T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2616 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1584

SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR

Yazarlar Prof.Dr. Ali ERGUR (Ünite 1) Prof.Dr. Veysel BOZKURT (Ünite 2) Prof.Dr. Yasin AKTAY (Ünite 3) Doç.Dr. Aksu BORA (Ünite 4) Prof.Dr. Tanel DEM‹REL (Ünite 5) Prof.Dr. Sibel KALAYCIO⁄LU (Ünite 6) Doç.Dr. Hakan ERGÜL (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP (Ünite 7) Prof.Dr. Ümit TATLICAN (Ünite 8)

Editör Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Doç.Dr. T. Volkan Yüzer Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Funda Gürbüz Grafiker Hilal Küçükda¤aflan Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ISBN 978-975-06-1281-7 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 6.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, Haziran 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ viii

Kültür ........................................................................................
KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ...................................................................................... SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR .................................................................... Kültür Kavram›n›n Kökeni............................................................................ Antropolojik Yaklafl›mlar .............................................................................. Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar .......................................................... ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar ....................................................... Sosyolojik Yaklafl›m ..................................................................................... KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ................................................................................ KÜLTÜR VE GELENEK.................................................................................. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ ......................................................................... S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR................................................. SANAT VE TOPLUM ..................................................................................... KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR ....................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

2
3 5 5 5 5 6 6 8 9 10 12 14 15 18 19 20 21 21 22

1. ÜN‹TE

Ekonomi ................................................................................... 24
G‹R‹fi .............................................................................................................. EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ .......................................... Fonksiyonalist Perspektif .............................................................................. Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› ........................................................... Gücün ve Zenginli¤in Üretimi................................................................ Yenilik...................................................................................................... Çat›flma Kuram› ............................................................................................. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›....................................................................... ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹..................................... Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu ................................... Fordizm: Kitle Üretimi................................................................................... Fordizmin Krizi.............................................................................................. POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ ................................ Standartlaflman›n Sonu.................................................................................. ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim.............................. Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri.................................................... Üçüncü Sektör ............................................................................................... ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹............................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 25 25 26 26 26 26 26 27 28 28 30 32 33 33 34 38 41 41 43 46 47 47

2. ÜN‹TE

iv

‹çindekiler

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

48 48

3. ÜN‹TE

Din.................................................................................. ........... 50
D‹N NED‹R? ................................................................................................... Dinin Sosyolojik Tan›m› .............................................................................. Kutsal ve Din D›fl› .................................................................................. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü ................................................................................................ D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ ............................................................................ Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi.................................................. Din ve Siyaset ‹liflkisi .............................................................................. Din ve Aile ‹liflkisi................................................................................... Din ve Ekonomi ‹liflkisi .......................................................................... Din ve E¤itim ‹liflkisi............................................................................... D‹N SOSYOLOJ‹S‹......................................................................................... Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› ................................................................... Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar .............................................. Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark›........................................................ Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› ................................... Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar............................................. KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N ................................................. Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine ......... Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din .. Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din ................................... Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din ................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 51 52 53 54 55 56 56 57 58 58 60 60 62 65 67 68 69 70 70 71 73 74 75 76 77 78 79

4. ÜN‹TE

Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet................................. 80
G‹R‹fi .............................................................................................................. A‹LE................................................................................................................ Aileye Farkl› Yaklafl›mlar .............................................................................. Farkl› Aile Biçimleri....................................................................................... Toplumsal De¤iflim ve Aile .......................................................................... TOPLUMSAL C‹NS‹YET................................................................................. Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› ............................................... Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü ................................ Cinsiyet Özellikleri ........................................................................................ Cinsiyet Özelliklerinin Kültürel ‹nflas›.................................................... Cinsiyet Kal›plar› ........................................................................................... Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi ....................... Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü................................................................................. Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü .......................................................................... Delikli Tafl Yerde, Gelinlik K›z Evde Kalmaz- Geleneksel Deyim ...... 81 81 82 83 83 84 85 85 86 88 89 89 90 91 92

................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .. Seçimler ve Yasama Organ› ....... Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› ...................................... Kendimizi S›nayal›m...... Ulus-Devlet ve Küreselleflme......... TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Meflruiyet............................. 110 S‹YASET NED‹R? ................................................................. Kamuoyu ve Medya ..............................................................................‹çindekiler v ATAERK‹ (PATR‹ARKA) .... 93 94 94 95 95 96 99 100 101 101 102 104 105 106 107 107 108 Siyaset .............. Okuma Parças› ... Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i ...................................................................... ‹deoloji Kavram› ......................................................................................................................................................................................... Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?....................................................................................................................................................................................... Çevrecilik ........................................................................... 111 113 113 114 115 115 116 118 119 121 123 124 125 126 127 127 128 129 130 131 132 134 135 136 137 137 138 5............................. Kendimizi S›nayal›m.................. Muhafazakârl›k ................................................................................. Faflizm ...................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ............................................................................................................................................. Sosyal Demokrasi ....................................................................................................................................................................................................................................................................................... Yaflam›n ‹çinden............ Milliyetçilik................................................................................................................... Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki ................................................ Kad›na Yönelik fiiddet ......................................... Sosyalizm ............................................................................... Özet.............................................. Feminizm ..................................................................... Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri ........................ S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI ........................................................................................................................................ Devlet.................................................................... ‹ktidar........................................................................................................... Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› ...................................................................................................... ÜN‹TE ......... C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK ..................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ........................................................................................ Eflitlik Fikrinin Geliflmesi ................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar . Özet........................................... Egemenlik.................. Yürütme Organ› ve Bürokrasi ........................................................................ Liberalizm ..................... Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) .................................................................................................... DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT ....................... S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER .............................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ......................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................ DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹)............................................................................................................................................................................................... Bireysel Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye ........................................... Demokrasi Nedir? ...................................................................................

............................................................ .......................................................... ‹deoloji ................................ MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR ........... 165 166 167 171 171 172 173 174 175 176 177 178 ......... Feminist Yaklafl›mlar ........................................................ TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ............................................................................................... Yap›sal-‹fllevselci Okul-T...................... ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI ............................... Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu . Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik .. Sosyal S›n›flar................................................... Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? ............................ Sosyal S›n›f ........... ÜN‹TE Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik ................................................................................................... MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) .......................................... Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk ................................. Sosyal Statü........... Kölelik Sistemi ....................................................................................E................ Frankfurt Okulu........................................................................................................................................................................... ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar............................. Davis ve W...................................................................................................................... Politik Parti ..................... 140 G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE ........................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................... Max Weber .......................................... ‹ktidar.................... Özet..................................................................................................................................................................................................................... Sosyal S›n›f............................................ Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f ................................................................. Kast Sistemi ................................................................... ÜN‹TE Medya......... Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem ...................... E.............................. TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR .......................................................................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ..................................................................................... Moore.................................................... Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› ....................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ....... Post-Modern Yaklafl›m .................................................................................... MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR ............................................................... TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA ............................................ Wright .............. Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli ................................ Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k................................................................................................................................... Medya................................. Kendimizi S›nayal›m....................................... Karl Marx ..................... Toplumsal Hareketlilik ................................................................................................. Parsons................................... 164 G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA ..................................................................... K................................................................. O...... 141 142 142 143 144 144 145 145 146 147 148 148 149 150 151 152 152 154 155 156 156 157 158 160 161 162 162 163 7............ Bölünmeler ............................................vi ‹çindekiler 6....................... Okuma Parças› ...................................................................

...................................... Yak›nsama Kültürü.. Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna ................................... MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ .......................................................................................... Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum...................... Etkileflimli Medya ............................................................................................... Çat›flma Teorisi ........... 179 181 183 184 186 188 190 191 192 192 193 Toplum................................. TOPLUM FELSEFELER‹ ......................... Sanal Cemaatler ............................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› . Kendimizi S›nayal›m ....... Yap›salc›l›k................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................... Okuma Parças› .......................................................................... Émile Durkheim ................................................................................................................................................................................................................................................. ÜN‹TE ........................ Karl Marx ......................................................... WEBER VE S‹MMEL............................ Georg Simmel... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ................................................................................................... Sosyal A¤lar............................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ...... Comte ve Spencer .................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................................................................. Özet......................... Kendimizi S›nayal›m...................................................... Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon............. 196 TOPLUM NED‹R?.................................................................................. Max Weber ................................. . ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› ................................................................................................................................... Özet ............................................................................................................. M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI ............................................................................... Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer ..............................................................‹çindekiler vii A¤ Toplumu Kavram› .......................... DURKHE‹M................................................................................................................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ....................................... Erken Dönem ‹fllevselcilik..................................................................................... Yap›sal-‹fllevselcilik .................................... KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX................................................................................................................................................................................................................................................................................... Muhafazakâr Tepki ve Toplum ............................................................................................................................................................................ Okuma Parças› ..................................................................................... ‹fllevselcilik...................... 197 197 198 199 200 200 201 201 204 206 208 209 210 210 210 211 212 213 214 215 217 218 219 220 221 8.........................................

sosyalizm. klasik ve modern toplum teorilerinin toplum anlay›fllar› ile bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüflleri aç›klanm›flt›r. Stratejik Düflünce Enstitüsü).Dr. Küreselleflme sürecinde a¤ toplumu tart›flmalar›yla birlikte baflta internet olmak üzere yeni medya ve sosyal paylafl›m a¤lar› ve sanal cemaatler de¤erlendirilmifltir. Din olgusunun sosyolojik boyutunun ele al›nd›¤› üçüncü ünitede inanç. gelenek. Uygarl›k. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› bir çok kiflinin fevkalade önemli katk›s›yla haz›rlanm›flt›r. Doç. ideoloji ve sanat kavramlar›n›n da tart›fl›ld›¤› bu ünitede ayr›ca kültür ve küreselleflme iliflkisi de de¤erlendirilmifltir. ekonomi. milliyetçilik. Ali Ergur (Galatasaray Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü). ataerkillik ve toplumsal cinsiyet üzerine olan dördüncü ünitede aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlarla birlikte ataerkillik. aile. din. medya gibi temel toplumsal kurumlar› temel alarak sosyal bilimlerdeki temel kavramlar› -farkl› yaklafl›mlar ve tart›flmalar ekseninde. Prof.sizlere tan›tmakt›r. fordizm. demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgiler verilmifltir. Alt›nc› ünitede toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular› masaya yat›r›lm›flt›r. Ayr›ca ideoloji kavram› ile birlikte liberalizm. Aile. siyaset. her biri kendi alan›nda çok sayg›n olan de¤erli yazarlar›m›z›n eseridir. Prof. Prof.Dr.Dr. cinsiyet kal›plar›. statü. toplumsal cinsiyet. Veysel Bozkurt (‹stanbul Üniversitesi-‹ktisat Fakültesi).Dr. sosyal demokrasi. Sekizinci ve son bölümde ise farkl› toplum felsefelerinin. sekülarizm ve teokrasi gibi kavramlar eflli¤inde din ve toplum iliflkisi farkl› yaklafl›mlar çerçevesinde ele al›nm›flt›r. Siyaset üzerine yo¤unlaflan beflinci ünitede siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlanm›fl. Tarihsel süreçte toplumsal tabakalama ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimleri kölelik.Dr.viii Önsöz Önsöz Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› uzaktan e¤itim yoluyla ön lisans ve lisans düzeyinde Felsefe baflta olmak üzere sosyal bilimler alan›nda e¤itim alan sizlere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r. yeni orta s›n›f ve yoksulluk gibi kavramlarla birlikte tart›fl›lm›flt›r. özellikle de sosyoloji literatürüne önemli bir katk› oluflturan bu kitap. post endürstriyel ça¤da iflin örgütlenmesi konular›yla birlikte çal›flman›n gelece¤i tart›fl›lm›flt›r. Ünite s›ras›yla Prof. Kitab›n temel amac› kültür. Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan ikinci ünitede taylorizm. toplumsal hareketlilik. sosyal s›n›f. Türkiye’deki sosyal bilim literatürüne. kutsal. Medya’n›n ele al›nd›¤› yedinci bölümde hem medya-ideoloji-iktidar iliflkisi hem de medya’n›n ekonomi-politi¤i çeflitli yaklafl›mlar do¤rultunda ele al›nm›flt›r. öncelikle. Yasin Aktay (Selçuk Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü. faflizm vb. belli bafll› siyasal ideolojiler tart›fl›lm›flt›r. cinsiyet eflitli¤i ve cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k kavramlar› tart›fl›lm›flt›r. muhafazakarl›k. Kitab›n birinci ünitesinde Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yeri ve kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri ele al›nm›flt›r. Aksu Bora (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi). Tanel Demirel (Çankaya Üniversitesi-Siyaset Bilimi . dind›fl›.

Doç.Dr. metindeki dil ve yaz›m hatalar›n› düzelten Funda Gürbüz ve kitab›n dizgi ve bas›m ifllerindeki emeklerinden dolay› baflta Mehmet Emin Yüksel ve Ufuk Önce olmak üzere A. Prof. T.Dr.Dr. dizgi birimi çal›flanlar›na da çok teflekkür ederim. Sibel Kalayc›o¤lu (Orta Do¤u Teknik Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü).Önsöz ix ve Uluslararas› ‹liflkiler Bölümü). Emre GÖKALP .Dr. Hakan Ergül (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi) ve Prof.Doç.Ö. Editör Yrd. Kitab›n tasar›m›n› gerçeklefltiren ö¤retim tasar›mc›s› Doç.Dr. Volkan Yüzer. Ümit Tatl›can’a (Adnan Menderes Üniversitesi–Sosyoloji Bölümü) çok de¤erli emekleri ve bu kitab›n bir parças› olduklar› için ne kadar teflekkür etsem azd›r.F.

1 • • • • Kültür Uygarl›k ‹deoloji Simge SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klayabilecek. Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Bilgi Sanat Gelenek Küreselleflme ‹çindekiler • • • • • • KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ KÜLTÜR VE GELENEK KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR • SANAT VE TOPLUM • KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültür . Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinebileceksiniz. Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olabilecek.

‹nsan türünün tarihinde bir dönüm noktas› olan yaz›n›n icad› da bu fleklide örgütlü hâle gelen toplum yaflam›n›n kavramlar yoluyla S O R U kendini ifade etmeye ihtiyaç duymas›yla ilgilidir. soyutlamalar arac›l›¤›yla (resim. Türkçe’de uygarl›k sözcü¤ü Avrupa dillerinin birço¤unda civilisation sözcü¤ü ile karfl›lan›r. dil.Kültür KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ‹nsana dair özellikleri di¤er canl› türlerinin özellikleriyle k›yaslamak ve insan›n ayr›cal›¤›n› tan›mlamak belirli ölçütler aç›s›ndan mümkündür. ortak bir ruh hâlinin D ‹ K Kde A T temsilcisidir. aktarma ve bilgi birikimi gibi özellikler yaln›zca insan türünde mevcuttur. Örne¤in. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. ortak bir ruhSIRA hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. istikrarl› ticaret ve daha ileriki aflamalarda sanayi. çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. Ayn› anlam benzerli¤i Arapça Medeniyet ve Medine (kent) sözcükleri aras›nda da vard›r. Kültürü oluflturan bilgi ve ürünler. Di¤er bir deyiflle ‹NTERNET SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . kenDÜfiÜNEL‹M tin varl›k nedeni olmufltur. Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Düzenli tar›m. Ancak AMAÇLARIMIZ zekân›n varl›¤› sonucunda ö¤renme. Kültür bir toplumda sa¤layan en temel unsur olarak kabul edilebilir. yaz›) insanl›k belle¤ine aktar›l›rlar. Kültürün oluflumunda insan›n kendi varl›¤›n›n fark›nda olmas› ve kendisini “düflünen bir varl›k” olarak tasavvur etmesi etkilidir. Uygarl›k da insan›n kültür üretme becerisinin sonucunda ortaya ç›kan bir durumdur. K bütünleflmeyi ‹ T A P müzik. insan›n yegâne kültür üreticisi varl›k oldu¤u söylenebilir çünkü insan kendi varl›¤› üzerine düflünebilme yetisine sahip bir canl›d›r. Kent S‹ZDE yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Kendi varl›¤› üzerine TELEV ‹ Z Y O N düflünebilme yetisi her ne kadar modern öncesi ça¤larda bilinen bir olgu olsa da Ayd›nlanma Ça¤›’n›n temel düflünsel unsuru olarak kabul edilmifltir. Yak›n zamana kadar insan› di¤er türlerden ay›ran en temel özelli¤in zekâ oldu¤u düflünülmüfl ancak di¤er canl› türlerinde de zekân›n varl›¤›na dair bulgulara rastlanmas›yla bu kan› yavafl yavafl terk edilmektedir. K›saca kültür bu flekilde bir düflünme yetisinin sonucunda ortaya ç›kan bir simge üretme etkinli¤idir. Öyleyse insan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. Bu sözcük ise Latince’de kent anlam›na gelen civitas sözcü¤ünden türemifltir.

Do¤ay› dönüfltürme ve oradan anlamlar biriktirme etkinli¤i olan kültür. tasavvur. tasavvur. onlara dair söylem. de¤iflmeye SIRA dair olanlar› da S‹ZDE harekete geçirirler. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayd›nlanma Ça¤› ve Rönesans’tan itibaren insan. alg›. Toplumsal iliflkinin devam›n› sa¤layacak olan gelenek ve göreneklere dönüflecek olan de¤erler. Bu üretimlerin birço¤u maddi koSIRA S‹ZDE SIRA anlamda S‹ZDE flullar›n somut de¤iflikli¤e u¤rat›lmas›yla olur. Tanr› kelâm›n›n sorgulanamaz merkezîli¤ine karfl›. T E L ziyade. Toplumsal düDÜfiÜNEL‹M zen ancak kurumsallaflm›fl kurallarla ayakta durabilir. Norm. ‹flte bu soyut temsillere simge ad› K ‹ T A P verilir. Simgeler belirli bir çeflitlilik ve de¤iflme arz etseler de ortak yaflam› sürdürmek için baz› simgelerin genel nitelikte olmas› gerekir. kültürün belli topTELEV‹Z YON lumsal düzeyde varl›¤›n› koruyabilmesi için vazgeçilmez önemde bir simge sistemdir. ‹nsan›n bu sorular›na tatmin edici yan›tlar› en baflar›l› flekilde vermeyi baflaran inanç sistemi kurumsallafl›r. De¤erler ve gelenekler tek bafllar›na bask› unsuru olamayacaklar›ndan dolay›. Ça¤dafl toplumlarda neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. Norm yapt›r›m› D ‹ Kolan K A T toplumsal kurald›r. mevcuttur. asl›nda. en yayg›n simge sistemi olan dili ortaya ç›karm›flt›r. De¤erler sadece kalan ve de¤iflmeyen unsurlar› de¤il. do¤as›nda özgürlük olan ve kendi bafl›na var olma hakk›na sahip bir varl›k olarak kavramsallaflt›ran felsefi yaklafl›m. üretim. bu bak›mdan önce inançlar üzerine kuruludur. EV‹ZYON araç gereçten onlar› ortaya ç›karan bilgi. onlar› ortaya ç›karan bilgi. Kültür sonucunda ortaya ‹NTERNET ç›kan üretimler. onun yerine geçen daha evrensel ve dolayl› göndermeleri hâline gelirler. asl›nda. Her toplum kendi örgütlenme biçimi cinsinden bir inanç sistemi gelifltirir. insan etkinlikleri içinde kendine özgü dinamikleri olan ay‹NTERNET r›cal›kl› bir aland›r. Bu inanç sistemi insan›n temel varolufl sorular›na tatmin edici yan›tlar vermek zorundad›r. sadece Tanr›’n›n iradesine göre flekillenmifl bir varl›k de¤il. üretim. yanl›fllanabilir insan akl›n›n üstünlü¤ünü ilan ederek 1789 Frans›z Devrimi’nin düflünsel temellerini haz›rlayan düflünce ba¤lam›. araç gereçten ziyade. ‹nsan için do¤a bir simge üretme kayna¤›d›r. Kendinde anlam› olmayan ses birimlerine. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. kendi iradesiyle kendi kaderini oluflturabilme gücü olan düflünsel bir birim olarak tasavvur edilmifltir. Her insan içerisine do¤du¤u evreni ve kendi var oluflunu aç›klayabilmek ister. de¤er ve yarg›lar›n soyut temsillere AMAÇLARIMIZ dönüflerek her bir somut üretimin kendisi yerine. ortak kurucu unsurlar olarak kabul edilir. Kültürün temelini oluflturan inanç düzlemi. Sonuç olarak kültür. toplumsal düzeni tam anlam›yla kurmak için gerekli olan dayatma gücünden yoksundurlar. Ça¤dafl toplumlarda D ‹ K K A T neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. Örne¤in$ dil. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ OT RAU P D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kültürün bileflenlerinden bir di¤eri de simgelerdir. Köklerini inançlardan alan de¤erler inançlar› somutlaflt›rma e¤iliminin bir sonucudur. Descartes’in ünlü ifadesiyle “düflünüyorum öyleyse var›m” (cogito ergo sum) insan›n düflünen bir varl›k oldu¤unu ortaya koymaktad›r. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Öyleyse kültürün bileflenlerinden biri olan teknoloji ça¤›n ruhunu. De¤erler kültürün önemli tafl›y›c›lar› olmakla birlikte. toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl anlamlar atfedilmesi. tek bafl›na bir toplum düzeni oluflturmak için fazla soyut bir anlat›d›r. bir bask› unsuru olan normlar S O R U en basit anlam›yla yapt›r›m› olan toplumsal kurald›r. Bu ayr›cal›¤›n kökeninde insan›n kendini sorgulayabilme yeti- . toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin kabulleri de beraberinde UP K S ‹ O TR A getirir. fikir.4 Ayd›nlanma Ça¤›: Orta Ça¤’da dinsel dogmalar›n egemen oldu¤u feodal toplum düzeninde cemaat içinde kul konumunda olan insan›. alg›.

