haydarler de ibhdir. Kulaklarnda menglar, bellerinde, el ve ayak bileklerinde demirden zincirleri ve anlaryla, tral sakal ve uzun byklaryla Haydarlere benzeyen Cmler, zellikle fitil fitil dizlerine kadar inen ksmen takma salar ve msikiye olan dknlkleriyle onlardan ayrlr. Vhidnin ifadelerinden Cmlerin i olmad anlalmaktadr. Eserde Bektalerin balarnda ak keeden on iki terkli ta, srtlarnda ab ve cbbe olduu, yzlerini tra ettikleri sylenmekte, ancak daha sonraki dnemlerde Bektalik sembolleri olan palheng, teslim ta, teber, era ve meng halkadan sz edilmemekte, Balm Sultan, Hat ve Nesmnin adlar da gememektedir. Bu dervilerin Ehl-i beyte zel ball olduu anlalmaktaysa da dier i hususiyetleri benimsedikleri konusunda bilgi bulunmamaktadr. ems-i Tebrzlerden bahseden tek mellif Vhiddir. Yzleri tral, srtlarnda beyaz ya da siyah nemedler, balarnda tepeleri dz klhlarla yaln ayak dolaan bu dervilerin Mevlevlerin ems kolu mensuplar olduu sylenebilir. Nitekim ems kolunun eserin yazld dnemde Ysuf Snek, Divane Mehmed elebi halifesi hid brhim gibi mensuplaryla dikkatleri zerine toplad bilinmektedir. Gler yzl, gzleri srmeli, balarnda terksiz yedi katl, tepesinde yeil tatan

dme olan talar, byklar snnet zere krkk, sakallar eriat uyarnca sarkk, arkalarnda yenleri bol yeil hrkalar ve boyunlarnda birer tesbih olduu sylenen Edhemlerin gezgin olup olmad anlalmamaktadr. Vhid, sz konusu dervi topluluklarnn dnce dnyasn da aktarmaya zen gstermitir. Ancak onun bu konuda verdii bilgilerin doruluunu lmek kolay deildir. Yer yer okuyucuda Vhidnin bu konuda objektif olmad, dervilerin gerek grlerini deil kendisinin onlara yaktrd grleri aktard izlenimi uyanmaktadr. Vhidnin, Edhemler hari bu yedi grubu kesinlikle eriat d bularak iddetle eletirmesi, bunlarn halkn srtndan geinen sahtekrlar, kendi deyimiyle vilyet satan harmler olduunu sylemesi, onlara kar n yargl olduu izlenimini daha da glendirmektedir. ddialarnda bir doruluk pay olmakla beraber dervilerin sosyal ve din arlklarnn byle yzeysel bir bakla aklanamayaca da ortadadr. Vhidnin Mevlevler ve limlere dair sylediklerinde dikkat ekici yeni bilgi yoktur. te yandan sfler hakkndaki grleri olduka ilgintir. Balarnda st dmeli tlbentli taylasanl talar, srtlarnda siyah ya da beyaz bol yenli ablar, ellerinde tesbih ve aslar bulunan bu sfler ilk bakta en ok dnemin Halvet ve Zeynlerine benzerler. Kendi tasavvuf grlerini anlatt blmde yedi zikir ve yedi seyirden sz edilmesi bu benzerlii daha belirgin bir hale getirmektedir. Mellifin tasavvuf anlayn aktard blm Halvetiyye ve Zeyniyye tarikatndan izler tamakla birlikte daha belirgin biimde Kbrev tesiri grlmektedir. Nitekim bu blmn birok parasn Vhid, Kbrev eyhi Azz Nesefnin nsn- Kmil ve Maad- A adl eserlerinden iktibas etmitir. Der Beyn- erit-i Aere gibi blmlerde bizzat Kbreviyyenin pri Necmeddn-i Kbrnn etkisi gze arpar. Metinde, Ferdddin Attr gibi herhangi bir silsileye mensup olarak dnlemeyecek bir mutasavvf airden esinlenmi yerleri belirlemek de kolaydr. Btn bunlar Vhidnin dier eserleriyle birlikte ele alndnda onun mensup olduu tarikatn szcln stlenmi bir mutasavvf deil, zellikle tasavvuf Fars edebiyatnn etkisi altnda kendisine Trk tasavvuf edebiyatnda yer edinme abasnda olan bir ahsiyet, tasavvufa dkn bir mellif olduu sonucuna ulalabilir. Menkb- Hoca-i Cihn, Abdlbki Glpnarl tarafndan tantlarak nemine dikkat ekilmi (bk. bibl.), Fahir z Eski Trk Edebiyatnda Nesir adl kitabnda eserden baz rnekler alm (s. 119-127), Gnay Kut, British Museum yazmasn (Or., nr. 8062) genie tantarak Trkiye ve Avrupa ktphanelerindeki dier nshalar hakknda bilgi vermi, Bektalere dair blmn transkripsiyonlu metnini yaymlamtr (TDAY Belleten [1971], s. 214-230). Eserin en gvenilir nshas olan British Museum yazmasnn faksimile neri, dier nshalar tantlp nsha farklar da verilerek mellif ve dier eserleri hakknda geni bir incelemeyle birlikte Ahmet T. Karamustafa tarafndan gerekletirilmitir (Harvard 1993). Eser, yaklak bir asr sonra (1038/1628-29) mer b. Mehmed Karakazde adl bir mutasavvf tarafndan Nrl-hd li-menihted adyla yeniden kaleme alnmtr. Karakazde, Vhidnin dilini yeterince fasih ve beli bulmayp metni kendi zamannn edeb zevki uyarnca Arapa ve Farsa ibare ve mazmunlarla bezeyerek tamamyla yeni bir hale sokmutur. Karakazdenin bu kitab ierik bakmndan deil Trkenin yzyl iinde ne kadar ve nasl deitiinin izlenmesi asndan nemlidir.

Vhidnin Menkb- Hoca-i Cihndan baka Kssa-i Seyyid Cneyd, Sadetnme, Glistan, Tecribl-insn, Drc-i Lat (Arapa-Farsa szlk) ve Cennl-cinn (Hz. Alinin baz szlerinin manzum tercmesi) adl eserleri bulunmaktadr (nshalar iin bk. Vhid, Menkb, neredenin girii, s. 43-51). Vhid, Bursa kadlndan emekli Kara Dvud zmitnin (. 948/1541) torunu Abdlvhid ile kartrlm ve eserleri Abdlvhide atfedilmitir. Ancak 985 (1577) ylnda gen yata vefat ettii bilinen Abdlvhidin 929da (1523) kaleme alnm olan Menkb- Hoca-i Cihnn mellifi olmas mmkn deildir.

BBLYOGRAFYA

Vhid, Menb-i voca-i Cihn ve Netce-i Cn (nr. Ahmet T. Karamustafa), Cambridge 1993, ayrca bk. neredenin girii, s. 43-51; Karakazde mer b. Muhammed, Nrl-hd li-menihted, stanbul 1286; Fahir z, Eski Trk Edebiyatnda Nesir, stanbul 1964, s. 119-127; Ahmet T. Karamustafa, Kalenders, Abdls, Hayders: The Formation of the Bektye in the Sixteenth Century, Sleymn the Second and his Time (haz. Halil nalck - Cemal Kafadar), stanbul 1993, s. 121-129; a.mlf., Gods Unruly Friends: Dervish Groups in the Islamic Later Middle Period, 12001550, Salt Lake City 1994; Abdlbki Glpnarl, Menkb- Hce-i Cihn, TM, III (1935), s. 129132; Gnay Kut, British Museumdaki Baz nemli Yazmalar ve Tevaif-i Aereden Taife-i Bektaiyan, TDAY Belleten (1971), s. 209-246. Ahmet T. Karamustafa

MENKIB- HNERVERN
() l Mustafa Efendinin (. 1008/1600) hat ve hattatlar, mzehhip, nakka ve mcellitlere dair eseri. Sultan III. Murad zamannda mellifin Badat Hazinesi defterdarl srasnda 995te (1587) kaleme alnan ve Hoca Sdeddin Efendiye ithaf edilen eser, gnmze kadar slm kitap sanatlar hakknda en nemli bavuru kayna olma zelliini korumutur. Mukaddimede verilen bilgiye gre Menkb- Hnervern, Irakl Kutbddin Muhammed Yezdnin l Mustafann istei zerine kaleme ald, elli hattat hakknda ksa bilgi veren Farsa Risle-i ubiyyesi, saray ktiplerinden hattat Abdullah Krmnin verdii szl bilgiler, Ali r Nevnin Meclisn-nefisi, Devletah Tezkiresi ve Sm Mirzann Tufe-i Sm adl eseri kaynak alnarak yazlmtr. Eser bir mukaddime, be fasl ve bir htimeden olumaktadr. Mukaddimede gzel yaz ve hattatn deeri ve nemine yet ve hadislerden rnekler verilerek temas edildikten sonra III. Murada ve Hoca Sdeddin Efendiye vg yer almakta, eserin telifi, blmleri ve iindeki konulardan, on eit slm yazsndan, kam kalem, mrekkep ve kt cinsleriyle zelliklerinden ve ilk yaz yazan kii olduu rivayet edilen drs peygamberden sz edilmektedir. Birinci faslda kf hatla vahiy yazan yirmi yedi ktibin vasflar ve hnerleri anlatlmaktadr. kinci faslda aklm- sittede stat bn Mukle, bnl-Bevvb, hat tarihinin yedi byk stad Ykt elMstasm ve onun rencileri, Anadolu hattatlarnn yedi byk stad eyh Hamdullah, Mustafa Dede, Muhyiddin Ams, Cemal Ams, Ahmed emseddin Karahisr, Abdullah Ams, Bursal erbetizde brhim hakknda bilgi verilmektedir. Eserin en uzun blm olan nc faslda randa Baysungur Han zamannda yetien Mr Ali Tebrz, Mirza Cafer-i Tebrz, Sultan Ali Mehed, Muhammed Handan, Muhammed Nr, Mr Ali Herev gibi nestalik hattatlarndan sz edilmektedir. Drdnc faslda ep, divan ve siykat yazan Acem ve Trk hattatlar, beinci faslda nl Acem ve Trk kt (katt), musavvir, mzehhip, tarrh, mcellit, cetvelke ve vasslleri tantlmaktadr. Htimede tannm hattat isimlerine tekrar temas edilmi, Vassl Kalender avula ilgili bilgi verilmitir. Ar bir dille kaleme alnan Menkb- Hnervernda metin aralarna edeb sanatlarla dolu Trke, Arapa ve Farsa iirler serpitirilmitir. Eser edeb zellikleriyle Osmanl nesrinin gzel bir rnei kabul edilir. Menkb- Hnervernn Beyazt Devlet (Bayezid, nr. 4987), stanbul niversitesi (TY, nr. 4098, 6201, 9757), Topkap Saray Mzesi (Revan Kk, nr. 1504; Hazine, nr. 1291; Emanet Hazinesi, nr. 1232/1), Arkeoloji Mzesi (nr. 1302, 1305), Sleymaniye (Esad Efendi, nr. 2211), Millet (Ali Emr Efendi, nr. T 801) ve Hac Selim Aa (nr. 757, vr. 1b-47a) ktphanelerinde nshalar bulunmaktadr. bnlemin Mahmud Kemal, Viyana Mill Ktphanesinde kaytl nshann fotoraflaryla kendisinde ve Mehmet Zeki Pakalnda mevcut nshalar yannda Hac Selim Aa, Sleymaniye, Arkeoloji Mzesi, stanbul niversitesi ktphanelerinde bulunan yazmalar karlatrarak l Mustafann hayat, eserleri ve ahsiyeti hakknda nemli bir inceleme ile birlikte (s. 3-133) eserin tenkitli nerini hazrlamtr (stanbul 1926). Daha sonra Mjgn Cunbur, bnlemin Mahmud Kemalin nerini esas alarak eseri gnmz Trkesine evirmi ve Hattatlarn ve Kitap

Sanatlarnn Destanlar (Menkb- Hnervern) adyla yaymlamtr (Ankara 1982).

BBLYOGRAFYA

l, Menkb- Hnervern, ayrca bk. neredenin nsz, s. 56, 132-133; a.e.: Hattatlarn ve Kitap Sanatlarnn Destanlar (nr. Mjgn Cunbur), Ankara 1982, neredenin nsz, s. 7-9; Atsz, l Bibliyografyas, stanbul 1968, s. 18-19; Mehd Beyn, Avl r- onvsn, Tahran 1363 h., III, 813; C. H. Fleischer, Tarihi Mustafa li (trc. Ayla Orta), stanbul 1986, s. 127, 131; Ali Cnib [Yntem], Menkb- Hnerverna Dair, HM, II/28 (1927), s. 24-25; Kprlzde Fuad, Mverrih l ve Eserleri, a.e., II/45 (1927), s. 364; M. Tak Dnipejh, Sergzetnmeh-yi onvn u Hnermendn, Hner Merdum, sy. 86-87, Tahran 1348/1970, s. 38. Hidayet Yavuz Nuholu

MENKIB- SLM
() Ahmed Rsimin (. 1932) II. Merutiyetten nce gazetelerde din konularda yazd makalelerinden oluan kitab. Mellif, II. Abdlhamid zamannda ramazan aylaryla nemli din gn ve gecelerde bata Sabah olmak zere devrin gazetelerinde Menkb- slmdan genel bal altnda kaleme ald yazlarn Osmanl hilfetinin 400. ylna armaan ederek Klliyyt- Say ve Tahrr dizisinin ikinci kitab olarak iki cilt halinde yaymlamtr (stanbul [ksm- evvel] 1325 - [ksm- sn] 1326). Eserin banda Hilfet-i Muazzama-i Osmniyyenin Drt Yznc Sene-i Mteyemminesi baln tayan, Sultan Abdlhamide dair on bir beyitlik methiye ile balayan 15 Ramazan 1321 (4 Aralk 1903) tarihli eski in tarznda bir mukaddime yer almaktadr. Makalelerin neredildii yer genellikle kaydedilmedii gibi byk bir ksm da tarihsizdir. Tarihi belli olanlar rm 1320 ile hicr 13211325 arasnda kaleme alndndan eserin 1903-1907 yllarndaki yazlardan meydana geldiini sylemek mmkndr. Krk yazdan oluan I. cilt, reblevvel aynn slm dinindeki yeri hakknda bir yaz ile balamakta, bunu Hz. Peygamberin ailesi, doumu ve ocukluuyla ilgili be yaz takip etmektedir. Cuma ve arefe gibi nemli gn ve gecelerle teravih namaz, ramazan ve kurban bayramna ait makalelerden sonra Mescidi Aks, Sleymaniye Camii, Eyp Sultan Camii ve Trbesi, Nuruosmaniye, Yenicami ve Arap Camii hakkndaki yazlar gelmektedir. Cildin sonlarnda Eyp Sultan ve Nasreddin Hoca trbeleri, Drafaka Mektebi, Mekkedeki Aynizbeyde su tesisleri ve zemzem, slmda yaz eitleri ve hattatlardan bahseden makalelerle Hindistan, Belcistan, Afganistan, Selebes adasna dair yazlar yer almaktadr. Otuz iki makaleden oluan II. ciltte Osmanl hilfeti, Hrka-i Sadet Diresindeki mukaddes emanetler vb. hususlarla ilgili ilk yazy mhr, Hz. Sleymann ve Resl-i Ekremin mhrlerine dair makaleler takip etmektedir. Ardndan Hz. Peygamberin mezzinleri, Reslullahn ayak izi ve Kubbets-sahre, bayram ve bayramlama trenleri hakkndaki yazlar sralanmaktadr. Mushabe-i Ramazniyye bal altnda ramazana has ibadetlerin din, tarih ve folklorik ynleri, saraydaki huzur dersleri, tiryakilik ve tiryakiler, kahve, ramazan davulu gibi ok farkl konular, ryet-i hill, hrka-i sadet ziyareti, kasde-i brde vb. hususlar ele alnmtr. Bunlarn dnda Regaib, Mirac, Berat geceleriyle kamer aylar ve hacla ilgili iki yaz, Sultan Abdlhamidin ina ettirdii Aynizerk suyu, slmda minber, minare gibi deiik konulara dair yazlar gelmektedir. Hicaz demiryolunun am-Maan hattnn al trenlerine katlan mellif bu hususta Sabah gazetesinde yaymlad on drt yazy da kitabna eklemitir. Ahmed Rsimin bu eseri, ele ald konularla ilgili ok ynl bilgiler yannda mahall ve folklorik unsurlara da yer vermesi bakmndan nemli bir kaynaktr. Mellif naklettii bilgileri bn Battta Seyahatnmesi, Trh-i At, Terft- Kadme, Kmsl-alm, Hadkatl-cevmi, Devhatlmeyih, Tuhfe-i Hatttn, Hat ve Hatttn, Halkatr-res ve Kamus Tercmesi gibi Osmanl kaynaklarndan aktardn, din konularda ise Mehmed Zihni Efendinin Nimet-i slm, Gazzlnin y ulmid-dn, el-Mn mine-all, irvanl Ahmed Ferdin Temeddn yahut Marif-i slmiyye, Eyp Sabri Paann Mirtl-Haremeyn gibi eserlerinden faydalandn belirtmektedir.

Verdii bir ksm bilgiler ise bizzat ahit olduu olaylara dayanmaktadr. Ahmed Rsim, bu eserinden dolay II. Abdlhamid tarafndan ikinci derece Mecd nian ile mkfatlandrldn Cumhuriyetin kuruluundan sonra yazd kinci Mecd Niann Nasl Almtm ? balkl bir makalesinde anlatmtr (bk. Muharrir Bu Ya, s. 337-347).

BBLYOGRAFYA

Ahmed Rsim, Menkb- slm, stanbul 1325-26, I-II; a.mlf., Muharrir Bu Ya, stanbul 1926, s. 337347; erif Akta, Ahmed Rsimin Eserlerinde stanbul, stanbul 1988, s. 631-669. Mustafa Uzun

MENKIBNME
() Vellerin daha ok kerametlerinin anlatld eserlerin genel ad. Szlkte vnlecek gzel i, hareket mnasna gelen menkabe (menkbe) kelimesinin oulu olan menkb bu anlamyla ilk defa, III. (IX.) yzyldan itibaren yazlan hadis kitaplarnda Hz. Peygamberin ashabnn faziletlerine dair hadisleri ihtiva eden blmlerin ad olarak (KitblMenkb) kullanlmaya balanmtr. Menkb kelimesinin ayrca halifeler (bnl-Cezer, Esnelmelib f menbi Seyyidin Al b. Eb lib), bir kabile veya soy (bn ehrb, Menb li Eb lib), mezhep imamlar (Menbl-mmil-Aam) hakknda yazlan eserlerle kutsal ehirleri tasvir eden metinlerin (Menkb- Mekke-i Mkerreme, Menb- uds-i erf) adnda hadis kitaplarndaki gibi fazilet mnasnda getii grlmektedir. Tasavvufun III. (IX.) yzyldan sonra slm dnyasnda yaygnlk kazanmasyla birlikte menkbe kelimesi sflerin hikmetli szlerini ve rnek alnacak faziletli davranlarn ifade etmek iin kullanlmaya balanm, bu alanda III. (IX.) yzylda kaleme alnan abat-fiyye (Slem), Kefl-macb (Hcvr), er-Risle (Kueyr) gibi tasavvuf eserlerde Byezd-i Bistm, Cneyd-i Badd, Eb Hafs el-Haddd gibi sflerin hikmetli szlerine ve faziletli davranlarna yer verilmitir. Ayrca Tru Badd, Tru Bur gibi blge ve ehir tarihlerinde buralarda yetien sfler hakknda bilgi verilirken onlarn menkbelerine temas edilmitir. V. (XI.) yzyldan itibaren Kdiriyye ve Rifiyye gibi ilk byk tarikatlarn teekkl etmesiyle birlikte menkbenin muhtevasna kermet kavram da eklenmi, Abdlkdir-i Geyln, Ahmed er-Rif gibi tarikat prleri veller iin vefatlarnn ardndan yazlan eserlerde gsterdikleri kerametlerin anlatlmaya balanmasyla menkbe kelimesi giderek kerametle ayn anlamda kullanlr olmu, bylece bir tasavvuf tr olarak menkb metinleri (menkbnme) ve menkb yazma gelenei ortaya kmtr. Sf olmayan melliflerden Ebl-Ferec bnl-Cevznin Hz. mer, mer b. Abdlazz, Hasan- Basr ve Ahmed b. Hanbelin biyografileriyle ilgili Menb adl eserleri yannda Marf-i Kerhye dair onun kerametlerini de anlatt kitabna Menb adn verdii, Muhammed b. Mnevverin Eb Sad-i Ebl-Hayra dair menkbnn Esrrt-tevd f mamti-ey Eb Sad, Abdlkerm b. Muhammed er-Rfinin Ahmed er-Rifye dair menkbnn Sevdl-ayneyn f menbil-av Ebil-Alemeyn, attanfnin Abdlkdir-i Geylnye dair menkbnn Behcetl-esrr adn tad, bylece bu dnemde tasavvuf evreler dnda da menkb yazld, tasavvuf evrelerinde kaleme alnan menkb nitelii tayan eserlere baka adlar da verildii grlmektedir. Menkb kelimesi sonraki dnemlerde sadece tasavvuf nitelik tayan menkb kitaplar iin kullanlm, VI. (XII.) yzyldan itibaren tasavvufun tarikatlar eklinde rgtlenip slm dnyasnda yaygnlamaya balamasndan sonra hemen her tarikatn pri, tarikatn tannm eyhleri veya genellikle sfler hakknda menkb kitaplar yazlmtr. Menkb ad dnda ayrca tezkire (Attr, Tekiretl-evliy), reeht (Saf, Reet- Aynl-ayt), makmt (Mamt- Ysuf Hemedn), nefeht (Abdurrahman Cm, Nefetl-ns) gibi farkl isimler de verilmekle birlikte menkb nitelii tayan eserlerin yazlmasna gnmze kadar devam edilmitir. Temel unsuru keramet ve onu gsteren vellerin yceltilmesi olan menkb kitaplar balangta

sadece tarikat prleri iin yazlm, zamanla muhtevas tarikat iinde nemli yere sahip eyhleri, tarikatn silsilesinde yer alan dier sfleri ve eyhin halifeleriyle eyh ailelerini de iine alacak ekilde geniletilmitir. Ayrca bir blge veya ehirde yaayan vellerin menkbelerinin anlatld Menb- Evliy-i Mr, Tekire-i Evliy-i Badd, Menb- Evliy-i Badd gibi eserler kaleme alnmtr. Osmanl devrinde padiah, sadrazam, vezirlerin hayatlarna ve kahramanlklarna dair yazlan eserlere de (Menkb- Mahmud Paa-i Vel, Menkb- Sultan Sleyman, Mecma- Menkb- Vzer) menkb ad verilmitir. Yahi Fakihin ilk Osmanl tarihi olarak kabul edilen kitab Menkbnme adn tamaktadr. Ancak bu eserlerin yukarda anlatlan tr ifade etmedii aktr. Evliya menkbeleri masal, efsane ve destan gibi olaan st olaylarn anlatld edeb trler iinde deerlendirilmekle birlikte konularnn gerek ve kutsal kiiler (veller) olmas, bunlarn yaadklar zaman ve meknn bilinmesi, anlatlan olayn gerek olduuna inanlmas, sade bir slpla yazlm olmalar itibariyle dier trlerden ayrlr (Ocak, Kltr Tarihi Kayna Olarak Menkbnmeler, s. 34). Menkb kitaplar, kerametleri nakledilen velnin yceliini mridlere anlatarak onun tarikata daha sk ekilde balanmasn salamak, tarikata yaygnlk kazandrmak amacyla genellikle o tarikatn mensuplarndan biri tarafndan szl gelenek ve yazl kaynaklarn derlenmesiyle meydana getirilir. Bir tek velyi (Kutbddin el-Ynn, Menb-ey Abdildir el-Gln) veya bir tarikata mensup velleri (Ahmed Eflk, Menbl-rifn) anlatan menkblar yannda farkl dnemlerde yaam eitli tarikatlara mensup velleri (Nebhn, Cmiu kermtil-evliy) anlatan menkbnme niteliinde kitaplar da vardr. Bu tr kitaplara Trk kltrnde genellikle menkbnme ad verilmitir. Ayrca tezkire (Tezkire-i Satuk Bura Han), kermt (Kermt- Ah Evran) ve vilyetnme (Vilyetnme-i Hac Bekta) kelimeleri de menkbnme yerine kullanlmtr. Kahramanlarn hayat ve maceralarndan, olaan st kuvvetlerinden bahseden Battalnme, Dnimendnme, Saltuknme gibi din-destan eserleri de menkbnme tr iinde deerlendirenler vardr. Bu balamda V. (XI.) yzylda telif edilen ve Karahanl Hkmdar Satuk Bura Hann hayatn anlatan, ancak asl nshas gnmze ulamayan Tezkire-i Satuk Bura Hann, kahraman olan hkmdarn kerametler gsteren bir vel hviyetinde olmas ve eserdeki menkbelerin tam anlamyla birer evliya menkbesi zellii tamas sebebiyle ilk Trk menkbnmesi saylabilecei belirtilmektedir. Tasavvufun yan sra amanlarn ruh ve cinlerle mcadelelerini, br dnyaya gidip gizli glerle temas kurmalarn anlatan hikyeleri ihtiva eden eski Trk efsane ve destanlaryla Orta Asyada Trkler ve bilhassa Uygurlar arasnda kabul gren Budizmdeki olaan st glere sahip aziz telakkisi, ayrca slmiyeti yaymaya alan ranl mutasavvflarn tasavvuf kaynaklarndaki menkbeleri Trklere nakletmeleri, yeni mslman olan Trk evrelerinde evliya menkbelerinin teekklnde ve yaygnlamasnda etkili olmutur. Trkler arasnda Tezkire-i Satuk Bura Handan sonra ilk olarak Trkistanl mutasavvf Hoca Ahmed Yesev ile ilgili menkbnmeler yazlmtr. Bunlardan en eskisi Sinknin (. 711/1311[?]) Ahmed Yesevnin hayatn, ahsiyetini ve halk arasnda yaayan rivayetleri anlatan Menkb- Ahmed Yesev adl eserdir (Tosun, III/1 [1988], s. 73-81). Sadreddin Konev, Mevln Celleddn-i Rm, Evhadddn-i Kirmn, Fahreddn-i Irk, Necmeddn-i Dye gibi sflerin yaad, nemli

tasavvuf eserlerin telif edildii Anadolu Seluklular devrinde birok menkbnme yazlmtr. Bunlardan ikisi dnemin nemli ismi Mevln ve ailesi hakkndadr. Birinci eser Ferdn-i Sipehslrn Mevlndan, babasndan, hocalar ve mridlerinden bahseden Risle-i Sipehslr be Menb- Haret-i dvendigrdr. kincisi VIII. (XIV.) yzylda Ahmed Eflk tarafndan kaleme alnan Menbl-rifndir. Mevlnnn torunu rif elebinin mridi olan Eflk eyhinin istei zerine yazd eserinde Mevlndan, hocalarndan ve halifelerinden bahsetmitir. VII. (XIII.) yzylda Abdlkerm b. eyh Msnn Konya ve Akehir civarnda yaad bilinen Seyyid Hruna dair Menkb- (Maklt) Seyyid Hrn- Vel, Sadreddin Konev hakkndaki Menkb- Sadreddn-i Konev, Baba lyas ve Hac Bekt- Vel ile grt bilinen Mahmd- Hayrnnin menkbelerinin topland, gnmze ulamayan Menkb- Seyyid Mahmud Hayrn ile Amasya ve Tokat civarnda yaad bilinen Seyyid Ahmed-i Kek Rif adna yazlan menkbnme ve Glehrnin Kermt- Ah Evran da bu dneme ait eserlerdir. Anadolu beylikleri zamannda menkbnme tr eserler yazlmaya devam etmi, Elvan elebi, Baba lyas, Dede Garkn ve k Paann menkbelerinden bahsettii nemli eseri Menkbl-kudsiyye f mensbil nsiyyeyi, Hatb-i Frs de Kalenderliin pri Cemleddn-i Svnin hayatn ve menkbelerini anlatt Menb- Cemleddn-i Svyi bu devirde yazmlardr. Osmanl dneminde farkl trde menkbnme rnekleri grlr. Battalnme ve Dnimendnme trnn son halkas olan Eblhayr Rmnin Saltuknmesi bu devirde kaleme alnmtr. Eblhayr Rm, Cem Sultann emriyle 1480lerde yazd Saltuknmede Sar Saltukun Rumelinin fethinde gsterdii kahramanlklar ve olaan st glerle mcadelelerini anlatmaktadr. Vilyetnme ad verilen Bekta menkbnmeleri IX. (XV.) yzyln son eyreinde ortaya kmtr. Uzun Firdevs tarafndan yazld tahmin edilen ve Hac Bekt- Velnin hayatn, devlet adamlar ve limlerle ilikilerini, Sulucakarahyke yerlemesini ve lmn anlatan Vilyetnme-i Hac Bekta Vel bu trn en tannm rneidir. Vilyetnme-i Abdal Ms, Vilyetnme-i Seyyid Ali Sultan, Vilyetnme-i Sultan ceddin, Vilyetnme-i Otman Baba ve Vilyetnme-i Koyun Baba Bekta gelenei iinde ortaya kan dier menkbnmeler arasnda zikredilebilir. IX. (XV.) yzylda Anadoluda tarikatlarn iyice yaylmasna paralel olarak menkbnme yazmnda belirgin bir art grlmtr. eyh Bedreddin Simvnin torunu Hall b. smalin eyh Bedreddine ynelik iddialara cevap nitelii tayan Menkb- eyh Bedreddin bn Kd srili, Ftih Sultan Mehmed dneminin Halvet eyhlerinden Kemal mmnin hayatnn anlatld, k Ahmed tarafndan kaleme alnan Menkb- Kemal mm, Emr Sultan Tekkesi postniinlerinden Yahy b. Bahnin yazd Menkb- Emr Sultan (Menkb- Cevhir) XV. yzyla ait nemli eserlerdir. X. (XVI.) yzylda Emr Sultan adna Nimetullah Efendi, Mehmed evki, Sen elebi ve Zeynelbidn b. Hac Ksm tarafndan drt ayr menkbnme kaleme alnmtr. Muhy-i Glennin Menkb- brhim Glensi, anonim Menkb- eyh Safiyyeddn-i Erdebil, Ensnin Menkb- Akemseddini, Menkb- Kaygusuz Baba, Hoca brhimin Menkb- Pr Babas, Vhidnin Menkb- Hce-i Cihn, Hzinnin Cevhirl-ebrr XVI. yzylda yazlan dier nemli menkbnmelerdir.

XI-XII. (XVII-XVIII.) yzyllarda kaleme alnan menkbnme saysnda byk bir art grlmektedir. Anonim Menkb- eyh ftde, mer Fudnin Menkb- eyh abn- Velsi, eyh Lutfnin Niyz-i Msrye dair Tuhfetl-asr f menkbil-Msrsi, Abdrrezzak Efendinin Tuhfetl-ahbb f Menkb eyh Vefs ve Menkb- Emr Buhrsi, Hasb skdrnin Menkb- eyh Mehmed Emin Tokadsi, brhim Hasn eyh Karab- Velnin halifesi Hasan nsnin menkbelerinden bahseden Menkb- ns Hasan Efendisi, Mehmed Dnin Beikt Yahy Efendiye dair menkb bu dnemde yazlan eserlerden bazlardr. XVII ve XVIII. yzyllarda ayn tarikata mensup vellere dair tarikat menkbnmeleri de kaleme alnmtr. Bu trn balca eserleri unlardr: Mnr Belgrad, Silsiletl-mukarrebn ve menkbil-mttekn; Hulv, Lemezt- Hulviyye ez-Lemet- Ulviyye; Ysuf Sinan Efendi, Menkb- erf ve Tarkatnme-i Prn ve Meyih-i Tarkat- Aliyye-i Halvetiyye; Skb Dede, Sefne-i Nefse-i Mevleviyyn; smil Hakk Bursev, Silsilenme-i Celvetiyye; eyh Mehmed Nazmi, Hediyyetl-ihvn. Osmanl dneminde Anadolu dnda zellikle ran sahasnda Nakibendiyye ve Kdiriyye gibi tarikatlar faaliyet gstermi, bu tarikatlara mensup eyhler hakknda Kifnin Reet bata olmak zere menkbnmeler kaleme alnmtr (Storey, s. 981-1067). Trk tarihilerinin byk ounluu menkbnmeleri olaan st olaylarla dolu, gerekle ilgisi bulunmayan eserler olarak grdnden bunlar tarih kaynak olarak kabul etmemitir. Avrupada ise hristiyan azizlerinin hayatna dair eserler eski dnemlerden itibaren yaygn biimde kullanlm, zellikle XIX. yzyldan sonra bu tr kitaplar hagiographie ad altnda toplanm, dikkatli bir tenkitten geirilerek din, tarih, sosyoloji gibi alanlarda istifadeye sunulmutur. Trk tarihiliinde evliya menkbnmelerini bu anlamda ilk defa M. Fuad Kprl, Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar adl eserinde Ahmed Yesev ile ilgili blm yazarken kullanmtr. Kprl, daha sonra Anadolu Seluklu Tarihinin Yerli Kaynaklar adl makalesinde (bk. bibl.) menkbnmelerden tarih kaynak olarak faydalanlmasnn gereinden bahsetmi, onun ardndan Zeki Velidi Togan, Abdlbaki Glpnarl, Orhan Kprl, Agh Srr Levend ve Ahmed Yaar Ocak bu eserlerin tarih bakmndan nemini ortaya koymutur. Menkbnmelerden faydalanmak suretiyle baz tarih olay ve ahsiyetler hakknda dier kaynaklarda rastlanmayan bilgilere ulamak mmkndr. Menkbnmeler ayrca dnemin ekonomik, sosyal, kltrel, din zelliklerine, gelenek ve greneklerine dair ok zengin malzeme ihtiva etmektedir. Zeki Velidi Togan, Baheddin Nakibendin menkbelerinden hareketle o devirde aatay emrleri arasndaki mcadele ve entrikalar, ktlk dolaysyla ykselen ekmek fiyatlar ve adl ad verilen Hrizm dinarnn kullanlmas hakkndaki bilgilere ulatn belirtmitir (Tarihte Usl, s. 49-50). Menkblrifnden, Mevln Celleddn-i Rmnin Seluklu ve Mool hkmdarlaryla mnasebetleri, Baycu ve Geyhatunun Konyay tahrip etmeleri, dervilerin yaantlar, Seluklu-Mool ilikileri, Mevlevliin Bektlik ve dier tarikatlarla, Mevlnnn torunu rif elebinin Saruhanoullar ile mnasebetleri gibi pek ok konuda bilgi sahibi olmak mmkndr. Vilyetnme-i Koyun Babadan Osmanck merkezli olmak zere Orta Anadoludaki halkn sosyal ve ekonomik durumu, inanlar, eyhin Ftih Sultan Mehmed ve II. Bayezid ile ilikileri, Vilyetnme-i Otman Babadan Balkan fetihleri, Vilyetnme-i Abdal Msdan Teke yresindeki Trkmenlerin hayat tarzlar, inanlar, ilerinde yaattklar slm ncesi Trk dnemine ait izler, Bekta menkbnmelerinden eski Trk

gelenek ve grenekleri, dier dinlerin Bekt menkbnmeleri zerine etkileri hakknda orijinal bilgiler edinmek mmkndr.

BBLYOGRAFYA

Kprl, lk Mutasavvflar (stanbul 1919), Ankara 1993, s. 16 vd.; a.mlf., Trk Edebiyat Tarihi (stanbul 1926), stanbul 1980, s. 47-64, 254-260; a.mlf., Anadolu Seluklu Tarihinin Yerli Kaynaklar, TTK Belleten, VII/27 (1943), s. 379-522; TCYK, s. 443-571; Zeki Velidi Togan, Tarihte Usl (stanbul 1950), stanbul 1985, s. 48-50; Orhan F. Kprl, Tarih Kaynak Olarak XIV. ve XV. Asrlardaki Baz Trk Menkbnmeleri (doktora tezi, 1951), Ed. Fak., s. 1-8; Storey, Persian Literature, London 1972, s. 981-1067; lber Ortayl, Osmanl Toplumunda Ynetici Snf Hakknda Kamu Oyunun Oluumuna Bir rnek: Menakib-i Mahmud Paa-i Veli, Prof. Dr. Tahsin Bekir Baltaya Armaan, Ankara 1974, s. 459-481; Abdlbki Glpnarl, Mevlndan Sonra Mevlevlik, stanbul 1983, s. 128-131; A. Yaar Ocak, Bekta Menkbnmelerinde slm ncesi nan Motifleri, stanbul 1983, s. 3-16, 70-83; a.mlf., Kltr Tarihi Kayna Olarak Menkbnmeler, Ankara 1992, tr.yer.; a.mlf., Battalnme, DA, V, 206-208; a.mlf., Dnimendnme, a.e., VIII, 478-480; Agh Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara 1984, s. 427-441; Hasan Kksal, Battalnmelerde Tip ve Motif Yaps, Ankara 1984, s. 49 vd.; Ahmet T. Karamustafa, alenders, Abdls, Hayders: The Formation of the Bektye in the Sixteenth Century, Sleymn the Second and his Time (ed. Halil nalck - Cemal Kafadar), stanbul 1993, s. 121-129; Fr. Babinger, Satuk Bura Han Menkbesi ve Tarih (trc. Osman Turan, Seluklular ve slmiyet iinde), stanbul 1998, s. 147-187; Emine Seval Yardm, Menkbe ve Menkbnmelerle lgili Eserler in Aklamal Bir Bibliyografya Denemesi: 1928-1998 (yksek lisans tezi, 1999), Sosyal Bilimler Enstits, s. 131; Reat ngren, Osmanllarda Tasavvuf, stanbul 2000, tr.yer.; a.mlf., Osmanllarda Devlet Ricli-Meyih Mnsebetlerinin Boyutlarn Gsteren Yeni Bir Kaynak: lnin eyh Mehmedi D ile Alakal Menkb, slm Aratrmalar Dergisi, sy. 1, stanbul 1997, s. 107-113; Mustafa Akar, Tasavvuf Tarihi Literatr, Ankara 2001, s. 156-202; Ahmet Ocak, Seluklularn Din Siyaseti: 1040-1092, stanbul 2002, s. 120-154; W. Hickman, Ummi Kemal in Anatolian Tradition, Turcica, XIV, Paris 1982, s. 155-167; Christopher Melchert, The Transition from Asceticism to Mysticism at the Middle of the Ninth Century C.E., St.I, LXXXIII/1 (1996), s. 51-70; Necdet Tosun, Ahmed Yesevnin Menkb, LAM Aratrma Dergisi, III/1, stanbul 1988, s. 73-81; Erhan Afyoncu, Osmanl Siyasi Tarihinin Ana Kaynaklar: Kronikler, Trkiye Aratrmalar Literatr Dergisi, I/2, stanbul 2003, s. 102, 138, 147-148; Ahmed Ate, Menkp, A, VII, 701-702; Jrgen Paul, Hagiographic Literature, EIr., XI, 536-539. Haim ahin

MENKIBl-RFN
() Ahmed Eflknin (. 761/1360) Mevln Celleddn-i Rm ve Mevlev tarikat hakknda en geni bilgileri ihtiva eden Farsa eseri. Eflk bu kitabn iki defa kaleme almtr. eyhi rif elebinin emri zerine 718de (1318) balad eserinin ilk redaksiyonunu bir yl iinde bitirmi ve onu Menbl-rifn ve mertiblkifn diye adlandrmtr. Bir taslak niteliinde olan bu almasn derledii yeni malzeme ile genileterek 754te (1353) tamamlam ve bu defa kitaba Menbl-rifn adn vermitir. Eflk, ismini belirtmeden Risle-i Ferdn Sipehslrdan baka Sultan Veledin Velednme, Rebabnme, ntihnme ve Marifi, Baheddin Veledin Marifi, ems-i Tebrznin Malt ve Mevln Celleddn-i Rmnin Fhi m fh ve Mektbtn kaynak olarak kullanmtr. Bir girile on blmden (fasl) ibaret olan bu ikinci redaksiyonda ilk dokuz blm srasyla Mevlnnn babas Sultnlulem Baheddin Veledin, Seyyid Burhneddin Muhakkk- Tirmiznin, Mevln Celleddn-i Rmnin, ems-i Tebrznin, Selhaddn-i Zerkbun, Hsmeddin elebinin, Sultan Veledin, rif elebinin ve emseddin Emr bidin hal tercmelerine ayrlm, onuncu blm Mevln ve etrafndakilerin ocuklar ile tarikat ecerelerine tahsis edilmitir. Byk bir ksm derleme niteliinde olmasna ramen Menbl-rifnde Mevln ve etrafndakiler hakknda olduu kadar Anadolunun o dnemdeki tarih, din, itima ve iktisad durumuna dair ok nemli bilgilerin verildii grlmektedir. Ayrca eserde blgenin mimarlk tarihi, halclk, msiki sanatlar hakknda olduka ilgi ekici kaytlara rastlanmaktadr. Kitapta derleme bilgilerin yannda mellifin bizzat grerek veya duyarak elde ettii bilgiler de bulunmaktadr. Eser, dnemin tasavvuf db ve merasimlerini yanstmas asndan da zel bir neme sahiptir. Menbl-rifn ilk defa bir yazma nshasna dayanlarak Sevni-i mr-i aret-i Mevln Rm Msemm be-Menbl-rifn adyla Hindistanda baslm (Agra 1897), ikinci ve ilm neri ise Trkiyedeki en eski yazmalardan faydalanlarak iki cilt halinde Tahsin Yazc tarafndan gerekletirilmitir (Ankara 1959, 1961). Abdlvehhb es-Sbn, ekleme ve karmalarla eseri Sevbl-Menb adyla Farsa olarak yeniden kaleme almtr. Kitabn Trke tercmeleri unlardr: 1. Zhid b. rif tarafndan Mahzenl-esrr adyla 803te (1400-1401) yaplan tercme. Olduka sade bir dille gerekletirilen bu eviride anlalmas g baz paralar atlanm, baz manzum paralar ise nesre evrilmitir. 2. Gevrekzde Hasan, Tercme-i Menkbl-rifn. Manzum ksmlar dnda eserin tam tercmesi olup 1795te tamamlanmtr. 3. Abdlbki Nsr Dede, Tercme-i Menkbl-rifn (Tercme-i Eflk). eviriye 1793te balanm, 1797de bitirilmitir. 4. Tahsin Yazc, riflerin Menkbeleri (I-II, Ankara 1953-1954; stanbul 1964-1966, 1972-1973, 1986). Eser btnyle ele alnp deerlendirilmi, metni tahlil ve tenkit edilmitir. Eserin eksik tercmelerinin nemlileri arasnda Kemal Ahmed Dedenin Tercme-i Menkb- Sultnl-ulem ve Mevln Celleddn Muhammed ve Hulef-y n adyla yaplan manzum evirisi, Naci Fikret Batakn, Clement Huartn Franszca evirisinden stanbul niversitesi Ktphanesindeki bir yazmas ile karlatrarak yapt batan blmn tercmesi (Konya

Dergisinde 1939dan 1942ye kadar tefrika halinde yaymlanmtr) saylabilir. Abdlvehhb esSbnnin Sevbl-Menbn Sen mahlasl Dervi Halil Tercme-i Sevkbl-Menkb, Dervi Mahmud Mesnevhan Tercme-i Sevkb adyla Trkeye evirmitir. Menbl-rifn, Clment Huart tarafndan Les saints des derviches tourneurs adyla iki cilt halinde Franszcaya (Paris 1918-1922), James William Redhouse tarafndan bir ksm ngilizceye evrilmi ve mtercimin Menev tercmesinin ba tarafna eklenmitir (London 1881).

BBLYOGRAFYA

Eflk, riflerin Menkbeleri, I, s. XIII-XCVIII; Storey, Persian Literature, I/II, s. 937-939; Saf, Edebiyyt, III/2, s. 1284-1285; Aydn Taneri, Trkiye Seluklularnn Kltr Tarihi Kayna Olarak Ariflerin Menkibeleri: Eflaki ve Eseri Hakknda, ran ehinahlnn 2500. Kurulu Yldnmne Armaan, stanbul 1971, s. 413-464; a.mlf., Trkiye Seluklular Kltr Hayat, Konya 1977; Cl. Huart, De la valeur historique mmoires des derviches tourneurs, JA, XIX (1922), s. 308-317; H. Ritter, Philologika, XI: Mavln lalladdn Rm und sein Kreis, Isl., XXVI (1942), s. 129-130; M. Fuad Kprl, Anadolu Seluklular Tarihinin Yerli Kaynaklar, TTK Belleten, VII/26 (1943), s. 422-423; Tahsin Yazc, Mankib al-rifinin Sanat Tarihi Bakmndan Deeri, TTK Belleten, XXXVI/143 (1972), s. 385-387. Tahsin Yazc

MENKIBl-KUDSYYE
() Elvan elebinin (. 760/1358-59dan sonra) ceddi Baba lyas ve soyu ile Bab ayaklanmasna dair menkbev eseri. Tam ad Menkbl-kudsiyye f mensibil-nsiyye olup varl Oru Beyin Tevrh-i l-i Osmn, Takprizdenin e-eiun-numniyyesi ve l Mustafa Efendinin Knhl-ahbr gibi Osmanl tarihi kaynaklar vastasyla bilinmekteydi. 1957 ylnda Necati Elgin tarafndan Karamanda bulunup Konya Mzesi iin satn alndktan sonra Mehmet nder nce nshann mevcudiyetini duyurmu (Vatan Gazetesi, 27 Austos 1957), ardndan bir makaleyle eseri ilim lemine tantmtr (bk. bibl.). Bilinen tek nshas Konya Mevln Mzesi Ktphanesinde bulunan (nr. 4937) Menkblkudsiyye 118 varak olup ba ksmnda varak adedi tesbit edilemeyen eksiklikler vardr. Yine anlatmda yer yer kopukluklarn olmas arada da baz sayfalarn dtn gstermektedir. Ayrca batan 2b-3b ve sondan 117a-b sayfalar, imlsndan ve yazsndan anlald zere sonraki bir tarihte eserin yazld devrin diline ve imlsna vkf olmayan bir kii tarafndan eklenmitir. Mehmet nder, eser hakkndaki makalesinde (WZKM, LV [1959], s. 85) bu yazmann Elvan elebinin elinden km bir nsha olduunu sylemise de yazmadaki baz ipular bunun mellif nshas olamayacan gstermektedir (Elvan elebi, neredenlerin girii, s. XXXVI-XXXVII). Menkbl-kudsiyye aruzun hafif bahrinde (feiltn mefiln feiln) ve mesnevi tarznda yazlm olup yer yer terciibend, kaside ve gazel nazm eklinde paralara ve 11li hece lsyle yazlm bir drtle rastlanr (beyit nr. 1329 ). Bu nazm ekilleri daha ziyade tarikat bykleri iin olan methiyelerde kullanlmtr. Elvan elebi 760 (1358-59) ylnda kaleme ald Menkbl-kudsiyyede, Anadolu Seluklular devrinde Orta ve Gneydou Anadoluda Baba lyasa bal Trkmen topluluklarnn kard isyan, bu harekette yer alan kiilerle bunlarn etrafnda oluan hadiseleri menkbe unsurlaryla ssleyerek anlatmaktadr (DA, IV, 373-374). Eser dil zellikleri kadar tarih bir kaynak olarak da nemlidir. Elvan elebinin, isyana karan byk dedesi Baba lyas ve soyunu mdafaa amac gtt intiban uyandran anlatmnn eserin tarafszlna bir dereceye kadar glge drm olmas bu gerei deitirmez. Menkbl-kudsiyye ayrca XIII-XIV. yzyllarda Anadoludaki Trkmen topluluklarnn Mslmanlk anlaylarn yanstmas ve o dnemdeki slm akdesine girmi olan slm ncesi inanlarn kalntlarn gstermesi bakmndan da byk neme sahiptir (Ocak, TD, sy. 32 [1979], s. 89-102). Kitabn sonunda k Paa ve halifeleri hakkndaki blmde verilen bilgiler, Vefiyye tarikatnn hibir kaynakta zikredilmeyen birok nemli ahsiyetini ortaya karmaktadr. Elvan elebinin, eserini kaleme alrken byk lde dedesi Muhlis Paa ile babas k Paadan ve her ikisinin evresindekilerden gelen szl rivayetlerle gnmze ulamam baz menkbev eserlerden yararland sylenebilir. Yine Muhlis Paann azndan halifesi eyh Osmana sylettii

szlere bakarak (Her birinn keml-i hikmetini / Cem cem eyledm tammetini // Kamusn bir araya dirdm / Her birin bir varak gibi drdm [beyit numaras 1115-1116]) baz yazl kaynaklar kulland da dnlebilir. Menkbl-kudsiyye tarih eserlere kaynaklk etmesi bakmndan da nemlidir. Oru Bey ve Takprizde, Baba lyas ile Muhlis Paa konusunda verdikleri bilgileri ona dayanarak naklederler. kpaazde ismen zikretmemekle birlikte Menkbl-kudsiyyeden yararlanm, Elvan elebinin anlatt baz olaylar da Hac Bekt- Velnin Menakbnmesinde farkl ahs isimleriyle yer almtr. Eser gerek tek nsha oluu ve bu nshann problemler ihtiva etmesi, gerekse bahsettii tarih ahsiyetlerin tehisi ve yer isimlerinin doru tesbitindeki glkler sebebiyle ilim lemine tantlmasnn zerinden olduka uzun bir zaman getikten sonra yaymlanabilmitir (bk. bibl.). Bu yaynn 1995 ylnda baz deiikliklerle yaplan ikinci basksnn ardndan Mertol Tulum sz konusu neirle ilgili olarak birka makale yazm, eletirilerine nirler tarafndan bir makaleyle cevap verilmesi zerine (retirken renmek: Sayn M. Tulumun Tenkidine Cevabmz, lm Aratrmalar, sy. 3 [stanbul 1996], s. 123-182) bu makaleleriyle birlikte eserin metnini ve tpkbasmn yaymlamtr (Tarih Metin almalarnda Usul: Menakbl-Kudsiyye zerinde Bir Deneme, stanbul 2000). mit Tokatl da eser zerinde bir doktora almas yapmtr (Elvan elebinin MenkbnmesiMetin-ndeks-Gramer, 1984, Sosyal Bilimler Enstits).

