You are on page 1of 153

-1-

ALTIKIRKBE YAYIN Srrealist Manifestolar 1.bask: Ocak 2009 Yayn Ynetmeni Kaan aydaml Dizi Ynetmeni enol Erdoan Kapak Tasarm Erol Egemen Bask Umut Matbaaclk (0-212) 637 04 11 ALTIKIRKBE YAYIN Sertifika no: 10860
Kadkyn yamurlu ve puslu sokaklarnda hazrlanan bu kitap sizi uurumdan aa atabilecek gce sahip olabilir. Herhangi bir ekilde ve zellikle izinsiz olarak iktibas edildiinde Kadkyn o bilinen, serin ve rutubetli lneti, yllar boyunca bunu yapan takip eder, salar dklr, ryasnda srekli olarak Kadky sokaklarndan akn akn geerek yllk intiharlarn gerekletirmeye giden lemur srleri grr ve derin bir yalnzla gmlr.

ALTIKIRKBE YAYIN bir Kaybedenler Kulb tribidir. Lise sk aydaml apt no:7 d:9 Acbadem Tel-Fax: (0216) 346 05 79 04 78 www. altikirkbes.com.tr kopotak@gmail.com

-2-

SRREALST MANFESTOLAR Andr Breton


Trkeletirenler Yeim Seber Kafa Artemis Gnebakanl Aye Gngr Dzelti ve kontrol Aye Gngr

ALTIKIRKBE YAYIN
Kadky

-3-

-4-

SRREALST MANFESTO (1924)

-5-

-6-

Hayattaki -demek istediim, gerek hayattaki- en krlgan eylere dair inan ylesine gldr ki, en sonunda bu inan kaybolup gider. Her geen gn kaderinden daha ok honutsuz olan mzmin hayalperest insanolu kullanmaya yneltildii nesneleri, kaytszlnn yoluna kard veya en azndan ansn (ya da ans dedii eyi!) denemeyi reddetmeyip almay kabul ettiinden, hemen hemen her zaman kendi abalaryla kazand nesnelere deer bime skntsn yaar. Bu noktada, kendisini son derece alakgnll hisseder: Ne gibi kadnlara sahip olduunu, ne aptalca ilikilere kartn bilir; yoksulluu veya zenginlii onu etkilemez, bu anlamda o hl yeni domu bir bebektir ve vicdannn onayna gelince, size onsuz da gayet iyi idare ettiini itiraf edebilirim. Eer iinde hl bir para saduyu kalmsa, tek yapabilecei yol gsterenleri ve akl hocalar her ne kadar mahvetmi olursa olsun, yine de ona bir ekilde byleyiciymi gibi gelen ocukluuna dnp bakmaktr. Oradayken, bilinen tm snrlamalarn yokluu ayn anda yaanan birka hayatn bak asna sahip olmasna olanak tanr; bu yanlsama iinde iyice kk salar ve artk tek ilgilendii her eyin fanilii, ar derecede kolay oluudur. ocuklar her gne dnyada hibir endieleri olmadan balarlar. Her ey yaknda, ellerinin altndadr, en kt maddi koullar bile gzeldir. Ormanlar ya beyaz ya siyahtr; insan hi uyumasa da olur. Ancak, o kadar uzaa gitmeyi gze alamayacamz dorudur; yalnzca mesafe ile ilgili bir mesele deil bu. Tehdit tehdit stne biner ve insan teslim olarak arazinin bir ksmn istilaya terk eder. Hibir snr tanmayan bu hayal gcnn o andan sonra zalim bir faydacln kurallarna sk skya bal kalarak ilemesine izin verilir; hayal gcyse bu alt dzeydeki rol ok uzun sre srdremeyeceinden genellikle yirmi ya civarnda insanolunu ksz yazgsna terk etmeyi tercih eder. Her ne kadar ar admlarla yaamak adna tm sebepleri kaybettiini, ak gibi olaand bir durumun katna ykselebilmekten aciz hale geldiini hissederek zaman zaman kendi-7-

ni toplamaya alsa da, pek baarl olamayacaktr. Bunun nedeni, artk ruhen ve bedenen srekli dikkatini vermesini talep eden zorunlu bir pratik gereklilie ait olmasdr. Hareketlerinden hibiri takn olmayacak, fikirlerinden hibiri cmert veya ileriye ynelik olmayacaktr. Ruhunun gznde, gerek veya hayal edilen olaylar yalnzca kendisinin dahil olmad, l domu olaylardan mrekkep benzeri bir olaylar btnyle ilikili olduklar ekilde grlecektir. Sylemek istediim u: Bunlar, sonular dierlerine kyasla daha gven verici olaylardan biriyle olan ilikisine gre yarglayacaktr. Onlar hibir durumda kendi kurtuluu olarak gremeyecektir. Sevgili hayal gc, senin en ok sevdiim tarafn merhametsizliin. zgrlkn szc dahi beni hl heyecanlandrmaya yetiyor. Onun insanolunun bildik banazln sonsuza dek korumaya muktedir olduunu dnyorum. Bu, kukusuz benim tek meru emelimi de tatmin eden bir ey. Mirass olduumuz pek ok bahtszlk bir yana, bize en geni dnce zgrl alannn tanndn kabul etmek adilane olacaktr. Bunu ktye kullanmamak bize kalm. Her ne kadar amiyane ekilde mutluluk ad verilen eyin ortadan kaldrlmas anlamna geliyorsa da, hayal gcn tutsaklatrmak, insann kendi z varlndaki mutlak adalet duygusuna ihanet etmektir. Yalnzca hayal gc bana olabileceklere dair bir imada bulunuyor ve bu, korkun d de bir yere kadar silip atmak iin yeterli; ayrca, hata (sanki daha byk bir hata yapmak mmknm gibi) yapma korkusu olmakszn kendimi ona adamama olanak verilmesi iin de yeterli. Hayal gc nerede ktlemeye balar ve akli denge nerede tehlikeye der? Sz konusu akl olduunda, hata yapma olasl aslnda iyilik ihtimalini de barndrmaz m? Geriye bir tek delilik, gzelce tanmlanm ekliyle kilit altnda tutulan delilik kalyor. u veya bu delilik... Aslnda hepimiz delilerin bu hapislii ok az sayda yasal an-8-

lamda su tekil edebilecek eyleme borlu olduunu ve ayet bu eylemler olmasayd zgrlklerinin (veya zgrlkleri olarak grdmz eyin) tehdit altna alnmam olacan biliyoruz. Bir yere kadar onlarn hayal glerinin kurban olduklarn kabul etmeye hazrm; yle ki, hayal gc onlar hepimizin bildii ve sayg duyduu varsaylan, trlerin dnda kaldklarnda kendilerini tehlike altnda hissettii birtakm kurallar dikkate almamak adna tevik eder. Ancak, onlar yarglama eklimize ve hatta kendilerine biilmi eitli cezalara kar besledikleri derin kaytszlk, hayal glerinde byk bir rahatlk ve teselli bulduklarna, deliliin keyfini bunun geerliliinin kendileri dna kmad dncesine katlanacak kadar kardklarn dnebiliriz. Ve gerekten de, sanrlar, yanlsamalar ve trevlerinin nemli zevk kaynaklar olduklar aktr. En iyi ekilde kontrol altna alnm ehvet duygusundan nasiplerini almlardr ve Tainenin LIntelligencenn son sayfalarna gelindiinde baz tuhaf ktlklere dalan o gzel eli seve seve ehliletirebileceim pek ok akamn yaandn biliyorum. Tm yaamm delilerin srlarn kefetmeye adayabilirim. Bu insanlar ar biimde drst insanlardr ve naiflikleri ancak benimki ile yarabilir. Kristof Kolomb, bir gemi dolusu deliyle Amerikay kefetmek zere yola koyulmu olmal. Ve bu lgnln nasl bir ekil aldna ve devam ede geldiine bir bakn. Delilik korkusunun bizi hayal gcnn bayran drlm ekilde tutmak zorunda brakmasna izin vermeyeceiz. Materyalist bak asna kar duruu takiben, gereki bak asna kar duruun da incelenmesi gerek. Gerekili-9-

e kyasla daha iirsel olan materyalizmin, insanolunun zerine elbette canavarca olmakla birlikte, yeni ve daha eksiksiz bir rmeyi temsil etmeyen canavars trde bir gurur yklediini kabul etmek gerek. Bunun her eyden nce spiritalizmin birtakm sama eilimlerine kar olumlu bir tepki olarak deerlendirilmesi gerekir. Bunun tersine Aquinasl Aziz Thomastan balayarak Anatole Francea uzanan izgide seyreden pozitivizmden ilham alan gereki bak as bana aka tm entelektel veya ahlaki ilerlemelere kar dmanm gibi gelir. Bayalktan, nefretten ve skc bir kibirden ibaret olduu iin ondan nefret ediyorum. Gnmzde bu sama kitaplarn, bu kk drc tiyatro oyunlarnn ortaya kmasna neden olan da ite bu bak asdr. Daimi olarak gazetelerden beslenir ve gcn onlardan alr ve bkp usanmadan zevklerin en dn pohpohlayarak hem bilimi hem de sanat aptallatrr; aptallkla komu aklk, adeta bir kpein hayat. En stn zeklarn eylemleri bile onun etkilerinden nasibini alr; nihayetinde en dk ortak payda yasas, tpk bakalarna yapt gibi, onlar zerinde de hkimiyet kurar. rnein edebiyatta, bu gidiatn elenceli sonularndan biri bol sayda roman retilmesi olmutur. Herkes kendi kiisel kk gzlemini dierlerininkine ekler. Tm bunlara kar iyiletirici bir panzehir olarak, B. Paul Valry geenlerde olabilecek en ok sayda romandaki giri pasajlarnn sunulduu bir antoloji derlenmesini nerdi; sonuta ortaya kacak lgnln byk bir aydnlanma kayna olacan ngryordu. Buna en nl yazarlar da dahil edilecekti. Byle bir dnce, bir sre nce romanlardan bahsederken kendisi sz konusu olduu srece Markiz saat bete kt yazmaktan uzak durmaya devam edeceine dair beni temin eden Paul Valryye byk itibar kazandryor. Peki, acaba Valry szn tuttu mu? Az nce yukarda alnt yaplan cmlenin balca rneklerinden biri olduu katksz bilgilendirici slubun roman bieminde istisnadan ok neredeyse bir kural olmasnn nedeni, tm aklyla yazarn tutkularnn iddetli ekilde kstlan-10-

m olmasdr. Her yorumun tad ayrntl, gereksiz derecede sarih nitelikler beni glebileceim bir aka hazrladklar dncesine gtryor. Benden tek bir karakterin deikenlikleri dahi esirgenmiyor: Adam ak renk sal m olacak? Ad ne olacak? Onunla ilk kez yazn m tanacaz? Tesadflerin ynlendirdii ekilde, ilk ve son olarak yantlanan pek ok soru; bana kalan tek istee bal g, ilk sayfann yaknlarnda bir yerde yapmaya zen gsterdiim, kitab kapatma eylemi. Hele o tasvirler! Anlamszlklarn karlatrabileceim baka hibir ey bulamyorum; bunlar, yazarn istedii zaman bir kez ve bir kez daha yararland bir stok katalogundan alnm, pek ok st ste gelen imgeden baka bir ey deildir. Yazar bana kartpostallarn yutturmaya kalkar, klieler hakknda onunla hemfikir olmam iin aba gsterir: Delikanlnn girdii yer kk bir odayd. Duvarlar sar ktla kaplanmt, pencerelerinde tr iekleri ve tl perdeler grlyordu. Oda batmakta olan gnein nlaryla apaydnlkt... Fakat odann aklda kalc en ufak bir ayrcal, zellii yoktu. Odann tm mobilyas eski saraatan yaplmt Bunlar da tahta arkal erilmi kocaman bir sedirden, sedirin nnde oval bir masadan, iki pencere arasna yerletirilmi aynal bir tuvalet masasndan, duvar boyunca dizilmi iskemlelerden ve ellerinde kularla Alman kzlarn gsteren sar ereveli, ucuz trden birka tablodan ibaretti. Akln, geici dahi olsa, kendisini bu tr konularla megul etme hevesinde olabileceini kabul edecek bir ruh halinde bulunmuyorum. Bu okul ocuu tasvirinin de bir yeri olduu ve kitabn bu balamnda yazarn bana sknt vermek adna sebepleri olduu tartlabilir. Ancak, onun odasna girmeyi

Dostoyevski, Su ve Ceza - ev. Ali an, Cem Yaynevi 2002

-11-

reddettiim iin zamann boa harcad sylenebilir. Bakalarnn tembellii veya bitkinlii beni ilgilendirmiyor. Yaamn srekliliine dair, depresyon veya zayflk anlarm en iyi anlarma denk tutamayacak ya da bunlarla karlatramayacak kadar fazlasyla deiken dncelere sahibim. nsann, artk hissetmedii anda, sessiz kalmas gerektiine inananlardanm. Ve zgnlk noksanln bu ekilde sulamadmn veya lanetlemediimin anlalmasn isterim. Sadece yaammn bo anlarn zellikle dikkate almadm, herhangi bir insann da kendisine byle grnen anlar kristalletirmesinin deerli olmayabileceini sylemeye alyorum. zninizle, bu odann ve bunun gibi pek ounun tasvirini grmezden geleceim. Orada biraz duralm: Ciddiye almaya zen gstereceim bir dal olan psikolojinin alanna giriyorum. Yazar bir karaktere hcum eder ve onu ortaya kardktan sonra, kahramann dnyann bir orasna, bir burasna koturur. Ne olursa olsun, eylemleri ve tepkileri hayran olunas derecede ngrlebilir olan bu kahraman her ne kadar bozacakm izlenimini verse de, znesinin kendisi olduu hesaplar altst etmemeye veya bozmamaya mecburdur. Hayatn ak onu ykseltiyormu, baka taraflara frlatyormu, alaa ediyormu gibi grnebilir; ancak, o her eye ramen bu standart imalat rn insan tipine ait olacaktr. Beni zerre kadar ilgilendirmeyen basit bir satran oyunu; adam, her kim olursa olsun, benim iin vasat bir rakipten baka bir ey deil. Asl katlanamadmsa, byle veya yle bir hamleye dair u sefil tartmalar; nk mesele kazanmak ya da kaybetmek deil. Ve eer bu astar yznden pahalya geliyorsa, eer nesnel mantk gerekten de kendisine bavurann amalarna hizmet ederek yapt gibi korkun bir ii gerekletiriyorsa, bu kategorilerle olan tm balardan kurtulmak uygun ve yerinde bir ey deil mi? eitlilik ylesine byk ki, her deiik ses tonu, her adm, ksrk, her burun silme, her haprk

-12-

... Eer bir zm salkmnda iki tane bile birbirine zde zm tanesi yoksa neden bu zm tanesini dierine gre, tm dierlerine gre anlatmam istiyorsunuz, neden hoa giden bir zm tanesi yaratmam istiyorsunuz? Beyinlerimiz onulmaz bir bilinmeyeni bilinir ve snflandrlabilir klma lgnlyla uyuturulmu. Tahlil etme arzusu duygular ele geiriyor. Sonu, ikna etme kuvveti yalnzca tuhaflklarna atfedilebilen ve okuru sadece szck daarcklarnn soyut nitelikleriyle etki altna alan, stne stlk kt tanmlanm manasz uzunlukta ifadelerdir. Felsefenin imdiye kadar tartma konusu olarak ortaya att genel dnce akmlar mutlak doalaryla daha geni ve daha genel bir alana kesin saldrlarn aa karm olsayd, haberleri mutlulukla karlayan ilk insan ben olurdum. Ancak bunlar u ana kadar yersiz bir hazrcevaplktan teye gidemedi; zek parltlar ve dier gzellikler, baar elde etmek zerine younlamak yerine, bizden kendi kendisini arayan gerek dnceyi saklamak iin adeta yaryorlar. Her eylemin, en azndan onu ifa etme gcne sahip kii iin kendi hakl gerekesini de oluturduu, buna en kk prltnn dahi sndrebilecei k saan bir gcn bahedildii kansndaym. Hatta bu prlt yznden bir anlamda kendi oluu da sona erer. Bu biimde ayrt edilmekten dolay hibir kazanc olmaz. Stendhalin kahramanlar yorumlara ve sz konusu yazar tarafndan yaplan az ok baarl, ancak onlarn zaferine bir nebze katks olmayan deerlendirmelere maruz kalr. Onlar tekrar bulduumuz yer, Stendhalin onlar kaybettii noktadan baka bir yer deildir. Hl mantn saltanat altnda yayoruz; bu, elbette sz getirmek istediim noktayd. Fakat gnmzde ve bu ada mantksal yntemler yalnzca ikincil neme sahip problemleri

Pascal Barrs, Proust

-13-

zmek iin kullanlyor. Hl moda olan mutlak rasyonalizm, yalnzca dorudan deneyimimizle balantl gerekleri dikkate almamza izin verir. Oysa mantksal sonular gzmzden kamakta. Deneyimin kendi kendisini gitgide daha fazla kstlanm olarak bulduunu eklemek de anlamszdr. karlmasnn gittike daha zor bir hal ald kafeste bir ileri, bir geri gider gelir. O da destek almak zere karna en uygun den eye srtn yaslar ve saduyunun nbetileri tarafndan korunur. Uygarlk ve ilerleme bahanesiyle, doru veya yanl ekilde batl ya da hayal rn olarak adlandrlabilecek her eyi zihnimizden karp atmay baardk; kabul edilen davran kalplarna uygun olmayan herhangi trden bir doruluk aray yasaklanmtr. Grne baklrsa, tamamen ans eseri olarak zihin dnyamzn artk ilgilenmiyormu gibi grndmz bir blm ve benim dnceme gre, en nemli blm a karld. Bunun iin Sigmund Freudun keiflerine kranlarmz sunmamz gerekiyor. Bu keifleri esas alarak, aratrmac kiinin bundan byle kendisini yalnzca en zet halindeki gerekliklerle snrlandrmamas kouluyla, incelemelerini ok daha ileri tayabilecei aralar sayesinde nihayet bir dnce akm olumaktadr. Belki de hayal gc varln yeniden hissettirme, haklarn yeniden talep etme noktasnda bulunuyor. ayet zihnimizin derinlikleri kendi ierisinde, yzeyde bulunan eyleri bytmeye veya bunlara kar muzaffer bir sava amaya muktedir tuhaf gler barndryorsa, bunlar ele geirmek - nce ele geirmek, ardndan gerekirse mantmzn kontrolne brakmak - iin her trl gerekemiz var. Psikanalistlerin kendileri de bundan pek ok kazanm elde edebilir. Ancak, bu teebbs yerine getirmek zere deney ncesi hibir aracn tahsis edilmediini, sonraki bir emre kadar bunun akademisyenlerin yan sra airlerin alan olarak yorumlanacan ve baarsnn izlenecek yle veya byle deiken yollara bal olmadn dikkate almakta yarar var.

-14-

Freud, ok doru ekilde eletirel melekelerini ryalar zerinde younlatrmtr. Aslnda, ruhsal faaliyetin hatr saylr ksmn oluturan bu olgunun (en azndan insann doumundan lmne kadar dnce hibir sreklilik zm sunmadndan, zamann bak asndan deerlendirildiinde ve yalnzca katksz rya halinin, dier deyile uykudaki ryalarn sresi dikkate alndnda ryada geen anlarn toplam gereklik anlarndan ya da daha kesin ekilde snrlandrmak gerekirse, uyank anlardan daha az nemli deildir) gnmzde hl fazlasyla ihmal edilmi olmas kabul edilebilir ey deildir. Sradan bir gzlemcinin ryalarda meydana gelenlerle kyaslandnda, uyank durumdaki olaylara ok daha fazla itimat etme ve ok daha fazla nem atfetme biimi beni daima hayrete drmtr. Bunun nedeni, uykusu sona erdiinde insanolunun her eyden nce belleinin oyunca olmas ve normal durumunda bellein ryada olup bitenleri ona hayal meyal getirmekten, gerek nemini soyup soana evirmekten ve tek belirleyici etkeni adamn onu birka saat nce braktn dnd noktadan uzaklatrmaktan zevk almasdr: Bu sarslmaz umut, bu alka. nsan, zahmete deecek bir eyi srdrebilme dncesine kaplmtr. Bylelikle, rya tpk gece gibi kendini yalnzca bir paranteze indirgenmi olarak bulur. Ve tpk gece gibi, ryalar da genel olarak anlaymz ilerletmemize ok az katkda bulunabilir. Bu merak uyandrc genel durum bana birtakm dnceleri artryor: 1) Faaliyet gsterdikleri (veya faaliyet gsterdiklerinin sanld) snrlar dahilinde ryalar srekli olduklarna dair her trl kant sunmakta ve rgtlenme belirtileri gstermektedir. Yalnzca bellek ryalardan alnt yapma, geileri grmezlikten gelme ve bize ryann kendisinden ok bir dizi ryay resmetme hakkn kendisine mal etmitir. Ayn ekilde, herhangi bir anda egdm istee bal olan gereklikler

-15-

hakknda yalnzca belli belirsiz bir fikre sahibizdir. Asl dikkate almaya deer olan ise hibir eyin bize ryann oluturulduu elerin daha geni bir kapsamdaki dankln peinen kabul etme olana tanmamasdr. Bundan, prensipte ryay darda brakan bir formle gre sz etmek zorunda olduum iin zgnm. Acaba ne zaman uyuyan mantklarmz, uyuyan felsefecilerimiz olacak? Kendimi, beni fal ta gibi alm gzlerle okuyanlara teslim ettiim ekilde, d grenlere teslim etmek iin uyumak isterdim; bu alemde, dncelerimin bilinli ritmini empoze etmeye bir son vermek adna. Belki de dn geceki ryam evvelki gecenin ryasn izliyordu ve bu ibret verici bir disiplinle, sonraki gece de devam edecekti. Alldk tabiriyle, bu olduka mmkndr. Ve byle yaparak, beni srekli megul eden gerekliin rya halinde varolmaya devam ettii, ok uzak bir gemie gmlp kalmad en ufak ekilde dahi kantlanmadndan niin ryalara zaman zaman gereklie bahetmeyi kabul etmediim eyi, dier deyile kendi zaman iinde benim reddediime ak olmayan bu kendinden menkul kesinlik deerini bahetmeyeyim ki? Neden ryadaki iaretten, gn iinde daha keskin olan bir bilin dzeyinden beklediimden daha fazlasn beklemeyeyim ki? Rya hayatn temel sorularnn cevabn bulmak iin de kullanlamaz m? Bu sorular, tpk tek bir vakada olduu gibi baka bir vakada da ayn mdr veya bu sorular ryada da varlklarn srdr m? Rya, geri kalan her eyden daha az kstlayc veya cezalandrc mdr? Yalanyorum ve belki de beni yalandran, tabi olduuma inand-

Ryann derinliinin gz nne alnmas gerekir. Ben, ou zaman yalnzca en yzeysel katmanlarndan bulup karabildiklerimi anmsyorum. Rya zerine kafa yorarken en ok houma giden, uyank halde yzeyin altna gmlen tm eyler, nceki gnn ak srasnda yaptm iler hakknda unuttuum her ey, koyu aa yapraklar, aptal dallardr. Benzer ekilde, gereklikte de dmeyi yelerim.

-16-

m gereklikten ok, ryalar ve ryalar ele alrken gzettiim ayrmdr. 2) Tekrar uyank hale geri dneyim. Bunu bir mdahale olgusu olarak dnmekten baka seeneim yok. Zihin, bu haldeyken yalnzca dayanaklarn yitirmeye (srlar bize yeni yeni aklanmaya balanan srmeler ve hatalarla da kantland zere) ynelik tuhaf bir eilim sergilemekle kalmaz, ancak daha da nemlisi, ilevlerini normal ekilde yerine getirdiinde aslnda kendisini emanet ettiim karanlk gecenin derinliklerinden ona gelen nerilere cevap vermekten baka bir ey yapmad izlenimini vermez. Her ne kadar koullanm olursa olsun, dengesi izafidir. Nadiren kendisini ifade etme cretini gsterir ve ayet bunu yaparsa, kendisini u veya bu fikrin ya da u veya bu kadnn zerinde bir etki yarattn tasdik etmekle snrlandrr. Sayesinde znelliinin derecesini ifa etmekten baka hibir ie yaramayacak hangi izlenim olabileceini sylemek zor. Bu fikir, bu kadn onu rahatsz eder ve bunu daha az iddetli klma eilimindedir. Bunlarn tek yapt, zihni bir saniye iin zcsnden yaltmak ve olabilecek en gzel tortunun ta kendisi olan cennete havale etmektir. Her ey yetersiz kaldnda ise tm sapknlklarn atfettii dier eylerden bile daha mulk bir tanrsal nitelik olan tesadfe bavurur. Onu etkileyen bu fikrin sunulduu bak asnn, sz konusu kadnn gznde houna giden eyin onu ryasna gtren, kendi hatasyla kaybna yol at bu temel gerekliklere balayan ey olmadn kim kesin olarak bana syleyebilir ki? Ve eer meseleler baka trl olsayd, nelere muktedir olabilirdi? Ona bu koridora alan anahtar sunmak isterdim. 3) Rya gren insann zihni bana gelenlerden dolay tamamyla tatmin olmu durumdadr. Istrap verici olaslk sorular artk geerli deildir. ldrebilir, daha hzl uabilir ve cannzn istedii gibi sevebilirsiniz. Ve ayet lecek olursanz, llerin arasnda tekrar dirileceinizden emin olmaz msnz? -17-

Kendinizi olaylarn akna brakn, olaylar sizin mdahalenize tolerans gstermeyecektir. Siz isimsiz birisinizdir. Her eyin rahatl paha biilemez deere sahiptir. Sorarm size, hangi sebep, dierlerinden ok daha engin hangi sebep, ryalarn son derece normal grnmesine ve u anda yazarken dahi beni hayrete drecek kadar tuhaf bir epizotlar kargaasn kaytsz artsz kabul etmeme olanak tanmaktadr? Ve buna ramen gzlerime, kulaklarma inanabilirim; ite bu byk gn geldi, bu canavar dile geldi. Eer insann uyan daha zor oluyorsa, eer by ok ani ekilde bozuluyorsa bu, insann kendisine fazlasyla zavall bir kefaret kavram oluturmaya yneltilmi olmasndan kaynaklanmaktadr. 4) Yntemsel bir incelemeye tabi tutulduu andan itibaren, ancak henz belirlenmemi olan aralarla ryalarn ieriini eksiksiz ekilde kaydetmeyi baardmzda (ve bu bir kuaktan dierine uzanan bir bellek disiplinini ngrmektedir; fakat biz yine de en bariz gerekleri dikkate alarak ie balayalm) grafii benzeri grlmemi bir hacim ve dzenlilikle ykseldiinde aslnda sr olmayan srlarn byk Srrn zlmesine yardmc olacan umut edebiliriz. Rya ve gereklik olmak zere, ilk bakta ok elikili gibi grnen bu iki halin gelecekte, tabiri caizse bir tr mutlak gereklik olan srreallikte btnleeceine inanyorum. te ben bu srreallik araynn peinden gidiyorum; bulamayacamdan emin olmama ramen, kendi lmme kar ona sahip olmann getirecei mutluluklar az da olsa hesaplamayacak kadar fazlasyla aldrszm. Saint-Pol-Rouxnun ok eski zamanlarda, Camaretdeki maliknesinin kapsna her gece yatmaya gitmeden nce zerinde AR ALIIYOR yazl duyuruyu astna dair bir hikye anlatlr. ok daha fazla ey sylenebilirdi, ancak geerken yalnzca kendi bana ok uzun ve ok daha ayrntl tartmay gerek-

-18-

tirecek bir konuya deinmek istedim; buna tekrar dneceim. Bu balamda, niyetim sadece birtakm insanlarn iinde adeta kaynayan masals olana kar beslenen nefreti, onu altna gmmeye altklar bu samal gstererek bir noktaya dikkat ekmekti. Azmzda gevelemeyelim: Masals olan her zaman gzeldir, masals olan herhangi bir ey gzeldir, aslnda yalnzca masals olan gzeldir. Edebiyat dnyasnda, sadece masals olan roman gibi veya daha genel ekilde sylemek gerekirse, hikye anlatmn ieren daha alt dzeyde bir kategoriye ait olan yaptlar verimli olma gcne sahiptir. Lewisin The Monku bunun mkemmel bir rneidir. Her tarafna masals olann varl sinmitir. Yazar ana karakterlerini tm geici kstlamalardan zgr brakmadan ok nce, insan onlarn ei grlmemi bir kibirle davranmaya hazr olduklar hissine kaplr. Onlar daimi ekilde huzursuz eden ebediyet tutkusu onlarn ve benim ektiim ikencelere unutulmaz bir younluk katar. unu sylemek isterim ki, bu kitap bandan sonuna kadar ve hayal edilebilecek en katksz ekilde zihnin yalnzca dnyay terk etmeye can atan blm zerinde yceltici bir etki yaratmakta ve yazld dneme ait olan kurgusunun nemsiz blmlerinden arndrldnda, bir doruluk ve masum ihtiam rnei oluturmaktadr. Bana bundan daha iyisi yaplmam gibi geliyor ve zellikle Mathilda karakteri insann edebiyattaki u sembolik modasna yorabilecei en dokunakl yaratm. Bir karakterden ok, adeta daimi bir gnah ars. Ve ayet bir karakter gnah ars da deilse, baka ne olabilir ki? O, fevkalade bir gnah ars. The Monktaki deneme cretini gsteren kii iin hibir ey olanaksz deildir deyii ona eksiksiz, ikna edici kapsamn kazandryor. Eletirel akl

Hayal rnlerinin en mkemmel taraf, eylerin artk hayal rn olmaktan kmasdr: Yalnzca gereklik vardr

-19-

tartmak zere onlar yakalamadndan, hayaletler kitapta mantksal bir rol stlenmekte. Benzer ekilde, Ambrosionun cezas da meru bir ekilde ele alnyor, nk bu eletirel mercii tarafndan nihayet doal bir akbet olarak kabul ediliyor. Masals olan tartrken her lkenin dini edebiyat bir yana hem Kuzey Avrupa edebiyatnn hem de Dou edebiyatlarnn zaman zaman dn ald bu modeli semem benim amdan keyfi olarak deerlendirilebilir. Bunun nedeni, sz konusu edebiyatlarn bana sunabilecei rneklerden pek ounun ocuklara ynelik olmak gibi son derece basit bir sebepten dolay ocuksuluk izleri tamalardr. ocuklar kk yalarda masals olann etkisi altnda yetitirilir ve daha sonralar, peri masallarnn tadn laykyla karmak iin gereken ruh bekretini korumay baaramazlar. Bunlar ne denli byleyici olursa olsun, yetikin bir insan kendisini peri masallaryla besleyerek ocuklua dndn dnebilir ve bu masallarn ona uygun olmadn kabul eden ilk insan ben olurum. Yamz ilerledike tapnlas belirsizliklerden oluan yapnn biraz daha ustalkla rlmesi gerekir ve biz hl bu tr bir rmcei bekleme aamasndayz... Ancak, eilimler kkten ekilde deimez. Korku, olaandnn ekicilii, ans, arlklardan duyulan haz gibi duygulanmlarn tm aldatlma korkusu olmakszn bavurabileceimiz aralardr. Yetikinler iin yazlabilecek peri masallar vardr; hl hznl olan peri masallar. Masals olan, tarihin her dneminde ayn olmamtr: Bugn bize yalnzca paralar kalm olan bir tr genel aydnlanmaya karanlk ekilde itirak eder; bunlar romantik harabeler, modern insan modeli veya insan duyarln bir dnem etkileme yeteneine sahip baka herhangi bir semboldr. Bizleri glmseten bu alanlarda, her eye karn insanolunun onulmaz huzursuzluu tasvir edilmitir ve bunlar dikkate almamn ve dierlerine kyasla ac verici ekilde onlardan mustarip baz deha yaratmlarndan ayrlamaz olduklar yar-20-

gsna varmamn nedeni budur. Bunlar Villonun daraalar, Racinein Yunanllar, Baudelairein divanlardr. Onlar, zevk kavram byk bir nokta grntsnden ibaret benim gibi birinin tahamml etmek zere yaratld zevk tutulmasyla uyumaktadr. amn kt zevklerinin ortasnda baka birilerinden daha ileri gitmeye urayorum. ayet 1820de yaam olsaydm, kanayan rahibe ben olabilirdim, takliti Cuisinin hakknda gizleyelim dedii bu hilekr ve basmakalp laf sarf etmemi olan ben olabilirdim, gmi halkann tm safhalarn onun dedii ekilde muazzam mecazlarla ifa eden yine ben olabilirdim. Bugn ise yars illa ki harabe halinde olmas gerekmeyen bir atoyu dlyorum; bu ato bana ait, onu kafamda Parisin pek uzanda olmayan krsal bir dekorun ortasndaym gibi canlandryorum. Ek binalar sz edilemeyecek kadar ok sayda ve i mekna gelince, konfor asndan insan hibir ey talep edemeyecek durumda brakacak ekilde, adeta dehet verici biimde restore edilmi. Otomobiller aalarn glgesinde gizlenmi bir yere, kapnn nnde park edilmi. Dostlarmn birka burada daimi konuklar olarak yaamakta; ite urada Louis Aragon kmak zere, yalnzca merhaba diyecek kadar vakti var; Phillipe Soupault yldzlarla birlikte uyanyor ve Paul Eluard, byk Eluardmz henz eve dnmemi. te, binann dnda yerlere yaylm dello zerine ok eski bir ferman dikkatle inceleyen Robert Desnos ve Roger Vitrac; Georges Auric, Jean Paulhan; mkemmel ekilde kavga karabilen Max Morise ve kendini kularla ilgili denklemlerine vermi Benjamin Pret ve Joseph Delteil ve Jean Carrive ve Georges Limbour ile Geoges Limbourlar (tamam Georges Limbourlardan olumu bir it var); ve Marcel Noll; ite tutsak bulunduu balonundan bize el sallayan T. Fraenkel, Georges Malkine, Antonin Artaud, Francis Grard, Pierre Naville, J. -A. Boiffard ve onlarn ardndan gelen Jacques Baron ile yakkl ve candan kardei ve onlarn yan sra pek ok dierleri ve eklemem gerekir ki, muhteem kadnlar. Hibir ey bu gen adamlar iin fazla iyi deil; arzular, mal-21-

mlkle karlatrldnda, pek ok talebi barndryor. Francis Picabia bizi ziyarete geliyor ve geen hafta aynal salonda o zamana kadar tanmam olduumuz Marcel Duchamp adnda birini kabul ettik. Picasso yakn civarlarda ava kyor. Ahlakszlk atoyu mesken tutmutur ve dier insanlarla temas etmek konusu olduu her anda bununla baa kmak zorundayz, ama kaplar her zaman ak ve tahmin edebileceiniz gibi, insanlar ortalkla birbirine teekkr edip durmuyor. stne stlk engin bir yalnzlk hkim, sk sk birbirimizle karlamyoruz. Ve zaten asl mesele kendilerimizin efendisi, kadnlarn efendisi ve de akn efendisi olmak deil midir? iir sahtekrlndan sulu bulunduum hkmne varlacak: Herkes Fontaine sokanda yaadm syleyerek ve oradan akan sulardan hibirini kabul etmediklerini syleyerek ayaa kalkacaktr. Elbette yle! Ancak, o kendisini itenlikle davet ettiim bu atonun bir grntden ibaret olduundan emin mi? Bu ato gerekten varsa, ne olacak! Konuklarm onun gerekten varolduunu kantlamak zere oradalar; hevesleri atoya kan parlak yoldur. Fantezilerimizi zgr braktmzda, gerekten onlarla yaamamz mmkndr. Ve orada, insann duygusal kovalamacadan gvenle korunabildii ve frsatlarn randevulat o yerde, birisinin yapt bir ey bir bakasna nasl rahatszlk verebilir ki? nsanolu hem niyet eder, hem elde eder. Tamamyla kendisinin efendisi olup olmadn, dier deyile her geen gn daha korkun bir hal alan, tutkularndan oluan ktleyi bir kargaa iinde tutup tutmadn yalnzca ve yalnzca kendisi belirleyebilir. iir, insana bunu nasl yapacan ona retir. Kendi iinde katlandmz aclarn mkemmel bir telafisini barndrr. ayet, daha az kiisel olan bir hayal krklnn sonucunda onu ciddiye almay dnyorsak, bir d