Her bir kültürün ayr› ayr› incelenmesi gerekti¤ini çünkü her kültürün kendine özgü ve ayr› bir tarihi oldu¤u görüflü Franz Boas (1858-1942) taraf›ndan kültürel görecelilik yaklafl›m›yla ele al›nmaktad›r. Bu görüfle göre her kültür kendi tarihinin ürünüyse ve var oldu¤u ba¤lam içerisinde inceleniyorsa insan kültürlerini daha ilkel ya da daha uygar olarak nitelemek veya kültürler aras›nda karfl›laflt›rma yapmak sorunlu bir analizdir. Ayd›nlanma Dönemi’nde antropolojinin de geliflmesiyle kültür belirli bir halk›n AMAÇLARIMIZ “bütün yaflam biçimi” anlam›nda yayg›n olarak kullan›lmaya bafllam›flt›r. insanlar›n gündelik toplumsal yaflamlar›n›n tamam›n› kapsayacak flekilde geniflletir. Boas. farkl› antropoloji geleneklerinde farkl› flekillerde ele al›nm›flt›r. Bir di¤er ifadeyle. tinsel ve estetik geliflim süreci (uygarl›k Kmedeniyet ‹ T A P anlam›nda). D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Antropolojik Yaklafl›mlar TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Kültür. içinde yaflad›¤›m›z dünyay› alg›lamam›z› ve toplumsal yaflamlar›m›z› anlam›n› yorumlamam›z› sa¤lar. Taylor’a göre kültür insan yeteneklerinin birikimi iken Boas’a göre kültür.yy’a kadar tar›mS Ogenellikle R U sal etkinliklerde topra¤› ›slah etme ve ürün yetifltirme gibi anlamlarda kullan›lm›flt›r. bu noktada bize “kültürel gözlük” benzetmesini önerir. Fakat 18. Tylor’a göre kültür “Bir dönemin ya da bir toplumsal grubun yaflam biçimi” olarak tan›mlan›r ve yaln›zca insanl›k kültüre sahiptir. Ayd›nlanma düflüncesiyle birlikte kültür terimi topD‹KKAT lumsal de¤er ve davran›fl biçimlerini ifade eden toplumsal bir anlam kazanm›flt›r. Ayd›nlanma Dönemi’nde kültür terimi. “insan zihninin etkin olarak gelifltirilmesi” anlam›n› da kazanm›flt›r. Kültür toplumsal iliflkiler sistemi ve örgütlenme biçiminin hem kurucusu hem de yans›mas›d›r. Tylor. bireylerin içinde yaflad›klar› grubun al›flkanl›klar›ndan etkilenen tepkilerini ve bu al›flkanl›klar›n belirledi¤i insan etkinliklerini” kapsar. tar›msal etkinlikler için SIRA S‹ZDE kullan›ld›¤› anlam›n›n yan› s›ra. Kent yaflam›n›n kültürle olan iliflkisi nedir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR Kültür Kavram›n›n Kökeni 1 DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Latince Colere fiilinden türemifl olan kültür terimi. Bu tan›m.dan itibaren. Bu gözlük. . ‹nsan türünü di¤er canl› türlerinden ay›ran dünyay› kavramsallaflt›rma ve bunu simgeler arac›l›¤›yla anlatabilme yetene¤i en eflsiz niteli¤idir.Entelektüel ve sanatsal ve etkinlik pratikleri (yüksek kültür anlam›nda) ve iii.Kültür 5 si yatar. 18. kültürel olanla biyolojik olan aras›ndaki ayr›ma vurgu yapm›flt›r. Fakat birçok antropolog kültürün.yy. Tylor (1832-1917) ayn› zamanda antropolojinin konusunun kültür oldu¤unu belirten ilk bilim insan›d›r.1. Williams’a (2005: 90) referansla kültür olgusunun üç anlam katman› oldu¤unu belirtebiliriz: iGenel bir entelektüel.Bir grubun ya da bir dönemin yaflam biçimi olarak kültür. ii. “bir toplulu¤un toplumsal davran›fllar›n›n bütün ifadelerini. Ünite . insanlar›n ö¤rendiklerinin ve eylemlerinin niteli¤iyle il‹NTERN ET gili oldu¤una dair hemfikirdir. kültür kavram›n›. ‹NTERNET Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar Evrimcili¤in ilk ve en önemli temsilcilerinde olan Edward B.

Yap›salc›-ifllevselci ekolün kurucusu olan Radcliffe-Brown (1881-1955) din. ortak de¤erler çerçevesinde ortak bilinci ifade eden. kültür olgular›n›n kendi anlam ba¤lamlar›nda de¤erlendirilmeleri gerekti¤ini ileri süren Lévi-Staruss. topluma ait olup kültüre sahiptir. sanat. Sosyolojide kültür.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültürel görecelili¤in bir ad›m sonras› ise etnik-merkezcilik elefltirisidir. sanat. Fakat Malinowski’nin tersine. Bu ba¤lamda. temelde yatan bir düflünce kal›b›n›n ürünüdür. düzen ve süreklili¤i sa¤layan . o kültürün ba¤lam› içinde görmesini savunmak önemlidir. aile ve akrabal›k gibi kurumlar› gelifltirmifltir. yüceltmesi ve di¤erlerini afla¤›lamas›d›r. yani baflka kültürleri kiflinin kendi kültürünün de¤il. Bu bak›fl aç›s›na göre. gereksinimleri karfl›layan kültürel uygulamalar ise yeni kültürel ihtiyaçlar› üretmektedir. ça¤dafl sosyolojiye de önemli katk›larda bulunmufltur. hukuk. Bir yap›salc› olarak Lévi-Strauss (1908-2009) kültürü insan zihninin simgesel ifadeleri olarak görür. Toplumlar bu gereksinimleri karfl›lamak için din. kültürel görecelili¤i. kendi fiziksel ve toplumsal çevresi taraf›ndan oldu¤u kadar tarih taraf›ndan da biçimlenir. Toplumun varl›¤›n› sürdürmesi buna ba¤l›d›r. hukuk. bir toplumun her gelenek ve inanc›n›n. o toplumun yap›s›n› sürdürmeye dönük belirli bir ifllevi oldu¤una inan›r. bir kültürel sisteme yol açmakta. kültür toplumsal ögelerin birbirleriyle olan iliflkilerinde. sanat. Farkl› bir deyiflle. Kültürler aras›nda hiyerarflik bir s›ralama yap›lamayaca¤›n›. Her bir kültür. Etnik-merkezcilik. farkl› kuramsal bak›fl aç›lar› taraf›ndan bütünlefltirici ögelerle çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak ele al›nm›flt›r. Sosyolojik Yaklafl›m Antropolojinin kültür terimini temel konu edinmesinin yan›s›ra sosyoloji de toplumun bir bilefleni olarak inceler. etnik-merkezcilik bünyesinde ›rkç›l›¤› da bar›nd›rd›¤› için.1 Claude Lévi-Strauss: Yap›salc› antropoloji yaklafl›m›n›n kurucular›ndan Frans›z düflünür. bireysel ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› de¤il. Resim 1. Brown. Bu tikel kültürler için oldu¤u kadar genel kültür kavram› için de geçerlidir. teknoloji. Genel olarak yap›salc›lara göre ise kültür. ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar Antropolojik yaklafl›mda ifllevsel yaklafl›m›n en önemli temsilcisi olan Bronislav Malinowski’ye (1884-1942) göre her biyolojik ihtiyaç. bu do¤rulutuda birçok araflt›rma yapm›fl. dolay›s›yla kültürün. bireyin di¤er kültürleri yorumlarken kendi kültürünü dikkate almas›. hukuk gibi kurumlar›n bir kültürün anlafl›lmas›nda merkezî rol oynad›klar›n› kabul ediyordu. Bu bak›mdan birey. siyaset gibi temel alanlar›nda maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini kapsar. Sosyolojik düflünce tarihinde kültür. toplumsal yap›n›n sürdürülmesiydi. bir toplumun e¤itim. kültürel ifllevler.

toplumsal eflitsizlikleri. E¤lence ürünü üretimi ve da¤›t›m› yapan medya ve e¤lence flirketleri kültür endüstrilerine girmektedir. Yap›salc› yaklafl›m›n kültüre iliflkin kuramsal çerçevesinin temeli yap›sal dilbilim ile göstergebilimsel alandaki çal›flmalard›r. kültürel etkinliklerin toplumsal kimlikler üzerindeki yans›mas›ndan. Dramaturjik yaklafl›msa. kültür endüstrisi kavram›n› gelifltirmifltir. kültürün. Okul. kültür sisteminin rolü ve kültür sistemi çal›flmalar›d›r. ça¤dafl kültürel kuram içindeki önemli okullardan biridir. kültür temelli araflt›rmalar yapm›fllard›r. s›n›f çat›flmalar›n› ve bask›n s›n›f›n meflrulu¤unu yeniden üreten bir unsur olarak ele al›nm›flt›r. aksine bir mücadele ve çat›flma alan› olarak tarif etmifltir. Benzer bir bak›fl aç›s›yla Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu. izleyicilerin alg›s›nda gerilemeye neden olur ve toplumsal eflitsizliklerin yeniden üretir. toplumsal eylemi oyun metaforu üzerinden anlat›r. Nasyonal Sosyalizm’in Almanya’da iktidar› ele geçirmesiyle birlikte sürgüne gitmek zorunda kalm›fllar ve ço¤u ABD’deki gözlemlerinden yola ç›karak. ana ak›m kültürün d›fl›nda kalarak alt-kültürlerin ortaya ç›kmas›na kadar bir çat›flma ortam› yaratmaktad›r. t›pk› dil gibi bütünlükçü bak›fl aç›s›ndan okunmas› bu yaklafl›mla mümkündür. propaganda. Buna göre. Hegemonya: Bir toplumda hakim s›n›f ya da yönetici s›n›f›n iktidar›n› do¤al ve meflru göstermesi. Toplumsal tabakalaflma ve s›n›f çat›flmas›n› dinamiklerinden olan yüksek kültür ve popüler kültür ayr›m›. kültür endüstrisi standartlaflm›fl ürünler sunarak. Kültürün çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak en net hâli Marksist yaklafl›mdad›r. Bu yaklafl›m. Yap›salc› yaklafl›mda as›l odak. dilin de kültürün hazinesi ve bilincini oluflturdu¤una vurgu yapar. yönetici s›n›f›n ideolojisini kitlelere ço¤u zaman güce baflvurmaks›z›n onlar›n r›zas›n› kazanarak empoze ediflini aç›klar. kitle kültürü. sahnelenen bir dramaya benzeterek bireyleri bu oyunu sergileyen aktörler olarak ele al›r. Buna göre kültürün. kendi s›n›fsal ç›karlar›n› evrensel ç›karlar olarak ifade etmesi durumu. Hegemonya ve ideoloji kavramlar› çerçevesinde ele al›nan kültür kavram›. otoriter kiflilik gibi olgular üzerinde. kültür endüstrisi. Farkl› bir deyiflle yap›salc› yaklafl›m. geliflti¤i ve birikti¤ini. Yap›salc›l›kta kültürle dil birbirine benzeyen kavramlar olarak ele al›n›r. zaman içinde önemli bir düflünce okulu hâline gelmesiyle k›saca Frankfurt okulu olarak an›lm›flt›r. Birmingham Okulu ayr›ca kültürü birlefltirici bir sistem ya da paylafl›lan de¤erler bütünü olarak de¤il. yönetici s›n›f›n görüfllerini yans›tan. Antonio Gramsci taraf›ndan formüle edilem hegemonya kavram›/kuram› kapitalist bir toplumda. Bafllang›çta Marksist düflünceye elefltirel bir tav›rla yeni bir yön varmeyi amaçlayan Frankfurt Okulu düflünürleri. bireysel insan bilinci de¤il. Bu anlamda.Kültür 7 bir kavram olarak bütünlefltirici bir role sahiptir. kültürel ürünlerin tüketilmesi yoluyla çat›flmay› yeniden üreten bir endüstri olarak ele al›r. Geniflletilmifl bir kültür kavram›n› yaflama geçiren Birmingham Okulu hem yüksek kültür-afla¤› kültür ayr›m›na hem de herhangi bir kültürel tabakalaflmaya karfl› gelerek böylesi yaklafl›mlardan önemli bir kopufl gerçeklefltirmifltir. Kitle kültürü elefltirisi yapan okul. (Adorno 2006: 98-106). Birmingham Üniversitesi’nde 1964 y›l›nda Ça¤dafl Kültürel Çal›flmalar Merkezi (ÇKÇM) olarak kuruldu¤u için Birmingham Okulu ya da Britanya kültürel çal›flmalar› okulu olarak da an›lan okul. kültürün dilde yaflad›¤›. özellikle yap›salc› ve ifllevselci yaklafl›mlar.1. toplumsal uzlaflma ve toplumsal bütünlük sa¤lamada büyük önem tafl›d›¤›n› vurgularlar. kültürün. Bu konuda. . kitle iletiflim araçlar› ve medyayla sarmalanan kültürü. kültürü. 1923’te Frankfurt’ta kurulan ve bir grup genç filozofu bir araya getiren Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü (Institut für Sozialforschung). bir dizi entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. Bu yaklafl›mlardan biri olan Frankfurt Okulu kültürü bir mücadele alan› olarak çözümler. Toplumsal hayat›. oyunun gerçekleflmesinde bir arada tutucu motifler üzerine e¤ilir. onu meflrulaflt›r›p onun ç›karlar›na hizmet eden bir ifllevi bulunmaktad›r. iktidar›n ve direniflin iflledi¤i bir alan olarak ele al›r. Yüksek kültür. Ünite .

ordu.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M 8D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüS O ifade R U etmektedir. Bunlar ideolojik yeniden üreolmad›¤n›. evrensel ahlak yerine. bas›n-yay›n. K ‹ T A P D‹KKAT Postmodernizm. evrensel ahlak yerine. Postmodernizm. hangi yaklafl›mlar. dünya siyasi tarihinde ulus-devtoplumsal ‹N T E R N E T yeniden üretim ‹NTERNET letlerin kurulma süreçleriyle bafllar. e¤itim. ‹kincisi DevleK ‹ T A P K üretimin ‹ T A P sadece tin ‹deolojik Ayg›tlar›. Bu durumun tehlikeli yan›ysa devlet s›n›rlar› içinde bulunan farkl› kültürlerin. toplumun ögelerini bir arada tuSIRA S‹ZDE tan bir unsur olarak ele alm›flt›r? AMAÇLARIMIZ DÜfiÜ NEL‹M KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ‹ T A kavramlar›. ulus-devlet s›n›rlar› ba¤lam›nda ulafl›lmas› gereken hedefleri olan bir ideolojiler bütünüdür. senekonomik olan üzerinden dika. S O R U S O R U bu ba¤lamda gelecek bütün ideolojilere karfl›d›r. Kültür ise bu en etkin unsurlar›ndand›r. hüve yap›salc› bir bak›fl aç›s›yla okuyan. Modernlik kavram›. her türlü ço¤ulculuk DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M ve yerellikten yanad›r. hapishane. Marksizm’in pitalizmin yeniden üretimini sa¤lamada iki tür temel eserlerini yeniden sistemi vard›r: ‹lki. Marxsist bak›fl aç›s›na göre. siyaset. Oysa postmodern yaklafl›m. her türlü ço¤ulculuk ve yerellikten yanad›r. Buna göre devletin kaAMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ düflünür. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 2 Sosyolojik düflünce tarihinde. Marksist perspektife göre ideoloji. ‹ktidar. saflaflt›r›c› rol postmodernizm taraf›ndan elefltirilmifltir. kültür kavram›n›n ideolojik kullan›Resim 1. din. Ulus-devsüreci olarak let terimiyle birlikte bir ulusal kültürden söz kavramsallaflt›rm›flt›r. kültürü. Devletin Bask› Ayg›tlar›. yaln›z ekonomik alana D‹KKAT D‹KKAT dayanmamakta. keten gruplar› Yüksek kültür. ulusal bir kültür yaratmak için farkl›l›klar› eleme e¤ilimi belirgin hâle gelmifltir. ideolojiyi bir züyle bakmak. içinde s›n›f mücadelesinin verildi¤i bir alanTELEV‹ZYON TE LEV ‹ Z Yalan›n ON d›r. D‹KK AT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . asimilasyon yoluyla özgünlüklerini kaybetmeleridir. çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüketen gruplar› ifade etmektedir. Modernizmin kültüre yükledi¤i bütünlefltirici. edilmekte ve kültürel bütünleflmeyle ortak de¤erlerin yarat›l›p paylafl›larak korunmas› hedeflenmektedir. ba¤lam›n da önem Kültür kavram›na bütünlefltirici bir araç götafl›d›¤›n› vurgulam›flt›r.2 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE m›n›n en net görüldü¤ü örneklerden biri Louis ‹NTERNET ‹NTERNET Louis Althusser: Marksist Althusser’in Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (D‹A) yap›salc› Frans›z kavramsallaflt›rmas›d›r. Bu nedenle. polis. Kültür kavram›n›n ideolojik kullan›m›n›n saflaflt›r›c› boyutu ve ulus-devlet kapsam›nda bütünlefltirici rolünün yan› s›ra kültürün ço¤ulculu¤u önceledi¤ini belirSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ten bak›fl aç›lar› da mevcuttur. egemen s›n›f›n iktidar›n›n timi devletin iflleyifline ba¤layan kültürel ayg›tTEL E V ‹ Z Y O N için ideolojik TELEV‹ZYON süregitmesi lard›r (Althusser 2006: 128). bir D‹K K Adizi T entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. yeniden kümet. kültürel unsurlar da önemli rol oynamaktad›r. P ‹deoloji veK kültür ideal olanla gerçek olan aras›ndaki iliflkiyi sorgulamas› bak›m›ndan S O R U S O R Ukarfl›l›kl› iliflki içerisindedir. Modernleflmenin bir ürünü olan ulus-devletlerde.

kurumsallaflm›fl toplumsal al›flkanl›klar olarak tan›mlanabilir. Fakat âdetler daha az de¤er göreli olarak daha az önemli toplumsal pratiklerdir. uzun bir zaman boyunca tekrar edilen. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel kurallar› oluflturmaktad›r. Çünkü küresel kitle kültürünün ço¤ulculu¤u esasen Bat›-merkezlidir ve küresel kitle kültüründe üretim. Âdetler.3 D‹KKAT Dövme (yapt›rmak) san›ld›¤›n›n aksine SIRA S‹ZDE bugüne dair bir pratik de¤ildir. Buna karfl›n daha fazla kufla¤›n bildiTELEV‹ZYON ¤i ve bir flekilde gelenek oldu¤u konusunda mutabakata var›lan bir fley de gelenek olarak kabul edilmeyebilir. Örf ise toplumsal D Ü fi Ü norm N E L ‹ M olarak tan›mlanabilir. küreselleflme kavram›nda da kültürel ço¤ulculuk ilkesi benimsenmektedir. Âdet. geçmifli ve dura¤anl›¤› an›msatsa da esasen dinamik bir kavramd›r ve bugüne ve gelece¤e iliflkindir. küreselleflme ekonomik bir kavramd›r ve ifl gücünün. Oysa gelenek sadece S O R U geçmiflle de¤il bugün ve gelecekle de ilgilidir (Glassie. Bu süreçte. kavram› belli bir zaman dizgesine yerlefltirirken fazla tutarl›l›k aramaktan kaynaklaK ‹ T A P n›r. indirgemeci ve tek tiplefltirici bir boyuta sahiptir. Esas olarak. Ünite . K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Örfler. Günlük dilde genel olarak. Örfler. ulus-devletler zay›flamakta ve ulusal kültürler yerini. sermayeyle birlikte kültür ve iletiflimdir. Bir davran›fl ya da düflünce belli say›daki kuflaklar› gerektirmeden de gelenek say›labilir. Fakat küreselleflme kavram› her ne kadar bütünlefltirici yap›y› ön plana ç›kar›r görünse de bu bütün olma hâli ve ço¤ulculuk ilkesine ra¤men. fazla üretimi satacak yeni Pazar aray›fllar›na dayanmaktad›r. Küreselleflme çok boyulu bir olgudur. gelene¤e benzer biçimde süre¤enlik duygusu oluflturmakta ve geçSIRAyüklüdür. Zira toplumlar›n uzun bir geçmifle dayand›¤›n› sand›¤› ve ‹ N T E dönemlere RNET gelenek olarak gördü¤ü pek çok pratik asl›nda görece olarak yak›n aittir. sermaye ve mal piyasalar›n›n çok-uluslu flirketler arac›l›¤›yla uluslararas› bir nitelik kazanmas›n› ifade etmektedir. geçmifle ait pratik ve de¤erleri tan›mlamak için kullan›lan bir sözcüktür. Bu kavram. Bu nedenle toplum taraf›ndan bir yandan benimsenirS O R U ken bir yandan da ihmal edilir. Fakat SIRA S‹ZDE gelenek ilk baflta.1. 2002: 8-9). KÜLTÜR VE GELENEK 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Resim 1. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . küresel ve yerel olan›n bir arada bulundu¤u bir yap›lanma almaktad›r. dinamik olmad›¤› ve toplumun de¤iflen yap›s›n› anlatD‹KKAT makta kullan›lamad›¤› nedeniyle sosyal bilimciler taraf›ndan ihmal edilmifltir. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel oluflD ‹ K K kurallar› AT turmaktad›r. Dolay›s›yla da de¤iflmeyi ifade ederler. Küresel ve yerel kültürlerin ideolojik aç›dan karfl›laflmas›n› de¤erlendirin. Gelenek. Küreselleflme sürecinde. S‹ZDE mifli flimdiki zamana tafl›maktad›r. sosyal bilimlerde s›k kullan›lan ama üzerinde me yap›lmam›fl bir kavramd›r.Kültür 9 Paralel bir flekilde. Yüzy›llard›r süregelen AMAÇLARIMIZ dövme gelene¤ine bir çok bölgede rastlamak mümkündür. Bu aç›dan da gelenekler kadar etkin bir benimseme ve aktar›m sürecini geçirmezler. AMAÇLARIMIZ Gelene¤i tan›mlarken yaflanan sorun. kitle iletiflim araçlar›n›n egemenli¤indedir. Küreselleflen. ideoloji kültürel bir kod olarak kabul edilirken ço¤ulcu bak›fl aç›s›yla tüm yerelliklere büyük önem atfedilmektedir. âdet ve örf aras›ndaki s›n›rlar çok belirgin de¤ildir. Bu durum. SIRA S‹ZDE D Üsistemli fi Ü N E L ‹ M bir inceleGelenek kavram›.