BBLYOGRAFYA

Elvan elebi, Menkbl-kudsiyye (nr. smail E. Ernsal - A. Yaar Ocak), stanbul 1984, ayrca bk. neredenlerin girii, s. XIX-LXXVII; Glpnarl, Katalog, III, 417-420; Ahmet Yaar Ocak, XIII. Yzylda Anadoluda Baba Resl (Babaler) syan ve Anadolunun slmlamas Tarihindeki Yeri, stanbul 1980, s. 153-154, 159-160 (Babaler syan, Aleviliin Tarihsel Altyaps Yahut Anadoluda slm-Trk Heterodoksisinin Teekkl adyla geniletilmi ikinci basm, stanbul 1996, s. 7-8); a.mlf., XIII. ve XIV. Yzyllar Anadolu Trk Tarihi Bakmndan nemli Bir Kaynak: MenkbulKudsiya f Mensbil-Unsiya, TD, sy. 32 (1979), s. 89-102; a.mlf., Babalik, DA, IV, 373-374; a.mlf., Elvan elebi, a.e., XI, 63-64; Mehmet nder, Eine Neuendeckte Quelle zur Geschichte der Seldschuken in Anatolien, WZKM, LV (1959), s. 83-87; a.mlf., Elvan elebinin Menkbnmesi Nasl Bulundu, TK, sy. 296 (1985), s. 49-52; Sadettin Bulu, Elvan elebi Menkbnmesi, TM, XIX (1980), s. 1-6; Cl. Cahen, A propos dun article rcent et Babs, JA, CCLXVIII (1980), s. 69-70; mit Tokatl, Elvan elebinin Eseri, (El)-Menkbl-Kudsiyye f(l)-Mensbilnsiyye, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, sy. 1, Kayseri 1987, s. 165-171; sy. 2 (1988), s. 259-268. smail E. Ernsal

MENMAT
(bk. RYA).

MENME
() Bahreynin baehri. Otuz be adadan meydana gelen Bahreyn Devletinin en nemli liman ehri ve ticaret-finans merkezi olup ana ada Bahreynin kuzeydou kesimindedir. Bahreyn eyhleri ok ncelerden beri Menmede oturmu ve buray merkez edinmilerdir. Bugn Bahreyn Emri eyh s b. Selmn el-Halfenin saray Menmenin 20 km. kadar gneyinde bulunan Rifaulgarbdedir. 1960 ylnda buras ile Menmenin arasna kurulan ve eyhin ismine nisbetle Isa Town denilen kesimde hkmet daireleri yer almaktadr. Menmenin ne zaman kurulduu bilinmemekte, ancak kurulduu blgedeki ilk iskn izlerinin milttan nce III. binyla kadar gittii grlmektedir (bk. BAHREYN). ehrin modern adaki nemi 1932de adada petrol bulunmasyla balad. Petroln 1934 ylnda iletmeye alnmas ve zellikle kurulan rafinerinin Suudi Arabistandan borularla getirilen ham petrol de ilemeye balamas zerine nfus artnda gzle grlr bir younluk ortaya kt. 15 Austos 1971 tarihinde bamsz Bahreyn Devletinin kurulmasyla birlikte Menme resmen baehir oldu. 1980 yl saymnda nfusu 122.000 civarnda idi; 2001 saymnda bu rakam 153.395e ulat. Bu artta 1980de alan Gulf (Krfez) niversitesi de rol oynamtr. Zira Trkiyeden de retim elemanlarnn gittii bu niversite, ehri blgenin nemli bir eitim merkezi haline getirdi. 1984 ylnda kurulan alminyum eritme tesisleri gibi byk sanayi yatrmlar Menmeye ok sayda yabancnn gelmesine sebep oldu ve 1980li yllarn sonuna kadar mevcut yabanc says misline kt. Sadece Avrupal ve Amerikallarn 5000e ulat ehirdeki komu lkelerden gelen iilerin says da artt. Gerek Bahreynli nfusu daha ok merkezde oturan Snnlerle Cid, Hafs, Sitre, Senbis, Dirz gibi banliylerde oturan ve Bihrne denilen iler tekil eder; yerli halk iler arlkta olmak zere ticaretle urar. Bunlardan baka Avzir blgesinde Bahreyn vatandalna gemi Fars kkenli iler oturmakta ve ticar hayattaki etkinlikleriyle vnmektedir. ehir, 1988de iddetlenen Lbnan i sava srasnda Beyruttan kaan finans evrelerinin yerlemesiyle Ortadouda uluslararas sermayenin topland en nemli finans merkezi haline geldi. Bugn Menmede 100 akn yabanc banka ubesinin yannda slm bankacl da serbest bir gelime gstermektedir. Bahreyn slm Bankas, Faysal slm Bankas ve al-Baraka slm Yatrm Bankas, zellikle ksa dnemli ve ticarete dayal mal kredilendirmesinde ok aktif bir bankaclk rnei sergilemektedir. Uluslararas bankacln yerlemesinin ardndan 1989da Bahreyn borsasnn almasyla Menme blgedeki en aktif borsaclk ilemlerinin yrtld merkez oldu. 1994 sonlarnda Uman irketleri Bahreyn borsasna girdi. ki yl gemeden rdn irketlerinin girmesiyle Menmenin ticar younluu artarken bundan ehirdeki sosyal hayat da etkilendi. Bunlara paralel biimde Bahreyn hkmetinin yabanc sermaye yatrmlarn dk vergiler yolu ile ekmeye almas Menmenin uluslararas ticaret merkezi olma srecini hzlandrd. te yandan 1986da alan ve Menme ile Suudi Arabistan kylarn birbirine balayan 22 kilometrelik Kral Fehd Kprs Menmede yaayan yabanc nfusu ikiye katlad. Suudi Arabistandaki yabanc grevlilerle tccarlar ve sanayiciler sosyal yaamn kendilerine daha uygun olmas dolaysyla ikamet iin

Menmeyi tercih ettiler; bu durum, ehirde i merkezlerinin oalmasn, yeni modern otellerin ve sosyal aktivite merkezlerinin almas neticesini dourdu. Menmenin eski liman Bblbahreyne ek olarak kurulan Mnselmn Liman bugn transit mallar iin bir serbest liman durumundadr. Buradaki modern kzaklarda 1000 tona kadar olan gemilerin onarm yaplabilmektedir.

BBLYOGRAFYA

M. Izzard, The Gulf: Arabias Western Approaches, London 1979, s. 95-97, 98; The Middle East and North Africa, London 1997, s. 316-335; Hall brhim el-Fezi, el-Menme, el-Fayal, sy. 34, Riyad 1980, s. 35-47; R. M. Burrell, al-Manma, EI (ng.), VI, 357-358; X. de Planhol, Bahrain, EIr., III, 506-508. Mustafa L. Bilge

el-MENR
() Kahirede 1898-1940 yllar arasnda yaymlanan kltrel ve siyasal dergi. lk says 17 Mart 1898de sekiz sayfa ve haftalk olarak kan el-Menr bir yl devam ettikten sonra aylk dergiye dnt. lk saysndan itibaren benimsenen prensipler u ekilde akland: Hibir grubun taraftar olmamak; el-Menra saldran herhangi bir gazeteye cevap vermemek, tannm kimselerin fikirlerine hizmet etmemek. Derginin amalar da toplumsal, din ve ekonomik reformlar (slahat) yaygnlatrma, slmn din bir sistem olarak mevcut artlarla atmadn ispatlama eklinde ortaya konmutu. el-Menrn dier bir kurulu amac da Cemleddn-i Efgn ve Muhammed Abduhun kard el-Urvetl-v adl derginin metodunu srdrmek, zellikle bu yaym organnn gayretlerini devam ettirmekti. Bunlar slma girmi btl inanlar ve hurafeleri ortadan kaldrmak, mezhep taassubunu, evliya hakkndaki yanl inanlar, tarikatlar yoluyla gelen bidatlar yok etmek, deiik gruplar arasnda hogry gelitirmek, halkn eitim seviyesinin ykseltilmesini, eitim reformuyla mslman milletlerin ilerleme ve gelimeye ynelmelerini ve bu konuda dier milletlerle rekabet etmelerini tevik eklinde zetlenebilir. Dergi balangta Osmanl Devletine balln, Osmanl devlet gelenei ve Sultan Abdlhamidin siyaseti benimsenmi olup Devleti Aliyye ciddiyetle savunulacak, halifeye samimiyetle hizmet edilecektir cmlesiyle aklamt. lk anda karlat glkleri abuk aan el-Menr, Muhammed Abduh ve Emr ekb Arslann reform yanls makaleleriyle Msrn yan sra dier Arap ve slm lkelerinin zgrln desteklemi, Abdurrahman el-Kevkibnin mml-ur adl kitabn, ayrca Kurn- Kerm tefsiri (Tefsrl-menr) nerederek bu lkelerde kendini tantm ve okuyucu saysn arttrmtr. elMenrda Cemleddn-i Efgn, Abdurrahman el-Kevkib, Muhammed Abduh, Cemleddin elKsm gibi dnrlerin yazlarna yer verilmi olmakla birlikte dergi genel olarak M. Red Rznn bir eseri mahiyetindedir. lk yllarnda el-Menra Muhammed Abduh ve Msr meden mahkemeleri bakan Fethi Zall destek vermi, dergi zellikle Muhammed Abduhun sesi ve onun fikirlerinin yaycs olarak grlmtr. Red Rznn el-Menr paralelindeki almalar slm dnyasnda yank uyandrm, Romanyada bulunan Rhn limler ve Psikolojik Aratrmalar Cemiyeti 1933te kendisine eref yeliine seildiini bildiren bir mektup yazm, ayrca arkiyatlar ve Avrupal aratrmaclar, el-Menrn slm dnyasyla Fransa Afrikas ve Endonezyadaki etkilerinden ve buralardaki taraftarlarnn okluundan vgyle sz etmeye balamlard. el-Menrn ilk otuz drt cildi otuz yedi yllk bir sre zarfnda yaymlanmtr (1898-1935). Red Rznn 1935te lmnden sonra XXXV. cildin neri alt yllk bir zamana yaylmtr (Temmuz 1935 - Eyll 1940). Derginin zamanla sabitleen blmleri tefsir, makaleler, eitim retim, fetvalar, haberler-yorumlar ve kitap tantmlarndan ibarettir. Red Rznn kitaplarnn byk bir ksm nce dergide tefrika edilmi, ardndan kitap halinde

baslmtr. Bu tr eserlerinden bazlar Tefsrl-Menr, Muveretl-muli vel-muallid, elilfe evil-immetl-um ve Fetvdr. el-Menrn III. cildinden itibaren Muhammed Abduhun tefsir dersleri Red Rznn tuttuu notlara dayanlarak neredilmeye balanmtr. Derginin X. cildinde tefsir Nis sresinin 125. yetine kadar gelmiti. Muhammed Abduh bu srada vefat ettiinden Red Rz tefsire bizzat devam etmi, daha nce kk notlar dnda ilvede bulunmadan stadnn tefsirini kaleme alp yaymlarken bundan sonra kendine mahsus bir metotla tefsir faaliyetini srdrmtr. el-Menr, tefsir ilminin teknik ynlerine dalmadan Kurn- Kermin muhtevasn insanlara sunmay hedeflemitir. Muhammed Abduh ilm tefsir olarak adlandrlacak olan, Kuranda modern ilimlerin temelini aratran eilimden yana grnrken Red Rz bu tavra kar daha ihtiyatl yaklamtr. el-Menrn III ve IV. ciltlerinde neredilen Muaveretl-muli vel-muallid adl yazlarnda Red Rz yenilik, slh ve slmda birlik gibi kendine ama edindii temel konulara dair grlerini karlkl konuma eklinde ifade etmitir. Red Rznn Trkiyede hilfetin yetki alannn snrlandrlmas zerine kaleme almaya ve el-Menrda 1922de yaymlamaya balad hilfete dair makaleleri, bu konudaki klasik bilgilerin derlenmesi, tahlili ve tenkidinin yan sra birtakm yeni fikirleri de iermektedir. Derginin ana blmlerinden olan fetvalar ksmnda ise Red Rz birok din konuda fetva vermitir. slm dnyasnn eitli blgelerinden gelen sorular iin verilen fetvalarn klasik fetva kitaplarnda yer alanlardan farkl olarak delilli ve tartmal olduu grlr. Red Rznn el-Menrdaki yazlarn ve genel tutumunu iki merhaleye ayrmak gerekir. Birincisi, 1898den Muhammed Abduhun vefatna kadar (1905) siyasetten uzak kalarak sadece din slahat zerinde durduu, gerek Osmanl gerekse ngiliz siyasetiyle ilgili herhangi bir konuya girmedii dnemdir. kincisi siyas konular ele ald dnem olup el-Menrn yayn hayatnda yeni bir yneliin balangcn tekil eder. Red Rz 1905 ylndan itibaren Osmanllar devlet bnyesinde eitli reformlar yapmaya, monariden doan basklarla mcadele etmeye arm, merut idareye geilmesini istemi ve el-Menr sayfalarnda Sultan Abdlhamide hcum etmitir. Trklerin dier Osmanl unsurlaryla birlikte tek devlet ats altnda beraber olmasn isteyen Red Rz, her alanda demokrasinin hkim olabilmesi iin anayasa ruhunun yaygnlatrlmas dorultusunda herkesi ttihat ve Terakk Cemiyetini desteklemeye davet ediyordu. ttihat ve Terakk Cemiyetinin Trklk esasna dayanan gerek niyeti ortaya knca el-Menr ttihatlarn benimsedii Turanclk akmna kar kmtr. Osmanl Devletinin iyice zayflamasndan sonra el-Menr, Avrupallara kar mcadele etmek amacyla erf Hseyinin balatt ayaklanmay destekledi. nk el-Menra gre bu ayaklanma ttihatlara kar bir hareketti. Ancak erf Hseyinin ngilizlerle gizli bir anlama yaparak nfuz alann geniletme ve hilfetini iln etme niyetini renince ona iddetle hcum etti ve kendi grlerine daha yakn bulduu Sudlerin tarafnda yer ald. I. Dnya Savann ardndan zellikle Hicaz blgesinin Abdlazz b. Sudun hkimiyetine girmesiyle birlikte Snn bir mezhep olarak kabul ettii Vehhblii destekledi. Red Rznn bu noktaya gelmesinde Muhammed Abduhun vefatndan sonra onun Hanef-Mtrid izgisinden uzaklaarak Hanbel izgisine ynelmesi etkili olmutur. Nitekim tevhid ilkesine aykr grnen uygulamalara kar el-Menrn srekli saldrlar bn Teymiyyeye ve onun fetvalarna dayanyordu. Red Rznn bu yneliinin dier bir yansmas da Abduhun ardndan tasavvufa kar daha sert bir tavr almas eklinde olmutur. Red Rz, tasavvufun da fkh ve kelm gibi slm

esaslara dayandn kabul etmekle birlikte vahdeti vcd, dinin temel ilkeleriyle badamadn dnd baz teviller ve dinin zhiriyle uzlatrlmasn imknsz grd baz konularda bile mride kaytsz artsz itaat gibi hususlarn tasavvufa eski din ve dncelerden getii kanaatindedir.

BBLYOGRAFYA

Charles C. Adams, Islam and Modernism in Egypt, New York 1968, s. 177-204; M. Slih elMerrk, Tefkru Muammed Red R, [bask yeri yok] 1985 (ed-Drt-Tnisiyye), s. 57-76; Hseyin b. Abdullah el-mer, el-Menr vel-Yemen, Dmak 1408/1987, s. 13-22; Cevdet Ahmed Cevdet, Mecelletl-Menr ve eerh f ayal-fikril-slm (doktora tezi, 1987), CmiatlEzher, Klliyyetl-lugatil-Arabiyye; Ahmed Fehd Berekt e-evbike, Muammed Red R, Amman 1409/1989; Muhammed Harb, es-Suln Abdlamd e-n, Dmak 1990, s. 261-264; M. Rec Reyyn, Red R ve Mecelletl-Menr m beyne 1898-1919, el-aytl-fikriyye filvilytil-Arabiyye enel-ahdil-Omn (nr. Abdlcell et-Temm), Zavn 1990, s. 231263; J. Bluhm-Warn, al-Manar and Ahmad Soorkattie, Islam: Essays on Scripture, Thought and Society (nr. P. G. Riddel - T. Street), Leiden 1997, s. 295-308; E. Sirriyeh, Sufis and Anti-Sufis, Surrey 1999, s. 98-102; brhim Ahmed el-Adev, Red R el-imm el-mchid, Kahire, ts. (elMessesetl-Msriyyetl-mme); Hayreddin Karaman, Gerek slmda Birlik, stanbul, ts. (Nesil Yaynlar), s. 115-167; J. Jomier, al-Manr, EI (ng.), VI, 360-361. Muhammed Harb

MENRl-ENVR
() Ebl-Berekt en-Nesefnin (. 710/1310) fkh usulne dair eseri. Gerek sistematik gerekse ierik bakmndan kk baz takdim ve tehirler dnda, fukaha metoduyla yazlm en nemli Hanef usul kitaplarndan biri olan Pezdevnin Kenzl-vlnden ihtisar edilmitir. Fasl ve bab sistemine gre yazlan eserde btn alt balklar, tertip ve tasnifler de yine Pezdevye aittir. Ebl-Berekt en-Nesefnin Menrn mehur klan husus ise btn fkh usul konularn zet halinde veren kullanl bir metin olmasdr. Usul konusunda Hanef mezhebinde tercih edilen grler sahih, muhtr ve cumhura gre gibi ifadelerle belirtilmi, ihtilf durumunda Eb Hanfeden rivayet edilen grler zikredilerek bunlardan sahih olanlarna ayrca iaret edilmitir. Farkl gr sahiplerinin isimlerinin belirtilmedii eserde sadece Eb Hanfe ve Ebl-Hasan el-Kerhnin adlarna rastlanmaktadr. Asrlarca medreselerde ders kitab olarak okutulan Menrl-envr (Delhi 1287; Bulak 1298; stanbul 1315, 1326; Agra 1319-1320) zerinde erh, hiye, ihtisar ve tercme olmak zere birok alma yaplmtr. erhleri. 1. Ebl-Berekt en-Nesef, Kefl-esrr (I-II, Bulak 1316; I-II, Beyrut 1406/1986, Molla Cvenin Nrl-envr adl erhiyle birlikte). 2. Aleddin el-Haskef, fatl-envr al ulilMenr (I-II, stanbul 1300; I-II, bask yeri yok, 1992). bn bidn, bu erh zerine Nesemtl-esr al fatil-envr adyla bir hiye yazmtr (stanbul 1300; Kahire 1328). 3. Zeynddin bn Nceym, Fetul-affr (I-II, Kahire 1936). Talul-envr al ulil-Menr (Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi Efendi, nr. 329; Crullah Efendi, nr. 536; Hamidiye, nr. 430) ve Miktlenvr f Ulil-Menr (Sleymaniye Ktp., Sleymaniye, nr. 368, ehid Ali Paa, nr. 654; Nuruosmaniye Ktp., nr. 1352) adyla da anlmaktadr. bn Nceymin bu erhi zerine Abdurrahman el-Bahrvnin bir hiyesi bulunmaktadr (I-II, Kahire 1936). 4. Molla Cven, Nrl-envr (I-II, Beyrut 1406/1986). Eser zerine Muhammed Abdlhalm el-Leknev amerl-amr al Nrilenvr ismiyle bir hiye yazmtr (Leknev 1877; I-II, Bulak 1316; I-II, Beyrut 1415/1995). 5. Zeynddin Abdurrahman b. Eb Bekir (bnl-Ayn), erul-Menr (stanbul 1292, bn Melekin eru Menril-envr ile birlikte). 6. bn Melek, eru Menril-envr f ulil-fh (stanbul 1292, nceki eserle birlikte). Menrn en yaygn erhlerinden biri olup zerine eitli hiyeler yazlmtr. Bunlar arasnda erefeddin Yahy b. Karaca er-Ruhvnin iye al eri bn Melek alel-Menr (Rgb Paa Ktp., nr. 402, 404; Sleymaniye Ktp., Amcazde Hseyin Paa, nr. 154, Reid Efendi, nr. 1215, Crullah Efendi, nr. 480), Azmzde Mustafa Hletnin Neticl-efkr al eri bn Melek lil-Menr (stanbul 1315, 1317) ve Radyyddin bnl-Hanbelnin Envrl-alek al eril-Menr lbn Meleki (stanbul 1315) anlabilir. 7. Evliyaefendizde Ahmed Ziyeddin, ulatl-efkr (stanbul 1314). 8. Ebl-Fezil Sadeddin ed-Dihlev, fatlenvr f ieti ulil-Menr (Sleymaniye Ktp., Serez, nr. 501; Ayasofya, nr. 988; Damad brhim Paa, nr. 483; Ftih, nr. 1410, 1411). 9. Hibetullah b. Ahmed et-Trkistn, Tebratl-esrr f eril-Menr (Sleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2190). 10. Ekmeleddin el-Bbert, el-Envr f eril-Menr (Sleymaniye Ktp., Crullah Efendi, nr. 537; Kasdecizde Sleyman Srr, nr. 187; ehid Ali Paa, nr. 651, 652). Ebssud Efendi, Bbertnin bu erhinin giri ksm zerine iye al evili eril-Menr adyla bir hiye yazmtr (Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi Efendi, nr.

2035, vr. 21-27). Bu hiye ayrca evbl-enr f evili Menril-envr ismiyle de anlmaktadr (Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 8025). 11. Cemleddin Ysuf b. Kmr Ankarav, tibsl-envr f eril-Menr (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 757, Ftih, nr. 1412, 1413; Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 1788). 12. Kvmddin el-Kk, Cmiul-esrr f eril-Menr (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 501; Ftih, nr. 1415-1421; Lleli, nr. 753; Serez, nr. 541, 542). 13. erefeddin b. Kemal b. Hasan el-Krm, eru Menril-envr (Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 1730; TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 702). 14. Celleddin Resl b. Ahmed et-Tabbn, eru Menril-envr (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 655). 15. Kara Sinan, eru Menril-envr (Sleymaniye Ktp., Yozgat, nr. 373). Zeynl-Menr adyla da anlmaktadr (Sleymaniye Ktp., Crullah Efendi, nr. 539; Manisa l Halk Ktp., nr. 422). 16. Aleddin Ali b. Ms Kohisr, elFevid-emsiyye lil-Menril-fyye (Sleymaniye Ktp., Ftih, nr. 1398). 17. Cemleddin Nukrekr, erul-Menr (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 760; Ysuf Aa, nr. 187). 18. Mrek elBuhr diye tannan Muhammed b. Mbrek ah, Medrl-ful f eri Menril-ul (Sleymaniye Ktp., Hekimolu Ali Paa, nr. 302). Mellif bu eserini Diretl-vl adyla ihtisar etmitir (Kalkta 1246; Leknev 1295). 19. Muhammed Emn b. Muhammed skdr, Naratl-enr f eril-Menr (Sleymaniye Ktp., Hasan Hsn Paa, nr. 507; Hac Selim Aa Ktp., Kemanke Emr Hoca, nr. 106, 107). 20. Muhammed b. Cirb b. Abdullah, Mirtl-efkr f eril-Menr (Sleymaniye Ktp., Damad brhim Paa, nr. 467; Reslkttb Mustafa Efendi, nr. 900). 21. emseddin Muhammed b. Hseyin en-Nbd, Zbdetl-efkr f eril-Menr (Sleymaniye Ktp., Damad brhim Paa, nr. 465; Adana l Halk Ktp., Tyatok, nr. 1161). 22. Bahrlulm elLeknev, Tenvrl-Menr (Leknev 1295). Kaynaklarda ayrca bnr-Rabve, Bedreddin el-Ayn, mer b. shak el-Gaznev, Hattb b. Ebl-Ksm Karahisr, Mevl Abdurrahman b. Sal Emr, Bosna Kads Abdlhalm b. Lutfullah er-Rm, Ziyeddin Abdrrahm b. s el-Badd, Muhammed b. Mahmd el-Hseyn gibi limlerin de Menr erhettikleri belirtilmektedir. Muhtasarlar. 1. Nsrddin bnr-Rabve, udsl-esrr fitiril-Menr (Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 664; Lleli, nr. 3658). bnr-Rabve bu muhtasarn Mekketl-mutr f eri udsil-esrr adyla erhetmitir (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 764). 2. Ebl-z Thir b. Hasan elHaleb, Mutaarl-Menr (Sleymaniye Ktp., elebi Abdullah Efendi, nr. 403; Hamidiye, nr. 617; Hasan Hsn Paa, nr. 525). bn Habb el-Haleb diye de mehur olan mellifin bu muhtasarn Ksm b. Kutluboa eru Mutaaril-Menr (ulatl-efkr; nr. Zheyr b. Nsrddin, Dmak 1413/1993) ve emseddin Sivs Zbdetl-esrr f eri Mutaaril-Menr (Sleymaniye Ktp., Crullah Efendi, nr. 2057; Erzincan, nr. 26/2; Ftih, nr. 1426, 5374/3; Hamidiye, nr. 1222/2; ayrca bk. Aksoy, s. 43-44) adyla erhetmitir. 3. Nizmeddin el-Bircend, eru Mutaariz-Zbde f ulil-fh (Sleymaniye Ktp., Hasan Hsn Paa, nr. 491; Ysuf Aa, nr. 186; Nuruosmaniye Ktp., nr. 1335; Mill Ktp., nr. 1820). 4. Ali b. Muhammed, Essl-ul (Sleymaniye Ktp., Giresun, nr. 106, 3579; Lala smil, nr. 706; ehid Ali Paa, nr. 986). Mellif daha sonra bu muhtasarn eru Essil-ul adyla erhetmitir (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 733). 5. Hzr b. Muhammed Ams, unl-ul (Amasya Beyazt l Halk Ktp., Tyatok, nr. 409, 410, 1860). Mellif tarafndan eru unil-ul ismiyle erhedilmitir (Sleymaniye Ktp., Yazma Balar, nr. 918). Bu erh ayrca Tehyc unil-ul adyla da anlmaktadr (Sleymaniye Ktp., Lleli, nr. 698, Yozgat, nr. 757; Amasya Beyazt l Halk Ktp., Tyatok, nr. 409/1). 6. Hasan Kf Akhisr, Semtl-vl il ilmilul (Beyazt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 1851/1; Ktp., AY, nr. 5317). Mellif bu eserini eru Semtil-vl il ilmil-ul adyla erhetmitir (Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 466, 3610;

ehid Ali Paa, nr. 640; Yazma Balar, nr. 1575). 7. Ebl-Fazl bn-ihne, Tenvrl-Menr. Mellif tarafndan Nihyetn-nihye adl el-Hidye erhinin ba tarafna konmutur (DA, XXI, 221). Manzum Hale Getirilmi ekilleri. 1. Muhammed b. Hasan el-Kevkib, Manmetl-kevkib (Kahire 1317). Mellif bu eserini daha sonra rd-lib il Manmetil-kevkib adyla erhetmitir (Bulak 1322-1324; el-Fevids-semiyye ile birlikte, I-II, Bulak 1327). 2. Th b. Ahmed el-Krn, eru Mutaaril-Menr f ulil-fh (stanbul 1316; nr. abn Muhammed smil, Kahire 1408/1988). Mellif nce el-Menr 177 beyitte manzum hale getirmi, ardndan veciz bir ekilde erhetmitir. 3. bnl-Fash, Nam Menril-envr (Sleymaniye Ktp., orlulu Ali Paa, nr. 163). 4. Abdllatf b. Baheddin el-Bah e-m, urret ayni-lib ( Ktp., AY, nr. 1045). Eser eru Namil-Menr adyla da anlmakta olup mellif Menr nazma ektikten sonra erhetmitir. Trke Tercmeleri. 1. Mehmed Emin Konev, Muhtasar Menar Tercmesi (stanbul 1298, 1300). 2. s b. Mahmd, el-Menrn bir ksmn Usl-i Fkhtan Rkn-i Sn adyla erhetmitir ( Ktp., TY, nr. 2176). 3. Hekimbazde Mehmed Sdk, Tercme-i Menr (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 807; Ftih, nr. 1425; brhim Efendi, nr. 880). 4. mer el-Halvet Manisav, Menrn Manzum Tercmesi (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efendi, nr. 784).

BBLYOGRAFYA

Pezdev, Kenzl-vl (Abdlazz el-Buhr, Kefl-esrr iinde, nr. Muhammed el-MutasmBillh el-Badd), Beyrut 1417/1997, I-IV, tr.yer.; Ebl-Berekt en-Nesef, eru fddn enNesef li-Kitbil-Mnteab f ulil-meheb (nr. Salim t), [bask yeri ve tarihi yok], neredenin girii, s. 40-41; Kef-unn, II, 1824-1827; Brockelmann, GAL, II, 250-251; Suppl., II, 263-264, 773; ul-meknn, II, 554; Abdlvehhb Hallf, slm Hukuk Felsefesi: lm uslil-fkh (trc. Hseyin Atay), Ankara 1973, tercme edenin girii, s. 121-129; Hasan Aksoy, emseddin Sivs, Hayat, Eserleri ve Mevlidi: Tenkitli Neir (doktora tezi, 1984), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 43-44; Ahmet zel, Hanef Fkh limleri, Ankara 1990, s. 72, 134, 135, 148. Ferhat Koca

MENSIB- STTE
(bk. MANSIB).

MENSK
() Hac ve umre srasnda yerine getirilen belirli davranlar anlamnda fkh terimi (bk. HAC; UMRE).

MENT
() Hkmn kendisine baland vasf, illet anlamnda usl-i fkh terimi. Szlkte iki ey arasnda ilgi ve ba kurmak, balamak anlamndaki niyta yahut inta masdarndan bir mekn ismi olan ment ilgi ve ba kurulan, dayanlacak yer demektir. Mesel, Akl mkellefiyetin mentdr ifadesinde kelime bu anlamdadr. Fkh usul terimi olarak ment mutlak kullanldnda illet mnasna gelir ve hkmn ment denildiinde hkmn kendisine nisbet edildii, dayandrld, hkme almet olarak konulan ey, ksaca hkmn illeti kastedilir. llete ment denmesi lugav mecazdr; nk hkm illete balannca bir bakasna balanm somut ey gibi dnlm, soyut olann (makl) somut olana (mahss) benzetilmesi yoluyla bir mecaz yaplmtr. llet ise usulcler tarafndan farkl biimlerde tanmlanmakla beraber bunlarn hkm gsteren veya gerekli klan yahut hkmn kendisine baland durum, vasf, mna, gereke eklinde zetlenmesi mmkndr (Cesss, IV, 9; Gazzl, el-Mstaf, II, 230). Bir eyin dier bir eye illet olmasnn ment ifadesinde getii zere (bn Emru Hc, III, 238) ment illetin dayana anlamnda da kullanlmaktadr. Fkh usulnde hkmlerin amalarn kavramay ve bunlarn gerekelerini belirlemeyi hedefleyen tall ilemi ve bunun sonucunda tesbit edilen illet, gerek naslarn yorumlanmas gerekse yorum snrlarn aan dier ictihad metotlarnda nemli bir yere sahip olmakla beraber bu meseleyle ilgili tartmalara daha ok kyas bahislerinde yer verilmitir. Usulcler, nas ve icm ile gsterilmi yahut ictihad yoluyla belirlenmi illetin belli bir olaya uygulanmas, hkmn ilgili nasta yer alan dier vasflarndan ayklanmas ve illetin ictihad yoluyla belirlenmesi mnalarna gelmek zere tahkkulment, tenkhul-ment ve tahrcl-ment ad verilen trl illet ictihadndan sz ederler (Gazzl, el-Mstaf, II, 230). 1. Tahkkul-ment. llet nas, icm veya istinbat yoluyla bilindikten sonra bunun her bir olayda var olup olmadn aratrmak demektir. Gerek ibadetlerde gerekse hukuk alanna giren meselelerde naslarda verilen ller veya ictihad yoluyla belirlenen illetler zel olaylara uygulanrken bu ynteme bavurulur. Mesel yaknlarn nafakalarn karlamada yeterlilik, namazn geerli saylmasnda kbleye ynelme, ahitliin kabul edilmesinde adalet ve arabn haram klnmasnda sarholuk verme zellii anlan konularda hkme dayanak tekil eden birer menttr. Bu konularda ment nas, icm veya istinbat yoluyla belirlenmi olmakla beraber nafakaya hkmederken her ahs iin yeterlilii belirlemek, tereddtl durumlarda belli bir cihetin kble yn olduunu tayin etmek, bir kimsenin ahitliinin kabul edilebilmesi iin onun adalet vasfn tadn tesbit etmek, arap dndaki ikilerde sarho edicilik zelliinin bulunup bulunmadn aratrmak birer tahkkul-ment ictihaddr (a.g.e., II, 230; Seyfeddin el-mid, III, 279; tb, IV, 90-91). Tahkkul-ment uygulamaya ynelik bir ictihad olduundan deiik alanlarda karlalan fkh sonu balanabilecek olaylarn her birine ait hkmn belirlenmesinde bavurulmas kanlmaz bir yntemdir. Zira hkmn kapsamna girdii kabul edilen her olay kendine zg yeni bir hadise olup

daha nce benzeri vukua gelmemitir; ncekilere ne kadar benzerse benzesin bu olay deerlendirecek fakihin veya mkellefin bana gelmi deildir. Dolaysyla bu olayn da gerekten o hkmn kapsamnda olup olmadn aratrmak, yani o konuda yeniden ictihad etmek gerekir. Bu bakmdan tahkkul-ment fkh bir meselenin hkmn aratrmak isteyen ilim adam, hkim veya mftnn, hatta her mkellefin bavurmas gerekli bir yntem olarak grlm, bu ictihad usulnn sona ereceini dnmenin mkelleflerin fiillerine ilikin din hkmlerin zihin dndaki varln kabul etmemekle ayn anlama gelecei vurgulanarak tahkkul-mentn sreklilii ifade edilmitir (tb, IV, 91-93). Tahkkul-ment ictihad btn dinlerin ve hukuk sistemlerinin vazgeilmez gereklerinden olup kyasa kar kanlarn bile onayladklar bir yntemdir ve cevaz konusunda usulcler arasnda gr ayrl bulunmamaktadr (Gazzl, el-Mstaf, II, 231). Dier usulclerden farkl olarak tb tahkkul-mentn zel ve genel olmak zere iki ksma ayrlabileceini sylemi, zel olan yukarda akland tarzda illetin her bir muayyen hadisede aratrlmas, genel olan ise belli konu balklaryla (trleri) ilgili olarak ment belirleme eklinde tanmlam, ancak trlerle ilgili ictihadn muayyen ahs ve olaylar hakkndaki ictihada duyulan ihtiyac ortadan kaldrmayacan vurgulamtr. Genel olan izah ederken de hac grevini yerine getiren ihraml kiinin yasaa ramen avlanmas halinde avlad hayvana bedel bir kurban kesmesini emreden yet gereince (el-Mide 5/95) ldrlen hayvan trne bedel olan hayvan trnn, mesel yrtc hayvana bedel ko, ceylana bedel kei trnn belirlenmesini rnek gstermitir (elMuvfat, IV, 93-94, 96-99). 2. Tenkhul-ment. Aka belirtilmese de nassn illet olduuna dellet ettii bir vasf, birlikte zikredilen ve hkmn illeti saylamayacak dier vasflardan ayklamak iin yaplan aratrma demektir. Mesel bir bedevnin derin pimanlk duygusu iinde gelerek ramazan gnnde orulu iken karsyla cins mnasebete girdiini sylemesi zerine Hz. Peygamberin onun demesi gereken kefreti aklayan hadisi (Buhr, avm, 30; Edeb, 68; Mslim, ym, 81) incelenmi, ad geen kimsenin bedev, Arap veya muayyen bir ahs olmasnn, olayn mnhasran o zamanda meydana gelmesinin, ilikide bulunduu kadnn kendi kars veya belli biri olmasnn hadiste belirtilen kefret hkmne etkisinin bulunmad anlalm ve bu hkmn illetinin mkellef bir kiinin ramazan aynda orulu olduunu bilerek cins mnasebette bulunmas olduu sonucuna varlmtr. te hadiste geen ve hkmn illeti saylamayacak olan bu vasflarn ayklanmasna fkh usulnde tenkhul-ment ad verilir. Usul asndan tenkhul-ment ilemi bu olmakla beraber anlan rnekte Hanef ve Mlikler yeme ve imeyi cins mnasebete kyas ederek ramazan gn kasten yemek ve imek suretiyle orucunu bozan kiilere de kefret gerekecei sonucuna ulamlardr. Bir baka izaha gre fi ve Hanbeller, ayklama ilemini yukarda belirtilen noktada durdururken Hanef ve Mlikler bunu ilerleterek ramazanda orucu bozan fiillerden birini bile bile yaparak ona gsterilmesi gereken saygy ihll etmek eklinde daha kapsaml bir vasfa ulamlardr. Hanefler, kefret konularnda kyas yaplmasna kar olduklar halde bu meselede istidll adn kullanarak istisna bir hkm verme yolunu semilerdir. Ancak onlar, ramazan gn kasten yeme ve ime fiillerinden dolay kefret gerekecei hkmne sz konusu eylemlerin cins mnasebete kyas edilmesi yoluyla deil, Kim ramazanda -kasten-orucunu bozarsa ona zhr yapan kiiye verilen ceza gerekir (bu rivayet hakkndaki deerlendirmeler iin bk. bn Hacer el-Askaln, I, 279) anlamndaki hadisten hareketle ulatklarn ileri srerler (emsleimme es-Serahs, II, 163; Gazzl, el-Mstaf, II, 231-233, 284-285; ifl-all, s. 412-414; Seyfeddin el-mid, III, 264-265; tb, IV, 9596).

Fahreddin er-Rz, tenkhul-mentn illeti belirleme yntemlerinden sebr ve taksim metoduyla ayn olduunu ileri srmtr (el-Mal, II, 359). Fakat sebr ve taksim illetin belirlenmesi iin, tenkhul-ment ise illetin tayini deil -nasta yer alp-illet olmaya elverili bulunmayan vasflarn belirlenip ayklanmas iin yaplan almay ifade ettiinden (bnl-Hcib, II, 236; Beyzv, III, 87; Zerke, V, 258) bunlarn birbirinden ayr yntemler olarak deerlendirilmesi daha isabetli grnmektedir. Tenkhul-mentta ment istinbat yoluyla deil nasla bilindii iin bu yntem kyas er bir delil saymayanlarn ounluu tarafndan da onaylanm; ancak tahkkul-menta gre daha alt mertebede saylmtr. Sadrera tenkhul-mentn makbul bir yntem olmas halinde sonu itibariyle nas, icm ya da mnasebet metoduna dayand iin Hanefler tarafndan sz konusu edilmediini belirtir (et-Tav, II, 174). bnl-Hmm ise bu ynteme her mctehidin bavurmak zorunda olduunu syler (et-Tarr, III, 193). 3. Tahrcl-ment. Nas veya icmda yer alan fkh bir hkmn bu kaynaklarda belirtilmeyen illetini ortaya karmak zere yaplan ictihad demektir. Kurn- Kermdeki bir yette (el-Mide 5/90) kesin dille yasaklanan arabn haram klnmasndaki illetin sarho edicilik vasf olduunu ictihad yoluyla belirlemek tahrcl-ment ilemine rnek gsterilebilir. Baz fakihler ise anlan rnekte hkmn illeti olan bu niteliin bizzat naslarda (hadisler) belirtildii, dolaysyla bunu tesbit etmek iin ictihada gerek bulunmad kanaatindedir. Usulcler, illetin ictihad yoluyla belirlenmesi iin bavurulabilecek mnasebet (ihle, maslahat, istidll, riyetl-maksd), tesr, sebr ve taksim, devran, tard gibi metotlar zerinde geni biimde durmulardr. Bunlar arasnda hkmle hkme illet olabilecek vasf arasndaki uygunluun aratrlmas anlamna gelen mnsebe metodu arlkl bir yere sahiptir (bk. MASLAHAT). Usul limlerince kabul edilmesi bakmndan dier iki ictihad usulne gre daha alt mertebede bulunan tahrcl-ment Zhirler, iler ve Badat Mutezile ekolnn bir ksm tarafndan geerli bir yntem olarak grlmez. Ment kavram ve bu kavramn l tasnifi daha ok fi usulclerince gelitirilmi olup bilhassa klasik dnem Hanef usul eserlerinde bu l snflamaya rastlanmaz. Ancak bnl-Hmm, Hanef ve fi metotlarn birletirmek amacyla kaleme ald et-Tarr adl kitabnda Haneflerin bu tasnifteki gibi bir terminoloji gelitirmemi olsalar da bunlarn hepsinin mnalaryla amel ettiklerini belirtir. Onun eserini erheden rencisi bn Emru Hc ise Haneflerin ihle (mnasebet) yoluyla tahrcl-ment ictihadn benimsemediklerine dikkat ekerek bunlarn hepsi demesine kar kar ve ounlukla denmesinin daha uygun deceini ifade eder (et-Tarr vet-tabr, III, 193). lleti ve dolaysyla kyas ilemini disiplin altna almaya ynelik gayretlerin bir paras olarak usul literatrnde yer alan ment kavram etrafndaki aklama ve tartmalar illet kavramna ilikin tesbitler nda deerlendirmek uygun olur (bk. LLET).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, nv md.; Tehnev, Kef, II, 1415; Buhr, avm, 30, Edeb, 68; Mslim,

ym, 81; Cesss, el-Ful fil-ul (nr. Uceyl Csim en-Neem), Kveyt 1414/1994, IV, 9; emsleimme es-Serahs, el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Haydarbd 1372 Beyrut 1393/1973, II, 163; Gazzl, el-Mstaf, Bulak 1324, II, 230-234, 284-308, 323-324; a.mlf., ifl-all (nr. Hamed el-Kbeys), Badad 1390/1971, s. 23, 397-435; Fahreddin er-Rz, elMal, Beyrut 1408/1988, II, 311-359; Seyfeddin el-mid, el-km f ulil-akm, Kahire 1387/1968, III, 264-265, 279-280; bnl-Hcib, Mutaarl-Mnteh, Beyrut 1403/1983, II, 233244; Beyzv, Minhcl-vl (Sbk, el-bhc f eril-Minhc iinde, nr. abn M. smil), Kahire 1402/1982, III, 87; Sadrera, et-Tav erut-Ten (Teftzn, et-Telv iinde, nr. M. Adnn Derv), Beyrut 1419/1998, II, 174; tb, el-Muvfat, IV, 89-105; Zerke, el-Barlmu (nr. Abdssettr Abdlkerm Eb Gudde), Kveyt 1413/1992, V, 255-259; bn Hacer elAskaln, ed-Dirye f tarci edil-Hidye, Beyrut, ts. (Drl-marife), I, 279-280; bnlHmm, et-Tarr (bn Emru Hc, et-Tarr vet-tabr iinde), Beyrut 1403/1983, III, 192-193; bn Emru Hc, et-Tarr vet-tabr, Beyrut 1403/1983, III, 192-193, 238; evkn, rdl-ful, Beyrut, ts. (Drl-marife), s. 210-222, 238; Abdlkdir Bedrn, el-Medal il mehebil-mm Amed b. anbel, Dmak 1919, s. 142-144; M. Mustafa eleb, Ull-fhil-slm, Beyrut 1406/1986, s. 248-251; Abdlhakm Abdurrahman Esad es-Sad, Mebil-ille fil-ys indel-uliyyn, Beyrut 1406/1986, s. 507-520; Zekiyyddin abn, slm Hukuk lminin Esaslar (trc. brahim Kfi Dnmez), Ankara 1990, s. 147-148; drs Hammd, el-ib-er ve uruu istimrih, Beyrut 1994, s. 385-404; Refk el-Acem, Mevsat mualati ulil-fh indelmslimn, Beyrut 1998, II, 1565-1568; H. Yunus Apaydn, Kyas, DA, XXV, 530. Ferhat Koca

MENT
() slm ncesi Arap toplumundaki putlardan biri. slmdan nce Arap putperestliinde stn varlkla (Allah) insanlar arasndaki arac tanrlardan biri de Kurann bildirdiine gre (en-Necm 53/19-20), putperest Araplar tarafndan Allahn kzlar olarak kabul edilen Lt ve Uzz ile birlikte Ment adl puttur. Ment, Sm panteonunun en eski ilhlarndan biridir. Onun adna, Babilonya verimlilik ilhesi tarn isimlerinden biri olan Menutum ekliyle Sargon ncesi dnemde de rastlanmaktadr (Bottero, s. 30). Kuranda Ment kelimesi elif harfiyle olduu gibi vav harfiyle olarak da yazlmaktadr ki Lihyn dilinde manat ve Nabat dilinde manawatu eklindedir (Wellhausen, s. 28; Lidzbarski, I-II, 313; Winnett, XXX [1940], s. 119). Milttan nce V ve IV. yzyllara ait Lihyn metinlerinde Allah ve ilhe inancna tesadf edildii gibi Semd ve Nabat belgelerinde de Ment ad gemektedir (Winnett, XXX [1940], s. 116). Kitb- Mukaddeste mnv kkndeki v, i harfine dnmekte ve kelime Meni eklini almaktadr (aya, 65/11), Sallier papirsnde Meni, Msr dininde ilh Ptahn evindeki dokuzlu ilh grubunda yer alan bir Sm ilh diye takdim edilmektedir (Pritchard, s. 250). Meni, Bbil esareti sonrasnda baz yahudilerin tapt kader ksmet putunun addr ve Mentn karl olarak kabul edilmektedir (IDB, III, 350). Gerek Ment gerekse Meni isminin menei olan ve btn Sm dillerde bulunan mnv (mny) kk saymak yani hayatn gnlerini saymak, dolaysyla lm (meniyye) ve paylamak (herkese hissesini vermek, dolaysyla kader, tlih) anlamlarna gelmektedir (Bezold, s. 176; Gesenius - Buhl, s. 43 vd.; IDB, III, 350). Mslman dilciler de Ment kelimesinin kader veya lm mnasndaki mnv (mny) kknden gelmi olabileceini belirtmektedir (Lisnl-Arab, mny md.; Tclars, mny md.). Kelimenin kesmek anlamna geldii, tatan zel bir ekilde kesildii iin Menta bu adn verildii de nakledilmektedir (Mustafav, XI, 188). Ykt ise Mentn kader, lm veya imtihan mnasndaki mendan gelmi olabileceini belirtmektedir (Mucemlbldn, V, 205). Ment kelimesi, muadili olan Grek-Roma kader ilhlarnn isimleriyle (Tukhai ve Fortunae) ayn anlamdadr. Bu kullanm Semd ve Nabat dillerinde de vardr (van Branden, s. 110). Palmirde Ment kader ilhesi Nemesis gibi bir platform zerine oturmu, elinde bir sa tutar vaziyette tasvir edilmitir (Starky, s.103). bnl-Kelbye gre Ment, Araplarn taptklar putlarn en eskisiydi ve btn Araplar ona sayg gsteriyordu. Fedekte olduu da rivayet edilmekle birlikte (Yakb, I, 255) Ment, Mekke ile Medine arasnda Kudeyde yakn, Medineye 15 km. mesafedeki Mellel denilen yerde deniz kenarnda Hzeyl kabilesine ait siyah bir kaya idi. Menta ait bir ev, hediyelerin konulduu bir oda ve beki vard. Mentn bir kayadan ibaret olduu, kesilen kurbanlarn kanlar orada aktld iin bu adn verildii ileri srld gibi tatan yontulmu, deniz kenarnda dikili bir heykel olduu da nakledilmektedir. Ment sunanda kurban kesilmesi onun yamur yadrmas iindir. Bu da gsteriyor ki Ment rzgr estiren, bulutlar getiren ve yamur yadran bir ilhtr; dolaysyla onun deniz ve su ile alkas vardr

ve belki de bu sebepten onu sembolize eden kaya deniz kenarna dikilmitir (Cevd Ali, VI, 247). Evs ve Hazrec kabileleri bata olmak zere Araplar buraya o kadar ok nem veriyorlard ki Ment ziyaret edip balarn tra etmedike Mekkede yaptklar haccn tamam saylmadna inanyorlard. Ment Mbedi, Mekke fethinin ardndan evredeki putlar ykmak iin eitli birliklerin gnderilmesi erevesinde, 25 Ramazan 8 (16 Ocak 630) tarihinde Hz. Peygamberin grevlendirdii Sad b. Zeyd el-Ehel tarafndan ortadan kaldrlmtr (bn Sad, II, 147; Taber, II, 164). Bu hadisenin Mekkenin fethi iin Medineden hareket edildikten drt veya be gece sonra vuku bulduu, Resl-i Ekremin Ment Mbedini ykmak zere Ali b. Eb Tlibi gnderdii, onun da mbedi ykp oradan aldklarn Reslullaha getirdii, ilerinde Gassn Kral Hris b. Eb emir el-Gassnye ait mihzem ve resb adnda iki klcn da olduu ve Hz. Peygamberin bu kllar Hz. Aliye verdii de rivayet edilmitir. Fakat ayn kaynaklar, bu kllarn Tay kabilesinin putu olan Fls (Fils veya Fels) Mbedinde bulunduunu da nakletmektedir (bnl-Kelb, s. 30; Ykt, V, 205). Bir rivayette ise putu ykmaya Eb Sfyn b. Harbin gnderildii belirtilir (bn Him, I, 90). Hadislerde, ensarn mslman olmadan nce Ment putuna Mellelde ibadet ettii ve bunun iin ihrama girdii, mslman olduktan sonra ise Saf ile Merve arasndaki say konusunda pheye dt iin Bakara sresinin 158. yetinin indirildii bildirilmektedir (Buhr, ac, 79; Umre, 10; Tefsr, 2/21; Mslim, ac, 260, 261, 263).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, mny md.; Tcl-ars, mny md.; Mustafav, et-Tah, XI, 188; Buhr, ac, 79, Umre, 10, Tefsr, 2/21; Mslim, ac, 260, 261, 263; bnl-Kelb, Putlar Kitab: Kitb al-Asnm (trc. Beyza Dngen), Ankara 1969, s. 29-30; bn Him, es-Sre (nr. M. Muhyiddin Abdlhamd), Beyrut, ts. (Drl-fikr), I, 90; bn Sad, e-abat, II, 146-147; Yakb, Tr, I, 255; Taber, Tr, Beyrut 1987, II, 164; Zemaher, el-Kef, Riyad 1998, V, 643; Ykt, Muceml-bldn, V, 204-205; J. Wellhausen, Reste arabischen Heidentums, Berlin 1897, s. 28; M. Lidzbarski, Handbuch der Nordsemitischen Epigraphik, Weimar 1898, I-II, 313; C. Bezold, Babylonisch-assyriches Glossar, Heidelberg 1926, s. 176; W. Gesenius - Fr. Buhl, Hebrisches und aramisches Handwrterbuch ber des Alte Testament, Berlin 1949, s. 43 vd.; J. B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton 1950, s. 250; A. van Branden, Les inscriptions thamoudennes, Louvain 1950, s. 110; J. Starky, Palmyre, Paris 1952, s. 103; J. Bottero, Les divinits smitiques anciennes en Mesopotamie, Le antiche divinita semetiche (ed. S. Moscati), Roma 1958, s. 30; Cevd Ali, el-Mufaal, VI, 246-250; F. V. Winnett, The Daughters of Allah, MW, XXX (1940), s. 113-130; J. Gray, Meni, IDB, III, 350; T. Fahd, Mant, EI (Fr.), VI, 358. Tevfk Fehd

MENZIR
(bk. LM-i MENZIR).