Breton, Fontaine = Pnar ile evrilemeyecek bir kelime oyunu yapm-.n

-22-

zenleyici olarak da kullanlabilir. Parann sonunu ilan edecei ve dnya iin kendi bana cennetin ekmeini paralara ayraca zaman yaklayor. Ancak, insanlar meydanlarda toplanacak ve asla katlma cretini gsteremeyeceiniz hareketler olacak. Sama seimlere, karanlk dipsiz kuyu ryalarna, ekemezliklere, sresi uzayan sabra, mevsimlerin geiine, yapay fikirler dzenine, tehlike yokuuna elveda; her ey iin zamanmz var! Yalnzca iir uygulamas yapma zahmetine girmeniz yeterli. Hlihazrda ekmeini ondan kazanan bizlerin zerine den, davamz olduunu iddia ettiimiz eyi daha ayrntl ekilde incelemeye almak ve empoze etmek deil midir? Bu savunma ile onu takip edecek aklama arasnda belirli bir oranszlk olup olmamas nem tamyor. Bu, hayal gcnn kaynaklarna inme ve daha da nemlisi, orada kalma meselesidir. Ben byle yapm olduumu iddia etmiyorum. nsann meskenini her eyin ilk bata son derece biimsiz ve g olarak grnd -hele insan yanna baka birisini de almay istemeye grsn- o uzak diyarlarda kurmaya almas byk lde sebat gerektirir. Ayrca, insan hibir zaman gerekten orada bulunup bulunmadndan emin olamaz. Eer insan bu skntlarn tmne katlanacaksa, baka bir yerlerde mola vermesi daha hayrl olacaktr. Her ne olursa olsun, asl gerek bu diyarlara giden yolun belirgin ekilde iaretlenmi olduu ve gerek hedefe ulamann artk yalnzca yolcularn katlanma yeteneine bal olmasdr. Kat edilen yolun az ok farkndayz. Bir alma srasnda Robert Desnosun ENTRE DES MDIUMS adndaki vakasndan, dikkatimi kiinin tamamyla yalnzken ve uykuya dalmann eiindeyken, bunlar harekete geiren eyin ne olduunu kefetmek mmkn olmamasna karn zihin tarafndan alglanabilen ksmen blk prk cmleler zerine younlatrmaya yneldiimi aklamaya zen gstermitim. te bundan sonra

Bkz: Les Pas perdus, N.R.F tarafndan yaymlanmtr

-23-

iirsel maceraya en az sayda riski alarak ktm; dier deyile, emellerim bugnklerle ayn olmasna ramen formln ierdii yavaln beni yararsz balantlardan, btnyle tasvip etmediim balantlardan, uzak tutabileceine dair bir gven duydum. Bu tavr, bir takm izlerini bugn de tamakta olduum dnsel bir tevazuu barndryordu. Hayatmn sonuna geldiimde, kukusuz byk aba harcayarak dier insanlarn konutuu gibi konumay, sesim ve dier baz bedensel hareketlerim iin zr dilemeyi baaracam. Sarf edilen szcn (ve daha da nemlisi yazl szcn) erdemi, bana kendimi znesi haline getirdiim iirsel veya dier birtakm az sayda gerein tehirinin (nk burada tehir sz konusudur) arpc ekilde zletirilmesi yeteneinden kaynaklanyormu gibi geliyor. Rimbaudnun da daha farkl ekilde hareket etmediini sonucuna varmtm. Daha da iyisini hak eden bir eitlilik kaygsyla Mont de pitnin son iirlerini yazyordum; bir bakma bu kitaptaki bo satrlardan inanlmaz bir avantaj salamay baardm. Bu satrlar, okurdan gizlemek zorunda olduuma inandm dnce faaliyetlerine kar gzlerini kapatmt. Bu benim amdan bir aldatmacadan ok, okuru oke etme akmdan kaynaklanyordu. Her geen gn terk etmemin daha g bir hal ald, olas bir su ortakl yanlsamasna kaplmtm. Szcklere ar biimde, evrelerinde braktklar alana, azmdan kmam dier pek ok szckle oluturduklar tanjantlara gre muamele etmeye balamtm. KARA ORMAN iiri tamamyla bu ruh halinin rndr. Bunu yazmak alt aym almt ve ister inann, ister inanmayn, bir gn bile durup dinlenmemitim. Ancak bu o gnlerde olduka fazla olan kendimi beenmiliimden kaynaklanyordu, ltfen beni ok acmaszca yarglamayn. Bu aptalca itiraflar houma gidiyor. O sralarda, sahte kbist iir varln kabul ettirmeye alyordu, Picassonun beyninden savunmasz ekilde domutu ve benim bulak suyu kadar skc olduum dnlyordu (ve hl da yleyim). stne stlk, iirin bak asndan deerlendirildiinde yanl yolda bulunduuma dair bir phe iimi kemirip duruyordu, -24-

ama lirizme tanmlardan ve formllerden (Dada fenomeni sahneye kmak zere hazrlanm, kanatlanmaya hazr ekilde beklemekteydi) ibaret salvolarla meydan okuyarak ve iirin reklma (Dnyann iyi bir kitapla deil, cennetin veya cehennemin gzel bir reklmyla son bulacan ne srecek kadar ileri gitmitim) uyarlanmas arayndaymm gibi grnerek kendimi olabilecek en iyi biimde gvenceye almtm. O gnlerde, en azndan benim kadar skc bir adam olan Pierre Reverdy unlar yazyordu: mge katksz olarak zihnin bir yaratmdr. mge, kyaslamadan deil, birbirinden az ok uzak iki gerekliin yan yanalndan doar. ki yan yana gereklik arasndaki iliki ne kadar birbirinden uzak ve yerindeyse, imge ve imgenin duygusal gc ve iirsel gereklii de o denli gl olacaktr... Bu szckler, her ne kadar bilgi sahibi olmayanlara kehanet gibi grnse de son derece aydnlatcyd ve ben uzun sre bunlar zerine kafa yordum. Ama imge benim elimden kayordu. Reverdynin estetii, tamamyla sonutan nedene varan bir estetik, etkileri sebeplerle kartrmama yol at. te tm bunlarn ortasndayken bak amdan geri dnlmezcesine vazgemeye karar verdim. Bylece, bir akam uykuya dalmadan nce bilincimin onaylad zere o srada iinde bulunduum olaylarla grnrde herhangi bir ilikisi olmadan bana gelen tuhaf bir cmleyi o denli net olarak algladm ki tek bir szcn dahi deitirmek olanakszd, ama buna karn herhangi bir ses belirtisinden yoksundu; bana son derece srarc gibi gelen bir cmle, cretkr ekilde ifade etmem gerekirse adeta pencereye vuran

Nord-Sud, Mart 1918.

-25-

bir cmle. Bunu geliigzel ekilde not aldm ve cmlenin yaayan doas dikkatimi ektii srada konudan uzaklamak zere hazrlanyordum. Gerekten de bu cmle beni hayrete drmt: Ne yazk ki tam olarak hatrlamamama ramen, una benzer bir eydi: Pencereyle ikiye blnm bir adam var, fakat bedeninin eksenine dikey olarak inen bir pencereyle yarsna kadar ayrlm halde yryen bir adamn silik grsel imgesi de cmleye elik ettiinden herhangi bir belirsizlik sorusu sz konusu olamazd. En kk phe glgesine yer brakmakszn grdm ey, uzaydaki bir pencerenin dna sarkan adamn basit bir canlandrmasyd. Ancak bu pencere adamla birlikte baka biimlere girdiinden, olduka ender rastlanan trden bir imgeyle kar karya bulunduumu fark ettim ve tek aklma gelen, bunu iirsel yap malzemelerime katmak oldu. Ona bu gc vermemle beraber, gerekten de ardndan aralarnda sadece ksa duraklamalar bulunan, beni daha bile az akna eviren ve kendi kendime uyguladm kontroln bana yanltc gelmesine yol aacak kadar rastgele

ayet bir ressam olsaydm, phesiz bu grsel tasvir benim iin dierinden daha byk nem tayacakt. Byk olaslkla, olay belirleyen ey benim nceki yatknlklarm olmutu. O gnden beri, dikkatimi isteyerek benzer hayaletler zerinde younlatrma frsatm oldu ve bunlarn da tamamyla iitsel fenomenler kadar aikr olduunu biliyorum. Elimin altnda bir kalem ve beyaz kt bulunsayd, bunlarn taslan ana hatlaryla yapabilirdim. Burada bir kez daha, bunun resim izmek deil, yalnzca taslak yapmak meselesi olduunu tekrarlamak isterim. Bu ekilde, bir aac, bir dalgay, bir mzik aletini hlihazrda en kabataslan dahi yapmaktan aciz olduum her trl nesneyi resmedebilirdim. Yolumu tekrar bulabileceime ikna olmu ekilde, ilk bakta hibir yere kmyormu gibi grnen bir satrlar labirentinin iine dalardm. Ve gzlerimi amamla, hibir zaman grlmemi bir eyin ok gl olan etkisinin altnda kalrdm. Sylemekte olduum eylerin kant pek ok kereler Robert Desnos tarafndan sunulmutur: kna olmak iin yalnzca birka iziminin (Romeo ve Juliet, Bu Sabah Bir Adam ld, vb.) bulunduu Feuilles libres dergisinin 36c saysna gz gezdirmek yeterlidir; bunlar sz konusu dergi tarafndan bir delinin izimleri olarak yorumlanm ve bu ekilde yaymlanmtr.

-26-

olduklar izlenimini veren bir cmleler silsilesi gelmiti; tek dnebildiim eyse, iimde kaynayan bitmek tkenmek bilmez kavgaya bir son vermekti. Hi phesiz u szcklerle tasvir ettii grntler ak ekilde benzerlik tamaktadr: Sabaha kar ok erken uyandm. Gzlerimi atmda hava olduka karanlkt. Ancak uzun bir sre sonra alt kattaki saatin bei vurduunu duydum. Yine uyumak istediysem de baaramadm. Uykum adamakll dalmt. Yattm yerde gzlerim ak, kafamdan bin bir dnce geirmeye baladm. Birdenbire aklma bir taslaa, bir makaleye yerletirilebilecek ok gzel birka cmle geldi. Benzerini hi grmediim bir deti, piyangodan km ikramiyeydi bu cmleler. Yattm yerde szckleri tekrarlaynca hepsini mkemmel buldum. Ksa bir sre sonra daha bakalar da eklendi. O anda stmdeki arlk btn btne gitti. Yatamn arkasndaki masada duran kda kaleme sarldm. Sanki iimde bir damar kopmutu; szckler szckleri izliyor, belirli bir dzende birleiyor, belirli durumlar oluturuyordu. Sahneler arasnda balantlar kuruluyor, hareket ve konumalar kafamdan kda kendiliinden dklveriyordu. Tadna doyulmas olanaksz bir huzur doldurmutu iimi. Bir an ara vermeksizin, kendimden geercesine alakalem yazyordum. Dnceler ylesine abuk ve youn geliyordu ki, btn gcm harcamama karn yeterince abuk yazamadmdan, bir sr ayrnty unutuyordum. alayann arkas hl kesilmemiti; tmyle, ilediim konunun iindeydim, szler sanki kalemimden ylesine dklveriyordu.

Knut Hamsun, bamdan gemi olan bu tr bir aa kma ann ala yoruyor ve hakl olabilir. (Dorusu, hayatmn o dneminde her gn yemek yemiyordum Knut Hamsun - Alk, ev. Ahmet Cemal, Can Yaynevi 1984 etkisi altnda yapldn ne srmtr.

Appolinarie, Chiriconun ilk resimlerinin senestetik bozukluklarn (migren, kolik vb.)

-27-

O sralarda hl tamamyla Freud ile meguldm ve sava srasnda baz ender durumlarda birtakm hastalara uygulama frsatn bulmu olduum muayene yntemlerine aina olmam nedeniyle, kendimden de onlardan elde etmeye altmz eyi karmaya karar verdim; dier deyile, olabildiince hzl ekilde eletirel melekeler asndan herhangi bir mdahale olmakszn konuulan bir monolog, nihayetinde en kk bir kontrol altnda tutma yknden arndrlm ve olabildiince yakn ekilde dile getirilmi dnceye benzer bir monolog. kiye blnm adam hakkndaki cmlenin, bana gelme eklinin bir emaresi olduu zere, dnce hznn konuma hzndan daha fazla olmadn ve dncenin illa ki dile ve hatta abuk ekilde hareket eden kaleme kar koymak zorunda olmadn dnmmdr ve halen ayn fikirdeyim. te byle bir ruh halindeyken, balangta vardm sonular kendisine atm Phillippe Soupault ve ben edebi bak asna gre douraca sonulara takdire layk bir kmseme besleyerek, biraz yazp izmeye karar verdik. Gerisi, yap tarznn kolaylyla halledildi. Birinci gnn sonunda bu ekilde hazrlanm yaklak elli sayfay birbirimize okuyabilecek ve sonularmz karlatrmaya balayacak duruma gelmitik. Sonu itibaryla, Soupaultnun sayfalarnn ve benimkilerin artc derecede benzerlik tad ortaya kt: Ayn fazlalkl yap, benzer nitelikler tayan eksiklikler, ancak ayn zamanda her ikimiz asndan da olaanst bir evk yanlsamas, bol miktarda hissiyat, tek bir tanesini bile el yazsyla hazrlamaktan aciz olduumuz nitelikte hatr saylr grnt seimi, ok zel bir pitoresk nitelik ve farkl farkl yerlerde gl bir komiklik etkisi. Bana kalrsa, metinlerimiz arasndaki tek farkllk temelde ayr olan mizalarmzdan kaynaklanyordu; Soupault benimkine kyasla daha az duraan bir mizaca sahipti ve u tek kk eletiriyi

-28-

yapmamn onun iin bir sakncas yoksa iin dorusu tahminimce hayrete dm bir ruh hali iinde birka szc balk niyetine baz sayfalarn bana koymak gibi bir hataya dmt. te yandan, hakknn vermek gerekir ki, her ne kadar kk de olsa bana baarsz grnen cinsten pasajlara rtu yapma veya dzeltme ynndeki tm abalarma srekli ve kuvvetli ekilde kar kmtr. Bu konuda muhakkak ki son derece haklyd. Aslnda, varolan eitli eleri yeterli ekilde deerlendirmek gtr; hatta insan ilk okumada deerlendirmenin mmkn olmadn syleyecek kadar ileri gidebilir. Bu eler, yzeysel olarak bakldnda, yazan kiiye de baka herhangi birine grnecei kadar tuhaf gelebilir ve insan doal olarak bunlardan kuku duyar. iirsel olarak ifade edersek, bunlarn sizi derinden etkileyen taraf her eyden ok ar derecedeki anlk samalk dzeyidir; yakndan incelendiinde bu samaln ierdii niteliin kabul edilebilir olan her eyin, meru olan her eyin -Son tahlilde, dierlerine kyasla daha az nesnel olmayan birtakm deerlerin ve gereklerin aa k- yolunu at grlebilir. Yakn zamanda hayata veda etmi olan ve her ne kadar bunu vasat edebi yollara feda etmemi olsa da, bize kimi durumlarda bu tr bir disiplinin izinden gidiyormu izlenimini veren Guillaume Apollinairein ans nnde saygyla durarak, Soupault ile ben kullanmmza sunulmu bulunan ve dostlarmza da aktarmay arzuladmz bu yeni katksz ifade modelini SRREALZM olarak adlandrdk. Bugn, artk bu szck zerinde daha fazla durmann bir anlam olmad

Kendime ilikin dncemin yanlmazlna gitgide daha ok inanmaya baladm ve bu fazlasyla adil saylabilir. Yine de insann dardan gelen ilk dikkat danklnn merhametine kald bu dnce yazmnda birtakm patlamalar olabilir. Aksini iddia etmek bizim amzdan balanamaz bir hareket olacaktr. Tanm itibaryla, dnce gldr ve kendisini kolay kolay hataya derken yakalamaz. Bu aikr zayflklarn sorumluluu, dnceye dardan gelen telkinlere yklenmelidir.

-29-

ve ona ilk bata atfettiimiz anlamn genel olarak Apollinairein verdii anlam geride brakt kanaatindeyim. Hatta drst olmak gerekirse, Grard de Nerval tarafndan ithaf yazsnda kullanlan Filles de feudeki SPERNATRALZM szcn devralm olsaydk muhtemelen daha doru davranm olurduk. yle grnyor ki, aslnda Nerval akrabalk bamz olduunu iddia ettiimiz ruhu tamamyla tayordu; oysa tam aksine, Apollinaire hl eksikler tayan Srrealizmin lafndan baka bir eye sahip deildi ve bunun geerli bir teorik fikrini sunabilmekten aciz olduunu gstermiti. Aada bana bu bakmdan son derece nemli gibi grnen, Nervale ait iki pasaj bulunuyor: Sevgili Dumas, sana ksa bir sre nce bahsetmi olduun olguyu aklayacam. Senin de bildiin gibi, hayal glerinde yarattklar karakterlerle zdelemeden keifte bulunamayan birtakm hikye anlatclar var. Eski dostumuz Nodiernin nasl ikna edici ekilde Devrim srasnda giyotine gitmesinin ne byk bir bahtszlk olduunu anlatp durduunu hatrlarsn; insan onun sylediklerine ylesine kendini inandryordu ki, nasl olup da kafasn yeniden yerine yaptrttn merak etmeden duramyordu. ...Ve sen, Almanlarn deyiiyle, bu SPERNATRALST rya halinde yazlan sonelerden bir tanesinden alnt yapmak ihtiyatszln gsterdiinden, hepsini dinlemek zorunda kalacaksn. Bunlar cildin sonunda bulabilirsin. Hibir ekilde, Hegelin metafiziinden veya Swedenborgun MEMORABILIAsndan daha mulk deiller ve sanki bylesi mmknm gibi, aklanrlarsa bylerini kaybedebilirler; en azndan ifadenin deerini kabul et...

Ve ayrca Thomas Carlyle tarafndan Sartor Resartusta ([Kitap III, Blm VIII, Natural Supernaturalism - Doal Spernatralizm] da kullanlmtr, 1833 34 Ayrca, bkz: LIdeorealisme, Saint-Pol-Roux.

-30-

Biz ortaya kmadan nce bu szcn hibir geerlilii olmad kuku gtrmediinden, bizim onu anladmz ok zel balamda SRREALZM kelimesini kullanma hakkmza kar kanlar son derece sahtekrca davranyorlar. Bu nedenle, szc ilk ve son defa tanmlyorum: SRREALZM, (isim). Kiinin, dncenin gerek ileyiini szel, yazl ya da baka herhangi bir ekilde ifade etmeyi setii katksz ruhsal otomatizm. (felsefe, zdevim). Estetik veya ahlaki kayglardan arnm olarak, mantk tarafndan uygulanan hibir kontroln geerli olmad, dncenin kendini ortaya koyduu bir dzlem. ANSKLOPED. Felsefe. Srrealizm, daha nceleri ihmal edilmi birtakm arm biimlerinin fevkalade gerekliine, ryalarn mutlak kudretine, tarafsz dnce oyunlarna ynelik inanc esas alr. Dier tm ruhsal mekanizmalar ilk ve son olarak ykma ve hayatn temel sorunlarn zmlemek adna bunlarn yerine kendisini koyma eilimindedir. Aada ad geenler MUTLAK SRREALZM eylemlerinde bulunmutur: Aragon, Baron, Boiffard, Breton, Carrive, Crevel, Dlteil, Desnos, Eluard, Grard, Limbour, Malkine, Morise, Naville, Noll, Pret, Picon, Soupault, Vitrac. Bunlar, imdiye kadar yegne ahslar gibi grnyor ve ayet, kendisi hakknda yetersiz bilgi sahibi olduum Isidore Ducasse vakas olmam olsayd, bunun hakknda hibir belirsizlie yer kalmayacakt. Ve elbette onlar yalnzca getirdikleri sonularla yzeysel ekilde yarglamak gerekirse, Danteden ve daha iyi anlarnda olmas kouluyla Shakespeareden balayarak ok sayda air Srrealist olarak anlabilirdi. Deha olarak adlandrlan eyi, gveni ktye kullanarak, indirgemek zere bulunduum eitli giriimlerin seyri iinde son tahlilde bundan baka bir ynteme atfedilebilecek hibir ey bulamadm.

-31-

Youngn Nights bandan sonuna kadar Srrealisttir; ne yazk ki, konuan bir papazdr; kukusuz ki kt bir papaz, ne de olsa bir papaz.

Swift ktlkte Srrealisttir. Sade sadizmde Srrealisttir. Chateaubriand egzotizmde Srrealisttir. Hugo aptal olmadnda Srrealisttir. Desbords Valmore akta Srrealisttir. Bertrand gemite Srrealisttir. Rabbe lmde Srrealisttir. Poe macerada Srrealisttir. Baudelaire ahlakta Srrealisttir. Rimbaud yaama biiminde ve baka bir yerlerde Srrealisttir. Mallarm srlarn aarken Srrealisttir. Jarry absentte Srrealisttir. Nouveau pckte Srrealisttir. Saint-Pol-Roux sembolleri kullanmnda Srrealisttir. Farque atmosferde Srrealisttir. Vach bende Srrealisttir. Reverdy kendi evinde Srrealisttir. Saint-Jean-Perse uzaklarda Srrealisttir. Roussel hikye anlatcs olarak Srrealisttir. Vb. Bir noktay nemle belirtmek isterim: Onlar daima Srrealistler olmamtr; dier deyile, her birinde son derece naif bir ekilde (!) tutunduklar nceden idrak edilmi birtakm fikirler sezinliyorum. Bu fikirlere tutunmaktalar nk lmn arifesinde ve frtnalarn tepesinde vaaz vermeye devam eden Srrealist sesi duymamlardr, nk sadece olaanst orkestra partisyonunu yazmak amacna hizmet etmek istememi-

-32-

lerdir. Onlar fazla gururdan koltuklar kabarm enstrmanlard ve her zaman uyumlu bir ses verememi olmalarnn nedeni budur. Ancak, artmak iin yle veya byle hibir aba gstermemi olan bizler, yaptlarnda kendilerini pek ok yanknn topland basit bir depoya dntren bizler, yaptklar resimlerin karsnda hipnotize olmayan mtevaz kayt cihazlar olan bizler belki de ok daha yce bir amaca hizmet etmekteyiz. te bu suretle, bizlere dn verilmi olan yetenei drst bir ekilde iade ediyoruz. Eer isterseniz, bu platin cetvelin, bu aynann, bu kapnn ve gkyznn yeteneinden de dem vurabilirsiniz. Bizde yetenek diye bir ey yok; Phillippe Soupaultya sorun: malat rn anatomi mahsulleri ve dk gelirli haneler en uzun boylu kentleri harap edecektir. Roger Vitraca sorun: Mermerden amirale yol verir vermez Kuzey yldznn grnts karsnda arka ayaklaryla aha kalkm bir at gibi topuklarnn zerinde dnd ve bana iki keli kukuletasnn dz ksmnda hayatm geireceim bir yer gsterdi. Paul Eluarda sorun:

Ayn eyin baz filozoflar ve ressamlar iin geerli olduunu syleyebilirim; ikinci gruptakiler arasnda gemiteki ressamlardan Uccelloyu ve modern an ressamlarndan Seurat, Gustave Moreau, Matisse (rnein, La Musiquede), Derain, Picasso (imdiye kadar en katksz), Braque, Duchamp, Picabia, Chirico (bu kadar uzun sreli bir hayranlk yaratmay baarmtr), Klee, Man Ray, Max Ernst ve bizlere ok yakn olan Andr Masson gibi isimleri gsterebiliriz)

-33-

Bu benim sk sk anlattm bir hikye, tekrar tekrar okuduum nl bir iirdir: Yeillikli kulaklarm ve dudaklarm yanarak buz kesildi. Max Morisee sorun: Maaralarn ays ve dostu balaban kuu, kanatl yaratk ve ua rzgr, Leydisi ile birlikte Lord anslye, serelerin korkuluu ve su orta sere, test tp ve kz ine, karnivor ve erkek kardei karnaval, p ve monoklu, Mississippi ve kk kpei, mercan ve st testisi, Mucize ve Ulu Tanrs gitseler ve deniz yzeyinden yok olsalar iyi olacak. Joseph Delteile sorun: Ne yazk! Ben kularn erdemine inanrm. Ve bir ty glmekten lmem iin yeterlidir.

Louis Aragona sorun: Partide verilen ksa bir ara srasnda oyuncular alevler iindeki bir punch ksesinin etrafnda toplanrken, aaca hl krmz kurdelesinin olup olmadn sordum. Ve kendini bu nszn kafa kartrc satrlarn oluturan bu ylans eyi yazmaktan alamam bana sorun. Belki de Srrealist geree hepimizden daha ok yaklam bulunan, halen yaymlanmam yaptlarnda ve kendisinin taraf olduu ok sayda deney srasnda Srrealizme baladm umudu tamamyla hakl karan ve bundan ok baka eylerin de doacana inanmam salayan Robert Desnosa sorun. Desnos istedii gibi Srrealist olarak konuur. Dncelerini szel ekilde izlemekteki olaanst eviklii bizim

NOUVELLES, HEBRIDES, DESORDRE FORMEL, DEUIL POUR DEUIL

-34-

iin Desnosun onlar kaydetmektense yapacak daha eyleri olduundan artk yitip gitmi olan baz muhteem konumalar kadar kymetlidir. Kendisini tpk ak bir kitap gibi okur ve hayatnn rzgrl seyrinde uup giden sayfalar tutmak iin hibir ey yapmaz. SHRL SRREALST SANATIN SIRLARI Yazl Srrealist eser veya ilk ve son taslak Kendinizi, zihninizin kendisi zerinde younlamasn olanakl klabilecek kadar uygun bir konumda yerletirdikten sonra, yazma malzemelerinin size gelmesini salayn. Olabildiince pasif veya alc bir ruh haline gein. Dehanz, yeteneklerinizi ve baka herkesin yeteneklerini bir kenara koyun. Kendi kendinize srekli edebiyatn her eyin ncs olan en kasvetli yollardan biri olduunu hatrlatn. abuk ekilde nceden tasarlanm herhangi bir konu olmakszn, yazdklarnz hatrlamayacak ve yazm olduklarnz yeniden okumann batan karclna kaplmayacak kadar, hzl yazn. lk cmle kendiliinden gelecektir; gerek o denli zorlaycdr ki, geen her saniyede yalnzca duyulabilmek iin feryat eden ve bilincimiz tarafndan bilinmeyen bir cmle bulunmaktadr. Sonraki cmle hakknda bir fikir oluturmak bir miktar sorun tekil etmektedir; ayet kii ilkinin yazlm olmas gereinin en az dzeyde alglamay gerektirdii dncesine katlrsa, bunun kukusuz hem bilinli faaliyetlerimizden hem de dierinden beslendii sylenebilir. Bununla birlikte, bunun sizin anzdan hibir nem tamamas gerekir; bu, byk lde Srrealist oyunun en ilgin ve artc ynlerinden biridir. Her ne kadar titreimli kablolardaki dmlerin dzeni kadar gerekli grnse de, noktalama iaretlerinin hi kukusuz bizi ilgilendiren akn mutlak srekliliine direndii gerei

-35-

hl geerliliini korumaktadr. Nasl isterseniz yle devam edin. Mrltlarn bitmez tkenmez tabiatna gvenin. ayet bir hata - muhtemelen dikkatsizlikten kaynaklanan bir hata yapacak olduunuzda, sessizliin sizi ele geirmesi tehdidiyle karlarsanz hi tereddt etmeden son derece temiz bir satrla iliiinizi kesin. Kayna size kukulu grnen bir szcn ardndan, ne olduuna bakmakszn herhangi bir harf yazn; rnein, B harfini, her zaman iin B harfini yazn ve bunun sonraki szcn ilk harfi olmasn salayarak geliigzel ak geri getirin. Bakalaryla beraberken artk sklmamak iin ne yaplmal Bu olduka gtr. Hi kimse iin evde olmayn ve zaman zaman, sizi Srrealist faaliyetinizin ortasnda blen herhangi birinin zorla ieri girmemesi durumunda siz de kollarnz kavuturup, Hi nemi yok, kukusuz yaplacak veya yaplmayacak daha iyi eyler var. Hayata ynelik ilgi savunulamaz. u anda iimde vuku bulmakta olan yalnlk her eye ramen benim iin usandrc bir ey! veya baka bir tiksinti verici bayalk dile getirebilirsiniz.