özsel. Oysa geleneksel olarak adland›r›lan pratikler modern olanla iç içedir. edinim. K ‹‹lginç T A Pbir flekilde. Bilginin toplumsal üretim. Bu ba¤lamda gelenek “belirli bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla bir kuflaktan di¤erine aktar›lan inanç. küreselleflmenin gelenek ve kültürle olan iliflkisini kavramaktad›r. Bilgi. bireyi aflan. çok basit olarak D‹K K A T bilen özneyle bilinen nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. Eski Yunan uygarl›¤›nda Sofistler’in SIRA S‹ZDE yapm›fl olduklar› bilinmektedir. Bilginin niteli¤i üzerine düflünme alan›na epistemoloji ad› verilmektedir. Bilgi üzerine en eski felsefi tart›flmalar›. Küreselleflmenin ço¤ulcu söylemi içerisinde kültür ve gelene¤in asl›nda bir zenginlik oldu¤u ve korunmas› gerekti¤i dile getirilmektedir. Bunlar›n içinde bilgi kavram› özel bir yer kaplar. Onlara göre. Platon. Bir di¤er güçlükse. bilginin. felsefenin temel konular›ndan DÜfiÜNEL‹M biridir. özünde insan›n do¤ayla kurdu¤u uyum ve dönüfltürme iliflkisinin sonucunda oluflur. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri” olarak tan›mlanmaktad›r. Ancak nan’›n. baflta kendisininki olmak üzere. kurumlar›n biçimsel boyutlar› vb. 2009: 76-77) ça¤dafl felsefenin temel ön kabulleriyle benzerlik göstermektedir. maddî olgular olarak ortaya ç›kmaz ayn› zamanda maddî-olmayan unsurlarda da somutlafl›r. mutlak ve evrensel bilgi kavram›na terk edecektir. Oysa gelenek ve modern karfl›t olarak düflünülen iki toplum tipidir. Küreselleflmenin tan›mlanmas›ndaki temel güçlüklerden biri ekonomik ve kültürel küreselleflme aras›ndaki ba¤lant›lar›n kurulmas›ndad›r. (Uslu. insan akl›n›n keflfetti¤i ya da hat›rlad›¤› bir olgu olarak gör‹NTERNET müfltür. do¤al olarak bilginin görelili¤ini. Böyle bir bak›fl aç›s›.10 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ayr›ca gelenek kavram›. Bu görüfl. yine Eski Yunu vurgular. öznellikten geçerek oluflan bir olgu oldu¤uTELE V ‹ Z Y O Nbilginin öznelli¤i üzerine kurulu bu yaklafl›m. âdet. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ Kültür kavram›. Gelenek kavram›n›n modernlikle olan bu karfl›t alg›lan›fl›ndan ötürü. Her ne kadar bu bilen özneyle bilinen iliflki ça¤lar boyunca ayn› kalsa da unsurlar› farkl› dönemlerde farkl› flekillerde aç›klanm›flt›r. Bilgi. insan›n akl› ve gündelik pratikleri sayesinde oluflan. daha sonraki ça¤lar› da derinden etkileyen düflünürü Platon’dan itibaren. bilgiyi zaten do¤ada var olan. Sofistler’in bu bilgi anlay›fl›. bir anlamda infla edilen bir olgudur. Bilginin ne oldu¤una dair tart›flmalar. yerini. Fakat ayn› zamanda gelenekler bir seçime tabi tutulmakta ve küreselleflme sürecinde hangilerinin korunmas› gerekti¤i bir sorun olmaktad›r. de¤er. Bu iliflki sadece teknoloji. bilgi aran›p bulunacak bir hakikat olmaktan ziyade. onlar›n varl›k kavram›n› alg›AMAÇLARIMIZ lay›fllar›yla yak›ndan ilgilidir: Sofistler’e göre. Sofistler’in bilgi ve varl›k aras›nda kurduklar› iliflki. çok basit olarak SIRA S‹ZDE nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. Gelenek kavram›n›n tan›mlanmas›ndaki önemli güçlüklerden biri kavram›n genellikle modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas›ndan kaynaklanmaktad›r. antropolojide kimi kez kültürle eflanlaml› kullan›lmaktad›r. Bu karfl›tl›k esas olarak geleneksel toplumlar ve modern toplumlar aras›ndaki karfl›tl›kt›r fakat hangilerinin geleneksel hangilerinin modern oldu¤u net ve kolay olarak cevaplanabilecek bir soru de¤ildir. nesnel bir gerçekli¤in parças› olarak alg›- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . akl›n›n ürünü olan bilgiden yola ç›k›larak yap›labilir. kavram geçmifle ait ve kal›nt› olarak düflünülmektedir. kullan›m ve anlamlar› üzerine yap›lan tart›flmaS O R U lar ise bilgi sosyolojisi disiplininin alan›n› oluflturmaktad›r. insan›n varl›¤› aç›klay›fl›. davran›fl.

insan sadece kendi pratiklerinden do¤an bilgiyi edinebilir. Alman Tarihçi Okulu: ‹nsan ve topluma dair olgular›n aç›klanmas›n›n soyut kavramlarla yap›lamayaca¤›n›. tarihsel ve kültürel bütünlü¤ünden s›y›rarak soyutlam›flt›r. Ünite . Günümüz modern dünyas›n›n düflünsel temellerini oluflturan Ayd›nlanma Felsefesi de bu tür bir bilgi anlay›fl›na sahiptir. Oysa ça¤dafl felsefe ve sosyal bilimlerdeki elefltirel yaklafl›mlar. Bu nedenle. sezgi. Bilgi. ak›l sahibi varl›k olan insanla do¤ay› bir karfl›tl›k içinde düflünerek özne-nesne iliflkisi ba¤lam›nda kavramsallaflt›rm›flt›r (Özlem. bilgiye ulaflmak için sadece ak›l yeterli de¤ildir. Modernli¤in temel bir di¤er düflünürü olan Immanuel Kant (1724-1804) ise insan› bilen özne olarak kabul etmifl ancak onu mutlak bir bilme durumu içinde. co¤rafi. Bu ba¤lamda. ama tarihselli¤i. bu egemen bilgi-varl›k iliflkisi yaklafl›m›na. tarihinden ve kültüründen ayr› de¤erlendirilemeyece¤ini. Di¤er bir deyiflle kültürler aras›ndan üstünlük cetveli oluflturulamaz. art›k yayg›nl›kla kabul gören bir yaklafl›md›r. Her ne kadar köklü elefltirileri yap›lm›fl da olsa do¤a bilimlerinin üretti¤i. bilginin insan›n dünyay› anlamland›rmas›nda oynad›¤› ifllevsel role göre d›fl gerçeklikten (görünen olgular›n dünyas›. tarihten soyutlanm›fl bilen özne kavram›na fliddetle karfl› ç›kar. biçimler. inanç. k›saca varl›¤›n›n bütünselli¤i içinde bilgiyi kurar. evrensel ve mutlak olmad›¤›n› göstermektedirler. ayn› zamanda farkl› toplumsal örgütlenmelerin gerektirici koflullar›d›r. Bilgiyi s›n›fland›rmak ancak onun karfl›l›k geldi¤i gerçeklik düzeyleriyle iliflkisi kurularak yap›labilir. Bunun nedeni basittir: ‹nsan do¤an›n varolufl koflul ve nedenlerini gerçek anlamda bilemez. gündelik yaflam›n yap›p etme bilgileri) en derindeki gerçeklik katmanlar›na uzanan (dünyaya anlam veren temel bilgi kategorileri. ‹nsan akl›n›n yard›m›yla. toplumsal gerçekli¤in farkl› bilgi türleriyle örülen çok katmanl› bir yap› arz etti¤ini ifade edebiliriz. kültürel koflullarda oluflmufl bilgi türlerinin. 2008: 81). Bunun yerine. kurumlar. Almanya’da 19. Uganda’daki yerel bir cemaatin kültürünün karfl›s›na. bu ba¤lamda bireyin anlam dünyas›n›n tekilli¤inden toplumsal yaflam› mümkün k›lan kolektif anlam birimlerinin kurulmas›na uzanan bir ço¤ulluk içinde kültürün kurucu unsuru hâline gelir. farkl› bilgi türleri oldu¤unu. bilginin sadece do¤a bilimleri ve onlara özgü yöntemlerle üretilemeyece¤ini savunur. Özellikle Alman Tarihçi Okulu insan›n.Kültür 11 lanmas› anlam›na geliyordu. görece erken bir dönemde. do¤an›n bilgimizin nesnesi olamayaca¤›na dair önermesiyle karfl› ç›km›flt›r. ‹talyan düflünürü Giambattista Vico (1668-1744).yy içinde geliflen felsefe ve tarih yaklafl›m›. Bununla birlikte. Birbirinden farkl› tarihsel. modern felsefenin. gündelik yaflam içindeki üretimi. Bu nedenle. Farkl› bilgi biçimleri sadece insan›n do¤ayla kurdu¤u iliflkinin sonuçlar› de¤il. ondan daha üstün oldu¤unu varsayd›¤›m›z New York’taki kent yaflam›n› yerlefltirmek) yerine. nesnel. Dilthey. . bilginin üretiminde do¤a bilimleri kadar tin bilimlerinin (Geisteswissenschaften) de ayn› önemde pay› vard›r. bir de¤erlilik s›ralamas›na tabi tutulamayaca¤›. Ancak özne-nesne karfl›tl›¤›na iliflkin yaklafl›m› daha köktenci bir flekilde elefltiren düflünür Alman filozofu Wilhelm Dilthey (1833-1911) olmufltur.) bir s›ralamas› yap›labilir. tarihsel ve kültürel ba¤lamda de¤erlendirerek bütünlük içinde anlafl›laca¤›n› savunan. Ona göre. bunlar›n farkl› türde deneyimlerin sonucu ortaya ç›kt›klar›n› kabul etmek daha do¤ru olacakt›r. imgelem vb. nesnel ve evrensel oldu¤u varsay›lan bilgi türünün en de¤erli bilme biçimi oldu¤u günümüzde yayg›nl›kla kabul edilmektedir. bilginin tek. Modernli¤in kurucu düflünürü olarak tan›mlayabilece¤imiz René Descartes (1596-1650) bilgiyi. Farkl› biçimlerde yeniden tan›mlansa da bu mutlak bilgi anlay›fl› ça¤lar boyunca egemenli¤ini sürdürmüfltür. Bilgileri kültür köklerine göre ayr›mlaflt›rmak (örne¤in. bir bilgi hiyerarflisi kurulmayaca¤› fikri. Sosyoloji biliminin do¤uflu ve geliflmesiyle birlikte bilginin toplumsall›¤›na a¤›rl›k veren çeflitli yaklafl›mlar ortaya ç›km›flt›r.1.

bir metin gibi okunabilir göstergelerden olufltu¤unu varsayan göstergebilim. Örne¤in. kültür üretmeye yönelik oldu¤u için toplumsal gerçekli¤in tamam› çeflitli tipte göstergelerle doludur. kültür kuramc›s› Roland Barthes (19151980). 1995: 158) Göstergeyle karfl›laflt›¤›m›zda. Hatta bu teknik birçok yönetmen taraf›ndan uygulanan bir anlat›m biçimidir: Filmin son sahnesinde. sosyolojiden önce dilbilimde ortaya ç›km›flt›r. Bu sürekli simge al›fl-verifline iletiflim ad›n› veriyoruz. ça¤dafl göstergebilimin temel kavramlar›n› ortaya atm›flt›r. Ayr›ca t›rpan nesnesi. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. kavram ve yap›D‹KKAT lar olarak tan›mlanabilirler. Ancak bu çeflitlili¤e ra¤men. en çok DÜfiÜNEL‹M göstergebilim yorumu içinde ele al›n›r. karanl›k bir fonda. Göstergebilim.12 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR Kültür kavram›n›n varolufl koflullar›ndan birisi. okuyucuya göre de¤iflen anlamlar tafl›d›¤›n›. her tür iletiflim göstergelerin dolafl›m›n› mümkün k›lar. onun güçlü gösterge etkisinde gizlidir. Zira insan›n do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i nesneler ve simgeler. özde ayn› gösterge al›fl-verifli arac›l›¤›yla anlam aktarmaya çal›fl›r›z. örne¤in bir film afiflinde t›rpan nesnesinin resmini gördü¤ümüzde. Dilin bir kodlar ve AMAÇLARIMIZ göstergeler sistemi oldu¤unu. sürekli olarak iletiflime konu olmas›d›r. gösterge. Barthes’a göre göstergenin anlamland›r›lmas› iki düzeyde gerçekleSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . nesne. K ‹gösteren T A P ve gösterilen olarak iki boyutu oldu¤undan bahsetmifltir. bununla birlikte belli toplumsal kabuller üzerinde infla edildi¤ini ilk kez ‹sviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure (1857-1913) öne sürmüfltür. Saussure. ürkütücü bir flatonun önünde kime ait oldu¤u belli olmayan bir el taraf›ndan tutuluyorsa bunun bir korku filminin göstergesi oldu¤unu anlar›z. Ancak o göstergenin E L E V ‹ Z Y Odüflünürüz N gerçek anlamland›rmas› onun içinde bulundu¤u gerçeklik ba¤lam›yla yak›ndan iliflkilidir. Ba¤lamsal ögeleri dikkate ald›¤›m›zda. anlam tafl›y›c›s› göstergeler ve bunlar›n nas›l düzenlenece¤ine dair kurallar anlam›na gelen kodlar› çözümleS O R U meyi ve sistemlefltirmeyi hedefler. ‹letiflimin çeflitli biçimleri ve araçlar› vard›r. onda bütün filmin içeri¤ini. gönderme yapma gücü artacakt›r. baflka herhangi bir tamamlay›c› ba¤lamsal ögeye gereksinim duyulmadan sadece t›rpan›n gösterilmesinin yaratt›¤› etki. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. onun uyand›rd›¤› duygular› yeniden ça¤r›flt›rabilecektir. sadece t›rpan nesnesini tekrar görmesi. kavram ve yap›lar olarak tan›mlanabilirler. filmin tamam›n› seyrettikten sonra bir seyircinin. Saussure’ün izinden giderek. Kavrama sosyal bilimlerde farkl› yaklafl›mlar gelifltirilmifl olsa da. Hatta her fley göstergedir diyebiliriz. ancak insanlar aras›nda sürekli bir gösterge ve kod al›fl-verifli oldu¤u sürece var olabilirler. 20. ‹ster karfl›m›zdaki kifliye basit bir göz k›rpma hareketi yapal›m ister dumanla ya da elektrik sinyalleriyle kodlar gönderelim ister televizyon gibi kitlesel özelli¤i olan bir araçla milyonlarca insan hitap edelim. gösterge bizim öznelli¤imizde özel ve ilk bak›flta fark edemedi¤imiz bir anlam kazanmaya bafllar: Üzerinden kan ‹NTERNET damlayan t›rpan. önce onun yüzeyde ya da ilk anda alg›lad›¤›m›z T anlam›n› (bir tar›m aleti olarak t›rpan). birçok kültürde ortak olarak ölümün simgesel anlat›m› olan Azrail’in vazgeçilmez gerecidir. göstergenin anlam› da ço¤ullaflacak. göstergenin (Saussure. Toplumsal gerçekli¤in. Simgesel anlat›m soyutlaflt›kça.yy’da Frans›z edebiyat elefltirmeni. ‹nsan›nSIRA her S‹ZDE eylemi. nesne.

bask›n s›n›f›n ideolojik amaçlar›na hizmet eden ci bir sistematik olarak genel bir mitoloji ya da mitologya olufltururlar. varl›¤›. Bu ikinci düzey. Bu kodlar. bir mutlak anlam yoktur). evreni. Di¤er bir deyiflle. Mitos. Böylece metin bir kendisini bir de simgesel düzeyde anlatmak istediklerini içerir. Barthes’a göre türemifl mitoslar. olgular›n ve olaylar›n› amac›yla do¤aüstü nesnelerin düzenini aç›klamak için gelifltirdi¤i aç›klama flemalar› vard›r. Ünite . önemli olan onun kendisinde bunun bir korku filminin göstergesi mevcut olan anlam de¤il (böyle oldu¤unu anlar›z. göstergeler mitlere gönderme yaparak toplumsal gerçekli¤in Mit: ‹nsan ya da do¤a aç›klamak kurulmas› ve anlam üretmesini sa¤larlar.1. Ça¤dafl Söylenler (Mythologies) bafll›kl› kitab›nda Barthes. Ayn› kültürel mant›ktan geçen anlat›. özel bir ba¤lamda iki kifli aras›nda naT›rpan. bir kültürde gerçekli¤in anlamland›r›lmas›nda bir çeflit aç›klama paketi olan mit ya da mitoslar arac›l›¤›yla ifllerlik kazan›rlar. e¤retileme vb.] Barthes. dolayl› anlat›m. Mitoslar.Kültür 13 flir: Her metin (nesne. iflaretler. kime ait oldu¤u belli anlamdan oluflur. s›na örtük bir flekilde ulaflan yan karanl›k bir fonda.” simgesel anlat›m› [Sevgili. Dîvan flairi Nedîm’in ünlü “içinde” redifli gazelinde. üretim iliflkilerine sahip toplumlara atfedilen mitoloji kavram›n›. Her türlü metin olmayan bir el bir yananlam içerebilir çünkü taraf›ndan tutuluyorsa. Baz› metinler özellikle böyle bir anlam tafl›mas› için insanlar aras› iletiflime konu olurlar. gizleyerek de¤il biçimi de¤ifltirerek etki- . varl›klar›n ola¤anüstü bu ba¤lamda dünyaya anlam vermeye yarayan. söylem de birer metin olarak kabul edilebilir) yüzeyde herkesçe üzerinde uzlafl›labilir bir düz anlam. bir de ba¤lam›na göre de¤iflerek okurun (göstergeyi Resim 1. bu tür metinlerin temelini oluflturur. mitos kavram›n›n modern toplumda ald›¤› biçimleri tart›flmakta ve 1950’lerin dünyas›n›n güncel örnekleriyle bu sav›n› desteklemektedir. kavram. o toplumun belle¤inde ve gündelik yaflam prati¤inde yönlendiri. medya söylemi. Her türlü ima.mit. karmafl›k ve iyi biçimlenmifl Barthes. bu tan›m›ndan kurtarm›fl ça¤dafl toplumlar›n da asl›nda benzer aç›klama flemalar› kulland›klar›n› göstermifltir. gündelik yaflam nesneleri gibi unsurlar ça¤dafl mitoslar›n (söylenler) üretildi¤i alanlard›r. insanlar aras› simge al›fl-veriflinde ne denli özel göstergeler kullan›labilece¤ini ya da gündelik dilde herkes için s›radan olan bir Resim 1. yan anlamlar›n inflas›nda toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl baz› kodlar›n önemli oldu¤unu belirtir. o güne kadar antropolojide eski ya da “ilkel” olarak adland›r›lan basit bildiriflim dizgesidir. bireyin onunla kurdu¤u iliflkinin eylemlerini efsane biçiminde anlatan ve kuflaktan kufla¤a niteli¤ini belirleyen. okurda yapt›¤› ça¤r›fl›md›r. içinde keramet bulunan bir söz dedi olan Azrail’in (söyledi) (ve) o sözde dün geceye (sevgili ile bevazgeçilmez gerecidir! nim aramda geçen gece) dair izler.5 sözcü¤ün. gönderme. sonsuz say›da okumaya aç›kt›r. Her kültürün. birçok beyiti anabiliriz: “Bir söz dedi cânan ki kerâmet kültürde ortak olarak ölümün var içinde/ Dün gîceye dair iflâret var içinde. ipuçlar› vard›. imge. reklâmlar. kinaye. göstergelerle dolu kod sistemleridir.4 çözümleyen her özne bir okur olaÜzerinden kan rak kabul edilebilir) anlam dünyadamlayan t›rpan. ayn› s›l özel bir yan anlam kazanabilece¤ini gösteren zamanda. Barthes’a göre popüler kültür.

Böylece sanat eserinin estetik ve anlamsal aç›l›mlar›n›n yüzeysel olarak göründü¤ünden ya da san›ld›¤›ndan çok daha fazla olabilece¤ini iddia edebiliriz. Ça¤dafl sanat. al›mlayan› etkin bir flekilde estetik ba¤lama dâhil. toplumsal bir felaket.S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 14 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ li olur (Barthes. Kolektif olarak üzerinde uzlafl›lan sanat eserlerinde bile. asl›nda iliflkilendirdi¤imiz estetik ifadenin bizim zihnimizde ve o an edindi¤i özel anlam ya da anlamlar üzerinden sanat eserini anlamaya çal›fl›r›z. Kuflkusuz. Ça¤dafl müzik bestecisi John Cage’in (1912-1992) icrac›ya büyük özgürlük tan›yan müzikleri bu yaklafl›ma örnek olarak verilebilir. bir gün. K ‹ T A P TELEV‹ZYON SANAT VE TEL E V ‹ Z TOPLUM YON Sanat eseri. kendi ça¤›n›n ve içinde üretildi¤i toplumun özellikleri hakk›nda bize fikir ve‹NTERNET rir. bir yak›n›m›z›n ölümü. S›kl›kla kamusal ortamlarda duydu¤umuz. vb.: Tahsin Yücel. okudu¤umuz. 1970: 207). Bununla birlikte. hatta kimi zaman müdahil olmaya davet ederler. dinleyici. Birçok kez. önemli ölçüde AMAÇLARIMIZ mitoslar ve bunlar›n anlamland›r›lmada kullan›lmalar› üzerinden gerçekleflir. Tersine. sanat eserini tasarlayan ve üreten kifli ya da kiflilerin (sanatç›) sanat eserine katmak istedikleri bir anlam ba¤lam› da vard›r. her birey kendi deneyim. 1974 K›br›s Bar›fl Harekât› s›ras›nda “Memleketim” flark›s›n›n genifl bir be¤eniyle toplumsal bir gösterge olarak benimsenmesi). görüldü¤ü gibi her zaman ço¤ul anlama sahiptir. vb. Ayr›ca. bir sanat eseri karfl›s›nda s›kl›kla “sanatç› burada ne demek istemifl?” sorusunu kendimize ya da o eseri birlikte seyretti¤imiz. ‹NTERNET . Sonuçta. Bu nedenle. önemli ölçüde bu anlam ço¤ullu¤u ve de¤iflkenli¤i üzerine kurulan bir estetik ba¤lam› oluflturmaya çal›fl›r. Ancak bu sadece ikincil bir sorudur. olarak sanatç›n›n niyetini anlamaya çal›flmakla birlikte. okuyucu. Kimi eserler. birçok benzerinden bizim için farks›zken. 2011) kitab›na bakabilirsiniz. bir anlamda bunlar›n simgesel özeti say›labilecek bir estetik ba¤lam infla eder. bizde duygusal bir y›k›ma yol açan bir olayla (sevgilimizin bizi terk etmesi. sanat eseri. ister istemez. Bütün bu anlam ço¤ullu¤unun d›fl›nda. kültür birikimi ve tarihselli¤i ba¤lam›nda özel anlamlar bulabilir. her sanat eseri o toplumda yaflayan her birey için ayr› bir anlam tafl›yabilecek kadar ço¤ul anlama gelebilir. baflka insanlarla paylafl›r›z. sanat eseri al›lmamas› da de¤iflkenlik gösterebilir. Daha ayr›nt›l› K ‹bilgi T A için P Roland Barthes’›n Ça¤dafl Söylenler (Çev. belli toplumsal koflullarda. önemli olan sanat› al›mlayan öznenin o eserde ve belli bir anda ona atfetti¤i anlamlard›r. sanat eserine atfedilen kolektif anlamlar da vard›r (örne¤in. Bununla birlikte. sanat eseri karfl›s›nda sanatç›n›n ona yükledi¤i anlam› çözmeye çal›fl›r›z. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Biz bir seyirci. Her sanat eseri. bir insan›n çeflitli zaman ve durumlardaki ruh hâllerine göre. her sanat eseri ya da etkinli¤i kendi toplumsal ba¤lam›nda bile tek bir anlam tafl›maz. ayn› flekilde olumlu ve mutluluk verici olaylar da o güne kadar bizim gözümüzde s›radan olan flark›n›n çok özel bir anlam kazanmas›na neden olacakt›r. Bu nedenle gösteren-gösterilen iliflkisi en etkili flekilde mitoslardan yararlanarak kurulur. vb. bizim de dinlemekten hoflland›¤›m›z bir popüler müzik flark›s›. Kültürün simge üretme ifllevi.) özdefl hâle gelebilir. belli bir tarihsel dönemde. dinledi¤imiz.