MENZIRl-AVLM
() k Mehmedin (. 1006/1598den sonra) coraf, kozmografik ve topografik eseri (bk. IK MEHMED).

MENZLs-SRN
() Hce Abdullah- Herevnin (. 481/1089) tasavvuf makamlarna dair eseri. Sf melliflerin bir ksm tasavvuf hal ve makamlar bir veya birka cmle ile anlatrken bazlar bu konuda mstakil eserler kaleme almlardr. Abdullah- Herevnin 100 temel tasavvuf terimini aklayan Menzils-sirni bu ikinci gruptandr. Eser, Herevnin daha nce Farsa kaleme ald ad Meydn adl kitabnn (nr. Revn Ferhd, Tahran 1361 h.) geniletilmi eklidir. Eserin mukaddimesinde Herev, Cibrl hadisinde yer alan (Buhr, Tefsr, 31/2, mn, 37; Mslim, mn, 1) ve Allaha onu grr gibi ibadet etme diye tarif edilen ihsan konusuna dikkat ektikten sonra kitabn bir anlamda bu hadisin erhi olduunu ifade etmi, ayrca dinin emirlerini ihlsla yerine getirme, snnete ballk, haramlardan uzak durma, yaratklara efkat gsterme, insanlara t verme, vakti iyi deerlendirme gibi konulara titizlikle uyulmasn istemitir. Eser bidyet, ebvb, muamelt, ahlk, usul, edviye, ahval, velyet, hakikat, nihayet balkl on blme ve her blm on alt blme ayrlm, bylece 100 terimin aklamas yaplmtr. Her terimin bir yetle veya yetin bir blmyle ilikilendirilmesine zel bir gayret gsterilen eserde hadisler delil olarak kullanlmam, sflerin gr ve yorumlarna da yer verilmemitir. Mellif havf, istikamet, hikmet, muhabbet, tevhid gibi terimlere yetlerden kolayca rnek bulurken tecrid, vecd, edep gibi Kurn- Kermde zikredilmeyen terimlere dair rneklerin seiminde zaman zaman zorlanm ve yorumlara bavurmutur. lk defa Herev tarafndan yaplan bu onlu ve yzl tasnifte anlam ve kavram itibariyle birbirine yakn terimler bir araya getirilmeye allmtr. Sahv dndaki doksan dokuz terim farkl ekilde yorumlanm; ilk yorum tasavvuf hayatn iinde olmayanlar, ikinci yorum slikler, nc yorum muhakkik sfler iin yaplmtr. Bazan bu aamal yorum tvbe teriminde olduu gibi beli bir ekil almtr. Terimlerin ok ksa ve arpc ifadelerle ve secili bir slpla aklanmas Menzils-sirnin ezberlenmesini kolaylatrmsa da sanatl ifadeler yer yer metnin anlalmasn gletirmitir. Eserin birok kii tarafndan erhedilmesinin bir sebebi de budur. Muhtelif erhleri yaplan eser sf evrelerin dnda da ilgi grmtr. Bunun balca sebebi, Herevnin tasavvuf dnceleri dile getirirken ihtiyatl bir dil kullanmas ve tartmal konulara girmemesi, dier bir sebebi de eserin Selefiyyenin nde gelen isimlerinden bn Kayyim el-Cevziyye tarafndan erhedilmesidir. Ancak bn Teymiyye Menzils-sirne talebesi kadar msamahal bakmam, eseri zaman zaman eletirmi, hatta Herevnin tevhidi aklarken Hulliyyeye kaydn ifade etmitir (Mecmu fetv, V, 126). Menzils-sirn ilk defa 1910da Kahirede baslm, eseri ayrca Serge de Laugier de Beaurecueil, edisyon kritiini yaparak Franszca tercmesi ve geni bir incelemeyle birlikte Les tapes des itinrants vers Dieu adyla yaymlamtr (Kahire 1962). Daha sonra brhim Atve Avad (Kahire 1977) ve A. G. Revn Ferhd tarafndan da (Tahran 1361 h./1982) neredilmitir.

Eserin ilk rihlerinden Affddin et-Tilimsn yetlerin yan sra elli kadar hadise yer vermitir. Byezd-i Bistm, Cneyd-i Badd, ibl, Gazzl, Kueyr, Niffer gibi sflerin grlerinden de istifade eden Tilimsn, Hallc- Mansru atah- fhi sahibi ifadesiyle eletirmitir (eru Menzilis-sirn, II, 179, 375). Abdrrezzk el-Kn Menzili vahdeti vcd balamnda erhetmitir (nr. Ali irvn, Tahran 1373 h.). bn Kayyim el-Cevziyye kitab Medrics-slikn adyla genie erhederken (Kahire 1983) vahdeti vcd ile ilgili yorumlara girmemi ve zaman zaman Herevyi tenkit etmitir. Eb Muhammed Kays Medrics-slikne talik yazm, ie bint Ysuf ed-Dmak da el-rtl-afiyye fil-menzilil-aliyye adyla eseri ihtisar etmitir. Medrics-sliknin Trke tercmesi de yaymlanmtr (trc. Ali Ata - Adil Bebek v.dr., stanbul 1990). Serge de Laugier de Beaurecueil, Mahmd b. Hseyin el-Firkv erhinin edisyon kritiini yapm (Kahire 1953), ardndan bu metni mellifin ad Meydn ve lell-mamt adl kitaplaryla birlikte Franszcaya evirerek Chemin de Dieu adyla yaymlamtr (Paris 1985). Seddddin Abdlmut el-skendernin erhinin edisyon kritii de ayn aratrmac tarafndan yaplmtr (Kahire 1954). Eser ayrca Ahmed b. brhim el-Vst, Mahmd b. Muhammed Dergezin, Cemleddin Ysuf- Fris, emseddn-i Tabedekn, emseddin Muhammedi Tster, Abdlgan-i Tilimsn, Zeynddin Crullah, Abdullah el-Mnv tarafndan Arapa, r Muhammed tarafndan Farsa olarak erhedilmitir (Brockelmann, I, 774). Kitab son olarak Mahmd Ebl-Feyz el-Menf et-Temkn f eri Menzilis-sirn adyla erhetmitir (Kahire 1969). Menzils-sirni Nreddinzde Muslihuddin Mustafa erh-i Menzil ( Ktp., TY, nr. 3689), Mehmed Fikr Krm b- Hayt (stanbul Belediyesi Atatrk Kitapl, Osman Ergin, nr. 473) adyla Trkeye evirip erhetmitir. smil Rush Ankaravnin Minhcl-fukar adl eseri (stanbul 1286) geni lde Menzils-sirnin tercme ve erhidir. Ahmed Bcann KitblMntehsnn beinci blm de Menzils-sirnin Trke tercmesidir. Gmhanev, Cmiul-ulnde Menzils-sirndeki 100 terimden her birinin on tecellisini gstererek menzil saysn 1000e karmtr.

BBLYOGRAFYA

Buhr, Tefsr, 31/2, mn, 37; Mslim, mn, 1; Hce Abdullah- Herev, Menzils-sirn (nr. S. de Laugier de Beaurecueil), Kahire 1962, ayrca bk. neredenin girii; Affddin etTilimsn, eru Menzilis-sirn (nr. Abdlhfz Mansr), Tunus 1989, II, 179, 375; bn Teymiyye, Mecmu fetv, V, 126; XIII, 229; Brockelmann, GAL Suppl., I, 774; Mustafa Kara, Tasavvuf Kitbiyatnda Makamlarn Saylarla Tasnifi ve Usl Aere Gelenei, Fikir ve Sanatta Hareket, sy. 173-174, stanbul 1980, s. 10-14; Nihat Azamat, Cmiul-usl, DA, VII, 134-135. Erhan Yetik

MENBC
( ) Kuzey Suriyede tarih bir ehir. Trkiyeden kaynan alarak Frata kavuan Sacur aynn gneyinde Halepi Urfaya balayan nemli bir ticaret yolunun stndedir. Eski ad Bambyke (Srynce Mabbug) veya Hierapolis olan ehrin tarihi Asurlular devrine kadar uzanr. Frat nehri zerindeki geitleri kontrol eden bir mevkide verimli bir ovada kurulan Menbic Ortaada meyve aalaryla evriliydi ve bombassino (bombagio) denen pamuklu kuma dokumacl ile tannmt. Hristiyanln douundan nce putperestliin nemli bir merkezi olan ehirde Hristiyanln kabulnden sonra yeni dinin kutsal emanetlerine kar duyulan hayranlk putperestliin yerini alm ve pek ok dindar kiiyi buraya ekmitir. Menbic, Bizans dneminde monofizitlerin bir merkezi ve douya dzenlenen asker seferlerde ordunun toplanma yeri oldu. V. yzylda burada yaayan din adam Philoxenus ncili Srynceye evirdi. 531de Ssn Hkmdar Kubdn (Kavaz) igal ettii ehri Bizansl Kumandan Belisarius geri ald. 540ta Ssnler ile Bizans arasnda ebed sulh yaplmasna ramen Ssn hkmdar tekrar ehre hcum etti. Bir tekede yaptrarak buraya Manbik adn verdi. Daha sonra bu isim Arapada Menbice dnmtr. VII. yzylda Ssnlerin Suriye, Filistin ve Msr topraklarna saldrmas zerine Bizans mparatoru Herakleios bir sefer dzenleyerek elden kan blgeleri ve bu arada Menbici geri ald (630). slm ftuhat dneminde 16 (637) ylnda yz b. Ganm, Menbic nne gelince halk ehri kendiliinden teslim etti ve anlama yapt. Emevler zamannda Yezd b. Muviye veya babas Knnesrn idar birimini (cnd) kurunca Antakya, Menbic ve evresini de buraya balad. 131 (748) ylndaki depremde Yakb kilisesi kt ve pek ok kii ld. 170te (786) Abbs Halifesi Hrnrred Menbici Knnesrn cndnden ayrarak Bizansa yapaca seferler iin yeni tesis ettii Avsm blgesinin merkezi haline getirdi. Halife Emn, Menbicde birok bina ina ettirdi ve Bizansa kar yaz seferlerini buradan balatt. 264te (878) Ahmed b. Tolun Suriyeyi istil edince Menbici de hkimiyeti altna ald. ehir IV. (X.) yzylda Hamdnlerin eline geti. Hamdnlerin Halep emri Seyfddevle buraya amcazadesi air Eb Firs vali tayin etti (336/947). Bizans Kumandan Nikephoros Phokas 962de Suriye zerine yrdnde Menbic nne geldi ve Eb Firs esir ald. Ertesi yl imparator olan Nikephoros Phokas 966da tekrar Menbic nne geldi; ehirde saklanan ve zerinde Hz. snn tasviri bulunan kutsal kiremidi (keramidion) ald. 974 ylnda mparator Ioannes imiskes Menbici zaptetti ve Hz. snn nalnlar ile Hz. Yahynn kanl salarn alarak stanbula gtrd. 415 (1024) ylnda Mirdslerden Slih Menbici ele geirdi. Mirdslerden Redddevle Mahmd ile amcas Rakka hkimi Eb Dbe Atyye arasnda Ramazan 457de (Austos 1065) yaplan anlama uyarnca ehir Atyyenin idaresine brakld. 1069da Bizans mparatoru IV. Romanos Diogenes, Seluklu aknlarna kar douya yapt seferde Umur Tekin adl bir Trk

emrinin savunduu stratejik neme sahip Menbici ald, kalesini glendirdi, bylece Antakya ile Urfa arasndaki balanty salad. mparator Malazgirt Savanda yenilince (463/1071) ehri Sultan Alparslana devretmek zorunda kald. 468 (1075-76) ylndan itibaren Seluklu emrleri tarafndan ynetilen Menbic 477de (1084) Ukayl Emri Mslim b. Kureyin hkimiyetine girdi. 479da (1086) Byk Seluklu Sultan Melikah Menbicin idaresini Kasmddevle Aksungura verdi. Sultann 485 (1092) ylnda vefatndan sonra ehrin idaresi Aksunguru ldren Suriye Seluklu Hkmdar Tutuun eline geti (487/1094). Urfa Hal Kontu Baudouin ve kuzeni Tel Bir senyr Joscelin de Courtenay, Antakya Prinkepsi Tankred ile i birlii yapan Halep Meliki Rdvna kar avl ile birlik olup 502de (1108-1109) Menbicde bulutular. 514 (1120) ylnda Joscelin Menbice saldrarak byk zarar verdi (Demirkent, II, 20). Artuklu Belek b. Behrm, hakknda duyduu bir sylentiden dolay Menbic hkimi Hassn b. Gmtegine kzd ve gnderdii kuvvetlerle onu yakalatp hapse att. Ardndan kendisi de Menbice geldi (Safer 518 / Nisan 1124). Bu arada Hassnn yardm istedii Tel Bir senyr Joscelin ordusuyla ehrin nne geldi. Belek, Joscelin ile yapt sava kazandktan bir gn sonra i kaleden atlan bir okla vurulup ld (a.g.e., II, 48 vd.). Belekin lmnden sonra Hassn serbest brakld ve Menbice geri dnd. Musul Atabegi mdddin Zeng, 521de (1127) Musuldan Halepe giderken yolu zerinde bulunan Menbic halk kendisine itaatini bildirdi (bnl-Adm, II, 242). Menbic sahibi Hassn, zellikle Nreddin Mahmud Zeng dneminde Tel Birin Franklardan alnp Urfa Hal Kontluunun ortadan kaldrlmas hususunda byk yararlk gsterdi. Menbic 571de (1175-76) Selhaddn-i Eyybnin hkimiyetine geti. Selhaddin 579da (1183) ehrin idaresini kardei el-Melikl-dile verdi. Eyybler zamannda hnedan mensuplar arasnda sk sk el deitiren Menbic ve evresi 615 (1218) ylnda Anadolu Seluklu Sultan I. zzeddin Keykvusa bal kuvvetler tarafndan ele geirildi. Ancak Seluklular daha sonra ehri tekrar Eyyblere terketmek zorunda kaldlar. 625te (1228) Celleddin Hrizmahn ordular Menbice kadar ilerlediyse de kn yaklamas sebebiyle geri ekildiler. Celleddinin lmnden sonra dalan Hrizmli askerlerin bir ksm Menbice girip ehri yakp ykt (637/1239-40). lhanl kuvvetleri 657de (1259) Frat geip ehri yama ettiler. Kilikya Ermeni hkimi Leon ile Memlk Sultan Kalavun arasnda 684 (1285) ylnda yaplan antlamaya gre Menbic Msr ehirleri arasnda yer almaktayd. 699da (1300) ehir yine Moollarn hcumuyla byk tahribata urad. VIII. (XIV.) yzyln ilk yarsnda Menbic kk bir niblik haline getirildi. Trkmen Emri Minta 721de (1321) ehri birka gn kuattktan sonra ele geirip birok kiiyi katletti. 748 (1347) ylnda ekirge srlerinin saldrsna urayan Menbic ertesi yl veba salgn ile perian oldu. XIV. yzylda Menbic nemini byk lde kaybetti. Halepten Frat ap douya giden yol daha gneyden gemekteydi. XV. yzyl banda ise Timurun ordularnn igaline urad. 922de (1516) Osmanl Devletinin idaresine geen Menbic Halepe bal kk bir ehir olarak varln srdrd. 1916da Halep vilyetine bal Antep sancann kazalarndan biri olan ehir 1921de Franszlarn idaresine girdi. 1924te Suriyenin Halep muhafazasna bal bir yerleme merkeziydi. Gnmzde de Halep muhafazas snrlar iinde bulunan Menbicin nfusu 1960ta 8577, 1970te 14.635, 1981de 30.844 idi. 2003 ylna ait tahminlere gre ise 90.000i amtr.

Ortaada Menbic nisbesiyle tannan birok lim yetimitir. Bunlardan bazlar yle sralanabilir: Muhaddis Muhammed b. Sellm el-Menbic, muhaddis Dahhk b. Hacve, muhaddis Hcib b. Sleyman, muhaddis mer b. Sad b. Sinn, fakih Eb Ali Hasan b. Sellme, air Buhtr, tarihi Agapius, Tesliyet ehlil-meib mellifi din limi Eb Abdullah Muhammed b. Muhammed b. Muhammed el-Hanbel.

BBLYOGRAFYA

Belzr, Fth (Fayda), s. 188, 214, 270, 274; bn Hurdzbih, el-Meslik vel-memlik, s. 75, 98, 117, 162, 228 vd., 246, 254; stahr, Meslik (de Goeje), s. 62, 65, 67; bn Havkal, retl-ar, s. 120, 125-127; Makdis, Asent-tesm, s. 52, 60, 154, 190; Yahy b. Sad el-Antk, TrulAnk (nr. mer Abdsselm Tedmr), Trablus 1990, s. 97, 115, 402, 412, 418; Semn, elEnsb (Brd), V, 388-389; Ykt, Muceml-bldn (Cnd), V, 237-239; bnl-Esr, el-Kmil, bk. ndeks; bnl-Adm, Zbdetl-aleb, bk. ndeks; Urfal Mateos Vekayinmesi (952-1136) ve Papaz Grigorun Zeyli (1136-1162) (nr. ve trc. H. D. Andreasyan), Ankara 1962, s. 55, 137, 277; E. Sachau, Reise in Syrien und mesopotamien, Leipzig 1883, s. 146-152, 154; M. GaudefroyDemombynes, La Syrie lpoque des mamelouks, Paris 1923, s. 9 vd., 92, 219, 281; R. Dussaud, Topographie historique de la Syrie, Paris 1927, s. 187, 450 vd., 462, 468, 470, 474 vd.; Cl. Cahen, La Syrie du nord, Paris 1940, bk. ndeks; R. Grousset, Histoire des croisades et du royaume Franc de Jrusalem, Paris 1934-37, bk. ndeks; L. Diakonos, Nikephoros Phokas und Johannes Tzimiskes, Graz-Wien-Kln 1961, s. 150; E. Honigmann, Bizans Devletinin Dou Snr (trc. Fikret Iltan), stanbul 1970, s. 13, 14, 92, 95, 99, 109, 117 vd., 121, 130, 136, 141; a.mlf., Menbic, A, VII, 704708; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, I, 189; II, 93, 136, 140, 260, 321, 342; In Demirkent, Urfa Hal Kontluu Tarihi: 1098-1146, Ankara 1992, I, 123; II, 20, 23, 48-52, 87, 98, 100, 107, 145, 152 vd.; N. Elisseff, Manbi, EI (ng.), VI, 377-383. In Demirkent

MENBZ
(bk. LAKT).

MENCR
() Ebl-Abbs Ahmed b. Al b. Abdirrahmn el-Mencr el-Mikns el-Fs (. 995/1587) Mlik fakihi ve hadis limi. 929 (1523) ylnda Fasta dnyaya geldi. Doum tarihi 926 (1520) ve 928 (1522) olarak da kaydedilmektedir. Aslen bir yahudi ailesine mensuptur. Skayn lakabyla tannan Abdurrahman b. Ali el-sm, bn Hrn el-Matgar, Abdlvhid b. Ahmed el-Veners, Abdlvehhb b. Muhammed ezZekkk, Muhammed b. Ahmed b. Abdurrahman el-Yestin, Abdurrahman b. Muhammed b. brhim ed-Dkkl ve Muhammed Harf et-Tnis gibi limlerden ders ald. Bata fkh ve fkh usul olmak zere hadis, Arap dili ve edebiyat, hesap, mantk, kelm, tefsir, tarih gibi ilim dallarnda kendini yetitirdi. Kaynaklarda ok ynl bir lim olarak kendisinden vgyle sz edilmekte, hfz ve msnid diye anlmas da hadis alanndaki vukufunu gstermektedir. Harf et-Tnis ve Muhammed elYestinden birlikte ders alan Mencr ile Kassrn bu hocalardan edindikleri birikimle Fasta akl ilimleri yeniden canlandrdklar kaydedilir (Muhibb, IV, 121; Abbas b. brhim, V, 215). Snnete son derece bal, takv sahibi bir lim olan Mencr, her trl bilgiye sahip olmay faydal grrd. Nitekim bu anlayla satran oynamay ve ud almay da renmiti. Hayat boyunca grev almam, retim ve telifle megul olmutur (Muhammed Hacc, I, 274). Yetitirdii talebeler arasnda, derslerine yirmi yl kadar devam eden bnl-Kd bata olmak zere Ebl-Mehsin el-Fs, Ahmed Bb et-Tinbkt, Ebl-Abbas bn Ardn, Abdlvhid el-Fill gibi limler saylabilir. Her yl Merakete grmeye gittii Sad Sultan Ahmed el-Mansr da ondan icazet almtr (iczetnmenin metni iin bk. Mencr, s. 81). Ahmed el-Mencr 16 Zilkade 995 (18 Ekim 1587) tarihinde Fasta vefat etti ve Bblfthun dnda hocas Yestinnin kabri yanna defnedildi. Eserleri. 1. Fihris Amed el-Mencr. Sultan Ahmed el-Mansrun istei zerine, ders ald hocalarnn biyografisine dair kaleme ald bir eser olup Muhammed Hacc tarafndan neredilmitir (Rabat 1396/1976). Abdlhay el-Kettn, Marib ulemsnn isnadlarnn bn Gz ve Mencrun Fihrislerine dayandn kaydeder (Fihrisl-fehris, II, 567). 2. erul-Menhecil-mnteab il avidil-meheb. Ebl-Hasan Ali b. Ksm ez-Zekkkn fkha dair manzumesinin erhi olan eser Meyyrenin bu manzumeye yazd tekmile ve erhle birlikte baslmtr (I-II, Fas 1305). Bizzat mellif eserini el-Mutaarl-mheb min eril-Menhecil-mnteab adyla ihtisar etmitir. 3. Naml-ferid ve mbdil-fevid f eri Mualil-mad. bn Zekr et-Tilimsnnin kelma dair manzum eserinin erhi olup yine Mencr tarafndan Mutaaru Namil-ferid adyla ihtisar edilmitir (Hiznetl-Karaviyyn, nr. 717/2, 725). 4. el-iyetl-kbr al eril-kbrasSens. Sensnin kendi eseri Adets-Sens el-kbrya yazd erhin hiyesidir (Rabat elMektebetl-melekiyye, nr. 575, 1511; Temgrt, Drl-ktbin-Nsriyye, nr. 1694/b). Mencr bu esere bir de kk hiye yazmtr (el-Mektebetl-melekiyye, nr. 8054; Drl-ktbin-Nsriyye, nr. 2038/d). 5. Meril-mecd li-ytis-Sad. Sadeddin et-Teftznnin Tell-Mifta yapt erhte geen yetlerin tefsirine dairdir (el-Mektebetl-melekiyye, nr. 176, 5038, 5302; Merake Hiznet bn Ysuf, nr. 254). 6. eru Nami altil-mecz ve mreccetih. bns-Sabb elMiknsnin eserinin erhidir (Rabat el-Mektebetl-mme, nr. 1032/d). 7. Ecvibet mecma fil-

fh vel-kelm (el-Mektebetl-mme, nr. 318; Drl-ktbin-Nsriyye, nr. 1996/b). 8. Ecvibe fil-rt (el-Mektebetl-melekiyye, nr. 8011). 9. Tarb li-fehmi evhidil-azrec. Aruz ve kafiyeye dair el-Hazreciyye zerine yazlm talikattr (el-Mektebetl-melekiyye, nr. 603/b). 10. Risle f meseletil-ilf beynel-Heb vel-Yestin avlel-heylele (Drl-ktbin-Nsriyye, nr. 2085/b; Hiznet bn Yusuf, nr. 350/4). Mencrun kaynaklarda ayrca erul-Mutaar min mlteaid-drer ve eru il-meslik il avidil-mm Eb Abdillh Mlik (hocas Venersnin eserinin erhi) adl eserleri zikredilmektedir.

BBLYOGRAFYA

Mencr, Fihris Amed el-Mencr (nr. Muhammed Hacc), Rabat 1396/1976, neredenin girii, s. 3-7; bn Asker el-Marib, Devatn-nir (nr. Muhammed Hacc), Rabat 1397/1977, s. 59; bnlKd, Drretl-icl, I, 156-163; Ahmed Bb et-Tinbkt, Neyll-ibtihc, Trablus 1408/1989, s. 143-145, 594-595; Makkar, Ravatl-sil-iretil-enfs, Rabat 1403/1983, s. 285-286; Muhibb, ulatl-eer, IV, 121; Kdir, Nerl-men, I, 55; Abbas b. brhim, el-lm, II, 237-241; V, 215; Abdlhay el-Kettn, Fihrisl-fehris, II, 566-567; Muhammed Hacc, el-areketl-fikriyye bil-Marib f ahdis-Sadiyyn, Rabat 1396-98/1976-78, I, 24, 96-97, 104, 105-106, 138, 145, 274, 285; II, 360, 406; ayrca bk. ndeks; M. bid el-Fs, Fihris mati iznetil-araviyyn, Drlbeyz 1400/1980, II, 308-309, 326-327, 345; Muhammed el-Menn, Dell mati Drilktbin-Nriyye bi-Temgrt, Muhammediye 1405/1985, s. 101, 129, 133, 137; Sddk b. el-Arab, Fihris mati izneti bn Ysuf bi-Merrk, Beyrut 1414/1994, s. 178, 444. Ahmet zel

MENDERES, Adnan
(1899-1961) Trk siyaset ve devlet adam. Aydnda dodu. Babas Ktipzdelerden tahrirat ktibi brhim Ethem Bey, annesi Krm Trklerinden ve Aydnn byk toprak sahibi ailelerinden Hac Ali Paann kz Tevhide Hanmdr. ocuk yata annesini ve babasn kaybedince babaannesi Ftnat Hanm tarafndan bytld. 1910 ylnda ttihat ve Terakk ddsinde renime balad. Bu okulu bitirmeden zmirdeki Kzlullu Amerikan Kolejine geti ve orta renimini burada tamamlad. I. Dnya Sava sonlarnda yedek subay olarak askere alnd. Temel eitimini stanbul Maltepe Tlimghnda tamamlad ve ardndan Filistine gnderildi. Mondros Mtarekesinden (30 Ekim 1918) sonra zmire dnd. zmirin Yunanllar tarafndan igali srasnda Aydnda bulunan Adnan Bey, 1919 Hazirannda Yunanllar Aydna saldrmaya hazrlandklar esnada birka arkadayla birlikte Ayyldz direni rgtn kurdu. Ardndan Skede piyade alay yaveri olarak stikll Savana katld. Savataki hizmetlerinden dolay krmz eritli stikll madalyasyla dllendirildi. Cumhuriyetin ilk yllarnda Aydnda iftilikle urat. Fethi Okyar tarafndan 12 Austos 1930da kurulan Serbest Cumhuriyet Frkasnn Aydnda rgtlenmesine katkda bulundu ve partinin il bakanlna seildi. Serbest Cumhuriyet Frkas ay sonra feshedilince (17 Kasm 1930) Cumhuriyet Halk Frkasna geti ve bu frkann Aydn il bakan oldu. Bu grevi esnasnda Mustafa Kemal Paa ile tant. 1931de Cumhuriyet Halk Frkasndan Aydn milletvekili olarak Trkiye Byk Millet Meclisine girdi. Milletvekillii srasnda Ankara niversitesi Hukuk Fakltesini bitirdi. 1945 ylna kadar Trkiye Byk Millet Meclisinde komisyon raportrl ve parti mfettilii grevlerinde bulundu. Adnan Menderesin partisiyle ters dmesi ve muhalif grupta yer almas 1945 ylna rastlar. 1944te Saraolu hkmeti tarafndan Trkiye Byk Millet Meclisine sevkedilen Kyly Topraklandrma Kanunu tasars, raportrln Menderesin yapt bir karma komisyona havale edildi. Bir mddet sonra Menderes komisyondan istifa ederek zira mlkiyet zerine baz kstlamalar getiren bu kanun tasars aleyhinde mecliste ateli konumalar yapt. Toprak reformuna kar taknd bu tavr, kendisinin geni topraklara sahip olmas sebebiyle muhalifleri tarafndan toprak aalarn kayrd eklinde yorumland. Menderesin Cumhuriyet Halk Partisi iinde oluturduu bu muhalefet Cell Bayar, Refik Koraltan ve M. Fuad Kprl ile birlikte drtl takrir olarak anlan ve yurttalarn hak ve hrriyetlerinin kanunlara uygun olarak salanmasn, meclis denetiminin anayasann ngrd ekilde yaplmasn, parti almalarnn demokratik esaslara gre yeniden dzenlenmesini isteyen bir nergeyi 7 Haziran 1945te Cumhuriyet Halk Partisi meclis grubuna vermesiyle daha da belirginleti. nergenin Cumhuriyet Halk Partisi grubu tarafndan reddedilmesi zerine grlerini basn yoluyla aklad. Bu durum, nergeye imza koyan drt milletvekilinin partiden ihra edilmesine ve onlarn da 7 Ocak 1946 tarihinde Cell Bayarn liderliinde Demokrat Partiyi kurmasna yol at. Demokrat Partinin kurulmasnn ardndan 21 Temmuz 1946da ak oy, gizli tasnif usulyle yaplan seimlerde Demokrat Parti altm iki -baz kaynaklara gre ise altm drt veya altm alt- milletvekili kard ve Trkiye Byk Millet Meclisinde etkin bir muhalefet oluturdu.

14 Mays 1950 seimlerinde toplam oylarn % 53n alarak mecliste 408 sandalye elde eden Demokrat Partinin lideri Cell Bayar meclis tarafndan cumhurbakan seilince hkmeti kurma grevini Aydn Milletvekili Adnan Menderese verdi. Sava artlarnn sknt iine drd kesimler, kyller, muhafazakr kitleler, i evreleri, toprak aalar, kk esnaf ve tccarlar, eitli meslek sahipleri, etnik gruplar ve demokratiklemeyi Trkiyenin gelimesi asndan nemli bir adm olarak kabul eden aydnlar tarafndan yeni bir mit olarak grlen Demokrat Partinin iktidara gelmesinde Menderesin byk rol oldu. Bayara gre halkn, zellikle de kyllerin temayllerini ok iyi bilen ve Trkiyenin kalknm Bat lkelerini yakalamas iin babakanda bulunmas gereken zelliklere parti iinde en ok sahip olan kii Adnan Menderesti. Ayrca Menderes usta bir polemiki ve etkili bir hatipti. Ayn zamanda Demokrat Parti genel bakanlna getirilen Menderes, Demokrat Partinin iktidara geldii 22 Mays 1950den iktidardan uzaklatrld 27 Mays 1960a kadar babakanlk yapt ve bu dneme ismini verdi. On yl iinde be hkmet kurdu. Menderes dneminde Trkiyenin ekonomi politikasnda belirgin deiiklikler gzlendi. Cumhuriyet Halk Partisi hkmetlerinin ekonomi alannda arln hissettiren devletilik politikas yerini zel teebbse daha ok imkn tanyan yar liberal bir anlaya brakt. Krsal ve tarmsal alanda hzl bir makineleme politikas izlendi. Sulama ve enerji kaynaklar elde etmek iin ok sayda baraj yapld. Yollar ve limanlarn inas, okul, elektrik ve su gibi birok hizmetin ky ve kasabalara ulatrlmasyla ehir imknlarndan belli llerde bu kk yerleim birimleri de yararlanmaya balad. Ancak Trkiyenin o gnk mal kaynaklar bu byk hamleleri karlayacak seviyede deildi. Bu yzden Menderes gerekli kayna borlanma yoluyla dardan temin etti. Fakat 1955lerden itibaren d bor ve faiz demelerinin arl kendini hissettirdi. demelerdeki glkler enflasyonu krkledii gibi gittike ktleen lke ekonomisi, 1955ten itibaren ortaya kan ok ynl kriz ve alkantlarn temel sebeplerinden birini oluturdu. Bu dnemde d politikada da nemli gelimeler oldu. Trkiyeyi Bat blokuna balayan baz antlamalar imzaland. 20 Temmuz 1950de Kuzey Koreye kar Gney Koreyi desteklemek iin Bat devletlerinin yannda bu lkeye asker gnderen Trkiyenin, salad hizmet karlnda Kuzey Atlantik Paktna (NATO) yelii kabul edildi (18 Ocak 1952). Trkiyenin NATOya girii, asker bir tehdit olarak grlen Sovyetler Birliine kar lkenin savunmasn gvence altna alma amacna ynelikti. Bundan sonra Trkiyenin d politikasna hkim olan esas unsur, Sovyetler Birliinin Ortadou ve Balkanlardaki nfuzunu azaltmak iin Batnn desteinde komusu olan lkelerle baz antlamalarn yaplmas ve paktlarn kurulmas oldu. Balkan lkeleri arasnda imzalanan TrkiyeYugoslavya-Yunanistan Dostluk ve birlii Antlamas (28 ubat 1953) ve Balkan Antlamas ile (9 Austos 1954) Trkiye ve Irakn kurduu, daha sonra ngiltere, Pakistan ve rann da katld Badat Pakt (24 ubat 1955) bu temel ama gz nne alnarak hayata geirildi. te yandan Kbrs konusunda yaplan Zrih (11 ubat 1959) ve Londra (19 ubat 1959) antlamalaryla Kbrsta kurulacak yeni devletin stats belirlendi. Menderes hkmetlerinin iktidarda bulunduu ilk yllarda ekonomik alanda yapt hamleler o srada ortaya kan lke ii baz bunalmlar rtmt. Ancak 1955 ylndan itibaren stesinden gelinemeyen ekonomik problemler Menderese kar duyulan honutsuzluklar su yzne karmaya balad. 1955te Kbrstaki Rumlarn ENOSS idealine kar bir gsteri hareketi olarak stanbulda balayan, fakat birden bire apulcular tarafndan i yerlerine ve varlkl kimselere kar bir yama

hareketine dnen 6-7 Eyll olaylar Menderes hkmetini gerek i gerekse d politikada bir hayli sarst. Demokrat Parti meclis grubunun hkmeti istifaya zorlamasyla Menderes 30 Kasm 1955 tarihinde kabineyi yeniledi. Ekonomik alanda iine dlen darboazdan kurtulmak iin II. Dnya Sava yllarnda uygulamaya konulan korumac ve mdahaleci politikalara geri dnld. Mill Korunma Kanunu bu amala karld (6 Haziran 1956). Fakat iki yl sonra Amerikan i evreleri ve IMFnin tavsiyesiyle tekrar liberal ekonomi benimsendi. Menderesin olaylar kontrol altna almak iin bavurduu idar ve hukuk tedbirleri antidemokratik bulan on dokuz milletvekili Demokrat Partiden ayrlarak Hrriyet Partisini kurdu (20 Aralk 1955). Bu ekonomik ve siyas krizler yznden zellikle aydnlar ve brokratlar arasnda Menderes hkmetine kar memnuniyetsizlikler giderek artt. 1957 erken genel seimleri, Demokrat Partinin bir nceki seimlere gre % 16 orannda oy kaybyla sonuland. Oy oranndaki de ramen Demokrat Parti 419 sandalye ile meclisteki ounluunu korudu. Muhalefetteki Cumhuriyet Halk Partisi ile iktidardaki Demokrat Parti arasndaki ekimeler 1957 seimlerinden sonra daha da iddetlendi. Menderes lkede huzursuzluk arttka buna kar alnan tedbirleri de sertletirdi. Bu tedbirler, muhalefet tarafndan Menderesin lkeyi diktatrle gtrdnn bir delili olarak gsterildi. Honutsuzluk orduya da yansd. Hkmetin basn sularnn kapsamn genileten kanunu yrrle koyduu gn (15 Ocak 1958) hkmeti devirmek iin darbe hazrl yaptklar ileri srlen dokuz subay tutukland. Brokratlar arasnda da Menderes ynetimine kar tepkiler artt. Menderesin eski saygnln byk lde yitirdii bir srada Kbrs meselesi iin Londraya giderken (17 ubat 1959) geirdii uak kazasndan yara almadan kurtulmas halk arasnda Menderes sevgisini yeniden alevlendirdi. Bu olay Demokrat Parti iin yeni bir propaganda kayna oldu. Muhalefet partileri buna kar i birliine gittiler. Demokrat Parti de Vatan Cephesini kurarak buna cevap verdi. Ayrca Cumhuriyet Halk Partisi ve basnn faaliyetlerini denetlemek iin Trkiye Byk Millet Meclisinde bir tahkikat komisyonu kuruldu (18 Nisan 1960). Ayn zamanda komisyona parti ve gazeteleri kapatma ve sorumlular tutuklama yetkisi tanyan bir kanunun meclisten geirilmesi (27 Nisan 1960) muhalefetle iktidar arasndaki gerilimi trmandrd. 28 Nisanda stanbulda, 29 Nisanda Ankarada niversite rencileri Menderes hkmeti aleyhine gsteriler balattlar. Gsteriler devam ederken Harp Okulu rencileri 21 Mays 1960 gn Ankarada iktidara kar bir ihtar yry yapt. Halkn kendisine olan ballna ok gvenen Menderes istifa etmemekte direndi. Anadoluda dolaarak halkla grmeyi srdrd. Byle bir gezi iin Eskiehirde bulunduu bir srada daha sonra Mill Birlik Komitesi adn alan bir grup subay ynetime el koydu (27 Mays 1960). Ankara Radyosundan Alpaslan Trke tarafndan okunan bildiride demokrasinin iine dt buhran ve karde kavgasna meydan vermemek iin Trk Silhl Kuvvetlerinin lke idaresini eline ald, partileri iine dtkleri uzlamaz durumdan kurtararak tarafsz bir idarenin gzetiminde en ksa zamanda dil ve serbest seimler yaplaca ve idarenin seimi kazanan tarafa verilecei iln edildi. Bata Menderes ve Cell Bayar olmak zere Demokrat Parti milletvekilleri ve ileri gelenleri Yassadaya gtrld. Adnan Menderes 14 Ekim 1960 gn ilk durumasna kadar bir hcrede tecrit edildi. Avukatlarnn srarl talebi zerine ancak Kasm 1960ta ailesiyle grme izni verildi. Bu dnemde tek megalesi elli kelime ile snrl da olsa ailesine yazd mektuplard. Durumadan nce bir ara uyku hap iip intihara dahi teebbs etti. Durum tesbit edilince midesi ykanp oksijen verilerek yeniden hayata dndrld.

Soruturma iin geici kanunla zel tahkikat heyeti kuruldu. 14 Ekimde balayan yarglama dokuz ay yirmi yedi gnde 287 oturum halinde srd. Yassada Yksek Adalet Divan 592 kiiyi on sekiz davadan yarglad. Adnan Menderes ve Cell Bayar bata olmak zere on be kii anayasay ihll etmek, muhalefete bask yapmak, basn susturmak, vatan cephesi kurmak ve 6-7 Eyll olaylarn tahrik etmek sularndan idama mahkm edildi (15 Eyll 1961). Adnan Menderes, Fatin Rt Zorlu ve Hasan Polatkann cezalar onayland. Fatin Rt Zorlu ve Hasan Polatkann cezalar hemen infaz edildi. Adnan Menderes hasta olduu iin 17 Eyll 1961 gn idam edildi ve mral adasnda dier iki arkadann yanna defnedildi. Daha sonra Trkiye Byk Millet Meclisinde bir kanun karlarak mralda bulunan mezarlarn ailelerinin istedii yere nakline izin verildi. Menderes ve arkadalarnn Yassadadaki muhakemeleri dil yarglanma asndan ciddi pheler dourmutur. Tabii hkim ilkesi ihll edilerek zel bir mahkemenin kurulmu olmas, savunma hakknn snrlandrlmas, zaman zaman mahkeme heyetince, Sizi buraya getiren g byle istiyor eklinde, yarg bamszl asndan ciddi problem douran ifadelerin kullanlm olmas bu pheyi douran sebeplerin banda gelmektedir. Bu sebeple verilen mahkmiyet kararlar kamu vicdannda srekli rahatszlk uyandrm ve neticede 11 Nisan 1990 tarihinde Trkiye Byk Millet Meclisinde kabul edilen bir kanunla hkm giymi btn Demokrat Partililerle birlikte Adnan Menderesin de itibar iade edilmitir. Bunun arkasndan Menderesin mezar, Polatkan ve Zorlunun mezarlaryla birlikte idam gn olan 17 Eyll 1990da yaplan bir devlet treniyle stanbul Vatan caddesinde hazrlanan antmezara nakledilmitir. ocukluunu dindar bir kadn olan bykannesinin yannda geiren Menderes evresi tarafndan dinine bal bir kimse olarak tannrd. Cell Bayar htralarnda Menderesten bahsederken onun Kzlullu Amerikan Koleji yllarnda baz misyonerlerin mslman Trk genlerine Hristiyanlk propagandas yaptn ve bir devlet by olarak kendisinden bu konuda yardm istediini syleyerek Menderesin din konularda duyarl bir kimse olduunu ifade eder. Menderes, 1959daki uak kazasndan yara almadan kurtulmasn Allahn bir lutfu olarak grrd. Demokrat Parti, yeni kurulmu bir parti olarak din alanndaki siyasetinde ok daha esnek davranmas ve din talepleri karlama hususunda Cumhuriyet Halk Partisine nisbetle daha hazrlkl ve hevesli olmasyla dikkati ekmektedir. Bu taleplerden ilk olarak gerekletirileni, 1933 ylnda uygulamaya konan ve 1941de kanunlatrlan Arapa ezan zerindeki yasan kaldrlmas oldu (16 Haziran 1950). Bunu 7 Temmuz 1950 tarihinde ilk defa yrrle konan devlet radyosunda din programlarn yaym izledi. Cumhuriyet Halk Partisi iktidarnn son yllarnda ilkokullarda program d okutulan din dersleri konusunda Menderes bir adm daha atarak bu dersleri okul program iine aldrd (4 Kasm 1950). Tevhd-i Tedrsat Kanununa uygun olarak daha nce alp kapatlan mam-Hatip okullar, halkn din grevlisi ihtiyacn karlamak iin Menderes hkmeti tarafndan 1951 ylndan itibaren tekrar faaliyete geirildi. Siyas alanda din grnml faaliyetlere ise msamaha edilmedi. Tcn hareketinin faaliyetleri ve mensuplarnn Atatrk heykellerini krmaya ynelik eylemleri zerine sert tedbirler alnd. Tarikat yeleri tutukland. Atatrk aleyhtar faaliyetlere tepki olarak Atatrkn htrasn kanun yoluyla korumay amalayan Atatrk Koruma Kanununu karld (25 Temmuz 1951). Din propaganda hrriyetine 1949da kstlamalar getiren Trk Ceza Kanununun 163. maddesinin yeni eklinden sonra benzer bir yasaklama sol akmlarn faaliyetlerine de getirildi. 141 ve 142. maddelerde yaplan dzenlemelerle komnizm propagandas yapmak kanun meyyidelere baland (3 Aralk 1951). Bir sre sonra da slm Demokrat Partisi (3 Mart 1952) ve Trkiye Sosyalist Partisi (18 Haziran 1952) kapatld.

1952 yl sonlarnda Vatan gazetesi editr Ahmet Emin Yalmana dzenlenen suikasttan sonra bunun sorumlusu olarak grlen slmc ve milliyeti gruplar yakn takibe alnd. Bunlardan Byk Dou gazetesinin editr air ve yazar Necip Fazl Ksakrek tutukland. Milliyetiler Dernei kapatld (23 Ocak 1953) ve Demokrat Parti ile nisbeten iyi ilikiler gelitiren Nurcu hareketinin birok yesi hakknda soruturma ald. Bu olaylarn da etkisiyle dinin siyas amalar iin kullanlmasn yasaklayan ve cezalandran Trk Ceza Kanununun 163. maddesi yetersiz grlerek 6187 sayl kanunla bu maddedeki cezalar arttrld (23 Temmuz 1953). Bu kanunun karlmasndan ay sonra Millet Partisi din, mezhep ve tarikat esaslarna dayal bir parti olduu gerekesiyle kapatld.