Konumalar yapmak Tam seimlerin ncesinde halkn kendini bu ekilde ifade etmesinin girilen zahmete deer olduu hkmn veren ilk lkede, siz de oylamaya katln. Hepimizin iinde bir hatip potansiyeli vardr: ok renkli pareolar, camdan szck incik boncuklar. Srrealizm sayesinde umarszl kendi yoksulluunda gafil avlayacaktr. Bir gece, bir sahnede kendi bana ebedi cenneti, u Peau de loursu paralarna ayracak. O kadar ok vaatte bulunacak ki, tuttuu szler bir hayret ve umutsuzluk kayna olacak. Tm insanlarn isteklerine ceva

Kaynak metinde ngilizcede Ben szcne karlk gelen I harfi kullanlmtr.-.n

-36-

ben ksmi ve gln bir oy verecek. En azl dmanlarn lkeleri havaya uuracak gizli bir arzuya itirak etmesini salayacak. Ve bylelikle sadece merhamette karp yok olan ve nefretle dnp duran o usuz bucaksz szcn kendisini harekete geirmesine izin verdiinden bunda baarl da olacak. Baarszla muktedir olmadndan, tm baarszlklarn kadifemsiliinde elenecek. Gerekten de seilecek ve kadnlar onu her eyi tketen bir tutkuyla sevecek. Sahte romanlar yazmak Kim olursanz olun, eer o ruh sizi de harekete geirirse, birka defneyapran tututurup bu zayf atee mukayyet olmay dnmeksizin siz de bir roman yazmaya balayacaksnz. Srrealizm bunu yapmanza olanak verecektir: Tek yapmanz gereken adil iaretini tayan ibreyi eyleme ayarlamaktr, gerisi kendiliinden gelecektir. Grnm bakmndan olduka farkl birtakm karakterler bulunmaktadr; sizin el yaznzda onlarn isimleri sadece bir byk harf meselesidir ve yayor, -yor, -meli, mal szcklerinde bulunan ahs olmayan zamirdeki gibi etkin fiillerinde de onlar ayn rahatlkla kendi kendilerini idare edeceklerdir. Tabiri caizse, bunlara komuta edeceklerdir ve gzlem, tefekkr ve genelletirme melekesinin size hibir faydas olmadnn kantland tm yerlerde onlarn asla kafanzda olmayan binlerce niyetle sizi kazanl karacana dair iiniz rahat olabilir. Bylelikle, size gerekte ok az ey borlu olan ve kendilerine azck fiziksel ve ahlaki vasf bahedilmi olan bu varlklar, sonralar da sizin zerinde daha fazla endie etmemeniz gereken belirli bir hareket tarzndan bir zerre dahi sapmayacaktr. Buradan, her bir noktasyla daha az umursayamayacanz bu duygusal veya rahatlatc akbeti hakl karan, gr

Kaynak metinde Trkede karl bulunmayan it is raining rnei verilmitir.-.n

-37-

ne baklrsa az ok zekice bir kurgu doacaktr. Sahte romannz mkemmel dzeyde gerek bir romanm gibi grlecektir; zengin olacaksnz ve herkes gerekten de ok cesur olduunuz zerinde hemfikir olacak; nk sz konusu malum eyin bulunduu yer de bu mecra olmaktadr. Elbette, analojik bir yntem kullanarak ve eletirdiiniz eyi gz ard etmeniz kouluyla, kendinizi baaryla sahte edebiyat eletirilerine de adayabilirsiniz. Nasl sokakta karlatnz bir kadnn Gzne arpabilirsiniz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . lme kar Srrealizm size gizli bir dernek olan lmn yolunu gsterecektir. Elinize, Hafza szcnn bandaki derin H harfini gmerek, eldiven geirecektir. Son istekleriniz ve vasiyetnameniz iin gereken dzenlemeleri yapmay unutmayn: ahsen ben, mezarla bir nakliye arac iinde gtrlmek isterim. Dostlarm Bir Nebze Gereklie dair Konuma metninin tm son nshalarn imha etsinler.

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

Dil, insanoluna onu Srrealist biimde kullanabilmesi iin verilmitir. Bakalar tarafndan anlalmasn salayacak lde, kendini az ok ifade etmeyi becerir ve bunu yaptnda, en bayalar arasndan seilip bir araya getirilmi birtakm fonksiyonlar yerine

-38-

getirmi olur. Bunlar yapt srada kendisine ortalamann zerinde bir hedef belirlemi olmamas artyla, dier deyile kendisini birisiyle yaplan bir sohbeti (salt sohbet etme zevki uruna) srdrmekle snrlandrd durumda, konumak, bir mektup okumak onun iin gerek bir sorun tekil etmez. kacak olan szckler veya tamamlamak zere olduu cmlenin ardndan gelecek cmle hakknda hibir endieye kaplmaz. Son derece basit bir sorunun karsnda, yldrm gibi bir cevap verebilecektir. Bakalaryla temas sonucunda edinilmi kk tiklerin yokluunda, hibir telaa kaplmadan snrl sayda konular zerinde bir fikir yrtebilir; bunu yapmak iin konumadan nce ona kadar saymas ya da vaktinden nce herhangi bir ey tasarlamas gerekmez. Daha hassas ilikiler kurmaya karar verdiinde, bu ilk taslak melekesinin sadece ona zararnn dokunaca konusunda onu kim ikna edebilmitir ki? zerinde konumay, hakknda retken biimde yaz yazmay reddedecei hibir ey yoktur. nsann kendisini dinlemesinden, yazdklarn okumasndan kaynaklanan her ey doast olann, o hayranlk verici yardmn askya alnmasna karlk gelir. Kendimi anlamak iin hi acelem yok (Yeter! Kendimi her zaman anlayabilirim). Bana ait olan u ya da bu cmlenin en azndan bir an iin, bir ekilde hayal krklna uratt ortaya karsa, onun gnahlarn affettirmek iin gvenimi bir sonraki cmleye balarm: ncekine tekrar tekrar balamaktan veya parlatp cilalamaktan dikkatle kanrm. Benim iin lmcl olabilecei kantlanm tek ey en kk ivme kaybdr. Szckler, birbirini izleyen szck gruplar kendi aralarnda en byk dayanmay sergiler. Bir grubun dierine kyasla daha iyi olduu kararn vermek bana kalmamtr. Mdahale etmek mucizev bir edeere kalmtr ve gerektiinde o mdahale eder. -39-

Sonsuza dek geerli klmaya altm bu snrlandrlmam dil, bana yaamn tm koullarna ayak uydurabilecekmi gibi grnen bu dil yalnzca beni elimdeki aralardan yoksun brakmakla kalmayp, ayn zamanda tam aksine olaanst bir berraklk kazandrmakta ve bunu kendisini en az beklediim alanda yapmaktadr. Hatta bana ders verdiini ne srecek kadar ileri gideceim ve gerekten de, anlamlarn unutmu olduum srreal szckleri kullanma frsatm oldu. Sonradan bunlar kullanma biimimin tanmlaryla mkemmel ekilde uygun dtn dorulayabilecek duruma geldim. Bu, insan aslnda renmedii, tek yapt eyin yeniden renmek olduu dncesine gtrr. Kendimi bu ekilde bilgilendirdiim mesut konuma frsatlar olmutur. Ve ben burada, sadece kendileriyle binlerce kez tekrarlanan ruhsal bir temasn ardndan edinebildiim nesnelerin iirsel bilincinden sz etmiyorum. Srrealist dil biimleri kendilerini en iyi ekilde diyaloglara uyarlamaktadr. Burada iki dnce birbiriyle kar karya gelir: Bir tanesi iletilmek zereyken, dieri bununla meguldr; ancak bununla nasl megul olmaktadr? Bunu kendi bnyesine dahil ettiini varsaymak, her ne kadar fazlasyla olaslk d olsa da, onun iin tamamyla dier dncenin srtndan geinmesinin mmkn olduu bir sre zarfnn bulunduunu kabul etmekle edeerdir. Ve aslnda, verdii dikkat tamamyla dsaldr; insann elinden gelebilecek tm anlay kuvvetiyle, dncenin yalnzca onaylayacak veya reddedecek -genellikle reddedecek- kadar sresi vardr. stne stlk, bu dil biimi meselenin kalbinin inceden inceye anlalmasna da olanak tanmaz. Tm edebiyle reddedemeyecei bir temenninin esiri olan benim dikkatim muhalif dnceye dmanm gibi muamele eder; sradan sohbette kulland szcklerle, konuma simgeleriyle hemen hemen her zaman onu ele geirir; beni onlar gerek anlamlarndan saptrarak verdiim cevapla avantajl konuma getirir. Bu yle bir dereceye kadar dorudur ki, duyu merkezinden kaynak-40-

lanan bozukluklarn hastann tm dikkatini kaplad baz patolojik ruh hallerinde hasta bir taraftan sorular yantlamaya devam ederken kendisini karsnda konuulan son szc ya da birtakm izlerini kendi zihninde bulduu Srrealist cmlenin son blmn yakalamakla snrlandrr. S. Ka yandasn? Y. Sen. (Ekolali) S. Adn nedir? Y. Krk be ev. (Ganser sendromu ya da konu d yantlar)

Bu bozukluun bir miktar izinin bulunmad hibir sohbet yoktur. Onu dikte eden sosyal olma abas ve bu konuda sahip olduumuz hatr saylr deneyim, bunu geici olarak gizlememizi salayan tek eylerdir. Elinden gelenin en iyisiyle -bununla en talepkr okurlar kastediyorum- srekli ekilde atma halinde olmak, bu kitabn da byk bir zayfldr. Yukarda alnt yaptm, doktor ile akl hastas arasnda geen o ok ksa diyalogda aslnda alveriten krl kan akl hastas olmutur. nk yantlaryla onu muayene eden doktorun dikkatini zorla kendisinin zerinde toplamtr ve nk sorular soran kii kendisi deildir. Bu, sz konusu noktada onun dncesinin daha gl olduu anlamna m gelmektedir? Belki. Artk yan ya da adn nemsemeyecek kadar zgrlemitir. Bu almann konusu olan iirsel Srrealizm, her iki konumacy da nezaketin gerektirdii tm ykmllklerden kurtararak bu noktaya kadar almalarn diyalogun mutlak gerekliinde yeniden oluturulmas zerinde odaklamtr.

Hastann kendisine sylenen szleri anlamsz ekilde aynen tekrarlamas.-.n

-41-

Her ikisi de bundan herhangi zel bir diyalektik zevk almaya almakszn ve komusuna, ne olursa olsun, herhangi bir ey empoze etmeye uramakszn yalnzca kendi i monologunu srdrr. Karlkl olarak dile getirilen yorumlar, genellikle olduu zere her ne kadar nemsiz de olsa bir tez gelitirmeyi amalamaktan uzaktr; bunlar olabildiince muhalif niteliktedir. Ortaya kardklar yanta gelince; bu, prensipte konuan kiinin ahsi gururuna tamamyla kaytsz kalmaktadr. Szckler, imgeler yalnzca dinleyicinin zihnine ynelik pek ok atlama tahtalardr. lk katksz Srrealist yapt olan Les Champs magntiquesde Barrires bal altnda toplanan, Soupault ile benim kendimizi ksmi konumaclar olarak gsterdiimiz sayfalar da bu ekilde deerlendirilmelidir. Srrealizm, kendilerini ona adayan kiilerin canlar istediinde onu yzst brakmasna izin vermez. Zihin zerinde uyuturucularnkine ok benzer bir etkisi olduuna inanmak iin her trl sebebimiz vardr; tpk uyuturucular gibi belirli bir ihtiya hali yaratr ve insan korkun bakaldrlara srkleyebilir. Bunun ayn zamanda sahte bir cennet olduu da sylenebilir ve insann ondan ald zevk Baudelairein bakalaryla ayn sebeplere dayanan eletirisinden kaynaklamaktadr. Bylelikle, yaratabilecei gizemli etkilerin ve zel zevklerin tahlili, Srrealizmin pek ok adan yalnzca mutlu aznlkla snrlandrlmamas gerekiyor gibi gzken yeni bir ktlk olarak ortaya ktn gstermektedir; tpk haha gibi, her eit zevki tatmin etme yeteneine sahiptir -sz konusu tahlilin de hlihazrdaki almada yer almas gerekir. 1. Tpk afyonun yaratt imgelerde olduu gibi, Srrealist imgeleri de insann armad dorudur; iin dorusu, bunlar ona kendiliinden, adeta zorbalkla gelmektedir. Onlar kovamaz; nk imdiki halde iradesi gszdr ve artk

-42-

melekelerini kontrol edememektedir. Eer bakalar da benim gibi, Reverdynin tanmn kabul ederse, iki uzak gereklik olarak adlandrd eyi isteyerek bir araya getirmenin mmkn olmad grlecektir. Uzun lafn ksas, yanyanalk salanr veya salanamaz. ahsen ben Reverdynin yaptndaki Derede, akan bir ark var veya Gn, beyaz bir masa rts gibi katland veya: Dnya tekrar uvala giriyor gibi imgelerin en alt dzeyde dahi olsa nceden tasarlandna inanmay kesinlikle reddediyorum. Kanmca, zihnin birbirleriyle karlkl duran iki gerekliin ilikisini kavradn ne srmek hatal olacaktr. Her eyden nce zihin bilinli olarak hibir ey yakalamamtr. Sanki iki szcn tesadf yanyanalndan muazzam ekilde duyarl olduumuz bir k, imgenin domutur. mgenin deeri, elde edilen kvlcmn gzelliine baldr; bu, sonu olarak iki iletken madde arasndaki potansiyel farknn fonksiyonudur. Fark, bir karlatrmada olduu gibi, sadece bir para varsa o halde kvlcm eksiktir. imdi, syleyebileceim kadaryla bu denli birbirinden uzak iki gerekliin birlikteliini salamak insann elinde deildir. drak ettiimiz zere, fikirlerin birlii prensibi bunun aleyhine bir etkide bulunur. Aksi halde, Reverdynin de benim kadar iddetle tasvip etmedii elip

Baudelaire Jules Renardn yaptndaki imgeleri karlatrn

-43-

tik bir sanata dn yapmamz gerekecekti. Bu yzden, zihnin kvlcm yaratmak gibi belirli bir ama dorultusunda imgenin iki halini birbirlerinden karsama yoluyla oluturmadn, bunlarn Srrealist olarak adlandrdm faaliyetin kendiliinden ortaya kan rnleri olduunu, mantn rolnn ise klar saan olgunun notlarn almak ve onu kavramakla snrlandrldn kabul etmek mecburiyetindeyiz. Ve kvlcm boyutlarnn artarak, tpk younluu azaltlm gazlarda meydana gelen bykle erimesi durumunda herkesin kolayca ulaabilecei bir noktaya yerletirmek istediim otomatik yazyla yaratlan Srrealist atmosfer olabilecek en gzel imgelerin retilmesi asndan zellikle iletkendir. Hatta insan imgelerin bu ba dndrc kouda yalnzca zihnin iaret direkleri gibi grndn syleyecek kadar ileri gidebilir. Yava yava zihin bu imgelerin yce gerekliine ikna olur. lk bata kendisini onlara teslim etmekle snrlandrmasna karn, ksa bir sre sonra mantn pohpohladklarn ve bylece bilgisini artrdklarnn farkna varr. Zihin arzularnn aa kt, avantajlarn ve dezavantajlarn srekli ekilde tketildii, mulklnn kendisine ihanet etmedii snrsz dzlemlerin bilincine varr. Onu kendinden geiren, ona parmaklarndaki atei flemesi iin neredeyse hi zaman brakmayan bu imgelerle tanarak ileri gider. Bu, btn gecelerin en gzeli, imeklerle dolu gece; bununla kyaslandnda, gn adeta gecedir. Srrealist imgelerin saylamayacak kadar ok tr bugn yapmak niyetinde olmadm bir snflandrmay gerekli klar. Onlar zel benzerliklerine gre gruplandrmak beni ok uzaklara gtrecektir; temelde bahsetmek istediim ey, bunlarn ortak zellikleridir. Benim iin, itiraf etmem gerekir ki, en byk zellikleri son derece geliigzel olan ey ile kullanlan dile tercme edilmesi en uzun sreyi alan eydir; bunun nedeni, grnte muazzam miktarda eliki barndrmas veya szcklerinden birinin tuhaf bir ekilde gizlenmi olmasdr; ya da kendisini sansasyonel bir ey olarak sunmasna ramen, zayf bir ekilde (nk birdenbire pergelinin asn -44-

daraltmaktadr) sonlanyor gibi grnmesi veya kendi kendisinden gln bir resmi hakl karma oluturmas veya sanrlara yol aan trden olmas veya ok doal ekilde, soyuta somut ya da somuta soyut maskesi takmas veya baz fiziksel zelliklerin inkr edildiini ima etmesi veya kahkahalara sebep olmas bunun nedenleri arasnda olabilir. Aada, srayla buna ait birka rnek sunulmutur: ampanyann yakutlar. (LAUTRAMONT) Byme eilimi, organizmalarnn bnyesine dahil ettii molekllerin miktaryla orantl olmayan yetikinlerdeki gsn kavruk kalma yasas kadar gzel. (LAUTRAMONT) Bir kilise bir an kadar gz kamatrc ekilde duruyordu. (PHILIPPE SOUPAULT) Rrose Slavynin uykusunda, bir kuyudan kp geceleri ekmeini yemeye gelen bir cce var. (ROBERT DESNOS) Kprde, tekir kedi bal bir i tanesi uykuya dalyor. (ANDR BRETON) Biraz solda, sezinlemi olduum gkyzmde, zgrln rahatszlklarnn ldayan camn gryorum; ancak, bu kukusuz bir kan ve cinayet sisinden baka bir ey deil. (LOUIS ARAGON) Alevler iindeki ormanda Aslanlar tazeydi. (ROBERT VITRAC) Bir kadnn oraplarnn renginin gzleriyle benzerlik tamas art deildir; bu, ismi u anda lazm olmayan bir filozofun unlar sylemesine yol amtr: Drt ayakl hayvanlarla karlatrld-

-45-

nda, kafadan bacakllarn ilerlemeden nefret etmek iin daha ok sebebi var. (MAX MORISE) 1incisi. Biz holansak da holanmasak da, zihnin kendi iinde eitli taleplerini tatmin edecek yeterli ey bulunmaktadr. Tm bu imgeler zihnin genel olarak kendisine izin verdii iyicil zevklerden daha fazla bir ey iin hazr olduunu aka gstermektedir. Bu, kendisine emanet edilen ideal miktardaki olayn onun iine yaramasn salamann tek yoludur. Bu imgeler ona olaan dalma yeteneinin kapsamn ve bunun kendisi iin sakncal olabilecek ynlerini gsterir. Son tahlilde, sz konusu imgelerin zihne rahatszlk vermesi onlar asndan o kadar da kt bir ey deildir; nk zihni rahatsz etmek onu yanl yola sevk etmektir. Yukarda alnt yaptm cmleler bunun iin yeterli ortam salamaktadr. Ancak, bunlarn tadna varan zihin oradan hareketle, doru yolda olduu kanaatine varr. Zihin bir banayken yersiz itirazlarla kendisini sulu karabilmekten acizdir; korkacak hibir eyi olmad gibi, stne stlk her eyi kucaklamaya gayret etmektedir. 2incisi. Srrealizmin derinliklerine dalan zihin ocukluunun en gzel ksmlarn parldayan bir heyecanla yeniden yaar. Bu, bylesi bir zihin asndan boulan insann bir saniyeden daha az srede yaamnn tm alamaz anlarn bir kez daha gzden geirdii kesinlikle benzerlik tamaktadr. Kimileri bana bu benzerliin fazla yreklendirici olmadn syleyebilirler. Fakat benim hibir ekilde bana bunu syleyenleri yreklendirmek gibi bir niyetim yok. ocukluk hatralarndan

(*unu unutmamalyz ki, Novalisin formlne gre gerek olaylara paralel ekilde akp giden bir dizi olay vardr. nsan ve koullar genellikle olaylarn ideal srasn deiiklie uratr, kusurlu grnmelerinin nedeni de budur. Ayns Reformasyonda da olmutu; karmza Protestanlk yerine Luthercilik kt.)

-46-

ve birka baka hatradan, nce bir btnlememilik, ardndan varolanlarn iinde en retkeni olduunu iddia ettiim yanl yola sapm olma duygusu doar. Belki de insann gerek yaamna en yakn duran ey ocukluktur; kiinin tasarrufundaki eylerin tesinde, snrlardan zel gei kartlarndan ayr birka bedava bilete tekabl eden ocukluk; her eyin her eye ramen insann verimli ve tehlikesiz ekilde kendi kendisine sahip olmasn salamak zere ibirlii ettii ocukluk. Srrealizm sayesinde bu frsat ikinci kez kapmz alyor. Sanki hl kurtuluumuza veya mahvoluumuza doru kouyoruz. Glgelerin iinde tekrar kymetli bir dehetle karlayoruz. Tanrya krler olsun ki, bu yalnzca Arafm. Bir rpertiyle, gizem dknlerinin tehlikeli blge adn verdikleri yerden geiyoruz. Uyandmda, pusuda bekleyen canavarlar da kaldryorum; henz bana kar fazla kt niyetli deiller ve ben de, onlardan korktuum mddete, kaybolamam. te, Soupault ile beni birazdan ayaklarmzn zerine kapatlacak ikence aleti iinde korkudan titretmi olan kadn kafal filler ve uan aslanlar, ite beni hl biraz korkutan eriyen balk. ERYEN BALIK; yoksa ben eriyen balk deil miyim? Balk burcundanm ve insan kendi dncelerinde eriyebilir! Srrealizmin floras ve faunas tinseldir. 3ncs. Yakn bir gelecekteki herhangi bir zamanda basmakalp bir Srrealist modelin kurulacana inanmyorum. Az nce alnt yaptm ve bize tek balarna bir mantksal analiz ve dikkatli bir dilbilgisi analizi vaat edebilecek dier pek ok metin de dahil olmak zere, bu trden tm metinlerin ortak karakteristikleri Srrealist dzyaznn zaman iin geirebilecei evrimi engellememektedir. Son be yl iinde bu tarzda yazm olduum ve ounu son derece dzensiz bulacak kadar msamahakr davrandm yazlarn oluturduu ok sayda makalenin ardndan gelen ve bu cildi dengeleyen ksa anekdotlar bana sylediklerime dair gz kamatrc bir kant sunmaktadr. Okura Srrealist katknn onun bilinci

-47-

zerinde yaratabilecei yararl etkilerin tasvirini yapmalar nedeniyledir ki, bunlarn ok daha deersiz olduklar hkmne varmyorum. Dahas, Srrealist yntemler kendilerine kulak verilmesini talep edecektir. Mesele birtakm balantlardan arzu edilen anndal yakalamaya gelince her yol mubahtr. Picasso ve Braquen eserlerine yerletirdikleri kt paralar en sertinden edebi bir tahlile yazlan nszdeki basmakalp laflarla ayn deeri tamaktadr. Hatta gazetelerden kesilmi manetlerle ve manet paralaryla olabilecek en geliigzel bir araya getirme yntemiyle (mmknse, szdizimine dikkatle bakn) elde ettiimiz eyin R olarak adlandrlmasna da izin verilebilir: R Seylan adasndaki safirden Bir kahkaha En gzel samanlar bile Kilit altnda SOLUK BR RENGE SAHPTR cra bir iftlikte GN BE GN gzel Gitgide ktlemektedir Bir at arabas yolu sizi bilinmeyenin kysna gtrr kahve azizi iin vaaz veriyor GZELLNZN GNLK ZANAATKRI BAYAN, bir ift ipek orap deildir -48-

Uzaya doru bir sray BR ERKEKLER TOPLANTISI Her eyden nce ak Her ey ylesine gzel zmlenebilirdi ki PARS BYK BR KYDR Gzel havann ateini kapatan DUAYA Dikkat edin Biliniz ki Ultraviyole nlar grevlerini tamamlad ksa ve tatl ANSA DAR LK HKMET RAPORU Krmz olacaktr Gezgin arkc NEREDE O? Anlarda Evinde DAMAT ADAYLARI BALOSUNDA Yaparm Dansederken nsanlarn yaptklar eyi, yapacaklar eyi

Hkmet raporunun ngilizcedeki karl white paper olduundan eviride kaybolacak bir kelime oyunu yaplmtr-.n

-49-

Ve daha ok ok rnekler sunabiliriz. Tiyatro, felsefe, bilim, eletiri; bunlarn hepsi orada kendilerine ait balantlar bulmay baaracaktr. unu da aceleyle ekleyeyim ki, gelecekteki Srrealist teknikler beni alakadar etmemektedir. Yeterince ok defa st kapal olarak belirttiim kendi grm uyarnca Srrealizmin eyleme uyarlanm halleri ok daha byk nem tamaktadr. Muhakkak ki, Srrealist szcnn kehanetimsi doasna inanmyorum. Sylediklerim, khinin szleridir. Evet, bence de yle, ama khinin kendisine ne olacak? nsanlarn sofuluu beni kandramaz.
Genel anlamyla sorumluluk kavramna ve bireyin sorumluluk derecesini belirleyen tbbi-hukuki etkenlere ilikin olarak besleyebileceim ekinceler her ne olursa olsun ve benim amdan herhangi trden bir ehliyet prensibini kabul etmek her ne kadar g olsa da, Srrealist karakteri gn gibi aikr olan ilk cezalandrlabilir sularn ne ekilde yarglanacan bilmek isterdim. Sank aklanacak m yoksa hafifletici sebepler nedeniyle sadece lehte dnme hakk m kullanlacak? Gnmzde Basn yneten kanunlar ihlalin hemen hemen hibir bask altnda tutulmamas znt verici bir durumdur; nk ayet byle olmasayd ok yaknda u trden bir davayla karlaabilirdik: Sank, halkn ar ve ahlak duygularn incitici nitelikte bir kitap yaymlamtr. Birok pek saygn ve onurlu vatanda ona kar bir ikyette bulunmutur ve ayrca, iftira ve karalama ile sulanmaktadr. Orduyu kk drme ve hakaret, cinayete, tecavze vb. tevik gibi kendisine yklenmi dier pek ok trde su sz konusudur. stne stlk, sank ifade edilen sularn ounu sulayan kiilerle birlik olup aka lanetlemek bakmndan hi zaman kaybetmemitir. Tek savunmas, sz konusu kitabn onu imzalayan kii nezdinde herhangi bir erdem veya erdem eksiklii meselesine meydan vermeyen bir Srrealist terkipten baka bir ey olmamas nedeniyle kendisini bu kitabn yazar olarak dnmediini iddia etmesidir; dahas, tek yapt akabinde hibir fikir beyan etmeden bir belgeyi kopyalamak olmutur ve kendisi de en azndan davay yneten yarg kadar sulanan metne yabancdr. Srrealist yntemler olduka geni bir alanda kabul grmeye balar balamaz, bir kitabn yaymlanmas konusunda geerli olan ey, pek ok baka eylem asndan da geerli olacaktr. Bu meydana geldiinde, tm mahkemelerimizin ve talihsizliklerimizin kayna olan yaygn ahlak anlaynn yerini yeni bir ahlak anlay almaldr.

Rimbaud Yine, yine... Kesinlikle bu konunun derinliklerine inmemiz gerek. Bugn, 8 Haziran 1924te saat bir sularnda bir ses bana yle fsldad:Bthune, Bthune. Bunun an-

-50-

Cumaeyi, Dodonay ve Delphiyi sarsan Srrealist ses bana daha az fkesi burnunda konumalarm dikte eden sesten baka bir ey deildir. Benim zamanm onun zaman olmamaldr, neden bu ses yazgmn ocuka sorununu zmeme yardm etmeli ki? Ne yazk ki, sunduu teklifleri dikkate almak adna iki eit evirmene bavurmak mecburiyetinde kalacam bir dnyada oynuyormu gibi yapyorum: evirmenlerden biri dnyann benim hakkndaki yarglarn tercme edecek, dieri ise hemcinslerime renilmesi olanaksz bir ey olan, kendilerinden ne anlayabildiimi aktaracak. Katlandklarma katlandm bu dnyayla (gidip grmeye kalkmayn), bu modern dnyayla, demek istediim, Tanr akna ona ne yapmam istiyorsunuz? Belki de Srrealist ses susturulacak, artk ortadan kaybolanlarn izini srmeyi braktm. Her ne kadar ksa da olsa, yllarmn ve gnlerimin olaanst ayrntl bir tasvirine girmeyeceim. Son ylnda Rus balesine kabul edilen ve grd manzarann ne olduunun farkna varmayan Nijinski gibi olacam. Yalnz olacam; kendi iimde yapayalnz, dnyadaki tm baletlere kaytsz kalacam. Ne yaptysam, neyi yaplmam olarak braktysam bunlar size veriyorum.

lam neydi? Bthunea bir kez olsun gitmemitim ve Fransa haritas zerinde bulunabilecei yere dair sadece son derece mphem bir fikre sahibim. Bthune, bana hibir ey artrmyor; hatta Silahrlerin bir sahnesini bile. Belki de, beni bekleyen bir eyin bulunduu Bthunea gitmem gerekirdi; bu, gerekten de ok kolay olacakt. Birileri bana Chestertonn bir kitabndaki, belirli bir kentte arad kiiyi bulmak iin ok kk bir ayrntyla dahi olsa, dardan baktnda ona bir ekilde anormal grnen evleri atsndan mahzenine kadar ke bucak arayan bir dedektif kahramandan sz etmiti. Bu da, dierleri kadar iyi bir sistem. Benzer ekilde, 1919 ylnda Soupault kapcya Phlippe Soupaultnun gerekte orada yaayp yaamadn sormak iin pek ok binaya girmiti. Tahminimce, olumlu bir cevap onu artmayacakt. Gidip, adamn kapsn alacakt.)

-51-

Her ne kadar, son tahlilde her trl bak asna gre yakksz kasa da, o zamandan beri bilimsel dncelere dalnmasna hogr gstermek adna byk bir arzu hissettim. Radyolar? yi. Frengi? Eer isterseniz. Fotoraflk? Olmamas iin herhangi bir sebep gremiyorum. Sinema? Karartlm odalar iin alk. Sava? Bizi amma da gldrmt. Telefon? Alo. Genlik? Byleyici beyaz sa. Bana, teekkr ederim dedirtmeye aln.: Teekkr ederim. Teekkr ederim. ayet sradan insann, uygun ekilde sylemek gerekirse, laboratuar ortamna ait olan eyler hakknda yksek dnceleri varsa, bunun nedeni sz konusu aratrmalarn sokaktaki adamn kendisini dorudan etkiledii kanaatinde olduu bir makinenin imalatyla veya bir serumun kefiyle sonulanmasdr. Bunlarn, kendi yazgsn iyiletirme abasn gsterdiinden son derece emindir. Akademisyenlerin hangi noktaya kadar insancl amalarla motive olduundan pek fazla emin olmama karn, bu etkenin son derece belirgin bir iyilik dzeyine karlk geldiini sanmyorum. Ben, elbette patentleri alan her trden bayalatrc ve poplerletirici kimseleri deil, gerek akademisyenleri kast ediyorum. Tm dierlerinde olduu gibi bu alanda da, kendisinden nceki herkesin baarsz olduu konusunda ikaz edilmi olan, yenilgiyi kabul etmeyi reddeden, makul bir yol dndaki baka herhangi bir yolu izlemek zere setii nokta her ne ise oradan yola kan ve gelebilecei yere kadar gelen adamn tatt Srrealist zevke inanrm. lerlemesini gstermesi asndan faydal olabileceini dnd ve belki de halkn takdirini kazanmasyla sonulanabilecek u ya da bu imge, benim amdan itiraf etmeliyim ki, tamamyla kaytsz kalnabilecek bir konudur. Tpk kendisine zorla yklemesi gerektiini dnd malzemeler gibi; onun cam tpleri veya benim metalik tylerim... Onun yntemine gelince, buna da kendi yntemime verdiim kadar deer vermeye niyetliyim. Taban derisi refleksinin mucidini alma srasnda grmtm; durup dinlenmeksizin deneklerini ustaca idare ediyordu; yapt, bir muayeneden ok daha fazla bir eydi; herhangi bir belirlen-52-

mi plan izlemedii aikrd. Arada srada, ekici hibir zaman hareketsiz ekilde durmakszn, bir yandan inesini de elinden brakmadan uzak bir tavrla bir gr belirtiyordu. Adam, hastalara ifa vermek gibi beyhude bir vazifeyi bakalarna brakmt. Onu yakp bitiren bu kutsal ateti ve kendisini tmyle ona adamt. Srrealizm, onu tasavvur ettiim ekliyle, eksiksiz konformizm kartlmz o denli ak ekilde beyan etmektedir ki, bunu gerek dnyann mahkemesinde bir savunma kantna dntrmek sz konusu bile olamaz. Bu, tam tersine burada aada grld ekilde gerekletirmeyi umduumuz zihin karkl durumunu sadece mazur gstermeye yarayabilir. Kantn kadnlara dair dalgnl, Pasteurn zmler hakkndaki dalgnl, Curienin tatlara ilikin dalgnl bu balamda son derece semptomatiktir. Bu dnya, sadece fazlasyla izafi olarak dnceyle uyum iindedir ve bu trden vakalar katlmaktan gurur duyduum bir savan yalnzca en aikr epizotlarn oluturmaktadr. Srrealizm, bir gn dmanlarmz yenilgiye uratmamz salayacak olan grnmez k huzmesidir. Artk titremiyorsun, kadavra. Bu yaz gller mavi renkli; ahap ise camdan. Yeillikli pelerinini kuanm toprak, zerimde tpk bir hayalet gibi kk bir etki brakyor. Yayor ve hayali zmleri yaamaktan vazgeiyor. Varolu baka bir yerde.