bugün içinde yaflad›¤›m›z dünyay› tan›mlama çabas›nda bafll›ca toplumsal olgulardan birisi ol‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Böylece AMAÇLARIMIZ bu ekonomik dönüflümün kültürel.1. ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir. Ayn› zamanda bizim için yeni olan. Sanat. Sanat eserinin al›mlanmas›nda en önemli kavramlardan bir tanesi Frans›z toplumbilimci Pierre Bourdieu’nün (1930-2002) ortaya att›¤› kültür sermayesidir. kültür üzerinden sürekli yeniden yap›lanan bir olgu olarak kavramsallaflt›r›labilir. küreselli¤in. 1996: 92). her ne kadar tarihsel K yy’dan ‹ T A Pitibaren süolarak eskilere dayan›yor gibi görünse de küreselleflme ile 16. öncelikle ekonomik temelli bir olgu olarak ele al›nmal›d›r. Ünite . ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir. ayn› zamanda di¤er insanlar üzerinde bir iktidar kurmak anlam›na gelecektir. daima kültür üzerinden gerçekleflecektir. Bireyin alanlar içinde biçimlenen hükmetme stratejileri. bilgi ve edinimlerimizi sergilemek. bu kültür üzerinden hükmetme stratejilerinin kuruluflunda her zaman merkezî bir rol oynar (Bourdieu. 1979:198-99) Sanat eserine atfedebildi¤imiz DÜfiÜNEL‹M anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Küreselleflme.6 Sanat eserine atfedebildi¤imiz anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i.Kültür 15 Resim 1. kültüre sermayesi olarak adland›r›lan bu edinim ve beceriler toplam›. Hatta Bourdieu’ye göre. Di¤er bir deyiflle kültür birikim. O nedenle sanat›n üretimi kadar al›mlanmas› ve toplumsal olarak kulS O R U lan›lmas› da iktidar olgusuyla yak›ndan iliflkilidir. Buna göre. toplumsal ve siyasal etkileri daha iyi çözümlenebilir. kimi zaman ekonomik sermayeden bile belirleyici hâle gelebilir. sürekli yeniden yap›lanan alanlardan oluflur. bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere göre yap›lanmaz. Zira toplum. iletiflim ve ulaflt›rma teknoTEL E V ‹ Z Y O N olmas›d›r lojilerinin geliflmesiyle parça bafl›na üretimin dünya ölçe¤inde yap›l›yor (Castells. dünya ekonomisinden ay›ran fley. Böylece SIRA S‹ZDE toplum. regelen denizafl›r› bir ticaret sistemi olan dünya ekonomisi aras›nda fark vard›r. bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. Toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere D ‹ Kgöre K A T yap›lanmaz. Küreselleflme kavram›n›n vurgulad›¤› küresel düzen. Küresel ekonomiyi.

kola gibi kültürel ürünlerin dünyan›n her yerine hatta kasaba ve köylere kadar yay›lmas› oluflturur. yeme içme be¤enileri d›fl›nda da tüm kültürel pratikleri de standartlaflt›rmas› anlam›na gelir. genifl anlam›yla kültür ürünlerinin endüstrileflmesi. Bugünkü anlam›yla kürselleflme olgusunun ortaya ç›k›fl›. bireye ayn› mesaj› iletirler. yani asl›nda bugün mevcut bütün kültürel ürünlerin popüler kültür ürünleri kapsam›na girdi¤ine dair kavramsallaflt›rmalar›n hakl›l›k pay› olmakla bir- . Dolay›s›yla popüler kültür. teknoloji yard›m›yla genifl kitlelere ulaflmas› amaçlanan ürünlerdir çünkü bir ürünün genifl kitlelere ulaflmas› demek. Popüler kültür ürünleri. Bu durumun di¤er örneklerini jeans. yy’›n ilk yar›s›nda Frankfurt Okulu düflünürlerinden Max Horkheimer ve Theodor W. Bu da belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. giyinme. t-shirt. her biri ayn› sistemin ürünleridirler. söz konusu genifl kitle taraf›ndan sat›n al›nmas› demektir. tüketim yaz›n›nda da kavramsallaflt›r›lm›fl olan McDonald’s zincir restoranlar›d›r. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda kültür endüstrisi. Bu olgüya en iyi örnek. 2001: 198-218) dedi¤i bu olgu. 20. Kültürü ekonomiyle ve dünyadaki ekonomik dönüflümle ilgili en iyi aç›klayan kavramlardan birisi olan kültür endüstrisi kavram›. sanayi kapitalizminden sanayi sonras› kapitalizme geçifl döneminde. ister müzik. Teknolojinin geliflmesi ve yay›lmas›yla popüler kültürün var olan bütün alanlar› iflgal etti¤i. Adorno taraf›ndan Marksist altyap›-üstyap› iliflkilerine referansla kavramsallaflt›r›lm›fl bir olgudur. o toplumda yaflayan bireylerin oluflturdu¤u ortak bir yapma/bilme düzleminin ifadesi olmaktan çok. e¤lenme. yani ekonomik kârl›l›k esas›yla yarat›lmas›. sanayileflme ile birlikte kültür ve sanat ürünlerinin metalaflmas› olgusunun alt›n› çizer. ortak bir kültür yaratan bütünleflik bir sistemdir. Kavram. Kültür endüstrisinin ürünleri. bizzat kültür endüstrisi taraf›ndan ifllenen bir kültürel ürünler bütünü olarak görülebilir.16 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar mas›d›r. dünyan›n hemen hemen her yerinde var olan bu restoran›n. Küreselleflme ayn› zamanda standartlaflm›fl kültür ürünlerinin dünya ölçe¤inde yayg›nlaflmas›na ve bu sayede ortak bir yeme-içme. George Ritzer’in Mcdonaldslaflt›rma (Ritzer. fordist üretim biçiminin 1973 petrol krizi ile yerini daha ak›flkan neo-liberal ekonomik politikalara b›rakmas› ile gerçekleflmifltir. k›sacas› ortak bir be¤eninin oluflmas›na zemin haz›rlar. resim ister tiyatro veya edebiyat olsun.7 Küreselleflme ayn› zamanda belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. Resim 1.

kelerden insanlarla iletiflim hâlinde olmam›z mümkün hâle gelmifltir. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendiren toplumsal düzen.ntvmsnbc. Bireyi. kendisine yeni toplumsallaflma alanlar› kurmas›na olanak sa¤lamaktad›r. ayn› zamanda yine küreselli¤in S O R U farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir. Eskiden bir yerden bir yere gitmek günler ve belAMAÇLARIMIZ ki de aylar sürerken bugün dünyan›n herhangi bir noktas› bizim için yaln›zca saD ‹ K K A T ve yak›nl›atlerle ifade edilebilecek uzakl›ktad›r/yak›nl›ktad›r. dünyay› TELEV‹ZYON kendisi gibi anlamland›ran di¤erleri ile karfl›lamas›na ve bunun sonucunda. birbirleriyle olan iliflkisi dönüflmüfltür. ‹letiflim teknolojilerinin geliflmesi ve kitlelerin eriflimine aç›k hâle gelmesi ile K A EP ‹ N ‹T ETR N T bugün insanlar›n birbirleriyle olan etkileflimleri giderek artmaktad›r. farkl› etkinlikler içine dâhil olabilmesine. farkl› yerler hakk›nda enformasyon edinebilme kapasiS O R U temiz önemli derecede artm›flt›r. Teknolojinin.Kültür SIRA S‹ZDE 17 likte teknolojinin mikro-ölçekli birtak›m bireysel ve etkileflimsel mekanizmalar›n DÜfiÜNEL‹M oluflmas›na olanak verdi¤i de bir gerçektir. Ünite . Özellikle ‹nternet kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› bireyin. SIRA S‹ZDE farkl› üldünya üzerinde yaflanan. hatta yaflanmakta olan her olay› takip etmemiz.com/id/25312755/ adresindeki haberi okuyabilirsiniz. toplumsal hareketlerin örgütlenebilmesine. dünya üzerinde farkl› yerlere seyahat edebilme. Bu sayede uzakl›k K ‹ T A P Böylelikle ¤›n. Küreselleflmenin kültür karfl›laflmalar› ve yeni bileflimler yaratmas›na olarak ‹ N T Ebir R N Eörnek T http://www. ayn› zamanda yine küreselli¤in farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir. farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine ve yeni kültürel bileflimlerin ortaya ç›kmas›na olanak tan›maktad›r. kendi talepleri ve arzular› do¤rultusunda yeni insanlarla tan›flmas›na. zaman ve mekân›n anlam›. toplumlar›n küresel düzenleT bütünleflip E L E V ‹ Z Y O N dünyaya AMAÇLARIMIZ aç›lmas›na.SIRA S‹ZDE 1. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹K N T‹ E T R NAE TP TELEV‹ZYON ‹NTERNET 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . kültürün küreselleflmesinde nas›l bir rol oynad›¤›n› tart›fl›n. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendirenD toplumsal ‹ K K A T düzen. Bireyi. Bu durum bireysel etkileflimleri art›rd›¤› gibi. Ulafl›m ve iletiflim teknolojilerinin geliflmesiyle birlikte.

kültür ad›n› verdi¤imiz birikimi oluflturur. insan ve nesneler aras›nda bir iliflkiden do¤ar. onu. Bilgi konusu. âdet. kültürün sadece bir boyutudur. Kültür sadece sanat eserleri. Bu ünitede. felsefenin temel ilgi alanlar›ndan biridir. Bu dönüfltürme etkinliklerinin tamam›. normlar. Baz› yaklafl›mlarda bilgi do¤ada mutlak ve evrensel bir flekilde bulunan ve insan›n keflfetti¤i bir fley olarak düflünülürken. bilgi gibi alanlarda ortaya ç›kmaz. toplumsal yaflam›n her parças›. Sanat bunun en incelmifl ve simgesel anlamda soyut anlat›m›na verilen add›r. Gelenek. baz›lar›nda insan›n kendi deneyim.18 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlamak. kendi varl›¤› üzerine düflünme etkinliklerinin sonucunda. do¤ay› dönüfltürme etkinlikleri daima bu sürece dair bilgilerin de üretilmesini gerektirir. di¤er türlerinden farkl› olarak. kural ve örgütlenme biçimlerinin tamam›n› içeren genel bir kavramd›r. insan›n her edimi asl›nda kültür üretimidir. Bu nedenle. AM A Ç 4 AM A Ç 2 . Bu nedenle onlarla sürekli olarak bir bilme iliflkisi kurar. kurallar. filozoflar bilgi ve bilen insan aras›ndaki iliflki üzerine düflünmüfllerdir. bunlar›n ötesinde. de¤er. Gündelik yaflam›n her ögesi. Kültür olgusu genellikle sanatla özdefllefltirilir. Kültür. gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z ancak anlam› üzerine pek düflünmedi¤imiz bir kavramd›r. kültür kavram›n›n sadece gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z flekilde ‘kültürlü olmak’ ya da ‘kültürel etkinlikler’ anlam›nda de¤il. insan çeflitli biçimlerde do¤ay› dönüfltürür. örf. kültür kavram› birçok anlama gelecek bir flekilde kullan›l›r olmufltur. ‹nsan. iradi bütün etkinlikleri bir anlamda kültür üretme anlam›na gelir. yaflarken dünyaya bir anlam katabilecek eserler b›rakmay› arzu eder. Bunu yapman›n yoluysa do¤adan nas›l farkl›laflt›¤›n› gösterebilecek eserler yaratmakt›r. A M A Ç 3 Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klamak. birikim ve tarihselli¤i ba¤lam›nda. Bu etkinliklerin gündelik yaflamda çeflitli flekillerde göründü¤ünü biliyoruz. felsefe. olgu. En basit iletiflimizden bilim ve sanat yapmaya giden yelpazede. Kültür. kendi varl›¤›n›n fark›nda olan bir canl›d›r. Bu fark›ndal›k. toplumsal yaflam›n düzenlenifline ait bütün unsurlar asl›nda kültürün farkl› görnümlerini oluflturur. Oysa sanat. Antik Ça¤’dan beri. Kültür. Ayr›ca sanat ve düflün etkinlikleri de kuflkusuz kültürün en temel bileflenleridir. kullan›m. Kendini düflünebilen bir canl› olan insan. Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinmek. düflünsel üretim. kendi varl›¤›n›n sonlulu¤u fikrine de götürür. öznelli¤inden üretti¤i bir olgu olarak kavramsallaflt›r›lm›flt›r. Bu nedenle. insan›n kendi varl›¤›n› kodlama çabas›n›n ürünü olan her fleyin toplam› olarak görebilece¤iz. ‹nsan›n. Böylece ölüme karfl› koyman›n bir yolu olarak. çevresindeki nesnelerin do¤as›n› da anlamaya çal›fl›r. öncelikle insan›n. Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olmak. ölümsüzlü¤ü aray›fl arzusunun güdümüyle do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i bütün nesne.

küreselleflmenin standartlaflt›r›c› etkisini azaltabilir d. yaln›zca bireylerin bir araya gelmesinden oluflmaz b. toplumun bir bilefleni olarak inceler. gösterge modern toplumlara aittir. Hapishane d. ‹nsan akl›n›n üstünlü¤ü fikri b. e. Afla¤›dakilerden hangisi René Descartes’›n düflüncesini yans›t›r? a. Kültür. Mit yabanc› kültüre. . e. Kapitalist pazarla flekillenmifl yeni iletiflim teknolojileri. Bilgiyi nesnel bir olgu olarak de¤erlendirir. Dinin evreni aç›klamada önemli bir referans noktas› olmas› c. Dinde reform yap›lmas› gerekti¤i d. mitin daha az soyutlanm›fl hâlidir. Farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine olanak sa¤lar 6. yuvarlakt›r e. d. d. Afla¤›dakilerden hangisi. Afla¤›dakilerden hangisi. Küreselleflmenin teknoloji ile olan iliflkisi düflünülerek afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. d. Mitler kahramanl›k öykülerini. b. Küreselleflme toplumsal hareketlerin örgütlenmesini imkâns›z hâle getirir. b. d. Bat› toplumlar›n›n di¤er toplumlardan üstünlü¤ü 2. Ünite . Kültür olgusu. Kültür. Bilginin evrenselli¤ini vurgular. e. Tin bilimlerinin do¤a bilimleri gibi bilgi üretti¤ini belirtir. kitle kültürü oluflumu üzerinde etkilidir. 8. b. Mitle gösterge aras›ndaki iliflki afla¤›dakilerden hangisinde dile getirilmifltir? a. c. c. Sendika 7. Ayd›nlanma Ça¤›’n›n felsefi temeli afla¤›dakilerden hangisidir? a. bir toplumda iktidar ve direniflin iflledi¤i alanlardan biridir. Alman Tarihçi Okulu’nun bilginin edinimi konusunda yapt›¤› katk› afla¤›dakilerden hangisidir? a. gösterge kendi kültürümüze aittir. göstergeler bunlar›n simgesel ifadelerini dile getirirler. Aile e. Katolik Kilisesi yozlaflm›flt›r ve dinin reform sürecine girmesi gerekir c. ‹letiflim ve ulafl›m teknolojileri küreselleflmenin h›z›n› artt›r›r c. varl›¤›n kültürüel anlamda aç›klamas› olan mit üzerinden anlamland›r›l›r. medya analizleri ve kitle iletiflim araçlar› üzerinden de¤erlendirilebilir. Bilimsel düflüncenin yeniden düzenlenmesi gerekti¤i e. c. insan akl›n›n ona eriflmek için yeterli oldu¤unu savunur. toplumdaki bütünlefltirici ve çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendirilir. E¤itim b.1. Kültür özerk bir aland›r. Kültür kavram›n›n sosyolojik boyutuna iliflkin afla¤›da yer alan ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Dünya bir tepsi gibi düz de¤il. Gösterge. Sosyal paylafl›m siteleri ayn› görüflte olan insanlar›n bir araya gelmesine olanak sa¤lar b. Din c. var olman›n bilincine varmakt›r d. Teknoloji. Gösterge. Kültür yaln›zca ilkel toplumlara ait bir kavramd›r. çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendiren Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu’na ait perspektiflerden biri de¤ildir? a. Kültür. Sosyoloji. Kültür. Bilginin do¤ada mevcut oldu¤unu. Bilginin öznel ve göreli bir olgu oldu¤unu iddiaeder. c. kültürü.Kültür 19 Kendimizi S›nayal›m 1. e. b. e. Althusser’in “Devletin ‹deolojik Ayg›tlar›” olarak tan›mlad›¤› kültürel ayg›t ve örgütlenmelerden biri de¤ildir? a. L. kültürü. Mit eski toplumlara. gündelik hayatta sahnelen bir dramaya benzer. Toplum. bir toplumun maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini ifade eder. Bir toplumun yap›s› ve iflleyifli araflt›r›l›rken kültür kavram›na büyük önem atfedilir. 5. 4. Var olman›n ön-koflulu. Bilimsel bilgi yanl›fllanamaz 3.

Baz›lar›m›zsa hayat oyununun kurallar›n› koyan›n da. Hareketlilik. Bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla aktar›lan de¤er. Eskiden kalan. o kadar böler. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün iflaretini veren fley. baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤umuzun nedeni. c. Âdet hâline gelmifl düflünme. Gelene¤in de¤iflebilece¤i ve ayn› zamanda kimi kez modern olabilece¤i. gidiflat›n› belirleyenin de küreseller oldu¤u bir dünyada hiç de memnuniyet verici ya da tahammül edilir bir durum olmayan yerelliklerine sa¤lan›p kald›. küreselleflme sürecinin genellikle varsay›lan ortak etkilere sahip olmad›¤› gün gibi ortaya ç›kacakt›r. Bununla birlikte. Hepimiz ister istemez. Bu s›k›flman›n toplumsal nedenlerine ve sonuçlar›na bak›ld›¤›nda. geç modern ya da post modern zamanlar›n temel katmanlaflt›r›c› unsuru hâline gelmektedir. ‹fl. insanl›k durumunun parametrelerinde süregiden çok yönlü dönüflümü özetler. sihirli bir sözcü¤e. tüm insan nüfusunun varolufl koflullar› ile her bir yerli nüfusun çeflitli kesimlerinin varolufl koflullar›n› birbirinden kesin çizgilerle ay›rmaktad›r. yerkürenin tek tipli¤ini teflvik etme nedenleriyle bölme nedenleri özdefltir. Baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley. e. Afla¤›dakilerden hangisi. toplumsal se- . herkesin birleflti¤i nokta. finans. Kuflaktan kufla¤a aktar›lan âdet ve inançlar. b. Hepimiz küresellefliyoruz ve küresellefliyor olmak tüm küreselleflmifller için üç afla¤› befl yukar› ayn› anlama geliyor.. b. Gelgelelim. âdetler ve kültürel süreklilikler. Afla¤›dakilerden hangisi gelene¤in özelliklerinden biri de¤ildir? a. dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi oldu¤u. g›pta edilen de¤erler aras›nda en üst s›ralara yükselmekte.. Bunlar›n aras›nda birbirleriyle yak›ndan ba¤lant›l› iki süreç. bu yeni koflulun yaratt›¤› sonuçlar son derece eflitsiz. ticaret ve enformasyon ak›fl›n›n yerküresel boyutlara ulafl›yor olmas›n›n yan› s›ra.20 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9. Küreselleflme ne kadar birlefltirirse. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri. de¤iflmeyen âdet. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir. bu moda deyim h›zla bir parolaya. inanç ve al›flkanl›klar. geçmifl ve gelecek tüm gizlerin kap›lar›n› açacak bir anahtara dönüflüyor. 10. Gelene¤in kal›nt› olarak görülmesi. Gelene¤in günümüzde de¤eri. Baz›lar›m›z eksiksiz ve gerçek anlamda küresel hâle geliyor. baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte. Zaman/mekân s›k›flmas› terimi. bir yerelleflme. küreselleflmenin hem geri dönüflü olmayan hem de hepimizi ayn› ölçüde ve ayn› flekilde etkileyen bir süreç. Baz›lar›na göre. eylem veya davran›fl örüntüleri. davran›fl. d. Belirli bir toplumdaki toplumsal tutum. Fiziksel olarak yerimizde çak›l› duruyor olsak bile hareket hâlindeyiz: Hareketsizlik sürekli de¤iflen dünyada pek de geçerli bir seçenek de¤il. Gelene¤in sadece eskiye ait bir olgu olarak görülmesi. gelene¤in modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas› sonucunda ortaya ç›kan sonuçlardan biri de¤ildir? a. d. küreselleflme onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley. ve her zaman eflitsiz da¤›t›lan k›t bir meta olan hareket özgürlü¤ü h›zla. birlefltirirken böler. kendi seçimimizle ya da baflka seçenek olmad›¤› için hareket hâlindeyiz. önemi ve hükmü olmayan bir fley olarak düflünülmesi. Herkesin dilinde bir küreselleflmedir gidiyor. Zaman ve mekân›n kullan›mlar› hem keskin bir biçimde farkl›laflm›fl hem de farkl›laflt›r›lm›flt›r. baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader gibi çullanmaktad›r. Gelene¤in de¤iflmeden kald›¤› izlenimi vermesi. Küreselleflmifl bir dünyada yerel kalmak. e. c.

sosyal ve kültürel aç›l›mlar›n yay›lmas›nda kullan›lan ideolojik oluflumlar çerçevesinde incelenmektedir. Yerel var oluflun getirdi¤i s›k›nt›lar yetmezmifl gibi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. medine) kavramlar› vard›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz . kültürler aras› al›fl-verifli h›zland›rm›fl ve kolaylaflt›rm›flt›r.Kültür 21 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› faletin ve alçalman›n bir göstergesidir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bir yan›yla ekonomik bir bütünleflme ve standartlaflmaysa di¤er yan›yla kültürel bir ço¤ullaflma ve yeni bileflimlerin ortaya ç›kmas› anlam›na gelir. b 5. c 10. dramaturjik yaklafl›m oyun metaforu üzerinden toplumu bir araya getiren etmenleri aç›klarken semiyolojik yaklafl›m da dilin ve kültürün yap›s› aras›nda paralellikler kurar. kültür kavram› ço¤unlukla. 2006. ayn› zamanda birbrinden yal›t›lm›fl flekilde uzak duran kültürlerin de karfl›laflmas›n› sa¤lam›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün ve Bilgi ‹liflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 6. Bu oluflumlar›n. S›ra Sizde 2 Sosyolojide. e 8. Kültür birikimi. kamusal mekanlar yerelleflmifl hayat›n menzili d›fl›nda ç›km›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür ve ‹deoloji” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 3. S›ra Sizde 1 Kültür. insan topluluklar›n›n daha örgütlü hâle gelmelerini. Dünya’n›n küresel bir pazar hâline gelmesi için yap›lan icatlar. 7-9. S›ra Sizde 3 Küreselleflme tart›flmalar›nda. bir uygarl›k oluflturmalar›n› mümkün k›lar. dünya çap›nda. unsurlar›n bütünleflmesi yönünde oluflu ve bu bütünlü¤ün tek tip bir kültüre do¤ru evrilmesi tehlikesiyle birlikte. Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Küreselleflme ve Toplumsal Sonuçlar›. S›ra Sizde 4 Ulaflt›rma ve iletiflim alanlar›ndaki teknolojik ilerlemeler. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. ifllevselci ve yap›salc› yaklafl›mlar. a 2. d 4. Kent yaflam› do¤rudan do¤ruya uygarl›kla iliflki içindedir. insan›n do¤ay› dönüfltürme eylemlerinin tam›m› olarak tan›mlanabilir. e 9. Her iki sözcü¤ün de kökeninde kent (civitas. Kaynak: Zygmunt Bauman.1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Ünite . küreselli¤in kapsay›c›l›¤› içinde köklere ve yerele önem verme ve sayg› duyma durumu ortaya ç›km›flt›r. bunun sürekli yeni bileflimlerle beslendi¤ini ifade edebiliriz. kültürü bir sistem olarak de¤erlendirerek toplumsal ögeleri bir arada tutan bir motif ve toplumsal ögelerin karfl›l›kl› iliflkilerinin dengesi olarak ele alarak bütüncü görüflü temsil etmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simgelerin Kayna¤› Olarak Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‹nsan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. ortak bir ruh hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. s. Böylece küresel bir kültürün oluflmaya bafllad›¤›n›. Öte yandan. kendi denetimleri d›fl›ndaki anlam verme ve yorumlama eylemlerine giderek daha fazla ba¤›ml› hâle gelmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Küreselleflme. c 7. Uygarl›k sözcü¤ü yabanc› dillerde civilisation ya da medeniyet olarak karfl›lanmaktad›r. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. ve yerel birimler anlam yaratma ya da anlam müzakere etme kapasitelerini kaybetmekte.