BBLYOGRAFYA

Mustafa Atalay, Adnan Menderes ve Hayat, Ankara 1959; W. F. Weiker, The Turkish Revolution: 1960-1961, Washington 1963; Ali Fuad Bagil, 27 Mays htilli ve Sebepleri (trc. M. Ali Sebk - . Hakk Akn), stanbul 1966; Samet Aaolu, Arkadam Menderes, stanbul 1967; evket Sreyya Aydemir, Menderesin Dram: 1899-1960, stanbul 1969; Cell Bayar, Bavekilim Adnan Menderes (der. smet Bozda), stanbul, ts. (Baha Matbaas); Necip Fazl Ksakrek, Benim Gzmde Adnan Menderes, stanbul 1970; Feroz Ahmad, Turkish Experiment in Democracy: 1950-1975, London 1977, tr.yer.; Bekir Tnay, Menderes Devri, stanbul, ts. (Nilfer Matbaaclk); Orhan Cemal Fersoy, Bir Devre Adn Veren Babakan Adnan Menderes, stanbul 1978; Binnaz Toprak, Islam and Political Development in Turkey, Leiden 1981, tr.yer.; Rasih Nuri leri, 27 Mays Menderesin Dram, stanbul 1986; aban Sitemblkba, Aspects of Islamic Revival in Turkey: 1950-1960 (doktora tezi, 1990), Manchester University; M. Serhan Ycel, Menderes Dnemi (1950-1960), Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, XVI, 835-854; Mustafa Albayrak, D. P. Hkmetlerinin Politikalar (1950-1960), a.e., XVI, 855-877; Hikmet zdemir, Demokrasiye Gei ve Menderes Dnemi, a.e., XVI, 878-900; Cihat Gktepe, Menderes Dnemi (1950-1960), a.e., XVI, 901-910; Rdvan Akn, Trkiyede ok Partili Siyasal Hayata Gei ve Demokrat Parti ktidar (1945-1960), a.e., XVI, 911-922; J. M. Landau, Menderes, EI (ng.), VI, 1011-1013. aban Sitemblkba

MENDUP
() riin yaplmasn kesin ve balayc olmayan bir tarzda istedii fiil anlamnda usl-i fkh terimi. Szlkte nemli bir eye davet ve tevik etmek, lye at yakarken onun iyiliklerini sralamak gibi mnalara gelen nedb kknden tremi bir ism-i mefl olan mendb kelimesi istenen, arzulanan, kendisine arlan ey demektir. Fkh usul terimi olarak mendup eran yaplmas kesin ve balayc olmakszn istenen ve terkedilmesi din adan knanmayan ileri ifade eder. Kurn- Kermde ayn kkten tremi herhangi bir kelime gememekte, hadislerde ise nedb ve trevlerinin szlk anlamnda kullanld grlmektedir (Wensinck, el-Mucem, ndb md.). Fkh usulnde dinen yaplmas ve yaplmamas istenen fiillere balanan hkmler talebin kesin ve balayc olup olmamasna gre vcip (farz), mendup, haram ve mekruh eklinde drtl bir ayrma tbi tutulmu, yaplp yaplmamas serbest braklanlar mubah eklinde nitelenmi, bylece ykmllk teorisi be temel terim zerine oturtulmutur (bk. EFL-i MKELLEFN; HKM). Dinen yaplmas istenmekle beraber terkedilmesine ceza ve knama sonucu balanmayan durumlarda riin hitab (er talep) nedb, talebe konu olan fiil el-mendb ileyh veya ksaca mendup diye adlandrlr (Bklln, II, 28; bn Frek, el-udd fil-ul, s. 136-137). Bununla birlikte nedb ve mendup kelimelerinin e anlaml olarak kullanm da yaygndr (Cveyn, et-Tel, I, 162-163; elBurhn f ulil-fh, I, 310; el-Kfiye fl-cedel, s. 40; Gazzl, I, 66). te yandan baz teklif hkmlerde er hitapla bunun fkh sonucu farkl terimlerle (mesel vcipte cb ve vcb eklinde) ifade edilebilirken mendupta her ikisi iin nedb kelimesi kullanlr. Fkh usul eserlerinde mendup konusu ilenirken mendubun bu beli tasnifte yer alan dier kavramlardan, zellikle vcip ve mubahtan ayrld noktalara iaret edilmekte, vahiy gelmeden nce insan fiillerinin din deerlendirmeye tbi tutulup tutulamayaca ve mendubun emir kavram erevesinde ele alnp alnamayaca gibi kelm ve dil ile balantl baz tartmalara yer verilmektedir. Mendubun tanm yaplrken baz melliflerce, terkedilmesi ceza ve knamay gerektirmeyen ifadesinin yanl anlalmasn nlemek iin ayrca terki asndan kayd eklenir. Bu izaha gre mendubun zdd olan bir fiilin ilenmesinin gnah tekil etmesi ayr bir konudur ve tanmdaki bu ifade, kart olan eylemlerin msiyet tekil etmesini ortadan kaldrma anlamna gelmez. Gazzl, mendup tanmnda vcibin muhayyer ve muvassa ksmlarn tanm d brakmak zere terki halinde herhangi bir bedele gerek bulunmadn belirten bir kayt koyar. Cveyn ve Gazzl, hsn-kubuh konusundaki yaklamlarnn bir yansmas olarak kendi mezheplerine mensup baz limlerce yaplan terki knamay gerektirmemekle birlikte yaplmas terkedilmesinden daha iyi olan fiil eklindeki tanm eletirirler; din bildirim ncesinde haz verme ve zarar giderme ynyle kii iin iyi olan durumlar bulunmasna ramen bunlarn nedb diye adlandrlmadna, dolaysyla tanma eran kaydnn konmas gerektiine dikkat ekerler. Mutezileye nisbet edilen yaplmasndan dolay failinin vg ve saygya lyk olduu, yaplmamasndan dolay ise yerilmeyi hak etmedii ey biimindeki mendup tarifi de Allahn lutuf ve ihsan dahil her fiilinin ayn nitelie sahip olmasna

ramen mendup diye adlandrlamayaca gerekesiyle tenkit edilmitir (Cveyn, et-Tel, I, 162163; Gazzl, I, 66; Mzer, s. 242; kr. Kd Abdlcebbr, s. 13, 233, 241). Fkh usulndeki tanmna gre mendup erevesine giren durumlarn fkh literatrnde bazan e anlaml olarak, bazan derece fark belirtecek ekilde deiik terimlerle ifade edildii ve bunlarn szlk anlamlar ile ilikilendirilip akland grlr. Buna gre dinen yaplmas tercihe ayan bulunma noktasnda birleen fiillere Allaha yaklatran bir davran olmas asndan kurbet, srekli yaplmas ve tutulan bir yol olmas veya Hz. Peygambere nisbet edilmesi bakmndan snnet, Allahn sevdii bir fiil olmas asndan mstehap, farzlara ve vciplere ilve olmas ynnden nefl (nfile) ve fazilet, zerine farz olmad halde mkellefin kendi isteiyle yapmas asndan tatavvu, sevap vaad edilerek mkellefin zendirilmesi sebebiyle muraggabn fh (ragbe), dinen gzel bulunup tevik edilmesi yahut sevap ve fazileti aka belirtilmi olmas bakmndan nedb (mendup), bakasna ulamas ve ona faydal olmas asndan ihsan ad verilmitir (Mzer, s. 240-242; Fahreddin er-Rz, I, 21-22; bn bidn, I, 123). Baz usulcler bu terimlerin aslsz olduunu sylerken bazlar da bunlarn farkl kavramlar anlattn ve aralarnda birtakm derece farkllklarnn bulunduunu belirtmitir. Zira ayn er hkmle nitelenen fiillerde de sevap asndan farkllklar vardr. Bu bakmdan anlan kavramlar, mna bakmndan baz farklar tamakta olup gerekte mendubun birer eidi niteliindedir. Sevap ynnden olan bu farklla iaret etmek zere fakihler tarafndan ayr terimler gelitirilmi, bylece mendup kavram srasyla snnet, fazilet ve nfile eklinde derecelendirilmi, Resl-i Ekremin fazlaca zendirdii sevap derecesi en yksek olana snnet, son srada olana nfile ve tatavvu, ikisi arasnda yer alana ise fazilet ve ragbe denecei ifade edilmitir (Mzer, s. 241; Zerke, I, 285; bnn-Neccr, I, 404-405). Hanefler ise kesin tarzda olmakszn dinen yaplmas istenen fiilleri snnet ve nefl ksmlarna ayrrlar. Birinci ksmn ortak zellii ncelikli olarak Reslullahn ve ardndan sahbenin davranlarnn rnek alnmasdr. kinci ksm, mkellefin din vecbe olmad halde yaparak sevap kazanaca fiilleri ifade eder; bunlar mstehap, mendup, nfile, tatavvu, edep olarak da adlandrlr (emsleimme es-Serahs, I, 110, 113-116; Abdlazz el-Buhr, II, 548, 563-575; bn bidn, I, 103, 123; ayrca bk. NFLE; SNNET). Fkh usulnde mendup kavram etrafnda yaplan tartmalarn mendubun emir kapsamnda saylp saylmayaca ve teklif hkmlerden olup olmad meseleleri zerinde younlat grlr. Usul limlerinin bir ksmna gre mendup hakikat anlamnda olmak zere emir kapsamndadr. Nitekim, Allah adaleti ve ihsan emreder melindeki yette (en-Nahl 16/90) mendup olduu halde ihsan emredilmitir. te yandan mendubun ilenmesine taat ad verileceinde ittifak bulunmaktadr, taat ise emre uyma mnas tar. Bu gre kar kan usulclere gre mendup ancak mecazi anlamda olmak zere emir ats altna sokulabilir. Onlar bu gr desteklemek iin zellikle unlar delil gsterirler: Hz. Peygamberin, mmetime zor geleceini bilmeseydim onlara her namazda misvak emrederdim melindeki hadisinden anlald zere (Buhr, Cuma, 8, avm, 27, Temenn, 9; Mslim, ahret, 42) misvak mendup olmakla beraber emredilmi deildir. Yine Resl-i Ekrem, Hz. ienin zatl criyesi Berreye eski kocas Mugs b. Cah ile evliliini devam ettirmesi konusunda, Ona dnsen olmaz m? dediinde Berre, Ey Allahn resul! Bana emir mi buyuruyorsunuz? diye sormu, Hz. Peygamber de, Ben sadece araclk ediyorum deyince Berre, yleyse benim kendisine ihtiyacm yok cevabn vermitir (Buhr, al, 15, 16). Bu olaydan, Reslullahn Berreye eski eine dnmesi iin yapt tevikin emir nitelii tamad, dolaysyla

mendubun emir olmad anlalmaktadr. Ayrca emir kesin biimde bir eyin yaplmasn istemektir ve bunda muhayyer tutma sz konusu deildir. Nedb ise ilenmesi ve terkedilmesi muhayyer tutulan eydir. Mendup emredilmi olsayd onu ileyene emre itaatkr, terkedene ise emre itaatsiz denmesi gerekirdi. Halbuki mendubu terkedene si denemez (Bc, I, 194; Eb shak e-rz, I, 288-289; bnn-Neccr, I, 405). Bedreddin ez-Zerke, burada memr bih (emredilmi) denirken tartmann yap eklindeki emir kipi deil buyurma anlamna gelen emr lafz balamnda yapldna dikkat eker (el-Barl-mu, I, 287). mml-Haremeyn el-Cveyn ise mendubun gerekli (muktez) olduunu kabul etmekle birlikte her mukteznn emredilmi olarak nitelenmesine kar kmakta, bu konudaki tartmalarn lafz ve yararsz olduunu savunmaktadr (el-Burhn f ulil-fh, I, 249-250). Buna karlk baz usulcler, bu tartmann zellikle rvilerin, Hz. Peygamber yle emretti tarzndaki ifadelerinin anlamn belirlemeye k tutmas asndan yararl ve nemli olduunu syler (Mzer, s. 220; Zerke, I, 287-289). te yandan mendubun emir kavram iinde ele alnmas bu kapsamdaki fiillerin ilk vaktinde yaplmas, tekrar etmesi gibi literatrde genellikle vcip zerinden yrtlen tartmalarn mendup bakmndan da yaplmasn beraberinde getirmitir (bnn-Neccr, I, 406-407). Mendubun teklif hkmlerden olup olmad da tartlm, konuya teklif kelimesinin klfet ve meakkat anlam iermesi ve mendupta fiilin ilenmesiyle terkedilmesi arasnda muhayyer brakma zelliinin bulunmas asndan bakan usulcler mendubun teklif hkmlerden saylamayacan ileri srmtr. Bununla birlikte mendubun gereklilik ieren (iktiz) hkmlerden olduu genel kabul gren bir husustur (Seyfeddin el-mid, I, 113; bnl-Hmm, II, 142-143; M. Sellm Medkr, s. 58). Mendupla ilgili dier bir tartma konusu da mendup bir ibadete balanp yarm braklmas halinde bunun tamamlanmasnn gerekip gerekmedii meselesidir. Hanef ve Mlikler, tpk adakta olduu gibi balanlan mendup bir ibadetin tamamlanmasn ve bozulmas halinde kaz edilmesini vcip sayarken fi ve Hanbeller hac ve umre dndaki mendup ibadetlerin balamakla balayc hale gelmeyeceini, kiinin istemesi durumunda yarda brakabileceini ve kazsnn da gerekmeyeceini savunur (Habbz, s. 86; Sadrera, II, 274; Zerke, I, 289-290; bnn-Neccr, I, 407-411). Bir fiilin mendup olduu ya naslardaki ak ifadelerden yahut karnelerden anlalr. 1. Bir fiilin ilenmesinin ri tarafndan tasvip ve tevik edildiini, fakat balayc olmadn gsteren bir ifadenin kullanlmas. Mesel Hz. Peygamber, slmn mahiyeti hakknda eitli sorular soran bir bedevye slmn be vakit farz namaz klmak, ramazan orucunu tutmak ve farz olan zekt vermek olduunu sylemi; bedev bu ibadetlerin her birinden sonra, Baka bir ykmllm var m? diye sorunca Resl-i Ekrem, Hayr! Ancak tatavvu olarak yapman mstesna demitir (Buhr, mn, 34, avm, 1; Mslim, mn, 8). Bu hadiste ilenmesi balayc bir tarzda istenen fiillerin farz olan miktardan fazla ilenmesi olumlu karlanm, fakat tatavvu eklinde nitelenerek zorunlu saylmad aka belirtilmitir. 2. Emir sgas kullanlmakla beraber bunun balayc olmadn gsteren bir karnenin bulunmas. Fkh usul eserlerinde emir sgasnn mutlak kullanm halinde mendupluk ifade edecei grn ileri sren baz usulclerin bulunduu kaydedilmekle beraber usulcler arasnda genel kabul gren anlaya gre emir sgas vcb ifade eder ve menduplua yorumlanabilmesi karneye baldr. Bu karne herhangi bir nas olabilecei gibi genel fkh kaidelerinden biri veya fiilin terkine ceza balanmamas eklinde bir belirti de olabilir. Bu duruma, Ey iman edenler! Belirli bir sreye kadar birbirinizle bir bor ilikisi kurduunuz zaman onu yazn

melindeki yette (el-Bakara 2/282) geen yazn emri rnek gsterilebilir. nk daha sonra gelen yetteki, Eer birbirinize gvenirseniz kendisine gvenilen taraf emanetini tastamam yerine getirsin ifadesi (el-Bakara 2/283) bu emrin balayc olmadn gsteren bir karnedir. Mliklerden ehbeddin el-Karf, vciple mendup att zaman vcibin takdim edilmesi genel kural saylmakla beraber istisna olarak baz konularda mendubun vcipten daha faziletli olabileceine iaret ederek menduplar iki ksma ayrmtr. Birinci ksm vciplerin tad maslahatlardan daha az maslahat ieren menduplar oluturur ki ounluu bu ekildedir. kinci ksm ise vciplerden daha byk maslahat iermesi sebebiyle onlardan faziletli olan menduplardr. Mesel zor durumda bulunan borluya mhlet vermek vcip, alacandan vazgeerek onun borcunu silmek ise menduptur ve bu rnekte mendup fiili ilemek vcipten daha faziletlidir (el-Fur, II, 122-131; kr. Zerke, I, 294-295). tb menduplarn vcipler iin hazrlayc ve hatrlatc bir role sahip olduuna, te yandan mnferit olarak ele alndnda mendup bir fiilin btn itibariyle vcip hkmn alabileceine, zira din sembol (eird-dn) niteliindeki mendup hkmlerin mkellef veya toplum tarafndan tamamyla terkedilmesinin dinin fert ve toplum hayatndaki konumunu olumsuz etkileyeceine dikkat eker (el-Muvfat, I, 132-133, 151). Fakihler, mendup ve vcibin mkellefi Allaha yaklatrmak eklinde zetlenebilecek ortak bir amac bulunmakla beraber bu iki tr fiil arasndaki kavramsal snrlarn korunmasna zen gsterilmesi gerektiini belirtmilerdir. Aksi halde kiilerin din ykmllkleri hakknda karmaa yaanabilir ve bu durum toplumdaki istikrar ve gveni sarsabilir. nk inan bakmndan vciple mendubu birbirine eit tutmann, yani vcip olmayan bir eyin vcip olduuna inanmann btl sayld konusunda limler arasnda ittifak bulunmaktadr. Bu sebeple bir eyin gerek anlamda mendup olarak yerleebilmesi iin onun sz, fiil, inan bakmndan vciple e tutulmamas, eer sz veya fiil bakmndan vciple ayn muameleye tbi tutulmak istenirse herhangi bir inan ilkesini ihll etmemesine dikkat edilmesi ve zellikle toplumda davranlar rnek alnan kimselerin mendup olan beden bir ibadeti yapmak istemeleri halinde bu ibadeti srekli yapmamalar gerektii ifade edilmitir (a.g.e., III, 321-322, 332-335). Ancak Zerke, bu gr mam Mlike ve filerden Eb shak el-Mervezye nisbet ederek halkn vcipliine inanaca endiesiyle mendubun terkedilemeyeceini syler, ayrca bidatlarn almeti haline gelen bir mendubun terkedilip edilmeyecei konusundaki tartmaya yer verir (el-Barl-mu, I, 291). Dier taraftan tb, emir ve yasaklara Allaha yaknlatrc veya Ondan uzaklatrc olmalar asndan bakan sflerin talebin gereini yerine getirme bakmndan vciple mendup, mekruhla haram arasnda pratikte bir ayrm yapmadklarna, hatta bazlarnn tasavvuf yolunda ilerleyen slike mendubu vcip, mekruhu da haram olarak tanttna temas ettikten sonra onlarn bu tutumu halktan gizli tutmalar halinde yukarda belirtilen sakncalarn sz konusu olmadn, ancak bu noktaya gereken zenin gsterilmemesinin yanl anlamalara ve olumsuz yorumlara kap araladn ifade eder (el-Muvfat, III, 239-240, 335).

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, ndb md.; et-Tarft, el-Mendb md.; Tehnev, Kef, I, 274; II, 1361; Wensinck, el-Mucem, ndb md.; Buhr, mn, 34, Cuma, 8, avm, 1, 27, Temenn, 9, al, 15, 16; Mslim, ahret, 42, mn, 8; Bklln, et-Tarb vel-ird (nr. Abdlhamd b. Ali Eb Zneyd), Beyrut 1418/1998, II, 28, 31-38; bn Frek, Mcerredl-Malt, s. 199; a.mlf., el-udd fil-ul (nr. Muhammed es-Sleymn), Beyrut 1999, s. 136-137; Kd Abdlcebbr, elMu, s. 13, 233, 240-241, 282; bn Hazm, el-km (nr. Ahmed Muhammed kir), Beyrut 1983, I, 43; Bc, kml-ful f akmil-ul (nr. Abdlmecd Trk), Beyrut 1407/1986, s. 173, 194200; Eb shak e-rz, erul-Lma (nr. Ali b. Abdlazz el-Umeyrn), Breyde 1987, I, 288289; mml-Haremeyn el-Cveyn, et-Tel (nr. Abdullah Cevlem en-Nbl - bbeyr Ahmed el-mer), Beyrut 1417/1996, I, 162-163; a.mlf., el-Burhn f ulil-fh (nr. Abdlazm ed-Db), Devha 1399, I, 249-250, 310; a.mlf., el-Kfiye fil-cedel (nr. Fevkyye Hseyin Mahmd), Kahire 1399/1979, s. 40-42; emsleimme es-Serahs, el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Beyrut 1393/1973, I, 14-17, 110, 113-116; Gazzl, el-Mstaf, Bulak 1324, I, 27, 65-66, 74-76; Mzer, ul-mal (nr. Ammr et-Tlib), Beyrut 2001, s. 220-222, 236, 240-243; Zemaher, Esslbela (nr. Abdrrahm Mahmd), Kahire 1372/1953, s. 451; Aleddin es-Semerkand, Mznlul (nr. M. Zeki Abdlber), Katar 1404/1984, s. 26-34; Fahreddin er-Rz, el-Mal, Beyrut 1408/1988, I, 20-22; Seyfeddin el-mid, el-km f ulil-akm, Kahire 1387/1968, I, 103-105, 113; bnl-Hcib, el-Mutaar, Beyrut 1403/1983, I, 225; Karf, el-Fur, Beyrut, ts. (Drlmarife), II, 4, 122-131; III, 101; Habbz, el-Mun f ulil-fh (nr. M. Mazhar Bek), Mekke 1403/1983, s. 85-87; Abdlazz el-Buhr, Kefl-esrr (nr. Muhammed el-Mutasm - Billh elBadd), Beyrut 1417/1997, II, 548, 563-575; Sadrera, et-Tav erut-Ten (nr. M. Adnn Dervi), Beyrut 1419/1998, II, 271-274; tb, el-Muvfat, I, 132-133, 151-152; III, 58, 239-240, 321-329, 332-335; IV, 66-67; Zerke, el-Barl-mu (nr. Abdlkdir Abdullah el-n), Kveyt 1413/1992, I, 284-291, 294-295; bnl-Hmm, et-Tarr (bn Emru Hc, et-Tarr vet-tabr iinde), Beyrut 1403/1983, II, 142-143; bnn-Neccr, erul-Kevkebil-mnr (nr. Muhammed ez-Zhayl - Nezh Hammd), Dmak 1400/1980, I, 402-413; Bihr, Msellem-bt, Kahire 1904, I, 112; Hasan el-Attr, iyetl-Ar al Cemil-cevmi, Beyrut, ts. (Drl-ktbililmiyye), I, 126-127; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), I, 102-104, 106, 119, 123-126, 147; M. Sellm Medkr, Mebil-km indel-uliyyn, Kahire 1379/1959, s. 58, 63-65, 95-97; Abdlkdir Bedrn, el-Medal il mehebil-mm Amed b. anbel (nr. Abdullah b. Abdlmuhsin et-Trk), Beyrut 1405/1985, s. 152-153; Refk el-Acem, Mevsat mualati ulil-fh indel-mslimn, Beyrut 1998, II, 1573-1578. Ferhat Koca

MENDR
( ) Muhammed Mendr b. Abdilhamd Ms (1907-1965) Msrl edebiyat eletirmeni, gazeteci. Msr deltasndaki Kefr Mendr kasabasnda dodu. lk eitimini Nakibend tarikatna mensup bir ifti olan babasndan ald. lk renimini Miny el-Kamhta, orta renimini Tantada tamamlad. 1925te Kahire niversitesi Hukuk Fakltesine ve Th Hseyinin ynlendirmesiyle Edebiyat Fakltesinin Arap Dili ve Sosyoloji blmlerine kaydoldu. Edebiyat hocalar Th Hseyin ile arkiyat Carlo A. Nallino ve Enno Littmann, onun edebiyat yannda zellikle Yunan ve Fransz kltrne ynelmesinde etkili olmutur. Mendr 1929da Arap edebiyat ve 1930da hukuk alannda lisans diplomas ald. Ayn yl devlet bursu kazanarak Sorbonnea girdi ve dokuz yl Fransada kald. Burada ekonomi, hukuk, deneysel fonetik, Fransz ve Afrika edebiyatlar gibi alanlarda birka diploma sahibi oldu. II. Dnya Sava ncesi Fransadaki alkantl durum sebebiyle doktorasn tamamlayamadan Msra dnd (1939). 1940-1941de Kahire niversitesi Edebiyat Fakltesinde ngilizce eviri dersleri verdi. Yunanca, Franszca ve ngilizceden Arapaya tercmeler yapt. 1942 ylnda Th Hseyinin rektrln yapt skenderiye niversitesi Edebiyat Fakltesine hoca olarak tayin edildi ve Ahmed Emnin yannda hazrlad Teyyrtn-nadil-Arab fil-arnirrbi el-hicr adl teziyle 1943te doktor unvann ald; bu alma en-Nadl-menhec indelArab adyla basld (Kahire 1944). Muhammed Mendr, doktorasn vermesine ramen niversitede terfi ettirilmeyince 1944te grevinden istifa ederek Vefd Partisi yanls el-Mr gazetesinin yaz ileri mdrln stlendi. Ancak ay sonra bu grevden uzaklatrld. Akam Tiyatro Enstitsnde ders vermesinin yan sra 1945te Vefd Partisinin yaym organ olan el-Vefdl-Mrnin yaz ileri mdrlne getirildi. Bu gazete, 1946da komnizm sulamasyla kapatlncaya kadar Vefd Partisi iinde ilerici hareketin merkezi haline geldi. Mendr sosyalizm yanls makaleler yazmas, Vefd Partisi iinde liberal ilerici kanadn liderliini yapmas, mill politikalarla ok yakndan ilgilenmesi ve Sdk hkmetinin icraatn sert bir dille eletirmesi yznden 19451946 yllarnda yirmi defa hapse girdi. Sdk kabinesinin dmesinden sonra Vefd Partisinin yeni yaym organ olan avtl-mme gazetesinin yaz ileri mdrln stlenen Mendr ayrca avukatlk yapt. 1950de Vefd Partisinden milletvekili seildi ve eitli parlamento komisyonlarnda grev ald. 1952 devriminin ardndan btn partiler kapatlnca avtl-mme de yaym hayatna son verdi. Mendr, kuruluundan itibaren ders verdii Akam Tiyatro Enstitsndeki grevine devam etti ve 1959da Dramatik Edebiyat Blmnn bakan oldu. 1962 ylnda kendisine edebiyat alannda devlet tevik dl verilen Mendr 20 Mays 1965te Kahirede ld. Muhammed Mendr, Th Hseyin ekolnn en nemli eletirmenlerinden olmakla birlikte hocasndan farkl bir yne kayarak edeb eletiride sosyalist evrenin szclerinden biri haline gelmitir. Onun ok saydaki kitap ve makalesi genelde edeb eletiriyi konu edinir. Mendr

romantiklerin, sembolistlerin ve sanat sanat iin kabul edenlerin kurallarn birletiren eklektik bir edebiyat kuram gelitirmitir. Edeb eletiri konusunda ortaya att grlerinde Sainte Beuve ve Jules Lemaitrein yan sra daha ok, baz eserlerini Arapaya evirdii Gustave Lanson ve Georges Duhamelden etkilenmitir. Genellikle Fransz kaynaklarndan alnma olan temel grleri tutarl bir edebiyat ve eletiri anlay oluturacak ekilde kendi iinde uyumludur. Mendr, Fransadan dnnden ksa bir sre sonra Ahmed Emn tarafndan yeni kurulmu olan e-efe dergisinde yazlarn yaymlamaya balam, ardndan dzenli olarak bu yazlarn srdrmtr. Bu dnemdeki eletiri yntemini kendisi metinleri yorumlamaya ve izlenim zevkine dayal uygulamal eletiri olarak tanmlar (Muhammed Mendr, s. 5). Mendr bu temaylnde Lansondan etkilenmitir. Fransada renim gren ada Msrl edebiyat eletirmenlerinin hayli etkisinde kald, edeb eserin deerinin aa, evreye ve rka gre deiebileceini savunan Hippolitte Tainein edeb eletiri yntemini salkl bulmaz (a.g.e., s. 166). Mendr, modern Arap edebiyatnda edeb eletiriyi fsltl iir, iirsel panteizm, maksatl / hedefli edebiyat, objektif romantizm ve yntemsel eletiri gibi kavramlarla tantran kimsedir. iirde serbest nazmn hararetli savunucularndan biri olmu, bu alanda Akkd ve serbest nazm kartlaryla fikir atmasna girmitir. Siyasal ve sosyalist giriimlerine ramen hayat boyunca ideolojik bir eletirmen deil gerek edebiyat eletirmeni olarak kalmtr. Eserleri. Otuzun stnde kitap ve yzlerce makale yazan Mendrun baslm eserlerinden bazlar unlardr: Fil-Mznil-cedd (Kahire 1944; Kahire, ts.; 1919-1942 yllar arasnda e-efe ve erRisle dergilerinde yazd yazlardan meydana gelmitir); en-Nadl-menhec indel-Arab (Kahire 1944; Ortaa Arap edebiyatnda edeb eletiri zerine Arapa kaleme alnan en nemli kaynaklardan biridir; Fil-Edeb ven-nad, Kahire 1949); ed-Dmuryyets-siysiyye (Kahire 1952); Mesraiyyt ev (Kahire 1954); Muart anil-Mzin (Kahire 1954); Veliyyddn Yeken (Kahire 1956); e-irl-Mr bade ev (Kahire, ts.); el-Edeb ve mehibh (Kahire 1957, 2 bs.); Cevletn fil-lemil-itirk (Kahire 1957); ay cedde f edebinel-ad (Beyrut 1958); Fenn-ir (Kahire, ts.); e-efet ve echizeth (Kahire 1958); Mesrau Tevf elakm (Kahire 1961); en-Nad ven-ndl-murn (Kahire 1964). Mendrun Duhamel, Lanson, Meillet ve Flaubert gibi edip ve dnrlere ait Franszcadan yapt evirileri de vardr (bunlar iin bk. Muhammed Berde, s. 279-280). Muhammed Berdenin Mendr hakknda yapt doktora almas (Muammed Mendr ve tanrn-nadil-Arab, 1973, Paris niversitesi) yaymlanmtr (bk. bibl.).

BBLYOGRAFYA

Muhammed Mendr, Fil-Mznil-cedd, Kahire 1944, s. 5, 166; Fud Devvre, Aert deb yeteadden, Kahire 1965, s. 169-226; Henri Riyd, Muammed Mendr, ridl-edebil-itir, Beyrut 1967, tr.yer.; Ysuf Esad Dgr, Medird-dirstil-edebiyye, Beyrut 1972, III, 12851289; D. Semah, Four Egyptian Literary Critics, Leiden 1974, s. 153-201; Muhammed Berde, Muammed Mendr ve tanrn-nadil-Arab, Beyrut 1979, tr.yer.; J. Brugmann, An Introduction to the History of Modern Arabic Literature in Egypt, Leiden 1984, s. 402-410; Mansour Ajami, Mandr, EI (ng.), VI, 408-409.

Rahmi Er

MENEMENLZDE MEHMED THR


(bk. MEHMED THR, Menemenlizde).

MENFAAT
() Bir aynn kullanlmasyla meydana gelen fayda, iyi olana ulatran ey, zararn kart anlamnda slm hukuk terimi. Szlkte fayda anlamndaki nef kknden treyen bir isim olan menfaat (oulu menfi) fayda, hayr, insan iyi olana ulatran ey mnasna gelir. Kelime din literatrde bu szlk anlam dzeyinde maslahat ile e anlaml olarak yaygn bir kullanm kazand gibi ayrca bir hukuk terimini de ifade etmektedir. Menfaatin Kuranda, hadislerde ve genel din literatrdeki kullanm szlk mnas erevesindedir. Kelimenin temel anlam olan fayda, en soyut ekliyle bir hazzn elde edilmesi veya bir zarar ve elemin uzaklatrlmas anlamlarn ierir (Fahreddin er-Rz, VI, 146; zzeddin bn Abdsselm, I, 12; M. Sad Ramazan el-Bt, s. 26). Maslahatn kart mefsedet, menfaatin kart da mazarrat olup bu iki kelime birbirinin yerine kullanlr (bk. MEFSEDET). Bu kelimeler arasndaki anlam dzeyinde dikkate alnabilecek tek fark, objektif ve teorik fayda ve zararlar belirtme noktasnda maslahat ve mefsedetin, sbjektif ve pratik fayda ve zararlar belirtme hususunda da menfaat ve mazarratn daha ncelikli olarak kullanlmasdr. Def-i mefsedet celb-i menfiden evldr genel fkh prensibinde (Mecelle, md. 30) menfaat kelimesi en genel anlamda fayday ifade etmektedir. Bu kural klasik kaynaklarda, Def-i mefsedet celb-i meslihten evldr formunda geerken Mecellede maslahat kelimesinin yerine menfaat kelimesi tercih edilmitir. slm hukukunda haklarn z genel kabul gren bir teoriye gre maslahat ve menfaattir. slm hukukular, maslahat ve menfaati hukukun temeline yerletirip btn er hkmlerin kullarn maslahat ve menfaatini gerekletirme amacna ynelik olduunu savunurlar. slm hukukunun z ve gayeleri gibi tartma konular, menfaat kelimesinden ok artk teknik terim haline gelen maslahat kavram altnda ele alnan geni bir muhtevaya sahip olmutur (bk. MASLAHAT). Maslahatn bu alanlarda kazand teknik anlam ortaya koymak zere yaplan tanmlarda dahi srekli biimde menfaat kelimesinden yararlanlmakla birlikte (Gazzl, s. 174; Fahreddin er-Rz, VI, 146; bn Emru Hc, III, 142) menfaat kelimesi szlk anlam dzeyinde kalmtr. Menfaatin teknik bir terim olarak zellikle mal varl hukuku alannda kullanld grlr. Hukuk terimi olarak menfaat, bir evde oturmak veya ata binmekte olduu gibi bir maln (ayn) kullanlmasyla meydana gelen fayday belirtir (Ali Haydar, I, 227-228; Elmall, III, 413). Mlik limi bn Arafenin, elde edildii eye (ayn) izfe edilmedike baka bir yolla kendisine iaret edilmesi -aklen-mmkn olmayan ve izfe edildii bu eyin de bir paras olmayan ey diye yapt tanm da bu dorultudadr. Rass bu tarifi aklarken elbiseyi giymek ve hayvana binmek rneklerini verir (eru uddi bn Arafe, s. 396). fi mellifi ehbeddin ez-Zencnye gre menfaat, aynlarn heyet ve ekil olarak onlardan istenilen faydann elde edilmesine msait ve hazr durumda bulunmasdr (Tarcl-fr, s. 225). Mesel ev, ats sayesinde souk ve scaktan korumaya msait ve hazrdr. Duvarlaryla da iindekileri hrsz ve gasplardan korur. Bu ekilde kendisini dierlerinden ayran ve elde edilmek istenen amaca ulalmas iin hazr olan heyetleri (arazlar) bir

aynn menfaatidir. slm hukukular bir ayndan faydalanlmas, bir eyann kullanlmas gibi yollarla elde edildiini dndkleri istifadeye menfaat diyerek ona bir varlk atfederler. Bu tasarmda eya iki ayr varlktan oluur. Bunlar eyann kendisini, baka bir deyile arazlardan ayr olarak cevherini ifade eden ayn ve bu aynn kullanmyla salanan ya da eyann istifadeye hazr sreti (heyet) olarak grlen menfaatlerdir. Menfaatin bu ekilde al-glanmas noktasnda fkhtaki drt ana mezhep ortak yaklama sahiptir. Bu dn modeli atomcu evren anlay ile ekillenmi bir eya tasarm olup kelmdaki cevheri fert teorisiyle de uyum iindedir (bk. MAL). slm hukukularnn esas ald atomcu anlaya gre eya cevher ve arazlardan oluur. Ayn eyann cevheri, menfaat ise arazlardr (Debs, II, 779, 1071; Serahs, el-Mebs, XI, 80; bnl-Hmm, IX, 356). Genel anlamda arazlar eyann rengi, biimi, hareketi, bulunduu durum, ekli vb. sfatlar olduundan bir aynn kullanlmas ve ondan istifade edilmesi de kategori olarak fiil ve hareketten ibarettir. Fiil ve hareket ise bir arazdr. Dolaysyla menfaat denilen ey arazdr (ehbeddin ezZencn, s. 226). Ata binmek, evde oturmak, bir kimse iin i yapmak gibi hareket ve fiiller arazdr. Ayn zerinde gerekleen bu hareket ve fiil, arazlara ait genel zellikler dorultusunda pe pee iki anda varln srdremeyip varla geldiklerinin hemen arkasndan yok olur (Serahs, el-Mebs, XI, 78, 80; XV, 74; el-Ul, I, 56) ve tekrar yaratlr (ehbeddin ez-Zencn, s. 225). Dolaysyla menfaatlerin varlklarnn devam olmad iin bunlar madm kategorisindedir (tb, III, 164; bnl-Hmm, IX, 60; Leknev, I, 63; Ali Haydar, I, 228). Menfaatin Kapsam. Menfaat terimi sadece eyann aynna bal menfaatleri iermeyip daha geni kapsama sahiptir ve balca ayr tr iine alr. 1. Mallarn menfaatleri. Elbiseyi giymek, evde oturmak, klenin hizmeti gibi bir maln kullanlmas ve kendisinden istifade edilmesi gibi. 2. Bud menfaati. Bu, nikh akdiyle erkein kadndan cinsel ynden yararlanmas anlamnadr. 3. Hr kiinin bedeninin menfaati (Nevev, V, 13-14). Menfaat terimi genellikle aynmenfaat ayrm balamnda gndeme getirildii iin eyann aynnn menfaati bunun en ok bilinen trdr. kinci olarak evlilik iinde erkein kadndan cinsel ynden istifade etmesi de bir tr menfaat eklinde deerlendirilmitir (ehbeddin ez-Zencn, s. 192-196; irbn, III, 183). Bu dnceden hareketle zellikle fi, Hanbel ve Mlik doktrinlerinde nikh akdinin konusunun menfaat yani cinsel faydalanma olduu dnlr ve nikh akdi, konusu menfaat saylan akidlerin prototipi kabul edilen kira akdine benzetilir (ehbeddin ez-Zencn, s. 192-196; Hattb, IV, 224). Bir eyadan faydalanlmas bir fiil ve hareketle olduu gibi eler arasndaki istifade de en genel kategori olarak fiildir. Hanefler ise nikh akdinin konusunun menfaat terimi kapsamnda olduunu kabul etmekle birlikte bunu eyaya bal menfaatlerden ayrmak iin mta terimini tercih eder. Buna gre nikh akdi milkl-mta dourur (bn Nceym, III, 85; bn bidn, III, 3; ayrca bk. MLK). Menfaatin nc tr olan hr kiinin emei ise genellikle yapma borlar, yani bir kiinin akidle belirli bir ii yapmay borlanmasnda grlr. Kara Avrupas hukuk sisteminde bir kiinin dierine kar bir eyi yapmay borland szlemeler bir bor ilikisi, kar taraftan bir ey yapmasn isteme hakkna sahip olan kiinin bu yetkisi de alacak olarak nitelendii halde slm hukukunun bu ilikiye bak farkldr. Farkllk esas olarak fkhn bu ilikide yapma borcunu bir menfaat olarak nitelemesindedir. Buna gre eyann aynndan istifade etmek menfaat olduu gibi bir kiinin emeinden istifade etmek de menfaattir. Zira emek de neticede bir fiil ve harekettir. Bu bakmdan bir

kiinin dierine kar bir hizmetini konu edinen akid hizmette bulunacak kiinin menfaatlerine mlik olma anlam tamaktadr. Dolaysyla bu akid eyann menfaatlerine mlik olma sonucunu douran kira akdi kategorisindedir. Nitekim kira akdi slm hukukunda ayn hak douran bir ilem olup eyann menfaati (menfiul-ayn) zerinde meydana gelen kira (icre-i ayn) ve insan fertlerinin menfaati (menfiu ben dem) zerinde meydana gelen kira (icre-i dem) olmak zere iki ksmdr (Muhammed b. Ahmed ed-Desk, IV, 2; Ali Haydar, I, 672, 674). te yandan baz doktrinlerde kira akdi, ayndeyn kavram ikilisi ablonu dorultusunda icre-i ayn ve icare-i zimme eklinde ikiye ayrlmaktadr. cre-i ayn belirli bir evi kiralamak gibi belirli ve somut bir aynn menfaatleriyle ilgili iken icre-i zimme muayyen olmayp vasf belirlenen bir eyin menfaatleriyle alkaldr. Bir kiiyi belirli nitelikteki hayvanla bir yere tama menfaati gibi ki filer bu tr menfaatlerin zimmet borcu olduunu dnmektedir (bn Hacer el-Heytem, V, 55). Bu noktada hak sahibinin yetkisi milklmenfaadan ok deyn zerindeki alacak hakk niteliindedir. Bu kapsama sahip menfaatler zerindeki yetkileri ifade ederken menfaat teriminin yannda intif terimi de kullanlr. Buna gre menfaatler zerinde kurulan bir yetki, sahibine sadece o menfaatten ferd olarak yararlanma imkn veriyor ve bunun dnda hukuk tasarruflarda bulunmasn mmkn klmyorsa burada hakkn konusunun intif olduundan bahsedilir. Bu tr yetkiler de milkl-intif tabiriyle ifade edilerek milkl-menfaa teriminden ayrlr. Hanef doktrininde ise byle bir ayrma gidilmediinden milkl-intif tabiri kullanlmaz. slm hukukular, menfaatin kapsamn bu ekilde belirlemekle birlikte baz eyann gelir ve semerelerinin de menfaatin kapsamna girip girmediini tartmlardr. Menfaat araz cinsinden olduu iin menfaatlerden elde edilen kira geliri gibi hukuk ve tabii semereler mnasnda kullanlan galle teknik anlamda menfaatin dnda kalmaktadr. Zira bunlar ayn niteliindedir. Ancak bir kiinin mlik olduu menfaatten gelir elde etmesi mmkn olduu iin bu durumda menfaat teriminin kapsam genileyerek zaman zaman menfaatten elde edilen ayn niteliindeki gelirleri de kapsam iine almtr. Menfaat teriminin kapsam, olumsuz muhteval menfaatler denilebilecek bir eyann belirli bir ekilde kullanlmamas ykmlln de ierir. zellikle irtifak haklarnda bir akar mliki dier akar mliki ile arazisindeki binay kaldrp orada artk inaat yapmama hususunda akid icra etse bu szlemeyle hak sahibi dier arazinin belirli menfaatlerine mlik olur (bn Kudme, IV, 326; Buht, Kefl-n, III, 413; Hacak, slm Hukukunda rtifak Haklar, s. 74). Buradan hareketle slm hukukunda yapma borlar gibi yapmama borlarnn da genel tr olarak ayn hak balamnda ele alnd anlalmaktadr. Menfaatin Hukuk Nitelii ve Hkmleri. Eyann atomcu anlay dorultusunda tasvirinde menfaatlerin madm olduu noktasna kadar slm hukukular ana hatlaryla ayn dnse de bu noktadan sonra Haneflerin ve dier doktrinin menfaatin nitelii konusundaki grleri birbirinden farkldr. Haneflerin tasarm, temelde araz saylan menfaatlerin cevher olan ayndan farkl olduu ilkesi zerine kuruludur. Hanefler, bu anlamda bir eyann mal deerinin yalnzca aynda bulunduunu belirterek menfaatlerin kendi balarna var olan aynlar gibi hukuk deer tamadn dnr. Zira menfaatler madmdur. Var olmadan nce bir eyin mal deerinden ve mal olmasndan bahsedilemez (Serahs, el-Ul, I, 56). Ayrca menfaatlerin madm olmas ve

ardk iki anda varln koruyamamas (bek vasfn tamamas) dolaysyla ihraz edilmeleri de mmkn grlmemitir. hraz imknsz bir eyin hukuk deer tamas ise dnlemez (Ali Haydar, I, 795). Bununla birlikte menfaatin, kira gibi baz akidlere konu olmas durumunda toplumun ihtiyac ve zaruret dolaysyla mal kabul edilerek ayn haklarn konusu olmas mmkn grlr (a.g.e., I, 781, 795). Akid sz konusu olduunda menfaate mevcut hkm verilir ya da kendinden faydalanlan ayn genel ihtiya ve zaruret sebebiyle menfaat yerine konulur (Serahs, el-Ul, I, 56). Bu genel ereveden hareketle Haneflerin temel ilkesi, cevherin arazdan stn oluuna paralel biimde aynn menfaatten stn olduu ve arada mutlak bir eitsizliin bulunduudur (Debs, II, 1071; Ali Haydar, I, 671). Hanefler dndaki mezhep ulemsnn da atomcu dnce dorultusunda ekillenmi olan menfaat alglaynda da menfaatler arazdr ve her an yenilenir. Ancak bu mantk izah rf ve hukuk alannda terkedilip arazlarn mevcut olmad yargs iletilmez. Zira bunlar hukuk ve iktisad planda mal deere sahiptir. Dolaysyla menfaatler gerek anlamda deilse bile hkmen mal niteliindedir (ehbeddin ez-Zencn, s. 225; Zerke, II, 402). Hanef mezhebi dndaki doktrin bir eyann menfaatine kural olarak ayn hkmn vermi ve ayn ile menfaat arasnda bir eitsizlik ve fark dnmemitir. Bu sadece akidlerle snrl tutulmayp menfaat her bakmdan ayna denk kabul edilmitir. Kural olarak ayn zerinde gerekleen hukuk ilemlerin tamam menfaatler zerinde de gerekleebilir. Ayrca menfaat zerinde kurulu olan ayn haklar da ayn haklarn i ve d muhtevasna sahip, mutlak ve inhisar ifade eden bir hak olarak dnlr (Karf, I, 331-332). Hanefler ve cumhur arasnda aynmenfaat ayrm ve menfaatin hukuk nitelii konusundaki bu gr ayrl hukukun pek ok alannda nemli sonular dourmutur. Bunlarn balcalar yle sralanabilir: 1. Menfaatler tek bana ayndan bamsz olarak hukuk ilemlere konu edildiinde zerinde milkl-menfaa ve milkl-intif niteliindeki snrl ayn haklar kurulabilir. Bu ilemler temelde kira, vasiyet, vakf ve iredir. Ancak Hanefler, menfaatin mal deerden yoksun ve ayndan daha dk seviyede bulunduunu tasarladndan menfaatlerin hukuk ilemlere konu olmasn snrl artlarda kabul etmilerdir. Buna gre Haneflerde menfaat zerindeki ilemler ve bu ilemlerin prototipi olan kira, akid yapld anda akdin konusu olan menfaat madm olacandan kyasa, yani mezhebin genel hkmleri ve akl yrtme biimine aykr grlmtr (Ksn, IV, 173; Ali Haydar, I, 672, 689). Bu yzden genelde kira istihsnen ciz saylmtr. Akid yapld anda madm olan menfaat kiralayann istifade fiiliyle elde edilmekte ve anbean meydana gelmektedir. Dolaysyla kiralayan menfaate, kiraya veren de crete anbean mlik olur (Serahs, el-Mebs, III, 52; Ksn, IV, 201). Menfaatlerin bir an elde edildikten sonra yok olmas ve tekrar yaratlmas sebebiyle kira akdi de araz konumundaki menfaatlerin var olduu anlarda sz konusu olmakta, arazlar bir sonraki anda yok olduklarnda kira akdi de ortadan kalkmaktadr. Bundan dolay kira akdi menfaatlerin her varla geliinde yeniden inikad eden, srekli yenilenen bir akid zinciri eklinde tasavvur edilmitir (Serahs, el-Mebs, X, 205; XV, 75, 96, 136; bnl-Hmm, IX, 61, 70-71). Dier doktrinlerde ise menfaat kural olarak ayn seviyesinde ve ona eit grldnden menfaat zerindeki ilemlerde ve kurulan haklarda Haneflerde rastlanan snrlamaya gidilmemitir. Bu zelliinden dolay menfaatler zerindeki akidlerde menfaatler ayn gibi akidle birlikte el deitirir ve kiralayan kimse menfaatlere tpk aynn satm gibi bir defada mlik olur. Hukuk ilemlerle menfaat zerinde kurulan ayn haklarn devamll bakmndan da iki anlay arasnda ciddi farklar vardr. ounlua gre belirli bir sreyle snrl milkl-menfaa tipi yetkilerde hak sahibinin lmyle ayn hak kural olarak sona ermeyip vereseye intikal eder. Sre ile snrl olarak kurulmu vasiyette ms leh sre bitmeden

ldnde milkl-menfaa vereseye geer (Syt, s. 327). Kira akdinde de durum byledir. Zira kira menfaat zerinde dorudan ve bir defada lzm bir ayn hak dourur ve bu ayn zerindeki milk gibi mirasla intikal eder (ehbeddin ez-Zencn, s. 231-234). Haneflerde ise menfaatler akidleri sahih hale getirmek iin zarureten mevcut hkmnde sayldndan akid dndaki hallerde menfaatin madm olduu ilkesi geerliliini srdrr. Dolaysyla ayndan ayr olarak menfaatler mirasla intikal etmez. Menfaat kendisine vasiyette bulunulmu kii ldnde vasiyetin sresi dolmam olsa dahi menfaatler onun veresesine gemez. Bunun gibi kirada taraflardan birinin lmyle de akid infisah eder. Kiray srekli yenilenen bir akid sayan Haneflerin tasarmnda ayn mliki mal zerinde ortaya kmakta olan menfaatleri her an kiraya vermekte, taraflardan birinin lmyle bu zincir kopmaktadr (a.g.e., s. 234). 2. Menfaatin nitelii konusunda Hanefler ve ounluk arasndaki anlay fark, gasbedilen bir maln menfaatlerinin tazmini hususundaki gr ayrlnn da temelini oluturur. Haneflere gre menfaatler ardk iki anda varln koruyamad iin madm olduundan aslen gasp ve itlf mmkn deildir (bnl-Hmm, IX, 355). Tazmin gerektirecek zararlarda misliyle mukabele nas ve icm dolaysyla gerekli grld halde ayn menfaate denk kabul edilmemitir (Serahs, el-Ul, I, 56; bnl-Hmm, IX, 356). fi ve Hanbel doktrinleri menfaatle ayn arasnda hukuk deer noktasnda bir ayrm yapmad iin menfaatlerin tazmin edileceini savunur (bk. GASP). 3. Hanef mezhebinde aynn her bakmdan menfaatten daha stn saylmas ve buna bal olarak menfaatlerin hukuk deerinin bulunmadnn kabul edilmesi, menfaatler zerinde gerekleen hukuk ilemlerde ve gaspta gzlemlenen baz zorlama hkmlerin ortaya kmasna sebep olduu gibi dier doktrinlerde ayn ve menfaatin birbirinden tamamyla bamsz ve birbirine eit varlklar olarak ele alnmas da ayn ekilde birtakm ar hkmlerin ortaya kmasna yol amtr. Bu doktrinlerde menfaat bal olduu eyann aynndan btnyle bamsz bir ekilde tasarland iin menfaatler zerindeki ayn haklar da eyann mlkiyetinden tamamen bamszlatrlmtr. Buna gre mesel bir evi kiralayan kii evin menfaatine mlik olduundan bu menfaat zerinde diledii gibi tasarrufta bulunabilir. Bir ayn satn alan kii ald mal satabilecei gibi bir eyi kiralayan kimse mlik olduu menfaati kiraya verebilir. yle ki bir mal kiralayann onu maln sahibine kiraya vermesi dahi mmkn grlmtr (Ali b. Sleyman el-Merdv, VI, 34; Zekeriyy el-Ensr, Esnel-melib, II, 434; Hattb, V, 417; irbn, III, 492-493). Yine bir mal kiralayan kiiye o mal satlsa veya hibe edilse kira akdi infisah etmez (Ali b. Sleyman el-Merdv, VI, 69; Zekeriyy el-Ensr, Esnelmelib, II, 434; Buht, eru Mntehel-irdt, II, 269). Zira burada kii kira ile menfaate, sonra da satm akdi ya da hibe ile ayna mlik olmutur. Bu tasarma gre anlan iki akdin konular farkl olduu iin bu ilemde bir sorun grlmemitir. Haneflerin son iki konudaki grleri ounluun grlerinden farkldr (bn bidn, VI, 91; Ali Haydar, I, 736; Bilmen, VI, 173). ounlua ait tasarm sonucunda menfaatlerin fa hakk gerektirip gerektirmedii, karz, rehin vb. ilemlere konu olup olamayaca gibi aslnda dorudan eya ve ayn ile ilgili hkmler menfaatler asndan da tartlmtr. Bu tartmalar zaman zaman Hanef doktrininde de yaplmtr. zellikle filere gre menfaatlerde rib gereklemezken (Nevev, V, 176) menfaatleri ayndan daha alt seviyede ve mal deerden yoksun gren Hanef doktrininde bu ilkeye aykr olarak ayn cins menfaatin deiimi rib kukusu dolaysyla kabul edilmemitir. Buna gre bir evin kiralanmasna

karlk dier bir evin kiralanmas ciz deildir. Zira burada menfaatler ayn cinstendir ve akdin her iki taraf da tabiat gerei menfaati madm olmas sebebiyle pein verme imknna sahip deildir. Bu yzden burada nese ribs doduu dnlmektedir (bnl-Hmm, IX, 112-115; bn bidn, IV, 504).