-53-

-54-

KNC SRREALST MANFESTO (1930) ANNALES MEDICO-PSYCHOLOGIQUES JOURNAL DE LALINATION MENTALE ET DE LA MDECINE LGALE DES ALINS

-55-

Rapor Meru Mdafaa Dr. A. Rodiet, Annales mdico-Psychologiquesin son saysndaki ilgin makalesinde, akl hastanesinde alan doktorlarn ald mesleki risklerden bahsetti. Son gnlerde birok meslektamzn maruz kald saldrlar hatrlatt ve psikiyatrn akl hastalar ve aileleriyle olan srekli temasnn yaratt tehlikeden etkin bir biimde korunmasnn yollarn aratrd. Ancak akl hastas ve ailesinin arz ettii tehlike endojendir (i kaynakl), bu grevimizin bir parasdr; onun doal bir sonucudur. Bunu kabul ederiz. Ekzojen (d kaynakl) tehlikeler iin ise ayn ey sylenemez ve bunlara dikkat edilmesi gerekir. Grne gre bu tr tehlikeler, bizde daha gl tepkiler uyandrmal. te size kayda deer bir rnek: hastalarmzdan biri, zarar grme kompleksi olan zor ve tehlikeli bir deli, bana hafif bir alayclkla hastane sakinleri arasnda elden ele dolaan bir kitab okumam nerdi. Nouvelle Revue Franaise tarafndan baslan bu kitap, kayna ve kurallara uygun ve zararsz sunumuyla gzmze arpt. Sz edilen eser, Andr Bretonun Nadjasyd. Kapan iinde kasti tutarszlyla, sras zekice bozulmu blmleriyle srrealizm filizleniyordu, okurun ayan kaydran u hassas sanat. Tuhaf sembolik izimlerin ortasnda, Profesr Claudeun fotoraf seilebiliyordu. Aslnda, bir blm zellikle bize adanmt. Zavall,

-56-

iftiraya uram psikiyatrlara aka hakaret ediliyordu, ve (bize kitab dn verme nezaketinde bulunan hasta tarafndan mavi kalemle alt izilmi) bir pasaj dikkatimizi ekti. u cmleleri ieriyordu: Biliyorum ki eer deli olsaydm ve gnler boyu hapsedilseydim, aklmn bamda olduu bir anlk sreyi unlardan tesadfen yoluma kan birini soukkanllkla ldrmek iin kullanrdm, tercihen doktoru. En azndan vahi hastalara yapld gibi tek bama bir hcreye kapatlrdm. Belki beni yalnz brakrlard. Eer bu cinayete tevik deilse, hibir ey deildir. Buna ya tam bir hor grme, ya da kesin bir aldrmazlkla tepki verebiliriz. Byle durumlarda sorunu daha yksek otoritelere tamak, korku iindeymiiz gibi haksz bir izlenim yaratacandan bu yola bavurmamay tercih ederiz. Ancak bu tr olaylarn says her gn artmaktadr. Kanaatimce, en byk suumuz uyuukluktur. Sessizliimiz, samimiyetimizden kukuya dryor ve her trl kstahl cesaretlendiriyor. Neden mesleki derneklerimiz, tp birliimiz bu kolektif veya bireysel olaylara tepki gstermiyor? Neden Nadja gibi bir kitab basan yayncya bir protesto mektubu yollamyoruz, ve mesleimiz sz konusu olduunda sayg snrlarn aan bir yazarla ilgili hukuki ilem balatmyoruz? nanyorum ki bizim iin en iyisi (ve kendimizi savunmamzn tek yolu) imdilik tp birliimiz erevesi iinde zellikle bu konuyla ilgilenecek bir komite oluturmaktr.

-57-

Dr. Rodiet makalesini yle sonlandryordu: Bir akl hastanesinde alan doktor, kendisinin savunduu toplum tarafndan koulsuz olarak korunmasn istemekte tamamen hakldr. . . . Ama grne gre bu toplum, bazen grevlerinin karlkl doasn unutuyor. Ona bu grevleri hatrlatmaksa bize dyor. Paul Ably.

-58-

SOCIT MDICO-PSYCHOLOGIQUE Bay Ably kendilerini Srrealist olarak adlandran yazarlarn eilimleriyle ve akl sal uzmanlarna yaptklar saldrlarla ilgili bir bildiri yaymlad, bu yayn aadaki tartmay tetikledi: TARTIMA DR. DE CLRAMBAULT: Profesr Janeta sz konusu kiilerin akli durumlaryla ortaya koyduklar i arasnda nasl bir balant bulduunu sormak istiyorum. PROFESR JANET: Srrealist manifesto, ilgin bir felsefi giri ieriyor. Srrealistler, gerekliin tanm itibaryla irkin olduunu iddia ediyor; gzellik ancak gerek olmayandadr. Gzellii dnyaya sunan insandr. Gzellik retmek iin, kii gereklikten mmkn olduunca uzaklamaldr. Srrealistlerin almalar her eyden nce takntl ve kukulu insanlarn itiraflardr. DR. DE CLRAMBAULT: Bazen tm gelenei knayan manifestolar yardmyla saygsz bir moda balatan ekstremist yazar ve sanatlarn hepsi, bence, teknik adan metotu diyebileceim kategoriye giriyor kendilerine ne ad verirlerse versinler, yahut hangi sanat veya dnemden bahsedilirse bahsedilsin. Metotuluk, dnme ve hatta gzlemleme zahmetine katlanmadan, esiz, ematik ve basmakalp bir etki yaratmak iin, bir metot veya nceden belirlenmi formle g-

-59-

venmektir: bu sayede kii bir miktar biim benzerliiyle sratle retir, ve hayatla arasndaki benzerliin kolaylatraca eletirileri nlemi olur. almalardaki bu bozulma zellikle plastik sanatlarda kolayca fark edilebilir, ama szl alanda da ayn aklkla gsterilebilir. Metotuluu ortaya karan veya cesaretlendiren gururlu tembellik, sadece bizim amzla snrl deildir. On altnc yzyldaki Concettistler, Gongoristler ve Euphuistler; on yedinci yzyldaki Precieuselerin hepsi metotuydu. Vadius ve Trissotin metotuydu sadece bugnklerden daha mtevaz ve alkanlard, belki de daha sekin ve bilgili bir halka hitap ettiklerinden. Plastik sanatlarda metotuluun ortaya k ise getiimiz yzyla dayanyor. PROFESR JANET: Dr. de Clrambaultnun dncesi, bana Srrealistlerin baz metotlarn hatrlatt. rnein, bir apkadan rastgele be kelime ekiyorlar ve bu be kelimeyle eitli arm serileri yapyorlar. Srrealizme Girite u iki kelimeyle koca bir yk anlatyorlar: hindi ve apka. DR. DE CLRAMBAULT: Bay Ably bildirisinde bir karalama kampanyasndan sz ediyordu. Bu nokta daha ok yorum gerektiriyor. Karalama ve iftira, bir akl sal uzmannn almas gereken temel mesleki risklerdendir; bizler, zaman zaman, adil olmayan sulamalarla kar karya kalyoruz, hem idari vazifelerimiz, hem de tp uzmanlar olarak bize emanet edilen grev yznden: adil olan, bizi bulunduumuz makama geti-

-60-

ren glerin ayn zamanda bizi korumasdr. . . . . . . . . . . . . . . . .

Tp uygulaycs, ne trden olursa olsun tm mesleki risklere kar, kendisine acil ve kalc garantiler verecek, aka belirlenmi kurallar ve dzenlemelerle korunmaldr. Bu riskler sadece fiziksel deil, ahlakidir de. Risklere kar koruma unlar iermelidir: fiziksel yardm, para yardm, hukuki destek, tazminat, ve son olarak ayn derecede nemli olan kalc emeklilik zmleri. Acil durumlarda maliyetler bir Ortak Sigorta Fonundan denebilir. Ama son tahlilde bu maliyetler, yaralanmann gerekletii servisin sorumlular tarafndan da karlanmaldr. . . . Oturum 18:00de sona ermitir. Bir sekreter, Guiraud. . . . . . . . . . . . . .

-61-

Srrealizme yakn olduunu iddia etmi ve hala etmekte olanlarn eitli abalarna ramen, u eninde sonunda kabul edilmelidir: Srrealizm her eyden ok, entelektel ve ahlaki adan, vicdana ynelik en genel ve ciddi trden bir saldrya yol amaya almtr, ve sadece bunun ne boyutta baarlp baarlamad, onun tarihsel baar veya baarszln belirleyebilir. Entelektel adan bu (o zaman, ve bugn hala), ikiyzllkle insandaki herhangi bir olaand mayay nlemek iin planlanm eski elikilerin aldatc doasn, her trl arala kesin bir ekilde snama ve ne pahasna olursa olsun ispat etme meselesiydi. Ve bunu sadece insana elindeki aralar hakknda mulak bir fikir vererek, ona anlaml bir dereceye kadar evrensel zincirlerinden kamas iin meydan okuyarak yapyordu. lmn cs, br dnyann fazla basitletirilmi, teatral betimlemesi, uykudaki en gzel nedenin enkaz, gelecein akna eviren perdesi, Babil kulesi, kararszln aynalar, srayan beyinlerle kirlenmi, almaz gm duvar insanln felaketinin btn bu imgeleri, belki de, imgeden baka bir ey deildir. Her ey bize, zihinde hayat ve lmn, gerek ve hayal edilenin, gemi ve gelecein, sylenebilir olanla sylenemez olann, yksek ve alan elikili olarak alglanmayaca bir noktann varolduunu dndryor. imdi, ne kadar aratrlrsa aratrlsn, Srrealistlerin etkinliklerinin arkasnda, bu noktay bulma ve belirleme umudu dnda motive edici bir g bulunamayacaktr. Buradan hareketle, Srrealizmi yalnzca yapc veya ykc olarak tanmlamann anlamszl ortaya kyor: iaret ettiimiz nokta da-62-

ha ziyade, yapm ve ykmn artk birbiriyle arptrlamayaca o nokta. Ak olan bir dier nokta da Srrealizmin kendisi dnda gerekleen hibir eye ciddi olarak itibar etmediidir, sanat klnda, hatta anti-sanat, felsefe klnda veya anti-felsefeksaca, varln yok edilmesine ynelik olmayan hibir eye. Hala dnyadaki konumlaryla ilgilenen insanlar, Srrealist deneyden ne bekleyebilir? Bizce, stn keif kahramanl gibi tehlikeli bir amac olmayan kimsenin yola kamayaca bu zihinsel blgede, gelip geenlerin ayak seslerine en ufak bir dikkat yneltmek bile ayn ekilde sz konusu deildir, nk bu ayak sesleri, Srrealizmin tanm itibariyle duyacak kulann olmad bir blgededir. Srrealizmin u veya bu insan grubunun geici heveslerinin merhametine kalmasn istemeyiz; eer kendi aralaryla dnceyi, acmaszl giderek artan bir esaret durumundan skp yeniden tam kavrayn yoluna yneltebileceini, onu asl saflna geri dndrebileceini ilan ediyorsa bu onun yalnzca yapm olduu ve szlerini tutmak iin yapacak olduu eylerle deerlendirilmesi iin yeterlidir. Devam etmeden nce, Srrealizmin ne tr ahlaki erdemlere sahip ktn bilmek yararl olacaktr, o kklerini hayatn iine daldrr, ve phesiz tesadfi olmayarak, bu devrin hayatnn iine. nk ben bu hayat gkyz, bir saatin sesi, souk, bir keyifsizlik gibi anekdotlarla dolduruyorum, yani, ondan kaba bir tavrla bahsetmeye balyorum. Byle eyleri dnmek, frtnalarla ypranm bu merdivenin herhangi bir basamanda durmakhibirimiz, ileciliin son derecesini de -63-

gemedike, byle eylerin tesinde deiliz. Yetersiz olann, samann, gzel ve irkin, doru ve yanl, iyi ve kt arasndaki farkn tesine geme arzusu, aslnda bu anlamsz zihinsel imgelerin iren kazanndan domu ve ayakta kalmtr. Ve, zihnin nihayet yaanabilir bir dnyaya doru kanlmaz uuunu belirleyen ey, bu mkemmel fikrin karlat direniin derecesi olduuna gre, Srrealizmin tam isyan, katksz ba kaldrma, kurallara uygun sabotaj kendine prensip edinmekten neden kanmad, ve neden hala iddetten baka bir beklentisi olmad anlalabilir. En basit Srrealist eylem, elde tabancayla sokakta koarak, tetii olabilecek en seri ekilde ekerek kalabala krlemesine ate amaktr. Hayatnda bir kere olsun, yrrlkteki kk drme ve aptallatrmaya dayal nemsiz sisteme bu ekilde son vermeyi dlememi herkesin, o kalabalkta karn namlunun seviyesinde olacak ekilde yeri hazrdr.* Bylesi bir eylemin gerekesi, kanmca, Srrealizmin

* Bu son iki cmlenin uzun zamandr kendimle elimemi bekleyen bir ksm ahma sevindireceini biliyorum. yleyse, gerekten de en basit Srrealist eylem mi diyorum? Diyorsam ne olacak! Ve bazlar, biledikleri baltalaryla neyi beklediimi sorma frsatn yakalarken, dierleri lk la anariden bahsediyor ve beni devrimci disiplinsizlik eylemi iinde sust yakalam gibi yapmaya alyor. Benim iin bu insanlar sahip olabilecekleri ucuz etkiden yoksun brakmaktan kolay bir ey yok. Evet, kendime bir insanda iddetin uzlap uzlamadn sormadan nce, o insann iddetle kutsanm olup olmadn renmekle ilgileniyorum. Kabul etmeme anlamnda meyda-

-64-

na gelen her eyin, spontane ya da deil, mutlak erdemine inanyorum, ve uzun, devrim-ncesi sabrn ilham ald genel fayda nedenlerinden hibiri boyun ediim nedenler kazanlanla kaybedilen, raz olunanla ekilen ac arasndaki korkun orantszln her an bizden skt feryada sar kalmama neden olamaz. En basit olarak tanmladm eylem iinse: niyetimin, basit olduu iin onu dierlerinden daha ok nermek olmad aktr, ve bu noktada benimle kavgaya girmek, burjuva tarznda, topluma ayak uydurmayan herhangi birine neden intihar etmediini, veya herhangi bir devrimciye neden tas tara toplayp S.S.C.B.ye gitmediini sormakla edeerdir. Bana byle hikayelerle gelmeyin! Bazlarn ancak ortadan kaybolmam kouluyla mutlu edecek olan acele, ajitasyona olan doal eilimimle birleince, iyi bir sebep olmadan buradan svmamam iin yeterli neden oluuyor.

kefetmeye alt, iimizde parlayan a olan inanla badamaz deildir. Sadece insann umutsuzluu unsurunu iin iine katmak istedim, iin bu tarafnda hibir ey o inanc hakl karamayacaktr. Birine raz olup dierine olmamak imkanszdr. Bu umutsuzluu samimiyetle paylamadan bu inanc kabul ediyormu gibi yapan herkes, ok gemeden dman olarak ele verilecektir. Srrealist olarak adlandrdmz ve bylece kendisiyle megul olduunu grdmz bu zihin hali, tarihsel emsallere gittike daha az ihtiya duyuyor gibi grnyor ve, muhabirler, adli uzmanlar ve dierlerinin onu zellikle modern olarak ele almasna itirazm yok. u ana, dncemin u anna olan gvenim, insanlarn bitmi bir eser veya yolunun sonuna ulam bir insan hayat olarak okumaya alaca her eyin toplamna olan gvenimden daha ok. Son tahlilde, lnn u daimi sorgulanmasndan -65-

daha verimsiz bir ey yoktur: Rimbaud lmnn arifesinde din deitirdi mi? Leninin vasiyetinde nc Enternasyonalin imdiki politikasn mahkum edecek yeterli delil var myd? Alphonse Rabbenin pesimizminin asl nedeni, dayanlmaz ve tamamen kiisel bir rezalet miydi? Sade, Ulusal Kongrenin genel oturumunda kardevrimci bir eylemde bulundu mu? Bu sorularn sorulmasna izin vermek, artk aramzda olmayanlarn kantlarnn krlganln takdir etmek iin yeterlidir. Takip edemeyeceim kadar ok dzenbaz ve serseri bu ruhani yol soygunculuunun baarsyla ilgileniyor. syan sz konusu olunca, hibirimizin atalara ihtiyac olmamal. unu akla kavuturmak isterim ki; bence klt insanlara derin bir pheyle yaklalmaldr, ne kadar yce grnrlerse grnsnler. Bir istisna dnda Lautramont ardnda sorgulanabilir bir iz brakmam bir tanesi bile yoktur. Yeniden Rimbaud rneini vermek faydasz: Rimbaud yanl anlald, Rimbaud bize numara yapmak istedi. Bizim gzmzde o, Paul Claudel tarafndan yaplanlar gibi, dncesinin deerini dren yorumlamalara izin verdii iin suludur. Baudelaire iin daha da kts geerlidir (O Satan. . .) ve hayatnn u ebedi kural: her sabah Tanrya dua etmek, btn kudretin ve adaletin kayna, arac olan babama, Mariettee, ve Poeya. Tekzip hakk, biliyorum, ama gerekten! Tanrya, Poeya? Bugn polis dergilerinde (Sherlock Holmesten Paul Valryye kadar. . .) bilimsel polislerin ustas olarak sunulan Poe. Her zaman polis olan bir polis tipinin dnyaya bir polis metodu ihsan etmesini entelektel bir ekicilikle sunmak utan verici deil midir? Geerken, Edgar Poeya da -66-

tkrelim.* Eer, Srrealizm araclyla, olan eylerin tek bir olu imkan olduu fikrini tereddtsz reddediyorsak, ve eer olan bir yolla, insanlara gsterip izlemelerine yardm edebileceimiz bir yolla, insanlarn olmadn iddia ettikleri bir eye varlabildiini ilan ediyorsak, bat dncesinin alakln damgalamaya yetecek kelimeler bulamyorsak, manta kar silahlanmaktan korkmuyorsak, ryalarda yaptmz bir eyin uyanklk halinde yaptmz bir eyden daha az anlaml olduuna yemin etmeyi reddediyorsak, zaman ortadan kaldrmayacamzdan bile emin deilsek; u kt eski samal, u srekli raydan kan treni, lgn nabz atn, iinden klmaz krk ve bozuk canavarlar ynn; bizden, ne eit olursa olsun bir sosyal koruma aygtna efkat gstermemizi, hatta hogrl olmamz nasl beklersiniz? Bizce gerekten kabul edilemez olan tek delilik budur. Aile, lke, din dncelerini ykmak iin her ey yaplmal, her yol denenmelidir. Srrealistlerin bu konudaki duruu ne kadar iyi bilinse de, uzlamaya yer olmad vurgulanmaldr. Bu duruu korumay grev edinenler, bu inkar ilerletmekte ve herhangi dier bir deer ltn kmsemekte srarcdr. Onlar burjuvalarn, Fransz bayrann nnde vahice glmeye, tiksintilerini her papazn suratna kusmaya, ve temel devler trne uzun menzilli cinsel kinizm silahn dorultmaya duyduklar sabit ve inat ihtiyac kanlmaz olarak o alak tavrlaryla birka genlie zg hatay affetmeye hazr biimde derin bir kederle karlamalarnn tadn karmaya niyetlidirler. Ne ekilde ortaya karlarsa ksnlar, iirsel aldrmazlk, sanatn baka yne ekilmesi, bilimsel ara-67-

trma, saf speklasyonla mcadele ediyoruz; byk ya da kk, zihinlerini bir tasarruf bankasn kullanacaklar gibi kullananlarla hibir iimiz olsun istemiyoruz. Btn terk edilmi tandklar, btn feragat etmeler, kitaptaki btn ihanetler bu lanet samala bir son vermemize engel

Marie Rogetnin orijinal basksnda, dipnotlar gereksiz bulunmutu.

Ama hikayenin temel ald olayn zerinden yllar geti, ve onlar genel durumla ilgili birka aklamayla birlikte yeniden ele almann yararl olacan dndk. Mary Cecilia Rogers adnda bir kz, New York yaknlarnda ldrlmt; ve lm byk merak uyandrsa da bu parann yazld ve yaymland srada (Kasm 1842) etrafndaki gizem hala zlememiti. Burada, Parisli bir kzn yazgsn anlatma bahanesiyle yazar, titizlikle ana olgular izledi, ayn zamanda gerekli olmayan ve Mary Rogers cinayetiyle paralellik tayan olgular da verdi. Bylece, hikaye zerine kurulan her iddia, geree de uygulanabilir; ve ama gerei aramaktr. The Mystery of Marie Roget suun tiyatrosu olmann ok tesindeydi, ve yazarn gazetelerden baka aratrma yapma imkan yoktu. Yani, eer lkede olsayd ve semti inceleseydi yararlanabilecei byk sayda belgeden yoksundu. Her eye karn, eserin yaymlanmasndan sonra ve farkl zamanlarda yaplan iki itirafn (biri romanda Madame Deluc olarak geen kiiye aitti) sadece genel sonucu deil, bu sonucun temellendii varsaymsal detaylar da doruladn ifade etmekte yarar vardr. (The Mystery of Marie Rogetnin nsz.)

olamaz. u da nemlidir ki, onlarsz idare etmeyi bizim iin kanlmaz hale getirenler, sadece kendi yntemlerine braklr braklmaz dayanaklarn yitirdiler, kendilerini yasa

-68-

ve dzenin savunucularna hepsi de gururlu eitlik yanllardr- yeniden sevdirmek iin en zavallca arelere bavurmaya zorlandlar. nk Srrealizmin ykmllklerine sonsuz ballk, bir ilgisizlii, riskin kk grlmesini, uzlamann reddini gerektirir ki ok az insan uzun vadede buna muktedir olduunu kantlamtr. Srrealizmin standartlar yoluyla anlam anslarn, geree olan arzularn len o ilk kiilerden geriye kimse kalmasa bile, Srrealizm yaamaya devam edecektir. Ne olursa olsun, tohumun insan tarlasnda dierlerine baskn kan korku ve dier eitli yabani otlarla birlikte filizlenip bymemesi iin artk ok ge. te bu yzden, Srrealist Manifestonun yeni basmnn (1929) nsznde de belirttiim gibi, kanmca kendilerine yeteri kadar tannrlk salam olan bir grup ahs sessizce zc kaderlerine terk edeceim konusunda kendime sz verdim: Manifestoda (1924) belirtilen Artaud, Carrive, Delteil, Grard, Limbour, Masson, Soupault, Vitrac ve o zamandan beri dier biroklar iin durum buydu. Bu beylerden ilki o kadar utanmazca ikyet edip durdu ki, bu konuyla ilgili maksatlarm yeniden ele almaya karar verdim: Bay Artaud 10 Eyll 1929da Intransigeanta yle yazyor, getiimiz 24 Austosta lIntranda yaymlanan Srrealist Manifestoyla ilgili makalede, birok ey dndren bir cmle vard: Bay Breton eserinin bu yeni basmnda herhangi bir dzeltme zellikle isimlerle ilgili yapmay gerekli grmedi ve bu tamamen onun takdiridir, ama dzeltmeler kendi kendilerine yapld. Bay Bretonun stteki dzeltmelerin -69-

ilgilendirdii bir grup insan yarglarken onur kavramn hatrlatmas, imdiye dek sadece yaznsal bir aznla bulaan dar grl bir ahlak kapsamaktadr. Ancak bu kk kt oyunlarn Srrealistlere brakmalyz. Ayrca, bir yl nceki The Dream meselesine karan hi kimse, onurdan bahsedecek konumda deildir. Onur kelimesinden ne anladm bu mektubun yazaryla tartmak benden uzak olsun. Servet ve hret peinde olan bir oyuncunun, kendisinin en ufak bir nem vermedii Strindbergin bir oyununu atafatl bir ekilde sahneye koymay stlenmesi, benim iin elbette nemsiz olurdu. Eer bu oyuncu bir dnce, fke, kan adam olduunu iddia etmemi olsayd. Eer La Rvolution surralistein baz sayfalarnda, szlerine inanrsak, her eyi yakmak iin yanp tututuunu, kendisini snrlayan balar koparmak iin, kararllk ve umutsuzlukla kendisine ynelen zihnin bu l dnda hibir ey beklemediini syleyen adamla ayn kii olmasayd. Yazk! Bu onun iin dierleri gibi bir rold; Strindbergin The Dreamini sahneye koyuyordu, sve bykelisinin deme yapacan duymutu (Bay Artaud sylediklerimi kantlayabileceimi biliyor), ve bunun giriiminin ahlaki deeriyle ilgili bir hkm olduunu gzden karm olamaz; ama zarar yok. Bu Bay Artaud, hayalimde hep yannda iki polisle Alfred Jarry Tiyatrosunun kapsnda, nceki akam sahip olduum biricik arkadalarm dedii ve yakalanmalar iin karakolda oktan pazarlk yapt insanlarn zerine polisleri salarken greceim adam, phesiz Bay Artaud benim onur-70-

dan bahsedecek konumda olmadm dnr. Aragon ve ben, Varietsnin Le Surralisme en 1929 balkl zel saysndaki eletirel ibirliimiz vastasyla unu not ettik: eitli insanlarn ahlaki niteliklerinin derecelerine deer bimede eksikliini gnden gne hissettiimiz snrlama, Srrealizmin verilen ilk dnde kolayca u veya bu kiiye sevgi dolu bir elveda demesiyle gurur duymas, gazetecilikle ilgili birtakm ahmaklarn beenisine uygun deildir, bunlar iin bir adamn saygnl en fazla alayc gllere konu olabilir. Kimsenin aklna, imdiye kadar en az izlenmi alandaki insanlar birka romantik istisna, intihar ve dierleri dnda soruturmak geldi mi? Neden canna tak etmi ve midesi bulanm roln oynamaya devam edelim? Bir polis, birka ecinsel kpek, iki kalem pezevengi, akli dengesi bozuk bir sr insan, bir aptal, energumen* diyebileceimiz birka duyarl, kararl ve drst ruhu da ekleyebiliriz: bu elenceli, zararsz bir takm deil mi, hayatn sadk bir kopyas, para ba cret alan, puan kazanan adamlardan oluan bir takm. SKTR. Srrealizmin gveni iyi ya da kt konumlandrlamaz, nk bir konumu yoktur. Ne hissedilebilir dnyada, ne aka bu dnyann dnda, ne varlmz doal bir talep veya stn bir hevesle onaylayan akli kurumlarn sonsuzluunda, ne de zihnin kendisini bizim geici mterimiz
* energumen: sahip olmas gerekenin zerinde bir gce sahip insan. (.n.)

-71-

olarak ayrma meraknda. Srrealizme gvenmekle ie balayanlarn deien talihinde de olmadn sylemeye gerek yok. syan kanallarla kurutulan insan, bu isyann grlemesini nleyemez, adn anacanz hibir insan ki tarihte bunlarn diz kmedii anlar az bulunur bu isyann, byk gizemli anlarda, srekli yeniden doan bu daha iyidir canavarn evcilletirmesini engelleyemez. Bugn hala liselerde, hatta atlyelerde*, sokaklarda, dini okullarda ve klalarda, cann diine takp almay reddeden saf gen insanlar var. Onlara, sadece onlara hitap ediyorum, sadece onlar iin Srrealizmi, dierleri gibi entelektel bir elence olduu sulamasna kar savunmaya alyorum. Brakn yapmaya altmz eyi objektif bir biimde ortaya karsnlar, brakn bize yardm etsinler, ihtiya olursa teker teker yerimizi alsnlar. Her zaman kapal bir daire oluturmak istediimiz iddias, yalanlama zahmetine bile demez ve byle dedikodularn yaylmasndan kar salayabilecek kiiler ancak bir anlna bizimle ayn fikirde olan, fakat bizim tarafmzdan kusurlu bulunup knananlardr. Bunlardan biri bir otel koridorunda Pierre Unik tarafndan tokatlanrken yardm iin annesine seslenen Bay Artauddur. Bir dieri Bay Carrivedir, politik veya cinsel problemi Gaskonya terrizminin bak as dnda ele almaktan aciz bir adam, son tahlilde Bay Malrauxnun Garinei iin zayf bir savunmac. Bir dieri Bay Delteildir: La Rvolution surralistein 2. saysndaki akla ilgili iren makalesine (Neville tarafndan yayna hazrlanmtr) ve Srrealizmden kovulmasndan sonra Les Poilus ve Jeanne dArctakilere bakn: bu nokta zerinde fazla durmayaym. -72-

Bir dieri trnn tek rnei Bay Grarddr, aslnda doutan geri zekllk yznden atlm bir adam: bir nceki kiiden daha farkl bir evrim; La Lutte des classes ve La Veritde zararsz grevler, ciddi bir ey yok. Bay Limbour da var, hemen hemen gzden kayboldu: phecilik, kelimenin en kt anlamyla edebi naz. Bay Masson, Srrealist kanaatlerini ne kadar yksek sesle duyurursa duyursun, Le Surralisme et la peinture (Srrealizm ve Resim) adl kitab okumaya dayanamad. Kitabn yazar sra hiyerariye geldiinde nemsiz bir dikkatsizlikten fazlasyla, Massonu bir alak olduunu dnd Picassodan veya kendisi kadar iyi resim yapamamakla sulad Max Ernstten daha stn tutmamt: bu aklamalar kendi azndan duydum. Ve sonra Bay Soupault var, onunla birlikte yeni bir alaklk seviyesine ulayoruz altna imzasn att makaleleri brakalm, onun yerine imza atmad u kk paralarla ilgili birka ey syleyelim, kafesinde dnp duran bir fare gibi asla byle bir ey yapmadn sylerken azndan kamasna izin verdii dedikodu paralaryla ilgili Aux ecoutes gibi skandal sayfalarnda kan paralar: Srrealist grubun lideri Bay Andr Breton, grubun Jacques-Callot caddesindeki bulumalarnda grnmyor [eski Galerie Surralisteden bahsediyor]. Srrealist bir arkadatan rendiimize gre onunla birlikte tuhaf Latin Mahallesi topluluunun hesap defterlerinden ou da ortadan kaybolmu. Ancak, Bay Bretonun srgn ho bir Srrealist sarn sayesinde daha ekilir hale gelmi. Ren Crevel ve Tristan Tzara da hayatlaryla ilgili byle artc aklamalar, iftira niteliindeki imalar kime borlu olduklarn biliyor. Ki-73-

isel olarak, Bay Artaudnun en kk bir kkrtma olmakszn, beni sahtekr bir adam gibi gstermeye altn ve Bay Soupaultnun garezinden beni hrszlkla suladn bilmekten zevk aldm kabul ediyorum. Son ve ayn derecede nemli olarak Bay Vitrac var, gerek bir fikir orospusu saf iiri o ve dier hamambcei labb Bremonda havale edelim kusursuz saflyla bir tiyatro adam olarak idealinin doal olarak Bay Artaudnun da paylat bir ideal gzellikte polis basknlaryla yarabilecek gsteriler dzenlemek olduunu itiraf edecek kadar ileri giden zavall, talihsiz bir adam (Alfred Jarry Theatern beyanat, Nouvelle revue franaisede* yaymland). Grld gibi insann yreini styor. Dierleri, faaliyetleri ok nemsiz olduu veya hilelerini daha az gze arpan bir alanda gerekletirdikleri, ya da

* Hatta m? diyecek insanlar. Aslnda gerektii kadar yava biimde bylece Srrealizmin iir uzmanlar, sanat eletirmenleri ve dar grl psikologlar sinirlendiren belirli bir biimde entelektel meraknn tadn da karmadan, ani bir patlama olmadan, iilerin dnce biimine doru ki tanm itibariyle snf mcadelesi iin duyulan devrimci kaygnn beraberinde getirmedii bir dizi giriimde bizi takip etmeye eilimlidir hareket etmek bize kalm. Toplumun tek ilgin parasnn sistematik olarak dier parann bann ne yapt bilgisinden yoksun brakld gereine zlen ilk biziz. Kendini yalnzca kurtuluuyla balantl fikirlere adayacak zaman var, bu da onun abuk bir gvensizlikle, isteyerek veya deil, kendi alannn dnda stlenilen her eyi kartrmasna neden oluyor. nk sosyal problem sadece ortaya atlan problemden ibaret deil. Bu yzden Srrealizmin kendi takdire

-74-

deer etkinlikteki dncelerinden az da olsa sapmamas artc deildir. Genliin bir blm ar ilerde alr, dier az ok alayc blm de onlar izler. Bunun karlnda balang olarak, yalnzca vicdani ilkelerle silahlanm bir grup adam zengin ailelere mensup olmalar onlarn da fakirlik karsnda zenginlii seecei anlamna gelmez kesin ayrcalklarn eiinde durmak dnda ne yapabilir? En iten arzumuz, artc bulduumuz fikirlerden oluan bir ekirdei bu insanlarn eriebilecei bir noktada tutmak. Bu arada bu fikirlerin amaca ulatracak aralardan amacn kendisine dnmemesi iin dikkatli olmamz gerekiyor. Ama, kendimize ramen ait olduumuz bir snfn taleplerinin tamamen yok edilmesi olmaldr ve bunlar kendi iimizde yok etmeden dmzda da yok edemeyiz.

mizaha bavurarak syrlmaya altklar iin bu sralamada yer almayanlar, karmza kanlar arasnda ok az insann Srrealistlerin titiz standartlarna uyacak apta olduunu kantlama iini stlendiler. Ayn zamanda ilk zayflk belirtisinde onlar mahkm edip kanlmaz sonlarna yollamann geride kalanlarn says denlerin saysndan az olsa da tamamyla bu standartlarn yararna olduuna bizi ikna ettiler. Btn bunlar zerine yorum yapmamam beklemek, benden ok fazla ey istemek olacaktr. Gcm olduu lde aalk heriflerin, sahtekrlarn, frsatlarn, yalanc ahitlerin ve muhbirlerin serbeste dolamasna izin vermeyeceim. Onlarn karsna kabilmek iin beklemekle geen zaman hala telafi edilebilir ve ancak onlarn aleyhine ileyebilir. Bu kesin ayrmn ulamaya altmz amaca uygun olduuna, bu hainlerin aramzdaki varlnn eritici etkisini hafife almann mistik krlkle edeer ve hala balang aamasnda olan -75-

bu hainlerin byle bir cezai nlemden etkilenmeden kalabileceklerini sanmann talihsiz bir pozitivist hayal olacana inanyorum.** Tanr Srrealist dnceyi veya sevgi dncesinin bir varlk yaratmaya, devrim kavramnn o devrim gnn meydana getirmeye ynelmesi gibi, olabilecek en iten ekilde somut bir biim almaya ynelen her dnceyi nasl olursa olsun anlamlarn yitirmekten korusun Srrealizm dncesinin hedefinin, kendimiz iine ba dndrc bir ini, gizli yerlerin sistematik aydnlanmas ve dier yerlerin artan kararmas, yasak blgenin ortasna aralksz geziler vastasyla kendi ruhsal gcmz yeniden kazanmak olduu gereini gzden karmayalm. Ve faaliyetlerinde, insan bir hayvan bir alev ya da tatan ayrt edebildii srece gerek bir tehlike olmad gereini de. Diyorum ki, Tanr Srrealist dnceyi ini ve klar olmadan ilerlemeye balamaktan korusun. Belirli pheler gelitirmeye cret etmek adna sanki gerekten dnyann parasymz gibi davranmak bizim iin kesinlikle art. Bizi hapsettikleri yksekliklerden sk sk aa indiimizi grp umutsuzlua kaplanlara tm saygmla, 1929un sonunda bizim olabilecek politik, artistik ve tartmal tavrlardan bahsetmeye ve bu tutumdan baka, bugn en tipik ve karakteristik belirli bireysel davranlarn buna kar ne sunduunu gstermeye almalym.