‹lkça¤ Felsefesi. ‹stanbul: ‹thaki Yay›nlar›. Bourdieu. Althusser. D. Ritzer. Paris: Eds.: Ergüden. Turkish Traditional Art Today. (2008) Kültür Bilimleri ve Kültür Felsefesi. (2005). Explorations in Social Theory: From Metotherizing to Rationalization. Alp). S. . Mythologies. du Seuil. R. The Rise of the Network Society. La Distinction. Barthes. Cours de Linguistique Générale. (2006). Kültür ve Toplumun Sözvarl›¤› (Çev.22 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adorno. B. Castells. Saussure (de). Glassie. (1979).W. The Culture Industry. (1995). R. Özlem. T. Londra: Routledge. Ifl›k . Critique Sociale du Jugement. (1970). (2009).Tümertekin. Ankara: Ministry of Culture of the Turkish Republic-Indiana Universty Pres. Madlen: Blackwell Publishers. Paris: Eds. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. M. L. G.: S). Henry (2002). (2001). F. Uslu. Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. K›l›ç. Williams. de Minuit. Paris: Eds.Payot. Yeniden-Üretim Üzerine (Çev. Anahtar Sözcükler. (2006). London: Sage. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›. (1996).

.

‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirebilecek. Anahtar Kavramlar • Ekonomi • Taylorizm • Fordizm: Kitle Üretimi • Post Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi • Esnek ya da Yal›n Üretim • Enformasyon Devrimi Ekonomi • G‹R‹fi • EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ • ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ . Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klayabilecek. Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetleyebilecek. Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klayabilecek. Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetleyebileceksiniz.2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klayabilecek.

T›pk› Anadolu insan›n›n “Mal can›n yongas›d›r. Di¤er baz› sosyoloSIRA S‹ZDE ji kuramlar›nda oldu¤u gibi. Toplumsal hayat›n farkl› yönlerini anlamam›za yard›mc› olan bu yaklafl›mlar› flu flekilde özetleyebiliriz (Curry. Marks’›n çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm›. Ayr›ca mal ve hizmetlerin da¤›t›m›. Bunlar: “Fonksiyonalizm”. 1999:494). A P dar genifl bir alandaki ürünleri kapsar. yiyecek. Ü N E L ‹ M ‹nsanlar mallar ve hizmetler arac›l›¤›yla bir taraftan yaflayabilmeleri için gerekli ihtiyaçlar›n› karfl›larken di¤er taraftan da bunlar sayesinde toplumsal statü elde ederler (ThomS O R U son & Hickey. Mallar. tüketim ve da¤›t›m› D ile Ü fi ilgilenir. Hizmet ise dinî liderlerin. 1998:410). ‹nsanlar. 1997:380): ‹NTERNET ‹NTERNET . polislerin ve telefon operatörlerinin faaliyetlerinden elde edilen de¤erleri/kazançlar› ifade eder. Ekonomi. toplumda mallar›n ve hizmetlerin sistematik bir biçimde üretim. yüzme havuzu ve yat gibi lüks unsurlara kaK ‹ Tdoktorlar›n. fonksiyonalistler de sosyolojik analizlerinde ekonomiden etkilenmifllerdir. Ekonomiyi bir “kurum” olarak adland›rmak.Ekonomi G‹R‹fi Baflta sosyoloji olmak üzere birçok sosyal bilim çok say›da önemli kavram› ekonomistlerden ödünç alm›flt›r.” dedi¤i gibi. giyecek korunma gibi zorunlu ihtiyaçlardan araba. insan›n toplumsal davran›fl›n› ekonomiye dayand›r›r. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ Sosyolojide. ekonoAMAÇLARIMIZ minin di¤er sosyal kurumlar›n alan ve oluflumunu elefltirel olarak inceleyerek belli ekonomik düzenlemelerin özelliklerini tart›fl›rlar. ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. üretimi da¤›t›m› ve tüketimini örgütleyen D ‹ K K A T sosyal bir kurumdur. çeflitli flekillerde insanlar›n yaflant›lar›n› biçimlendirir. Jiobu& Schwirian. K›saca ifade etmek gerekirse ekonomi. mallar ile hizmetlerin. en az›ndan genel hatlar›yla kestirilebilir yerleflik davran›fllar içinde ifllev gördü¤ünü ima eder. “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m”d›r. ekonomik çal›flmalardan çok büyük ölçüde etkilenmifltir. Sosyologlar. mal ve hizmetlere de¤er verirler çünkü onlar insanlar›n hayatTELEV‹Z YON lar›n› kolaylaflt›r›r (Macionis & Plummer. Özellikle Karl Marks ve onun çat›flma yaklafl›m›.

toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. piyasan›n taleplerine yeterince h›zl› cevap veremezler. Onlara göre bu iliflki. kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öne sürerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Çünkü bu sistem insanlara. afla¤›daki gerekler ve fonksiyonlar›n yerine getirilmesiyle sa¤lanabilir: Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› Fonksiyonalistler. ekonomik baflar› bireylerin zenginleflmelerine ve bunu güce dönüfltürmelerine imkân sa¤lar. Bir örnekle aç›klamak gerekirse Federal Express fiirketi (flimdi ad› FedEx ). kapitalist toplumlarda. Örne¤in. daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. Öte yandan merkezî/bürokratik yap›lara sahip olan sosyalist ekonomiKaynak: htpp:// neo%20fonksiyonalist%20 ler.1 Fonksiyonalistler serbest piyasa ve kar anlay›fl›n› öne ç›kar›rlar Gücün ve Zenginli¤in Üretimi Fonksiyonalistler. kargolar›n çok k›sa bir sürede devredilmesi ihtiyac›n› duyan bir üniversite ö¤rencisinin fikridir. 19. Bunun sebebi ise iflletmelerin yeni hizmetler ve ürünler önererek müflteriler için sürekli rekabet hâlinde olmas›d›r. . Yenilik Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar. risk almalar›n› ve yeni ifller gelifltirmelerini teflvik edecek yüksek kârlar sa¤lamaz. Güç bireylere hükümetleri etkileme imkân› verir. elde ettikleri dev boyutlardaki servetleri güce dönüfltürmeyi bilmifllerdir. Resim 2. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›rlar. bu da yeni yat›r›m alanlar›n›n bulunmas›na yol açar. çat›flma kuramlar›. FedEx bugün oldukça baflar›l› bir kargo flirketi olarak varl›¤›n› sürdürmektedir. ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. yüzy›l›n “soyguncu baronlar›” ekonomik ve siyasal gücün nas›l bir arada yürütülebilece¤ini göstermifllerdir. Örne¤in. ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia ederler. Andrew Carnegie ve Andrew Mellon gibi kapitalistler. serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin.26 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Fonksiyonalist Perspektif Fonksiyonalist teoriler. kendisini destekleyen bir finansör bularak fikrini uygulamaya geçirmifltir. Çat›flma Kuram› ‹stikrar: Üretim ve tüketim aras›ndaki denge. Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar. Bu ö¤renci. sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine. John D. Rockefeller. Fonksiyonalistlere göre toplumsal istikrar.

bugün Amerikan ailelerin en zengin %10’luk grubu. kapitalizmin üretti¤i büyük ekonomik eflitsizli¤e iflaret eder.2. çocuklar genellikle aileleri ile ayn› mesleklere girerler. nüfusunun % 90’›n›n sahip oldu¤u servetten daha fazlas›n› ellerinde tutmaktad›r. Yine iflverenler belki de en önemli formel kariyer sosyalleflmesi arac›d›r.2 Karl Marx Bilindi¤i gibi çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini Karl Marks (1818-1883) ortaya atm›flt›r.arastiralim. çocuklar›n çal›flmaya yönelik tutumlar›n› ve kariyer süreçlerini etkiler. Formel sosyalleflme araçlar›: Aile. “kazananlar› ve kaybedenleri” meflrulaflt›r›r. ‹nformel sosyalleflme araçlar›: Genelde aileler ilk ve en önemli sosyalleflme araçlar›d›r. “‹syankâr çocuk” imaj›na ra¤men. Televizyon. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar. aileler çocuklar›n› aile iflletmelerine getirdiklerinde bafllar ve öncelikle s›radan ifller yapan çocuklar daha sonra orada yönetici olurlar. gazeteler. özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süKaynak: http://www. Ünite . kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öngörerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Ancak medya nadiren iflle ilgili gerçekçidir. kitaplar. iflle ilgili rol modellerinde hâlâ en önemli kaynaklard›r. Çat›flmac› kuramc›lar. birer rol modeli oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler. Ekonomik davran›flla ilgili olarak aileler. okullarda meslek seçimi konusunda tavsiyeler söz konusudur. Ailenin yan› s›ra arkadafl çevresi de bir baflka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. comtagkapitalizmpage4 reciyle ilgilenir. büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. Medya. Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi. okul ve ifl çevresi gibi formel mesleki sosyalleflme araçlar› da bulunmaktad›r. Örne¤in. Bu süreç mesleki miras olarak adland›r›l›r. Mesleki miras baz› durumlarda da spesifik meslekler için sosyalleflmeyi kapsar. Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r. filmler.3 Çat›flmac› yaklafl›mc›lar. kariyer sosyalleflmesi nin ( career socialization ) etkisini vurgular. Baz› durumlarda mesleki miras. Örne¤in. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m› Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken Sembolik Etkileflim yaklafl›m› bireyler.Ekonomi 27 Resim 2. kariyer sosyalleflmesi sürecinde bir baflka önemli araçt›r. arkadafl çevresi. Birçok sembolik etkileflimci. Yine bu yaklafl›ma göre mevcut eflitsizlik gelecek kuflaklara da büyük ölçüde yans›maktad›r. Resim 2. serbest piyasan›n s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›rlar. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r. Ayr›ca bu durum bir sorun olarak da alg›lanmamaktad›r çünkü ideolojik olarak desteklenen kapitalizm. Bu rehberlikler ço¤u kere ö¤rencilerin meslek tercihlerini etkiler. Her meslek kendine özgü vas›flar ve kiflilik özellikleri ister. bir bütün olarak ekonomik düzen söz konusu oldu¤unda. . medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda. Yafl›tlar.

‹nsanlar›n istihdam›Resim 2. Bilindi¤i gibi Taylor’un ifl kavram›n› incelemeye bafllad›¤› dönemde iflçilerle iflverenler aras›nda oldukça fliddetli gerilimler mevcuttur.5 na iliflkin temel sorunlar› ortaya koymaya çal›flarak bunlara iliflkin çözüm yollar› getirmifl ve rutin üreTaylor ifllerin atölye tim ifllerinde yap›lan faaliyetlerin belirlenmesinin ve bürolarda önemli bir hüner mümkün oldu¤unu göstermifller ve daha çok örgügerektirmeden sürekli tün mekanik boyutu ile ilgilenmifllerdir (March & Sitekrarlanan flekilde mon. günlük ücret d›fl›nda belli bir ek prim verilerek motive edilmelidir. iflin örgütlenmesi konusunda Weberyen teoriden büyük ölçüde etResim 2.1994:55).1975:21. önemli bir hüner gerektirmemekle birlikte sürekli tekrarlanan iflleri inceleyen Taylor’un önermeleri Kaynak: (ya da daha do¤ru bir ifade ile yöntemleri) flunlard›r http://www.4 kilenmifltir. her iki el hareketlerini an›nda do¤al olarak yapabilir hâle gelmelidir. günlük üretimi en yüksek ortalama düzeye ç›karan yönetim anlay›fl›d›r. önce iflin analizini daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r. Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor. Dolay›s›yla Taylor’un bilimsel yöTaylor örgütlere netim yaklafl›m› ile Weber’in bürokratik örgüt iliflkin kuram› aras›nda büyük ölçüde benzerlikler söz çal›flmalar›n› konusudur. Ancak Taylor’a göre bu çat›flma gereksizdir.1964:22): orgyonetimyonetimteorilerianasayfa• Bir ifli yapmak için “en iyi tek yolu” bulmak amateoriler. öte yandan da rutin üretim iflinin gerçeklefltirilmesinde makinelere ek olarak insan kullan›m›n› incelemifllerdir. . • ‹fli en iyi ve en h›zl› bir biçimde yapabilmesi için iflçiyi özendirin. 1975:14).canaktan. ‹flçi standart üretim düzeyine eriflti¤i zaman. En iyi yöntem. uygulamaya yönelik yapm›flt›r. Bunun yan›nda Taylor. (March & Simon. • ‹flçiye verilen ücret ile onun performans› aras›nda yak›n iliflki olmal›d›r. • ‹flçiler. Etzioni. Nitekim daha sonra uygulamaya geçirilen Taylor’un bu görüflleri kadar çok az insan›n görüfllerinin entelektüel tarihte etkili oldu¤u.htm c›yla zaman ve yöntem araflt›rmas›n› kullan›n. Bu amaçla bütün aletlerin yerleri sabit ve tan›mlanm›fl olmal›d›r. baz› yazarlar taraf›ndan iddia edilmektedir (Drucker. Atölyelerde ve bürolarda yap›lan ve yap›lmas›n› gerçeklefltirmifltir. Taylor ve onu izleyenler incelenen konuyu çok daha fazla s›n›rlayarak bir taraftan içinde bulunduklar› durumun tarihsel özelliklerini ve kiflisel formasyonlar›n›.28 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu Weber’den farkl› olarak Taylor bilim adam› de¤il bir mühendistir. E¤er verimlilik art›r›labilirse hem iflçiler hem de iflverenler bundan kazançl› ç›kacakt›r. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r.

Özetle belirtmek gerekirse mevcut teoriler içinde en deterministik ve teknokratik karakterli olan (Grint. Bu sayede endüstri öncesi toplumun çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimlilikleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir. gerekse Mayo ve haleflerince farkl› bir çizgide. geliflmifl ülkelerin tümünü sarm›flt›r.Ekonomi 29 ‹flçinin çal›flmas›n› kuflatan yöntemde. Bu ödüllerin en önemlisi ise benli¤in doyurulmas› ve gerçeklefltirilmesidir.2. makinelerin h›z›. Ünite . 1992:117): • Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi • Çat›flma de¤il uyum • Bireycilik de¤il ifl birli¤i • S›n›rl› üretim yerine. Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini.1982:30). maksimum üretim • Her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. Örgüt teorisinde “insan iliflkileri” ekolü olarak an›lan bu teori. Teorik planda büyük yank›lar yapan “insan iliflkileri ekolü”nün temel varsay›mlar›n› Douglas McGroger (1970: 39-40) flu flekilde s›ralamaktad›r: • ‹flte fiziki ve zihni çaban›n harcanmas› oyun ya da dinlenme kadar do¤ald›r. 1930 y›l›na geldi¤imiz zaman Taylor’un bilimsel yönetimi gerek sendikalar›n gerekse ayd›nlar›n karfl› ç›kmalar›na ra¤men. Bu verimlilik patlamas›ndan iflverenler kadar iflçiler ve toplumun di¤er üyeleri de faydalanm›flt›r. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimlili¤i art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yaratabilece¤ini ileri sürmüfltür. . Nitekim insan›n iflten kaytarmas›n›n genel bir kural oldu¤unu söyleyen Troçki’nin “insan tembel bir hayvand›r” sözü büyük ölçüde bu mantalitenin bir ürünüdür. insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini. Tayloristlerin görüfllerinin aksine s›radan bir insan. • Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleriyle ilgili olarak ödüllere ba¤l›d›r. • D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flanlar› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yol de¤ildir. ifl öncelikleri gibi koflullar› düzenlemek için uzmanlaflm›fl kimseler kullan›lmal›d›r. Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verimlilik elli kat artm›flt›r. 1994:62). kendi kendilerini yönetme ve kendi kendilerini denetim yollar›n› kullan›rlar. hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u. bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. ak›lc› hareket eden ve kendi ç›karlar›n› düflünen insan. Sonuçta Marx’›n proleteri art›k orta s›n›f›n temsilcileri hâline gelmeye bafllam›flt›r (Drucker. Daha sonraki y›llarda ise gerek Taylor’un ilkeleri do¤rultusunda. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›. Bu örgütsel amaçlar›n gerçeklefltirilmesi ile de sa¤lanabilir. ‹fl bir doyum kayna¤› oldu¤u müddetçe iflçi onu severek yapar ancak ceza kayna¤› hâline dönüfltü¤ü zaman yapmaktan kaçar. Taylor’un görüflleri sendikalar taraf›ndan büyük tepki görmüfl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. endüstriyel iflin örgütlenmesi konusunda endüstri sosyolojisinin teorisine önemli katk›lar yap›lm›flt›r (Öncü. Bu anlay›fl büyük ölçüde. Ba¤l› olduklar› amaçlar do¤rultusunda çal›flan insanlar. Proleterya: ‹flçi S›n›f› Homo Economicus: Maksimum fayda peflinde koflan. do¤ufltan iflten nefret etmez. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20.1992:117) Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r ( Hicks&Gullett.

Bu parçalar›n nas›l bir araya geldi¤ini dü‹NTERNET ‹NTERNET flünmek ise endüstri mühendisinin görevidir. birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve uyumlu bir montaj hatt› de¤ildir. Örne¤in. D Ü fiKitle Ü N E L ‹ M Üretimi Fordizm: DÜfiÜNEL‹M S O R U Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi Henry Ford olmufltur. Bunun yerine comtopichenry-ford kafas›n› önüne e¤ip baflka fleyler düflünmektedir. Sorumluluktan kaç›nma. iflçi bir arac›n hatal› çal›flmas›n› dahi bildirememekteydi. Baz› ürün mühendisleri . Ayr›ca Ford iflgücünü. yoksa do¤ufltan gelen özellik de¤ildirler.30 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar • Uygun bir ortamda s›radan bir kifli sorumlulu¤u sadece kabul etmeyi de¤il. • Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptirler. Yine kitle üretim biçiminde Henry Ford: montajc›n›n. Bu üretim biçiminde en önemli unsur. LEV‹ZYON TELEV‹ZYON bilmesi dahi gerekmemektedir. sadece tek K ‹ T A P Kmodelinin ‹ T A P bir ifli vard›r. Örgütü ve çal›flanlar› âdeta mekanik unsurlar olarak gören Taylorist görüfllerden farkl› olarak iflin örgütlenmesinde sosyolojik ve psikolojik unsurlar› ön plana ç›kartan “insan iliflkileri” ekolünün günümüzde çok daha fazla do¤rulanan bu varsay›mlar› 1930’lu y›llarda ortaya at›lmas›na ra¤men uygulamada Taylorist görüfller kadar etkili olmam›flt›r. SIRA S‹ZDE 1 Taylor’›n çal›flan› mekaniklefltirdi¤i ifl modelinin iflin örgütlenmesi konusunda endüstri SIRA S‹ZDE sosyolojisine nas›l bir katk›s› olmufltur.answers. ‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay›. c›vata s›kmak ya da üretilen her Fordist üretim arabaya bir tekerlek takmak gibi. kalite kontrolü yapKaynak: mas› ve hatta yan›ndaki iflçilerin ne yapt›¤›n› T Ehttp://www. Bu tür görevler ustabafl› ve endüstri mühendisine aitti. aletlerini tamir etmesi. Ford bu Silkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimO R U den kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. h›rs yoksunlu¤u ve güvenli¤e afl›r› önem verme gibi özellikler genellikle tecrübeler sonucunda elde edilir. sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislerde de bölmüfltür. • Ça¤dafl endüstri toplumunda normal insan›n yeteneklerinin sadece bir k›sm›ndan yararlan›lmaktad›r. son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤laD‹KKAT D‹KKAT m›flt›r. biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›nin çok daha önemli oldu¤u idResim 2. Buna karfl›l›k sadece birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir.6 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ dia edilmektedir. Baz› imalat mühendisleri montaj donan›m›n›n tasar›m›nda uzmanlafl›rken di¤erleri her özel parça için belli makineler tasarlamaktad›rlar. s›. Montaj iflçisinin parça ›smarlamakurucusu. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir. ayn› zamanda aramay› da ö¤renir. Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri de tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r.