BBLYOGRAFYA

Cevher, e-, Beyrut 1988, II, 995; Frzbd, el-msl-mu, Beyrut 1997, s. 991; Tclars, nfa md.; Tehnev, Kef (Dahrc), II, 1746-1747; Debs, el-Esrr fil-ul vel-fr (nr. Salim zer, doktora tezi, 1997), E Sosyal Bilimler Enstits, II, 779, 1037, 1040, 1069-1075; Serahs, el-Mebs, III, 52; X, 205; XI, 78, 80; XV, 74, 75, 96, 136; a.mlf., el-Ul (nr. Ebl-Vef el-Efgn), Haydarbd 1372 stanbul 1984, I, 56; Gazzl, el-Mstaf, Bulak 1324, s. 174; Ksn, Bedi, IV, 173, 201; Fahreddin er-Rz, el-Mal (nr. Th Cbir Feyyz el-Alvn), Beyrut 1408/1988, VI, 146; bn Kudme, el-Mun, [bask yeri ve tarihi yok] (Dru ihyit-trsilArab), IV, 326; ehbeddin ez-Zencn, Tarcl-fr alel-ul (nr. M. Edb Slih), Beyrut 1987, s. 192-196, 225, 226, 231-234; zzeddin bn Abdsselm, avidl-akm, [bask yeri yok] 1980 (Drl-cl), I, 12; Nevev, Ravat-libn (nr. Zheyr e-v), Beyrut 1985, V, 13-14, 176; Karf, el-Fur (nr. Hall Mansr), Beyrut 1998, I, 331-332; Abdlazz el-Buhr, Keflesrr, stanbul 1308, I, 171-172; Feyym, el-Mibul-mnr (nr. Hdr el-Cevd), Beyrut 1987, s. 618; tb, el-Muvfat, III, 164; Teftzn, et-Telv, Kahire 1377/1957, I, 170-171; Zerke, elMenr fil-avid (nr. Teysr Fik Ahmed Mahmd), Kveyt 1402/1982, II, 402; III, 138-139, 227-229; bn Receb, Tarrl-avid ve tarrl-fevid, [bask yeri ve tarihi yok] (Drl-fikr), s. 43-44; bnl-Hmm, Fetul-adr, IX, 60, 61, 70-71, 112-115, 355-356; bn Emru Hc, etTarr vet-tabr, Bulak 1316, III, 142; Ali b. Sleyman el-Merdv, el-nf f marifetir-rci minel-ilf (nr. M. Hmid el-Fk), Beyrut 1406/1986, VI, 34, 69; Rass, eru uddi bn Arafe, [bask yeri ve tarihi yok] (el-Mektebetl-ilmiyye), s. 396; Syt, el-Ebh ven-neir, Beyrut 1983, s. 326-327; Zekeriyy el-Ensr, Esnel-melib, [bask yeri ve tarihi yok] (Drlkitbil-slm), II, 434; a.mlf., erul-Behce, [bask yeri ve tarihi yok] (el-Matbaatl-Meyneiyye), III, 310; Hattb, Mevhibl-cell, Beyrut 1398, IV, 224; V, 417; bn Nceym, el-Barr-ri, III, 85; bn Hacer el-Heytem, Tufetl-mutc, [bask yeri ve tarihi yok] (Dru hyait-trsil-Arab), V, 55; irbn, Munil-mutc, [bask yeri ve tarihi yok] (Drl-ktbl-ilmiyye), III, 183, 492493; IV, 103; Buht, Kefl-n, III, 413; a.mlf., eru Mntehel-irdt, Beyrut, ts. (lemlktb), II, 261, 269; Kalyb, iye al eri Minhci-libn, Beyrut, ts. (Drl-fikr), III, 171; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-kebr, Kahire 1328, IV, 2; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), III, 3; IV, 504; V, 77-81; VI, 91; Leknev, amerl-amr, stanbul 1310, I, 63; Mecelle, md. 30, 86, 87; Ali Haydar, Drerl-hkkm, stanbul 1330, I, 227-228, 671, 672, 674, 689, 736, 781, 795; Elmall M. Hamdi Yazr, Alfabetik slm Hukuku ve Fkh Istlhlar Kmsu (haz. Stk Glle), stanbul 1997, III, 413; Bilmen, Kamus, VI, 166, 169-170, 173, 191; Ali el-Haff, Akml-mumelti-eriyye, [bask yeri ve tarihi yok] (Drl-fikril-Arab), s. 2629; M. Sad Ramazan el-Bt, avbil-malaa Fi-eratil-slmiyye, Dmak 1386-87/196667, tr.yer.; Mustafa Ahmed ez-Zerk, el-Fhl-slm f evbihil-cedd, Dmak 1968, III, 204210; Chafik Chehata, Thorie gnrale de lobligation en droit musulman hanefite, Paris 1969, s. 172;

Abdsselm Dvd el-Abbd, el-Milkiyye fi-eratil-slmiyye, Amman 1974, I, 180-184; Hasan Hacak, slm Hukukunda rtifak Haklar ve lgili Kavramlarn Geliimi (yksek lisans tezi, 1993), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 15-16, 74; a.mlf., slm Hukukunun Klasik Kaynaklarnda Hak Kavramnn Analizi (doktora tezi, 2000), M Sosyal Bilimler Enstits, s. 180-188, 194-207; Mehmet Gayretli, slm Hukukunda ahsa Bal Snrl Ayn Haklar: ntifa ve Skna Haklar (yksek lisans tezi, 1999), M Sosyal Bilimler Enstits, tr.yer. Hasan Hacak

MENFELT, Mustafa Lutf


() Mustaf Lutf b. Muhammed Lutf b. Muhammed Hasen Lutf el-Menfelt (1876-1924) Msrl yazar ve air. 1293 (1876) veya 1289 (1872) ylnda Asyta bal Menfelt beldesinde dodu. Babas Muhammed Lutf, Menfelt er kads ve nakbleraf olup Hz. Hseyin soyundan gelen Lutf ailesine, annesi mehur Trk ailelerinden oraplara mensuptur (Muhammed Abdlfetth, II, 178). Kurn- Kermi ezberledikten sonra Ezhere girdi. Burada on yl kadar sren renimi srasnda bata dil ve edebiyat olmak zere ahlk, felsefe gibi derslere zel ilgi gsterdi. Arap nesir ve nazmnn klasiklerini okuyup slbunu ve iir yeteneini gelitirdi. Dnemin Ezher eyhi Muhammed Abduhun derslerine devam etti, onun reformist grlerini benimseyerek sekin rencileri ve dostlar arasnda yer ald. Abduhun muhaliflerinden olan Hidiv Abbas Hilmiyi eletiren bir iirinden dolay alt ay hapis yatt. Abduhun vefatndan (1905) sonra Ezherden ayrlarak Menfelttaki evinde mnzevi bir hayat yaamaya balad. 1907 ylnda el-Meyyed gazetesinde nce el-sbiyyt, ardndan en-Nazart bal altnda iki yl devam eden itima, ahlk ve siyas yazlaryla hreti yaylmaya balad. Sad Zall Paann yabanc igaline ve emperyalizme kar balatt kurtulu mcadelesini hararetle savunup destekledi. Sad Zallun maarif ve adalet nzrl dnemlerinde nezret ktiplii (19091910), ardndan Cemiyyet-i Teriyye sekreterlii ve son olarak Meclisi Nvvb sekreterlii grevlerini yrtt. 12 Temmuz 1924 tarihinde Kahirede vefat etti. Akc ve lirik slbu ile deneme, roman ve hikyede modern Arap edebiyatnn nde gelen yazarlarndan olan Menfelt, Franszcay iyi bilmemesine ramen dostlarnn yardmyla Alphonse Karr, Franois Coppe, Edmund Rostand ve Bernardin de Saint Pierre gibi ediplerin klasiklerinden yapt evirilere zgn slbunu yanstmada ve onlar kendi ifade kalplarna dkmede stn baar gsterdi. Tercmelerine dnemindeki eviri anlaynn bir neticesi olarak asllarnda bulunmayan baz ilveler yapm olmakla birlikte bunlarn eserin btnln zedelemeyecek mahiyette olduu grlr. Hikye ve romanlarnda hazin tablolar dramatik ve lirik bir slpla dile getiren Menfelt mutsuz kadnlar, stn ahsiyet, fazilet, lm ve kin gibi temalar ilemitir. bretd-dehr adl eserinde daha fazla hazclk diye grd Batllamann getirdii alkolizm, kumar, serbest ak ve intiharlarn aileyi nasl kerttiini gzler nne sermi, yine Batllamann bir sonucu olarak ortaya kan feminizme kar km, bununla birlikte eserlerinde mslman kadnn karlat problemleri dile getirmi ve btn sorunlarn zm iin slm prensiplerine sarlmann gereini vurgulamtr. Gustave le Bonun etkisiyle tarihin btn uygarlklar iin eit biimde geerli olduuna inanan Menfelt, kendi lkesinin de bir gn yeniden dirileceine olan inanc muhafaza etmenin nemini belirtmitir. Lord Cromerin slm kltrnn gelimeye elverili olmad iddiasna kar karak aslnda hristiyan kltrnn slmiyetten alndn, slm kltrnn gerilemesinde bu kltrn etkisinin bulunduunu sylemitir. Ebl-Al el-Maarr ile mer Hayym slm kltrnn ideal tipleri olarak gren Menfelt, Maarrnin Risletl-ufrnna bir taklit yazm ve onun

vejetarizmi ile hakiki insanlk idealini savunmu, bazlarn Arapaya evirdii mer Hayymn Rubiyytn da slm dncesinin kemal noktas kabul etmitir. Bununla birlikte Hz. Peygamberin sretinin mslmann gerek ideali olduunu sylemi ve onun eskiyeni btn felsefe ve hikmetlerin yerine ikame edilebileceini vurgulamtr. slm birliinin hararetli savunucularndan olan Menfelt, Gaspral smil Beyi destekleyerek Trablusgarpl mslmanlar talyanlara kar savaa tevik etmi, arkn Garp istilsndan kurtulup bamszlna kavuabilmesi iin mslmanlar tek vcut halinde sava vermeye armtr. Siyasetle dorudan ilgilenmemekle birlikte milliyeti hareketleri desteklemi, Mustafa Kmil ve Sad Zall gibi milliyetiler iin vefatlarndan sonra sitayikr makaleler yazmtr. ada Arap nesrinin ve zellikle makale trnn nde gelen ahsiyetlerinden kabul edilen Menfelt edeb, ahlk, din ve itima muhteval makalelerinde bnl-Mukaffa, Chiz, Bedzzaman elHemedn gibi ediplerden etkilenmekle birlikte kendine has akc bir slp gelitirmitir. Menfeltnin yazlarnda kulland hznl slp gerek kendi dneminde gerekse sonraki nesiller zerinde etkili olmu, Msr edebiyatnn bir devri Abbs Mahmd el-Akkd tarafndan Menfelt devri olarak adlandrlmtr. Hem muhafazakr hem modernistler tarafndan sert hcumlara hedef olmasna ramen Menfeltnin eserleri bugn de ada Arap edebiyatnn en ok okunan kitaplar arasnda yer alr. Menfelt eserlerine az miktarda yansyan iirlerini ilk genlik yllarnda kaleme alm, daha sonra yazarla ynelmi ve hayatn yalnz iir yazmakla geirenleri eletirmitir. iirlerinde tasvir, genlik-yallk, ecel-lm, d-gerek, mal mlk, eref an, dostluk vef, vecdiyyt ve hikemiyyt gibi konular ilemitir (Ahmed Ubeyd, I, 324-341). Eski Arap iirini ideal olarak gren Menfelt yenilerden yalnz Ber b. Brd ile Eb Nvsa deer vermi, bu yzden muhalifleri tarafndan eletirilmitir. Menfelt kendi dneminin airlerini de mit verici bulmaz. Yaz ve iirlerinde Osmanl Devletinin paralanmasna bir taraftan zldn, dier taraftan Msrn bamszlna kavumas sebebiyle de sevindiini ifade eder. Eserlerinde Arap dilinin btn zenginliklerini ortaya koymu olan Menfelt sun sece kar olumsuz bir tavr taknm olmakla birlikte tabii secii yaygn biimde kullanmtr. Bu arada uydurma kelimelere kar km, Kahire ve Dmak dil akademilerinin bu konuda tavr almalarn salamtr (Brockelmann, III, 196-200). Eserleri. 1. en-Naart (Kahire 1910, 1912, 1920, 1925, 1947, 1952). Bata el-Meyyed olmak zere gazete ve dergilerde yaymlanm yaz, makale, risle ve iirlerinden oluan semeler koleksiyonudur. 2. el-Abert (Kahire 1915, 1916, 1922, 1958). Edeb ve etkili bir slpla yazlm ackl ve ksa hikyelerden ibarettir. 3. Mutrtl-Menfel (Kahire 1912, 1923). Eski ve yeni edebiyatlardan derlenmi iir ve nesir semeleri olup Ali Ysufa ithaf edilen I. cildi yaymlanmtr. 4. Kelimtl-Menfel. Ahmed Ubeyd tarafndan derlenmitir (Dmak 1343/1924). 5. el-ntim (Kahire 1923). Bu hikye daha sonra en-Naart iinde de yaymlanmtr. 6. F Seblit-tc (Kahire 1920, 1925; Beyrut, ts.). Fransz airi Franois Coppenin Pour la couronne adl tiyatro eserinin zetidir. 7. e-ir (Kahire 1921, 1925). Srn d Bercrk adyla da tannan eser Fransz airi Edmund Rostandn Cyrano de Bergrac adl romannn tercmesidir. 8. Mecdln tate lliz-zeyzefn (Kahire 1923, 1928). Fransz yazar Alphonse Karrn Sous les tilleuls adl romannn evirisidir. 9. el-Fale (Kahire 1923, 1924). Fransz yazar Bernardin de Saint Pierrein Paul et Virginie adl ak romannn Ferah Antnun tercmesinden yararlanlarak zgn ina kalplarna dklm eklidir. 10. Kelle ve Dimne. Beydebya ait eserin bnl-Mukaff tarafndan

yaplan Arapa evirisinin neridir (Beyrut 1966). Kaynaklarda Menfeltnin bretd-dehr, elMuaddime, el-Beyn, el-Laf vel-man, ayyetl-Mriyye min seneti 1921 il seneti 1923 adl eserleri de gemektedir (Brockelmann, III, 195-202). Mustafa elebnin Muaf Luf el-Menfel el-edbl-itirk (Kahire, ts.), mer ed-Desknin el-Menfel: Dirse nadiyye talliyye (Kahire 1976), Abbas Beyym Aclnn el-Menfel ve eeruh fil-edebil-ad: Fikren ve slben (skenderiye 1977), Ahmed Abdlhdnin elMenfel: ayth ve mellefth (Kahire 1981), Muhammed Ebl-Envrn Muaf Luf elMenfel: ayth ve edebh (I-III, Kahire 1981-1986), Kmil Muhammed Uveydenin Muaf Luf el-Menfel: ayth ve edebh (Beyrut 1993) isimli almalar bulunmaktadr. Osman Aolu tarafndan Mustafa Lutf el-Menfeltnin Hayat, Eserleri ve XIX.-XX. Asr Arap Edebiyatndaki Yeri adyla bir doktora tezi hazrlanmtr (1980, U Sosyal Bilimler Enstits). Emrullah ler, Menfelutnin hayat, eserleri, edeb kiilii ve dnce dnyasna dair bir girile birlikte onun hikye ve denemelerinden yapt semeleri Erdem Nerede? adyla Trkeye evirmitir (stanbul 2000).

BBLYOGRAFYA

Serks, Mucem, II, 1805; Brockelmann, GAL Suppl., III, 195-202; Mrn Abbd, Edebl-Arab, Beyrut 1960, s. 466-467; evk Dayf, el-Edebl-Arabiyyl-mur, Kahire 1979, s. 227-234; Muhammed Ebl-Envr, Muafa Luf el-Menfel, Kahire 1981-86, I-III; H. A. R. Gibb, Studies on the Civilization of Islam, London 1982, s. 258-268; Fethi Yeken, el-Mevsatl-arekiyye, Amman 1403/1983, I, 281-282; Abbas Mahmd el-Akkd, Mrcat fil-db vel-fnn (elMecmatl-kmile iinde), Beyrut 1403/1983, XXV, 557-568; Zirikl, el-Alm (Fethullah), VIII, 239-240; Ahmet Savran, 19. Yzyl Osmanllar Dneminde Yeni Arap Edebiyat, Erzurum 1987, s. 275-284; Ahmed Ubeyd, Mehr uaril-ar, Beyrut 1414/1994, I, 320-341; Sad Mhl, dbl-ar, Kahire, ts. (Matbaatl-mrn), s. 256-262; Muhammed Abdlfetth, Eher mehri debi-ar, Kahire, ts. (el-Mektebetl-Msriyye), II, 178-224; Erol Ayyldz, Mustafa Lutf elMenfeltnin Paul ve Virginie Tercmesi ve Tenkidi, Bursa, ts. (Fatih Yaynevi); Emrullah ler, Modern Arap Edebiyatnda Bir nc: Mustafa Lutf el-Menfelt, Nsha, I/3, Ankara 2001, s. 7188; Ch. Vial, al-Manfal, EI (ng.), VI, 414-415; E. C. M. de Moor, al-Manfalt, Mustaf Lutf, Encyclopedia of Arabic Literature (ed. J. S. Meisami - P. Starkey), London 1998, II, 506. smail Durmu

MENGES, Karl Heinrich


(1908-1999) Alman Trkologu ve Slav dilleri uzman. 22 Nisan 1908de Frankfurt am Mainda dodu. Tannm bir aileye mensup olan babas blge sulh hukuk mahkemesi ktibiydi. Menges dillere kar duyduu ilgiyle on yana geldiinde dedesinin Rusa gramer kitabn incelerken bu dilin Yunanca ile olan balantsn ortaya karmaya alt. Lise renimi yllarnda Rusaya yalnz pazar gnleriyle tatil gnlerini, Yunancaya da haftada alt saatini ayryordu. Bu alma sayesinde alt ay gibi ksa bir sre sonra gazete ve kitaplar szlk yardmyla okuyup anlayabilecek hale geldi. Rusann Yunanca ve Latince ile olan yaknln kefetmesi bu dilleri renmesini kolaylatrd. renimini srdrrken zellikle Latince ve Yunanca hocalar ona byk destek verdiler; Mengesi Hint-Avrupa dilleriyle tantrp bu dillere dair edebiyat bilgileri almasn saladlar. Bylece Mengesin dil bilimiyle ilgili aratrmalar balam oldu. Bu arada ngilizceyi ve talyancay renen Menges eski Slavca, Trke ve bunlara komu dillerle de ilgileniyordu. Lessing Lisesinden 1926 ubatnda mezun olan Menges, Frankfurt niversitesinde ilk iki yar ylda corafya, halk bilimi, meteoroloji, in bilimi, genetik, pratik kurslarla Rusa ve yeni Bulgarcann yan sra zel dersler alarak Osmanl Trkesini rendi. Sonraki iki yar ylda Mnihte okudu. Bernekerden Slavca, rtelden Sanskrite, Bergstrasser ve Sssheimden Osmanl Trkesi, Schermandan halk bilimi dersleri ald. 1928 baharnda Mnihten Berline gitti. Burada Vasmerden Slavca, Willy Bang Kauptan Trkoloji okudu. Trkoloji incelemelerinde yalnz Osmanl Trkesi ve slm kltryle yetinmeyip bu alan, Eski Trkeyi ve Altaycaya kadar Asya ve Sibiryada konuulan dilleri de iine alan bir daire iinde geniletti. Menges, 1930-1932 yllarnda Berlin niversitesinde srdrd renimini 1932 ubatnda doktora imtihanyla tamamlad. 1933 Martna kadar geen bekleme dneminin sonunda Dou ile ilgili aratrma yapan bir kurumda greve balad. Rusyada ve in snrnda ok istedii aratrmalar yapabilmek iin gerekli izni ilgili lkelerden bir trl alamad. Daha sonra kan artl izinlere de byk bir dnya savann patlak verecei endiesiyle olumsuz cevap verdi. Hocas Bangn lm zerine (1934) retim hayatna balayan Mengese hocasnn alma odalarn ve zel ktphanesini Annemarie von Gabainle birlikte kullanma izni verilmiti. Naziler tarafndan zorunlu ge tbi tutulan Menges, bata Amerika Birleik Devletleri olmak zere birok lkeden Rusa ve Slavca hocal yapmas iin davet ald. Onu davet edenlerden biri de Rus edebiyatna byk hayranlk duyan Trkiyenin Prag bykelisi Yakup Kadri Karaosmanoludur. Bu daveti kabul ederek 1937de Ankaraya geldi; nceleri haftada gn ikier saatten uygulamal kurslar verdi. lk alt haftadan sonra kendisine Rusa dersleri devredildi. Slavca iin yalnzca ikier saatlik iki kurs bulunuyordu. Burada gerekli artlar ve umduu ilm seviyeyi bulamad iin New York Colombia niversitesinde almaya karar vererek 1940 Eyllnde Trkiyeden ayrld. Colombiada huzurlu bir alma ortamna ve geni imknlara kavuan Menges ikinci ylnda Trkolojiyi ders olarak mfredata aldrmay baard. Henz Amerika Birleik Devletlerindeki

niversitelerde Trkoloji okutulmuyordu. Eitime Uygurca ile balayan Menges sava dolaysyla ilgi gsterilen Trkiye Trkesi iin de kurslar at. Trke, 1942-1943 ders ylndan itibaren Colombia niversitesinin mfredatna resmen alnd. 1943-1944te Colombiada Mill Savunma Bakanlna bal baz blmler iin dzenlenen zel kurslar arasnda Menges de haftada on-on be saat Osmanl Trkesi dersleri veriyordu. Savan sona ermesiyle bu kurslara olan ilgi azald. Dou Avrupa Dilleri Blm Slav Dilleri Blmne dntrld. 1947 yaz yar ylnda Seattledeki Washington niversitesinde Slavca ders vermeye balayan Menges bunun yannda Slav-Altay ilikilerini inceledii ayr bir dersi stlendi. 1947 gznde Colombia niversitesine dnd. Menges 1947de Altay ve Slav dilleri dalnda profesr unvann ald. 1956da Altay dilleri profesr olunca Altaycay etkileyen dilleri aratrmak ve Rusyaya ilm geziler yapmak iin imkn kazanm oluyordu. Savatan sonra gezdii yerler arasnda ran da vard (1948, 1950). Bu lkedeki ktphaneleri inceleyen ve eitli aratrmalar yapan Menges baz nemli sonulara ulat. Ardndan Afganistan, Kore, Japonya, Tayvan, Siyam, Malezya ve Gney Hindistana gitti. Berkley, Seattle, Paris, Berlin, Gttingen, Viyana, Brksel, Hamburg, Frankfurt, Mnih, Delhi, Kuala Lumpur, Upsala, Leningrad, Almat, Sapporo, Kiyoto ve Seul gibi niversitelerle bilgi alveriinde bulunan Menges Socit Finno-Ougrienne, Socit dIranologie, Socit Asiatique, Societas UraloAltaica, International Association of Tamil Research, Kgl. Humanistika Vedenskaps-Samfundet i Upsala, Royal Central Asian Society gibi bilim kurumlarna ye olarak kabul edildi. 1976 yaznda emekli olan Menges 20 Eyll 1999 tarihinde Viyanada ld. Eserleri. Volkskundliche Texte aus Ost-Trkistan, aus dem Nachlass von N. TF. Katanov (nr. Karl Menges, I-II, Berlin 1933-1943); Qaraqalpaq Grammar I: Phonology (New York 1947); The Oriental Elements in the Vocabulary of the Oldest Russian Epos, the Igor Tale (New York 1951); Introduction to Old Church Slavic (New York 1953); An Outline of the Early History and Migrations of the Slavs (New York 1953); Glossar zu den volkskundlichen Texten aus Ost-Trkistan II (Wiesbaden 1954); Das Cayatajische in der Persischen Darstellung (Wiesbaden 1957); Morphologische Probleme (Wiesbaden 1960); The Turkic Languages and Peoples: An Introduction to Turkic Studies (Wiesbaden 1968, 1995); Altajische Studien II. Japanisch und Altajisch (Wiesbaden 1975)

BBLYOGRAFYA

S. E. Hegaard, Karl Heinrich Menges Bibliographie, Wiesbaden 1979; Fuat Sezgin, Bibliographie der Deutschsprachigen Arabistik und Islamkunde, Frankfurt 1993, XVI, 104; R. A. Miller, For Karl Heinrich Menges 22 April 1908 - 22 April 1983, CAJ, XXVII (1983), s. 161-167. Mustafa S. Kaalin

MENGL GRAY TRBES


Krmda XVI. yzyla ait trbe. Krm Han I. Mengli Giraya (1467-1474, 1475-1476, 1478-1514) ait olan trbe, Krm Hanlnn baehri Bahesarayn yaknndaki Salack blgesinde yer almaktadr. Krm hanlarnn ilk saraylar da Salacktayd. Trbenin aasnda I. Mengli Giray Han tarafndan ina edilen Zincirli Medrese bulunmaktadr. Evliya elebi burada birka trbe olduundan sz etmekte, eski gravrler de bunu dorulamaktadr; ancak gnmzde yalnz bir trbe mevcuttur. Glbn-i Hnna gre Mengli Girayn trbesi, yaptrd medresenin yannda olup daha nce I. Hac Giray Han da vefat ettiinde (871/1466) burada ina ettirdii trbesine defnedilmitir. nceleri I. Hac Giraya atfedilen mevcut trbenin evval 957 (Ekim 1550) tarihli kitbesi yapnn Mengli Giray Hana (. 919/1514) ait olduunu gstermektedir. Her ne kadar kitbe 957 (1550) tarihini tayorsa da trbenin bilahare ina edilmesi veya daha sonra birtakm deiikler geirmi olmas mmkndr. Trbenin mimarisi son derece nemlidir. Sekizgen bir plana sahip bulunan trbe arazinin meyilli olmasndan dolay bir temel zerinde ina edilmitir. ki kademeli rt sistemi i tarafnda bir kubbe, d tarafnda sekizgen bir kasnak ve kiremit rtl hafif sivri bir atdan oluur. Eyvan eklinde ne doru kan takap zengin sslemeye sahiptir. Kap tarafndaki keler hari dier kelerde stunlar yer almaktadr. Bu stunlarn kaz aya denilen bir mekik eklinde geometrik bezeme gsterir, tanesinin zencirek veya geme motifleri vardr. Trbede toplam be pencere mevcuttur. Giriteki eyvann karsnda cephede st seviyede dar, d erevesi drtgen, i taraf sivri kemerli birer pencere yer almaktadr. ki yanda ise daha alt seviyede ift ereveli, silmeli birer drtgen pencere bulunur. Trbenin bir temel zerinde ina edilmesi yapda zemin kat veya mumyalk bulunduunu dndrr. Eyvannn d ksm, iki tarafnda dm motifiyle ilenmi burmal halatla evrili sivri kuatma kemerli geometrik motifler gsteren ke stunlarnn stnde durmaktadr. Eyvann st bir aynal tonozla rtldr. Eyvann i ksmlarnda her iki tarafnda kavsaralar mukarnas dolgulu birer mihrbiye mevcuttur; mihrbiyeler dikdrtgen bir ereve iine alnmtr. ereve eridi i bkey dz bir bordr ve onun dnda burmal bir halattan oluur. Nilerin iki yannda birer ke stuncuu vardr. Bu stuncuklarn silindirik gvdelerinde cephe stunlaryla ayn olan mekik ekilleri mevcuttur, balklarnda ise byk, tek yaprak eklinde bitkisel motifler grlr; gvde ve balk arasnda birer burmal halat bulunur. Sa mihrbiyenin stun balklar tamamen tahrip olmutur. Nilerin i taraflarnda, mukarnas kavsara ve ereve halatn arasndaki keliklerde rm motiflerin iinde ikier adet yuvarlak yaz panosu yer almaktadr. Yan duvarlarn st ksmnda birer kr kemer eridi bulunur. Eyvann iindeki ana cephede bezemeli deiik eritten oluan bir ereve iinde bask kemerli giri kaps ve kapnn stnde kitbe mevcuttur. Kap ve kitbe arasnda yan nilerin stun balklarna benzeyen byk bitkisel motiflerden meydana gelen bir bezeme panosu yer almaktadr. Kapy evreleyen bordrlerde dardan ieriye doru nce dz yivli bir ereve, ardndan muhteem bir yaz eridi ve en ite bir geme motifi bulunmaktadr. Kap etrafnda dolaan yaz eridinde Feth sresi yer almaktadr. Kap cephesinin ereve dndaki alannda ise muhteem bir

rm desen vardr. Salack mahallesine yakn olan Krkyerdeki, Altn Orda Han Toktamn kz Hanike Bikee ait bir baka trbe ile I. Mengli Giray Trbesi arasnda byk benzerlikler vardr. Bu trbe de sekizgen bir yapya ve geni bir giri eyvanna sahiptir. Bezemesi ise ok daha sadedir.

BBLYOGRAFYA

Evliya elebi, Seyahatnme, VII, 225-226; Halim Giray, Glbn-i Hnn, stanbul 1327, s. 19; Remml Hoca, Trh-i Shib Giray Han (nr. zalp Gkbilgin), Ankara 1973, s. 144-145; F. Dombrovskiy v.dr., Bahisarayskaya arabskaya i turetskaya natpisi hanskago dvortsa, meeti, klatbica, Zapiski Odesskago Obestva storii i Drevnostey, Odessa 1848, s. 526; Hseyin Bodaninskiy, Tatarskye Drbe Mavsoley v Krimu, Simferopol 1927, tr.yer.; Osman Akokrakl, Novoe iz storii ufut-Kale, Simferopol 1928, tr.yer.; A. L. Jacobson, Srednevekoviy Krim, Moskva 1964, s. 141-142; Oktay Aslanapa, Krm ve Kuzey Azerbaycanda Trk Eserleri, stanbul 1979, s. 16-17; C. Krikun, Pamytniki Krimskotatarskoy Architektura, Simferopol 2001, s. 49-50. Nicole Kanal-Ferrari

MENG TMUR
(. 679/1280) Altn Orda hkmdar (1266-1280). Batu Hann torunu, Togann oludur; Berke Hann vris brakmadan lmesi zerine Altn Orda tahtna geti (665/1266). Memlk kaynaklar, Berke Hann lm ve Meng Timurun (Mngge / Mnge-Timur) tahta ktna dair haberler Msra ulanca Sultan I. Baybarsn hem tziye hem tahta clsu dolaysyla kendisini tebrik etmek iin Safer 666 (Kasm 1267) tarihinde Saray ehrine eli yolladn yazar. Meng Timur ve Baybars, Memlk Devleti ile Altn Orda Hanl arasnda daha nce kurulan dostluk ve i birliini srdrmler, bu maksatla hemen her yl birbirlerine karlkl eliler ve kymetli hediyeler gndermilerdir. Ayrca Baybars, Meng Timura yazd mektuplarda lhanl Hkmdar Abaka Hanla yapt mcadele iin ona kar tevik edici ve cesaret verici ifadeler kullanmtr (bn Abdzzhir, er-Ravz-zhir, s. 288). Meng Timurun i ve d politikada Berke Handan farkl bir tutum izledii sylenemez. Berke Han zamannda balayan Altn Ordalhanl mcadelesi onun dneminde de ksa aralklarla devam etti ve bundan her iki taraf da zarar grd. Bu mcadelede zellikle Sultan Baybarsn eli gnderip Meng Timuru kkrtmas nemli rol oynamtr. Ancak 667de (1269) yaplan bar antlamasndan sonra Abaka Han bir daha Altn Orda Hanlnn topraklarna saldrmamtr. Altn Orda-Memlk yaknlamasnda Kpak meneli sultanlar tarafndan kurulan ve ynetilen Memlk Devletinin idar ve asker yaps kadar lhanl Devleti ile papala kar yrtt mcadele de etkili olmutur. Bu sebeple XIII. yzylda Altn Orda-Memlk i birliine kar lhanl-Bizans ve papalk arasnda oluan siyas bir bloklamadan sz edilebilir. Meng Timur 667 (1269) ylnda, Trkistanda gedeyoullarndan Kaydu ile aatayoullarndan Barak arasndaki mcadeleye ehzade Berkear idaresinde gnderdii bir kuvvetle mdahalede bulundu ve buradaki Altn Orda nfuzunun devamn salad. Ancak onun d siyasetinde daima lhanl, Bizans ve papalk ilk sray almtr. Ayrca Ceneviz ve Venediklilerle ticar ilikiler balatlm ve Cenevizliler, Kefede daha sonra Karadeniz ticaretinde nemli rol oynayacak olan bir koloni kurmulardr. Altn Orda-Memlk i birliinin Boazlar zerinden gerekletirilmesi, lhanl Devletinin Anadoludaki nfuzu ve Bat dnyas ile mevcut ilikileri dolaysyla Bizansa bask yaparak bu iki devletin balantsnn zaman zaman kesilmesine yol amsa da Altn Ordann Bizansa basks genelde Boazlar yolunun ak tutulmasn salamtr. Meng Timurun ordusunun 668 (1269-70) ylnda stanbulu ele geirmek amacyla gerekletirdii sefer o srada stanbulda bulunan Memlk elisi Frisddin Mesd tarafndan durduruldu. Fakat eli, Sultan Baybarsn izni ve haberi olmakszn yapt bu hareket dolaysyla Kahireye dnnde tutuklanmtr (Nveyr, XXVII, 362). 1271de Altn Orda kuvvetleri, Krm bamsz biimde yneten ve kendi adna eli gnderip antlama imzalayabilen Berke Hann yeeni nfuzlu kumandan Emr Nogay idaresinde Trakya zerine byk bir akn dzenledi. Bu olay, Bizans mparatoru VIII. Mikhaili Altn Orda Hanl ile ilikilerini gzden geirmeye ve ertesi yl Nogay ile bir dostluk antlamas imzalamaya yneltti. mparator gayri mer Kz Euphrosyneyi Emr Nogaya verip ehiziyle birlikte ona kymetli hediyeler yollad; bu tarihten itibaren Altn Orda-Bizans ilikisi olumlu bir seyir takip etti. Meng Timur, Rus knezlikleri zerindeki Altn Orda nfuzunu srdrm, bu maksatla 674 (1275-76)

ylnda ynetimi altndaki Rus topraklarnda idar ve mal dzenlemelere gidebilmek iin nfus saym yaptrm ve zaman zaman knezlere kar sefere kmtr. 681de (1282) Memlk Sultan Kalavun, emrlerinden emseddin Sungurigutmi ile Seyfeddin Balabann idaresindeki elilik heyetini kymetli hediyelerle birlikte Saray ehrine gndermiti. Fakat Meng Timur, Rus snrnda Kulukova (Aklkiy) denilen yerde boaznda kan bir bandan dolay lm olduu iin hediyeler, yerine geen Tuda Meng Hana sunulmutur (679/1280). Meng Timurun lm tarihini 680 (1281) ve 681 (1282) eklinde veren rivayetler de bulunmaktadr (Redddin Fazlullh- Hemedn, I, 527; Nveyr, XXVII, 363). Klk Han ve Hnl-dil unvanlaryla da anlan Meng Timur zeki ve adaletli bir hkmdard. Altn Orda Hanlnda ilk defa kendi adna para bastran (Krm 665/1266) han odur. Memlk kaynaklar Meng Timuru mslman gstermektedir. Ancak onun ya samimi bir mslman olmad ya da din hkmleri pek iyi bilmedii veya yeterince nemsemedii sylenebilir. nk Berke Han zamannda Emr Nogayn Bizansllarn elinden kurtard Anadolu Seluklu Sultan II. zzeddin Keykvusun misafir bulunduu Saray ehrinde vefat etmesi zerine olu Mesdu kendisine nikh dmeyen vey annesi Orbay Hatun ile evlendirmek istedii bilinmektedir.

BBLYOGRAFYA

bn Abdzzhir, er-Ravz-zhir f sretil-Meliki-hir (nr. Abdlazz el-Huveytr), Riyad 1396/1976, s. 288, 335, 399-400, 404; a.mlf., Terfl-eyym vel-ur f sretil-Melikil-Manr (nr. Murd Kmil), Kahire 1961, s. 3-4, 17-18, 61, 82, 193, 293; Redddin Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr (nr. Behmen Kerm), Tahran 1338, I, 514-515, 526-527; Aksary, Msmeretl-abr, s. 70-75; Nveyr, Nihyetl-ereb, XXVII, 362-364; J. von Hammer, Geschichte der Goldenen Horde, Pesth 1840, s. 248-250; M. Canard, Un trait entre Byzance et lEgypte au XIII. sicle et les relations diplomatigues de Michel VIII. Palologue avec les sultans mamlks Baibars et Qaln, Gaudefroy-Demombynes mlanges, Damas 1932, s. 218-223; W. G. Tiesenhausen, Altnordu Devleti Tarihine Ait Metinler I (trc. smail Hakk zmirli), stanbul 1941, s. 97, 257, 259, 353; Mustafa Kafal, Altn-Orda Hanlnn Kurulu ve Ykseli Devirleri, stanbul 1976, s. 23, 59-62; G. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi (trc. Fikret Iltan), Ankara 1981, s. 423424; A. Yu Yakubovsky, Altnordu ve k (trc. Hasan Eren), Ankara 1992, s. 45-46; P. Thorau, The Lion of Egypt (trc. P. M. Holt), London-New York 1992, s. 178, 195, 220-221; Abdlkadir Yuval, lhanllar Tarihi I: Kurulu Devri, Kayseri 1994, s. 97-101; R. Amitai-Preiss, Mongols and Mamluks, Cambridge 1995, s. 85, 87-89, 92, 127-128; R. R. A., Meng-Timur, A, VII, 718-719; W. Barthold - [Yu. Bregel], Mang-Tmr, EI (ng.), VI, 419-420. Abdlkadir Yuval

MENGCK GAZ
(. 512/1118 [?]) Mengckl hnedannn kurucusu (bk. MENGCKLLER).

MENGCKLLER
Seluklular devrinde XI-XIII. yzyllarda Erzincan, Kemah, Divrii ve Karahisar ehirlerinin bulunduu blgeyi ynetmi olan bir Trk hnedan. Mengckllerin hangi Ouz boyundan geldikleri hakknda bilgi yoktur. Osmanl tarihisi Yazcolu Ali Efendinin, Seluklu Hkmdar II. Sleyman ahn 1202 ylndaki Grcistan seferine Mengck Beyi Fahreddin Behram ahn Salurlar ve Bayndrlar ile katld hakkndaki szleri bir yaktrmadan ibarettir. XIII. yzylda Divriiden Msra giderek Memlk sultanlar katnda byk itibar elde eden Mustafa olu Muhammed adl lim Salur boyundand. Bu husus Salur boyundan bir oyman Divrii ve yresinde yurt tuttuunu gsterir. Fakat buna dayanarak Mengckllerin Salur boyundan geldikleri bir tahmin olarak dahi ileri srlemez. Redddin Fazlullh- Hemednnin Cmiut-tevrinin Seluklular blmnde belirttiine gre Mengck Gazi, Sultan Alparslann Artuk, Saltuk, Dnimend gibi beylerinden biri olup Malazgirt zaferinden sonra Erzincan, Kemah ve Kgonya (ebinkarahisar) ehirlerini fethetmitir. Tarihi Gaffr ve ona dayanarak Mneccimba Ahmed Dede, Alparslann yukarda adlar geen ehirleri Mengck Gaziye tefvz ettiini bildirir. Bu bilgiler daha sonraki duruma baklarak verilmi hkmlerdir. Seluklu tarihisi bn Bb, Mengck gazi unvan ile zikrederek onun Anadolu Seluklu Devletinin kurucusu I. Sleyman ahn emrlerinden olduunu syler. bn Bbnin szlerinin de sadece bir tahmin olduu phesizdir. Kemah kasabasnn kuzeybatsnda Karasu kysnda bazlar tamamen harap bir halde birok kmbet vardr. Mengck Gaziye isnat edilen kmbette sonradan yazlm Farsa bir kitbede Mengck Gazi hakknda, Erzurum, Erzincan, Kemah ile Diyarbekir vilyetlerini ve kalelerini alan ... denilmektedir. Divriide Mengck Gazinin torunlarndan ehinahn trbesindeki kitbede Mengck, gazi ve ehid sfatlaryla anlmaktadr. Buna bakarak Mengck Gazinin Kemah ve dier yerleri fethettikten sonra bir savata ehid dt kabul edilebilir. Mneccimbaya gre cesur ve akll bir bey olan Mengck Gazi bazan tek bana, bazan da Dnimend Gazi ile birlikte Rumlara ve Grclere kar gazlar yapmtr. Kemahta Karasu kysndaki Melik Gazi Trbesi Mengck Gaziye ait olabilir. Fakat bu trbenin olu shaka ait olma ihtimali daha gldr. Trbenin alt katnda bir mumya ile iinde kemikler bulunan yedi tabut vard. Evliya elebi trbeyi Melik Gazi Sultan adyla anar ve onun bir ziyaret yeri olduunu yazar. Gnmzde de halk trbeye Sultan Melek Trbesi demektedir; bu trbe Kemah yresinin en nemli ziyaret yeridir. Simbat vekyinmesine gre Turul Beyin kumandanlarndan biri kalabalk bir askerle Kemah ve Argn yrelerine gelerek yama ve tahriplerde bulunmu, birok esir alp gtrmtr. Bu kumandann Mengck Bey olmas imknsz deildir. ahsiyeti hakknda ak bir bilgiye sahip olmadmz Mengck Gazinin lm tarihi de belli deildir. 1118 ylnda bn Mangug (Mengck olu) eklinde olundan sz edilir. Gsterilen tarihte Mengckolu Malatyay yamalam, bunun zerine Malatyay olu Turulun adna idare eden Seluklu Sultan I. Klcarslann zevcesi Aye Hatun Urfa Kontu Joscelinden yardm istemitir. Bu yamalama hareketinin, Mengckolunun 1113te Turulun atabegi ve annesinin zevci (Turul Arslann vey babas) Artuklu Belek b. Behrama kar duyduu kzgnlktan ileri geldii anlalmaktadr. Fakat anlalmayan husus, Aye

Hatunun devrin byk kahraman olan zevci Belek Gazi dururken Urfa Kontu Joscelinden yardm istemesidir. Belek ancak 1120de Mengckolunun zerine yryebildi. Beleke kar koyamayacan gren Mengckolu, yardm almak iin Bizans imparatorunun Trabzon valisi Konstantin Gabrasn yanna gitmiti. Komu Trk beylerinin muhtemel hcumlarna kar emrinde nemli bir kuvvet bulunduran Gabras, Mengckolunun isteini kabul etmi ve her ikisi Belekin karsna kmtr. Belek de Dnimendolu Gaziyi yanna almt. Erzincan yaknndaki Sirvan (irvan [?]) denilen mevkide yaplan savata Mengckolu ile Gabras ar bir yenilgiye urayp esir alnd. Konstantin Gabras 30.000 altn karlnda kurtuldu; Mengckolu da Dnimendli Gazinin damad olduu iin serbest brakld. Bu yzden Belek ile Gazinin aras ald. 1142 ylnda Kemah beyinin ld bildirilmektedir. Bu bey kitbelerde zikredilen shak olmaldr. Onun lm zerine Dnimendli Hkmdar Melik Muhammed Kemah idaresi altna ald. Melik Muhammedin ayn ylda vefat etmesinden sonra Kemah eski sahiplerince geri alnm olmaldr. Mengckller hakknda en ok bilgi veren Sryn Mihaile gre 1151de Erzincan beyinin kars kocasn bodurduktan sonra Divriide bulunan kaynbiraderini arp onunla evlenmitir. Fakat Mihail hadisedeki ahslardan hibirinin adn yazmaz, baka kaynaklarda ise bu olaydan hi sz edilmez. Yine ayn mellife gre Dnimend Hkmdar Ykub Arslan (dorusu Yabasan) 1163 ylnda Kemaha gidip si emri ldrmtr. Bu si emrin de kim olduu bilinmemektedir. elVeled-ef adl tarihini 1332-1333 yllarnda yazan Nideli Kad Ahmedin eski bir takvimden ald bir haberden Fahreddin Behram ahn 560ta (1165) Erzincanda beyliin bana getii renilmektedir. Behram ahn babasnn ad Dvud, dedesinin ad shak idi. Dvud daha nce Erzincan idare etmi olmaldr. Kemah-Erzincan Kolu. Bu kolun ilk beyinin kim olduu bilinmedii gibi idare merkezinin Kemahtan Erzincana ne zaman tand da belli deildir. Bu tanmann Kemahn 1142 ylndaki Dnimendli igaliyle ilgili olmas muhtemeldir. Fahreddin Behram ah kaynaklarda melik unvan ile anlan nc Erzincan beyidir. Bir parasnda da emrl-mer unvan grlmtr. Mengckl hnedannn en tannm beyi olan Fahreddin Behram ah akll, drst, ahlk sahibi, dil, efkatli ve cmert bir hkmdar olarak tannm, bundan dolay kendisine her yerde sayg gsterilmitir. Seluklu tarihisi bn Bb, bu Mengckl beyinin meziyetlerini saydktan sonra meliklii esnasnda Erzincandaki dn ve yaslara katldn, katlamad zamanlarda da para ve yemek gnderdiini, kn kularn ve vahi hayvanlarn yemeleri iin dalara ve krlara yiyecekler koydurduunu yazar. Behram ah, II. Klcarslann damad olduu gibi baz Seluklu hkmdarlarnn da kaynbabas idi. 1181de II. Klcarslan ile olu Sivas Meliki Kutbddin Melikahn aras almt. Bunun sebebi Melikahn devletin bana geme ihtirasdr. Klcarslann veziri olan ve onun zerinde byk bir tesire sahip bulunan htiyrddin Hasan sultana olunun ihtiraslarna kar uyank olmasn telkin ediyordu. Sonunda baba oul karlatlar. Melikahn askerleri sultana duyduklar saygdan dolay savamayp daldlar. Melikah Sivasa dnmek zorunda kalnca Konyaya gelen Behram ah, htiyrddin Hasan Erzincana gtrmek iin kaynbabas Klcarslan ikna etti. nk halk htiyrddin Hasan baba ile olun arasnn almasnn msebbibi sayyordu. htiyrddin Hasan baba ile olun aras dzelinceye kadar Erzincanda kalacakt. Yola kldnda vezirin yannda akrabalar, uaklar ve muhafzlarndan mteekkil 200 kiilik bir topluluk vard. htiyrddin Hasan ve yanndaki topluluk yolda Trkmenler tarafndan ldrld. Zira Trkmenler, Sultan Klcarslann 4000 Trkmenin ldrlmesi emrini onun

telkiniyle verdiine inanmlard. Trkmenlere bu ii Melikah da yaptrm olabilir. Behram ahn bu meselede kaynbiraderinin tarafn tutmu olmas tabii karlanmaldr. nk Melikah Sivas meliki olarak Mengck hkmdarnn komusu idi. Fahreddin Behram ahn daha sonraki Seluklu sultanlar ile olan mnasebetleri de iyi geti. Bunlardan Rkneddin Sleyman ahn 1202 ylndaki Grcistan seferine katld, Seluklu ordusunun Avnik yaknlarnda yenilmesi zerine (Temmuz sonlar) Grclere esir dt. Fakat Grcler faziletli bir hkmdar olduunu bildikleri iin ona sayg gsterdiler ve kurtulu akesi almadan serbest braktlar. Kz Melike Hatunu 1213 ylndan nce Seluklulardan Erzurum Hkmdar Mugsddin Turul ile evlendiren Fahreddin Behram ah, dier kz Seluk Hatunu da Seluklu Hkmdar I. zzeddin Keykvusa verdi. Bu kza annesi Seluklu hnedanndan olduu iin Seluk Hatun ad konmutur. Fahreddin Behram ah, Ulu Keykubadn hkmdarlnn ilk yllarn da grdkten sonra 1225 ylnda vefat etti. Mahall rivayete gre Erzincan civarndaki Aa Ula ky yaknnda bulunan kitbesiz trbe Fahreddin Behram aha aittir. Fakat bu rivayetin doruluuna inanmak gtr. Fahreddin Behram ahn altm bir yl sren meliklik devrinde Mengckl lkesinin geni lde imar grd ve halkn refah seviyesinin ok ykselmi olduu phesizdir. Bunun sonucunda bilhassa Erzincan byk gelime gstererek Anadolunun her bakmdan en bata gelen ehirlerinden biri olmutur. Behram ahn ilim adamlar ile air ve ediplere deer verdii de bilinmektedir. air Nizm-i Gencev Mazenl-esrr isimli mehur eserini Fahreddin Behram ah adna yazmtr. Mengck beyi de ona armaan olarak 5000 altn, be yrk katr, be donatml at, hilat ve elbise gndermitir. Fahreddin Behram ahn Seluk, II. Dvud ve Muzafferddin Muhammed adl olu bilinmektedir. Seluk babasnn devrinde Kemah idare ediyordu. Onun ne zaman ld ve yerine kimin getii bilinmemektedir. Bilinen ey Kemahn da Behram ahn Erzincandaki halefi II. Dvudun idaresi altnda bulunduudur. Muhammed ise Karahisar (ebin) hkimiydi. Fahreddin Behram ahtan sonra Erzincan tahtna olu Aleddin Dvud ah geti. O da babas ve kardei Kemah hkimi Seluk gibi ah unvann tad. bn Bb, Dvud ahn ilmin her daln sevdiini, bilhassa ilhiyyt, tabiyyt ve riyziyyt ile ilm-i ncma vukufu olduunu yazmaktadr. Dnemin en tannm limlerinden Abdllatf el-Badd, Erzincandan gelerek bir mddet Dvud ahn saraynda yaad ve eserlerinden bazlarn ona ithaf etti. Fakat yine bn Bb onun dirayetli bir hkmdar olmadn sylemektedir. Dvud ah beylerinden birkan ldrtt, bazlarn da hapsetti. Bunu gren baz beyler Seluklu Hkmdar Aleddin Keykubada snarak meliklerini ikyet ettiler. Hkmdar onlar iyi karlad gibi Dvud ahtan hapiste olanlarn da kendisine gnderilmesini istedi ve bu istei yerine getirildi. Aleddin Keykubad yannda bulunan Mengck beylerine ar dirlikler verdi. Bunu haber alan Dvud ahn geri kalan beyleri de itaatsizce hareketlerde bulunmaya baladlar. Seluklu hkmdarnn bu tutumuyla Mengck beyliine son vermeyi hedeflediini anlayan Dvud ah Kayseriye giderek sultana balln bildirdi, sultan da Dvud ah scak karlad. Bir mddet Kayseride kalan Mengck beyi sultann kendisine bir ahidnme vermesiyle lkesine dnd. Bu ahidnmeye gre Dvud ah, sultana sadakatle bal olduu mddete sultann alka ve yardmna nil olacakt. Fakat yine bn Bbye gre Dvud ah, Erzurum meliki Seluklu Turul ahn olu Cihan ah ile Aleddin Keykubada kar bir ittifak kurmaya teebbs ettii gibi Cezre-Ahlatn Eyyb hkimi el-Melikl-Eref Msdan ve Celleddin