* Ve her neyse, devrimin can cehenneme! Srrealist grubun yesiyken syledii tarihi sz. phesiz.

-76-

** Daha kesin olamazdm: bu satrlar La Rvolution Surralistede ilk ktndan beri yle bir lanetleme korosunun hedefi oldum ki, btn bunlarda vnebileceim bir ey varsa o da bu kitlesel katliam bir sreliine ertelemi olmamdr. Uzun zamandr ak olduumu bildiim tek sulama, phesiz fazla hogrl olmamdr: gerek arkada evrem dnda bunu belirten ak grl insanlar da oldu. Belirli bir etkinlik veya etkisizlik konusunda kiisel mazeretler iin iine girince zaman zaman ar derecede toleransl olduum doru. Genel olarak varsaylan baz fikirler phe konusu olmadka, bunu drste syleyebilirim unun hakaretlerini, bunun tuhaflklarn, bir dierinin gerek yetenek yoksunluunu grmezden geldim. Bu konuda bir yanllk olmasn: bu bozukluu dzeltmeye alyorum. Tek bama, Cadavren (bana adadklar kitapa, gerek bir amac olmakszn, bu ismi vermilerdi) on iki imzacsna, bazlar iin artk varolmayan, dierleri iinse hibir zaman tam olarak gl olmam bir evk ve canllk gsterme frsatn salam olmak canm skmad. Bu sefer uramay stlendikleri konunun onlar en azndan, baka hibir konunun yapamad ekilde heyecanlandrdn fark ettim; insan, ilerinde en nefessiz kalm olanlarn, yaam alevlerini yeniden tututurmak iin benim son nefesimi beklediklerini sanyor. Teekkr ederim, hala iyi durumdaym: bazlarnn yllar sren dostluk kurma almalar sonunda hakkmda edindikleri derin bilginin, sra bana ykledikleri lmcl ikyetlere gelince onlar aknlk iinde braktn ve ancak tonunu gstermek iin bu manifestonun 191-193. sayfalar arasnda taklit ettiim ekilmez hakaretler ileri srebildiini grmek benim iin sevindirici. Birka resim satn almak ve sonra kendimi onlara esir etmeyi reddetmem suun ciddiyetini tahmin edebilirsiniz, bu beylere inanacak olursak suumun toplam bundan ibarethayr: bu manifestoyu yazdm iin de suluyum.

-77-

Gazetelerin, bana kar olduka kt huylu olmalarna ramen herhangi bir motivasyon olmakszn, bu durumda bana hangi ahlaki suun yklenebileceini anlayamadklarn kabul etmesi, bu konu zerinde daha fazla durmamam iin yeterlidir ve dmanlarmn srarla beni incitmeye alrken bana iyilik yaptn aka gstermektedir: Bay A.R. bana yle yazyor Un Cadavre yeni okudum. Arkadalarn seni daha fazla onurlandramazd. Cmertlikleri, sadakatleri gz alc. Bire kar on iki. Beni tanmyorsunuz, ama ben size yabanc deilim. Size olan saygm belirtmeme ve selamlarm yollamama izin verin. Eer dierlerine arkanzda toplanmalar iin bir arda bulunursanz, bu muazzam bir toplanma olacaktr ve sizden farkl ama sizin gibi cmert, samimi ve yalnz takipilerinizin varln kantlayacaktr. Bana gelince, gemi yllar boyunca yaptklarnzn ve ifade ettiiniz dncelerin fazlasyla iinde yer aldm. Aslnda kendi gnm deil, deyim yerindeyse bizim gnmz bekliyorum, yrrken dierleri gibi kollarmz sallamamamzdan en acelesi olanlarmz bile, hi fark ettiniz mi? birbirimizi tanyacamz gn. Dncem satlk deil. Otuz drt yandaym ve dncemin, hibir dncesi olmayanlar ve bir zamanlar sahip olduklar dnceyi satanlar bir kahkaha patlamas gibi kamlayabilecei fikrindeyim. Bir fanatik gibi grnmekte srarlym. Yerlemeye eilimli olanlar kadar barbarca olan yerleik entelektel gelenekleri onaylamayan ve nezaketsizlik talep eden herkes beni, bu yoldaki savatan birka yara bereden fazlasyla kmak isteyen bir adam olarak dnmelidir. Edebiyat tarihi profesrlerinin derin, nostaljik zlemine ramen. Geen yz yl boyunca ciddi arlar yaymland. Tatl, ekici Hernani muharebesinden ok farkl bir yerdeyiz.

-78-

Srrealizmin ilk abalarn gsterdii iir alanndaki olas fetihlerini hesaplayp, sosyal mcadeleyle ilgilendiini grnce kayglanp bu alanda kaybetmesi iin ellerinden geleni yapanlarn ocuka itirazlarna burada cevap vermemin bir anlam var m, hibir fikrim yok. Bu dpedz onlarn tembellii veya bizi snrlama arzularnn dolayl bir ifadesidir. Hegelin nihai olarak aklad gibi: ahlak alannda, sosyal alandan ayrt edilebildii lde, kiinin yalnz biimsel bir kanaati vardr, eer gerek kanaatten bahsediyorsak bu, fark belirtmek ve biimsel kanaati gerek kanaat olarak dnme hatasn nlemek iindir, oysa ikincisi balangta sadece sosyal hayatta bulunur. (Hukuk Felsefesi.) Artk kimsenin bu biimsel kanaatin yeterliliine ikna olmaya ihtiyac yoktur ve bizi ne pahasna olursa olsun buna bal kalmaya zorlama arzusu, adalarmzn onuruna, zeksna veya samimiyetine itibar kazandrmaz. Hegelden beri, sadece kendi yararna hareket eden ve kendi zerine dnmeye hevesli bir iradenin ilkelerinin, dncenin kendisinde yarataca boluu telafi etmekte, annda yklma riski olmakszn baarsz olabilecek bir ideolojik sistem yoktur. Okuyucuya birka ey hatrlatmak istiyorum: Hegelci anlamyla ballk, ancak znel hayatn tzel hayat tarafndan delinebilirliinin bir ilevi olabilir ve dier hususlarda ne kadar farkl olurlarsa olsunlar, bu kavram olduka farkl bak alarna sahip kiilerden hibir ciddi itirazla karlamamtr: kendine has bir meleke olarak bilinci reddeden Feuerbach; tamamen sosyal hayatn d koullarn batan sona deitirme ihtiyacyla megul olan Marx; temelde ktmser bir bi-79-

lind teorisinden, yaama arzumuzun yeni ve iyimser bir teyidini tretmeyi baaran Hartmann; srekli artan speregonun stnl vurgusuyla Freud btn bunlar gz nne alndnda, Srrealizmin dikkatini psikolojik bir problemin zmnden baka bir eye yneltmesinin artc olacan sanmam, bu problem ne kadar ilgin olursa olsun. Bu gerekliliin kar konulmaz bilinci adna, altnda yaadmz sosyal rejimi acilen sorgulamaktan, yani bu rejimi kabul edip etmediimizi sormaktan kanmamzn imknsz olduuna inanyorum. Yine bu bilin adna, u Srrealizm mltecilerini srdrdm ey onlar iin ok zor veya ulaabileceklerinin tesinde mahkm etmekten bir dereceye kadar zevk alyorum. Ne yaparlarsa yapsnlar, ekilmelerine hangi sahte sevin naralar elik ederse etsin, bizim iin hangi kaba hayal krkln hazrlyor olurlarsa olsunlar ve onlarla birlikte her rejimin ayn olduunu, her halkarda insanln yenileceini syleyenler inanyorum ki her eye, rejimlere de, etki eden yce ironinin tadn onlar deil ben karacam, onlardan esirgenecek olan bir ironi, nk iki yzllk, olaslklk, iyiyi arzulayan irade ve inan (Hegel, Tinin Grngbilimi)dngsnn tanmlanmasna bal bulunan tm iradi eylemin tesinde olmakla beraber, ncesinde bunu gerektirir. Srrealizm, ilevinin zel bir blm gerek ve gerekd, mantk ve mantkszlk, dnme ve etki, bilgi ve lmcl cehalet, yararllk ve yararszlk kavramlarn eletirel bir gzle incelemek olsa da, en azndan bir hususta tarihsel materyalizmle benzerdir. O da Hegelci sistemin muazzam baarszln hareket noktas olarak almaya eilimidir. Nihayet -80-

olumsuzlamaya ve olumsuzlamann olumsuzlanmasna itaatkr hale getirilmi bir dncenin uygulamasna herhangi bir snrlama koymak rnein ekonomik snrlamalar bana imknsz grnyor. Diyalektik metodun geerli bir ekilde yalnzca sosyal problemlerin zmne uygulanabildii nasl kabul edilebilir? Srrealizmin btn amac, ona bilincin mevcut krall iinde rekabeti olamayacak pratik olanaklar salamaktr. Devrimi desteklemekten neden saknmamz gerektiini birtakm dar grl devrimciye ramen anlayamyorum, akn, dlerin, deliliin, sanatn ve dinin sorunlarna ayn adan bakmamz artyla.* Tereddt etmeden syleyebilirim ki Srrealizmden nce bu ynde hibir sistematik alma yaplmad ve onu bulduumuz noktada, Hegelci formuyla diyalektik metot da bizim iin uygulanamazd. Dorusunu isterseniz bizim iin de idealizme son verme ihtiyac vard, Srrealizm kelimesinin icad bunu teyit edecekti ve Engelsin klasik rneinde olduu gibi, kendimizi u ocuka eyle snrlamama ihtiyac: Gl, gldr. Gl, gl deildir. Ama yine de gl, gldr. Bunun yerine gl daha tehlikeli elikilere

* Szlerimi yanl biimde alntlamak, son zamanlarda bana kar sklkla kullanlan bir yntem. rnek olarak, Mondeun u cmleyi nasl kullandna bakalm: Akn, dlerin, deliliin, sanatn ve dinin sorunlarn devrimcilerle ayn bak asndan deerlendirdiini iddia eden Breton, yle yazmaya cret ediyor vs. Ayn gazetenin bir sonraki saysnda: La Rvolution Surraliste son saysnda bizi azarlyor. Bu insanlarn aptallnn snrlar olmad, her-

-81-

kese bilinen bir gerek. (zellikle Mondea yaz yazma teklifinizi, cevap vermeye bile zahmet etmeden reddettikten sonra, deil mi? yle olsun.) Ayn ekilde, Cadavren itirakilerinden biri beni szde yle yazm olduum iin paylyor: Bir daha Fransz niformas giymeyeceime yemin ederim. zgnm, ama o ben deilim.

gebe bir hareket iin ayartma ihtiyac, burada srasyla baheden gelen, bir ryada sra d bir yere sahip olan, optik buketten ayrmann imknsz olduu, otomatik yazna geerek zelliklerini tamamen deitirebilecek olan, yalnzca ressamn Srrealist bir resimde tutmaya ltfettii zellikleri tayan ve sonunda, kendinden tamamen farkl olarak baheye geri dnen bir gl olacaktr. Bu, herhangi bir tr idealist grten ok farkldr ve basite indirgeyici materyalizmin saldrlarnn hedefi olmay brakabilsek, iddiay rtme zahmetine bile girmezdik. Adi muhafazakrlkla ,dnce ve madde arasndaki ilikileri aydnlatmay arzu etmeyenler ve yarm yamalak anlalm bir devrimci mezhepilik yznden, gerekenin aksine, bu materyalizmi Engelsin esasen ondan ayrd ve her eyden nce kendini kantlayp somut bir biim almaya davet edilen bir dnya sezgisi olarak tanmlad materyalizmle kartranlardan gelen saldrlar. Felsefenin evriminin seyri iinde, idealizm savunulmas olanaksz hale geldi ve modern materyalizm tarafndan reddedildi. Olumsuzlamann olumsuzlanmas olan ikincisi, nceki materyalizmin basit bir onarm deildir: ncekinin dayankl altyapsna felsefe ve bilimin iki bin yl boyunca biriktirdii dnceyi ve bu uzun tarihin rnn ekler.

-82-

Hareket noktalarmzdan biri de felsefenin bizce snfnn drlm olmasdr. Kanmca, gereklii sadece teorik olarak nemsemekten te, lm kalm meselesi kabul edenlerin kaderi, Feuerbachn arzu ettii gibi, bu gereklie ateli bir ekilde kar durmaktr: bizim kaderimiz, yaptmz gibi, tarihsel materyalizm ilkesine kaytsz artsz bal kalmaktr, onunki ise insan, yediidir* fikrini ve insanlar daha iyi besleniyor olsa, bu rnekte patates yerine bezelyeyle, gelecekteki bir devrimin baarya ulama ansnn daha yksek olaca dncesini akn ve alklam entelektel dnyann yzne vurmaktr. Tarihsel materyalizm ilkesine ballmz bu szleri istismar etmek mmkn deildir. Bu yalnzca bize bal olduu srece yani komnizmin bizi sadece ortalkta gezinip hayret ve pheyle rtbelerine bakar halde sergilenecek tuhaf hayvanlar olarak grmemesi artyla devrimci grevlerimizi tamamen yerine getirmeye muktedir olduumuzu kantlayabiliriz. Maalesef bu, bizden baka kimse iin nemi olmayan bir taahhttr: rnein, iki yl nce Fransz Komnist Partisi genel merkezinin kapsndan arzu ettiim gibi serbeste ve fark edilmeden geemiyordum, polisler ve dier istenmeyen kiilerin istedikleri gibi hoplayp zplayarak geebildikleri kapdan. Her biri saatler sren sorgulama boyunca, Srrealizmi aslnda gl bir anti-komnist ve kar devrimci ynelime sahip, politik bir hareket olduu sulamasna kar savunmak durumunda kaldm. Elbette, kendilerini yarglarm olarak ileri srenlerin, dncemin temel maddelerini incelerken byle ince eleyip sk dokumalarn beklemiyordum. -83-

Eer Marksistsen, diye bard Michel Marty bizden birine, Srrealist olmaya ihtiyacn yok. Tabii ki bu durumda Srrealist olmay vazife edinen biz deildik: rltivist isminin Einsteinin, psikanalist isminin Freudun takipilerinin nnden gitmesi gibi, bu isim de bize ramen bizim nmzden gidiyordu. On dokuzuncu yzyln en byk beyinlerinden iki tanesinden, harika ekilde donanml olarak filizlenmi bir partinin ideolojik seviyesindeki bylesine fark edilir bir d karsnda kayglanmamak mmkn mdr! Bu ok tandk bir hikye: bu noktada ahsi deneyimlerimden toparlayabileceklerim, dierlerininkine yakn. Bu zel gaz hcresi komitesi, talyadaki durumla ilgili bir rapor hazrlamam istedi ve istatistik verilere (elik retimi, vs.) sk skya bal kalmam, her eyden nce ideolojiye bulamamam tembihledi. Bunu yapamazdm. Buna ramen, bir hata sonucu Komnist Parti iinde en istenmeyen entelektellerden biri olduumu kabul ediyorum. Aslnda sosyal Devrimi benim iin bu talihsizlikte, geici de olsa, ok ypranm hale getirecek olanlara tm kalbimle sadm. Kabul etmediim ey u: ahlaki nitelikleri yakn bir incelemeye tabi olmas gereken baz entelekteller, iir veya felsefede anslarn denedikten sonra devrimci galeyana bavuruyorlar ve devrimci hareket iinde yaylan genel karklk sayesinde, hareketin sunduu belirli olanaklar kullanarak, bir ey yapyormu izlenimi yaratmay baaryorlar, daha sonra adet yerini bulsun diye dnp Srrealizmi mmkn olduu kadar yksek sesle reddediyorlar. Onlar sahip olduklar dnceleri aka anlatmaya zorlayan, dahas, onlar yaptkla-84-

rnn hesabn vermek ve insani bir dzeyde konumlarn ispatlamakla ykml klan Srrealizmi. Fikir, bir rzgr horozu deildir; en azndan sadece bir rzgr horozu deildir. Birinin, kendini birdenbire belirli bir faaliyete adamaya karar vermesi yeterli deildir ve birinin byle bir adm attnda, o noktaya nasl vardn ve varmadan nce tam olarak nerede olduunu objektif bir ekilde aklamaktan aciz olduunu hissetmesi grlmedik ey deildir. Ve

* Man is what he eats, Feuerbach. (.n.)

ltfen bana bazlarnn yaadklarn ama bilinle aklayamadklarn iddia ettikleri dini trden deiim hikyeleriyle gelmeyin. Biri bu yolu setiinde, hibir kopukluk sorunu olamaz, ya da dncenin devamllnn izah. br trl, oraya varmak iin eski nezaket samaln ekmek zorunda kalacakt Sadece aka yapyorum. Ama son derece pheli olduum da ortada. Varsayalm bir adam tanyorum: yani, nereden geldiini tahmin edebiliyorum, nereye gittii konusunda epeyce iyi bir fikrim var ve birden bu gnderenler sisteminin tamamen yanl olduuna, bu adamn gittii ynden baka bir yere vardna inanmam bekleniyor! Bu mmkn olsayd, sadece ho krizalit evresinde* grdmz bu adamn, kendi kanatlaryla umak iin dncesinin kozasndan km olmas gerekecekti. Bir kere daha bunu inanmas g buluyorum. Kanmca Srrealizmden byle ayrlanlar iin, onu ideolojik bir incelemeye tabi tutmak ve kendi bak asndan en kt aksaklklarnn neler olduunu bildirmek, yal-

-85-

nz pratik deil ahlaki dzlemde de kesinlikle elzem olmalyd: kimse bunu yapmaya zahmet bile etmedi. Aslna baklrsa, neredeyse istisnasz ekilde, en vasat trden hisler bu ani tavr deiikliklerine yol ayor. ou insandaki, ani bir mantk patlamasndan ok ilerleyen bir bilin kaybyla bu ikisi phecilikle inan kadar birbirinden farkldr oluan byk istikrar eksikliini aklamak iin, srrn anahtar bulunmaldr. Srrealizmde uygulanan dnce kontrol, buna muhalefet edenleri memnun edecek ekilde, siyasi evrelerde uygulanamaz, bu da derhal zaten varolan hrslarnn ve can alc nokta bu szde devrimci hizmet keiflerinin dizginlerini brakmalarna sebep oluyor. Onlar her eyi biliyormu gibi, eski militanlara vaaz verirken grmelisiniz; onlar, kalemlerinin bir iki satr geebileceinden daha ksa srede, burada her yerde olduundan daha iddetli olan eletirel dncenin eitli evrelerini geerken grmelisiniz: birini sylediini desteklemek iin elinde ucuz bir Lenin heykeliyle, bir dierini parmayla Trokinin gbeini drterken grmelisiniz. Raz olmadm bir baka ey ise kiisel temasmz olan ve getiimiz yl iinde samimiyetsizlikleri, frsat eilimleri ve kar devrimci amalarn her frsatta aa vurduumuz kendi hesabmza onlar test etme frsatmz oldu Morhangelar, Politzerler, Lefvreler eitli insanlarn Parti liderlerinin gvenini kazanmann yolunu bulmas, yle ki, en azndan onlarn ak onayyla, iki say Revue de psychologie concrte, ve bizi adilikleri konusunda nihai ekilde aydnlatan yedi say Revue marxiste yaymlayabildiler. Bu nden ikincisi, tam bir yllk birlikte alma ve plan yapma dneminden -86-

sonra, satmayan somut psikolojiden kurtulma laf dolayor diye, Morhange devrimci propaganday ilerletmek amacyla kendisine emanet edilen 200.000 frank Monte Carloda bir gnde arur ettii sulamasyla Partiye ihbar etmeye karar veriyor. Ve sulanan, yalnzca kullanlan metot yznden ileden km halde birden omzumda alamaya geliyor, bununla beraber sulamann doruluunu kabul ediyor. Onun iin bugn, Bay Rappoportun da yardmyla, Fransada kimsenin umurunda bile olmadan Marxn adn suiistimal etmeye izin vardr. Bu koullar iinde, biri bana devrimci ahlaka ne olduunu syleme nezaketinde bulunursa minnettar kalrm. Kolaylkla grlebilir ki, bu beylerin kendilerini dn Komnist Partiye, yarnsa Komnizm kart partilere kabul edenleri ve edecek olanlar rahatlkla istismar etmesi, Srrealizme de kabul edilmi olan ve akabinde onun en szn saknmaz iftiraclarna dnen baz ilkesiz entelektelleri iddetli biimde cezbetmitir, hala da etmektedir.** Bazlar, Bay Baron gibi, aka Apollinaireden arlm iirlerin yazar, ayn zamanda zirzopa zevk peinde koan biri ve kendine ait orijinal fikirlerden tamamen yoksun, usuz bucaksz Srrealizm ormannda durgun bir deniz zerindeki zavall bir gnbatm dediim gibi bazlar, devrimci dnyaya niversite rencilerinin heyecan, 14 Temmuz hayalleriyle donanm kaba bir cehalet biiminde katkda bulunuyor. Bay Baron birka ay nce, beni paha biilmez slubuyla tamamen Leninizme dnnden haberdar etti. Elimde, en gln savlarn LHumanitden arlm en kor-87-

kun klieler ve dokunakl dostluk szleriyle yart mektubu var, ilgilenen herhangi bir partinin okuyabilecei *

Kelebek olmadan nce bir bcein, koza veya kozasz olarak geirdii

bakalama evresi. (TDK)

**

Bu idrak baz alardan ne kadar zc olursa olsun, kanmca Srrea-

lizm, dipsiz uurumun zerindeki bu darack kpr, hibir koulda trabzanlarla evrelenemez. yi veya kt huylarnn bize katlmaya sevk edecei kiilerin samimiyetine gvenmek iin hakl sebeplerimiz var. u anda, onlardan phesiz ve sonsuz bir sadakat beklemek ok ey istemek olur, bu da onlarda hibir nihai ilerleme olmayacana dair acmasz bir nyargyla ayn kapya kar. Yalnzca sunduu birka sayfann tmyle sanatsal niteliklerine dayanarak kendisini size vmeyi dnen 20 yanda bir adamn dncesinin salaml nasl snanr, kstlamalara kar duyduu dehet, sunduklar bunlara maruz kaldn kantlyorsa, onlar zorlayamayaca anlamna gelmez? Byle olduu halde, deimez bir fikrin canlanmas, mutlak olarak bu gen adama ve ona getirecei harekete baldr. Ne kadar kuru umutlar! Bunu dnmeye frsat bulamadan baka bir yirmilik kveriyor. Gerek gzellii genliin tazeliinden ayrmak ok zordur.

bir mektup. Bunu tekrar gndeme getirmeyeceim (beni zorlamad srece). Dierleri, kt hrete olan doymak bilmez dknlnn yiyip bitirmesini sabrla beklediimiz Bay Naville gibi ksa srede LOeuf durn, La Rvolution Surralistein mdr olmu, renci gazetesi LEtudiant davant-gardea el atm, Clartnin, La Lutte des classesn mdr olmu, Camaraden mdr olmaya ok yaklamt, ve imdi de La Veritnin yol gstericilerinden biri olduunu g-

-88-

ryoruz dierleri herhangi bir ama iin gstermek zorunda kaldklar en ufak sahte ballk iin bile kendilerine kzyor, hayr ilerine dkn olup da fakir ve talihsiz insanlarla urarken onlar bir iki ucuz tavsiyeyle balarndan atan hanmefendilerinkine benzer bir tavrla. Bay Naville ne zaman gese, Fransz Komnist Partisi, Rus Komnist Partisi, her lkedeki muhalefet partilerinin ou yesi, en bata da bir ekilde borlu olduu insanlar Boris Souvarine, Marcel Fourrier, Srrealizm ve ben zgn bir tavr taknyor. LAllure potiquein (iirsel ekicilik) yazar Bay Baron, bu ekicilik iin neyse, Bay Naville de devrimci ekicilik iin odur. Komnist Partide aylk bir deneme sresi yeterli, dedi Bay Naville kendi kendine, benim iin nemli olan Partiden ayrlmam olgusundan yararlanmak olduuna gre. Bay Naville, ya da en azndan Bay Navillein babas ok zengindir. (Okurlarm bunu canl bir ekilde ifade etmeme izin verirse, unu eklemek isterim, La Lutte des classesn brosu Grenelle caddesi 15 numarada, Bay Navillein ailesine ait bir binada bulunur ve buras La Rochefoucauld dklerinin eski zel maliknesidir.) Byle dnceler bana hi olmad kadar az nemsiz geliyor. Fark ettiim bir baka ey ise Bay Morhangen La Revue marxistei karmaya karar verdii srada, Bay Friedmann tarafndan kendisine bu giriiminde 5.000.000 franka kadar mali destek salanm olduu. Rulet masasndaki kt ansnn onu ok gemeden bu meblan byk blmn geri demeye zorlamas nemli deil, nemli olan bu ar para yardm sayesinde bulunduu konumu elde etmeyi ve mehur yetersizliini gzlerden karmay baarm olmasdr. Ayn -89-

zamanda yeni mirasa konan Bay Baron da, La Revue marxistein bal olduu Les Revues teebbsnn bir ksm hisselerine talip olarak nnde yeni ufuklar aldna inanabiliyordu. Bay Naville birka ay nce Le Camarade ona gre muhalefetin eletirilerine dinlik kazandrma ihtiyacn karlayan, ama gerekte Bay Naville iin ok keskin zekl olan Fourrierden, o mehur sessiz izinlerinden birini alabilmesine yarayacak olan bir gazete, yaymlama niyetinden bizi haberdar ettiinde, bu yaynn masraflarn kimlerin karladn onun azndan renmek istedim, mdr olaca tek mdr olaca bir yayn. Yoksa her gazetenin arka sayfasnda uzun ve matrak syleileri yer alan, ve kt fiyatlarna dikkatlerini ekmeye altklar u gizemli arkadalar m? Hayr. 20.000 franklk bir tutarn 15.000ini balayan yalnzca Bay Pierre Naville ve kardeiydi. Geri kalan Souvarinein, Bay Navillein adlarn bile bilmediini itiraf etmek zorunda kald szde arkadalar tarafndan saland. Grdnz gibi, birinin bak asn bu konuda son derece dikkatli olmas gereken evrelerde dayatmak iin, bak asnn dayatlabilir nitelikte olup olmad, onun bir bankerin oluna ait olmasndan daha az nemlidir. Aklnda nceden tahmin edilebilir sonularla, kar iin insanlar birbirine drme metodunu kurnazlkla kullanan Bay Navillein, devrimci dnceyi dikte etme amacna ulama yolunda hibir aratan ekinmeyecei apak ortada. Ama bir sre nce Bay Baronun kurbaaprense benzer sihrini sergiledii alegori ormannda, bu pheli grnl boa ylan iin imdiden birka izin gn geti, neyse ki byk ihtimalle Trokinin, ve hatta Souvarinein -90-

hnerli ve gl kou pabular, nnde sonunda bu gzide srngenin stesinden gelecektir. imdilik, bildiimiz tek ey minik ku Francis Grardla birlikte Konstantinopolisten dnmekte olduu. Genliimizin karakterinin ekillenmesine ok yardmc olan seyahat, Byk Navillein czdannn eklini deitirmiyor. stelik Leon Trokiyi sahip olduu yegne arkadalarna dman etmek de byk nem tayor. Bay Navillee son bir soru: La Veritye, haftadan haftaya isminizin byd, ve imdi ilk sayfada kocaman yazld, Komnist muhalefetin yayn organna mali destei KM salyor? Teekkrler. Byle konular zaman ayrmaya deer buluyorsam bu, ncelikle, bugn Srrealizm sz konusu olunca ucuz kurtulduklarn iddia eden eski ibirlikilerimizin hepsinin, bizi inandrmaya altklarnn aksine, bizim tarafmzdan kovulduklarn gstermek iindir: okuyucuyu bunun sebeplerinden haberdar etmek yersiz olmayacaktr. Srrealizm kendini, belirttiim baz benzerlikler nedeniyle, Marksist dnceye ve sadece bu harekete kanlmaz ekilde bal olarak gryorsa da, u anda, taktikler konusunda farkllk gstermelerine ramen yzde yz devrimci olduklarn kantlam olan insanlar birbirine kar kkrtan iki geni akm arasnda seim yapmay reddetmektedir ve uzun sre de reddedecektir. Troki, 25 Eyll 1929 tarihli bir mektubunda Enternasyonalde idari ynetimde sola doru aka bir deiim olduunu kabul ediyor, ve esas itibariyle Racovsky, Cassior ve Okoudjavann aile ocana geri alnma taleplerini tm kalbiyle destekliyordu, kabul edilmesi halinde kendisinin yeniden -91-

entegrasyonunu da dourabilecek bir talep. Byle bir anda kendimizi ondan daha etin gstermeye niyetimiz yok. Varolan en ac verici atmann dncesinin bile, byle insanlar arasnda bir anlna esas phelerini unutarak yeni saflar olumasna sebep olduu bir zamanda, Bay Panat Istratinin, veya onu kutlarken bir yandan da nazike azarlayan Bay Navillein yapt gibi Istrati, kitabnn bir blmn La Nouvelle revue franaise gibi bir dergide yaymlamaman daha tercih edilir olurdu, vs. basknn hassas yarasna basmaya niyetimiz yok. Byle meselelerle ilgilenmemiz sadece akl banda insanlar, devrimci hareketle ilgili ancak kt niyetleri olan, bir avu ahmak, sahtekr ve kurnaz entrikac konusunda ikaz etmek iindir. Bu alanda imdilik bu kadarn syleme zorunluluunu hissediyoruz. Bu kadar az olmasna ncelikle biz zlyoruz. Henz kendimi konumlandrdm bu dzeyde, bylesi sapmalar, geri dnler ve gvenin suiistimal edilmesinin mmkn olmas iin genellikle ilerin kati olarak zc bir hal almas ve ayn anda birka adamn tarafsz ilgisine gvenilemeyecei sonucuna varlmas gerekir. Eer devrimci grevin kendisi, baarl olmas iin gerekli olan disipline ramen, iyiyle kty, samimiyle samimiyetsizi kendiliinden ayramyorsa; eer, kendi zararna olduu halde, samimiyetsizlerin maskesini drmek ve samimilerin plak yzlerini lmszln yansmasyla sslemek iin bir dizi olay beklemekten baka seenei yoksa, bu grevle dorudan balantl olmayan konularda durumun daha kt olmamasn nasl bekleyebiliriz, somut bir rnek vermek gerekirse, devrimci -92-

abayla tamamen akmayan Srrealist aba konusunda? Srrealizmin, esas nermelerinin faaliyetinin ilk ilkesiyle birlikte kalplerin bir gn ak olup bir gn sevmemelerinin sebebi hercailiin sorgulanmasnn anmsatcsdr srekli yeniden deerlendirilmesini gerektiren, kesintisiz bir sapmalar ve baarszlklar, zikzaklar ve kalar silsilesi ortasnda, ve belki pahasna belirmesi normaldir. Bu giriimi baaryla sonulandrmak iin her eyin yaplmadn sylemeliyim, bizim olarak tanmlanan aralar sonuna kadar kullanmak veya ilgili olduumuz hareketin balangcnda savunulan soruturma usullerini derinlemesine snamak gibi. unun altn tekrar izmek isterim, sosyal eylem sorunu, Srrealizmin uramaya koyulduu daha genel bir sorunun biimlerinden biridir, ve bu da her biimiyle insan ifadesi sorunudur. fadeden bahseden herkes, her eyden nce dilden bahseder. Bu yzden Srrealizmin ncelikle ve neredeyse yalnzca dil konusuyla ilgilenmesi kimseyi artmamaldr, ne de fethedilmi topraklarda seyahat etmenin zevki iinmi gibi dier alanlara yaplan basknlardan sonra dile geri dnmesi. Aslnda bu lkenin fethedilmesini artk hibir ey engelleyemez. Kim ne derse desin, Dada ve Srrealizmin Pandorann kutusunu aar gibi salverdii szck srleri, iyi bir maksat olmakszn geri ekilecek trden deildir. Yavaa ama emin bir ekilde, bugn ve bu ada hala retildii gibi, edebiyatn budala kasaba ve ehirlerine girecekler ve, yoksul ve zengin kesimleri kolayca artarak, ok sayda kuleyi sakince yok edecekler. abalarmz sayesinde imdiye kadar temellerinden sarslan tek yapnn iir olduunu dnen nfus, hazrlkl deil; u-93-

raya buraya nemsiz hendekler kazmakla yetiniyor. nsanlar, cmlenin mantksal mekanizmasnn tek bana, insanda hayat anlaml klan duygusal oku atelemekten aciz olduunu aa vurduu gereine aldrmyormu gibi yapyor. Kyasla, bu kendiliinden veya daha kendiliinden, dolaysz veya daha dolaysz faaliyetin rnleri, Srrealizmin kitaplar, resimler ve filmler eklinde gitgide artan saylarda sunduklar gibi, insann nce aknlkla bakt, ama imdi kucaklad ve yerleik dnme biimini yeniden rgtlemek iin ekingenlikle gvenmeye balad rnlerdir. Biliyorum: bu insan henz her insan deil, ve byle olmas iin ona zaman tanmalyz. Haklarnda en hafif tabirle zellikle salksz bir atmosferin ilerine iledii sylenen bir avu tamamen modern eserin, nasl takdire ayan biimde ve ahlakszca kamu bilincine girdiini dnn: sadece iir alannda Baudelaire, Rimbaud (bahsettiim phelere ramen), Huysmans, Lautramont. Bu salkszl dstur edinmekten korkmayalm. Asla, bu gln mutluluk ve anlay illzyonunu yok etmek iin elimizden geleni yapmadmz sylenmemeli. Emin olmak iin, bu miazma* hkimiyetindeki gne nlarn fanatike bir cokuyla sevmekten vazgemedik. Ancak, Fransadaki resmi grevlilerin romantizmin yznc yldnmn trenlerle groteske kutlamaya hazrlandklar bir anda, bugn kuyruk olarak deerlendirmeye hazr olduumuz, yleyse bile artc derecede kavrayl bir kuyruk olarak, bu romantizmin, z itibaryla bu resmi grevlileri ve trenleri reddettiini srarla sylyoruz, yz yanda olmak onun iin hala genliinin baharnda olmak demektir, yanl bir ekilde -94-

grkemli olarak adlandrlan dnemi, ancak yeni domu bir bebein ilk alamasdr. Bu bebek bizim vastamzla arzularn bildirir ve, varolmadan nce klasik olarak dnlen eyin iyiyle e anlaml olduunu kabul edersek, reddedilemez biimde ktlk dnda hibir ey istememektedir. *
Eski hekimlikte henz mikroplar bilinmezken epidemik ve bulac hastalklarn (kolera, veba, tifs) topraktan zararl szntlar ve yaylmalar sonucu olutuunu belirtmek iin kullanlan szck. (.n.)