Özetle belirtmek gerekirse kitle üretim biçiminin temel özellikleri flunlard›r (Allen. toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. .1993:27-33). karar sürecinin de bütünüyle d›fl›nda tutulmufltur. • Büyük fabrikalarda yar› vas›fl› kitle iflçileri ile yüksek ücretli iflçilerin konsantrasyonu.1993:44). yüzy›lda bafllat›lm›fl olmakla birlikte 20. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. • Arz. baz›lar› gövde üzerinde. onu yapacak makineleri getirmekte ve ço¤u zaman atölyede makinelerin iflletimini yönetmektedirler. belirsizliklerden korunmaya çal›fl›lm›fl (Stinch-Combe. Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi. Kitle üretimi sürecinde kullan›lan makineler niteliksiz iflçilerin kullanabilece¤i flekilde dar amaçl› olarak tasarlanm›flt›r. Ünite . özel amaçl› makinelerin kullan›m›. yüzy›lda Fordist kitle üretim süreci ile birlikte çok daha yayg›nlaflt›r›lm›flt›r. hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i. Bunun yan›nda iflçi. • Merkezî yönetim taraf›ndan karakterize edilen iflin örgütlenmesinin hiyerarflik ve bürokratik biçimi. Di¤er bir ifade ile iflçinin üretim üzerindeki kontrolü tamamen ortadan kald›r›lmaya çal›fl›lm›fl ve iflçilerin tatmini büyük ölçüde ücret art›fl›yla sa¤lanmaya çal›fl›lm›flt›r (Yentürk. Bu yeni uzmanlar›n görevi endüstride vas›fs›z iflgücünün kullanaca¤› makineleri tasarlamakt›r (Womack&Jones. • Gümrük duvarlar› yoluyla korunan pazarlarda. uzun süreli standart mal üretimi. 1992:185): • Standart parçalar›n birlefltirilmesi. talep ve refah dengeleri ve Keynezyen politikalar taraf›ndan düzenlenen ulusal devlet ekonomilerinin yönetimi. Asl›nda bu süreç 19. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar. 1981:53). • Büyük hacimli kitle üretimi yoluyla sa¤lanan ölçek ekonomileri. e¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma-yazma. amirlerinin ve yöneticilerinin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi.1990:62-3) ve iflçiler birbirlerinin yerine kolayca ikame edilebilecek flekilde örgütlenmifltir. Her ifli kendileri yapan bu iflçi yöneticiler montajc› ile anlaflmakta parçalar›n tasar›m›n› yapmakta. Bilgileri ve fikirleri yönlendiren fakat gerçekte bir otomobile hiç dokunmam›fl ya da fabrikaya girmemifl olan endüstri toplumunun bu “bilgi iflçileri” emek sanat ba¤›ml› geçmiflin e¤itimli atölye sahiplerinin ve eski tip fabrika ustabafllar›n›n yerlerini alm›fllard›r. meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl. iflgücünün vas›f yönünden fragmantasyonu ve montaj hatt›. baz›lar› da elektrik sistemleri üzerinde uzmanlaflm›fllard›r. • Kitle üretimi ve kitle tüketimi aras›ndaki ba¤lant›n›n mevcudiyeti. her fleyi zaman›nda yapmak ve söz dinlemek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r (Toffler. Emek ile sermaye aras›nda yaflanan yo¤un gerginliklerin de etkisiyle Fordist kitle üretiminde ifl.Ekonomi 31 motorlar üzerinde. Böylece fabrika.2. Örne¤in.

1970’li y›llara kadar gerek ulusal gerekse uluslararas› piyasalar kitle üretimi için oldukça müsait olmufltur SIRA S‹ZDE (Yentürk.com/2009/06/retool-the-auto-industry/ http://asitoughttobe. Ayr›ca giderek ucuzlayan teknolojinin küçük ve orta ölçekli firmalara geçmiflten olarak büyükler karfl›s›nda rekabet edebilme flans› vermeK ‹ T A farkl› P si piyasalarda rekabetin daha çok k›z›flmas›na ve dolay›s›yla kitle üretiminin de daha çok krize girmesine yol açm›flt›r.sustainablecityblog. istikrarl› pazarlar›n mevcudiyeti ile yak›ndan ilgilidir. Rekabetin artt›¤› bu dönemde giderek daha TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . kitle üretiminin yayg›nl›k kazanmas›yla yani fabrikada. 1993:44). Yükselifliyle üretim sürecinde maliyetlerin düflüflünde ve toplumsal yap›lar›n de¤iflmesinde büyük rol oynayan kitle üretimi zamanla tüm dünyaya yay›lm›flt›r ve bunu ilk kullanan firmalar aç›s›ndan söz konusu rekabet avantaj› da böylece ortadan kalkm›flt›r. e¤itimde. Öte yandan kitleselleflmifl endüstriyel standart üretim düzeniyle bu toplumun kültürel ve siyasal mant›¤›n› oluflturan modernizm teorileri aras›nda da büyük paralellikler söz konusu olmufltur (Jeanniere. Örne¤in. AMAÇLARIMIZ Yukar›da belirtilen tarihten sonra ise piyasalarda genel bir istikrars›zl›k görülmeye bafllanm›flt›r. Ayr›ca kitle üretiminde pazarlar hem kitlesel üretilmifl mallar için yeterli hem de büyük ölçekli firmalar›n D ‹ K Kolarak AT maliyetlerini amorti edebilmesi için istikrarl› olmal›d›r.32 Kitle Üretimi: ‹flin küçük parçalara bölünerek büyük miktarlarda üretilmesi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kitle üretimi 20. Rejimleri ne olursa olsun bu kitleselleflmenin etkisiyle Kerr ve arkadafllar›n›n (1960) vurgulad›¤› flekilde endüstrileflmifl ülkeler aras›nda da giderek artan bir benzeflmeye tan›k olunmufltur. yüzy›lda egemenli¤ini büyük ölçüde sosyo-kültürel unsurlar›n varl›¤› ile sürdürebilmifltir.com20110420henry-ford-socialist SIRA S‹ZDE 2 SIRA S‹ZDE yayg›nlaflmas›n›n endüstri toplumunun flekillenmesinde nas›l etFordist üretim biçiminin kileri olmufltur? DÜfiÜNEL‹M Fordizmin Krizi DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de krize girS Kitle O R U üretiminin varl›¤›n› sürdürebilmesi standart tüketim kal›plar› ve di¤i y›llard›r. iletiflimde. Bu dönemde uygulanan Keynezyen politikalarla desteklenen “refah devleti” uygulamalar› piyasalar› geniflleterek kitle üretimi için oldukça uygun bir ortam sa¤lam›flt›r (Loveman&Sengenberger.7 Ford fabrikas›ndan çal›flmaya örnekler Kaynak: http://www. mimaride ve tüketimde giderek artan standartlaflma ile birlikte son derece zay›flam›flt›r.1990:2). Resim 2. Durkheim’in toplumsal farkl›laflma sürecinin art›fl›yla birlikte ortaya ç›kt›¤›n› söyledi¤i “bireysellik” olgusu. 1993:21). kitle tüketimi anlay›fl›ndaki bir gerileme 70’li y›llar›n sonras›nda görüldü¤ü gibi kitle üretimi sürecinde de oldukça ciddi krizlerin yaflanmas›na yol açm›flt›r.

L‹M DÜ lay›s›yla esnekli¤i olmayan ve büyük stoklarla çal›flan dev firmalar.SIRA S‹ZDE 2. Eski yöntemlerle çal›flan. yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda. önemli ölçüde buradaki gereksinimlerin de etkisiyle ortaya ç›kan teknolojik de¤iflmeler. kitle üretiminin avantajlar›n› ortadan kald›rm›flt›r. Böylece geçmiflte kitle üreT E L E yap›lanmalar V‹ZYON timinin rasyonel örgütlenmesi olarak kabul edilen kat› bürokratik yeni toplumun ve ekonominin gereksinimlerine cevap veremez olmufltur. Standartlaflman›n Sonu Özellikle 1970’li y›llardan itibaren arResim 2. 70’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da ölümü anlam›na gelmifltir.Ekonomi SIRA S‹ZDE 33 DÜfiÜNEL‹M S O R U çok seçene¤e sahip hâle gelen tüketici de daha fazla “nazlan›r” hâle Dofi Ü N Egelmifltir. Ünite . 1991:18). 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de D‹KK A Tkrize girdi¤i y›llard›r. Yine ucuzlayan ve yayg›nlaflan teknolojiler sayesinde kitle iletiflim araçlar›nda tekeller k›r›lmaya bafllanm›fl ve toplumsal farkl›laflma ve dolay›s›yKaynak: http://www.aspx lam›flt›r. Bir üründen di¤erine çok daha kolay geçer hâle gelmifltir. Ancak kitle üretiminin çözülmesinde yukar›da d›fl›nda teknolojik geliflmenin çeflitlili¤i ve “siparifl usulü çal›flma”y› ucuzlatm›fl olmas›. . Di¤er bir ifadeyle.8 tan rekabet ortam›nda faaliyette bulu1970'li y›llardan nan iflletmeler yeniden yap›lanma süitibaren artan recine girmifllerdir.comarticles238611Newla bireyselleflme güç kazanmaya baflLean-Manufacturing-Podcast-from-Bosch-Rexroth. talepleri k›sa sürede de¤iflen oldukça “nazl›” tüketicilerden oluflan istikrars›z piyasalarda eski S O R U avantajlar›n› kaybederek yaflam mücadelesi vermeye bafllam›fllard›r. 1993:47). ‹flin dönüflüm sürecinde ise çal›flma yaflam›n›n motor gücünü teflebbüsler oluflturmaktad›r (Oscarsson. Sürekli en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir. ‹NTERNET SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Post-endüstriyel topluma geçiflin etkisini en çok hissettirdi¤i alan›n çal›flma hayat› olmas›ndan dolay›. talepte daralmalar›n da ortaya ç›kmas› kitle üretiminin çok daha olumsuz etkilenmesine yol açm›flt›r (Yentürk.designworldonline. Özellikle petrol fiyatlar›n›n art›fl› devletlerin sosyal refah harcamalar›n› k›smalar›na K ‹ an›lan T A P faktörlerin neden olmufltur. talebi canland›rmay› öngören Keynesyen politikalardan s›k› para politikas›n› öngören Friedmanc› AMAÇLARIMIZ politikalara yönelmifl olmas›n›n etkisiyle. Tüketici art›k kendisine sunulan çeflitli ürünler karfl›s›nda gerçek anlamda krall›¤›n› ilan etmifltir. tir. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›flt›r. Çünkü kitle üretirekabet ortam›nda faaliyette bulunan mi için gerekli olan piyasalar büyük iflletmeler yeniden ölçüde doyma sürecine girmifl ve reyap›lanma sürecine kabet ise çok daha fazla fliddetlenmiflgirmifllerdir. ço¤u kez de¤iflimin ana kayna¤›n› teflkil etmifltir. Bunun yan› s›ra 70’li y›llar›n sonundan itibaren baz› ülkelerin.

toplumsal dönüflüm sürecinde derin etkiler yapmaya SIRA S‹ZDE bafllam›fllard›r. günümüzde piyasaya ç›kan bir bilgisayar›n ömrü en çok iki y›ld›r (Hammer. Sadece bununla kalmay›p bürokratik örgütlenmeye paralel iflleyen kitle üretimi anlay›fl› yerine küçük ve orta ölçeklerde esnek üretim anlay›fl›n› ön plana ç›kartan bir örgütlenmeye do¤ru bir yönelifl de ivme kazanm›flt›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 TüketicininSIRA tamamen S‹ZDE krall›¤›n› ilan etmesi sonucu endüstride nas›l bir de¤iflim olmufltur? DÜfiÜNEL‹M ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Esnek Üretim: Talepteki farkl›laflmalar K S ‹ O T RA UP göz önünde bulundurularak ve teknoloji etkin kullan›larak yap›lan üretim fleklidir.Bugün bürokratik örgütlenme oldukça sert elefltiriler almaya devam etmektedir. 1970’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. Giderek yayg›nl›k kazanan bu üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. Ayr›ca bu tarihten sonra özellikle enformasyon teknolojileri alan›ndaki geliflmeler. Dünya ticareti büyük ölçüde artm›fl ve ulusal pazarlar›n önemi giderek azalm›flt›r. Örne¤in Ford’un. onun beraberinde getirmifl oldu¤u bireyin konumunu geri plana iten. Bu nedenle firmalar bürokratik formaliteleri mümkün oldu¤unca en aza indirmeye çal›flmaktad›r. ‹ZYON talism) olarak Ancak bugün yeni üretim düzenini tan›mlamada en çok kullan›lan esnek üreSIRA S‹ZDE tim kavram›d›r. Bunun yan› s›ra enformasyon toplumuna geçifl sürecinde Taylorizm gibi endüstri toplumunun ürünü olan ve Weber taraf›ndan rasyonel organizasyon biçimi olarak sunulan bürokratik örgütlenme de kat› ve hantal yap›s›yla günümüzün gereksinimlerine cevap veremez hâle gelmifltir. bireyin yabanc›laflmas›na yol açm›fl olmas›. Hizmet sektöründe h›zl› bir geliflme gözlenmifltir. “Modern Zamanlar” filminde ya da “‹nsan ‹liflkileri” ekolünde oldu¤u gibi ayd›nlardan oldukça sert elefltiriler alm›flt›r. Geçmiflte kitle hâlinde standartlaflt›r›lm›fl üretimde bulunan firmalar daha esnek ve daha mobil örgütlenme biçimine yönelmifllerdir. 1970’lerdeki D ‹petrol K K A T krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. ekonomik faktörler yan›nda. 1991:19). Bu süre her geçen gün daha S O R U da k›salmaktad›r. K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Bu yöneliflte 1974 Petrol krizinden sonra dünyan›n do¤al kaynaklar› bak›m›ndan en yoksul ülkelerinden biri olan Japonya’n›n özellikle mikro elektronik alan›nda yapt›¤› at›l›mlarla öncülü¤ü üstlendi¤ini görmekteyiz. D‹KKAT ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütKS ‹ OT RAaray›fllar lenmesinde yeni bafllam›flt›r. Ortaya ç›kan bu üretim biçimi Lash ve Urry UP gibi baz› sosyologlar taraf›ndan çok net bir görünüm sergilemedi¤inden sermayenin düzensiz yeniden yap›lanmas› ya da örgütsüz kapitalizm (disorganized capiD‹KKAT T E L E Vtan›mlamaktad›r. Ayr›ca ürünlerin yaflam süreleri k›salm›flt›r (Oscarsson. Bu örgütlenme biçimi bugün kat›l›kla ve çok farkl›laflm›fl müflteri taleplerine cevap verememekle suçlanmaktad›r. ‹NTERNET ‹flgücünün niteli¤inde ve sendikalar›n fonksiyonlar›nda ve önemlerinde de¤iflmeAMAÇLARIMIZ ler ortaya ç›kmaktad›r. yeknesak hâle dönüfltürülmüfl yaflam biçiminin de etkisi olmufltur. Bilindi¤i flekilde afl›r› ifl bölümünü öngören kitle üretiminin. Model DÜfiÜNEL‹M T’yi tüm bir nesil için üretmesine karfl›l›k.34 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayr›ca Fordizmin kitle üretimi anlay›fl›na karfl› ç›k›lmas›nda. 1994:16).

Bir di¤er ifadeyle bugün genel e¤ilim küçülmekten yana olsa bile baz› sektörler (örne¤in otomotiv) Drucker’›n da belirtti¤i gibi hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir. Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten bilir. Dolay›s›yla Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir. Toyotaizm: Üretim ve yönetimde sürekli iyilefltirme yaklafl›m› ile hatas›z üretim gerçeklefltirme. . Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. Japon Toyoto firmas›. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. makine temposunda çal›flma yerine de bant üretiminden ba¤›ms›z çal›flma tercih edilmeye bafllanm›flt›r. Dolay›s›yla çal›flan bireyin makineyle iliflkisi de¤iflmektedir. buna karfl›l›k araç talebinin çeflitlili¤i gibi faktörlerin de bask›s›yla ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. yerel pazar›n darl›¤›. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. ikinci yaklafl›m için ise Japon firmalar›n›n baflar›lar› örnek olarak gösterilmektedir.1993:49). Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde. Ancak ölçek ekonomisiyle amaçlanan 70 öncesi farkl› bir dönemin mant›¤› ile üretim kastedilmedi¤i gibi. tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek. Ancak hem ölçek ekonomilerinden yararlan›p hem de mikro elektronik teknolojilerini adapte ederek istikrars›z küçük taleplerin ayr› ayr› dikkate al›nabilece¤i üretim sistemleriyle yeni çal›flma düzenine adapte edilebilece¤i de iddia edilmektedir. 70’li y›llarda ise ortaya ç›kan kriz bütün sanayileflmifl ülkelerde üretim biçimlerinin yeniden sorgulanmas›na yol açm›flt›r.2. firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r.Ekonomi 35 Enformasyon toplumu. Masuda’n›n (Masuda. Dolay›s›yla bu toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. Yeni anlay›fl›n önemli unsurlar›ndan birisini Schumacer’›n ifadesiyle “küçük güzeldir” ilkesi oluflturmaktad›r. sadece yeni ortamda küçük firmalar›n yaflayabilece¤i de kastedilmemektedir (Yentürk. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek bir amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini.1990:46) da vurgulad›¤› flekilde büyük ölçüde küreselleflmenin egemen oldu¤u toplum biçimidir. Bu anlay›fla göre sadece esnek uzmanlaflm›fl küçük firmalar kriz flartlar›na daha kolay uyum sa¤layabilirler. Birinci yaklafl›m için ‹talya örne¤i s›kça verilmekte. ‹flin yeniden örgütlenmesi sürecinde çat›flma yerine iflbirli¤i. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz. Ünite . Çünkü kitle üretimi yapan dev firmalar›n istikrars›z piyasalara karfl› küçük firmalar kadar uyum gösteremedi¤i anlay›fl› oldukça yayg›nd›r.

• E¤itime gerekli flekilde önem verilir. • Üretim sürecini gerekli flekilde anlayan çok becerikli elemanlar vard›r.1995:61): • Fazla iflçiler de dâhil olmak üzere.com20110424modern-zamanlar http://www. Örne¤in.com Bir tür esnek üretim biçimi olan yal›n üretimin temel felsefesi. K›saca belirtmek gerekirse esnek ya da yal›n üretimin özelliklerini flu flekilde s›ralayabiliriz (Preffer. tesisin ve bireyin performans›na k›smen ba¤l›d›r. • Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r. flirketin. • Ücret sistemi. Dolay›s›yla bu yaklafl›m Japonya’da gelifltirilmifl olsa bile bütünüyle sadece Japonlara özgü bir yönetim biçimi olarak görülmemelidir.abprotek. • Kalite ve etkinlik do¤ru orant›l› kabul edilir. Japonlar›n grup kültürü. • ‹yi e¤itimli iflçileri elde tutmaya önem verilir. otoritenin daha ›l›ml› hâle getirilmesi. . • Statü engelleri azalt›l›r. stok fazlal›¤› kald›r›l›r. yeni üretim biçimi için uygun bir kurumsal ya da kültürel ortam oluflturmufltur. bireyselli¤in ön plana ç›kart›lmas› ve çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gibi. Japon toplumunun de¤erleriyle de yak›ndan ilgilidir. Böylece firmalar esnekleflme ile bir taraftan üzerlerindeki fazla yükleri kald›r›rken di¤er taraftan da üretim sürecinde sahip olacaklar› belirleme yetkisinin art›fl›yla de¤iflime daha kolay adapte olur hâle gelmektedirler. Ancak Fordist-Taylorist görüfllere alternatif olarak Toyota firmas›ndaki uygulamalardan esinlenerek gelifltirilen iflin örgütlenmesindeki bu yeni yaklafl›m ile 1930’larda Amerika’da Hawthorne araflt›rmalar› ile ortaya at›lan “insan iliflkileri” ekolünün varsay›mlar› aras›nda da paralellikler söz konusudur. • Bir üründen di¤erine h›zla de¤iflebilme yetene¤ine önem verilir.wordpress. ifl yerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› ve ömür boyu istihdam gibi uygulamalar. kaliteden taviz verilemez.36 Resim 2.9 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Charlie Chaplin’in Modern Zamanlar filminde elefltirilen (fordist kitlesel üretim sisteminde) çal›flan bireyin makina ile iliflkisi (Solda) günümüzdeki bilgisayarlarla desteklenmifl modül (esnek) üretiminde (Sa¤da) oldukça farkl›laflm›flt›r Kaynak: http://salihcenap.

ne kadar ve ne zaman istedi¤i ile gerçekte üretilen aras›ndaki fark FAZLA ÜRET‹M 1 HAREKET ZAMAN Gecikme bekleme sonucu at›l insan. karmafl›kl›k ve standards›zl›k sebebiyle müflterinin istedi¤inden daha az veya daha fazla ifl yap›lmas› Esnek Üretim modelinde sürekli iyilefltirme esast›r. çeviklik. Örne¤in ünlü “Harward Business Review”da ç›kan bir makalede GM ve Toyoto’nun ortakl›¤› olan Kaliforniya’da Foremont tesislerindeki uygulamadan hareketle Taylorist görüfllerin tekrar öne ç›kart›ld›¤›n› görmekteyiz. Bu da flunu göstermektedir ki yeni çal›flma düzeninde. gerekse endüstri toplumundaki gibi. gerek tar›m toplumundaki. ürün.10 Zay›f ergonomik süreç tasar›m›n›n veya organizasyonel kurgunun sonucu olarak fazla insan hareketi çaba ve ifllemler Müflterinin hangi ürünü. Çünkü günümüzde özellikle yeni ifllerde küçüklük. bürokratik formalitelerin azl›¤› ve esneklik dolay›s›yla süratlilik büyük bir avantaj olarak kabul edilmekle birlikte özellikle otomotiv gibi vaktiyle “endüstrilerin endüstrisi” olarak kabul edilen baz› sektörler hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir.Ekonomi 37 Resim 2. .comtagyalin-dusunce Bunun yan›nda esnek örgütlenmeye yönelik geliflmelerin tam karfl›s›nda yer alanlar da vard›r. Kaynak: http://www. bilgi ve insan hareketi SÜREÇ VER‹MS‹ZL‹⁄‹ Yetersiz proses tan›mlar›. sorunlara her yerde her zaman geçerli kat›. Mevcut teknolojiler bireylere ve iflletmelere büyük bir esneklik kazand›rm›flt›r. makina kayna¤› 7 2 HATALAR Uygunsuz düzeyde ( az ya da çok) malzeme. Yine ayn› uygulama neticesinde esnek üretim teorisyenlerinin varsay›mlar›n›n tam aksi istikamette ö¤renmenin ve sürekli iyileflmenin de ortaya ç›kt›¤› vurgulanmaktad›r. Ünite . ayn› zamanda iflçilerin de daha iyi motive olmalar›na yol açm›flt›r. de¤er katmayan.eneraconsulting.2. Yeni çal›flma düzeninde baflar› çok de¤iflik yollarla elde edilebilir. malzeme. Yine yukar›da belirtilen görüfller esnek örgütlenme teorisini bütünüyle yanl›fllamamaktad›r. ara stok veya bilgi STOK 6 5 4 3 Spesifikasyon ve üretilen ürün aras›ndaki farktan dolay› fire veya tekrar iflleme do¤mas› TAfiIMA Gerekli olmayan. tek bir yöntemle yaklaflmak mümkün de¤ildir. Bu araflt›rmaya göre ad› geçen yerdeki fabrikada uygulanan Taylorist “Time and motion” yöntemi sadece ifl yerinde verimlili¤in ve kalitenin art›r›lmas›na de¤il.