Hrizmahtan yardm ve himaye istedi. Hatta Mengck hkmdar, Alamut hkimi Aleddin Nev Mslmana bavurarak Kemah Kalesini mhimmat ve erzak ile kendisine vermesi karlnda Keykubadn ldrlmesini teklif etti. Eer bu haberler doru ise Dvud ah, Keykubadn verdii ahidnmeye inanmamt veya bu haberler beylii ortadan kaldrmay hakl gstermek iin ileri srlm aslsz bahanelerden ibaretti. Yine ad geen mellife gre Dvud ah, bu teebbslerinden bir netice kmadn grnce yeniden Keykubad ile anlama yolunu arad ve oullarn rehine olarak ona gnderdi. Fakat bu davran lkesini elinden almaya kesin karar vermi olan hkmdar fikrinden vazgeiremedi. Erzurum meliki, amcasnn olu Rkneddin Cihan ah da ortadan kaldrmak isteyen Aleddin Keykubad, asl maksadn gizleyerek seferin Erzurum zerine yaplacan bildirip Dvuddan kendisine katlmasn istedi. 625 (1228) ylnda Sivastan harekete geen Keykubad, kendisini karlayan Dvud ah yakalatp Erzincan ele geirdi. Mstahkem Kemah Kalesi mukavemet gstermek istediyse de Seluklu hkmdarnn Dvuda bask yapmas zerine teslim oldu. Cihan aha gelince, o da Keykubadn sefere ktn duyar duymaz bir taraftan Keykubada eli gnderip yalvard gibi dier taraftan Eyyb el-Melikl-Eref Msy metb tand, el-MeliklEref de Seluklu sultannn hcumuna kar Cihan ah korumaya kesin olarak karar verdi. elMelikl-Eref, Aleddin Keykubadn douya ve gneydouya doru lkesini geniletmesini hi arzu etmiyordu. nk byle giderse sra kendisine de gelecekti. Bu esnada Eyyblerle bozumak istemeyen Aleddin Keykubad, kumandanlarndan Ertokuu Muzafferddin Muhammedin elinde bulunan Karahisar zerine gndererek kendisi Kayseriye dnd. Keykubadn Erzincan seferinin 1228 ylnn gz aylarnda yapld anlalmaktadr. Abdllatf el-Badd 17 Zilkade 625te (18 Ekim 1228) Erzincandan ayrld, 18 Safer 626da (16 Ocak 1229) dndnde hmisini bulamad. Seluklu hkmdar, Dvuda Akehir ve Ilgn (bgerm) dirlik olarak verdi; eski Erzincan hkmdar da yakn adamlar ile burada yaad. Fakat dirliklerinin zengin ve bayndr yerler olmasna ramen sultana gnderdii bir manzumede hayatnn yokluk ve sknt iinde getiinden ikyet etmektedir. Dvudun ne zaman ld ve nerede gmld belli deildir. Dvudun kardei Karahisar hkimi Muzafferddin Muhammed kalesini savunmak istedi; ancak halkn sadakatine gvenemediinden ve uzun bir zaman dayanamayacan anladndan sultann kendisine bir dirlik vermesi karlnda kaleyi teslim edeceini Karahisar kuatan Atabeg Muzafferddin Ertokua bildirdi. Bu istei kabul edilerek kendisine Krehir timar, baz yerler de mlk olarak verildi. Muzafferddin Muhammed ailesiyle birlikte hayatnn sonuna kadar Krehirde oturdu ve bir medrese ina ettirdi. Muzafferddin Muhammed, II. zzeddin Keykvusun ilk saltanat yllarna (1246-1249) kadar yaad. Temiz ahlkl, salam seciyeli bir insan olan Mengck prensi, bn Bbye gre kzn Aleddin Keykubadn olu Gyseddin Keyhusreve vermek istememi, ancak srarlara dayanamayarak buna rza gstermitir. Muzafferddin Muhammed ve oullar Krehirde Seluklu sultanlarndan sayg grerek yaamlardr. Divrii Kolu. Tarihlerde bu kolun ad gememekte, ancak onlarn varl Mengckllerin Divriide yaptrdklar sosyal eserlerin incelenmesinden anlalmaktadr. Bu eserlere gre Divrii kolunun ilk beyi Mengck Gazinin torunu ve shakn olu Sleymandr. Fakat Sleymana ait bir eser mevcut deildir, ne zaman ld de bilinmemektedir. Sleymann olu ehinahn eserleri

olduu gibi sikkesi de vardr. ehinah Divrii Hisarndaki caminin (Kale Camii) bnisidir. Kitbesinde eserin 576 (1180-81) ylnda yapld kaydedilmitir. ehinahn trbesi kasabann merkezinde bulunmaktadr. Onun ei de oraya gmld iin Divrii halknca Sitti Melik adyla anlan bu trbenin kitbesinin tarihi 592dir (1196). Gerek kitbedeki ifadelerden gerekse paralarndan ehinahn 593ten (1197) sonra ld anlalmaktadr. Trbe kitbesindeki ktillkefere vel-mrikn gibi baz ibarelere baklrsa ehinah gazlarda bulunmutur. Yine kitbede ehinah yoksullarn ve zavalllarn arkada, kszlerin ve mazlumlarn babas olarak tantlm; o zamanlar btn Trk sultan ve beyleri tarafndan kullanlan alp, kutlu, ulu, turul, tigin, cebye (yabgu) gibi Trke unvanlar kaydedilmitir. Bu kitbenin nemli bir hususiyeti de Mengck Gazinin orada shakn babas olarak gsterilmi olmasdr. ehinahn Sleyman ve shak adl iki olunun varl bilinmektedir. Sleymann ad sadece kitbelerde grlr. shakn ad 645te (1247) dzenlenen Karatay vakfiyesindeki hitler arasnda gemektedir. Divriideki ulucami ehinahn torunu ve Sleymann olu Ahmed ah tarafndan yaptrlmtr (626/1229). Caminin kitbelerinin birinde Ahmed ahn metbuu Aleddin Keykubadn ad zikredilmektedir. Ahmed ah Camiinin minberi de bu beyin adn ve 638 (1240-41) tarihini tamaktadr. Ahmed ah birini 634 (1236-37), dierini 641 (1243-44) ylnda olmak zere hisar kaplarn da yeniden yaptrmtr. Ahmed ahn camisinin bitiiindeki drif Fahreddin Behram ahn kz Turan Melek Hatun tarafndan yaptrlmtr. Mahall rivayete gre Turan Melek, Ahmed ahn zevcesidir. Ahmed ahn vefat tarihi hakknda bilgi yoktur. Kendisine olu Slih halef olmutur. Bu husus, Slihin hisar burlarndan birinin zerine koydurduu ve kendisinin melik unvanyla anld 650 (1252) tarihli kitbeden anlalmaktadr. Melik Slihin lm tarihiyle halefinin olup olmad da bilinmemektedir. Bylece Divrii Mengckl Beyliinin ne zaman sona erdii de mehuldr. 676 (1277) ylnda Memlk Sultan Baybarsn Anadolu seferi dolaysyla bu lkeye gelen lhan Abaka Divriiye de uram ve ehir ileri gelenlerinin kendisini iyi bir ekilde arlamasna ramen surlarn yktrlmasn emretmiti. Bu emrin yerine getirilip getirilmedii belli deildir. Yalnz bu haberler ehrin anlan tarihte artk Mengckllerin idaresinde olmad fikrini vermektedir. Divriideki Mengck hkimiyeti, dtan gelen bir mdahaleden ziyade ehri idare edebilecek hnedan mensubu bir ahsn olmamas yznden sona ermi olmaldr. Erzincan, Kemah, Divrii ve Karahisar ehirleriyle yetinen Mengckller bunlara yenilerini katma gayesini tamamlardr. Tarihlerde onlardan pek az bahsedilmesinin sebebi budur. Buna karlk Mengckller lkelerinin imarna almlar, her biri birer sanat bidesi olan eserler meydana getirmiler, lim ve airleri himaye etmilerdir. lk Mengck beylerinin oturduu Kemahta ehrin 500 m. kuzeybatsnda birbirine yakn, ou yknt halinde, kitbesiz veya kitbesi ele gememi birok trbe vardr. Bunlarn Mengckl beylerine ait olduu ve bu mevkinin (Sultan Melek semti) onlarn aile mezarln tekil ettii anlalmaktadr. Mengckllerin XII. yzylda burada gaziler iin bir yurt yaptrdklar bilinmektedir. Erzincan, Melik Fahreddin Behram ahtan itibaren nemli bir ehir haline gelmitir. Mengckllerden sonra Seluklu yneticileri arasnda birok Erzincanl grlr. Bu husus, Behram ahn himmet ve gayretiyle Erzincanda balayan ilim ve kltr faaliyetlerinin neticesidir. Mengckllerin devlet tekilt hakknda da bilgi yoktur, vezirlerinden bile sz edilmez. Bununla beraber Seluklulardaki gibi, fakat ok daha kk bir devlet tekiltna sahip olduklar phesizdir. Divriideki kitbeler buradaki beylerin hciblerinin olduunu gstermektedir.

Erzincanda Mengckllere ait cami, medrese, han ve hamam gibi bir eser gnmze kadar gelmemise de bunun sebebi ehrin geirdii depremler olmaldr. Zira Fahreddin Behram ah gibi akll, iyilik sever ve varlkl bir insann altm yldan fazla sren meliklii devrinde bu tr eserler yaptrmam olmas dnlemez. Nitekim adn tayan bir medrese XVI. yzylda varln korumaktayd. Karahisarda da Mengckllere ait herhangi bir esere rastlanmamtr. Kemahta ise sadece birka trbe vardr. Bu durumda Mengckllere ait ydigrlar Divriideki eserler temsil etmektedir. Bunlar da iki camiyle bir hastahane ve birka trbeden ibarettir. 576 (1180-81) ylnda Sleyman olu ehinah tarafndan yaptrlan Kale Camii kbleye dikey bir tonoz ve drder pandantif kubbeli, yan neflerle dikdrtgen bir plana sahiptir. Takapnn niinde eitli ta ve tula ilemelerle kitbeler grlr; geni bordr hendes bir kompozisyonla ilenmitir. Caminin iinde sade ve etkili bir mimari hkimdir. ehinahn torunu Ahmed ahn ina ettirdii ulucaminin mimar Ahlatl Hrremahtr. Ulucami kaleye yakn bir yerde olup on altdan fazla tonoz grlr. Yalnz mihrabn zerinde kubbe vardr. Ta mihrap, nie geni lde yerletirilmi barok palmetler ve onu evreleyen silmelerle Trkiyede benzeri olmayan bir eser saylmaktadr. Yksek bir sanat deeri tayan abonoz minber, rmler ve kvrk dallarla ilenmi panolarn hendes yldzlar halinde sralanmasndan meydana gelmitir. Camiye bitiik drif sakin ve srkleyici mekn tesiriyle daha baarl bir mimari grntedir. Asl yap zelliini koruyan drif da uzmanlara gre bidev bir eserdir. Ahmed ah ile Turan Melek Hatunun drifya bitiik trbeleri ayr bir gzelliktedir. Batan baa inilerle kapl olan lahitler altn yaldzl frze inilerle sslenmitir. Klliyenin her biriminin i mimari ve ssleme bakmndan birer aheser olduu, d yapsnn ise tesirli bir grne sahip bulunmad kabul edilmektedir. Bununla beraber esiz gzellikte olan drt takap ile bu grn giderilmitir. Kendilerine has slplar tad kabul edilen Mengckl yaplar Anadoludaki en eski Trk eserleri arasnda bulunmalaryla da nemli bir deer tar. Ulucami kale camisinden krk sekiz yl sonra yaplm olup bu durum ehirde kalabalk bir Trk varlnn teekkl etmi olduunu gsterir. Bir taraftan tabii oalma, dier taraftan Mool istils yznden Orta Asya ve randan gelen gler bunun balca millerini tekil eder. Divriide Mengckllere ait bir medresenin grlmemesi hayret vericidir. nk bural olan, ayn zamanda Salur boyuna mensup deerli bir limin Msra g ederek sultanlar katnda byk bir itibara sahip olduu yukarda kaydedilmiti.

BBLYOGRAFYA

bnl-Kalnis, Tru Dma (Amedroz), s. 202; Sryani Mikhail, Chronique de Michel le syrien, patriarche jacobite dAntioche: 1166-1199 (nr. ve trc. J.-B. Chabot), Paris 1905, III, 204, 205, 253, 297; bnl-Esr, el-Kmil, XII, 478; bn Eb Usaybia, Uynl-enb, Kahire 1299, II, 207, 212 vd.; bn Bb, Tevr-i l-i Selc (nr. M. Th. Houtsma), Leiden 1902, III, 57-60, 152-160, 373382, 385-396; IV, 2, 21, 67-71, 142-153, 318; Ebl-Ferec, Trih, II, 389; Redddin Fazlullh- Hemedn, Cmiut-tevr (nr. Ahmed Ate), Ankara 1960, s. 33-39; Gaffr, Cihnr, Tahran 1343 h., s. 134; Mneccimba, Cmiud-dvel, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2102, vr. 393b; M. Brosset, Histoire de la Gorgie, Petersbourg 1849, I, 462-463; Anili Samuel, Tables chronologiques, collections dhistoriens armeniens (trc. M. Brosset), Petersbourg 1876, II, 471;

Ahmed Tevhid, Meskkt- Kadme-i slmiye Katalou, stanbul 1321, IV, 76-80, 522 vd.; A. Gabriel, Monuments turcs dAnatolie, Paris 1904, II, 169-172; M. Th. Houtsma, La dynastie des benu Mengucek, Keleti Szemle, Budapest 1904, V, 277-282; Max van Berchem - Halil Edhem, Materiaux pour un corpus inscriptionum arabicarum III: Asie mineure, Caire 1910, s. 56-58, 64-66, 71, 73 vd., 81, 88 vd., 107-110; S. L. Pool, Dvel-i slmiyye (trc. Halil Edhem [Eldem]), stanbul 1345/1927, s. 224-226; Ali Kemal, Erzincan, stanbul 1932, s. 241; Osman Turan, Dou Anadolu Trk Devletleri Tarihi, stanbul 1973, s. 55-79; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1989, s. 111-120; Faruk Smer, Seluklular Devrinde Dou Anadoluda Trk Beylikleri, Ankara 1990, s. 1-14; a.mlf., Mengckler, A, VII, 713-718. Faruk Smer MMAR. Mengckller XII ve XIII. yzyllarda ina ettikleri eserlerle ilim, kltr, sanat ve medeniyetin gelimesine hizmet etmilerdir. Bu dnemde meydana getirilen eserlerden, 576 (1180-81) ylnda ehinah b. Sleyman tarafndan Mergal usta Hasan b. Frza yaptrlan Divrii Kale Camii, Mengckller dnemine ait en eski eser olmas bakmndan nemlidir. Bugn harap durumda olan yap mihraba dik nefli bir plana sahiptir. Mihrap eksenindeki orta nef tonozla, yanlar ise pandantiflerle geii salanan er kubbe ile rtlmtr. Avlusu bulunmayan yapnn kuzeybat kesinde basamaklarla klan zel bir mahfil girii vardr. Ta malzemeden ina edilen yapnn kademeli takapsnda frze srl inilerin kullanlm olmas dikkat ekicidir. 592de (1196) yaptrlan Divrii Sitti Melik Kmbeti, Mengckolu Emr Seyfeddin ehinah iin yaplm olup hanmnn lmnden sonra buraya gmlmesi zerine halk arasnda Sitti Melik (Melike) Kmbeti olarak anlmtr. Dzgn kesme ta malzeme ile ina edilen yap sekizgen kaide zerinde sekizgen gvdeli olup zeri piramidal klhla rtldr. Trbenin cephesinde yer alan zengin geometrik gemeler geleneksel sslemeyi devam ettirmesi bakmndan nemlidir. Mengckllere ait 592 (1196) ylna tarihlenen dier bir trbe de Hcib Kamerddin Trbesidir. Hac Uruz Aba (Ruzbe) olu, Mengckl hazinedar Hcib Kamerddine ait olan yap, dzgn kesme ta malzeme ile sekizgen plan zerine sekizgen gvdeli olup st piramidal klh ile rtlmtr. Eskiden klhn altnda taa gml olarak yerletirilmi frze renkli anaklar bulunuyordu. Yap, bu tip bir ssleme ile Anadoluda erken bir rnek olmas asndan dikkat ekicidir. Kemahta yer alan Melik Mengck Gazi Kmbeti XIII. yzyln balarna tarihlendirilmektedir. Tuladan sekizgen gvdeli yapnn piramidal klh yklm ve yakn zamanda yenilenmitir. Bunun yan banda yer alan dier bir kmbet de XIII. yzyln ilk eyreine tarihlendirilmekte olup Behram ah olu Seluk ah adyla tannmaktadr. Yanyana iki kare meknn birleiminden oluan dikdrtgen planl yapda her birimin zeri iten kubbe, dtan piramidal klhla rtlmtr. Divriide bulunan ve yanndaki mescidin adndan dolay Kemanke olarak da bilinen Nreddin Slih Trbesi 638de (1240-41) hciblerden Nreddin Slih b. Sirceddin Dndar adna yaplmtr. Dzgn kesme ta malzeme ile ina edilen yap sekizgen kaide zerinde sekizgen gvdeli ve zeri piramidal klhla rtldr. Mengckl dneminin gnmze kadar gelebilen en ihtiaml yaps Divrii Ulucamii ve

ifhnesidir. 626 (1229) ylnda ehinahn torunu Ahmed ah tarafndan ifhne ile birlikte klliye olarak Ahlatl Hrrem aha yaptrlan bina camisi, ifhnesi, trbesi, mimari mekn, ta iilii ve minberinin aa iiliiyle Anadolu Trk mimarisinde ok nemli bir yere sahiptir. Cami, mihrap duvarna dik uzanan be nefe ayrlm olup st rts -bugn on alt kadar asl eklini koruyan-yirmi be eit tonoz ve kubbe ile rtlmtr. Yapnn mihrap n kubbesi dierlerinden farkl olarak dtan krk piramidal klhla kapatlmtr (ayrca bk. ULUCAM). Gnmzde orijinal yapsn muhafaza eden ifhne, gneyden camiye bitiik olup 626 (1229) ylnda Fahreddin Behram ahn kz ve Ahmed ahn hanm olan Melike Turan Melik tarafndan yaptrlmtr. Sahip olduu drt eyvanl plan emasyla kubbeli medreseler dzeninde olan binann ortasnda bir aydnlk feneri bulunmaktadr. Yapda giriin karsndaki eyvann solunda yer alan trbe iten kubbe, dtan piramidal bir klhla rtldr. eride Sleyman ah, Fatma Hatun, Ahmed ah ve Turan Melikin dnda on iki kabir daha mevcuttur. Ahmed ah ve Turan Melikin lahitleri inilidir. Klliyede caminin dousunda Seluklu, kuzeyinde barok, batsnda tekstil, ifhnenin gotik olarak adlandrlan ve her biri farkl iilie sahip drt muhteem takaps bulunmaktadr. Bunlarn dnda Anadolu Seluklu Sultan Aleddin Keykubadn egemenliini simgeleyen ift bal kartal, doan kuu, sembolik insan ba figrleri ssleyici eleman olarak yapya ayr bir nem kazandrmaktadr.

BBLYOGRAFYA

A. Gabriel, Monuments Turcs dAnatolie, Paris 1934, II, 169-189, lv. LXII-LXXIX; Tahsin zg, Mengcklere Ait Bir Trbe, Milletleraras Birinci Trk Sanatlar Kongresi (Ankara 19 - 24 Ekim 1959) Kongreye Sunulan Tebliler, Ankara 1962, s. 325-327; Divrii Ulu Camii ve Darifas (haz. Ylmaz nge v.dr.), Ankara 1978; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1984, s. 111-119, 154156; a.mlf., Trk Sanat I-II, stanbul 1984, s. 28-38; erare Yetkin, Anadoluda Trk ini Sanatnn Gelimesi, stanbul 1986, s. 27; Orhan Cezmi Tuncer, Anadolu Kmbetleri: I Seluklu Dnemi, Ankara 1986, s. 107-114, 223-232, 236-240, 394-398; Ara Altun, Ortaa Trk Mimarisinin Anahatlar in Bir zet, stanbul 1988, s. 45-47; Seyfi Bakan, Ortaa Anadolu Trk Sanat erevesinde Mengckl Dnemi Divrii Yaplar, Trk Sanat zerine Denemeler, stanbul 1990, s. 115-124; Hakk nkal, Anadolu Seluklu Trbeleri, Ankara 1996, s. 37-53, 95-98, 343-347; Ali ngl, Mengckler, Trkler (nr. Hasan Celal Gzel v.dr.), Ankara 2002, VI, 456-460. N. iek Akl

MENHEC
(bk. USUL).

MENHECs-SLK
() bn Mlik et-Tnin Arap gramerine dair manzum eseri el-Elfiyye zerine mn (. 918/1513) tarafndan yazlan erh (bk. el-ELFYYE).

MENHUAN
inde tarikatlar iin kullanlan ortak ad. Kuzeybat inin Kansu, Ninghsia ve Chinghai eyaletlerinde yaygn olan slm tarikatlarna verilen menhuan ad, inde aristokrat snfa mensup byk aileler iin kullanlan menfa kelimesindeki men ile aydn snfnn ad olan huang-men kelimesindeki huangn birlemesinden meydana gelmitir. lk defa 1890l yllarda Kansu valisinin eyaletteki mslman isyanclar snr d etmek iin merkez hkmete yollad resm raporlarda grlen bu kelimenin, tarikatlarn din ve sosyal yaplarnn inin aristokrat ve aydn snflarna benzemesinden dolay verildii dnlmektedir. inde XVII. yzyldan itibaren yaylmaya balayan tarikatlarn slm dnyasndaki dier tarikatlardan farkl zellikler tamamakla birlikte in kltrnden etkilendii grlmektedir. Tarikatlarn balangta sade olan cemaat yaplar zamanla bir tekkenin etrafnda toplanlmasyla dzenli bir hal alm, tekkeler tarikata mensup mridlerin vakfettikleri geni arazi ve zekt gelirleriyle zengin mlklere sahip olmutur. Kdiriyye (Ka-ti-lin-yeh), Kbreviyye (Ku-pu-lin-yeh), Hafiyye (Hu-fei-yeh) ve Cehriyye (Che-holin-yeh) tarikatlarnn faaliyet gsterdii inde Kdiriyye ve Hafiyyenin birka alt kolu daha bulunmaktadr. XVII. yzyl ortalarnda inde yaylmaya balayan Kdiriyye menhuan, inin Mekkesi diye mehur olan Hezhouda (bugn Linxia) in slm rivayetlerine gre Hz. Peygamberin yirmi dokuzuncu gbek soyundan geldii ileri srlen Hce Abdullah adl bir eyh tarafndan kurulmu, kurucusunun lmnden sonra be kola ayrlmtr. Bunlarn en yaygn, slm ismi Hilleddin olan Chi Jing-yi tarafndan tesis edilen Da-gony-bei menhuandr. lk iki eyh dneminde Kdiriyyenin temel prensiplerinden ayrlmayan bu menhuan nc eyhten itibaren deimeye balam, Kdiriyyenin dier kollar da ana menhuandan ayrlarak kendi eyhleriyle ayr cemaatler halinde faaliyetlerini srdrmlerdir. Kbreviyye ine, Hz. Peygamberin soyundan geldii rivayet edilen ve eitli zamanlarda bu lkeye defa seyahat etmi olan Muhyiddin adl bir eyh tarafndan getirilmi, muhtemelen eyhin byk olu Ahmed el-Kebr tarafndan yaygnlatrlmtr. Dong-Siang blgesindeki Chung kabilesine mensup ok sayda Han inlileri bu tarikata intisap ettiinden tarikat Changmen adn almtr. Bu tarikatn temel zellii halvetin sresinin 40, 70 veya 120 gn olmasdr. Tarikatta inin geleneksel l defnetme merasimlerinin etkisi aka grlr. Nitekim ahung veya imam denilen eyh defnin yedinci gn Kuran okuyup dua etmesi iin l evine davet edilir, bu davet her yedi gnde bir on defa tekrarlanr. Menhuan gruplarnn en nemlilerinden biri, Nakibendiyye tarikatna dayanan, ancak sessiz zikir yapmay tercih ettikleri iin Hafiyye ismini alan menhuandr. mam Ali er-Rz soyundan gelen Afak Hoca, babas Muhammed Ysufun vefat zerine 1672-1673 yllarnda Kuzeybat inin Su-Chau blgesine giderek tarikat faaliyetine balad. En mehurlar Ma-Tai Baba olan birka halife tayin eden eyh Hidyetullahn halifelerinden Ma-Laichi, Hua-Sha adyla ilk Nakibendiyye kolunu kurdu. eyh Ma Laichinin hacca gittii, Yemende bir yldan fazla bir sre ilim tahsil ettii, Hindistana yapt uzun seyahatleri srasnda Nakibend eyhi Mevln Mahdma intisap edip kemale er-dii

sylenir. Kuzeybat inde ok sayda mrid toplayan Ma Laichi, Tibet snrlarnda yaayan Salarlar arasnda tarikatn yaymada byk baar salad. 1747de tarikat Konfyanizm dnyasnn dzenini tehdit eden zararl bir doktrin olduu gerekesiyle King hnedanna ikyet edildi. Ancak muhalifleri bu giriimlerinden bir sonu alamadlar. Kendine zg yapsyla dierlerinden aka farkl olan Cehriyye menhuan Ma Minghsin (. 1781) tarafndan kurulmutur. eyh Ma Ming, Mekkede hac ibadetini yerine getirdikten sonra Yemende ve Buharada tahsil grm, eyh Zeyn b. Muhammed Abdlbk el-Mizccden Nakibendiyye hilfeti alarak 1761de ine dnm ve bir Trk kabilesi olan Salarlar arasnda Nakibendlii yaymaya balamtr. Ancak Ma Mingin cehr zikri benimsemesi, Hafiyyenin tarikat anlayna kar kmas, din uygulamalarn zamanla deiime uramak zorunda olduunu sylemesi Haflerle arasnn almasna sebep oldu. 1781 ve 1784te Kansu eyaletinde hkmete kar ayaklanan Cehrler, Hafler tarafndan desteklenmedi. Cehrler, eyh Ma Minghsinden sonra eyh Ma Hualung (. 1871) zamannda da birok ayaklanmaya katldlar. Kuzeybat inde gemite olduu gibi gnmzde de en nemli tarikat Nakibendiyyedir. Komnistler iktidar ele geirmeden nce tarikatn on ikisi Hafiyye, ikisi Cehriyye olmak zere on drt kadar kolu bulunmaktayd. Cumhuriyet ve komnizm dnemlerinde de en dinamik mslman grup 1950li yllarn sonuna doru etkisi Hebei, Shaanxi, Gansu, Ningxia, Yunnan, Sincan ve Jiline kadar yaylan Cehriyye olmutur. 1958de komnist hkmet Cehr eyhi Ma Zhenwuyu hedef alarak ona kar eitli sulamalarda bulunmu, devletin basks ve asimilasyon politikalar inde tarikatlarn, dolaysyla slmn yaylmasn engellemitir.

BBLYOGRAFYA

J. Fletcher, Central Asian Sufism and Ma-Minghsins New Teaching, Proceeding of the Fourth East Asian Altaistic Conference (ed. Chen Chiehhsien), Taipei 1973, s. 75-96; a.mlf., Les voies (turuq) soufies en Chine, Les ordres mystiques dans lIslam, cheminements et situation actuelle (ed. A. Popovic - G. Veinstein), Paris 1988, s. 13-26; Ma Tong, Zhongguo Yi-si-lan-Jiao-pai yu Menhuan Zhi-du Shi-lue, Yinchuan 1984; R. Israeli, The Naqshbandiyya and Factionalism in Chinese Islam, Naqshbandis (ed. M. Gaborieau v.dr.), Istanbul-Paris 1990, s. 575-587; F. Aubin, En Islam Chinois; Quels naqshibandis, a.e., s. 542-546; a.mlf., A Glimpse of Chinese Islam, JIMMA, XII/2 (1991), s. 340342; J. Trippner, Islamische Gruppen und Grberkult in Nordwest China, WI, VII (1961), s. 142171; D. C. Gladney, Muslim Tombs and Etnic Folklore Charters for Hui Identity, JAS, XLVI/3 (1987), s. 495-532; C. Emming, Islam in China, Center for the Study of Islam and Christian-Muslim Relations Newsletter, sy. 17-18, Birmingham 1987, s. 42-43; A. D. W. Forbes, Ma Ming-Hsin, EI (ng.), V, 850-852; N. Chang - Kuan Lin, Ma Ming-Hsin, DA, XXVII, 268-269. N. Chang - Kuan Lin

MENN
(bk. AHMED el-MENN).

MENINSKI, Franois Mesgnien


(1620-1698) XVII. yzyl Osmanl Trkesi zerine hazrlad eserlerle tannan Lehistann Osmanl Devleti nezdindeki temsilcisi. Bugn Fransann Alsace-Lorraine blgesinin Vosges kesiminde kalan Totain (Totainville) kasabasnda dnyaya geldi. lm belgelerinde doum tarihi 1620 olarak gsterilir. Eitimini Romada Cizvit (Gesuite) rahiplerinin yannda felsefe, mantk, metafizik, fizik, matematik ve ilhiyat okuyarak yapt; zellikle Arapa ve Farsadaki bilgisiyle tannan Rapih Giattiniden faydaland. 1646 veya 1647 ylnda Polonyaya gittii ve Varovada bulunduu sre iinde batercman W. Bieczynskinin yannda Trke renmeye balad sanlmaktadr. 1653te M. Bieganowskinin elilik heyetiyle birlikte ilk defa stanbula geldi. Burada divan tercmanlarndan Leh mhtedisi Ali Ufk Beyden ve Galata Mevlevhnesine mensup Ahmed isimli bir derviten faydalanarak Trkesini ilerletti. 1655te dnd Polonyada Bieczynskinin lm zerine batercmanla tayin edildi. 1657-1659 yllar arasnda tekrar stanbulda bulundu. Ekim 1659da Lehistan temsilcisi sfatyla Edirneye giderek IV. Mehmed, Sadrazam Fzl Ahmed Paa ve eyhlislmla grmeler yapt. 1661de Avusturyann hizmetine girdi ve Dou dilleri tercman-mtercimlii grevini stlendi. 1665te Osmanl elisi Kara Mehmed Paaya tercman olarak elik etti; ayrca Budin beylerbeyilerinin Viyana ile yaptklar yazma ve grmeleri yrtt. 1669da eiyle birlikte hac olmak iin Kudse gitti; 1677de imparator adna bir defa daha stanbulda bulundu ve 6 Eyll 1698de Viyanada ld. Trkeden nce Avrupa dilleri zerinde duran Meninski, 1649-1651 yllar arasnda bir Lehe, bir Franszca ve iki talyanca dil bilgisi kitab hazrlamtr (Stachowsky, I [stanbul 2000], s. XV-XVI). Bu eserlerden Franszca ve talyanca gramerler, Polonyada Latin dilleri hakknda yaymlanm ilk dil bilgisi kitab olmalar bakmndan ayrca nemlidir. Meninskiye byk hret ve saygnlk kazandran en nemli eserleri, Trk diline dair hazrlad ciltlik Trke-Latince (talyanca, Franszca, Almanca, Lehe) szlkle (Thesaurus linguarum orientalium, Turcicae, Arabicae, Persicae, continens nimirum lexicon Turcico-Arabico-Persicum et grammaticam Turcicam, cum adjectis ad singula ejus capita praeceptis grammaticis Arabicae et Persicae linguae opera, typis et sumptibus, I-III, Viennae 1680) bu szlk kapsamnda mtalaa ettii ve yine ayn ylda yaymlad Trke dil bilgisi kitab (Linguarum orientalium Turcicae, Arabicae, Persicae institutiones seu grammatica Turcica, Viennae 1680) ve szle ilve olarak hazrladn syledii tek ciltlik Latince-Trke szlktr (Complementum thesauri linguarum orientalium, seu onomasticum Latino-Turcico-Arabico-Persicum, Viennae 1687). Meninski, basm ilerini Viyanann d semtlerinden Rossauda kurduu zel bir matbaada Nrnbergden getirttii matbaac Johann Lobingere yaptrm, ancak bask ilemi II. Viyana Kuatmasna rastlad iin hem uzam hem tek ciltlik Latince-Trke szle ait baz msvedde sayfalar, kan yangnda matbaa ile birlikte yanmtr. Eserlerin ikinci basklar yine Viyanada gerekletirilmi (gramer 1756, szlk 17801782) ve 2000 ylnda stanbulda nn birlikte ve be cilt halinde (I-III, Trke-Latince szlk, IV gramer, V Latince-Trke szlk) tpkbasmlar yaplmtr (Thesaurus Linguarium Orientalium

Turcicae-Arabicae-Persicae, Lexicon Turcico-Arabico-Persicum, nr. Mehmet lmez, stanbul 2000]). Trke-Latince szln kaynaklar kesin biimde tesbit edilmemi olmakla beraber nszde adlar saylan yazma ve matbu eserlerin says altm bulmaktadr. Szlkte yer alan maddelerin hepsi ayn hacimde deildir; be Avrupa dilinde karlklar verilenler en kapsaml olanlardr. Maddeler cmle veya deyimlerle rneklendirilmitir. nce harflerle dizilmi ift stunlu toplam 3294 sayfa hacmindeki bu eserin ne kadar kelime ihtiva ettii henz hesaplanmamtr. Szlkteki Trke dilde bir gei ve deiim dnemi olan XVII. yzyln Osmanl Trkesidir. Bu alma Trk dilinin en byk szlkleri arasnda yer almakla kalmamakta, Avrupada bugn de Osmanl tarih ve kltrn renmek isteyen bilim adamlarnca kullanlabilir bir kaynak olarak deerini korumaktadr. Trkenin dil bilgisiyle ilgili olan Grammatica Turcica yedi ana blm halinde dzenlenmitir. Birinci blmde harf ve seslerin karakterleri ile iml, ikinci blmde isim yaps, ismin eitleri ve halleri, nc blmde zamirler, drdnc blmde fiiller ve bunlarn zaman ve ahslara gre ekimleri, beinci blmde zarf, edat, bala ve nlemler, altnc blmde kelime gruplar, yardmc cmle ve eitleri, yedinci blmde aruz vezni, zellikleri ve kalplar ile kafiye ve seci yer almaktadr. Daha sonra okuma paras olarak Hseyin Viz-i Kifnin Envr- Sheylsinden bir hikye ele alnp karlkl bir sayfa Farsas, bir sayfa -Aleddin Ali elebinin Hmyunnme adyla yapt evirisindenTrkesi verilmi, arkasndan bunlarn gereken yerleri iin dipnotlarla gramer aklamalar yaplmtr. Eser bu hikyenin spanyolca evirisiyle sona ermektedir. Avrupa tarzda modern gramerciliin ilk rnei olarak kabul edilen Grammatica Turcica ierdii teorik bilgilerin azl, buna karlk rneklerin ok oluu ile dikkat eker. Latince-Trke szlk, Trke-Latince szlkteki Latince kelimeleri baa almak suretiyle meydana getirilmitir. Meninski nszde bu esere nceki szln btn madde ba kelimelerinin alndn, ayrca yeni Latince ve karl Trke kelimelerin ilve edildiini, yer yer yaplm yanllklarn dzeltildiini syler. Bu tek ciltlik kitabn nceki szln madde balarndan daha fazlasn ierdii halde hacimce ondan kk olmasnn sebebi, eitli ayrntlardan vazgeilerek deta asl szln fihristi gibi hazrlanm olmasdr. Eser, Arap harfleriyle yazlan Trke kelimelerin okunularn yaz ve konuma dillerine gre ayr ayr transkripsiyon iaretli Latin harfleriyle verdii iin dildeki son yzyllarda meydana gelen ses deiikliklerini tesbit etmek mmkn olmakta ve szlk zellikle bu adan byk bir nem tamaktadr. Meninskinin Thesaurus Linguarum Orientalium ana bal altnda yirmi ylda hazrlad bu alma ona hayatta iken bir ksm bizzat Avusturya mparatoru I. Leopold tarafndan verilen eref unvanlar, yksek pyeli saray grevleri, ar altn zincirmadalyonlar ve byk para dlleri kazandrm, lmnden sonra da kendisini zellikle XVIII ve XIX. yzyllarda Trke zerine alan dilcilerin rnek aldklar ilim adam haline getirmitir. Bu yzyllarda hazrlanan szlk ve gramerlerin hemen hepsinin ana kayna Meninskinin almalardr; hatta bazlarnn kelime hazinelerinin tamam ondan alnmadr.

BBLYOGRAFYA

P. Zieme, Meninski Szlnn Dili zerine, XI. Trk Dil Kurultay, Bildiriler, Ankara 1966, s. 71-75; E. D. Petritsch, Die Wiener Turkologie vom 16. bis zum 18. Jahrhundert, Germano-Turcica. Zur Geschichte des Trkisch-Lernens in den deutschsprachigen Laendern, Bamberg 1987, s. 25-40; S. Stachowski, Franois Meninski ve Thesaurus Linguarum Orientalium, Thesaurus Linguarum Orientalium, stanbul 2000, I, s. XIII-XXII; Fr. Babinger, Die trkischen Studien in Europa bis zum Auftreten Josef von Hammer-Purgstalls, WI, VII (1919), s. 103-129; A. C. Schaendlinger, Die Turkologie und Iranistik in sterreich, Bustan, IV/5, Wien 1963-64, s. 8-11. Muhammet Yelten

MENKUL
() Bir yerden baka bir yere tanabilen ey anlamnda slm hukuku terimi. Szlkte bir eyi bir yerden baka bir yere tamak anlamndaki nakl kknden ism-i mefl olan menkl kelimesi Mecellede, Bir yerden baka bir yere nakli mmkn olan eydir diye tanmlanr (md. 128). Buna gre para, hayvanlar, elbise, kitap, mobilya vb. eya menkuldr. Mallar, en esasl zellikleri olan harekete ve tanmaya konu olup olmamasna gre menkul ve gayri menkul (akar) eklinde ikiye ayrlr (bk. MAL). Germen hukukundan etkilenen sistemlerde eya hukukunun bel kemiini oluturan bu ayrmda menkul mallarla gayri menkuller arasndaki en temel fark, menkuller iin ayn haklarn alenliini salayan zilyedliin gayri menkuller asndan yetersiz grlmesi ve haklarn alenlii iin gayri menkullerde baka sistemlere ihtiya duyulmasdr. Trksvire hukukunda bu sistem tapu sicilidir. Tapu siciliyle bu alenlik saland gibi gayri menkul mallar zerindeki ayn hakkn iktisab da yine tapu siciline kaytla olmaktadr. Menkuller asndan bu fonksiyonlar zilyedlik salamaktadr (Saymen - Elbir, s. 125). slm hukukunda ise zilyedlik, menkullerdeki gibi gayri menkuller zerindeki ayn haklarn alenlii asndan da yeterli grlm ve tanmazlara has ayr bir sistem getirilmemitir (Serahs, XV, 9). Bundan dolay menkul ve gayri menkul ayrm belirtilen hukuk sistemlerine oranla slm hukukunda ikinci derecede nem tar. Menkul mallarn kapsamnn tesbiti ilk planda fiziksel hareket kriteri esas alndnda kolay gibi grnse de fkh doktrinleri her zaman bu kritere bal kalmaz. Bu sebeple ilgili hukuk ilemin ya da olayn zelliine gre menkuln kapsam genileyip daralabilir. Menkuln kapsamnda deiken olan bu alan esas itibariyle ina edilmi yaplar ve aalarla ilgilidir. Trk-svire hukukunda kabul edildii ekliyle mtemmim cz ilkesi fkhta benimsenmediinden bir arazi zerinde o araziye bal bulunan bina ve aalar st hakk gibi yntemlerle toprak mlikinin dnda bir kimseye ait olabilmektedir (a.g.e., XV, 29-32; Eblul Mardin, s. 8-10). Bundan dolay zellikle Hanef doktrininde en ak ekilde vurguland gibi bina ve aalarn araziden ayrlmas ve baka bir yere nakledilmesi bu ilem bina ve aalara zarar verse dahi mmkn grlmektedir. Haneflerde gayri menkul ya da akar lafz kullanldnda ilk akla gelen ey zerinde bina bulunsun bulunmasn araziler olup (bn bidn, IV, 361) menkuller bunun dndaki eyalardr. Bu ilke dorultusunda Hanef doktrininde bina ve aalara iki adan baklr. Eer bunlar belirli bir hukuk olay ynnden arazi ile birlikte dnlyorsa akar, arazi mlikine ait olmamalar gibi bir sebeple araziden ayr deerlendiriliyorsa menkul hkmndedir (a.g.e., IV, 365; Ali Haydar, I, 230; III, 127). Mlik doktrininde bina gibi aalar ve arazide bulunan dier ekili ve dikili eyler de gayri menkul niteliindedir. nk bunlarn zne zarar vermeden tanmalar mmkn olmadndan zarar grmemeleri ve niteliklerini yitirmemeleri iin gayri menkul mal saylmalar gereklidir (Mustafa Ahmed ez-Zerk, III, 148-149). Nitekim Mliklerin akar tanm her zaman arazi, bina ve aalar ierir (Muhammed b. Abdullah el-Hara, VI, 164, 168). fi doktrininde akar tanmna kural olarak arazi ve arazideki aa ve binalar da girmekle birlikte zellikle fa hakk konusunda (Kalyb, III, 144) ve vakf arazisi zerinde uzun sreli kiralama (hikr) gibi yntemlerle sahip olunan bina ve

aalar menkul kabul edilir (emseddin er-Reml, V, 196). Yine filere gre zilyedlik hkmleri bakmndan bina akar niteliindedir (Kalyb, II, 268). slm hukukunda menkul ve gayri menkul mallar arasnda hkm ynnden ok esasl farkllklar sz konusu deildir (Mustafa Ahmed ez-Zerk, III, 163). Aradaki hkm farklar temelde akara dair baz zelliklerin menkullerde olmamasyla ilgilidir. Gayri menkuller bilhassa tarm toplumlarnda en salam geim vastas, retim faktr ve servet ls olduundan (Saymen-Elbir, s. 292) menkul kymetler rejiminin yaygnlk kazand son zamanlara kadar menkullerden daha deerli kabul edilmitir. Dier taraftan gayri menkullerin sreklilik zelliine karlk menkul mallarn mr genellikle ksadr. fa ve irtifak hakk ile komuluk hukuku gayri menkullere hastr. Menkullerin hrszlk ve telef olma gibi sebeplerle mlikinin elinden kmas ihtimali daha yksektir. Menkul mallar kesin snrlarla birbirinden ayrld halde gayri menkuller genelde byle deildir. Bundan dolay tanmaz mlkiyetine oranla menkul mlkiyeti konusu daha basit ve yalndr. Menkul ve gayri menkul arasndaki bu temel farkllklar fkh hkmler bakmndan balca u sonular dourmutur: 1. Menkul ve gayri menkul mallar zerindeki ayn haklarn alenlii zilyedlikle salanmakla birlikte menkul mallarn kabz ve zerinde zilyedlik tesisi gayri menkullerden farkldr. Buna gre bir satm ya da hibe ileminde menkul maln kabzedilmesi o maln nakliyle olmaktadr (Zekeriyy el-Ensr, II, 85). Gayri menkuln kabz ise maln alcnn istifadesine hazr olarak sunulmasyladr (tahliye): Evin kapsn amak, anahtar teslim etmek gibi (bn Kudme, IV, 90, 218). Menkullerle gayri menkullerde zilyedliin tesisi de birbirinden farkldr. Niza konusu bir malda kimin zilyed olduu o maln menkul ya da gayri menkul olmas durumunda farkl kriterlerle belirlenir (Ali Haydar, IV, 373). Buna gre menkullerde bir mal bilfiil elinde bulunduran zilyed saylr, ayrca zilyedliin ispat istenmez (Osman b. Ali ez-Zeyla, VI, 222; Ali Haydar, IV, 375). Gayri menkullerde ise Hanef doktrininde akar elinde bulunduruyor olmak yeterli bir delil saylmayp akar zerinde mliklerin mallarnda tasarruf ettii ekilde tasarrufta bulunma art vardr. Tarlay ekip bimek, evde oturmak, arsada bina yapmak gibi. 2. fa hakk gayri menkuller iin geerlidir. Hanef, fi ve Hanbellere gre ise bina ve aalar araziye bal olarak fa konusu olabilir. Araziden ayr mstakil satlan inaat, aa, ekinler vb. st haklaryla birlikte satlsa bile burada menkul hkmnde olduklar iin tek balarna fa sz konusu olmaz (Nevev, V, 69). Bunlar st hakkyla satlmalar sebebiyle akar nitelii ve hkm kazanmaz (Ali Haydar, III, 148). Mlik doktrininde aa ve bina akar sayld iin tek bana satlsa bile bunlarda fa gerekleir. Aalar eer alanmsa meyveleri fi mezhebine gre menkul hkmndedir; Hanef, Hanbel ve Mliklerde ise bina ve aa gibi araziye bal olarak dnldnde gayri menkul hkmnde olabilmektedir (bn Kudme, V, 180). 3. Bey bil-vef Haneflerde, sonraki limlerin istihsana dayanarak verdikleri bir hkmle akarlarda mer kabul edilmekle birlikte tercih edilen gre gre menkullerde ciz grlmemitir (Ali Haydar, I, 224). 4. Hanef doktrininde vakf ilemi akara has olup menkullerin vakfedilmesi istisna durumlar hari mmkn deildir (bn bidn, IV, 363-365). Haneflerin dndaki mezhepte ise menkul vakfedilebilir (Mustafa Ahmed ez-Zerk, III, 147). Bu gr farkll, vakfedilen maln sreklilik tamas artna karlk menkul mallarn snrl bir mr olmasyla ilgilidir. 5. Haneflere gre mteri satn ald menkul mal zerinde onu teslim almadan satm akdi gibi hukuk bir ilemde bulunamaz; ayn mal gayri menkul ise bunu yapabilir (Mecelle, md. 253). Bu menkul mallarn helk olma riski tamas sebebiyledir. Zira teslim ncesi meb helk olduunda satm szlemesi btl saylaca iin burada garar bahis konusudur. Baz haklar bu ekilde zayi olmaktadr (Ali Haydar, I, 409). fi doktrini ise meb akar olsun menkul olsun bu ileme cevaz vermez. 6. Menkul maln gasb tartmasz kabul edilmekteyken Eb Ysuf ve Eb Hanfe gayri menkuln gasba konu olamayaca

grndedir. Zira akarn nakli ve tahvili imknszdr. Fukahann ounluu ise akarn gasbn mmkn grr (bn Kudme, V, 140-141). Gasp hkmleri bakmndan hne, deirmen, dkkn vb. yaplar dorudan akar hkmnde saylmaktadr (Ali Haydar, II, 778). 7. Eksik ehliyetlilerin kanun temsilcileri bunlarn menkul mallarn kolaylkla satma yetkisine sahip olduklar halde gayri menkullerini snrl durumlarda ve ancak hkimin izniyle satabilirler (a.g.e., I, 612-613; Mustafa Ahmed ez-Zerk, III, 162-165). Bunun sebebi, akarn sreklilii dolaysyla, satld takdirde ele geecek bedelden daha kolay bir ekilde korunacadr.

BBLYOGRAFYA

Lisnl-Arab, nl md.; Serahs, el-Mebs, XI, 73; XV, 9, 29-32; Ksn, Bedi, VII, 142, 256-257; bn Kudme, el-Mun, [bask yeri ve tarihi yok] (Dru ihyit-trsil-Arab), IV, 90, 218; V, 140-141, 180; Nevev, Ravat-libn (nr. Zheyr e-v), Beyrut 1985, V, 69; Osman b. Ali ez-Zeyla, Tebynl-ai, Bulak 1315, VI, 222; Zekeriyy el-Ensr, Esnel-melib, [bask yeri ve tarihi yok] (Drl-kitbil-slm), II, 85, 478; emseddin er-Reml, Nihyetl-mutc, Beyrut 1404/1984, V, 196; Kalyb, iye al eri Minhci-libn, Beyrut, ts. (Drl-fikr), II, 268; III, 144; Muhammed b. Abdullah el-Hara, eru Mutaar all, Beyrut, ts. (Dru Sdr), VI, 164, 168; Muhammed b. Ahmed ed-Desk, iye ale-eril-kebr, Kahire 1328, I, 463; III, 479; bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), IV, 348, 361, 363-365; Mecelle, md. 128, 129, 253, 905, 909, 1017, 1019, 1020; Ali Haydar, Drerl-hkkm, stanbul 1330, I, 224, 230, 409, 612-613; II, 778; III, 127, 148; IV, 373-375; Eblul Mardin, Kat Mlkiyeti, stanbul 1948, s. 8-10; Ferit Hakk Saymen - Halid Kemal Elbir, Trk Eya Hukuku, stanbul 1954, s. 125, 292; Mustafa Ahmed ezZerk, el-Fhl-slm f evbihil-cedd, Dmak 1968, III, 147-149, 162-165; M. Akif Aydn, Trk Hukuk Tarihi, stanbul 1999, s. 40, 351, 366, 406. Hasan Hacak

MENNNYYE
(bk. MANHEZM).

MENNBYYE
(bk. E el-MENNBYYE).