Srrealizmin politika alanndaki gelimesi nasl olursa olsun, insanln kurtuluu zihnin birincil koulu iin yalnzca proleter Devrime gvenmemiz emri ne kadar acil ekilde verilirse verilsin, unu drste syleyebilirim ki karakteristik olarak bize ait olan ve iimize yaradn doruladmz ifade yollaryla ilgili fikrimizi deitirmek iin geerli bir sebep bulamadk. steyen herkes, bir giriin ak iinde rasgele kullandm u veya bu Srrealist tasviri ayplayabilir, bu onu tasvirler sz konusu olduunda baka zorunluluklardan kurtarmayacaktr. Bu aile bir kpek yn.* Herhangi biri byle balam d bir cmleyi alntlayarak bundan eytani bir zevk duyduunda, aslnda sadece bir sr cahili bir araya toplam olacaktr. Kimse neo-natralist usulleri bizimkiler pahasna, yani natralizmden bu yana zihnin en nemli zaferlerine katkda bulunan her eyi kmseyerek onaylamay baaramaz. Eyll 1928de bana sorulan u iki soruyu hatrlyorum: 1) Sizce yaznsal ve sanatsal rnler tmyle bireysel olgular mdr? Bunlarn insanln ekonomik ve sosyal evrimini belirleyen ana akmlarn yansmas olabileceini veya

-95-

olduunu dnmyor musunuz? 2) i snfnn zlemlerini ifade eden bir edebiyat ve sanata inanyor musunuz? Sizce bu edebiyat ve sanatn balca temsilcileri kimlerdir? Cevaplarm yleydi: 1) Kati olarak, bu her dnsel olgu gibi yaznsal ve sanatsal rnler iin de geerlidir, bununla ilgili doru olarak sorulabilecek tek soru, dncenin bamszl sorusudur. Yani, sorunuza olumlu ya da olumsuz bir yant vermek mmkn deildir, ve sylenebilecek tek ey bu durumda gze arpan tek felsefi tutumun, mutlak olarak aldmz insan dncesinin doasyla, bu dncenin snrl dncelere sahip bireylerden oluan bir kalabalk iindeki gereklii arasndaki (gerekten varolan) elikiden bahsetmekten ibaret olduudur. Bu ancak sonsuz ilerleme vastasyla zlebilecek bir problemdir, insanolunun birbirini izleyen en azndan hemen hemen sonsuz nesilleri vastasyla. Bu bakmdan insan dncesi bamszdr ve deildir; ve bilme kapasitesi hem snrsz hem snrldr. Doas ve yetenei itibaryla, potansiyel olarak, ve tarihteki esas amacna gre bamszdr; ancak her uygulamasnda ve muhtelif durumlarndan her birinde bamszlktan yoksun ve snrldr.** Bu dnce, benden falanca ifadeyle deerlendirmemi istediiniz alanda, ancak bozulmam otonomisi ve mutlak bamllnn bilinci arasnda gidip gelebilir. Bana yle geliyor ki bizim zamanmzda sanatsal ve yaznsal retim btnyle, bu oyunun bir yzyllk gerekten keder verici iir ve felsefeden sonra (Hegel,

-96-

Feuerbach, Marx, Lautramont, Rimbaud, Jarry, Freud, Chaplin, Troki) kendisini zmek iin duyduu gereksinimlere kurban ediliyor. Bu artlarda, bu rnlerin insanln ekonomik ve sosyal evrimini belirleyen ana akmlar yanstabileceini veya yanstmas gerektiini sylemek epeyce kaba bir yarg olur, yani dncenin sadece ikinci derecede nemli olan bilincini belirtip asl doasna pek itibar etmemek: hem mutlak hem slah edilmi, topik ve gereki, sonunu kendi iinde bulan ve yalnz hizmet etmeyi arzulayan, vs. 2) i snfnn arzularn ifade eden bir sanat veya edebiyatn mevcut olaslna inanmyorum. Byle bir olasla inanmamamn sebebi, herhangi bir devrim-ncesi dnemde zorunlu olarak burjuvazinin rn olan yazar veya sanatnn, doas itibaryla bu arzular aktarmaya ehil olmamasdr. Bu arzularla ilgili baz fikirler edinebileceini, ve hayli istisnai ahlaki artlarda, herhangi bir davann proleter davaya nispeten greceliliini kavrayabileceini inkr etmiyorum. Bunu onun iin bir duyarllk ve btnlk meselesi olarak deerlendiriyorum. Ne var ki bu, kendisine ait ifade yollarnn iinde varolan, onu yapmay tasarlad ii kendi iinde ve yalnzca kendi iin, ok zel bir adan dnmeye zorlayan dikkate deer kukudan syrlabilecei anlamna gelmez. Bu iin geerli olmas iin, hlihazrda varolan belirli dier ilerle ilikili olarak konumlandrlmas ve sra kendisine geldiinde yeni rlar amas gerekir. Gereken her eyi hesaba katarak, rnein, yasalar yrrle konamayan iirsel determinizm iddiasn protesto etmek, diyalektik materyalizm iddiasn protesto etmek kadar anlamsz olacaktr. ahsen, bu iki tr -97-

hareketin benzer olduuna inanyorum, hatta, aralarnda en azndan u ortak nokta var: ikisi de acmasz. Marxn tahmin ve ngrlerinin lmnden beri gerekleen neredeyse tm harici olaylar sz konusu olduunda doru kmas gibi, Lautramontun yalnz zihni ilgilendiren olaylar hakknda sylediklerinin tek bir kelimesini bile geersiz klacak bir ey gremiyorum. Marx dnda * Rimbaud. ** Friedrich Engels, La Morale et le droit. Vrits ternelles. sosyal olgular aklamaya ynelik btn giriimler, kimsenin proleter kltrle akrabal olduunu iddia edemeyecei bir tarihsel dnemde nk bu kltr proleter rejimlerde bile henz varolmamtr szde proleter edebiyat ve sanat savunmaya veya tanmlamaya ynelik abalar kadar yanl geliyor. Burjuva kltrnn antitezi ve bu kltrle bir kyaslama olarak anlalan proleter kltrle ilgili mulak teoriler, proletarya ve eletirel ruhtan yoksun olan burjuvazi arasndaki karlatrmalardan domutur. . . . phesiz, yeni toplumun evriminde, kltr ve sanatn azami hareket gelime zgrlne sahip olaca bir dnem gelecektir. Ama bu konuda ancak hayali varsaymlarda bulunabiliriz. Gnlk ekmek kavgasnn bunaltc kaygsndan kurtulmu, umumi amarhanelerin herkesin amarlarn ykad, iyi beslenmi, mutlu ve salkl ocuklarn tm ocuklarn bilim ve sanatn temellerini hava ve gn gibi ilerine ektii, gereksiz azlarn olmad, insann serbest kalm egoizminin

-98-

olaanst bir g yalnzca bilgi ve evrenin daha iyi bir yere dntrlmesiyle ilgilendii bir toplumda, kltrn dinamik doas, dnyann gemite karlat hibir eyle llemez olacak. Fakat bu aamaya ancak nmzde uzanan uzun ve zahmetli gei srecinden sonra ulaabiliriz.* Bu takdire deer aklamalar, bugn Fransada Poincarnin diktatrl altnda, kendilerini proleter yazar ve sanatlar olarak yutturan, ve bunu yazp izdiklerinde irkinlik ve sefaletten baka bir ey olmamasna bahane eden baz hilekar ve kurnaz ahslarn sulamalarna olduu kadar, basit rportajlar, ant mezarlar ve hapishane krokisi dnda hibir eyi kavrayamayan, bildii tek ey Zolann hayaletini gzmzn nnde sallayp durmak olan akbabalar gibi inceledikleri, buna ramen zerre kadar kltmedikleri Zola ve (yaayan, nefes alan, ac eken, umut eden ve kederlenen her eyi arszca azarlayarak) her trl ciddi aratrmaya kar kan, her trl kefi nlemek iin ellerinden geleni yapan, verdikleri bilgilerin anlalamad bahanesiyle yaratlmakta olan eyin hazr ve genel bilgisi zihni kmseyen kardevrimcilere de nihai bir cevap niteliindedir. Bir sredir, rnein otomatik yazn ve ryalarn tarifi alannda, Srrealizmin hep talep ettii gibi daha sistematik ve srekli abalarn olmamasnn bir talihsizlik olduunu sylyorum. Bu trden metinlerin Srrealist yaynlarda yer almas ynndeki srarmza, ve baz eserlerde nemli bir yere sahip olmalarna ramen, uyandrdklar merakn her zaman srekli olmadn, veya fazla virtz paralar gibi grndklerini kabul etmeye zorlanyoruz. Bu metinlerden birinin ortasnda -99-

apak bir klienin bulunmas, onlar vastasyla yaratmak istediimiz dnme de tamamen aykrdr. lerin bu hale gelmesinin sorumlusu, byk ounluu ilerinde olan biteni gzlemlemek iin en ufak bir aba harcamadan bu balantszln kavranmas daha kolaydr ve dnerek yazlanlardan daha ilgintir kalemlerinin kat zerinde babo ekilde salnmasyla yetinen, veya dsel eleri, aralarndaki etkileimi ortaya karmak iin deil pitoresk niteliklerini vurgulamak iin keyfi olarak bir araya toplayan yazarlarnn snr tanmayan dikkatsizliidir. Bylesi bir karklk, elbette, bu tr bir eyin bize salayabilecei yararlardan mahrum kalmamz iin hesaplanmtr. Aslnda Srrealizme sunduklar asl deer, belirli mantksal alanlar ortaya karmalarnn muhtemel olmas, veya daha net olarak imdiye kadar bilin aleminde glerinin snrna kadar kullanlan mantksal melekenin ilemedii alanlar. Neler diyorum ben! Bu mantksal alanlar kefedilmemi kald gibi, kulak veren herkesin ncelikli olarak duyduu sesin kayna hakknda her zamanki kadar az ey biliyoruz, bizimle dndmze inandmz ey dndaki konularda sohbet eden, en kaygsz hissettiimiz anlarda ciddi bir tona brnen veya en mutsuz anmzda bo gevezeliklere dalan bir ses. stelik bu ses, basit eliki ihtiyacna da teslim olmuyor. . . . Masamda yalnz otururken, bana hendekten kan bir adamdan bahseder, tabii kim olduunu sylemez; srarc olursam bana hayli net bir portresini karr: hayr, kesinlikle bu adam tanmyorum. Bu gerei fark edene kadar adam kaybolmutur bile. Dinlerim, kinci Srrealist Manifestodan uzamdr. . . . rnekleri oaltmaya -100-

gerek yok; bu ses bu ekilde konuur. . . . nk rnekler ier. . . zr dilerim, ben de anlamyorum. Bu sesin rnein bana kulp takmaya ne derece yetkili olduunu bilmek gerekten ilgin olurdu: rnekleri oaltmaya gerek yok (ve Les Chants de Maldorordan beri bu lafa karmalarn ne kadar babo ve harika olabileceini biliyoruz). Ses bana rneklerin itii (?) cevabn verdiinde bu, bahsettiim cevab veren gcn kendini gizlemesinin bir yolu mudur, ve bu doruysa neden kendini gizliyor? Onu kavrayamadan gafil avlamak iin acele ettiim anda, kendini aa vurmann eiinde miydi? Byle bir problem, yalnz Srrealizmin ilgisini ekmez. Herkes, kendini ifade ederken, syleyeceini bildikleriyle, ayn konuda syleyeceini bilmedikleri ama yine de syledikleri arasndaki karanlk bir anlama * Leon Troki, Devrim ve Kltr, Clart, 1 Kasm 1923 olaslyla uzlar. En kontroll dnce bile bu yardm olmadan yapamaz, ki titizlik asndan bu istenmeyen bir durumdur. Fikir, kendisini beyan eden cmlenin ortasnda saldrya urar. Dadaizm zellikle bu saldrya dikkat ekmek istemitir. Biliyoruz ki Srrealizm, otomatizme itiraz vastasyla bu saldrdan bir eit yapnn korunmasnda yer almt: bir Uan Hollandal gibi bir ey (baz kiilerin bana kar kullanabileceklerini dndkleri imge, haddinden fazla kullanlm olsa da bana iyi grnyor, ve ben de onu bir kere daha kullanyorum). Bu yzden diyordum ki, insan zihninin derinliklerinde

-101-

onun bilgisi dnda ortaya kan eyi daha net bir ekilde grmeye almak bize dyor, kendi girdabn bize kar kullanmaya balasa da. Bu konuda, zlebilecek olann orann azaltmak istiyor deiliz, ve komplekslerin bilimsel olarak irdelenmesine dnmek de aklmzn ucundan gemiyor. Sosyal sorunlar alannda Marksist doktrini setiini grdmz Srrealizm, fikirlerin evrimine gelindiinde Freudyen doktrini kmsemek niyetinde deildir: aksine, Srrealizm Freudyen eletirinin gerekten salam bir temele sahip ilk ve tek eletiri olduuna inanr. eitli psikanalitik eilimlerden nitelikli doktorlar birbirine kar kkrtan tartmaya ilgisiz kalmak Srrealizm iin imkanszdr tpk Enternasyonalin liderlii iindeki mcadeleyi gn gnne ve tutkulu bir ilgiyle takip etmesi gerektii gibi ancak yalnzca doktorlar arasnda gereklemesinde yarar olan bir tartmaya karmaya ihtiyac yoktur. Srrealizmin kiisel deneylerinin nemini belirtmeyi dnd alan, bu deildir. Srrealizme yakn duran kiiler doalar gerei, derin kayglarnn yaratma, sanatsal olarak yok etme kaygs byk blmn etkileyen Freudyen grle, yani sblimasyon* olarak bilinen olgunun izahyla zellikle ilgilendiklerinden, Srrealizm esasen bu insanlardan grevlerinin icrasna yeni bir farkndalk getirmelerini, kendilerini gzlemlemelerini ki onlarn durumunda bu ok deerlidir,ounlukla sanat deil doktor olan kiilerin szde sanatsal ruh hallerini idrakindeki yetersizlikleri telafi etmelerini ister. Srrealizm ayrca Freudyen anlamda, atfta bulunduumuz deerli kabiliyete sahip olanlardan, izlediklerini grdmz yolun tam tersi bir yol takip ederek, -102-

bu kta en karmak mekanizmay, esini incelemelerini ister, ve, onun kutsal bir ey olduunu dnmeyi braktklar andan itibaren Srrealizm onlardan, esinin sra d erdeminden ne kadar emin olurlarsa olsunlar, sadece ona son balarn da braktrmann, hatta daha nce kimsenin kavramaya cret edemedii bir ey onun kendilerine boyun emesinin hayalini kurmalarn talep eder. Bu noktada kurnazla bavurmann anlam yok; hepimiz esinin ne olduunu biliyoruz. Onu tanmamak imkansz; o, ifadenin yce ihtiyalarn her zaman ve her yerde karlayan ey. Yaygn olarak sylenene gre ya vardr ya yoktur, ve eer yoksa, insan aklnn onunla kyaslayarak ileri srd hibir ey, mantksal zeka, ve ok alarak elde edilmi yetenek, yerini tutamaz. Onu seyrek aralklarla, ortaya kan her sorunda, verili bir fikirle karlk veren (rnein, yazl) bir fikir arasnda yaratt ksa devreyle bizi bir mantkl zmn deil de eit oranda mantkl baka bir zmn oyunca olmaktan kurtaran, zihnimizin bu tam hakimiyetinden kolayca tanyabiliriz. Fiziksel dnyada olduu gibi, bir makinenin iki kutbu, az direnli veya dirensiz bir iletkenle balandklarnda ksa devre olur. Srrealizm iir ve resimde, bu ksa devreleri artrmak iin elinden gelenin fazlasn yapt. nsann belirli bir duygunun penesinde, anszn kendisinden daha gl bu ey tarafndan ele geirilip, nefsi mdafaa sonucu lmszle frlatld ideal ann yapay olarak tekrarlanmasna tm kalbiyle inanyor, ve inanacak. nsan uyank ve akl banda olsayd, dehet iinde bu zor durumdan syrlrd. Onun iin esas mesele bundan kurtulmak deildir, bu esrarengiz nlama boyunca konu-103-

maya devam etmektir: aslnda kendine ait olmaktan kt noktada, bize aittir. Ruhsal etkinliin bu rnleri, anlamlandrma arzusundan mmkn olduunca uzak, her zaman fren grevi yapmaya eilimli sorumluluk fikrinden kurtulmu, zekann edilgin yaam olmayan *

Freud der ki, sinirsel hastalklarn patolojisini aratrdka, onlarn insa-

nn ruhsal hayatnn dier olgularyla, hatta en ok nem verdiklerimizle balantlarn da grmeye balarz. Ve grndmzn aksine, gerekliin bizi ne kadar az tatmin ettiini grrz; bylece, iimizdeki bastrmalarn altnda, arzularmz uygulayarak asl varoluumuzun yetersizliini telafi eden bir fantezi dnyas yaratrz. Baarl olan faal insan [baarl olan: bu terminolojinin sorumluluunu Freuda braktm sylememe gerek yok] bu arzufantezileri geree dntrebilendir. Bu dntrme d koullar veya bireyin zayfl yznden baarsz olduunda, kii gereklie srt evirir: hayallerindeki daha mutlu dnyaya ekilir: hastalk durumunda, onlarn ieriklerini semptomlara dntrr. Belirli elverili koullarda, ocukluk alemine ekilerek gereklikten uzaklamak yerine, fantezilerinden gereklie doru hareket etmek iin baka bir yol bulabilir; eer psikolojik olarak ok gizemli olan sanatsal bir kabiliyeti varsa, hayallerini semptomlar yerine sanatsal yaratlara dntrebileceine inanyorum. Bylelikle nevroz akbetinden kaabilir ve, bu sapma vastasyla, gereklikle iliki kurabilir.

her eyden bamsz otomatik yazn ve ryalarn tarifinin temsil ettii* bu rnler, sanat alannda garip bir biimde zayf olduunu aa vuran bir eletirinin deerini artrabilecek eleri salama, cokulu deerlerin genel bir yeniden snflandrmasn yapmaya frsat verme, ve insan denen kapal

-104-

kutuyu sresiz olarak aabilecek bir anahtar nerme avantajn sunar, onu karanlkta dardan, tesinin, gerekliin, mantn, dehann, ve sevginin dndan kilitlenmi kaplara arptnda, kendini korumak iin geri dnmekten caydran bir anahtar. Yaadmz dndmzn dndaki bir varoluun ak kantlaryla birlikte, onu daha nce yaptmz gibi valyece kullanmaktan kanacamz bir gn gelecek. O zaman gerei yakalamaya bu kadar yaklamken, biroumuzun yzme bilmeksizin suya atlamak, Ankaya inanmakszn bu geree ulamak iin atee dalmak yerine, yaznsal veya baka bahaneler bulduunu fark edip aracaz. Hata, tekrar ediyorum, ayrm yapmakszn hepimizin olmayacaktr. Bu basit abalarn bir dereceye kadar baarsz olduu disiplin ve saflk eksikliiyle urarken, bugn birok eserde Srrealizmin geerli ifadesi olarak geenlerin nelerle kirlendiini gstermek istiyorum. Genellikle, bu deyimin bu fikre uygunluunu kabul etmiyorum. Srrealizmden yaamay baarm olan karmak, onu hatr saylr bir karklk pahasna gerek amacna yneltmek gelecekteki baz adamlarn masumiyet ve fkesine decek. Bu srada benim burada yaptm gibi, Srrealizmin gereksizce ieklerle yklenmi ama hala gururlu siluetini bir dereceye kadar dik tutmak, ben ve arkadalarm iin yeterli olacaktr. Srrealizmin imdi bizden saknd czi alan, bakalarnn bize kar kullanmasndan korkmamz gereken bir ey deildir. Tabii ki Alfred de Vignynin gsterii ve batan aa aptal olmas, Thophile Gautiernin yallnn bunaklkla bozulmu olmas yazktr, ama romantizme yazk olmamtr. Mallarmnin birinci kalite -105-

kk burjuva olduunu, veya Morasnn ciddi bir sanat olduuna gerekten inanan insanlar olduunu dnmek bizi zyor, ama sembolizmin deerli bir ey olduunu kabul edersek, insan sembolizm iin zlmez, vb. Ayn ekilde Srrealizmin, ne kadar parlak olursa olsun, u veya bu ahsn kaybndan kaynaklanan ciddi bir sorunu olduuna inanmyorum, zellikle de ayrldktan sonra artk tam olmayan, ve her hareketiyle normale geri dnmek istediini belli eden kii konusunda. Bu nedenle, eletirel yeteneklerinin geici bir ktye kullanm olduunu umduumuz eyi atlatmas iin kendisine inanlmaz bir sre tandktan sonra, Robert Desnosa**, artk kendisinden hibir ey beklemediimizi ve onu gemite bize etmi olduu tm taahhtlerden azat etmekten baka seeneimiz olmadn sylemek zorundayz. Bunun beni bir dereceye kadar zdn itiraf etmeliyim. Hibir zaman alkoymaya almay dnmediimiz eski gezgin dostlara karlk Desnos, Srrealizmin evriminde asli bir rol, unutulmaz bir rol oynad, ve u anda bunu inkar etmek olanakszdr. (Ama Chirico da ayn ekilde, deil mi, byle olduu halde). Deuil pour deuil, La Libert ou lamour, Cest les bottes de sept lieues cette phrase: Je me vois gibi kitaplar ve, gereklikten daha az gzel olan bu mitin, yalnzca kitap yazmaya adanmam bir etkinlik karlnda Desnosya bahedecei her ey, uzun sre imdi savat eyler lehine etkili olacak. * Bu iki prosedrn deerini gl bir ekilde vurgulamak zorunda hissediyorsam bunun nedeni dnsel bir deva tekil ediyor gibi grnmeleri deil,

-106-

deneyimli bir gzlemci iin karklk ve hileye dierlerinden daha az yatkn olmalar ve hala insana kaynaklaryla ilgili adil bir fikir verebilmek iin bulabildiimiz en iyi ey olmalardr. Hayatn bize dayatt koullar, grnte sebepsiz olan retilmi bir uygulamay kesintisiz olarak gerekletirmeyi neredeyse imkansz klyor. ekinmeden byle giriimlerde bulunanlar, bazlar daha sonra ne kadar uzak dm olursa olsun, bir gn isel masal dnyasnn kalbine bu kadar yararszca frlatlm olmayacaklar. Bu byl dnyayla karlatrldnda, zihnin nceden tasarlanm herhangi bir etkinliine geri dnmek, adalar onun zerine ne kadar yemin ederse etsin, onlara ancak zc bir davran olarak grnecek. Herkesin kullanabilecei bu ok dorudan vastalar, ne zaman esasen imdiki gibi sanat eserleri yaratma deil kendi iimizde glkle grdmz btn gzellik, btn sevgi, btn erdemin muazzam bir younlukla parlad, varlmzn henz ortaya kmam ama ortaya kabilecek blmn aydnlatma meselesi tartlsa tevik etmekte srarc olduumuz vastalar, tek vastalar deildir. zellikle, imdilerde sanata ve hayata uygulanmas sonucunda dikkati artk gerek veya hayali olan zerinde deil, bunu nasl ifade edebilirim, gerekliin br tarafnda tutacak kusursuz aldatma teknikleriyle ilgili byk beklentiler var. nsan zmsz sorunlar yznden bitemeyen romanlar hayal etmekten holanr. Ne zaman birka nemsiz zellikle bol keseden tanmlanm karakterlerin, tamamen tahmin edilebilir ekilde davranarak tahmin edilemeyen bir sonuca doru gittii, veya tersine, psikolojinin byk grevlerini insanlar ve olaylar pahasna batan savma bir ekilde yerine getirmeye almaktan vazgeerek iki u arasnda bir salise durup, oraya olaylarn tohumlarn ektii; veya mekann geree benzerliinin ilk defa, en sradanndan en ak seik tanmlananna kadar nesnelerin sadece ryalarda sahip olduu tuhaf sembolik hayat bizden gizlemeyi brakt; ya da yapnn fazlasyla basit olduu, ancak genellikle yorgunluu tarif etmek iin kullanlan

-107-

szcklerin bir karlma sahnesini betimlemek iin kullanld veya mutlu szcklerin byk bir kesinlikle bir frtnay tanmlamak iin vb. kullanld bir roman greceiz? Bu kltc gereki deliliklere son verme vaktinin geldiini dnen hi kimse, kendi seimini yaratmakta zorlanmayacaktr.

** 8 Haziran 1945te ekoslovakyadaki Theresienstadt toplama kampnda


tifsten lmtr. (.n)

Bunun drt be yl nce olduunu hatrlayalm. O zamandan beri, bir sreliine kendisini destekleyen, ancak grne gre hala karanlk olduklarnn farkna varamad glerden istediini bulamayan Desnos, maalesef birbirinden fakir ve yalnz insanlardan farksz olduu gereklik dzleminde hareket etmeyi kafasna koydu, dierlerinin grmeye korktuu eyi grm olan, grm olan diyorum, ve olan yaamak yerine olmu olan ve olacak olan yaamaya mahkum olanlar gibi. Felsefi zemin eksiklii bugn syledii gibi felsefi zemin eksiklii deil ama belki felsefi ruh eksiklii ve bunun bir sonucu olarak, kiinin i karakterini u veya bu dsal tarihi karaktere nasl tercih edeceini bilme eksiklii Cidden! Ne ocuka bir fikir: Robespierre veya Hugo olmak! Onu tanyan herkes bunun Desnosu Desnos olmaktan alkoyacan bilir bu ekilde varolan en tehlikeli etkinliklerden birine, gazetecilie cezasz dalabileceini dnd, ve onun yznden Srrealizmin evrimi iinde kar karya kald avu dolusu ciddi talebe kiisel olarak cevap vermekten kanabileceini: Marksizmi kabul etmek ya da etmemek gibi. Bu bireyci metot kendini kantladna gre, Desnosun gazetecilik faaliyeti dierini tamamen yok ettiine gre, ne kadar zalimce gelse de, konu zerinde kendi sonularmza varmaktan baka an-108-

smz yok. Zaten zorlukla tahamml edilen snrlarn am olan bu etkinliin (Paris Soir, Le Soir, Le Merle) fazlasyla kafa kartrc olarak bildirilmesi gerektiini sylyorum. Bifur olarak bilinen olaanst p kovasna neeli katlmnn hediyesi olarak yazd, Fikrin Paral Askerleri balkl makalesi yeterince anlaml: makalede Desnos kendisini deerlendiriyor, hem de ne slupla! Bir editrn huylar ok eitlidir. Genellikle nispeten dakik, epey tembel bir alandr, vs, vs. Bay Merle ve Clemenceauya sayglarn sunmasnn yannda, her eyden daha ackl u itiraf da buluyoruz: Gazete, kendisini yaatanlar ldren bir devdir. Bundan sonra, herhangi bir gazetede u gln dedikodu parasn okumak nasl artc olabilir: Robert Desnos, Man Rayin Etoile de mer adl filminin senaryosunu yazmasn istedii Srrealist air, geen yl benimle birlikte Kbaya bir yolculuk yapt. Ve Robert Desnos tropikal yldzlarn altnda bana ne okudu biliyor musunuz? Alexandrine* iirler, A-lexan-drine! stelik (ama bunu kimseye syleyeyim demeyin, nk bu byleyici airin itibarn yok edebilirsiniz) bu Alexandrineler Jean Racinein deilken, ona aitmi. Aslnda, bu Alexandrinelerin Bifurda yaymlanan yazlarla tpatp uyutuunu dnyorum. Sonunda artk pheli olmay bile brakan bu aka, bu maskaralkta Bay Ernest Raynaudyla yaran Desnosun, Rimbaudya ait daha nce bulunmam bir iir icat edebileceini dnd gn balad. Maalesef bu iir, sahte olduuna dair bir aklama olmakszn, Les Veilleurs balyla Arthur Rimbaud imzasyla, La Libert ou lamourda ba iir olarak yaymland. Bu ve bunu -109-

izleyen ayn tr iirlerin Desnosun anna zerre kadar katkda bulunduuna inanmyorum. Bu iirlerin kt olup olmadna (yanl, iirilmi ve bo) karar vermeyi, ve Srrealist bak asndan gln bir hrs ile iirin bugnk amalar konusunda affedilmez bir anlayszln belirtilerini gsterdiklerini teyit etmeyi uzmanlara brakyorum. Desnos ve dier birka kiinin anlayszl aslnda yle saldrgan bir hal alyor ki, beni ona uzun uzadya kusur bulmaktan kurtaryor. Son kant olarak, gece maceralarnn urak yeri olacak Montparnassedaki bir gece kulbne isim olarak, zamann balangcndan beri dnyada aptal, adi ve iren olan her eye meydan okuyan tek kelimeyi setiklerini belirtmem yeterlidir: Maldoror. Grne gre Srrealistler arasnda kargaa var. Bay Breton ve Aragonun bir ift kumandanm gibi davranmalarnn ekilmez hale geldii syleniyor. Gvenilir kaynaklardan aldm bilgiye gre tavrlar, yeniden askere alnan iki eski baavua benziyormu. Nasl olduunu bilirsiniz. Bu tr eylerden holanmayan insanlar var. Ksacas, birka bir araya geldi ve Montparnasseda Maldoror adnda yeni bir gece kulb amaya karar verdiler. Ortaya kp, sa bir Hristiyan iin neyse Maldoror da bir Srrealist iin odur, diyorlar ve byle bir iaretin bu iki beyefendiyi, Breton ve Aragonu ok edeceini ve inciteceini sylyorlar.** Bu satrlarn yazar, araziye yapt bir ziyaretten sonra, kt bir niyeti olmadan ve gzlemlerine denk den gndelik slubuyla unlar anlatyor: O srada bir Srrealist geldi, bu da bir tane daha mteri demekti. Ve ne mteri! Bu Robert Desnosdan ba-110-

kas deildi! Byk bir hayal krklyd, nk sadece taze sklm bir limonata istedi. Genel aknla cevap olarak kaln bir sesle aklad: Ancak buna dayanabilirim. ki gndr ayk bir nefes almadm. Ne yazk! * 12 heceli msra. (.n) ** Candide, 9 Ocak 1930. Bugn bana saldrmann, ayn zamanda saldrlamaz olan Lautramonta da saldrmadan mmkn olamayacan dnmelerinden faydalanmak, benim iin ok basit olurdu. Desnos ve arkadalar, Disque vertein eski bir aratrmasna cevap tekil eden birka temel cmlemi burada tam bir arballkla tekrarlamama itiraz etmeyeceklerdir, cmlelerimin slubunu deitirmeye hi gerek yok, ve onlarn ifade ettii duyguyu o zamanlar tm kalpleriyle onayladklarn da inkar edemezler: Neye kalkrsanz kalkn, ok az insan o unutulmaz n kendilerine rehberlik etmesine izin verir: Maldoror, ve hermetik iirler, hayatta ilerlemek ve varolmak iin bilmeye ihtiya duyulmayan o k. Dierlerinin fikrinin nemi ok azdr. Bir insan, bir air, hatta bir kahin olan Lautramont: imdi gel! Bavurduunuz szde yaznsal gereklilik, Zihni bu ardan, ki varolanlarn en dramatiidir, ve tm sokulganln, tm insani snrlamalarn reddinden mahrum etmeyi ba-