akKaynak: sine art›rm›flt›r.38 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri Baz› yazarlar endüstriyel üretim alan›nda art›k verimlilik devriminin sona erdi¤i görüflündedir. Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› do¤al olarak sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmekte de¤il ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›karmaktad›r. kaym›flt›r. Tar›m toplumunimalattan bilgiye dan endüstri toplumuna geçifl. Bunun yan› s›ra örgütlerde hiyerarflik yap›lar h›zla çözülecektir. zaman ve mekân kavram›n› de¤ifltirmesi dolay›s›yla örgütlerde yeri ve zaman› da de¤iflken hâle getirmifl. tar›m. tar›msal üretimi azaltmam›fl. merkezî bir öneme sahip olmaktad›r. farkl› etnik gruplar beraber çal›flacakt›r.1993:25-30). 1994:4). Dolay›s›yla gelecekte kültürel çeflitlilik esas olacakt›r. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r.bilgicagi. Enformasyon toplumunda zenginli¤in kayna¤› beden iflçisi olmayanlar›n yani bilgi iflçilerinin veriminin art›r›lmas›ndan geçecektir (Drucker. Örgütler h›zla de¤iflen ifl atmosferinde. fiöyle ki 1950’li y›llarda imalat ifli yapan ya da eflya tafl›yan insanlar tüm geliflmifl ülkelerde ço¤unlu¤u oluflturmaktayd›. Ancak bununla imalat›n bütüResim 2. buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir. Enformasyon teknolojilerinin sa¤lad›¤› avantajla muhtemelen tek kiflilik müteflebbisler ordusunun ortaya ç›kmas› mümkün gözükmektedir.11 nüyle ortadan kalkaca¤› düflüYeni toplumun merkezi nülmemelidir.aspx derece gerilemifltir. Bu süreçte özellikle bilgi iflleri. de¤iflimin nispeten daha yavafl oldu¤u tar›m ve endüstri toplumunun örgütlerinden farkl› olarak bu de¤iflime ayak uyduracak ve projeler üretip çözüm getirecek tak›m çal›flmalar›n›n geçici süreler çal›flmalar›na tan›k olunacakt›r (Paker. bir di¤er ifade ile standartlaflmadan uzaklaflmaya bafllanm›flt›r. Yeni teknolojiler yukar›da da vurguland›¤› gibi. . 1990’l› y›llara gelindi¤inde ise bu say› toplam iflgücünün beflte birine düflmüfltür. geYazilar1689-bilgi_ rekse toplam has›la içinde son toplumu_caginda_ mahremiyet.com r›m›n pay› gerek istihdam. Dolay›s›yla enformasyon toplumunda imalat. Ancak yine de tahttp://www. 2010 y›l›nda da bu rakam muhtemelen toplam iflgücünün onda birinden fazla olamayacakt›r. ‹fl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. madencilik ve ulaflt›rma dallar›ndaki beden iflçilerinin verimini art›rmak art›k kendi bafl›na servet yaratamaz hâle gelecektir. Dolay›s›yla endüstriyel üretimden farkl› süreçlere tabi hizmet/ bilgi/enformasyon üretiminin egemen oldu¤u enformasyon toplumunda iflin yeniden örgütlenmesi bir zorunluluk olarak ortaya ç›kmaktad›r.

12 Günümüzde ifl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. Yeni örgütlerde enformasyon ak›fl›nda da büyük ölçüde de¤ifliklik ortaya ç›kacak ve enformasyonun paylafl›m› en hayati konulardan birisini oluflturacakt›r. O da üniversiteyi b›rakm›fl birisidir. Art›k örgütlerde Taylor. Bir di¤er ifade ile bilgi bu toplumlarda bir zorunluluktan daha çok bir süstür. 19. Morgan adl› birisinin ileri say›labilecek bir e¤itimi oldu¤u ileri sürülmektedir. Baz› senaryolara göre bugünkü ileri düzeyde endüstrileflmifl ülkelerin gelecekte.Ekonomi 39 Resim 2. 1991:46). Bu küresel rekabet ortam›nda e¤itim. iflin tasar›m› ya da teorik bilginin üretimiyle meflgul olan ofisler hâline dönüflebilece¤i. Daha önce de vurguland›¤› gibi enformasyon toplumu imalata de¤il. Öte yandan dönüflüm kaç›n›lmazd›r çünkü küresel rekabet de art›fl göstermektedir. müflteri taleplerine adapte olabilmek amac›yla bugünkünden çok daha esnek olacakt›r. Ayr›ca ayn› çal›flmaya göre iflçiler. Enformasyon toplumuna geçifl geçmiflten büyük ölçüde bir kopufl anlam›na gelmektedir. 1991:2-7) adl› bir çal›flmaya göre iflletmeler. Bilgi bu toplumlarda günümüzdekinden farkl› bir anlama ve iflleve sahiptir. Ünite . 1993:47).2. yüzy›l Amerikan ifl dünyas›n› kuranlar aras›nda yaln›zca banker J. kiflilerin bir örgütün tüm seviyelerinde ö¤renme yükümlülük ve kapasitesini. yar›n geliflmekte olan ülkelere devredebilece¤ini düflünmek oldukça güçtür. Ancak bugünkü geliflmifl ülkelerin özellikle stratejik ürünlerin imalat›n›. Oysa günümüz enformasyon toplumlar›na bakt›¤›m›z zaman üniversite mezunlar›n›n say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl›n mevcudiyeti göze çarpmaktad›r (Drucker. 1993:12). Yar›n›n fabrikas› çok daha fazla bilgisayar kullan›m› ile karakterize edilecektir (Rürup. 1994). Okullarda oldu¤u gibi iflletmeler de kendi içlerinde e¤itimi ön plana ç›kartmak zorunda kalmaktad›rlar (Stone. endüstriyel üretim yerine. Aksi takdirde iflletmelerin giderek fliddetlenen rekabet ortam›na uyum sa¤lamalar› imkâns›z hâle gelmektedir. Örne¤in. Örne¤in. nas›l de¤erlendirebilece¤ini keflfedenler olacakt›r (Senge. Bundan böyle birinin tepeden düflünüp bulmas› ve örgütte geriye kalan herkesin bu büyük stratejistin emirlerini dinliyor olmas› mümkün de¤ildir. Çünkü gelecekte di¤erlerinin önüne geçecek örgütler. Yak›n zamanlara kadar bilgi gerektiren çok az ifl söz konusudur. Nitekim Amerika Birleflik Devletleri’nde 80’li y›llarda yafland›¤› flekilde imalat sektörü neredeyse çökü- . flimdiki geliflmekte olan ülkelerin ise gelecekte imalat ifliyle meflgul olan fabrikalar olabilece¤i tart›fl›lmaktad›r.P. Ford gibi geliflmeleri ö¤renen bir kiflinin olmas› yetmemektedir. Çünkü yeni teknolojiler paylafl›m› kolaylaflt›rmaktad›r. iflletmelerin en önemli sorununu oluflturmaktad›r. Bunun yan› s›ra endüstriyel üretimin yap›s›nda da çok köklü dönüflümler ortaya ç›kmas› beklenmektedir. Workplace 2000 (Boyet & Conn. hizmet ve dolay›s›yla enformasyon/bilgi üretimine dayanan toplumdur. Yine esnekli¤in yan› s›ra yarat›c›l›k da son derece önemli olacakt›r. yönetsel kontrolden daha çok kendi kendilerini kontrol edeceklerdir.

kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. . aksine çal›flanlara standartlaflt›r›lm›fl kitle üretiminin talimatlar›n› makine temposunda b›kmadan tekrar tekrar yapmay› empoze ederler. bugün kalite kontrol çemberleri örne¤inde oldu¤u gibi. mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u. Öte yandan enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi. 1994:657). Geçmiflte bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde ne kadar ifllevsel olmufl olsalar da bugün yeni toplumun ifllerini. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›. Özellikle krizde olan sektörlere bakt›¤›m›z zaman bunlar›n geleneksel endüstriler oldu¤unu görmekteyiz. hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini. 1970’li y›llarda Amerika’da yarat›lan 19 milyon yeni iflin 17 milyonunu hizmet sektörü iflleri oluflturmaktad›r. Ayr›ca endüstri devrimiyle üreticilikten ç›km›fl ve sadece tüketici konumuna düflmüfl olan ailenin.1993:12). Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir (Thurman. çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin yüksek olmad›¤› ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerinin içsellefltirilmedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri. postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. enformasyon ça¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r. Modernist örgütlerden farkl› olarak post-modernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. Bu ifllerin büyük bölümü ise bilgi iflleridir (Naisbitt. “bir ifli en iyi yapan bilir” anlay›fl›na dayanmaktad›r. hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir. standart. geçmiflten farkl› flekilde de olsa tekrar merkezî önem kazanmaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. Bu da yukar›dan dayat›lan kat› çal›flma kurallar›yla yerine getirilemez. 1987).40 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar flün efli¤ine gelmifltir. Karfl›l›kl› güven. Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k. Yine bu süreçte çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gerekti¤i görüflü de yayg›nl›k kazanmaktad›r. Bu yöntemler yarat›c›l›¤› teflvik eden yöntemler de¤ildir. Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k. Ancak bu kat›l›m endüstri toplumlar›nda gözledi¤imiz motivasyon sürecinin bir parças› olmaktan çok. Tam aksine mevcut üretim sürecinde çal›flanlara geçmiflten daha çok bireysel sorumluluk düflmektedir. Nitekim aile ifllerinin say›s›nda da bir art›fl gözlenmektedir. Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. Misyon. enformasyon toplumunda üretim sürecinde. ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r (Alsene. Bilgi üretimi her fleyden önce onu üreten bireyin yarat›c›l›¤›n› ön plana ç›kartmay› gerektirir.

bir veya birden fazla kurulufl için çal›flarak geçirmektedir. Bu dönemde kilise. “maddi ihtiyaçlar› karfl›- . gerekli olan fleylerle aç›k-seçik görev tan›m›n›. yorgunluk. ›zd›rap” gibi ça¤r›fl›mlara sahiptir. Bizde de “emek” sözcü¤ü .” bir “çal›flma toplumu” olmufltur. hedonist yaflam biçimine ve gösterifl tüketimine karfl› ç›km›fl çok çal›flmay› kutsallaflt›rm›flt›r. amaçlar do¤rultusunda yönetimi. asla “toplumsal bütünlük” unsuru olmam›fl ve “özel alan”a hapsedilmifltir. geçim için yap›lan bir süreçtir. zor ifller beklemeyi fakat karfl›l›¤›nda yetki vermeyi.Ekonomi 41 Üçüncü Sektör Enformasyon toplumunun sosyal yap›s›n›n nüvesini. bu arzular›n› gönüllü kurulufllarda çok daha kolay tatmin edebilir hâle gelmifllerdir (Drucker. K›z›lhaç. modern ça¤da endüstrileflme sürecine paralel olarak toplumsal yaflamda merkezî bir önem kazanm›flt›r. kapitalizmin “entelektüel ordusu” gibi çal›flm›flt›r. Çal›flma. Amerikan toplumunun en önemli ay›rt edici özelliklerinden birisi hâline gelmifltir (Drucker. Ünite . 1993:229-64). sürekli ö¤renme ve ö¤retmeyi. Bu toplumlarda çal›flma. Latince’de bir tür iflkence aleti olan tripalium’dan türemifltir. Yine Romal›lar’›n kulland›¤› labour sözcü¤ü de “zahmet. Dolay›s›yla böylesine bir geliflme toplum yap›s›nda da (iflin örgütlenmesi dâhil) oldukça önemli de¤iflmeleri beraberinde getirecektir. Antik ça¤ filozoflar›. ac›. Pre-endüstriyel toplumlarda insanlar flimdikinden daha az çal›flmaktad›r. ‹nsanl›¤›n son 300 y›l›na damgas›n› vuran “modern/endüstriyel toplum. sayg› görme. çal›flman›n kölelere özgü afla¤›l›k bir ifl oldu¤u konusunda hemfikir olmufllard›r. zahmet ve yorgunluk” anlam›na gelmektedir. çal›flma kültürünü yaratma yolunda.1994). sezgisel bir hünerdir. kiliseler vb. liyakat ve al›nan sonuçlar›n sorumlulu¤unu tafl›yabilmeyi ö¤retmifltir. Özellikle Protestanl›k. ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ Bat› dillerinde “çal›flma” anlam›na gelen travail. Böylece iflinde yeterince yetki ve mücadele f›rsat› ile baflar› ortam› bulamayan insanlar. Bunun yan› s›ra modern dünyan›n ekonomik organizasyonlar› ve e¤itim kurumlar› da güçlü bir çal›flma disiplini/eti¤i oluflturulmas›nda önemli ifllevler görmüfltür. Bugün hükümetlerin cevap veremedi¤i sosyal sorunlar›n çözülmesinde katk›da bulunan üçüncü sektör kurulufllar›. insanlar›n kendi istekleri ile kat›lm›fl olduklar› gönüllü kurulufllar (yani üçüncü sektör) oluflturacakt›r (Masuda. iflletmelerin ç›karaca¤› dersleri flöyle s›ralar: Kâr amaçs›z kurulufllar bilgi iflçilerinin nas›l kullan›laca¤›n›. 1990:120). endüstri uygarl›¤›nda yok say›lan. afla¤›l›k bir ifl ya da ceza olarak görülmüfltür. büyük ölçüde atadan kalma do¤al yaflam ritmine ba¤l›. bir davaya inançla ve tutkuyla ba¤lanmay›. kendini gerçeklefltirme gibi arzular›n› gönüllü kurulufllar içinde gerçeklefltirme f›rsat› bulmaktad›rlar.“s›k›nt›. Çal›flma bir tür. geçmiflte çal›flmak kölelere özgü. kendi kendini denetlemeyi. ait olma.2. birçok konuda ihtilaf hâlinde olmalar›na ra¤men.bat› dillerine benzer biçimde . Pre-endüstriyel toplumlar›n “do¤al insan”› için çal›flma. Ayr›ca giderek bireyselli¤in artt›¤› enformasyon ça¤›nda insanlar. Gorz’un da ifade etti¤i gibi sanayileflmenin bafllang›ç y›llar›nda iflçilerin sürekli tam gün çal›flmay› istememeleri ilk fabrikalar›n çökmesine yol açm›flt›r. gönüllü kurulufllar›n üye say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl gözlenen bu sektörde 80 milyondan fazla insan (yani her iki yetiflkinden biri) haftada befl saatini. Nitekim Amerika gibi enformasyon toplumu sürecinde olan ülkelerde bu kâr amaçs›z izciler. Nitekim Drucker.Yani.

42

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. 19. yüzy›l›n endüstriyel düzeninde y›lda yaklafl›k befl bin saat çal›flan iflçiler, 1900 y›l›nda yaklafl›k üç bin iki yüz saat çal›flmaya bafllam›fllard›r. Attali’ye göre bu oran, geliflmifl ülkelerde bin saate kadar inecek ve çal›flmaya adanan süre beflte bire gerileyecektir.Yazar, gelecekte çal›flanlar›n yar›dan fazlas›n›n ücret almayaca¤›n›, ücretlilerin ne tam zamanl› çal›flaca¤›n› ne de s›n›rl› bir sözleflme ile iflletmeye ba¤l› olaca¤›n› ifade ediyor. ‹flyerine gitmeden çal›flma, istihdam›n yar›s›n› oluflturacak ve insanlar bir flirketin hem orta¤› hem de kendi iflvereni olabileceklerdir. Weber’in de belirtti¤i flekilde, endüstriyel düzenin yükselifline paralel bir biçimde, ev ile iflin ayr›lmas› (duygusal/kiflisel iliflkiler ile çal›flma iliflkileri birbirinden ayr›larak) toplumsal rasyonalizasyon için uygun bir zemin haz›rlam›flt›r. Bu sayede modern toplumun alamet-i farikas› olan rasyonalite, ekonomiden kültüre bütünüyle toplumsal dokuyu derinden etkilemifltir. Ancak günümüzün yeni dijital ekonomik düzeni içinde avukatlar, dan›flmanlar, reklamc›lar, ö¤retim üyeleri vb. giderek artan biçimde enformasyon teknolojilerinin sundu¤u imkânlarla ifllerini evlerinden yapabilir hâle gelmektedir. Endüstriyel devrimin aksine enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Örne¤in Rifkin’e göre, yeni zeki makineler birçok alanda, insanlar›n yerine geçmektedir; yani “çal›flman›n sonu” gelmifltir. Dahrendorf’un “üçte iki” kuram›na göre de gelecekte iflgücünün “üçte ikisi” ifl bulurken “üçte biri” çal›flma hayat›n›n d›fl›nda kalacakt›r. Bu da çal›flma hayat›nda vas›fl› iflçilerle di¤erleri aras›nda bir kutuplaflmaya yol açacakt›r. Bir baflka öngörüye göre de gelecek 50 y›l içinde, yar›m düzine vas›fl› iflçi ile otomobil fabrikalar›nda üretim gerçeklefltirilebilecektir. Asl›nda, ücretli iflin sonuna iliflkin kayg›lar› ifade eden görüflleri daha da uzatmak mümkün. Ancak ortada bir gerçek var ki “çal›flman›n sonu” tezleri abart›l› olsa bile bildi¤imiz ekonomik, toplumsal ve kültürel düzenin “sonu”na geliyoruz. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Niteli¤i ve çal›flman›n gerçeklefltirildi¤i mekânlar flimdikinden çok farkl› olsa bile bugün oldu¤u gibi yar›n da çal›flma olacakt›r. ‹nsanl›k görünür bir gelecekte çal›flarak “varolma”ya devam edecektir. Ancak yeni çal›flma düzeni, e¤itim düzeyinin çok düflük oldu¤u bizim gibi ülkelerde toplumun geneli e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa daha genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanmas›na yol açacakt›r. Orta ve uzun vadede toplumun yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

2. Ünite - Ekonomi

43

Özet
A M A Ç

1

Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klamak Sosyolojide, ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan, üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. Bunlar: “Fonksiyonalizm”, “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›.” Fonksiyonalist teoriler, daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. Fonksiyonalistler, serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin, mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›r. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. Fonksiyonalistler, ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia eder. Onlara göre bu iliflki, toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar, sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine çat›flma kuramlar›, ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar, kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia ederek, uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini, Karl Marks ortaya atm›flt›r. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar serbest piyasan›n, s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›r. Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar, ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken, sembolik etkileflim yaklafl›m›, bireyler, gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r. Birçok sembolik etkileflimci, kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurgularlar; özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süreciyle ilgilenir. Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi, büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r. Genelde aileler ilk ve en önemli informel sosyalleflme araçlar›d›r. Arkadafl çevresi bir bafl-

ka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. Yafl›tlar, birer rol modelleri oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler. Aile, arkadafl çevresi, medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda, okul ve ifl çevresi gibi, formel meslekî sosyalleflme yer al›r.
A M A Ç

2

Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetletmek. Weber’den farkl› olarak Taylor bir bilim adam› de¤il bir mühendistir. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r. Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor iflin analizini, daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r: Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi, çat›flma de¤il uyum, bireycilik de¤il iflbirli¤i, s›n›rl› üretim yerine maksimum üretim ,her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. Taylorist anlay›fl büyük ölçüde, hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u, insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r. Taylor’un görüflleri özellikle sendikalar taraf›ndan büyük tepki alm›fl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle de ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini, bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören, yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. Bu sayede endüstri öncesi toplumun vas›f ve çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir. Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verim elli kat›na ç›km›flt›r.

44
AM A Ç

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

3

Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klamak. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamada temsilcisi Henry Ford olmufltur. Ford bu ilkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimden kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. ‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay› son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤lam›flt›r. Bu üretim biçiminde en önemli unsur birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden montaj hatt› de¤ildir. Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve tutarl› bir biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›n›n çok daha önemli oldu¤u iddia edilmektedir. Yine kitle üretim biçiminde montajc›n›n sadece tek bir ifli vard›r. Birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir.Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir. Ayr›ca Ford iflgücünü, sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislikte de bölmüfltür. Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. Böylece fabrika, endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar, meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle tüketimi ve kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl; toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir.

A M A Ç

4

‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirmek. 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütlenmesinde yeni aray›fllar bafllam›flt›r. Esnek üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. Enformasyon toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten kifli bilir. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. Japon Toyota firmas›, ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz. Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde, tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek, firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r. Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimin ön plana ç›kt›¤›n› görmekteyiz. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini, yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz.