MENSE MS
(. 738/1337) Mali sultan (1312-1337). Mali Sultanlnn kurucusu Mr Ctann (Suncta Keyta) kardei Eb Bekirin (Manding Bori) olu veya torunudur. Yerli Mandingo dilinde sultan anlamna gelen Mense (Mens) unvanyla tannr. 712 (1312) ylnda tahta knca Mr Ctann politikasn takip ederek lkesinin snrlarn geniletti. Gine Devletinden kalan topraklar ve Zagha blgesini (Bat Tekrr) lkesine katt. Songay Devletinin merkezi Gaoyu ele geirdi ve Sultan Asibayn itaatini kabul edip iki olunu rehin olarak baehrine gtrd (725/1325). Uzun sre direnen Tinbkty de ald (729/1329). Bylece Nijer havzasnda vergiye balanan Cenne Krall hari btn blgeler, en geni snrlarna ve kuvvetinin doruuna ulaan Mali Devletine balanm oldu. lkenin snrlar batda Tekrrdan douda Nijerin dousunda bakr madenlerinin bulunduu blgeye, kuzeyde Sahrda tuz madenleriyle nl Tagazadan, gneyde Volta Calonda ormanlk blgeye kadar uzanyordu. bn Fazlullah el-mer (. 749/1349) ve bn Haldn (. 808/1406) XVII. yzyl Mali tarihilerinden Abdurrahman b. Abdullah es-Sad ve Mahmd Kti et-Tinbkt, Mense Ms hakknda ayrntl bilgi vermektedirler. 753te (1352) Maliyi ziyaret eden bn Battta onun dneminde yaayan baz ahslardan bilgi aktarmtr. Bu tarihilerin eserlerinde Mensenin 1324-1325te yapt mehur hac yolculuuna dair bilgi bulunmaktadr. Sultan, binlerce asker ve halktan oluan kalabalk bir kafileyle gerekletirdii bu hac srasnda yannda gtrd bol miktardaki altn cmerte harcayarak Mali Devletinin adn ve zenginliini slm dnyasnn yannda Avrupaya da duyurmutur. Rivayete gre Mense Ms bir hatas yznden annesinin lmne sebep olmu, Allahn kendisini balamas iin bol bol sadaka datm ve hayatnn kalan ksmn orulu geirmeye karar vermiti. Gvendii bir limin Hz. Peygamberin kabrini ziyaret edip efaat dilemesini tavsiye etmesi zerine hacca gitmeye niyetlenerek yol hazrlna balam, kard fermanla da lkesinin her tarafndan altn ve erzak gnderilmesini istemitir. lkesinin baehri Nianide olu Muhammedi yerine vekil brakarak yapt bu hac yolculuu Mense Msnn gerekletirdii fetihlerden daha etkili olmutur. Beraberinde 60.000 kadar asker, kendisinin ve hanm nri Kuntinin zel hizmetleri iin binlerce kle ve criye bulunduu, nceki sultanlarn hac yolculuklarnda gtrdkleri altndan ok daha fazla altn gtrd, lkesinin zenginliini gsteren bu altnlarn iki ton civarnda olduu, krk katr veya 500 kle tarafndan tand rivayet edilmektedir. Bu yolculuk srasnda cuma gnleri urad her ehirde bir cami yaptran Mense Ms, Kahirede Memlk Sultan el-Melikn-Nsr Muhammed b. Kalavun ile grt. Onun huzuruna karken Arapa bildii halde tercman istedi ve hac iin geldiini syleyip siyas konular grmek istemediini belirtti. Sultann huzurunda protokol gerei yeri pmesi istendiinde Allahtan baka kimseye secde edemeyeceini syleyip bunu reddetti. Hazne-i Sultniyyeye bol miktarda altn balayan Mense Ms, el-Melikn-Nsra ve maiyetine kymetli hediyeler verdi. Memlk sultan

da ona ayn ekilde karlk verip Karfe semtinde ikametine bir saray tahsis etti. Mense Ms ve hac kafilesinde yer alanlarn Msrda kaldklar sre iinde byk miktarda alveri yaparak ticaret hayatn canlandrdklar, Msrn gzel kumalar ve gzel criyeleri karsnda bylenen sultan ve maiyetinin 1 dinarlk eyaya 5 dinar dedikleri, Kahire halkn ihya eden bu altn bolluunun Msrda altnn deerini drecek dereceye vard, altn fiyatlarnn bu seferin ardndan on iki yl ykselmedii ve Msr halknn bu sre boyunca bolluk iinde yaad, Kahirede bulunan Venedikli tccarlarn bu durumu idarecilerine rapor ederek Mali Devletinin nemli bir ticaret merkezi haline gelip blgede Gnenin yerini aldn bildirdikleri kaydedilmektedir. Memlk sultan tarafndan uurlanan Mense Ms, Msr hac kafilesiyle birlikte Mekkeye giderek haccn ifa etti. Orada lkesinden gelecek haclar iin arazi ve evler satn ald. Ardndan Medineye giderek Hz. Peygamberin kabrini ziyaret etti ve balanmak iin onun efaatine snd. Mekke ve Medinede datt bol miktarda altnlarla Haremeyn halkn ve haclar ihsanlara bodu. Hac ibadetini yerine getirdikten sonra ay daha Hicazda kalan sultan ve kafilesi dnte bedevlerin basknlarna urad. Kahireye ulatnda Memlk sultanyla grp lkesine dnebilmek iin Msrl tccarlardan bor para almak zorunda kald. Bu hac seferi trajik bir ekilde sonulanmakla birlikte Mali Sultanlnn hretini btn Avrupaya duyurdu; zellikle Portekiz ve talya ehir devletlerinin dikkatlerini bu lkeye evirmelerine sebep oldu. Bu olayn ardndan Avrupallarda Afrika ilerini tanma ve oraya ulama dncesi giderek glenmeye balad. XIV. yzylda Mayorkada (Mallorca) alan haritaclk okulunun balca hedeflerinden biri ticar amala Afrika ilerini tanma idi. Mense Msnn bir portresi lmnden iki yl sonra, bu asrda izilen ilk haritann sahibi Angelino Dulcertin 1339 tarihli haritasnda yer almaktadr. Abraham Cresques tarafndan 1375 ylnda izilen Catalan Atlasnda ise Mense Ms, Sahrnn merkezinde banda tac, bir elinde saltanat ass, dier elinde lkesinin zenginliini sembolize eden bir altn top olduu halde gsterilmitir. Ayrca onun, zengin altn kaynaklarna sahip Sudan blgesinin en byk ve en zengin zenci lkesi Malinin sultan olduu belirtilmi, harita zerinde o blgedeki ticaret yollaryla Tagaza, Tinbkt, Mali ve Gaodaki madenler iaretlenmitir. Btn bunlar Avrupallarn dikkatini ekmi, onlarn keif ve smrge duygularn kamlamtr. Mense Ms, hac dnnde Mekkede karlap yannda getirdii Endls asll mimar Eb shak brhim es-Shil el-Grntye, Gaoda gnmzde Bat Sudanda yaygn olan Kuzey Afrika meneli camilerin ilk rnei saylan, taraas mazgall ve ehrm minareli bir cami yaptrd. Daha sonra Tinbktde Djingerber Camiini ve Madugu Sarayn Arap mimarisi tarznda ina ettirerek bu slbu lkesine soktu. Sultan hac dn veya drt seyyidi aileleriyle birlikte Maliye getirmiti. Malideki seyyid aileleri bunlarn neslinden gelmektedir. Onun Kahirede satn ald Trk asll bir grup memlk de Nianiye getirdii bilinmektedir. Sultanlnn snrlarna katt Tinbkt ve Gao gibi ehirleri nemli birer slm medeniyeti merkezlerine dntren Mense Ms on drt tbi krallk ve emirlii iine alan geni lkesinde ticareti gelitirdi. Ticaretin arlk noktasn lkedeki altn, bakr ve tuz madenleri tekil ediyordu.

Sultan, gl ordusu ve zengin hazinesi sayesinde zamann en byk devletlerinden biri haline getirdii lkesine huzur ve refah dnemi yaatt. Mslman lkelerle ilikileri gelitirmek iin gayret gsterdi. Msr Memlk sultan ve Fas Mern sultan ile iyi ilikiler kurdu. lkesinde ilm hareketi canlandrmaya alt. Mlik mezhebine mensup olan sultan komu lkelerde yaayan Mlik fakihlerini lkesine ard, hac dn tahsil iin Fasa talebe gnderdi. slm tarihi kaynaklarnda dindar bir hkmdar olarak tantlan Mense Ms, btn yetkilerini olu Megya (Maghan) brakp tekrar Mekkeye yerlemek istediyse de bu arzusunu gerekletiremeden vefat etti. Yerine geen olu Megnn dneminde Mali Sultanl zayflama srecine girdi. Mense Ms ve mehur hac seferi Bat Sudan halk arasnda slm geleneklerle yerli gelenekleri uzlatran bir destana dnmtr. Destann kahraman Makanta Ciginin (yerli dilde Facigi) annesine kar yapt bir kaza sonucu balad hac seferinin anlatld destanda bir taraftan onun slma samimi bir ekilde ball ele alnrken dier taraftan yerli inanlara kar saygs dile getirilmitir.

BBLYOGRAFYA

bn Fazlullah el-mer, Meslik: lAfrique moins lEgypte (trc. Gaudefroy-Demombynes), Paris 1927, s. 70-81, 89-93; bn Battta, er-Rile, Beyrut 1987, s. 699; bn Kesr, el-Bidye, XIV, 112; bn Haldn, el-ber, V, 433-434; VII, 266; a.mlf., Histoire des berbres (trc. de Slane), Paris 1982, II, 112-114; Kalkaend, ubul-a (emseddin), V, 8-11, 294-296; Makrz, es-Slk, II, 145, 255; a.mlf., e-ehebl-mesbk f ikri men acce minel-ulef vel-mlk (nr. Cemleddin eeyyl), Kahire 1955, s. 110-113; bn Hacer, ed-Drerl-kmine, IV, 383-384; Mahmd Kti etTinbkt, Trul-Fett (nr. ve trc. O. Houdas - M. Delafosse), Paris 1964, s. 55-65; Abdurrahman b. Abdullah es-Sad, Trus-Sdn (nr. ve trc. O. Houdas), Paris 1964, s. 12-16; Selv, elsti, III, 151-152; V, 100-101; brhim Ali Tarhan, Devlet Ml el-slmiyye, Kahire 1973, s. 7192; Djibril Tamsir Niane, Le Mali et la deuxime expansion manden, Histoire gnrale de lAfrique, Paris 1985, IV, 171-176, 178; Selhaddin el-Mneccid, Memleket Ml indelcorfiyynel-mslimn, Beyrut 1982, tr.yer.; J. Cuoq, Histoire de lislamisation de lAfrique de louest, Paris 1984, s. 79-85, 110-127; M. R. Lipschutz - R. K. Rasmussen, Musa (Mansa Musa; Kankan Musa), Dictionary of African Historical Biyography, London 1989, s. 162-163; P. Diagne, Bakari II (1312) et Christophe Colomb (1492) la rencontre de lAmrique, Dakar, ts. (Sankor), s. 116-117; G. Dsir-Vuillemin, Kango Moussa: Empereur du Mali, Documentation pdagogique africaine, sy. 2, Paris 1963, s. 1-25 (ayr basm); Henri Labouret, Mali, A, VII, 251-252; D. C. Conrad, Mansa Ms, EI (Fr.), VI, 406-407. Ahmet Kavas

MENSUH
(bk. NESH).

MENUR
() Hkmdar tarafndan yaplan bir tayini, bir grev veya muafiyeti yahut ikt tevcihini bildiren belge. Szlkte yaymak, datmak, kitab basp yaymlamak; diriltmek anlamlarna gelen ner kknden tremi olup dalm, yaylm demektir. Herkese duyurulmak, aklanmak ve yaylmak amacyla yazld iin bu belgelere menr denilmitir. Asr- sadette, Hulef-yi Ridn ve Emevler devrinde menur tabirinin buyruk ve ferman mnasnda kullanldna dair bir kayda rastlanmamtr. Bu dnemde buyruk anlamnda kitap, mektup ve ahidnme kelimelerinin kullanld grlmektedir (Abdlhay el-Kettn, bk. ndeks). Abbslerde ise ikt tevcihiyle ilgili bir belgede hi kimsenin ikt sahibinden menur, tevk veya hccet ibraz etmesini isteyemeyecei belirtilmektedir (Kalkaend, XIII, 130). Tabernin 187 (1803) yl olaylarn anlatrken zikrettii menurun da (Tr, VIII, 290) genel anlamda belge karl kullanld anlalmaktadr. Ancak bnl-Esr, 354 (965) yl olaylarn kaydederken halifelik divanndan Eb Ahmed Hseyin b. Msnn nakbt-tlibiyyn ve emr-i hac tayin edildiine dair bir menur yazldn belirtir (el-Kmil, VIII, 565-566). Bu da IV. (X.) yzylda Abbslerde menur kelimesinin halifenin buyruu mnasnda kullanldn gsterir. Ftmlerin her trl resm yazma ve eitli grevlere yaplan tayinler iin ok defa sicil, bazan menur, bazan da sicil ve menuru birlikte kullandklar grlmektedir (Ebl-Ksm bns-Sayraf, s. 16; Kalkaend, X, 449-465; Eymen Fud Seyyid, s. 256-257, 259, 325, 332). Ftmler dneminde ktipler sicil ve menurun sonuna belge hangi divandan kmsa onun adn kaydederlerdi. Ftm Halifesi Hkim-Biemrillh, 407 (1016-17) ylnda Halep ve civarnda yaayan halkn haratan muaf tutulmasna dair bir menur yaymlamtr. Endls Emev Devletinde tayin belgelerine menur, sak ve sicil denilirdi. Eyyblerde sultan tarafndan tayin edilen grevlilere verilen tayin belgesine menur ad verilirdi. ktlar da sultann turasn tayan bir menurla tevcih edilirdi. Ancak Eyyblerde taklit, menur ve sicil kelimelerinin birbirinin yerine kullanld grlmektedir. Misal kelimesi de menur ve askerlere verilen ikt berat yerine kullanlmaktadr (een, s. 125-126). Halepteki Hanef medreseleri mderrisliine tayin edilen Aleddin el-Ksnye Selhaddn-i Eyyb tarafndan bir menur verilmiti (a.g.e., s. 136). Yine Selhaddn-i Eyyb 3 Safer 567de (6 Ekim 1171) Kd el-Fzln yazd bir menuru (sicil) Kahire Camiinde okutarak meksleri (sanat ve ticaret erbabndan alnan gayri er vergi) kaldrmt (Eb me, 1/2, s. 522). 580de (1184-85) Selhaddin tarafndan karlan bu menurlarda el-Melikl-Efdal el-Melikl-dilin kefaletiyle Suriyede, el-Melikl-Azz ise Takyyddinin kefaletiyle Msrda babasnn nibi tayin edilmitir (bnl-Esr, XI, 449). Sultann merkezde bulunmad zamanlarda onun yetkilerini kullanan niblere sava karar, idamlar, azil ve tayinler, ikt datm, kabileler arasndaki anlamazlklarda hakemlik ve orduya kumanda etme gibi eitli konularda yetki verildiini ifade eden menurlar tevcih edilirdi. Eyyblerde bir kiiye verilen menurda nce hutbe ksm yer alr, daha sonra grev verilen kiinin

liyakatinden, grev ve yetkisinden bahseden blm gelir ve menur greve tayin edilen ahsa yaplan nasihatlerle son bulurdu. lhanllar eitli tayinlerle ilgili olarak yarlk (yarlg), taklit ve ferman yannda menur kelimesini de kullanmlardr (zkuzugdenli, s. XIX vd.). Delhi Trk Sultanlnda menur karlnda ferman, ahkm- tevk ve tura kelimelerine yer verilmi, ancak saltanatlarnn tasdiki iin hkmdarlar Abbs halifelerinden menur istemilerdir. Nitekim Muhammed Tuluk, 744te (1343-44) Kahireye bir elilik heyeti gndererek Halife Hkim-Biemrillhtan menur talep etmi, halifenin elisi saltanatn tasdik eden bir menur getirince onu byk saygyla karlamt. Memlkler devrinde her belge iin ayr ayr tabirler ortaya knca menur kelimesi daha ok ikt tevcihiyle ilgili olarak kullanlmtr. ktlara dair menurlar daima Dvn- ndan sultan adna yazlr ve onun tasdikine arzedilirdi. kt menurlar hacim ve yaz bakmndan ikt sahiplerinin asker rtbesine gre deiirdi. bn Abdzzhir tarafndan Kalavunun olu Muhammed iin yazlan ve gzelliinden dolay sultnl-menr denilen menurla eitli kavimlere mensup emrlere verilen ikt menurlarn Kalkaend kaydetmitir (ubul-a, XIII, 167-198).

BBLYOGRAFYA

Taber, Tr (Ebl-Fazl), VIII, 290; Hill b. Muhassin es-Sb, Rsm dril-ilfe (nr. Mhl Avvd), Beyrut 1406/1986, s. 142; bn Fazlullah el-mer, et-Tarf bil-muai-erf (nr. Semr ed-Drb), Kerek 1413/1992, s. 5, 85, 119, 159-160; Ebl-Ksm bns-Sayraf, el-nn f dvnir-resil (nr. Eymen Fud Seyyid), Kahire 1410/1990, s. 16-17, 19, 28, 33, 49, 63, 65, 67, 71, 76, 107; bnl-Esr, el-Kmil, VIII, 565-566; XI, 449; Eb me, Kitbr-Ravateyn, I/2, s. 522; Kalkaend, ubul-a, X, 449-465; XIII, 130, 167-198; ayrca bk. ndeks; Makrz, el-a, I, 85, 395; II, 211; Muhammed b. Meyyed el-Badd, et-Tevessl ilet-teressl (nr. Ahmed Behmenyr), Tahran 1315, tr.yer.; Yusuf Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi, Ankara 1940, I, 327; Abdlhay el-Kettn, Tertbl-idriyye (zel), bk. ndeks; Muhammed Hamdullah, el-Veiussiysiyye, Beyrut 1389/1969, s. 117-120, 213-214, 241, 260, 269, 281, 404-405, 457, 485, 488, 502; Ramazan een, Salhaddn Devrinde Eyybler Devleti, stanbul 1983, s. 100, 105, 113, 125-126, 136, 178, 180; M. Mhir Hammde, el-Veius-siysiyye vel-idriyye, Beyrut 1405/1985, s. 134, 153, 324; Eymen Fud Seyyid, ed-Devletl-Fmiyye f Mr, Kahire 1413/1992, s. 256-257, 259, 325, 332, 334-335, 355-356; Osman G. zkuzugdenli, Gazan Han ve Reformlar (694/1295703/1304), stanbul 2000, s. XIX vd.; W. Bjrkman, Menr, A, VII, 721-722; a.mlf., Manr, EI (ng.), VI, 423-424. Abdlkerim zaydn lk Mslman Trk Devletlerinde Menur. Gaznelilerde menur genellikle makam veya grev tevcihi sebebiyle kullanlmaktayd. Herhangi bir

kii grevlendirilecei veya kendisine bir vilyetin idaresi verilecei zaman sultann emriyle shib-i dvn- rislet yahut yardmcs tarafndan nce msvedde bir menur hazrlanr, ardndan temize ekilen menur sultann imzasna (tevk) sunulurdu. Gazneli hkmdarlar da gelenee uyarak Abbs halifesinden saltanatlarnn tasdik edildiini gsteren menur alrlard. Gazneli Mahmud, Hindistana yapt bir seferden sonra Nandanay fethedince Abbs Halifesi Kdir-Billhtan Horasan ve dier yerlerdeki hkimiyetini tasdik eden bir menur istemi ve bu arzusu yerine getirilmiti. Sultan Mahmud, kendisi de on be kalenin ynetiminin Raca Gandaya verilmesi iin bir menur yazlmasn emretmi, bu menurla birlikte zengin hediyeler de gndermiti. Sultan Mesudun Halife KimBiemrillha biat etmek iin ne srd artlardan biri de babasnn sahip olduu lkelerin idaresinin yeni bir menurla kendisine verilmesiydi. Abbs halifesi bunu kabul etmi ve Mesuda menur yollamt. Sultan Mesud, halifenin tavassutuyla sfahann idaresini Kkylerden Alddevleye brakm, bununla ilgili olarak bir menur ve hilatler gndermiti. Yine Sultan Mesud shib-i dvn- rislet Eb Nasra, Serahs shib-i berdliine tayin ettii Abdullah ile Belh ve Tohristan mrifliine gnderdii Ebl-Feth Htem iin birer menur yazlmasn ve tevk iin kendisine sunulmasn emretmiti. Resm yazmalarda vezirden balamak zere devlet memuriyetlerine yaplan tayinler ve ikt belgeleri iin kullanlan menur terimi Seluklu devletlerinde de grlmektedir. Bu belgelerin kaleme alnd dil genelde Farsadr. Ancak Arapa konuulan blgelerdeki grevlere tayin edilmi memurlara gnderilen belgeler istisna tekil eder. Her greve tayin menurunun metni iin belirli kurallar mevcuttu. Byk Seluklularda tesbit edilebildii kadaryla menurlarda greve tayin edilen ahsn meziyetleri sralanr, grevin neleri kapsad ve nasl yaplaca belirtilir, dier memurlara da gnderilen ahsn emirlerine uyulmas, destek olunmas ve kolaylk salanmas, toplumda her snfn kendi zel yeri ve sras iinde tutulmas istenirdi. Hkmdarn kard menur ve emirnmelere tura konulurdu. Vezirler de menurlara imza koyabilirdi. Hatunlarn vezirleri de beraberinde alan grevlilerin tayini iin menur yazabilirdi. Tahta kan Seluklu sultanlar vasal bir hkmdara veya bir ehrin hkimine bulunduklar yeri ynetmeye devam etmeleri iin menur verirlerdi. Seluklu sultanlarnn hkimiyetlerini mer klmak iin halifelerden tasdik almalar uyulmas gereken bir gelenekti. Halifeler sultanlara bir menurla birlikte baz hkmdarlk almetlerini de gnderirlerdi. Yeni tahta kan hkmdarlara halifenin emirlik tevcihi iki ekilde oluyordu. Ya yeni hkmdar bizzat halifelik merkezi Badata giderek menuru almaktayd veya menur ve hkmdarlk almetleri bu ile grevlendirilmi bir el-iyle kendisine gnderiliyordu. Baz emrlere hem Seluklu sultan hem de halife tarafndan menur verildii grlmektedir. Nitekim Dnimendli Emr Gaziye hkimiyetini tasdik maksadyla Sultan Sencer ve Halife Msterid-Billh tarafndan menur gnderilmiti. ktlarn tevcihiyle ilgili menurlar daha ok tahta geme merasimlerinde veya kazanlan bir zafer dn yazlrd. Sultan Sencer, Sve savan kazandktan sonra Horasan snrlarndan Beledrrma (Anadolu) ve Suriyeye kadar olan lkeleri bir menurla yeeni Mahmuda ikt etmiti. bnl-Esr bu menuru bizzat grdn syler (et-Trul-bhir, s. 21). te yandan iktn iyi idare edemeyen, zulm yapan ikt sahiplerinden iktlar bir menurla geri alnrd.

Anadolu Seluklularnda da vezir, divan yeleri ve dier memurlarn tayininde, emirlik veya ikt tevcihinde menur verilmekteydi. Bu dnemle ilgili tayin menurlar baz deiiklikler dnda Byk Seluklulardaki menurlarn ayndr. Uygurlardan beri devam eden inan, bilge, inan bilge ve ulu, ulu has gibi baz Trke unvan ve lakaplarn btn Anadolu Seluklu emrlerine tevfz edilen ferman ve menurlarda bulunduu, hatta halifeden ve dier slm devletlerinden gelen menur ve belgelerde de bunlarn yer ald grlmektedir. Anadolu Seluklularnda vezirlik, mstevflik, zemet, temliknme, mriflik, Dvn- n ve turaya yaplan tayinlerle emr-i ikr tayini, muhtesib tayini, msikiinaslarn tayini, kadlk, mderrislik, hassa hfzlna, mescid imamlna, zviye eyhliine, hastahane tabipliine, nakiblie, vilyet imamlarnn vergiden muafiyetine, niblik ve kedhdla tayin hakkndaki ok sayda menur gnmze ulamtr (Osman Turan, Trkiye Seluklular Hakknda Resm Vesikalar, Ankara 1958). Tahta yeni kan bir sultan saltanat hukukuna gre kendisine biat eden emrlerin ikt, emlk ve tayin menurlarn yeniliyordu. I. Aleddin Keykubad devrinde her yl hkimiyet menurlarn yenileyen vasal hkmdarlar vard. Bir sava sonras tekrar itaat arzeden vasalin hkimiyet menuru yenileniyordu. Ermeni Kral Leon, I. zzeddin Keykvusa itaat ettii zaman ona hkimiyet menuru gnderilmi ve bu menur Ermeni saraynda byklerin huzurunda okunmutu. lke bir tehlike ile kar karya kaldnda mslman ve hristiyan vasal hkmdarlardan menur ve fermanlarla yardm isteniyordu. Bu yardm karlnda bir ehrin mlkiyet menuru gnderiliyordu. Anadolu Seluklu sultanlar da halifeden hkimiyet menuru istemekteydiler. I. zzeddin Keykvus bunun iin eyh Mecdddin shak Badata yollam, Halife Nsr-Lidnillh da ona bir menur gndererek saltanatn tasdik etmiti. Ayn halife, I. Aleddin Keykubadn saltanatn tasdik etmek zere ehbeddin es-Shreverd vastasyla menur ve dier hkimiyet almetlerini gndermiti.

BBLYOGRAFYA

Muhammed b. Hseyin el-Beyhak, Tr (nr. Ksm Gan - Ali Ekber Feyyz), Tahran 1324 h., s. 11, 17, 146, 291, 355, 430, 492, 530, 689; Mntecebddin Bed, Atebetl-ketebe (nr. Muhammed Kazvn - Abbas kbl), Tahran 1329 h., s. 27, 30, 57, 63, 66, 69, 74, 77, 80, 82, 84-85, 97; Muhammed b. Abdlhli el-Meyhen, Destr-i Debr (nr. Adnan Sadk Erzi), Ankara 1962, s. 30, 106-114; bnl-Esr, el-Kmil (trc. Abdlkerim zaydn), stanbul 1987, X, 91, 176, 183, 195, 302, 509; a.mlf., et-Trul-bhir fid-devletil-Atbekiyye bil-Mevl (nr. Abdlkdir Ahmed Tuleymt), Badad-Kahire 1382/1963, s. 21; Bndr, Zbdetn-Nura, s. 112-113, 129-130, 289; a.e. (Burslan), s. 111-112, 124-125, 258; bn Bb, el-Evmirl-Aliyye, s. 31, 33-34, 87, 113, 121, 128, 139, 146, 158, 168, 170, 183, 210, 220, 229-230, 248, 282, 362, 411, 432, 486, 497, 518519, 543, 550, 558, 569, 571, 588, 614, 629, 641-643, 650; Aksary, Msmeretl-abr, s. 37, 63, 83, 95, 138, 146, 228; a.e. (trc. Mrsel ztrk), Ankara 2000, s. 28, 47, 73, 108, 115, 143; ebnkrey, Mecmaul-ensb (nr. Mr Him-i Muhaddis), Tahran 1363 h., s. 78, 99, 116; Abbas kbl, Vezret der Ahd-i Seltn-i Bzrg-i Selc, Tahran 1338 h., s. 25-26, 29; Hasan- Enver, Islt- Dvn Devre-yi aznev ve Selc, Tahran 2535 h., s. 171; Osman Turan,

Trkiye Seluklular Hakknda Resm Vesikalar, Ankara 1958, s. XVI, 1-9, 12, 16, 20-23, 32, 35-38, 41-43, 46-48, 50, 55-57, 60, 62; a.mlf., Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1971, tr.yer.; a.mlf., kt, A, V/2, s. 949, 954-956, 958; Nejat Kaymaz, Pervne Munddin Sleyman, Ankara 1970, s. 24, 37, 65, 73, 87-88, 106, 114, 125; Refik Turan, Trkiye Seluklularnda Hkmet Mekanizmas, stanbul 1995, s. 68-70, 81; Gller Nuholu, Beyhaki Tarihine Gre Gaznelilerde Devlet Tekilt ve Kltr (doktora tezi, 1995), Sosyal Bilimler Enstits, s. 255-256; M. Hanefi Palabyk, Valilikten mparatorlua Gazneliler Devlet ve Saray Tekilt, Ankara 2002, bk. ndeks; M. Altay Kymen, Seluklu Devri Kaynaklarna Dair Aratrmalar I: Byk Seluklu mparatorluu Devrine it Mneat Mecmualar, DTCFD, VIII/4 (1951), s. 547-548, 550-553, 577, 582, 590; A. K. S. Lambton, Atebetl-Ketebeye Gre Sancar mparatorluunun Ynetimi (trc. Nejat Kaymaz), TTK Belleten, XXXVII/147 (1973), s. 366-367. Erdoan Meril Osmanllarda Menur. Osmanl brokrasisinde sadrazam, vezir, beylerbeyi gibi devletin en yksek mevkilerindeki ahslara greve tayin veya bir hizmetle grevlendirme dolaysyla verilen bir berat cinsinin ad olarak geer. Ancak reslkttb tarafndan yazlm mansba bal olmayan menurlar da vardr. Bu tr menurlar nianc gzden geirirdi (Uzunarl, Merkez-Bahriye, s. 217). XVI. yzyl balarnda Msrn fethinden sonra Yavuz Sultan Selime itaat arzeden Mekke emrine verilen, eski statsyle grevini srdrmesiyle ilgili berat, Bahreyn hkimi Muradn vefat zerine yerine kardeinin geiini tasdik eden hkm eski gelenee uygun olarak menur eklinde belirtilmitir (Feridun Bey, I, 491, 611-612). Vezirler, beylerbeyiler gibi yksek devlet riclinin tayin beratlar iin menur tabiri sreklilik arzedecek lde yaygnlk kazanmamakla birlikte zaman zaman kullanlmtr. XVI. yzyl sonlarnda Selniknin Trihinde menur, menr- al tamga, menr- hmyun, hanlk menuru tabirleri geer (I, 144, 198; II, 663, 681); zellikle bu sonuncusu Krm hanlarna verilen tayin belgesini ifade etmektedir. Osmanl brokrasisinde eyalet menuru, vezret menuru, son dnemlerde ise miriyet menuru gibi adlandrmalara rastlanr. XVII. yzyl tarihilerinden Karaelebizdenin eserinde ilgili tayin ve grevlendirme berat daima menur eklinde belirtilmitir. Grc Mehmed Paann, Anadolu beylerbeyi olarak bu kesimdeki timar ve zemet teftiiyle grevlendirilmesi dolaysyla zemet ve timar teftii menurunun onun adna hazrlandna iaret edilir (Ravzatl-ebrr, s. 576). Menur XIX. yzylda da beratlar belirtmek zere geer. Divan defterleri arasnda tayin kaytlaryla ilgili defterler iinde menur defterleri de bulunmaktadr. Menur zellikle Osmanl ilmiye tekiltnda yaygn bir ekilde kullanlmtr (Uzunarl, lmiye Tekilt, s. 78, 97). 1913te yaplan anlama uyarnca Bulgaristan ve Yunanistana tayin edilecek bamftlerin menurlarn eyhlislmdan alacaklar karara balanmt. Mftlerin tayin berat iin de yine menur kelimesine yer verilmitir. Hristiyan patrik ve piskoposlarn ruhan dairelerine yazdklar mektuplara da menur dendii bilinmektedir. Bosnada reslulem tayini hakkndaki belgeye menur ad verilmekteydi. Nitekim 1975te Naim Mehmed Hacabdiin ulem heyeti tarafndan Yugoslaya Cumhuriyetindeki mslmanlarn reslulems seilmesiyle ilgili olarak eski harflerle Trke yazlan belge menur

adyla anlmtr. Btn bu zellikleri sebebiyle menur yap bakmndan dier beratlardan fazla farkllk gstermez. Ancak elkb ve dua rknleri dier beratlara nazaran daha adaldr. Mneat mecmualarnda menurlarn yedi rknnden sz edilir. Bunlar Allaha hamd (tahmd-i br), Hz. Muhammede salt selm (tasliye), yazlma sebebi, kimin namna yazld, beenilen yolda icra edilmesini tekit, mazmunu ve aykr davranan korkutma olarak sralanr. artlar ise drttr. Hamd saltn gzel szler kullanlarak (berat-i istihll) yazlmas, tahmd ve tasliyenin kullanlmamas halinde Allahn adyla balanmas, hkmdara yakr ifade kullanlmas ve verilen ahsn rtbesine uygun olarak kaleme alnmasdr. Menurlar ekil bakmndan mkemmellie erimitir. En kaliteli kt olan bd cinsleri kullanlm ve gnderilenin mevkiiyle mtenasip olarak battal denilen ok byk boy tercih edilmitir. Kullanlan yaz ise divan veya girift bir yaz olan cel-divandir. Menurlar ya tamamen altn varak yahut mnvebeli olarak bir satr siyah is mrekkebi, bir satr altn varakla yazlmtr.

BBLYOGRAFYA

Menur rnekleri: TSMA, nr. E. 7894, 7912/2, 7913; Feridun Bey, Mnet, I, 491, 611-612; Selnik, Trih (pirli), I, 144, 198; II, 663, 681; Karaelebizde Abdlaziz Efendi, Ravzatl-ebrr, Bulak 1248, s. 576; Uzunarl, Merkez-Bahriye, s. 83, 214, 217; a.mlf., lmiye Tekilt, s. 78, 97; Bekir Ktkolu, Mneat Mecmualarnn Osmanl Diplomatii Bakmndan Ehemmiyeti, Tarih Boyunca Paleografya ve Diplomatik Semineri: 30 Nisan - 2 Mays 1986 Bildiriler, stanbul 1988, s. 172; Mbahat S. Ktkolu, Osmanl Belgelerinin Dili (Diplomatik), stanbul 1994, s. 137; Ferhat Seta, Reis-ul-ulema u Bosni i Hercegovini i Jugoslaviji od 1882, do 1991. godine, Sarajevo 1991, s. 83, 88; Sabanc niversitesi Sakp Sabanc Hat Koleksiyonundan Semeler, stanbul 2002, s. 254; W. Bjrkman, Menr, A, VII, 722. DA

MENTEE
Anadolu beylikleriyle Osmanllar dneminde Anadolunun gneybatsn iine alan blge. Gnmzdeki Mula vilyetini kapsayan ve antik dnemde Karya denilen blge Trklerin eline geiinden sonra Mentee adyla anlmaya balanmtr. Bu adn blgedeki antik bir ehir olan Myndustan veya Aziz Menostan gelmi olabilecei ileri srlrse de blgenin fethini gerekletiren Trk airetleriyle ilgisi aktr. Mentee bir ahs ad veya bundan tremi bir boy ismidir. Nitekim Osmanl corafyasnn Rumeli ve Anadoludaki eitli blgelerinde Mente, Mentee, Menteeobas, Kara(-ca) Mentee(-li), Menteebeyli, Menteekendi, Menteeky, Atluca Mentee gibi birok ky, mezraa, iftlik veya cemaate rastlanr. Mentee blgesine Trklerin ilk geliinin tarihi 1071 Malazgirt zaferine kadar iner. ki yzyl kadar Bizans-Trk mcadelesine sahne olan blgede bu sre zarfnda Trklerin dim bir iskn sz konusu olamad. Seluklular tarafndan Bizans snrna yerletirilen Trk kabilelerinin blgeyi kesin olarak fetih hareketlerine girimesi Seluklu Devletinin Moollara 1243te yenilmesinin ardndan balad ve 1261den itibaren birka yl iinde blgenin tamam Trklerin eline geti. Bu tarihlerden itibaren karadan ve denizden gelen Trkmenler burada bir beylik kurarak blgeyi youn ekilde iskn ettiler. eitli kaynaklarda Mantahia, Mendesias, Menteshe, Madache gibi imllarla yer alan Mentee isminin de bu tarihlerden sonra beylie nisbetle blgeyi ifade etmek iin kullanld grlmektedir. Hemen hemen kadim Karya snrlarna uyan Mentee Beylii kuzeyde Aydnoullar, kuzeydouda nanoullar ve Germiyanoullar, douda Hamdoullar, gneydouda Tekeoullar beylikleriyle komu bulunuyordu. Gneyden ve batdan ise denizle evrilmiti. Beyliin merkezinin nce Milas olduu, daha sonra Rodostaki valyelerle giriilen mcadele srasnda bir mddet iin Mulann merkezlik yapt ve ardndan Peinin kurulmasyla bu ehrin beylik merkezi haline geldii bilinmektedir. 1333te blgeyi ziyaret eden bn Battta, Peinin yeni imar ve iskn edildiini belirtmektedir. Kuzeybatdaki Balat da gemilerin gelip gitmesine uygun liman ile bir ticaret ehri olarak grnmektedir. XVI. yzyla ait tahrir defterlerindeki kaytlardan anlald kadaryla bu merkezlerin dnda Bodrum, Data ve Bozburun yarmadalarnn ucuna kadar olmak zere hemen her vadi, ova ve yayla Trkmen airetleri tarafndan iskn edilmi ve zamanla buralarda birok ky kurulmutur. Belgelere gre Mentee blgesinde bulunan Trkmen cemaatleri unlardr: Alayundlu, Oturak Gne Barza, Ger Barza, Kre Barza, Oturak Kre Barza, Ger Kre Barza, Mazun Barza, Hrizm Barza, Oturak Elence Horzum, Yrk Horzum, Balya(n) Bolu, Kay, Kzlca Balka, Emecik, Emirhanl, Kzlca Keili, Yaylack, Gbyan, Erek, Karaca Koyunlu. Mentee Beylii, 1389-1391 yllarnda Yldrm Bayezid tarafndan alnp Osmanl topraklarna ayn isimli bir sancak olarak katld. Buras Timurla yaplan Ankara Savandan sonra bir mddet iin elden ktysa da 1424te kesin olarak zaptedildi ve sancak merkezi Milastan Mulaya tand. Mentee blgesi Osmanl dneminde nemli bir siyas olaya sahne olmad. Ftih Sultan Mehmed zamannda Venedikle giriilen uzun sava dneminde bir Venedik filosu Meriyi (= Fethiye) bombardmana tutarak tahrip etti (1473). ehirden kaan halk kuzeyde emin bir mevkide Seki

yaylasnda yeni bir kasaba kurdu. Kann Sultan Sleymann Rodos seferi esnasnda (1522) kara ordusunun geii iin Bozyk, Mula ve Marmaris gzergh kullanld. Bu sefer srasnda Rodos valyelerinin elinde bulunan Bodrum Kalesi de alnd. Kbrs seferi esnasnda Mentee sancak beyleri, gemileriyle Rodosta slenip blgenin dman saldrlarndan korunmas iini ve dier lojistik hizmetleri stlendi. Osmanl menzil tekiltna gre Anadolunun sa kolunun nihayetinde yer alan Mentee blgesi gerek bulunduu coraf konum gerekse topografyas sebebiyle siyas, ekonomik ve demografik adan fazla bir hareketlilie sahip olamad. Kuzey ve dou snrlarn dalarn, bat ve gney snrlarn denizin evirmi olmas blgeyi iine kapal bir konuma sokmaktayd. Bu snrlar iinde yer alan yksek dalar ve derin vadilerin dibinde bulunan snrl ova ve yaylalarn hemen hepsi ehir, kasaba ve ky isknna sahne oldu. Pr Reisin haritalarnda btn ayrntlaryla gsterildii zere Mentee sahillerinde byk kk birok koy ve krfez bulunmasna ramen kylarda iskn gereklemedi ve nemli limanlar olumad. Bunda, ak denizden gelebilecek saldrlara her an mruz bir konumda bulunmasnn yan sra ok rzal topografya sebebiyle kylar i blgelere balayacak ulam andan yoksun oluu da etkili olmutur. Menteenin i kesimlerinin daryla olan balants ine suyu vadisiyle kuzeye, Ege denizi kysndaki Gllk skelesi ile de bat istikametlerine salanabiliyordu. Byk Menderes deltasndaki antik dnemin mehur ticaret ehri Balat ise deltann dolmas neticesinde XVII. yzyldan sonra nemini kaybetmeye balamt. Zira retim blge iinde tketilmekle birlikte hemen gneyde yer alan Rodos adas ounlukla Menteenin Meri, Der ve Prnaz kazalarndan erzak talep etmekteydi. Rodos ayn zamanda baz asker ihtiyalar iin de Menteeye mracaat ediyordu. Kaledeki toplarn gnder aalar, kale kaplarndaki kprler iin gerekli olan kereste, harbe sap, am sr ve direkler Menteenin geni ormanlarndan salanmaktayd (BA, KK, Dvn- Hmyun Ahkm Defteri, nr. 67, s. 125/3). Yine Menteenin baz gelir kalemleri Rodos sancak beyinin hass arasnda yer almaktayd. Mentee ve Rodos konumlar itibariyle birbirleriyle zorunlu bir entegrasyona girmilerdi. 1330larda blge hakknda duyduu bilgileri nakleden bn Fazlullah el-mer, Mentee Beyi Orhan Beyin elli ehri, 200 kalesi ve 100.000 askerinin bulunduunu yazar. Bu da blgedeki Trk unsurunun nfusunu ve isknn mahiyetini gstermesi asndan nemlidir. Baz ge tarihli kaynaklarda Menteeoullarna ait ehirler olarak Mula, Balat, Milas, Pein, Bozyk, Marin (Mazin, Mazun), ine, Tavas, Meri ve Kyceiz zikredilir. Ancak beylie nisbetle Mentee corafyasna ilk zamanlar iin beyliin tli bir kolu olan Finikeyi katmak gerekirse de buras daha sonra Hamdoullar Beyliinin nfuzu altna girmitir. 1530lu yllara ait kaytlara gre Mentee sancanda Pein, ine, Balat, Milas, Bozyk, Mula, Marin, Tavas, Kyceiz, Prnaz, Isravalos ve Meri isimli on iki kaza, be ehir ve yedi kasaba vard. Bir kadln ise merkezi yoktu. Bu tarihteki ky says 548 olan blgede konar ger olarak yaayan cemaat says da 381 idi (166 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Anadolu Defteri: 937/1530, s. 481-574). Komu iki sancaktan Aydnda 240, Tekede 128 cemaatin bulunmas ve bu tarihlerde Mentee sancanda sadece altm drt hne gayri mslim unsura rastlanmas, blgenin Trkleme srecinin daha XVI. yzyln balarnda tamamlandn gstermektedir. 1562 ve 1583 yllarna ait saymlarda artk bu gayri mslim hneler grlmemektedir (TK, TD, nr. 110; BA, TD, nr. 337). ine ve Balat kazalar 1571 tarihinden sonra Menteeden ayrlarak yeni kurulan Sla sancana katld. Fakat ardndan tekrar Menteeye baland.

Ktib elebinin Cihnnmsnda Mentee kazalar Pein, Milas, Balat, Bozyk, Marin, ine, Mula, Tavas, Burnaz (Prnaz), Meri ve Kyceiz olarak gsterilmektedir (Wien Nationalbibliothek, Mxt. 389, vr. 117a). 1624, 1676 ve 1688 tarihli defterlerde yukardaki kazalara ilveten Eskihisar, Gereme (Sultan), ahim, Der, Talama, Sobuca, Dadya, Gkabad, Ula, Tarahya gibi yeni kaza isimlerine rastlanmaktadr (BA, MAD, nr. 3399, s. 5, 7, 9; BA, KK, Mevkufat, nr. 2620, s. 26; nr. 2670, vr. 5a, nr. 2672, vr. 6a). 1890 ylna ait Aydn Vilyeti Salnmesinde (II, 610) Mula, Milas Bodrum, Marmaris, Kyceiz ve Meri olmak zere be kaza; Bozyk, Ula, Isravolos, Karaabad, Gereme, Mandalyat, Dalaman, Dadya ve Een adl dokuz nahiye kaytldr. Bu tarihteki ky says da 261 olarak gsterilmitir. Mentee Beylii, Osmanl topraklarna bir sancak olarak katldktan sonra belgelerde ve kroniklerde Mentee ili, Mentee vilyeti, Mentee sanca, Mentee livs adlaryla yer almtr. XVII. yzylda muhassllar, XVIII. yzylda mtesellimler ve XIX. yzylda mutasarrflar tarafndan ynetilen Mentee sancann snrlar birtakm idar dzenlemeler sebebiyle dnemlere gre deiiklie uramtr. XVIII ve XIX. yzyllarda Menteenin tannm mtesellim aileleri arasnda bulunan Milasl Abdlaziz Aazdeler, Kyceizli Hasan avuzdeler ve Tavasl Osman Aazdeler, blgenin sosyal ve ekonomik nabzn tutan ve etkileri gnmze kadar gelen ynetici aileleri olarak grnmektedir. 1864 idar yaplanmasnda Aydn vilyeti iinde bir sancak olarak yer alan, Mill Mcadele srasnda ise iki yl kadar (1919-1921) talyanlarn igaline mruz kalan Mentee sanca Cumhuriyetten sonra Mula vilyetine (il) dntrld. Gnmzde Mentee ad corafya retiminde ve literatrnde bir yre (Mentee yresi), bir da sras (Gney Mentee dalar) ve Ege blgesinin jeolojik eski ekirdeinin (Saruhan-Mentee eski ktlesi) ad, ayrca dantel gibi ilenmi ok girintili kntl kylar ifade eden Mentee tipi ky syleyiinde kavram olarak kullanlmaktadr.

BBLYOGRAFYA

TK, TD, nr. 110, 569; BA, TD, nr. 39, 47, 61, 337, 338; BA, MAD, nr. 923, s. 82; nr. 3399, s. 5, 7, 9; nr. 7647, s. 37/2; nr. 8586, s. 692/2; BA, KK, Dvn- Humyun Ahkm Defteri, nr. 67, s. 125/3; BA, KK, Mevkuft, nr. 2620, s. 26; nr. 2670, vr. 5a; nr. 2672, vr. 6a; BA, MD, nr. 41, s. 44/91; nr. 94, s. 6/23; nr. 145, s. 245/2; nr. 149, s. 10/5; nr. 243, s. 60/156; nr. 250, s. 29/232, 81/718; BA, Atik ikyet, nr. 33, s. 129/577; 166 Numaral Muhsebe-i Vilyet-i Anadolu Defteri: 937/1530 (nr. BA Dairesi), Ankara 1995, s. 481-574; Strabon, Corafya: Anadolu (Kitap: XII, XIII, XIV) (trc. Adnan Pekman), stanbul 1987, s. 77, 214-216; bn Battta, Seyahatnme, I, 321, 322; Hadd, Tevrh-i l-i Osmn (haz. Necdet ztrk), stanbul 1991, s. 174, 225; Pr Reis, Kitb- Bahriye (nr. Fevzi Kurdolu - Ali Haydar Alpagot), stanbul 1935, s. 209-242, 790-795; Hoca Sadeddin, Tcttevrh, stanbul 1279, I, 128; Ktib elebi, Cihannm, Wien Nationalbibliothek, Mxt. 389, vr. 117a; Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 197-271; Anonim Tevrh-i l-i Osmn (nr. F. Giese, haz. Nihat Azamat), stanbul 1992, s. 69, 141; Ch. Texier, Kk Asya (trc. Ali Suad), stanbul 1340, II, 65-67; Aydn Vilyeti Salnmesi (1308) (haz. brahim Cvid), zmir 1308, II, 610; Uzunarl,

Anadolu Beylikleri, s. 19; a.mlf., Menteeoullar, A, VII, 724, 725; Akdil Akarca - Turhan Akarca, Milas, stanbul 1954, s. 53, 56; W. M. Ramsay, Anadolunun Tarihi Corafyas (trc. Mihri Pekta), stanbul 1960, s. 55, 472-474; E. A. Zachariadou, Trade and Crusade, Venice 1983, s. 107, 109; P. Wittek, Mentee Beylii (trc. Orhan aik Gkyay), Ankara 1986, tr.yer.; Besim Darkot Metin Tuncel, Ege Blgesi Corafyas, stanbul 1995, s. 5, 6, 9-10, 16-17, 29, 65-76; Besim Darkot Srr Erin, Gneybat Anadoluda Coraf Mahedeler, Corafya Enstits Dergisi, sy. 5-6, stanbul 1954, s. 183, 188, 191; Besim Darkot, Mentee, A, VII, 722-724; Feridun M. Emecen, lk Osmanllar ve Bat Anadolu Beylikler Dnyas, stanbul 2003, s. 183; a.mlf., Beylikten Sancaa: Bat Anadoluda lk Osmanl Sancaklarnn Kuruluuna Dair Baz Mlahazalar, TTK Belleten, LX/217 (1996), s. 89-91; S. Faroqhi, 16. Yzylda Bat ve Gney Sancaklarnda Belirli Aralklarla Kurulan Pazarlar (trc. Melek Eilmez), Trkiye ktisat Tarihi zerine Aratrmalar, Gel.D, zel say (1978), s. 61-65; Kmsl-alm, VI, 4441-4446; Erdoan Meril, Menteeeli, EI (ng.), VI, 1017-1018; a.mlf., Mentee-oullar, a.e., VI, 1018-1019. Zeki Mete

MENTEE BEY
(. 692/1293ten sonra) XIII. yzyln sonlarndan itibaren Gneybat Anadoluya hkim olan Menteeoullar Beyliinin kurucusu (bk. MENTEEOULLARI).