-111-

aramayacak, kymetli bir deiim deeri ve ilerleme iin rasgele bir basamak yaratmay baaramayacak. Bugn edebiyat ve felsefe, kendilerini sulu bulan bir aklamay gz nne almamak iin kibirle mcadele ediyor. Btn dnya, farknda olmadan, bunun sonularndan zarar grecek, ve bu sebepten aramzdaki en ak grl, en saf olanlar silah banda lmeyi kendilerine borlular. zgrlk, Baym Maldoror kelimesinin ucuz bir barn varlyla ilikilendirilmesi kadar kaba bir inkar, imdiden sonra Desnosun yazaca herhangi bir eyle ilgili en ufak bir yarg ifade etmekten kanmam iin yeterlidir. iir alannda, u drtlkler aleminden daha uzaa bakmamza gerek yok.* Bu, szel yetenein ciddi bir dnce eksikliini gizlemek ve gln dncelere dalm air geleneiyle balar yenilemek iin ar ekilde kullanlmasnn gtrd yerdir; tam da bu gelenein birka gecikmi kafiyeci ne dnrse dnsn tamamen bozulduu, gerekten bir ey sylemek istedikleri iin ne kardmz insanlarn mterek abalar karsnda geri ekildii bir anda Borel, Aurlia zamannn Nervali, Baudelaire, Lautramont, 1874-1875in Rimbaudsu, Huysmansn ilk dnemi, pomes-conversations ve Quelconqueries zamanndaki Apollinaire, iimizden biri olarak grdmz birinin bizimle tamamen dardan bateau ivre oyunu oynamaya, veya bizi Stancesn sesiyle uyutmaya karar verdiini dnmek ac. Getiimiz birka yl boyunca iirin sorunlarnn temel olarak biimsel olmaktan kt dorudur, gerekten de falanca yazarn neden ara sra yeni bir paragrafa balamaya karar verdiinden ok, iirin -112-

kendi isel n ve bu k sayesinde imkansz olann neyi mmkn olana dntrdn, ho grlebilir olann yasaklanm olandan ne aldn gz nnde bulundurarak, Aragon, Crevel, Eluard veya Peretninkilerde olduu gibi, eserlerin ykc niteliini deerlendirmekle ilgileniyoruz. Bu zamanda birinin gelip de bizimle durak hakknda konumas iin bir sebep daha azald: neden aramzda belirli bir serbest vezin tekniinin taraftarlar olmasn, ve neden Robert de Souzann cesedini demeyecekmiiz? Desnos ciddi olamaz: dnyay bu kadar kolay sakinletirmeye hazr deiliz. Her gn, yeni hayal krklklarnn belirtilerini getiriyor. Bunlar, hi deilse akl salnn lt olarak, kabul etme cesaretini gstermeli ve hayatn muhasebe defterinin sevimsiz bor hanesine kaydetmeliyiz. Birka istisna dnda bunlar, haddinden fazla cmertlikle gvenip umut baladmz kiilerdir. zgr Duchamp, sava yllarnn yaklaan karanlnda oynad oyunu, sonu gelmez bir satran ma iin brakmaya niyetli deildi, hizmet etmeye isteksiz ancak hep bu berbat Harar** nedenini sylemeyi reddettii yksek dozda phecilie tutulmu gibi grnen biri izlenimi uyandrabilecek bir ma. Hele Bay Ribemont-Dessaignesin Blble*** varis olarak sunduu, en adi sinema dergilerinde aka Dessaignes imzasyla yaymlad iren detektif ykleri affedilir gibi deil. Son olarak, Picabiann zaman zaman bizimkiyle badamayan, ama en azndan iir ve resimde takdire ayan bir anlam olan saf provokasyon ve fke tavrndan vazgemenin eiinde ol-

-113-

duunu duymak beni kayglandryor: e koyulmak iin, onu en st dereceye, iirsel ilhama hibir zaman engel olmayan ve bir eserin asrlar sonra bile gen kalmasn salayan asil zanaatkarlk derecesine getirmek iin. . . dikkatli olmalyz. . . dayanma iinde olmal ve, drst kiiler arasnda, birbirimiz zerinde kirli oyunlar oynamaya almamalyz. . . idealin yeermesini desteklemeliyiz, vs. Bu satrlarn Bifurda ktn gz nne alsak bile, bu ekilde konuan gerekten bizim bildiimiz Picabia m? * kr. Corps et biens (Nouvelle Revue Franaise, 1930), son sayfalar. **
Etiyopyann dousunda bir kent. Rimbaud, 1800lerin son eyreinde bir sre burada yaamtr. (.n)

*** Hans Christian Andersenin bir masal. (.n) Bunlar syledikten sonra, uzun yllardr ayr dtmz, fikirleri bizi hala ilgilendiren, yazlarndan anladmz kadaryla endieleri bizimkilerden ok da uzak olmayan, ve bu koullarda aramzdaki anlamazln zannettiimiz kadar ciddi bir eyden kaynaklanmadn dnebileceimiz bir adama hakkn vererek borcumuzu telafi etmek isteriz. 1922nin balarnda, Dadann bir hareket olarak dald dnemde, ortak bir amaca ulamada kullanmamz gereken pratik yntemler konusunda bizimle ayn fikirde olmayan Tzarann, bu anlamazlk yznden kendisine ynelttiimiz ar sulamalarn kendisi de bize kar ayn oranda insafszca ithamlarda bulunmutu kurban olmu olmas mmkn-

-114-

dr, ve Coeur barben mehur gsterimi srasnda, aramzdaki kopmann gereklemesi iin, yanl yorumladmz iddia ettii ve ben bunu yeni rendim talihsiz bir hareket yapmas yeterli olmutur. (unu kabul etmek gerekir ki Dada gsterilerinin asl amac her zaman mmkn olduu kadar ok karklk yaratmakt, ve organizatrn aklndaki ey katlmclarla halk arasndaki anlamazl en yksek noktasna getirmekti. O akam, hepimizin ayn tarafta olmad unutulmamaldr.) ahsen, bu versiyonu kabul etmeyi gnlden istiyorum, ve olaya dahil olan herkesin bunlar artk unutmas konusunda srar ediyorum. Bu olaylar olduundan beri, Tzarann entelektel tavr netliini hi kaybetmezken, bunu ona aka sylememenin yersiz bir dar-kafallk olaca fikrindeyim. Biz arkadalarm ve ben bu uzlamayla, her koulda hareketlerimizi yneten eyin asla Tzaraya paylap paylamadn bile sormadmz bir bak asn ne pahasna olursa olsun dayatma arzusu deil, nerede olursa olsun deere deer olarak dndmz eye itibar etmek olduunu gstermek istiyoruz. Tzarann iirinin etkinliine inanyoruz, Srrealizm dndaki tek gerekten konumlanm iir olduunu dnyoruz. Etkinliinden bahsederken, olabildiince geni bir alanda etkili olduunu ve bugn insanln kurtuluu ynnde nemli bir adm olduunu ifade etmek istiyorum. Konumlanm dediimde, okuyucu onu dn veya nceki gn de yazlm olabilecek btn o ilerle karlatrdm dnecek: Lautramontun kesinlikle olanaksz klmad eylerin banda Tzarann iiri gelir. De nos oiseaux henz kmken, basnn sessizlii neyse ki verebilecei zara-115-

r nleyemeyecektir. Bu yzden Tzaraya, kendisine hakim olmasn istemeksizin, sadece ne yaptn getiimiz birka ylda yapabildiinden daha ok belli etmesini nermek isteriz. Bizimle gemite olduu gibi g birlii yapma arzusunda olduunu biliyoruz, ona bir zamanlar baka hibir ey iin deil, insan aramak iin yazdn hatrlatalm. Bizim de onun gibi olduumuzu unutmasn. Kimse bizim kendimizi bulduumuzu, daha sonra da kaybettiimizi dnmesin. evremize bakyorum, fikir al verii yapabileceimiz birini daha aryorum, ama bouna: hibir ey yok. Belki olsa olsa, Le Grand jeude eytan hakknda ilgin bir soruturmaya balayan Daumala, hala anmsayabildiimiz bir olaydaki baarszlnn hayli feci etkisi olmasayd*, tek bana veya Lecomte ile imza att ifadelerin byk blmn alklamamza hibir eyin engel olamayacan belirtmek uygun olabilir. Dier yandan, Daumaln imdiye kadar Srrealizmle ilgili kiisel konumunu, Le Grand jeunn veya sorumlu olduu blmnn konumunu ak bir ekilde beyan etmekten kanmas da talihsizliktir. Rimbaud iin bu vg arklarn syleten bir eyin, Lautramont sz konusu olunca apak bir yceltme uyandrmamas anlalr gibi deil. Karanlk bir Kantn bitmek bilmeyen tefekkr, canavarn mutlak az: ayn fikirdeyiz, mahkum olduumuz ey bu. O zaman bir grubu dierine kar kkrtmak neden? Kendisini kibirle farkl klmak iin deilse, Lautramontu hi duymam gibi davranmak neden? Ama byk, siyah anti-

-116-

gneler, ana konudaki hakikat kuyular, gerilen gn gri perdesinde gelip gider ve birbirlerini emerler, ve insan onlara Yokluklar der.** Bu ekilde konuan, artk kontroln kaybettiini syleme cesaretini bulan birinin, kendisinin de yaknda anlayaca gibi, bizden uzak kalmay tercih etmesi iin bir sebep yoktur. Szn simyas: bugn rasgele kullanp durduumuz bu ifade, kelimenin tam anlamyla anlalmaldr. Une Saison en enferin zellikle belirttikleri blm, amalarn belki tam olarak hakl karamyor olsa da, bugn yalnzca Srrealizmin uramay srdrd g bir giriimin balangc olarak kabul edilebilir. Bu nl metne ok ey borlu olduumuzu inkar etmek, yaznsal bir ocukluk olurdu. Takdire ayan on drdnc yzyl, insanln umudu (ve tabii umutsuzluu) sz konusu olduunda, Flamel gibi bir deha Yahudi Abrahamn zaten varolan el yazmasn gizemli * kr. A Suivre, Varits, Haziran 1929 ** Ren Daumal, Feux volont, Le Grand jeu, Bahar 1929. bir gten ald, veya Hermesin btn srlar yok olmad iin daha m az nemlidir? Buna bir an bile inanmyorum, ve yardm edilmi ve ngrlm olmann Flamelin somut bir baarya sahip grnen abalarna hibir ey kaybettirmediini dnyorum. Bizim zamanmzda her ey sanki birka adam doast bir ekilde Rimbaud, Lautramont ve dier birka kiinin ibirliinden doan tek bir cildin etkisine girmi gibi, sanki bir ses onlara, melein

-117-

Flamele dedii gibi, Gel, bu kitaba bak, iyi bak, tek satrn bile anlamayacaksn, ne sen ne de bakalar, ama bir gn orada kimsenin gremediini greceksin demi gibi vuku buluyor.* Artk bu tefekkrden kaacak konumda deiller. Amalar sz konusu olduunda Srrealist abalarla simyaclarn abalar arasndaki dikkate deer benzerlii fark ederseniz memnun olurum: felsefe ta, insann hayal gcnn her eyden hayret verici bir intikam almasna olanak tanyacakt, bu da bizi zihnin yzyllar sren evcilletirilmesi ve anlamsz teslimiyetinden sonra yeniden, hayal gcn duyularn uzun, usuz bucaksz, akla dayanan dengesizliinden nihai olarak kurtarma teebbsne getiriyor. Belki imdiye kadar sadece tevazu ile, meskenimizin duvarlarn, bize ilk bakta gzel grnen figrlerle sslemeyi becerdik, yine asl vastasn, cevherini, ocakn bulmazdan nceki Flameli taklit ederek. Bylelikle tasvir etmek istedii, huzurunda bir yn bebei ldrten, kocaman palal bir Kral, ocuklarn kanlar dier askerlerce bir araya toplanp, cennetin Gne ve Aynn ykand geni bir tasa koyulurken, kalpsiz zaptiyelerin ayaklarnn dibinde hkran anneler idi, ve bunun hemen yannda elinde ban rten salatay svazlad Merkrn deneiyle, ayaklar kanatl gen bir adam. Uzun boylu yal bir adam, kafasna takt saatle, koarak ve alm kanatlaryla uarak ona doru gidiyor. Bu Srrealist resme benzemiyor mu? Ve kim gelecekte kendimizi yeni delillerin nda veya deil tamamen yeni, veya tamamen eskimi kabul edilen nesneleri kullanma gereklilii iinde bulup bulmayacamz bilebilir? Kstebek kalbi yeme veya kalp atlarmz dinler -118-

gibi, kaynayan suyun ritmini dinleme alkanlklarna geri dneceimizi dnyor deilim. Veya daha dorusu gerekten bilmiyorum, bekliyorum. Bildiim tek ey insann kederinin bitmekten ok uzak olduu, ve selamladm tek ey Agrippann, yararszca veya deil, drt eidini grd bu taknln geri dn. Srrealizmle birlikte, uramamz gereken ey gerekten sadece bu taknlktr. Ve u aka anlalsn, szcklerin basite yeniden gruplandrlmasndan veya grsel imgelerin yanardner bir yeniden datmndan deil, ancak delilikle kyaslanabilecek bir durumun yeniden yaratlmasndan bahsediyoruz: bahsettiim modern yazarlar bunu yeterince ak ortaya koymulardr. Rimbaudnun bilgilikler adn verdii ey iin zr dilemesi umurumuzda deil; kendi deyimiyle bunun olmu olmas, bizi hi ilgilendirmiyor. Bunda grdmz tek ey, baz fikirlerin sahip olabilecei kaderi hibir ekilde etkilemeyen, sradan kk bir korkaklk. Bugn gzellii nasl selamlayacam biliyorum: Rimbaudnun hapse geri dndnde, bizi kendi adna ikinci bir kaa inandrmak istemesi affedilemez. Szn Simyas: szn burada bir bakma snrlayc bir anlamda alnmasna da hayflanabiliriz, stelik Rimbaud, bu simyada demode iirselliklerin fazla nemli bir rol oynadn kabul etmi gibi grnyor. Sz bundan daha fazlasdr, rnein Kabalistler iin insan ruhunun suretinde yaratld eydir; nedenlerin nedeninin ilk rnei olma noktasna kadar izinin srldn biliyoruz; bu yzden o, yazdmz eyde, sevdiimiz eyde olduu kadar korktuumuz eydedir de. -119-

Srrealizmin hala hazrlk devresinde olduunu sylyorum ve ekliyorum, bu devre benim kadar srebilir (benim kadar derken, henz Paul Lucasn on yedinci yzyln banda Brusada Flamelle karlat, ayn Flamelin 1761de kars ve ocuklaryla Paris Operada grld, ve Paristeki Clry caddesi 22 numarada bir dkkan kiraladnn iddia edildii 1819 Maysnda ksa bir sre *
kinci Srrealist Manifestonun bu pasaj yazldktan hafta sonra,

Desnosun bu pasajdan iki gn nce, Documentsun 5. saysnda yaymlanan Le Mystre dAbraham juif (Yahudi Abrahamn gizemi) balkl makalesinden haberdar oldum. 13 Kasmda yle yazdm phesiz Desnos ve ben, birbirimizden tamamen bamsz olarak hareket etmemize ramen, ayn anda ayn tecrbeyi yaamz. Birimizin dierinin neyle uratn duymu olup olmadn saptamak faydal olacaktr, ve unu kesin olarak syleyebilirim ki Yahudi Abrahamn ad, asla birimiz tarafndan dierinin yannda telaffuz edilmedi. Desnosun metnine elik eden figrden ikisi (bunlarn kabaln bizzat knamalym; ncelikle, on yedinci yzyldan kalmalar) tam da daha sonra bahsettiim Flamelin. Byle bir ey Desnos ve bana ilk kez olmuyor. (rnein, La Nouvelle Revue Franaise tarafndan yaymlanan Les Pas perdusdeki Entre des mdiumsa, Les mots san ridese bakn.) Duygusal balardan daha uzun mrl olabilen byle medyumistik olgularn belirmesi kadar nem verdiim baka bir ey yoktur. Bu vesile ile, Nadjada yeterli ekilde gsterdiime inandm gibi, deiecek deilim. Daha sonra, Bay G.-H. Rivire bana, Documentsda, Desnosun Yahudi Abrahamn adn ilk kez dergi kendisinden onunla ilgili bir yaz yazmasn istediinde duyduu bilgisini verdi. Beni dorudan dnce iletimi hipotezi-

-120-

mi terk etmek zorunda brakan bu bilgi, bana yle geliyor ki gzlemimin genel mantn geersiz klmamaktadr.

ortaya ktn kabul etmediimi belirtmek isterim). Aslnda, hazrlklar kabaca sanatsal nitelikte. Her eye ramen bir gn bitecekler, ve o zaman Srrealizmin muhafaza ettii devrimci fikirler muazzam bir yrtlma sesi eliinde dizginlerinden boanacak. Gelecekte baz iradelerin modern manevralarndan harika eyler kabilir: bizim peimizden haklarn arayacaklar, bizden daha amansz olacaklar. Her halkrda, biz sahneye ktmzda bile, retilmekte olann rezil anlamszln gstermeye yardmc olmakla, ve retilmi olann nihayet dnlebilir olana yer vermesi gerekliliinde srar etmekle zerimize deni yapm olacamz kansndaym. Rimbaud, admlarn izlemek isteyenlerin akna dneceklerini ya da ldracaklarn sylerken tam olarak kimin gzn korkutmaya alyordu? Bunu merak etmeye herkesin hakk vardr. Lautramont balangta okuyucuyu okumasna kat bir mantk ve en azndan meydan okuyuuna denk metanetli bir zihinle balamad takdirde, bu kitabn Les Chants de Maldoror lmcl salnmlarnn, ruhunu suyun ekeri erittii gibi eritecei hususunda uyarr. imdiye kadar sadece kinayeli ve aptalca yorumlara yol aan bu lanet meselesi, hi olmad kadar yerindedir. Srrealizmin, bu rotasn deitirmesi durumunda kaybedecei ok ey vardr. Simyaclarn Maranathasn bir kere daha vurgulamak gerekiyor, kafirleri durdurmak iin kapnn eiinde dur. Bana yle geliyor ki bu, resimlerini satmakla birazck fazla megul olan baz arkadalarmzn dikkatini ekmemiz gereken en acil konu-121-

dur. Noug geenlerde yle yazyordu: iimizde isimleri bir eyler ifade etmeye balayanlar, onlar silerse minnettar olurum. Aklnda kimin olduunu bilmesem de, ortalkta kendini beenmie gsteri yapmaya ve sahne klarnn altnda grnmeye son verilmesini istemekle ok ey talep etmi olmayacamz dnyorum. Halkn onayndan, vebadan kaar gibi kalmaldr. Eer karklktan saknmak isteniyorsa, halkn giriini nlemek kesinlikle zaruridir. Meydan okumalar ve tahriklerden oluan bir sistemle, halkn kapda beklenti iinde nefes nefese kalm halde tutulmas gerektiini de eklemeliyim. SRREALZMN KKL, HAKK OKLTLETRLMESN STYORUM.* Bu hususta, mutlak iddete hakkmz olduunu ilan ediyorum. Dnyaya dn vermek yok, merhamet yok. Elimizdeki korkun szlemeyle. Uursuz ekmei kulara datanlara lanet olsun. Sihrin nc Kitabna gre, Ruhun yce amacna ulama isteiyle, Vahiyi aramak iin yola koyulan herkes, zihnini sradan eylerden tamamen koparmaldr, ona ulamak iin, zihnini tm dertlerden, tm zaaflardan, kin veya benzer kusurlardan, ve pasn demiri izledii gibi onun takipilerini izleyen, anlaya aykr durumlardan arndrmaldr, ve Drdnc Kitap kesin olarak belirtir ki mitle beklenen vahiy, kiinin kendisini duvarlarnda beyaz rtlerle, saf, aydnlk bir yerde tutmasn, ve iyilerle olduu kadar kt Ruhlarla da ancak eritii ululuk derecesinde yzlemesini gerekti-

-122-

rir. Kt Ruhlarn kitabnn baka hibir ama iin kullanlmam, ok saf bir kada yazld gereinin zerinde durur, genellikle bakir parmen olarak anlan bir kada. *

Ancak insanlarn bana bu okltletirmenin nasl salanabileceini sor-

malarn bekliyorum. Srrealizmin birka dizeyle bitmesinden memnun olacak bu parazite ve Fransz eilimi bozmak iin harcanan abadan bamsz olarak, bugn deiik nedenlerden itibar edilmeyen bilimleri ciddi olarak incelemenin zaman kayb olmayacan dnyorum. Bu bilimlerin en eskilerinden astroloji, ve modern bilimlerden metafizikten (zellikle doast alglama konusundaki almalardan) bahsediyorum. Mesele, bu bilimlere minimum gvensizlikle yaklamaktan ibarettir, ve bunun iin iki durumda da, olaslklarn hesaplanmas konusunda kati ve mspet bir fikre sahip olmak yeterlidir. nemli olan, bu hesaplamay bizim yerimize yapmas iin kimseye, hibir koulda itimat etmememiz gerektiidir. rnein, baz deneklerin, izen kiinin bilgisi dnda k geirmeyen kapal bir zarfa konan resimleri, onlar grmeden yeniden izme yeteneine sahip olup olmadklar sorusuna kaytsz kalamayz. Salon oyunlar olarak tasarlanan, ve elence olarak deerleri, gzmdeki nemlerini hibir ekilde azaltmayan eitli deneyler srasnda: ara sra ayn odada birok kii tarafndan ezamanl olarak yazlan Srrealist metinlerde, tek bir cmle veya resim oluturmak amacyla herkesin sadece bir esini salad (zne, yklem, veya sfat ba, karn veya bacaklar) ortak almalarda (Le cadavre exquis, kr. La Rvolution surraliste, say 9 ve 10; Varits, Haziran 1929), belirsiz bir eyi tanmlarken (Le Dialogue en 1928, kr. La Rvolution surraliste, say 11), tamamen beklenmedik bir duruma yol aacak olaylar tahmin ederken (Jeux surralistes, kr. Varits, Haziran 1929) vs., dncenin garip bir olanan aa kardmza inanyoruz, birle-

-123-

tirilebilme olanan. Bu suretle ok arpc ilikiler kurulduu, olaanst benzerliklerin meydana kt, ou kez aklanamaz bir reddedilemezlik faktrnn ie kart, ksaca bunun en srad buluma zeminlerinden biri olduu gerektir. Fakat henz sadece nerede olduunu tahmin etme aamasndayz. Kald ki, bu alanda yalnzca kendi kaynaklarmza gvenmenin sama bir kibir gsterisi olaca ortadadr. Olaslk hesabnn gerekliliklerinden baka, ki metafizikte bunlar neredeyse her zaman insann en kk iddiadan elde edebilecei karla orantszdr ve bizi balangta saymzn on veya yz kat artmasn beklemeye mecbur edecektir, zellikle hepsine akademik psikolojinin aland kiiler arasnda kabul grmeyen zlme ve gelecei grebilme kabiliyetini de dikkate almalyz. Bu mnasebetle hibir ey, hem normal hem dier dnyadan alnm belirli denekleri, hem yan gsterinin hem muayenehanenin ruhuna meydan okuyarak, yani tek kelimeyle Srrealist bir tavrla izlemeye almaktan daha faydal olmayacaktr. Bu gzlemlerin sonucu, herhangi bir iirselletirmeye olanak vermeden, doalc bir biimde kaydedilmelidir. Bir kere daha, ok az sayda da olsa gerekten varolan medyumlara teslim olmamz, ve yaptmz eyden fazla deer bimemek gereken karmz, ilk mesajlarnn sunduu kara tabi klmamz talep ediyorum. Histeriye krler olsun, demitik Aragon ve ben, ve onun atlar boyunca savrulan gen, plak kadnlardan

Yldzbilimcilerin giysileri ve ruhlarn kusursuz bir temizlik halinde muhafaza edemedikleri ynnde hibir kant yoktur, ve baz zihinsel simya uygulamalarndan beklentilerimiz sz konusu olduunda, nasl onlardan daha az talepkr olabileceimizi anlayamyorum. Ancak tam da bu yzden iddetle knanyoruz, u anda kendi tabiriyle her doruluk iin dzenlenen sefil soruturmalara kar sama bir kampanya yrten Bay Bataillen, iddia edilen tm kusurlar-124-

mzdan daha fazla affedilmez bulduu da bu tavrmzdr. Bay Bataillela ilgilenmem sadece, tam anlamyla her eyi tabi tutmaya niyetli olduumuz ve Hegeli bundan dorudan sorumlu tutmakta bir yanl grmyoruz zihnin sert disiplinini, zihin-dn konu edinmeye eilimli olduundan (nitekim Hegel de onu burada bekler), daha korkak grnmeyi bile beceremeyen bir disiplinle karlatrdn sanmasndan ileri geliyor. Bay Bataille dnyada yalnzca en aalk, en cesaret krc ve en yozlam olana hrmet etmeyi dilediini aka sylyor, ve insanlar, hususi herhangi bir eye faydal olmaktan kanmalar iin, kendisiyle birlikte gzleri birden donuklayor ve gizli yalarla doluyor bceklerden daha sefil, berber dkkanlarndan daha rezil tara evlerine doru anlamszca komaya davet ediyor. Ara sra bu eit aklamalardan bahsetmemin sebebi, bunlarn sadece Bay Bataille deil, her eye karabilmek iin tamamen zgr olmak isteyen baz eski Srrealistleri de ieriyor olmasdr. Belki Bay Bataille, onlar bir araya getirecek kadar gldr, ve bunda baarl olursa, sonular kanmca fazlasyla ilgin olacaktr. Desnos, Leiris, Limbour, Masson ve Vitrac, Bay Bataillen organize ettii yarn balang izgisinde yerlerini aldlar bile. Bay Ribemont-Dessaignesin onlara henz neden katlmadn ise zemedik. Belirli bir ana faaliyetten, baz kusurlar nedeniyle uzaklam olan bu kiilerin bir araya geldiini grmek son derece anlaml, nk byk ihtimalle tek ortak noktalar, honutsuzluklar. Ayrca, Srrealizmden Bay Bataillea rast gelmeden ayrlmann imkansz olduunu dnmek beni elendiriyor, disiplinden holanmamann, ancak -125-

kiinin yeniden disipline boyun emesiyle sonulanabildii gerei apaktr. Bay Bataillen durumunda, ve bu yeni bir haber deil, tank olduumuz, bu sefer sebepsizce Freudun iinden kendisine yol amaya alan eski anti-diyalektik materyalizme sevimsiz bir dntr. Materyalizm diyor, ham olaylarn, her trl idealizmi darda brakarak, dorudan aklanmas, bunaklk halinde olduunun dnlmemesi iin derhal ekonomik ve sosyal olaylara dayanmaldr. Burada tarihsel materyalizm tanmlanmadna gre (gerekten, nasl tanmlanabilirdi?), ifadenin felsefi ynden belirsiz, yeniliine gelince, iirsel ynden deersiz olduunu gstermek zorundayz. Bay Bataillen tptan m yoksa eytan karma ayinlerinden mi geldii tespit edilmesi gereken, az saydaki belirli fikirlerinden salamay dnd fayda ise bu kadar belirsiz deildir. rnein sinein hatibin burnunda belirmesini ele alrsak (Georges Bataille, Figure humaine, Documents, No. 4) ama egoya kar nihai argmandr. Hepimiz Lautramontun uzun zaman nce hakkn verdii, Pascalc gln iddiay biliyoruz: En byk adamn zihni (en byk

oluan maiyetine. Kadn meselesi, dnyadaki en harika ve rahatsz edici meseledir. yle ki, yozlamam bir adamn sadece Devrime deil, aka da duymas gereken gven, bizi yeniden ona gtrr. Israrclm imdiye kadar ok fazla atmaya neden olduu iin, bu hususta daha da ok srar ediyorum. Evet, inanyorum ki, ve hep inandm, aktan vazgemek, ideolojik bir bahaneyle de olsa, bir nebze zeka sahibi bir insann hayat boyunca ileyebilecei en

-126-

telafisi olmayan sulardandr. smi lazm deil, kendini devrimci olarak gren bir adam, bizi akn burjuva bir toplumda imkansz olduuna inandrmak istiyor; bir dieri kendisini aktan daha kskan bir davaya adam gibi yapyor; gerek u ki hemen hemen hi kimsenin, saplantl kurtulu fikirlerinin ve ruhun lanetlenmesinin insann yce geliimi iin iinde harmanlanp birletii, akn aydnlk gnna bile bile hakaret etmeye cesareti yok. Bu konuda beklenti iinde ve alglar ak durumda olmay baaramayan her kimse, sizlere sorarm, nasl insanca konuabilir? Geenlerde, la Rvolution surralistein yapt bir soruturmaya giri olarak yle yazdm: imdiye kadar kendisini kltmek iin gsterilen btn abalardan kurtulmu, en kat pesimistlere bile direnmi bir fikir varsa, bizce bu her insan, bir anlna ya da deil, hayat fikriyle uzlatrabilen tek fikir olan ak fikridir. Her trl eek akasnda kullanlan, her genellemeye, mmkn olan her bozulmaya maruz kalan (evlat ak, kutsal ak, vatan ak, vs.) bu kelimenin ak bizim tarafmzdan en kat anlamyla kullanldn ayrca belirtmeye gerek yoktur. Ona gerein, bizim gereimizin, o kiinin ruhu ve bedeni olan bir ruh ve bedendeki kar konulamaz bilincinden kaynaklanan, bir insan top yekn ballkla tehdit eden anlamn geri veriyoruz. Her anlaml eylemin temeli olan bu hakikat aray boyunca bavurduumuz ey, sabrl aratrmalardan oluan bir sistemin, almalarmzn ortaya koymad ve falanca gnde, gizemli bir ekilde somutlaan bir kant adna aniden terk edilmesidir. Bu kantn zevk uzmanlarn olduu kadar, ak maceras koleksiyoncularn, (manilerini cokuyla gizlemeye yatkn olduklarn varsayarak) bedensel haz peinde koanlar, szde ak-deliliini hor gren ve onu tedavi eden frkleri, ve daimi ak-hastalarn da bize cevap vermekten caydracak nitelikte

-127-

olmasn umuyoruz. Sesimi gerekten hep dierleri, ve sadece onlar vastasyla duyurmay mit ettim. Ak, her dncenin ideal olarak okltletirilebilecei bir blge olarak alglamaktan korkmayanlarn madem Srrealizmin

okltletirilebilme olanaklarn tartyoruz yardmna her zamankinden daha ok ihtiyacm var. Onlara yle diyorum: gerek grntler vardr, ama

adamn altn kere izin) o kadar baml deildir ki, etrafndaki en kk grltden bile rahatsz olabilir. Onu dnmekten alkoymak iin bir topun sessizlii gerekmez. Bir rzgarglnn, bir makarann grlts gerekmez. Sinein dnce sreleri halihazrda rahatszdr. Kulaklarnda bir adam vzldamaktadr. Dnen bir adam, bir dan tepesine konabilecei gibi, bir sinein burnuna da konabilir. Sineklerden bu kadar uzun uzadya bahsetmemizin sebebi, Bay Bataillen onlar sevmesidir. Biz deil: biz eski rahip apkalarn severiz, nne altn bir kl ilenmi, onlar uzak tutacak ekilde temizlendikleri iin sineklerin yerlemedii saf ketenden apkalar. Bay Bataillen talihsizlii dnmesidir: gya, burnunda sinek olan biri gibi dnr, bu da onu yaayanlardan ok llerle mttefik yapar, ama gerekten dnr. indeki tamamen bozulmam olan mekanizmann yardmyla, saplantlarn paylamaya alr: bu gerek, kendisi ne derse desin, herhangi bir sisteme, dnmeyen bir vahi gibi kar olduunu iddia edemeyeceini kantlar. Bay Bataillen durumunda elikili ve utan verici olan ey, dnce fobisinin, bunu aktarmaya alt anda ancak ideolojik bir hal alabilmesidir. Doktorlar buna, yaylmaya eilimli bilinli bir yetersizlik durumu, derlerdi. Aslnda burada, ilke -128-

olarak unu ne sren birinden bahsediyoruz: dehet patolojik bir hogrye yol amaz, ve gbrenin bitki iin oynad rol oynar. Gbre phesiz kt kokar, ama bitki iin yararldr. Baya grnnn altnda, bu dnce bal bana aldatc ve patolojiktir (geriye Lully, Berkeley, Hegel, Rabbe, Baudelaire, Rimbaud, Marx ve Leninin hayatlarnda tam bir domuz gibi davrandklarn ispatlamak kalmtr). Bay Bataillen sfatlar tutkuyla suiistimal etmesi: kirli, bunak, kaba, sefil, mstehcen, sarsak, ve bu szcklerin ekilmez bir gidiatn aleyhinde konumaya deil, ald hazz cokuyla ifade etmesine yaramas dikkate deerdir. Jarrynin bahsettii tarifsiz alnn resmine dahil olduu Bay Bataille, ok memnun olduunu belirtiyor.** Gn boyu saatlerce ktphaneci parmaklarn eski ve bazen byleyici elyazmalarnn zerinde gezdiren (bu meslei Bibliothque Nationalede yapt bilinen bir gerek) bu adam geceleri, hayalinde onlar kapladn grmek istedii pislikler iinde debelenir: Documentsun ikinci saysnda bir makale adad Apocalypse de Saint-Severe bakn, yalanc ahitliin prototipi olan bir makale. Okuyucumuz ltfedip ayn saydaki The Flood illstrasyonuna gz atarak bana objektif olarak, sayfann altndaki kei ve gagasn burada Bay Bataillen cokusu snr tanmyor bir insan bann etine daldrm olan kuzgunla birlikte neeli ve beklenmedik bir hissin belirip belirmediini sylerse memnun olurum. Bu alma boyunca ve baka yerlerde yapt gibi eitli mimari elere insani zellikler vermek, klasik bir psikasteni belirtisinden baka bir ey deildir. Aslna baklrsa, Bay Bataille sadece ok yorgundur, ve kendisi -129-

iin byleyici olan, bir gln iinin, dnn gzelliine uymad, tayapraklar koparldnda geriye yalnzca pis grnml bir pskln kald kefini yaptnda, ancak Alphonse Allaisnin yksn hatrlayp glmsememi salayabilir; Sultan, kendisini elendirenleri o kadar tketmitir ki, onun skldn grmekten znt duyan Sadrazam, ona ok gzel bir gen dans kz getirir. Kz, tamamen rtl halde onun iin dans etmeye balar. yle gzeldir ki, Sultan dans etmeyi brakt her seferinde rtlerinden birini atmasn ister. Kz ksa sre sonra plak kaldnda, Sultan umursamazca kzn soyulmasn iaret eder: kzn derisi derhal canl canl yzlr. Yapraklar koparlan gln gl olmaya devam ettii, ve yukardaki ykde dans eden kzn dans etmeye devam ettii her eye ramen dorudur.

zihinde, insanln ounun iinde kendisini gremeyecei bir ayna bulunur. Nefret verici kontrol, o kadar da ie yaramaz. Sevdiiniz insan yaar. Vahyin dili baz szckleri kendisine syler, kimilerini yksek, kimilerini ksk sesle, ve hepsini her ynden bir anda. Onu para para renmeye katlanmalyz.

. . .

. .

te yandan, Uransn etkisinin baskn olduu Srrealizmin astrolojik olarak ne ifade ettiini dndmzde, kim bu konudaki eksiklii kapatacak, Srrealist bak asyla yazlm, Uransle ilgili eletirel bir alma gr-

-130-

mek istemez. Henz bu tr bir abaya giriilmemi olduu sylenebilir. Urans ve Neptnn dikkate deer birlemesi dneminde doan Baudelairein doum haritas, sanki yorumlanamazm gibi kalmtr. Uransle Satrnn 1896dan 1898e kadar sren ve sadece krk be ylda bir gerekleen birlemesi Aragonun, Eluardn ve benim doumumu etkisi altna alan birleme, kapsaml astrolojik almalara konu olmadysa da, Choisnarddan bildiimiz kadaryla bilimlere derin bir ballk, gizemli olana kar merak, ve engin bir renme ihtiyacna delalet ediyordu. (Tabii, Choisnardn szckleri phe gtrr.) Kim bilir diye ekliyor, belki de Satrnn Uransle bulumas, bilim alannda yeni bir ekoln doumuna sebep olur. Bu gezegenlerin birbirlerine gre konumu, doru dzgn bir horoskopta incelendiinde, dnce, bilgelik ve zgrlk vasflaryla donatlm bir adam ortaya karr, birinci snf bir aratrmac olmaya muktedir bir adam. LInfluence astrale adl almasndan alnan bu satrlar 1893te yazlmt, ve Choisnard 1925te ngrsnn gerekleiyormu gibi grndn belirtti.

**

Diffrence de la philosophie de la nature chez Democrite et Epicure adl ese-

rinde Marx, nasl her ada sa-filozoflar, trnak-filozoflar, ayak trnafilozoflar, dk-filozoflar vs. olduunu anlatr.

Herhangi biri, argman olarak delilerle birlikte kapatlm olan Marquis de Saden, yapraklarn drenaj hendeindeki sv pislie batrmak iin en gzel glleri toplatp getirttii hikayesini gndeme getirirse, ona cevabm, hikayenin olaanst anlamlarn yitirmesi iin bu davrann, inanlar iin hayatnn yirmi yedi yln hapiste geirmi biri tarafndan deil, arbal bir ktphaneci tarafndan gsterilmesinin yettii olacaktr. Ahlaki ve sosyal bamszlk arzusu, Bay Bataillenkinin aksine konu d olan Saden, bu davranyla sadece iirsel idole, bir iei ister istemez hem en soylu, hem -131-

de en alak duygulara arac yapabilen geleneksel erdeme saldrmak istediine, ve bunu insan zihnini zincirlerinden kurtarma abasyla yaptna inanmak iin bolca nedenimiz var. Ayrca, tamamen uydurma olmasa bile, Saden yaam ve dncesinin kusursuz drstlne, ve kendisinden nceki her eye bamlym gibi olmayan bir dzen yaratma ihtiyacna zarar vermeyecek bu olayla ilgili hkm vermek bize dmez. Srrealizmin bu drstlkten vazgemeye, ya da u veya bu kii, yaamak zorunda olduu bahanesiyle onu terk etmekte zgr olduunu dnrken bo bo oturmaya niyeti yoktur. Bu yeteneklerle iimiz yok. Talep ettiimiz, sanrz, bir kabullenme yaratmak iin mutlak bir reddedi, ve kelimelere boyun ememek iin, deiken mitleri srdrmek. Srf uzakta, iine zayf kaynaklarmz, itibarmz ve phelerimizden artakalanlar, gzel, hassas zcaciyeyle iktidarszlk kavramn ve szde devlerimizin samaln dkmeye niyetli olduumuz maden eritme kabnn dibinde, yok olmayacak grmenin hazz iin her ey riske atlr m, atlmaz m? Srrealist abann ancak, bu gnlerde ok az kiinin ilgilendii, ahlaki sterillik koullarnda uygulanrsa baarl olmay umabileceini dnyoruz. Bu koullar olmadan, baz eylerin olduunu, aslnda olabilecek olan dier eylerin ise olmadn dnmekten ibaret olan bu zihin kanserinin yaylmasn durdurmak imkanszdr. Bu eylerin, birbirlerine karmas veya kendi snrlar iinde fark edilir ekilde birbirlerini etkilemesi gerektiini ne srmtk. Mesele o noktada kalmak deil, snrlar lgnca zorlamadan duramamak-132-

tr. nsan, birka utan verici tarihi baarszln kendisini yldrmasna izin verse de, hala zgrlne inanmakta zgrdr. Gelip geen zorluklara ve engellerle karlaan gizli glerine ramen, kendisinin efendisidir. Sakl olan ksa vadeli gzelliin, ulalabilir ve ortaya karlabilir olan uzun vadeli gzelliin kokusunu almaz m? Brakn airin bulduunu iddia ettii, akn anahtarn da arasn: ona sahiptir. Tehlikeli ekilde yaamann ve lmenin geici duygusunun stnde ykselmek, sadece kendisine kalmtr. Brakn btn snrlamalara ramen, tm varlklarn ve her eyin acmaszlna kar, intikam iin dncenin silahn kullansn, ve brakn bir gn malup olduunda ancak dnya, dnya olarak kalrsa malup olacaktr zerine boaltlan kasvetli kurunlar, bir selamlama salvosuymu gibi karlasn.

-133-

-134-

nc bir Srrealist Manifesto iin n kavramlar ya da Baka bir ey

-135-

-136-

phesiz ki, herhangi bir davaya tm benliini adayan bir adam olmak iin, iinde ok fazla kuzey barndran biriyim ben. Bu kuzey, benim gzmde hem doal granit surlardan, hem de sisten yaplmtr. Gzel olduunu dndm bir varlktan, her eyi istemeye yatkn tutumuma bakarak, sistem denilen soyut yaplanmalara eit hak tandm sanlmasn. Cokum snyor onlarn nnde ve akn artk beni kamlamad da ortada. Elbette etkilenebilirim, fakat hibir zaman benim gibi bir adama bir eyin 'doru' diye sunulduu o aldanma noktasna gzlerimi kapayacak kadar deil. Bu aldanma noktas, tam olarak retenin kendine izdii yol zerinde yer almasa da, benim nezdimde, bu yolun baka insanlar tarafndan srdrlen uzantsnda yer alr. Bir insann gc ne kadar bykse, snrlar da o kadar dar izilir; bakalar sunduklar hrmetle ve bitmek bilmez etrefilli aktiviteleriyle sz konusu insan harap etmekten geri durmazlar. Bu iki yozlama sebebi dnda, her byk dnce belki de kendisinden farkl ileyen zihinlerle ibirlii iindedir ve bu insan ynyla iliki iine girdiinde deimekten kurtulamaz. Bunu dorulamak iin elimizde yeterli kant da mevcut; modern zamanlarda Robespierrein, Saint-Justn ilkelerini yzszlkle kendilerine iar edinen insanlar tredi, Hegelci reti ar sac ve solcularn elinde parampara edildi, Katolikler ve gericiler sersemletici bir kendine gvenle Rimbaudyu kendi oyunlarna alet etmeye alyorlar. Daha da yaknlara gelirsek: Freudun lm psikanalitik dncenin geleceinin belirsizlemesi iin yeterli oldu ve bir kez daha, bir lm, zgrletirici rnek bir aracn, bir zulm ve bask aracna dnmesine vesile oldu. Srrealizm bile, yirmi yllk bir yaamdan sonra, saygnln ve nn bedeli olan illetlerin gzledii bir kurbana dnmekten kendini kurtaramad. Bu hareke-137-

tin iindeki btnl korumak amacyla alnan nlemler genellikle pek sert bulunan (nlemler)- ne Aragonun ne Avida Dollarsn pikoresk* sahtekrln nleyebildi. Srrealizm ad altnda gerekletirilen ak ya da kapal etkinlikleri Tokyonun o srrna eriilmez aylarndan, Beinci Caddenin yamurdan slanm vitrinlerine kadar ( her ne kadar Japonya ve Amerika savata olsalar da) bu akmn kapsam altnda incelemek bir hayli gleti. Belirli bir yn verilerek yaplan ey, istenilen eye ok az benziyor. En etkileyici insanlarn bile arkalarnda bir hale brakarak deil, toz saan byk bir bulut gibi gitmeyi bilmeleri gerekiyor. nsanlar, koullarnn farknda olmadklar mddete, sadece toplumsal koullar deil, insan olarak koullar ve bu koullarn iretilii ve geicilii bahsettiim; aslnda bu koul insan trnn aklmzla tasarlayabildiimiz ldeki etkinlik alanyla kyaslandnda gln denilebilecek bir sre; insann birka basit igdye kendisinden saklanarak boyun emesi, abartlan, yersiz biimde yceltilen gc; kurban bir rutinin iine dren, toplumun nceden belirlenmi izgiler araclyla denetimini salad bir g; dahas, her an yok olabilecek bir g, dnmeme ( tek bana) ya da kt dnme gcyle ( tek bana ya da bakalaryla birlikte ), en az kendisine eit bir gle dengelenen bir g; insanlar srarla kendilerine yalan sylemeyi srdrdkleri mddete; fani ve lmsz, sebepsiz ya da sebepli kendilerine hkim olan arasnda, ilerinde kskanlkla koruduklar biriciki ve onun topluluk iindeki heyecan verici yaylmasnn ayrmn yapamadklar mddete; insanlarn bir ksmna Batda bir eyleri iyiletirmek umuduyla risk alma yetenei, bir ksmna da Do-138-

uda, ilgisizliin kltr bltrld mddete; insanlarn bir kesimi teki kesimi takdir bile etmeden smrd mddete nk bu iki kesim arasnda asl Tiran paradr; para bu iki kesim arasnda kendi kuyruunu sran bir ylana ya da bir bomba fitiline benzer; ncil bir elde, Lenin teki elde, hibir ey bilmeden her eyi bildiklerini sanmay srdrdkleri mddete; karanlk gecelerde gezginler kahinlerin yerini almay baardklar mddete; (unu da belirtmeliyim: her eyi bildiini iddia edecek son kii olabilirim) ve sanrm bunlarn yannda daha sralanabilecek birok mddete vardr; konumaya gerek yok ve birbirimizle atmaya daha da az gerek var, ak olmayan her eye srt evirmeden ak olmaya daha da az gerek var; lmeye daha da az gerek var ve ilkbahar dnda, hala genliin hayalini kuruyorum, iek am aalar, btn bu knanan eyler yallarca knanan eyler-, o harika sokak rastlantlarn ( New York'unkileri bile) hayalini kuruyorum, yaamaya daha az gerek var. Var Apollinairein son iirlerinde tekrar ve tekrar bulunabilen bu iyimser kran formln dnyorum; bu esnada Gney Amerikann kocaman, ykk tebeir kutular arasnda, kirpiklerinin glgesinde dolaan, baklaryla insana savan anlamn unutturan byl bir kadn var; Yeni Gineliler var, savata en n sralarda yer alan, gkyznde onlara sunulan gsteriye iyice kaplm sanatlar iimizden kimilerini ama en ok Roma ve Msr sanatn etkilemi- Yeni Gineliler var; Affedin, onlarn sahip olduklar tek ey yz eit cennet kuu- sylenene baklrsa iyice tadn kartyorlarm bu bedava gsterinin, beyazlarla sarlara ancak yetecek kadar -139-

zehirli ok kalm ellerinde, gn batmnda limanlarda tekrarlanan toplantlarla kendilerini tanmlamaya alan gizli rgtler var; Martinikte, Eluard ve onun yazdklarna benzeyen nakaratlara ara vermi, bugn bizim ihtiyacmz olan trden iirler yazan, mknatsl ve kara dostum Aim Csaire var. Bir de topraktan yeni km, bakann salar dnda bir yerlerini gremedikleri liderler var, onlar gren herkes ayn eyin oluunu yeniden grmek iin yaplan deiimlerin korkusunun stesinden gelecek bu imenlerin ne trden imenler olduunu soracak. Bu kafalar, dnyada baz yerlerde filizlenmeye balamlardr kukusuz- tm ynlere yorulmadan bakmaya devam edin. Bu liderlerin kim olduklarn, nereden geldiklerini, tarihsel anlamda ne ifade ettiklerini bilen yok- belki kendilerinin bildiklerini sanmak bile fazla iyimser bir sandr. Fakat imdiden aramzda olduklar kesin; gnmzn hengmesine, toplumu benzersiz biimde sarsan dinsel ve ekonomik krize bakarak, bu nderlerin sistem araclyla bildiimiz rnler olduklarn sanmak hata olur. phesiz ki, tahmin edilebilir bir evreden geliyorlar: yine de talepleri uruna kendi sk skya bal programlarn retmek zorunda olacaklard, partilerin bugne kadar hibir ey yapmak istemedikleri programlard bunlar aksi takdirde yakn zamanda barbarln penesine yeniden deceiz. Sadece insanlarn birbirlerini smrmesi bir son bulmamal, ayn zamanda Tanr denen o sama ve insann sabrn tketen bellein insan smrmesi de bir son bulmal. Kadn ve erkek ilikilerindeki sorunlar, her trl ikiyzllk ve tahammlszlk eiliminden arnm biimde batan ayaa gzden geirilmeli. nsann -140-

plsn prtsn toplayp, insann yanna gemesinin vakti geldi. Daha fazla zayfla yer yok; ocuka davranlara, iren ve rezalet fikirlere yer yok; canszla tembellie yer yok; mezar talar zerinde daha fazla iee yer yok; iki beden dersi arasnda vatandalk dersine yer yok. Bu kadar hogr yeter, gizli dmanlara artk yer yok. Partiler: izgide olanlar ve olmayanlar. Peki ya benim dolambal izgim Heraklitos, Abelard, Eckhardt, Retz, Rousseau, Swift, Sade, Lewis, Arnim, Lautramont, Engels, Jarry ve dier birka kiiden geiyorsa? Onlardan kendi amacma uygun bir sistem oluturdum; bu sistem kendi kiisel deneyimime direndii lde, yarnn umudunu ieriyormu gibi grnyor gzme.

-141-

Kk Khinsel Ara Ksa bir sre sonra cambazlar gelecekler; imdiye dek grlmemi, hem gnein hem de ayn klarn ayn anda emen, bir renkte ilenmi giysilerle. Bu rengin ad zgrlk olacak; gkyz mavi ve siyah bayraklarn paralayacak nk ilk defa tam olarak elverili bir rzgar ulat ve bunu fark edip yelkenleriyle yola kanlar daha nceki seyahatlerin bir tuzaktan ibaret olduunu anlayacaklar. Ve insanlar, yabanclam dnceleri, zamanmzn zalimce ekimelerini, Medusen salndan kurtulanlar gemisine alan Kaptan Argus Brikinin bakyla seyredecek. Ve herkes biraz aydnlatldnda, aslnda zincirlerden olutuunu grecei bir ejderhann koruduu byk uuruma ba dnmeden bakabildiine aracak. te oradalar, en yukarya kmlar. Merdivenlerini uzaklara dayamlar, artk onlar kimse tutamaz. Indan da hafif, eik bir hal zerinde, bir zamanlarn khin kadnlar bize doru geliyorlar. Badem yeili talarla paralanm giysileri ve dalm salarnn oluturduu gvdeden ykselen, hi arlksz salnan byk parlak gl bezek; ite gerek yaamn iei sonunda ayor. Daha nceki tm ynelimler nemsizleiyor, alan artk serbest; dnsel dzeyde serbest. Onur noktas, u iki izgiyi ayn anda aklayan bir kuyrukluyldz hzyla ayor: kar cinsin varlnn seimi iin yaplan dans ile, insanolunun lmnden sonra da kendilerine kar sorumlu olduuna inand yeni gelenlerin gizemli galerisi uruna dzenledii geit. Bunun dnda, insanlar iin baka bir grev gremiyorum. Tm sahtelikler demetinden bir baak, nasl olsa kendini syryor, mhim olan uarken yakalayabilmek onu; bu kendine sz verdii yegne macerann tek yoludur; ne kitaplarn derinlikle-142-

rinde yazar, ne de esintiyi artk yalnzca kydaki banklarnda deerlendiren yal denizcilerin baklarnda. nsan kendisinden kaynaklanmayan bir emre itaat etmi, ne anlam olabilir bunun? Bugnn gerekliiyle, ondan daha iyi olmayan umutlu bir yerin gereklii; insan bu etrafn eviren zavallca adan kurtulmaldr. Her dolu dakika, iinde yzyllarn topal, krk tarihinin yadsnmasn tar. Balarmzn zerindeki o alev gibi parlayan sekizleri dndrmeye kendini adam olanlar bunu ancak saf gle baarabileceklerdir. Gnmzdeki tm sistemler, sebepleriyle zerinde dnlnce, bir marangozun tezgahndaki aletlerden baka bir ey deildirler. Bu marangoz sensin. Bu aletlerin biri dnda hibirini kullanmamak ya da mesela eki kullanmann hatal ve sama bir durum olduunu ne srecek kadar rendeye balanmak iin, maalesef ki delilikten kudurmu olmak gerekir. Oysa, her seferinde bir ayrmc, Fransz ya da Rus devrimini baba nefreti (bu durumda sz konusu olan, den hkmdar) ya da Mallarmnin yaptn zamannn snflar aras ilikileri ile doyurucu biimde aklayabileceini sanyor. Eklektizmin hibir tr olmadan, her duruma uygun grnen bilgi aracna bavurmakta zgr olabilmeli insan. Yerkrenin bugn tank olduumuz trden ani bir sarsnts, tarihin en yakn evresinde insanlar zerindeki ekici gleri olduka byk olmu, belirli bilgi biimleri zorunluluklardan olmasa bile, en azndan yeterliliklerinden phe duymamza yetiyor. Kant olarak ise u noktaya iaret edebilirim: birbirlerinden ok farkl olsalar da gnmzn en uyank, en cesur figrleri arasnda yer alan Bataille, Caillois, Duthuit, Masson, Mabille, Lonora Carrington, Ernst, Etiemble, Pret, Colas, Seligman, -143-

Hnein; her biri ayn kaygya, u soruya hzl bir yant verme kaygsnda: Sosyal sylen olmadan, toplum da olamaz. istemi hakknda ne dnmek gerekir; arzulanabilecek bir topluma uygun decek syleni semeye ve benimsemeye, bunu topluma zorla empoze etmeye ne hakkmz var? Bu noktada, Ortaa Felsefesine olduu kadar melun bilimlere ( ki melun iir sayesinde bu bilimlerle szsz, rtk bir ba korunmutur hep) duyulan ilginin bu sava srasnda tekrar uyandn syleyebilirim. Ayrca unu da belirtmeliyim ki, dnyann deiimi uruna savalarn srdren, bu deiimin de sadece dnyann ekonomik durumunun deiimiyle gerekleeceine inananlarn kendi aklsal sistemlerine ilerinden yneltilen ltimatoma benzer ey ulat; pekala, sistem beni gcnle ele geirmisin, sana ruhumu ve bedenimi vermiim fakat bana sz verdiklerinin hibiri bana henz ulamad. Ayan denk al. Beni kanlmaz olduuna inandrdn ey hala grnrde yok ve grnen o ki baz engellere takldna inanabilecek duruma gelebilir insan. Eer bu son sava ve bu savan sunduu birok olanak da boa giderse, senin bir para kendini beenmi olduunu dnmek zorunda kalacam; ya da kim bilir sende temel bir bozukluk olduunu, kendimden bile saklayamayacam. Zavall lmllerin eytan yerine gndermeleriyle vnmeleri, sylenene baklrsa, eytann en sonunda insan klnda kendini gstermeye karar vermesine sebep olurmu, bu da yle bir durum. Gerek u ki, 20. yzyln sonunda, genlik yllarnda yaptm gibi, her trl konformizme kar kma mecburiyetini duyuyorum ve bu kar kmaya ok belirgin bir Srrealist -144-

konformizmi de dahil ediyorum. Dorusu gnmzde, pek ok tablo kendinden hibir eyi feda etmeyi gze almam, Chiriconun, Picassonun, Ernstin, Massonun, Mironun, Tanguynin (ve gelecekte de Mattann) saysz izleyicisinin yknmelerinden edindikleri szde deerler gz boyamaya alyor; sanat dnyasnda ancak birisinin yaamn riske atarak yolculua klabileceinin, izlenecek yolun asla korkuluklarla evrili bir yol olmayacan, her sanatnn Altn Postu tek bana aramas gerektiini bilmeyenlerin szde tablolar. Her devirden ok gnmzde, 1942de, muhalefet ilkesinin glendirilmesi gerekiyor. Baarya ulam her dnce, ykma hzla srklenir. u geree tam olarak inanmas gerekiyor insann; belli bir konuda genel bir gr birliine varlmsa, bireysel direni hapishaneden k iin tek anahtardr artk. Fakat bu direni aydnlatc ve belirgin olmal. gdsel olarak kendisinden daha kalabalk bir meclisin oyuna kar kmaya aka karar veremeyen bir meclisin oybirliine, kar kacam kesin, fakat u da kesin ki; yine ayn igdyle oyumu insan zgrletirmek iin abalayan ancak henz kesinlikler tarafndan test edilmemi bir yol izleyen, ykselen kiilerden yana kullanacam. Dorunun, idrak edilmek iin deil, sadece klesine glermi gibi ortaya kt tartlmaz olan tarihsel sre gz nne alnrsa, srekli yenilenen, bir kaldra gibi hareket eden aznl neden desteklediim anlalr: benim en byk amacm, benden sonrakilere, bu aznln kuramsal anlamn sonsuza dek aktarlabilir biimde brakmak olurdu. -145-

Duchesne Babann Dn Duchesne baba olduka dinlenmi gzkyor. Fiziksel ve ahlaksal anlamda, ne tarafa dnse, kokarcalar bu yryn kralieleri olmu. Eski ypranm kabuklardan niformalaryla Paris kahvelerinin teraslarndaki nazik beyler, zaferle geri dnen, tekmelerle zorla trene bindirilen Sistersiyen ve Trapistler, elli gramlk at cieri olmak iin ve daha sonra ayn cieri iki yer elmas karlnda geri vererek- banliylerde sabah erkenden alfabetik sraya girip bekleyenler, - bu arada sen, paranla, Laprouseda, listeye bile bakmadan; cumhuriyet dkme gnderilmi bylece senin en byk sembolik aban geri gelip senin yzne tkrebilir ve btn bunla gya donmu bykl bir adamn glgede kusmaktan kravatn fralayan adamn gz altnda olur- itiraf edin, hi de kt deil! Fakat, kahretsin ki, baaracaz, baaracaz, mutlaka baaracaz! Bilmem, o kurua sattklar, yamur yanca da bedavaya verdikleri zarif izgili kuma; iinde donsuzlarn cinsel organlarn, denizin sesiyle sallandrdklar kuma bilir misiniz? Son zamanlarda pek giyilmiyordu ama kahretsin, tekrar moda oluyor, hem de fena halde moda olacak yaknda. Tanr u anda bize kk erkek kardeler yapmakla urayor, denizin sesiyle bize geri gelecekler. Saint-Ouen kapsndan, Vanves kapsna kadar olan btn sprnty spreceim ve bu sefer sz veriyorum; Yce Varlk adna beni susturamayacaklar, btn bunlar ok sk kurallara gre gereklemeyecek, sana evde kalman ve aln nemsememeni buyuran o umursamaz!, kitaplar yutmay reddetmenin vakti geldi artk. Kahretsin, kafan kaldr ve sokaa bak ne kadar tuhaf, belirsiz ve korunmal deil mi? Oysa senin olabilir, harika bir ey bu! -146-

Evrensel zeka phesiz hibir zaman insana bahedilmedii ve evrensel bilginin insanlar iindeki paylam sreci kesildii srece, bir dahinin aratrma alann ve dolaysyla yetkileri dnda kalan alann aan konular zerindeki talepleri hakknda phe duymak en iyisi. Byk matematiki, terliklerini giyip, gazetesine daldnda, davranlarnda hibir zel ihtiam yoktur. Ondan tek isteyebileceimiz ey, sabit saatlerde matematikten bahsetmesidir. Hibir insan omzu tm bilimi tayamaz. nsanlar bata tm bilimin Tanrnn bir nitelii olduunu iddia ettiler ve Tanrnn sureti ne gre yaratldna inanan insan bu tm bilime zenmeye zorland. Bu iki samala da ayn anda son vermenin vakti geldi. nsann izin verdii ya da emrettii hibir eye kesin ve dokunulmaz gzyle baklamaz; ve klt olan daha tanrsallatrlm istemlere boyun emeyi gerektiriyorsa, daha az klt olur. Bu ekincelerin doal olarak istenmi bir bamlla ve saygnn aydnlatlm biimlerine kar ilemesini engellemek gerekir. Bu balamda, bana kar klaca kesin, ben bu mistisizm hakkndaki sulamalara kulak bile asmyorum, usumu onun nerede olduunu merak etmekten kimse alkoyamaz, insan, ilk olarak kendi varlyla vnmesinin, yaratmn vazgeilmez kral olmadna ikna etmenin kt bir fikir olmadn dnyorum. Bu fikir, bana en azndan iirdeki dengeler hakknda birka bak as; bu fikri veren gerek ise ister istemez, bir tr dolayl etkinlik kazandryor.

-147-

Kendine tamamen hkim, en yetkin ve alanndaki tm engelleri amak iin en uygun olan rasyonel dnce, alannn dnda tatbik edildii vakit bana hep en tuhaf basmakalp bencillikler ho grlebilecekmi gibi geliyor. Bahsettiim aknl ilk olarak dncesinin gc ve genilii asndan esiz birisiyle konuurken yaadm. Meksikada, Patzcuarodaydk: yirmi kafesten ykselen alayc kularn lklar arasnda, ieklerle bezenmi verandaya tepeden bakan avlu boyunca ileri-geri yrymz gzmn nnde canlanyor. Devrimizin en nemli birka olayn ynetmi, sinirli ve gzel eli, evremizde merakla gezinen kpei okayarak dinleniyordu. Kpeklerden bahsetti ve ben bu esnada dilinin kusursuzluunu nasl yitirdiini, titiz bir dikkate sahip zihninin, yava yava nasl gevediini fark ettim. Kendini sevgiye teslim etmi hayvann, doal iyiliinden ve hatta herkes gibi, ballndan bahsetti. Ancak insanlar sz konusu olduunda bir anlam kazanabilecek duygular, hayvanlara yaktrmann phesiz ne kadar keyfi bir ey olduunu anlatmay denedim; bu durumda sivrisinein bilinli bir merhametsizlikle, stakozun kastl gericilikle sulanmasnn nlenemeyeceini anlatmaya altm. erledii ve benim argmanlarmn yolunda ilerlemek istemedii kesindi: srar etti ve bu zaaf, geri dnp baknca kendini insanlarn davalarna tm varlyla adayna karlk, insanlarn ona tandklar trajik kaderi dnnce, benim iin daha dokunakl bir anlam kazand- bu kpein, kelimenin tam anlamyla ona kar dostluk duymasna ne kadar nem verdii belli oluyordu. -148-

Fakat ben yine de, hayvanlarn dnyasna yneltilen bu antropomorfik bakn, hi iyi olmayan, kolaya kaan bir dn biimini ele vermek konusunda srarcym. Hayvanlarn dnyasn anlayabilmek iin pencerelerin boylu boyunca topik manzaralara almas hususunda, hibir saknca grmyorum. Yaadmz devire benzer bir devirde, Cyrano de Bergeraca, Gullivere zg tm yolculuklar, amac an geleneksel tm dnce biimlerine meydan okuyan tm dnceler, yokluunu somut biimde hissettiklerimizin hepsi ho grlebilir. Biraz dolatktan sonra, terk ettiimiz lkeden daha sk denetlenen topraklara varmann mthi ihtimalini de hesaba katmak gerekir; sizi bugn davet ettiim yolculuk bu deil elbette.

-149-

Byk Saydamlar nsan belki de evrenin merkezi falan deildir. Hatta daha da ileri gidersek, hayvansal aamada insana kendi davrannn tuhafl kadar tuhaf gelebilecek su sinei ya da balina gibi yaratklarn var olabileceini syleyebiliriz. Bu yaratklarn, hayal edilebilecek herhangi bir gizleme sayesinde insann duyumsal sisteminden kaabilir olmalarna hibir engel yok; zaten bu gizlenme ihtimali biim teorisi ve takliti hayvanlar zerinde yaplan almalar dorular nitelikte. Her ne kadar bu fikir insan kendi evreninin sabit koullar iinde yorumlamaktan teye gidemeyecek olsa da,-tpk karnca yuvasna bir tekme attktan sonra karncay altndan tasarlayabileceini sanan ocuk gibi- nnde sonsuz bir kurgusal alan uzanyor bu dncenin. nsann gcnn sadece kurban ya da tank olmaya yettii kiklos tipi rahatszlklar ya da bugne kadar ulam, zerinde son derece yetersiz yorumlarn ne srld, sava gibi durumlar dnlnce, u seenek hi de akld gzkmyor: en gz pek tmevarm ynetiminden asla sapmayacak geni kapsaml bir iin iinde, bu trden varsaymsal yaratklarn, (kendilerini bize ancak gizemli bir biimde, biz korkarken ya da olaslklara akken gsteren) yaratklarn yaplar ve tabiatlarn inanlr klacak noktaya kadar inceleme olana. Sanyorum ki, bunlar sylerken Novalisin u tespitinden pek de uzaklamyorum: Gerekte, parazitleri olduumuz bir hayvann iinde yayoruz. Bu hayvann yaps bizimkini, bizimki de onunkini belirliyor. Ve William Jamesin u dncesiyle de uyum iinde

-150-

olduumu dnyorum: Kim bilir, belki de, doa iinde, varlklarnn farknda bile olmadklarmzn yannda, evlerimizde beslediimiz kedi ve kpekler kadar bile kk bir yer kaplamyoruzdur. Bilginler bile bu gr yalanlamyorlar: Belki de etrafmzda, bizlerle ayn dzeyde yaplanm fakat bizlerden farkl yaratklar, mesela albminleri dz olan insanlar dolayordur. Emile Duclaux, Pasteur Enstitsnn eski mdr, byle sylyor. Yeni bir sylen mi? Bir seraptan kaynaklandna inandrmamz gerekir mi o canllar, yoksa kendilerini grnr klmalar iin onlara bir ans verilmesi mi gerekir?

-151-

ALTIKIRKBE MANFESTO KTAPLII

Trkede ilk defa Ftrizmin tm manifestolar bir arada

Sadece Tizarann deil tm dadaistlerin manifestolarn bir araya getiren bir alma.

Sinemann pulp kltrnden felsefi boyutuna dek yeraltndan popler vizyona kadar manifestosal sunumu..

Yeni kavramlar, yeni terimler ve dzene yepyeni bir saldr, hackin gerek doasna gizli Marxist bir yenidenlik yolculuu.
-152-