MENTEEOULLARI
XIII. yzyl sonlarnda Gneybat Anadoluda kurulan bir Trkmen beylii. Beyliin kurucusu, Anadolu Seluklu hkmdarlarnca atalarna Bat Anadolu u blgesinde ikt verilen Mentee Beydir. Beylii, bu yreye deniz yoluyla gelen ve ieri doru girerek sahille Denizli dalar arasndaki blgeye yerleen Trkmenlerin tesis ettii belirtilir. Ayrca karadan sahile doru akn yapan Trkler tarafndan bir siyas birlik haline getirildii zerinde de durulur. Kuruluu ve ilk beylerin hkm srdkleri dnemlerin kronolojisi kaynak yetersizlii sebebiyle tesbit edilememektedir. Mentee Beyin eceresi hakkndaki bilgiler de karktr. Menteeoullarnn hkim olduu blge Mula, Pein, Milas ve Balattan Ege sahillerine kadar uzanmaktadr. Bizans kaynaklarnda Mentee Beyin ad, 1282de Tralles (Aydn) ve Nyssay (Sultanhisar) ele geirmesi dolaysyla zikredilir. Bu dnemlerde Mentee Bey ve emrindeki Trkmenlerin Seluklularn himayesinde olduklar sylenebilir. Karamanoullarnn Konyay kuatmas zerine lhanl Sultan Geyhatu 690 (1291) yl sonlarnda Anadoluya gelerek Mentee topraklarn yamalamtr. Mentee Beyin ne zaman ld bilinmemekle birlikte bunun 692 (1293) ylndan sonraya rastlad tahmin edilmektedir. Mentee Beyden sonra beyliin bana olu Mesud Bey geti. Dier olu Kirman (Kerman) belki kendisine tbi olarak, belki de muhalefet etmek suretiyle Fkede (Finike) hkm srd. Mesud Bey 1300de Rodos adasnn nemli bir ksmn ele geirdi. Ayn yllarda Girit ile Mentee Beylii arasnda ticar mnasebetler balad. Daha sonra Hospitalier valyeleri 1308de Rodos adasna hkim oldular. Hospitalier valyelerinin 1311 yl balarnda Ceneviz tccarlarnn mallarn msadere etmeleri zerine Cenevizliler Menteeoullar ile ittifak yaptlar. Mesud Beyin lm muhtemelen 719 (1319) ylndan ncedir. Alt olundan biri olan cddin Orhan onun yerine geti. Bu dnemde papalk tarafndan Venedik, Fransa Kral VI. Philippe ve teki Batl lkeler dahil bir Hal seferi dzenleme almalar yapld. bn Battta 733te (1333) Bat Anadoluyu dolarken Orhan Beyi Peinde ziyaret etmi ve onu Milas sultan olarak zikretmitir. bn Fazlullah el-mer de Orhan Beyin sahip olduu ehirler ve asker says hakknda bilgi verdii gibi Menteeoullarnn ikinci Fke kolunun 1330da Hamdoullarna tbi olarak hkm srdn belirtmitir. Orhan Beyin lm tarihi bilinmemektedir. Orhan Beyin yerine olu brhim geti. Dier olu Hzr ise ineyi idare ediyordu. Bir Hal donanmasnn 1344te Aydnoullarndan zmiri almas, Menteeoullar ile Girit arasndaki ticaretin bir sre kesilmesine sebep oldu. Menteeoullar Aydnoullar ile birleerek Girite saldrdlar. brhim Bey zmire yrmek iin Balatta sava hazrlklar yapt (751/1350). Venedikliler, kendilerine kar harekete gemeye hazrlanan brhim Beyi Balat Limanna soktuklar donanmayla tehdit edip 753-756 (1352-1355) yllar arasnda yaplan bir antlama sonucu Menteeoullarn silhszlanmaya zorlad. Buna ramen ticar ve diplomatik mnasebetler kesilmedi. brhim Bey muhtemelen 756 (1355) yl civarnda vefat etti. Onun lmnden sonra oullarndan Ms Bey Pein, Balat ve Milas, Mehmed Bey Mula ve ine, Ahmed Gazi Bey gneyde Makri ve Marmaris blgesinde hkm srmeye balad. Ms, ulu beg olarak 759-760ta (1358-1359) Kandiye Dukas

Pietro Badeor ile bir antlama yapt. Ahmed Beyin de Rodos ile Kbrs arasndaki gemilere kar harekt zerine Kbrs Kral I. Peterin donanmasnn 766da (1365) Aydn ve Mentee sahillerini tehdit ettii, Venedikin araya girmesiyle bar yapld bilinmektedir. Ms Beyin lmnn (776/1375ten nce) ardndan yerine kardei Ahmed Bey geti. Ahmed Beyin ayn zamanda beyliin Milas ve Pein koluna da hkim olduu anlalmaktadr. Mentee Beylii bu dnemde baz Ege adalarndan hara alacak lde kuvvetlenmiti. Bunlardan biri Naksos (Nake) adas idi. Ahmed Bey bir ara Balata hkim olduysa da bu ksa srd. Balat ve evresi 791den (1389) nce Mehmed Beyin olu Gyseddin Mahmudun idaresinde bulunuyordu. Ancak Mahmud Bey, kardei lyas Beye kar yapt hkimiyet mcadelesini kaybederek Osmanllara snd. lyas Bey ve babas Mehmed Bey Karamanoullarnn Osmanllar aleyhine dzenledikleri ittifaka katld. Yldrm Bayezidin bu ittifaka kar yapt Anadolu seferi srasnda Balat ve Muladaki Mentee kolunun topraklar ele geirildi. Ahmed Gazi ban 793te (Temmuz 1391) ld. Onun hkimiyeti altndaki yerler Osmanl idaresine geti. Kardei ve olu lyas ise Timurun yanna kat. Ankara Savandan (1402) sonra Timur, teki Anadolu beyliklerinde olduu gibi Menteeoullarna da lkelerini iade etti. Bu srada muhtemelen Mehmed Bey ulu beg durumundayd ve daha sonra Menderes nehri yaknnda Timurun ordughna giderek balln arz ile hediyeler takdim etmiti. Onun zamannda Menteeoullar limanlar tekrar Batl tccarlara ald. Mehmed Beyin 805 yl ortalarnda (1403 yl ba) vefatnn ardndan beyliin bana geen lyas Bey Fetret devrinde Osmanl ehzadeleri arasndaki saltanat mcadelelerinde elebi Mehmed aleyhine, s elebinin lehine Aydn ve Saruhanoullar ile ittifakta bulundu. Fakat mttefikler elebi Mehmed karsnda yenilince lyas Bey onun hkimiyetini tanmak zorunda kald (1405). Daha sonra Aydn ve Menteeoullar Girit dahil Venedik blgelerine kar aknlarn srdrdler. elebi Mehmedin 816dan (1413) itibaren hkimiyetini salamlatrmas zerine lyas Bey Osmanllarn bir vasal olarak kald. Venedik elisi Pietro Civran, lyas Beyi Peinde ziyaret etti ve eski antlamay yenilemek mecburiyetinde brakt (17 Ekim 1414). lyas Bey 818de (1415) Leys ve Ahmed adlarndaki iki olunu Osmanl sarayna gnderdi. Onun 824te (1421) lmnden sonra oullar Edirneden kap Mentee iline giderek beyliin bana getiler. II. Murad 827de (1424) Mentee topraklarn ele geirdii zaman bu iki karde yakalanarak hapsedildi, bylece beylik sona erdi. Mentee Beylii de dier Anadolu beyliklerinde olduu gibi ulu beg denilen yaa byk bir emr tarafndan idare edilmitir. Antlamalar yapan, sikke kestiren ve hutbede ad zikredilen ulu begdir. Menteeoullarnn baehri Milas idi. Milasn yaknndaki Pein muhtemelen yazlk ikametgh durmundayd, Balat ise Avrupal tccarlar iin nemli bir ehir ve limand. Ortaan sonlarnda Balat denize imdi olduundan daha yaknd ve Menderes nehri buraya ulama imkn veriyordu. Balatta Venedikli bir tccar topluluu ve bunlarn kendi mahalleleri vard. Menteeoullar lkelerini birok mimari eserle sslemilerdi (a. bk.). Ayrca edeb ahsiyetleri himaye ederek kendi adlarna baz eserleri Trkeye evirtmilerdir. Nitekim Gyseddin Mahmud adna Farsadan Bznme ismiyle bir kitap tercme edilmitir. irvanl Mehmed b. Mehmedin lys Bey adna lysiyye ad verilen muhtasar bir tp kitab tercmesi vardr.

BBLYOGRAFYA

bn Fazlullah el-mer, Meslik (Taeschner), s. 39, 47 (trc. Yaar Ycel, obanoullar Candaroullar Beylikleri iinde, Ankara 1980, s. 194, 200); bn Battta, Tufetn-nr, II, 279280; a.e.: The Travels of Ibn Battuta (trc. H. Gibb), London 1962, II, 429-430; a.e.: Seyahatnme, I, 321-322; ikr, Karamanoullar Tarihi, s. 11; Mneccimba, Cmid-dvel: Osmanl Tarihi: 1299-1481 (trc. Ahmet Araka), stanbul 1995, s. 68, 129, 152, 157, 196; smil Galib, Takvm-i Meskkt- Selukiyye, stanbul 1309, s. 93; Uzunarl, Anadolu Beylikleri, s. 70-83; a.mlf., Menteeoullar, A, VII, 724-731; P. Wittek, Mentee Beylii (trc. O. . Gkyay), stanbul 1944; Himmet Akn, Aydn Oullar Tarihi Hakknda Bir Aratrma, Ankara 1968, tr.yer.; Oktay Aslanapa, Trk Sanat, stanbul 1973, II, 226-230; W. Heyd, Yakn-Dou Ticaret Tarihi (trc. Enver Ziya Karal), Ankara 1975, s. 597, 599, 603, 607-609; E. A. Zachariadou, Trade and Crusade Venetian Crete and the emirates of Menteshe and Aydn (1300-1450), Venice 1983; Runciman, Hal Seferleri Tarihi, III, 367-368; Halil nalck, Bat Anadoluda Ykselen Denizci Gazi Beylikleri, Bizans ve Hallar, Uluslararas Hal Seferleri Sempozyumu, Ankara 1999, s. 173-185; Remzi Duran, Menteeolu Umur Bey, Celal Bayar niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 1, Manisa 1997, s. 76-84; Erdoan Meril, Mentee-Eli, EI (ng.), VI, 1017-1018; a.mlf., MenteeOghullar, a.e., VI, 1018-1019. Erdoan Meril MMAR. Bata Pein, Milas ve Balat olmak zere Mula, Fethiye, Ula, Eski ine, Yataan ve Turgutta Menteeoullarna ait mimari eserler bulunmaktadr. Bu hnedandan gnmze salam durumda ulaan en eski yap, ceddin Orhan Beyin ban 730da (Haziran 1330) ina ettirdii Milastaki Hac lyas Camiidir. Drtgen planl, zeri dz bir at ile rtl, harimi ve kubbeli son cemaat yeriyle yaln bir mimarisi olan caminin merdiven eklindeki minaresi blgesel bir zellik arzetmektedir (bk. HACI LYAS CAM). Orhan Bey zamannda Milastan ok baehir durumundaki Peinin (Perin-Bercin) imar edildii anlalmaktadr. bn Batttann, Gzel binalar ve camiler vardr sz (Seyahatnme, II, 321) o dnemde Pein ehrinin bayndrl hakknda fikir vermektedir. Orhan Bey tarafndan 732 (1332) ylnda temeli atlan Orhan Bey Camii ehrin ulucamisiydi. Gnmze kadar salam olarak gelemeyen cami hakknda baz seyahatnmelerde ksa notlar bulunmaktadr. 733 yl sonlarnda (1333 yl yaz) Peini ziyaret eden bn Battta bu caminin o srada henz tamamlanmadn belirtmektedir (a.g.e., II, 322). 1080de (1669-70) Peini gren Evliya elebi ise yapnn olduka salam bir durumda olduunu bildirir (Seyahatnme, IX, 210). Onun cami hakknda anlattklarndan hareketle yapnn kare planl olduu, am aacndan on alt destein tad dz toprak atyla rtld ve yksek minaresinin bulunmad anlalmaktadr. Bu duruma gre harim ksm birtakm neflere (sahn) ayrlyordu. Minaresi bu blgeye zg, alak merdiven eklindeydi. Yap gnmzde harabe halindedir. Moloz tatan yaplma duvarlarnn kalnl yaklak 1 metredir. 1,65 m. genilii olan cmle kapsnn svelerinde ve binann deiik yerlerinde Bizans yaplarndan devirilmi ambon paralar ve stunlar kullanlmtr. Evliya elebi

binann cmle kaps zerinde bulunduunu belirttii, imdi mevcut olmayan kitbesini de vermektedir. Bu kitbe, Evliya elebinin verdii bilgideki yanllk dzeltilerek smail Hakk Uzunarl tarafndan yaymlanmtr (Kitbeler, II, 162). 970 (1562-63) tarihli Tapu-Evkaf Defterinden anlaldna gre sancak snrlar dahilindeki deiik kylerde bu camiye vakflar tahsis edilmiti (BA, Tapu-Evkaf Defteri, nr. 338, s. 41 vd.). Caminin dousunda bir hazre iinde kare planl iki trbe, daha douda Kzlhan denilen ift katl bir binann kalntlar grlmektedir. Yap mimari zellikleri ynnden aslnda kk bir saray veya kk olmaldr. Ta iiliiyle XIV. yzyl hususiyeti gstermektedir. Mulada Menteeoullarndan gnmze sadece bir tek yap ulam, fakat bu yap neredeyse tamamen yenilenmitir. Orhan Beyin olu brhim Beyin yaptrd bu cami Ulucami, Emr Kk Camii, brhim Bey Camii, Elvan Bey Camii ve Yenicami adlaryla anlmaktadr. Binay hem bn Battta hem Evliya elebi grmtr. Evliya elebi burann, zeri toprak rtl eski tarzda yaplm bir cami olduunu sylemektedir (Seyahatnme, IX, 201). Son cemaat yeri duvarnn stnde, cmle kapsnn hemen yannda bulunan nesih yazl drt satrlk kitbeden anlaldna gre 745 (1344) ylnda yaplmtr. 1254te (1838) Elvan Beyin tamir ettirdii yap 1298 (1881) ylndaki bir yangndan sonra Hacce Nazife Hanm tarafndan ihya edilmitir. Caminin kaps stnde ve sol duvarnda bunlarla ilgili kitbeler yer almaktadr. XIV. yzyl yapsnn sadece minaresi kgir olmak zere ahap ve avlusuz bir yap olduu, cmle kapsna on basamakl bir merdivenle varld yine Evliya elebiden renilmektedir. Bugn mevcut cami ise kgir duvarl, ahap atl ve zeri kiremit rtl bir yapdr. brhim Beyin Ulada ina ettirdii cami de (ulucami) 745 (1344) ylna aittir. lenin en eski ve en byk camisi olan bu yap, XIX. yzyl iinde geirdii tamiratla zgn mimarisini tamamen yitirmitir. Byk bir hazresi olan yap ve minaresi bir yknt durumunda uzun sre kalm, cami ihya edildikten sonra hazre tasfiye edilmitir. Ahmed Gazinin Peinde ina ettirdii en byk yap kendi adyla anlan medrese olup Orhan Beyin yaptrd caminin tam karsndadr. Gotik haval, geni-sivri kemerli takaps zerinde yer alan, sls hatla yazlm be satrlk kitbesine gre 777 (1375-76) ylnda ina edilmitir. Ana eyvann bulunduu kubbeli blm n ksm ak bir trbe eklinde dzenlenmitir. Trbenin iindeki mermer sandukalardan biri Ahmed Beye aittir (bk. AHMED GAZ MEDRESES ve TRBES). Ahmed Gazinin Peinde imaret ve hamam ina ettirdii bilinmekte (BA, Tapu-Evkaf Defteri, nr. 338, s. 10) ve bunlara ait harap durumdaki kalntlar halen grlebilmektedir. Medresenin batsndaki yamata medrese ile birlikte yaplm olmas gereken hamamn enlemesine bir scakl, zeri kubbe rtl iki halveti, tonozlu klhan ve su deposu vardr. Harabeler arasnda bulunan, kale girii yaknndaki ayn dneme ait bir dier hamamn ise eyvan ve iki halvetten oluan havari planl scakl, bir kubbe altnda toplanm ve drt adet kk mekna alan lkl bulunmaktadr. Daha douda Kepez mevkiinde yer alan Yelli Camii, pandantiflere oturan tek kubbeli harim ve bunun zerinde iki apraz tonozla rtl son cemaat yerine sahip, moloz tatan ina edilmi bir yapdr. Tonoz rtl odalar ve eyvanlaryla yine ayn yerde bulunan bir medrese harabesi ve camisinin yaklak 200 m. batsndaki hamam kalnts da ayn dneme aittir. Ahmed Gazinin Milasta yaptrd, ulucami diye anlan yap kaps zerindeki cel hatla yazlm iki satrlk kitbesinden anlaldna gre Cemziyelhir 780de (Ekim 1378) ina edilmitir. Drtgen planl, nef oluturan ift sra pyelerin destekledii dz bir ats, mihrap nne rastlayan yerde bir kubbesi bulunmaktadr. Blgesel karakter gsteren bir minareye sahip olan Ahmed Gazi Camii gnmze ulamam olan medresesiyle bir btn oluturuyordu (bk. AHMED GAZ CAM).

Bugnk ine kazasna 10 km. mesafede Eski ine kyndeki Ahmed Bey Camii 1322 (1904) ylnda tamir edilmi, Menteeoullarna ait bir eserdir. Kitbesi kaybolmu olan cami kare planldr. Devirme kesme ta ve moloz tatan ina edilen caminin zerini ift kademeli ve onikigen kenarl kasnaa sahip 16,25 m. apnda bir kubbe rtmektedir. Kap ve pencere sveleri de devirme Bizans malzemesidir. Kuzey ve dou cephelerine alm birer adet kaps bulunmaktadr. Minberinin geometrik geme ve yldz motifleriyle bezenmi kaliteli bir ahap iilii vardr. Caminin yaknnda bulunan ve Ah brhim Trbesi diye anlan yapnn da mimari zellikleri ynnden Menteeoullar dnemi eseri olmas gerekir. Yine devirme kesme ta bloklar ve tula malzeme ile ina edilen bu trbe mescid ve mumyalk blmlerinden meydana gelmektedir. Kare plan zerine sekizgen kasnakl piramidal kubbe oturtulmu, kubbeye geilerde Trk genleri kullanlmtr. Bir liman ehri olan Mekri / Meride de (Fethiye) Gazi Ahmed Bey devrinde eitli sivil ve din yaplarn ina edildii bilinir. Burada Ahmed Bey kendi adna bir cami ve medrese yaptrm (BA, a.g.e., nr. 338, s. 126, 135), bu medrese 1473 Austosunda Venedik donanmasnn saldrs sonucunda yklm ve Hac vaz tarafndan seki yaylasnda yeniden ina ettirilmitir (BA, a.g.e., nr. 338, s. 64). Ahmed Bey, Mentee Beyin trbesini akr Sleyman Bey ayr mevkiinde yeniden yaptrmtr. Bu trbe kare planl, zeri kubbe rtl basit bir yapdr ve iinde tek bir sanduka bulunmaktadr. Evliya elebi, Gazi Ahmed Beyin Eskihisar (Yataan yaknndaki antik Stratonikeia ehri) Cenevizlilerden aldktan sonra (?) bir cami ina ettirip ehri imar ettiini sylemektedir (Seyahatnme, IX, 207). Osmanllarn ilk fethettii yllarda (1390-1402) Yldrm Bayezidin Mentee valisi olan Hoca Fruzun yaptrd Fruz Bey Camii ve Medresesi 26 Safer 797 (21 Aralk 1394) tarihlidir. Zviyeli camiler grubuna giren bu yap, plan itibariyle XIV. yzyl sonundaki erken Osmanl mimarisinin zelliklerini tamasna ramen dier mimari zellikleri Beylikler dnemini iaret etmektedir. Fakat gsterili mimarisi ve ta sslemesiyle Osmanl hkmranlnn izlerini tamaktadr. Avlunun batsnda yer alan medrese odalaryla bir klliye eklinde dnlm olmas bu etkiyi aka ortaya koymaktadr (bk. FRUZ BEY CAM ve MEDRESES). Yldrm Bayezidin Ankara Savandaki yenilgisinin ardndan Timurun Mentee Beyliine topraklarn iade etmesi zerine Balat merkez olmu, idareyi tekrar lyas Bey ele almtr. lyas Beyin bu dnemde Balat nemli bir merkez haline getirdii grlmektedir. Giri cephesinin orta kemeri iinde yer alan kitbeye gre lyas Beyin ikinci beylii srasnda Zilkade 806da (Mays 1404) inasna balanan Balattaki caminin Anadolu Trk mimarisinin geliiminde zel bir yeri vardr. Bir avlunun etrafndaki medrese ve mtemilt ile kk bir klliye eklindedir. Kare planl kaln duvarlar zerine de, geileri Trk genleri ve mukarnas dolgulu tromplarla salanm olan 14 m. apndaki kubbesiyle dikkati ekmektedir (bk. LYAS BEY KLLYES). lyas Beyin antik Lagina (Leyne) ehri yaknnda imdiki Turgut buca iinde yaptrd cami kare planl ve tek kubbelidir. Ta ve tuladan ina edilmi olan yap gnmze eitli dnemlerde grd tamirler sonucunda ulaabilmitir. Kaps asimetrik olarak minarenin bulunduu yere yakn (solda) almtr. Son cemaat yeri iki pyenin tad iki apraz tonoz ve boylamasna bir beik tonozla kapl eimli bir atya sahiptir. Kubbe iri badem ve pandantiflerle kasnaa oturur. ift

kademeli kasnak zerindeki kubbe merkeze doru sivrilmitir. Tek erefeli bodur minaresi tuladan yaplmtr. Menteeoullarndan lyas Bey ve Orhan Bey dnemlerine ait yaplar mtevazi, fazla zellii olmayan binalardr. Yalnzca blgesel zelliklere sahip, yerli mimari slbun rn olduklar grlr ki bu zellik merdiven zerinde balkon eklindeki minareleridir. Ahmed Gazinin Peindeki medresesi Seluklu mimari geleneklerine uyan, dengeli plana sahip olgun bir yapdr. Milastaki Ahmed Gazi Camii ise sadece bidev grntsyle n plana kmaktadr. Yaplarn ii ve dnn mermer levhalarla kaplanmas ve ta sslemenin belirginlemesi, Menteeoullarnda ancak XIV. yzyl sonu ile XV. yzyl bana ait yaplarda grlmektedir. Bu yaplar zengin cephe dzenlemesiyle de nem tamaktadrlar. Ayrca klliye dncesinin yerlemesi ve tek kubbe altnda toplanan geni mekn fikrini ortaya koyan rnekler (Eski ine Ahmed Gazi ve lyas Bey camileri) yine Menteeoullarnn sz edilen dneme ait yaplarnda grlmektedir. Menteeoullarndan bol miktarda mezar ta gnmze ulamtr. Bunlardan bir ksm ilk merkez durumundaki Peinde bulunmaktadr. Ahmed Gazi Trbesinde olanlar dndaki mezar talar harap bir halde, birou topraa gmlm vaziyettedir. Bir ksm medrese avlusuna tanmtr. Ancak dier mezar talarnn ortaya karlmas iin arkeolojik almaya ihtiya vardr. 793-848 (13911444) yllarna ait bu mezar talar, Rudolf Meyer Riefstahln ektii fotoraflar yardmyla Paul Wittek tarafndan incelenmi, Riefstahln Peinle ilgili hazrlad bir kitapta yaymlanmas dnlmse de bu gereklememitir. Balatta bulunarak zmir Mzesine tanan yetmie yakn mezar ta 795-894 (1393-1489) yllarna aittir. Bunlarn bir ksm Bizans dneminden kalma talarn kesilmesiyle yaplmtr. Baz talarn zerinde basit sslemeler grlse de sls hatla yazlm kitbelerin bir ksmnn stndeki yazlar usta ellerden kmtr.

BBLYOGRAFYA

BA, Tapu-Evkaf Defteri, nr. 338, s. 10, 41 vd., 64, 126, 135; bn Battta, Seyahatnme, II, 321-322; Evliya elebi, Seyahatnme, IX, 201-203, 207-210; K. Wulzinger, Die Piruz Moschee zu Milas, Festschrift der technischen Hochschule, Karlsruhe 1925, s. 161-185; a.mlf. v.dr., Das islamische Milet, Berlin-Leipzig 1935, s. 12-40, 60-68, 89-93, Iv., 1-7, 11-13, 35; smail Hakk Uzunarl, Kitbeler, stanbul 1929, II, 150-179, rs. 41-54; a.mlf., Menteeoullar, A, VII, 728-730; P. Wittek, Das Frstentum Mentesche, stanbul 1934, s. 128, 138-143, 152; a.e.: Mentee Beylii (trc. Orhan aik Gkyay), Ankara 1994, s. 110-153; Asaf Gkbel - Hikmet len, Aydn li Tarihi, stanbul 1936, I, 94-97; Zeki Erolu, Mula Tarihi, zmir 1939, tr.yer.; Akdil Akarca - Turhan Akarca, Milas: Corafyas, Tarihi ve Arkeolojisi, stanbul 1954, s. 95-102, 117-121; Ayverdi, Osmanl Mimrsi I, s. 514-523; L. A. Mayer, Islamic Architects and Their Works, Genve 1956, s. 64; G. Kleiner, Die Ruinen von Milet, Berlin 1968, s. 142-152, ekil 112-114; Suut Kemal Yetkin, Trk Mimarisi, Ankara 1970, s. 162-163; Metin Szen, Anadolu Medreseleri, stanbul 1970, I, 179182; Oktay Aslanapa, Yzyllar Boyunca Trk Sanat: XIV. Yzyl, stanbul 1977, s. 42-44; a.mlf., Trk Sanat, stanbul 1984, II, 226-230; a.mlf., Beylikler Devri Mimari Sanat, Balangcndan Bugne Trk Sanat, Ankara 1993, s. 178-179; Trkiyede Vakf Abideler ve Eski Eserler, Ankara

1983, I, 697-701; K. Ekrem Uykucu, Mula Tarihi, stanbul 1983, s. 74-96; Zeki Snmez, Balangcndan XVI. Yzyla Kadar Anadolu Trk-slm Mimarisinde Sanatlar, Ankara 1989, s. 356-359, rs. 192-193, plan 74a-b; Orhan Cezmi Tuncer, Anadolu Kmbetleri: II. Beylikler ve Osmanl Dnemi, Ankara 1991, s. 53-55; mer Bakrer, Ortaada Mula, Tarih inde Mula (haz. lhan Tekeli), Ankara 1993, s. 13-14; Ahmed Tevhid, Mentee Beylii sr- Kadmesi, TOEM, II/12 (1330), s. 761-768; a.mlf., Menteeoullarndan Ahmed Gazi Beyin Hayrat Kitbeleri, a.e., III/18 (1331), s. 1146-1152; Hfz Kadri, Menteeoullarndan brahim Beyin Mulada Kin Camii Kitabesi, a.e., IV/21 (1331), s. 1352; a.mlf., Mentee maretine Dair sr- Kadme, a.e., V (1330), s. 57-60; Mbrek Galib, Menteeoullar Devrine Ait Baz Kabir Talar, TM, II (1926-27), s. 347-363; Ayda Arel, Mentee Beylii Devrinde Pein ehri, Anadolu Sanat Aratrmalar, I, stanbul 1968, s. 69-101 (72 adet resimle birlikte); Semavi Eyice, lyas Bey Camii, TA, XX, 102; Besim Darkot, Milas, A, VIII, 313. Enis Karakaya

MENHR CAM
Trkiyenin Ermenistan snrnda Anadoludaki ilk camilerden biri. Ocakl ky (eski Ani) yaknnda olup edddlerden (Ben eddd) Eb c Menihr tarafndan Trklerin Anadoluya girmesinden az sonra 1072-1086 yllar arasnda ina edilmitir. Cami eski ehrin hemen hemen merkezinde, orta surlarnn gney burcuna ait kalntlarn yaknnda bulunmaktadr. Yap, Petrograd (Leningrad) niversitesi kaz ekibinin burada aratrma yapmaya balad 1892 ylna kadar olduka salam durumdayd. Sz konusu incelemeler 1904e kadar devam etmi, bu sre zarfnda yap kaz evi olarak kullanlm, ardndan kaz bakan Nikola Marr tarafndan yapya ait pek ok para yerinden sklerek Sovyetler Birliine gtrlmtr. Bugn sadece mihrap duvar, bat yan duvar ve kuzeybat kesindeki sekizgen kesitli, kaln gvdeli minaresinin bir ksm salam durumdadr. Caminin plan pek dzgn olmayan bir dikdrtgen eklinde olup (18,5 15,7 m.) yap ift katl olarak dzenlenmitir. Alt kattaki mahzen, rts zengin bir tonoz sistemine sahip olan odalardan meydana gelmitir. st kat mekn (harim) kaln gvdeli, dorik forma benzer balklar bulunan bodur stunlarla sahna ayrlmt. Bu blm tahrip olmutur. Salam durumda bulunan duvarlar zerinde sivri kemerli dar ve uzun pencereler almtr. Caminin sonralar gzetleme kulesi olarak da kullanlan minaresi ift renkte talardan yaplmtr. Eski ehrin ortasnda bir zafer ant gibi ykselen bu heybetli minarenin ekli Seluklu mimarisinin erken devir zelliklerine uygundur. Minare camiye gre daha ak renkli talardan ina edilmi olup Emr Fadln tarafndan 1125 ylnda yaptrld kabul edilmektedir. Minarenin ilgi ekici taraf, zerinde beyaz renkte talarn sralanmasyla kf hatla yazlm bismillh yazsnn olmasdr. Eski kaynaklarda caminin bat duvarnn stnde yer alan ina kitbesiyle bundan baka iki kitbeden sz edilir. naatnda kullanlan malzeme volkanik tf ad verilen, salam fakat hafif bir tatr. Blgeye has olan, siyah, bej, kahverengi ve gri renklerdeki bu talar Horasan harc ile kaynatrlmtr. Dzgn bir sralama gstermeyen talar yapnn d cephelerinde hareketli bir grnm meydana getirmitir. Camiye dou kenarndan bitiik olduu bilinen medrese de yapnn son cemaat yeri gibi yklmtr. Bu yaplarla birlikte ina edilmesi muhtemel olan caminin yaknndaki (kuzeydou) hamam 19651967 yllar arasnda yaplan arkeolojik kazlarda bulunmutur. Kelerinde kubbeli drt halveti bulunan havari planl scakl, buna bitiik dikdrtgen planl klhan ve su deposu ile lklnn bir ksm ortaya karlm olan hamam gnmzde harabe durumundadr.

BBLYOGRAFYA

M. Brosset, Rapports sur un voyage archologique dans la Gorgie et dans lArmnie, Petersbourg 1849, II, 138-140; a.mlf., Les ruines dAni, capitale de lArmnie sous les rois bagratides aux X. et

XI. sicle, histoire et description, Petersbourg 1860-61, I, 30-32; II, 138-139; M. Fahrettin Krzolu, Kars Tarihi, stanbul 1953, I, 363-364, rs. 70-71, 73; a.mlf., Ani ehri Tarihi, Ankara 1982, s. 55, rs. 15-24; a.mlf., Seluklularn Aniyi Fethi ve Buradaki Seluklu Eserleri, Seluklu Aratrmalar Dergisi, II, Ankara 1970, s. 135-136, rs. 15-18; H. F. Lynch, Armenia, Travels and Studies, Beirut 1967, I, 376-377, rs. 80; Kars l Yll, Ankara 1973, s. 123; M. Ylmaz nge, Anadoluda XII-XIII. Yzyl Trk Hamamlar, Ankara 1995, s. 111-120; Beyhan Karamaaral, Ani Ulu Camii (Menuehr Camii), 9. Milletleraras Trk Sanatlar Kongresi, Bildiriler, Ankara 1995, II, 323-340; lhan Akay, Anide Trk Eserleri, TK, II/22 (1964), s. 155-159; Kemal Balkan - Osman Smer, 1965 Yl Ani Kazlar Hakknda Ksa Rapor, Trk Arkeoloji Dergisi, XIV/1-2, Ankara 1967, s. 104-105, rs. 7-13, plan 1-2; Kemal Balkan, Anide ki Seluklu Hamam, Anadolu: Anatolia, XII, Ankara 1970, s. 39-57; Enis Karakaya, Zwei Seldschukische Moscheen in Ani, TTOK Belleteni, sy. 79/358 (1991), s. 38-41; W. Barthold, Ani, A, I, 436. Enis Karakaya

MENHR
( ) Ebn-Necm Ahmed b. Ks b. Ahmed Menihr Dmegn (. 432/1040-41 [?]) ranl air. Belhte dnyaya geldii sylenmekle beraber kendisi doum yerini iirlerinde Dmegn (Dmgn) olarak belirtmitir. Gen yata yazd bir iirin Mesd b. Mahmd dnemine (1030-1041) ait olduunu sylediine gre muhtemelen IV. (X.) yzyln sonlar veya V. (XI.) yzyln ilk yllarnda domutur. Tezkirelerde lakab estgele (altm sr sahibi) kaydedilmitir. Ancak bu lakabn ona ait olmadn ve bir baka airle kartrldn syleyenler de vardr (A, VIII, 340). Menihr mahlasn almasnn sebebi, Crcn ve Taberistanda hkm sren Ziyrlerden Menihr b. Kbs b. Vemgrin sarayna intisap etmi olmasdr. Menihrnin hayatnn ilk dnemleri hakknda bilgi yoktur. Avf, onun ocukluunda ok zeki olduunu ve ok iir ezberlemekle tanndn belirtmektedir. iirlerinden iyi bir eitim ald, din ilimler, Arap dili, tp gibi alanlarda tahsil grd, genliinde Crcn ve Taberistanda bulunduu anlalmaktadr. lk dnemlerini Menihr b. Kbsun saraynda geiren Menihrnin divannda bu padiah ven kasideleri mevcuttur. Onun lm zerine (411/1020) Rey ehrine gitmi, burann ileri gelenlerinden Ali b. Muhammed el-mrn hakknda methiye sylemi ve bu ailenin yannda itibar kazanmtr. Bu srada Sultan Mesudun istei zerine iirlerini ona gndermi, ardndan Gazne ehrine gemitir. Menihr 421den (1030) sonra Gazneliler sarayna girmi, ancak dier saray airleri onun geliinden memnun kalmayarak saray airliine giri imtihannda kendisine zorluk karmlardr. Buna ramen Muhammed b. Mahmdun saraynda tarhanlk mevkiine ulamtr. Divannda Gazne sultanlarn vd herhangi bir iiri yoktur; sadece Mahmd- Gaznevnin yeeni olan, Horasan sipehslr diye nitelendirdii Muhammed b. Nasr ile ilgili bir musammat grlmektedir. Menihrnin divannda 430 (1038-39) ylndan sonraki olaylara ait bir kayt bulunmadna ve Avf ksa mrl olduunu sylediine gre lm tarihi 432 (1040-41) olarak kabul edilebilir. Menihrnin gnmze 3000 beyitlik bir divan ulamtr. Divannn daha geni olduu sylenir, ancak genlik dnemine ait baz iirleri kaybolmutur. Tasavvuf ehlinden sayldn belirten tezkire yazarlar varsa da biroklar bunu kabul etmemitir. Unsrnin hocas Ebl-Ferec Segeznin talebesi olan Menihrnin hayatnn ilk dnemlerinin getii Dmegn ve Hazar denizi kylar iir dnyasndaki duygularn etkilemi, bu sebeple realist tabiat tasvirleri ortaya koymutur. Birok Arap airinin divann ezberleyen Menihrnin slbunun zellii, dnemin ran airleri arasnda Arap edebiyatn en iyi bilen air olmasndan ileri gelmektedir. Bilhassa Chiliye iirine hkimiyeti bu iirin baz zelliklerinin kendi iirlerine yansmasna sebep olmutur. Menihrnin slbunun bir hususiyeti de ksa ve hareketli vezinlere kasidelerinde yer vermesidir. Uzun vezinlerle yazdklarnda da ok defa beyitlerde ara kafiyeler kullanarak bunlar yine ksa vezinler kadar hareketli hale getirir. Divann ounluunu kasideler ve Farsada ilk defa yazlan musammatlar oluturur. Eski basmalarda ona ait olmayan baz iirler divanna dahil edilmitir. Divann ilk nerini Rz Kul Han beyitleri kafiyelerine gre dzenleyerek bir mukaddime ile birlikte gerekletirmitir (Tahran 1282, 1295).

Divann ayrca Muhammed Hseyin (Tahran 1315) ve Debr-i Siyk (Tahran 1347 h./1968) tarafndan yaplan neirleri vardr. Albin de Biberstein Kazimirski nce divandan semeleri (Versailles 1876), ardndan tamamn (Paris 1886) Franszcaya evirerek yaymlamtr. ngilizce evirisi Jerome W. Clinton tarafndan The Diwan of Manchihr Dmghn: A Critical Study adyla yaplmtr (Minneapolis 1972).

BBLYOGRAFYA

Menihr, Dvn- akm Ebn-Necm Amed Menihr Dmen (trc. ve nr. A. de Biberstein Kazimirski), Paris 1886; Avf, Lbb, II, 53-55; Devletah, Tekire, s. 40; Emn-i Ahmed-i Rz, Heft lm (nr. Cevd Fzl), Tahran 1341 h./1962, II, 336-338; Browne, LHP, II, 153-156; Storey, Persian Literature, V/1, s. 187-191; Saf, Edebiyyt, I, 580-597; ibl Numn, irl-Acem (trc. M. Tak Fahr-i D-yi Gln), Tahran 1363 h., I, 144-158; Bedzzaman Frzanfer, San Sanvern, Tahran 1369, s. 134-151; M. Rz ef Kedken, uver-i ayl der ir-i Frs, Tahran 1370 h., s. 501-525; Abdlhseyin Zerrnkb, B Krvn- ulle, Tahran 1374 h., 55-68; M. C. Hillmann, Manchihri: Poet or Versfier, Edebiyt, I/1, Philadelphia 1976, s. 93-112; Ahmed Ate, Minuihri, A, VIII, 340-344; J. W. Clinton, Manihr, EI (ng.), VI, 453. Rza Kurtulu

MENF
() Ebl-Hasen Nruddn Al b. Muhammed b. Muhammed el-Menf el-Msr (. 939/1532) Mlik fakihi. 3 Ramazan 857de (7 Eyll 1453) Kahirede dodu ve burada yetiti. Bedreddin el-Feyym, Kemleddin bn Eb erf, Nreddin es-Semhd ve Celleddin es-Sytden renim grd. zeliyye tarikatna intisap etti. bn Eb Zeyd el-Kayrevnnin Mlik fkhnn temel metinlerinden olan er-Rislesi zerine yazd alt erhle tannr. 14 Safer 939da (15 Eyll 1532) vefat etti. Karfnin verdii 937 (1531) yl yanl, Ahmed Bb et-Tinbktnin 739 (1338) olarak kaydettii tarih de bir zhul eseri veya istinsah hatas olmaldr. Eserleri. 1. Kifyet-libir-rabbn al Risleti bn Eb Zeyd el-ayrevn. Kendisine ait yetl-emn adl byk ve Taul-mebn adl orta erhten zetlenmi olup mstakil olarak (Kahire 1305, 1309, 1310, 1325), ayrca Ali b. Ahmed el-Adevnin hiyesiyle birlikte (I-II, Bulak 1288; Kahire 1300, 1305, 1309, 1310, 1328, 1330, 1344, 1357; I-III, nr. Ahmed Hamd mm, Kahire 1407/1987) baslmtr. 2. yetl-emn f alli elf vel-men. bn Eb Zeydin ad geen eserinin byk erhidir (Drl-ktbin-Nsriyye, nr. 622, 1060, 1413, Sleymaniye Ktp., Yenicami, nr. 744; ayrca bk. Sezgin, I, 480). 3. Taul-mebn ve tarrl-men. Ayn eser zerine yazlan bir dier erhtir (Drl-ktbin-Nsriyye, nr. 410, 686/8, 875, 1008, 1044, 1053; ayrca bk. a.g.e., I, 479; Abdlazz Binabdullah, s. 150). 4. el-Muaddimetl-zziyye lilcematil-Ezheriyye (el-zziyye). Mliki fkhna dair olup eseri Abdlbk ez-Zrkn Mebrikl-fytil-udsiyye (erul-Muaddimetil-zziyye) (Hasan el-dvnin el-Feyrramn adl hiyesiyle, Kahire 1281, 1299; Ali b. Ahmed el-Adevnin hiyesiyle, Bulak 1289, 1298, 1304; Kahire 1325), Abdlmecd e-ernb el-Kevkibd-drriyye al metnil-zziyye (Kahire 1304; Bulak 1314) ve Muhammed b. Muhammed el-F el-Mineul-vefiyye (Drlktbin-Nsriyye, nr. 666/B, Drl-ktbil-Msriyye, Hidviyye, nr. 1932) adyla erhetmitir. 5. el-rtl-Ezheriyye alel-Urczetil-urubiyye. bn Sadn el-Kurtubnin manzum bir Mlik ilmihali olan Urczetl-vildn (el-Muaddimetl-urubiyye) adl eserinin erhidir (Drl-ktbin-Nsriyye, nr. 1593). 6. erul-currmiyye. bn currmun nahve dair eserinin erhidir (Drl-ktbilMsriyye, nr. 4855/He). 7. Manetl-r li-ail-Bur (Rabat el-Hiznetl-mme, Kettniyye, nr. 1912). 8. Tufetl-muall (nr. Abdurrahman Avn ve Muhammed Ebl-Ecfn, bask yeri yok, 1984). 9. eru Adetis-Sens (Sleymaniye Ktp. Yenicami, nr. 744). 10. Umdetsslik al mehebi Mlik. 11. el-Fetur-rabbn al Adeti bn Eb Zeyd el-ayrevn (son iki esere ve dierlerine ait baz yazma nshalar iin bk. GAL Suppl., II, 435). Menfnin kaynaklarda ad geen dier eserleri de unlardr. Telut-Ta, Tavul-elf velmen, el-Feyr-ramn (bu eser de er-Rislenin erhleridir), eru Mutaar all, eru Mridit-ullb, ynetl-r anil-aai vel-lani fil-Bur, eru Mslim, erut-Terb

vet-terb, eru Menzilis-sirn.

BBLYOGRAFYA

Bedreddin el-Karf, Tevud-Dbc (nr. Ahmed e-teyv), Beyrut 1403/1983, s. 137-138; bnl-Kd, Drretl-icl, III, 253; a.mlf., Lal-ferid (Elf sene minel-vefeyt iinde, nr. Muhammed Hacc), Rabat 1396/1976, s. 293-294; Ahmed Bb et-Tinbkt, Neyll-ibtihc, Trablus 1408/1989, II, 344-345; Fihristl-ktbnetil-idviyye, III, 160, 161, 162, 170-171, 176; Mahlf, eceretn-nr, s. 272; Serks, Mucem, I, 301, 966, 1119; II, 1314-1315; Brockelmann, GAL, II, 411; Suppl., I, 302; II, 434-435; Sezgin, GAS, I, 479-480; Fud Seyyid, Fihristl-mat, Kahire 1383/1963, II, 5, 74; III, 96; Abdlazz Binabdullah, Malemetl-fhil-Mlik, Beyrut 1403/1983, s. 57, 150; Zirikl, el-Alm (Fethullah), V, 11; Muhammed el-Menn, Dell mati Dril-ktbin-Nriyye bi-Temgrt, Muhammediye 1405/1985, s. 53, 58, 59, 60, 65, 69, 70, 77, 79, 94, 106, 143. Ahmet zel

MENN
() Muhammed b. Abdilhd b. Muhammed el-Menn (1915-1999) Fasl lim ve aratrmac. 24 evval 1333 (4 Eyll 1915) tarihinde Miknsta dodu. limle uraan bir aileye mensuptur. lk eitimini Miknstaki okullarda ald ve Kuran ezberledi (1928). Bu arada kendisini ilim meclislerine gtren babasnn gzetiminde bn irin el-Mridl-mun, bn Mlikin el-Elfiyye, Mecrdnin el-Cmmel, Ahdarnin es-Slleml-mrevna, bn Krnn el-stire, Muhammed b. Ysuf es-Sensnin el-Adet-ur, Eb Bekir bn smn el-miyyesinin bir ksmn, Ebl-Hasan ez-Zekkkn el-Lmiyyetz-Zeyye ve Hall b. shakn el-Mutaar adl eserleri gibi fkh, Arap dili, mantk ve kelma dair metinleri ezberledi. Kaleme ald otobiyografisinde belirttii zere daha sonra ehrin eitli camilerinde geleneksel renime devam ederek aralarnda Muhammed b. Hseyin el-Ari, Muhtr b. Muhammed el-Cln es-Sints, Muhammed b. Mbrek el-Hill, Muhammed b. drs e-ebh, Muhammed b. Ahmed es-Ss, Abdurrahman b. Nsr erRabt, amcas Hasan b. Muhammed el-Mennnin bulunduu hocalardan Arap dili ve edebiyat, fkh, usl-i fkh, feriz, kelm, hadis ve usul, kraat, mantk, hesap ve ilm-i mkt alannda eitli eserler okudu (abes, IV, 1421). Kettniyye tarikatnn kurucusu Muhammed b. Abdlkebr elKettnden el alan babas vastasyla tasavvuf evreleriyle tant, Kettniyye Zviyesindeki dersleri takip etti. Babasyla birlikte 1926da Fasa, 1929da Rabata gitti. 1938 ylna kadar Miknsta renimini srdrdkten sonra Fasa geerek Karaviyyn Medresesine girdi. Liseyi bitirmesinin ardndan yksek ksmn eriyye blmnden mezun oldu (1943). Buradaki hocalar arasnda Muhammed b. Abdlkdir b. Sde, Muhammed Abdlhay el-Kettn, Muhammed b. Arab el-Alev, Muhammed Cevd es-Skll, Abdlazz b. Hayyt gibi limler bulunmaktadr. Ayrca Ayders b. Slim b. Ayders el-Hadram el-B Alev, Muhammed Rgb et-Tabbh gibi Hicaz ve Suriye ulemsndan iczet ald. Menn, Karaviyyn Medresesinden mezun olduktan be ay sonra yeni alan Mikns Enstitsne mderris tayin edildi. Burada Arap dili ve edebiyat, fkh, hadis, siyer, Marib tarihi dersleri verdi. 1954 ylnda Fasn bamszlyla ilgili olaylar yznden srgne gnderildi ve hapse atld. 1956da Fas bamszln kazannca tekrar enstitdeki grevine dnd. 1959-1961 yllar arasnda mfettilik yapt. 1961de Rabatta el-Hiznetl-mmede, ertesi yl el-Hiznetl-Haseniyyede almaya balad. 1970te Kltr ve Eitim Bakanlnda yazma eserler blm bakanlna getirildi. 1974te tekrar el-Hiznetl-Haseniyyedeki grevine dnd. Ayrca lkedeki birok ktphanede almalarda bulundu ve kataloglarn hazrlad. Fasn ilim ve kltr tarihi alanndaki hizmetlerinden dolay eitli nian ve dller alan Menn iin 1986da Fin-neha vet-terkm: Dirst f tril-Marib ven-nehatil-Arabiyye mhdt lil-st Muammed el-Menn adyla bir armaan kitap hazrland (Drlbeyz 1986). 1988-1989 retim ylndan itibaren balad niversite hocal srecinde Rabat ve Fastaki klliyyetl-dblarda ders verdi. 20 Austos 1999da vefat etti.

Eserleri. 1. el-Ulm vel-db al ahdil-Muvaidn (Ttvn 1369/1950; Rabat 1397/1977). Daha sonra aretl-Muvaidn adyla geniletilmi bir basks yaplmtr (Drlbeyz 1989). 2. Rekbl-ccil-Marib (Ttvn 1953). Maribden yaplan hac seferleri ve bu vesileyle icra edilen resm trenler, uygulama ve gelenekler hakknda belgelere dayal bir almadr. 3. Mehiru yaaatil-Maribil-ad (Rabat 1973; Beyrut 1985). Fastaki uyan ve slah hareketleri, ynetim, ordu, kltr, eitim, basn ve yayn alanlarndaki yeniliklerle ilgilidir. 4. Vei ve nu an Ebil-asan Al b. Menn (Rabat 1976). Mikns meyihinin eyhi olan byk atas ve soyuna dairdir. 5. Varat anil-aretil-Maribiyye f ari Ben Mern (Rabat 1980; geniletilmi ikinci bask, Drlbeyz 1996). 6. Mnteabt min nevdiril-mat bil-iznetil-aseniyye bir-Rab (Muhammediyye 1978). Kraliyet Ktphanesindeki 252 yazma eser ve belge hakkndadr. 7. Dell mati Dril-ktbin-Nriyye bi-Temrt (Muhammediyye 1978). 8. el-MedirlArabiyye li-tril-Marib (I, Drlbeyz 1983; II, Muhammediyye 1989; III, Rabat 2001). Balangtan gnmze kadar genel tarih, biyografi, fihrist, iczetnme, ensb, seyahatnme, divan, knn, risle, fetv ve nevzil gibi Marib tarihine dair bilgilerin yer ald almalarla ilgilidir. 9. Fehris matil-iznetil-aseniyye (I. cilt, Rabat 1983). 10. Trul-viratil-Maribiyye (Drlbeyz 1991). Muvahhidlerden Alevlerin sonuna kadar Maribde kt ve yazma sanatyla ilgili istinsah, ssleme vb. konular hakkndadr. 11. Mektebetz-Zviyetil-amziyye (bask yeri ve tarihi yok). Tfllt blgesinde Sd Hamza Zviyesi Ktphanesinin ksa tantm ve katalogunu ihtiva eder. 12. et-Trul-Endels min illin-nu (Drlbeyz 1412/1991). eitli kaynaklardan Endls slm tarihinde siyas, ekonomik ve sosyal olaylarla ilgili seme metinleri ihtiva eden bu alma dier baz melliflerle birlikte yaplmtr. 13. abes min ail-mail-Marib (I-IV, Beyrut 1999). Maribde bata mushaf- erif olmak zere a-i Bur, e-if, mevlidler, methiyeler ve dier eitli kitaplarla ilgili yazmalar, ktphaneler ve kataloglar, eitli konularla ilgili belgeler hakknda bilgi ve metinleri ihtiva eder. Byk lde yaymlanm makalelerine dayanan eserin sonunda mellifin otobiyografisi yer alr. bnl-Yemn diye tannan Hasan b. Tayyib el-Hazrec el-Miknsnin et-Tenbhl-murib amm aleyhil-n ll-Marib adl eserini nereden Menn (Rabat 1994) ansiklopedik ahsiyetini yanstan Marib tarihine, ilim ve kltr hayatna dair ok sayda makale ve tebli kaleme almtr. Bunlar arasnda Fas eitim tarihi ve kurumlar, mushaf- erif, a-i Bur, e-if, Kuran ilimleri ve hadis yazmalar, Arap yazs, nat- erifler zerine yapt hacimli almalar yannda Fastaki ktphaneler ve kataloglar ile tannm baz ahsiyetlerin biyografileri nemli yer tutar (almalarnn bir listesi iin bk. abes, IV, 1439-1462).

BBLYOGRAFYA

Muhammed el-Menn, abes min ail-mail-Marib, Beyrut 1999, IV, 1407-1464; mer Ef, Amll-st Muammed el-Menn f meclit-tril-ma, a.e., IV, 1465-1471; Abdullah b. Abbas el-Cerr, et-Telf ve nehath bil-Marib fil-arnil-irn, Rabat 1406/1985, s. 261-264; Muhammed Mesd Cbrn, el-Fahl-merri Muammed b.

Abdilhd el-Menn f mesreti aytih ve abii rih, el-Menhil (nr. Vizretssekfetil-Maribiyye), sy. 56, Rabat, ts., s. 255 vd.; el-Mikt (Menn zel says), sy. 34-35, Vcde 2001; el-Menn bi-alemih, MMMA (Kahire), XLV/2 (1422/2001), s. 117-187 (abes min ail-mail-Marib adl eserindeki otobiyografisinin tekrar neridir); Davetl-a (nr. Vizretl-evkfil-Maribiyye), sy. 370-371, Rabat 2002-2003. Ahmet zel

MENZL
() Sreklilik kazanm hal veya slkn mertebeleri anlamndaki makam teriminin derecelerini ifade eden tasavvuf terimi (bk. MAKAM).

MENZL
() Osmanl Devletinde resm haberlemeyi salayan posta tekilt ve ordunun konaklama noktalar iin kullanlan bir terim. Szlkte inmek, konaklamak, misafir olmak anlamndaki nzl kknden tremi bir mekn ismi olan menzil ev, konak; iki konak aras, bir konak yol; posta ve posta tatarlar beygirlerinin bulunduu mahal mnalarna gelir. Osmanl Devletinde daha ok resm haberlemeyi salayan posta tekiltn ifade eder. Ulaklarn, postaclarn bulunduu yere aparhne de denmi ve bu tabir Farsaya geerek postahane karlnda kullanlm