2. Ünite - Ekonomi

45

AM A Ç

5

Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klamak. Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmez. Ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›kar›r. Bu süreçte özellikle bilgi iflleri, merkezî bir öneme sahip olmaktad›r. Ancak bununla imalat›n bütünüyle ortadan kalkaca¤› düflünülmemelidir.Tar›m toplumundan endüstri toplumuna geçifl, tar›msal üretimi azaltmam›fl, aksine art›rm›flt›r ancak yine de tar›m›n pay› gerek istihdam, gerekse toplam has›la içinde son derece gerilemifltir. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r; buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir. Enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. Bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde geçmiflte ne kadar ifllevsel olurlarsa olsunlar, bugün yeni toplumun ifllerini, standart, kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir. Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u, çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin düflük oldu¤u ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerini içsellefltiremedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri, mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi, hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k, enformasyon ça-

¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r. Misyon, hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini, postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. Modernist örgütlerden farkl› olarak postmodernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. Karfl›l›kl› güven, bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k, aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›, ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r. Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetlemek. Modern dünyada çal›flma, bir tür, “maddi ihtiyaçlar› karfl›lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. Enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Türkiye gibi ülkelerde toplumun geneli, e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanma tehlikesi söz konusudur. Orta ve uzun vadede toplumun, yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

A M A Ç

6

e. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r e. Bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. Endüstri toplumunda sermaye merkezi bir öneme sahiptir. Bilgi sektörünün a¤›rl›k kazanmas› e. 4. d. d. Toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler b. S›radan bir insan do¤ufltan iflten nefret eder. Beden iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› d. b. Afla¤›dakilerden hangisi Enformasyon Toplumunda zenginli¤in kayna¤›n› oluflturan unsurlardan de¤ildir? a.46 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Andrew Carnegie e. Afla¤›dakilerden hangisi fonksiyonalist yaklafl›m› temsil eder? a. Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleri ile ilgili olarak cezalara ba¤l›d›r. Stoklu üretim 3. Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptir. Stoklu çal›fl›l›r. Babadan kalma yönetim anlay›fl› c. Ürün farkl›laflmas›n›n artt›r›lmas› yoluna gidilmifltir. ‹flin yeniden örgütlenmesi süresinde çat›flma yerine iflbirli¤i alm›flt›r. Enformasyon iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› 5. e. S›n›rl› üretim yerine maksimum üretim 9. Çat›flma de¤il uyum d. d. Okul b. Üretim biçimine göre esnek makineler kullan›lmaya bafllam›flt›r. Afla¤›dakilerden hangisi toyotaizm denen örgütlenme biçimini anlatmaz? a. Afla¤›dakilerden hangisini formel sosyalleflme araçlar› aras›nda sayamay›z? a. d. Endüstri toplumunda sermaye sahipleri e¤itim ve araflt›rma gelifltirmeye en çok harcamay› yapm›fllard›r. 2. Arkadafl çevresi 8. ‹flin gelifltirilmesine tedarik zincirinin de dâhil edilmesi d. Andrew Mellon . John D. Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r e. Endüstri toplumu mallar›n üretimi için makinelerin ve insanlar›n koordinasyonuna dayan›r. b. c. Rockefeller d. ‹flyerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› c. c. Yarg› kurumlar› c. Post-endüstriyel toplum bilgi etraf›nda örgütlenir. Emniyet birimleri e. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi kimdir? a. Bir iflçi birkaç dakikal›k bir e¤itimden sonra iflin bafl›na geçer c. Tar›m toplumlar›nda stratejik kaynak toprak ve iflgücüdür. Bireyler. c. Afla¤›dakilerden hangisi Esnek Üretimin özelliklerindendir? a. Afla¤›dakilerden hangisi Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri aras›nda yer almaz? a. Afla¤›dakilerden hangisi McGroger’in insan iliflkileri ekolünün temel varsay›mlar›ndan biridir? a. Standart miktar üretimi gerçeklefltirildikten sonra ilave yap›lan üretim için performans ücreti verilir. Kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia eder d. Sürekli iyilefltirme e. Hizmet üretiminin artmas› c. Çal›flanlar kendi kendini yönetme ve kendi kendini denetim yollar›n› bir bask› olmadan kullanamazlar 10. Afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular c. Kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurdular 7. 6. Bilimsel yönetimin tesisi b. Bir iflçinin yerine yeni bir iflçi kolayl›kla getirilebilir. Robert Bosch b. D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flan› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yoldur. Bant üretimi modeli uygulamas›. Grup kültürü b. Afla¤›dakilerden hangisi Yal›n Üretim felsefesini yans›tmamaktad›r? a. ‹fl çevresi d. b. Bireycilik de¤il iflbirli¤i e. b. Bilgi iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› b. Henry Ford c. e.

XIV. sürekli olarak risk almalar›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bildi¤imiz bir olgunun yeni bir varyasyonundan ibadert de¤ildir. onun dünyayla olan ba¤lant›lar›yla ilintili oldu¤unu yazar. onun belki de en kafa kar›flt›r›c› yönü. b 9. kendi arzular›m›za ve di¤er insanlarla aram›zdaki iliflkilere yükledi¤imiz etik de¤erdir.b 2. 2008). Esnekli¤e yap›lan vurgu bizzat iflin anlam›n› ve dolay›s›yla onu anlatmak için kulland›¤›m›z kelimeleri de¤ifltiriyor. kapitalimin üzerindeki laneti silmenin baflka bir yolu olarak kullan›l›yor. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Oysa yeni düzen sadece geçmiflin yürürlükten kald›r›lm›fl kurallar›n›n yerine yeni kontrol biçimlerini geçiriyor. kiflinin ekonomik u¤rafllar›n›n bir ömür boyu akt›¤› mecray› anlat›yordu.2. . d 10. uzun vadeli bir hedef için çaba sarf etme ya da gelecekteki bir amaç u¤runa bugünkü kimi mükafatlar› erteleme fleklinde gösterir. e 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. insanlara kendi yaflamlar›n› flekillendirmede daha fazla özgürlük tan›d›¤› söyleniyor. c 5. Yüzy›l ‹ngilizcesindeki “Job” [ifl] kelimesi bir maddenin tafl›nabilir büyüklükteki bir miktar›n› veya parças›n› ifade ediyordu. hangi özelli¤imizin kal›c› de¤er tafl›d›¤›na nas›l karar verebiliriz? K›sa vadeye kilitlenmifl bir ekonomide nas›l uzun vadeli hedeflere sahip olabiliriz? Her an parçalanan veya sürekli olarak yeniden flekillendirilen kurumlarda.Ekonomi 47 Okuma Parças› Bugün “esnek kapitalizm” sözüyle nitelenen sistem. Esnekli¤in kiflinin karakteri üzerindeki etkileri. Her birimiz. ‹flçilerden seri hareket etmeleri. Kaynak: Richard Sennett. Kat› bürokrasi biçimlerini elefltiren ve risk almaya vurgu yapan esnekli¤in. Esnekli¤in kayg› yaratmas› son derece do¤al: ‹nsanlar hangi risklerin olumlu sonuç verece¤i veya hangi rotay› seçmeleri gerekti¤ini bilemiyor. as›l olarak duygusal deneyimlerimizin uzun vadeli boyutu üzerine odaklan›r. e 6. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. parça parça ifller yapmalar› fleklinde. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Geçmiflte. Kelime çal›flma ba¤lam›nda kullan›lmaya baflland›¤›nda da. Ünite . Örne¤in ‹ngilizcedeki “career” [kariyer] kelimesi eskiden tafl›tlar›n [carriage] kulland›¤› bir yolu ifade ediyordu. “kapitalist sistem” sözünün tafl›d›¤› lanetten kurtulmak için “serbest giriflim” sistemi veya “özel giriflim” sistemi gibi pek çok dolaylama gelifltirilmiflti. Ancak bu yeni kontrol biçimlerini anlamak oldukça zordur. Esnek kapitalizm. Sab›rs›z. Horatius bir insan›n karakterinin. kariyerin izledi¤i düz yolu kesti ve çal›flanlar› aniden bir ifl türünden di¤erine yönlendirdi. 10-11 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.” insan›n içinde besledi¤i ancak kimse taraf›ndan gözlemlenemeyen arzu ve duyarl›l›klar› ifade eden “kiflilik” adl› modern türevinden daha kapsay›c› bir terimdir. Günümüzde esneklik. Karakter kendini. Karakter. düzenlemelere ve formel prosedürlere giderek daha az ba¤l› olmalar› isteniyor. Yeni Kapitalizmde ‹flin Kiflilik Üzerindeki Etkileri (‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nevi. a 7. belirli bir anda yaflad›¤›m›z duygu karmaflas›n›n içinden baz› duygular› seçer ve içimizde yaflat›r›z: Yaflatt›¤›m›z bu duygular karakterimizi oluflturur. her an de¤iflime haz›r olmalar›. d 4. sadakat ve karfl›l›kl› ba¤l›l›k. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. hatta antikça¤ yazarlar›n›n “karakter” kelimesinin anlam› konusunda hiçbir flüpheleri yoktu: Karakter. Karakter Afl›nmas›. s. Eski ‹ngilizce kullananlar›n. esnek kapitalizmin karakter konusunda karfl›m›za ç›kard›¤› sorunlard›r. genelde okunaks›z bir iktidar rejimidir. Bu anlamda “karakter.e 3. Burada eseneklik vurgulan›r. ifle eski anlam›n› iade eder. Günümüzde esneklik de. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. karfl›l›kl› sadakat ve ba¤l›l›k nas›l sürdürülebilir? Bunlar yeni. Yeni kapitalizm . Bir yandan kat› bürokrasi biçimleri di¤er yandan da kör rutinin zararlar› elefltirilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karakter kendimizde de¤erli buldu¤umuz ve baflkalar›n›n de¤er vermesini bekledi¤imiz kiflisel özelliklerimizdir. mevcut ana odaklanan bir toplumda. insanlar›n hayat boyu götürü usulü çal›flmalar›.

. Foundations of Modern Sociology. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Allen. Macionis. H. Ankara. Mc.F.48 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini. Drucker. “Modernite Nedir?. ‹nk›lap Yay. E¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma yazma hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i. (1998). Çev. The Sociology of Work.133. H. Grint. C. & Conn. Der. (1997). K. Loveman. (1992). Sociology: A Global Introduction. Bunun sonucu olarak eski yöntemlerle çal›flan. J.’ Modernite Versus Post Modernite. Plummer. Bu sebeple en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir.F.. söz dinlemek. Geneva. Modernity and Its Futures. Printed in Great Britain. Oxford. Ankara. A Dutton Book. Buttenworth Ltd. her fleyi zaman›nda yapmak.G. Rekabet artm›flt›r ve böylesi bir rekabet ortam›nda faaliyette bulunan iflletmeler yeniden yap›lanma sürecine girmifllerdir. Küçük. H.ILO Pub. Computerized Integretion and The Organization Work in Enterpries.M. Schwirian.J. Hicks. (1991). Etzioni. Türkiye ‹fl Bankas› Yay..G.. De¤iflim Mühendisli¤i. Loveman. P. Sabah Yay. Jiobu.Hall. Bozkurt ve O. vd. Çev. Fikret Üçkan.st Century. S›ra Sizde 2 Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. Cambridge. ‹stanbul. Ö. Edit by W. Kerr. Edit. Curry.. P. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimi art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yarataca¤› ortaya konulmufltur.Grow-Hill Book Company. S›ra Sizde 3 Tüketici bir üründen di¤erine çok kolay geçer hâle gelmifltir. Boyet J. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. ‹stanbul.Seized Enterprise Sector. A. Oxford. C.&Gullett. Sociology For The 21. Industrialism and Industrial Man. Drucker. Prentice Hall Europe. Managing The Non Profit Organizations. Harward University Press.P. Çev. Polity Press. Blackwell. Buttenworth Ltd. Onaran. Mc. M.R. Workplace 2000: The Revolution Reshaping American Business. Hammer.G. Grew. Gelecek ‹çin Yönetim:1990’lar ve Sonras›. Modern Organizations.F.. G. Kapitalist Ötesi Toplum. A. Ankara.Sengerberger. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›. Organizations: Theory and Behaviour. Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi..” in The Reemergence of Small Enterprises: Industrial Restructuring in Industrialized Countries. (1994). Alsene. P. E. Piore. (1992). W. gösterileni kafa kullanmadan ö¤renmek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. (1994). yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda. Jeanniere. (1993).K. TODA‹E Yay. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›fllard›r. P. büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r. J. Prentice Hall.. vol. (1994) Managing The Non Profit Organizations.Belk›s Çorakç›. March. Drucker. & Sengenberger. (1993). Post-Industrializm and Post-Fordizm. T. K. (1964). Taylorizm bir taraftan verimlili¤i çok büyük ölçüde art›r›rken di¤er taraftan da insan›n ihmal edildi¤i bir çal›flma düzeninde yabanc›laflman›n artabilece¤ini fark etmemizi sa¤lam›flt›r. Polity Pres. (1990). (1975). amirlerin ve yöneticilerin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi. Endüstri toplumunda ifl tüm yaflam hâline dönüflmüfltür.H. . Örgütler. Newyork. Böylece fabrika. (1994). Vadi/Toplum Yay. International Labour Review. J.J. Series. S. M.(1994). R. Massachusetts. “Introduction-Economic and Social Reorganization in the Small and Medium..F. Drucker.&Dunlop&Harbson&Myers (1960). (1975).A.& Simon.

(1993).2. (1982).A. ‹stanbul. (1987).E and Hickey. Ankara. J. (Edit. 2000 Y›l›n›n Sonras›: Sanayi Sonras› Toplum. “Competence and Choice and Work.&Jones.. W. Öncü. N.. (1993). “Does Business Have Any Business in Education?”. J. ‹stanbul.A. (1993). Ter. ‹stanbul. Toffler. J. Tükçesi: Ali Seden. J. San. (1970).P. Longman. Roos. Mc Groger. Thomson. Rekabette Üstünlü¤ün S›rr› ‹nsan. Womack. Yentürk. C. (1991).Thurman vd) International Labour Office Pub. in On Business and Work Toward New Frontiers.. ‹stanbul. New York. Rürup. Bassil Blackwell. Work of the Future-The Future of Work.E. Managing in the Information Society.Yay. Geneva. Yay. Naisbitt.11. Paker. D. Dünyay› De¤ifltiren Makine. P. (1990). Stone. (1990). Do¤ukan. B. On Business and Work: An Overviev. Information and Organizations. Relasing Snergy Japanese Style. (1991). (1995).” On Business and Work.Ekonomi 49 Masuda Y. A.A. Yap› Kredi Yay.Der. No. Oscarsson. Stinch-Combe.L. Alt›n Kitaplar Yay. Turhan Kitabevi. Ünite . Society in Focus. Say›: 56-61. Üçüncü Dalga.. Third Edition. A. “Post-Fordist Fordist Geliflmeler ve Dünya ‹ktisadi ‹flbölümünün Gelece¤i. Sabah Yay. ‹stanbul Mülkiyeliler Birli¤i Vakv› Yay. Sweden. N. Örgütün ‹nsan ‹liflkileri Yönü. Thurman. Deutschland. ‹stanbul. Harvard Business Review. (1993).2. Çev. Bireyselleflme ve Yönetim: ‹fl Yönetiminde Devrim. Örgüt Sosyolojisi. B. Bahar.. Çev. Oto.. (1981). (1999). D. Senge. Bilgi Toplumu.V. Preffer. .” Toplum ve Bilim. J. Beflinci Disiplin. ODTÜ Yay. MarchApril. University of California Pres Ltd. ‹ldeniz.. Energin. (1993). (1993).

Anahtar Kavramlar Din Sosyolojik Kurum Kutsal Din D›fl› • • • • Cemaat Altyap›-Üstyap› Sekülerizm Teokrasi ‹çindekiler • • • • D‹N NED‹R? D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ D‹N SOSYOLOJ‹S‹ KLAS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹LERDE D‹N Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Din . Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetleyebileceksiniz.3 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptayabilecek. dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klayabilecek. Din ve toplum iliflkisini. Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klayabilecek ve din sosyolojisi ile dini sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt edebilecek.

âdet. cemaat. kulluk. Üstelik dünyan›n her yerinde dini inanç ya da davran›fl olarak ortaya konulan pratikler birbirinden oldukça farkl›l›k gösterebiliyor. izlenen örnek. yasa. hakimiyet. Bu olgu ya tam teflekküllü bir kilise. mezhep.Din D‹N NED‹R? Dünyada gelmifl geçmifl bütün toplumlarda ve hâlen yaflamakta olan bütün toplumlarda din olgusuna rastl›yoruz. Do¤rusu bu tan›mlar›n her biri bir dinin kendisini baflka dinlerden nas›l ay›rt etti¤ini görmek aç›s›ndan önemlidir. tap›nak ve ritüelleriyle yaflanan ve bütün toplumu etkisi alt›na alan bir flekilde ya da bir bütünsellikten yoksun bireysel dinî inançlar veya davran›fllar fleklinde ortaya ç›k›yor. Ancak bu tan›mlardan yola ç›karak dinin tabiat› hakk›n- . Resim 3. itaat. Dinlerin büyük ço¤unlu¤unun din hakk›nda da bir tan›m› vard›r ve bu tan›mlarda genellikle kendilerini standart. dinin bir sosyal olgu olarak her yerde varl›¤›n› görüyoruz. Grekçe ve Latince “religion” olarak ayn› zamanda belli bir inanç çerçevesinde ba¤l›l›k ve düzenli olarak yap›lan ritüelleri kapsar. ceza ve mükafat gibi anlamlarda kullan›l›r. Dilimizde kulland›¤›m›z “din” sözcü¤ünün kökeni Arapça olup sözcü¤ün de¤iflik türevleri boyun e¤me. normal ve hak din olarak gösterirler.1 Sözlüklerde bir tanr›ya veya tanr›lara inanmay› ve o tanr›lara tap›nma pratikleri ile ifade edilen din. yol. K›saca.

siyasi. Sosyologlar böyle bir tan›ma ulaflmak için epey çal›flm›flt›r. genifl bir çeflitlili¤e sahiptir. Bu fark› sosyoloji lehine bir farkl›l›k olarak düflünmek gerekmiyor. o davran›fl› dinsel olarak nitelemeyi gerektirecek olan›n ne oldu¤una dair genel kurallar› belirlemeye çal›fl›r. Özellikle “Dini Hayat›n ‹lk Biçimleri” isimli eseriyle din sosyolojinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›flt›r. Genellikle her din kendine göre “do¤ru din” hakk›nda kendini iflaret eden bir tan›ma sahiptir. Aksine din sosyolojisi dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik. Bu aç›dan sosyolojik olarak dinin tan›m›n›n. Bunun için din sosyolojisinin her fleyden önce bir din tan›m›na sahip olmas› gerekir. Ancak dinin bu flekilde kendini ve dünyay› tan›mlay›fl› belirli bir dinin sosyolojik incelemesi için önemli bir veri olufltursa da dinin sosyolojik tan›m› için yeterli de¤ildir. meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir. Bu çeflitlilikte her dinin kendine özgü bir hakikat iddias› vard›r. onlara taraftar olanlar›n tümü”nü ‘din’ olarak ay›rd edebiliriz. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez.52 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar da sosyal bilimler aç›s›ndan de¤erlendirilebilir bir tipolojiye ulaflmak mümkün de¤ildir. toplumun genel flekillenmesine. Eski oldu¤u ölçüde din. Oysa sosyolojik düflünme ile dinsel düflünme temelden birbirinden farkl›d›r. Hangi tür davran›fllar›n dinsel olarak nitelenebilece¤i ve genel olarak sosyolojik bilginin bir nesnesi olarak dinin nas›l teflhis edilece¤i hususu sosyologlar aras›nda tart›flma konusu olmufltur. “kilise” ve “bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar” (yani cemaat) olarak ay›rt edilebilir. ailevi. Bu tan›mda göze çarpan en önemli unsurlar. Bu o dinin iddias›n› ayn› düzeyden hareket ederek reddetti¤i anlam›na gelmez. ay›rt edilebilir bir etken olarak teflhis edilmeye çal›fl›lm›flt›r. sosyolojik bak›fl aç›s›ndan ay›rt etmek üzere bir tan›ma ulaflma çabalar›nda farkl› sosyolog veya antropologlar›n çabalar›n› görebiliyoruz. Dini. Onun için öncelikle dinin sosyolojik mahiyetinin ne oldu¤unu ve bu mahiyeti ortaya ç›karmaya çal›flan sosyolojik çabalar› ele alal›m. Dinin Sosyolojik Tan›m› Din olgusu bütün toplumlarda rastlanacak kadar yayg›n ve eski bir davran›fl örüntüsüdür. Dinin sosyolojik tan›m› ise sosyoloji tarihinde öyle kolay yap›lm›fl de¤ildir. Bu konuda Émile Durkheim’in (1961: 62) tan›m›ndan yola ç›karsak “Kutsal fleylere. sosyolojiyi bir disiplin hâline getirmifl. . Bunu yaparken dinin kendini tan›mlay›fl›yla kendini bir tart›flman›n içine sokmamas› önemlidir. Ancak dinin her toplumda ortaya ç›k›fl tarz› farkl›d›r. Aksi taktirde sosyoloji kendini bir anda teolojik bir tart›flman›n içinde bulabilir. Oysa sosyal bilim dünyan›n her yerinde karfl›lafl›lan bir olgu olarak dinin mahiyetine dair tarafl› olmayan bir tan›ma ulaflmak durumundad›r. Aksine toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsü olarak binbir çeflitlili¤e sahip olan din olgusunda ortak olan›n ne oldu¤unu. özellikle din sosyolojisi alan›nda en önemli çal›flmalar› yapm›fl ve ifllevselci yaklafl›mlar› formüle etmifl Frans›z sosyolog. ancak onlar›n da ço¤u din hakk›nda kendi öznel tan›mlar›n› gelifltirmekten geri durmam›flt›r. “kutsal”. Dinin kendini tan›mlay›fl› kadar dünyay› da inananlar›yla inanmayanlar›yla tan›mlay›p tasarlamas› söz konusudur. dinlerin din tan›m›yla kendini en temelde ay›rt etmesi gerekir. Émile Durkheim (18581917). Yine de toplumsal yap› ve de¤iflim süreçleri içinde din. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi -Kilise diye an›lan bir tek ahlâkî toplulukta birlefltiren inanç ve pratikler. Sosyolojiyi dinsel bir düflünce yap›s›na alternatif olarak o düflünceyi yanl›fllayan bir tez olarak düflünmek de gerekmez.

Sosyoloji bu kutsallar›n bizatihi kendi etkilerinin var olup olmad›¤› sorusuyla ilgili de¤ildir. Kendilerine atfedilen inanc›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› ile ilgili asla bir fley söylemeksizin insanlar›n onlara yak›flt›rd›klar› özellikler dolay›s›yla kendi davran›fllar›n› belirlemeleri sosyolojik aç›dan önemli bir durumdur. bir ev. Ona göre bütün toplumlar her fleyi “kutsal” ve “din d›fl›” fleklinde ay›ran bir kategorilefltirme sistemine sahiptir. Bütün kutsall›k anlay›fllar›nda bu tarz bir toplumsal özdeflli¤in izlerini bulmak mümkündür. sosyolojik olarak dini en kolay bu noktada teflhis edebilece¤imizi söyler. basketbol oyunlar›ndaki) sembolizm türlerine bakarak tahmin etmek zor olmaz. Din de Durkheim’a göre “kutsal fleylere yani bir kenara ayr›lm›fl ve tabulaflm›fl fleylere iliflkin birleflik bir inançlar ve davran›fllar sistemidir”. sonuçlar› veya tezahürleri vard›r.3. Kutsal›n bir fleyi temsil ediyor olmas› söz konusudur. günümüzdeki reklam ve oyun (futbol. hatta görünürde en din d›fl› toplumlarda bile rastlanmaktad›r. bir a¤aç. bir nehir veya herhangi bir cisim kutsal olabilir. Kutsal anlay›fl› etraf›nda toplumda oluflan birliktelik duygusu toplulu¤un bizatihi temelidir. . bir odun parças›. Durkheim dinin en ilkel biçimlerinden en karmafl›k ileri biçimlerine kadar hepsinde kutsal ve din d›fl› ay›r›m›n›n ortak bir özellik oldu¤undan hareketle. Bu tür davran›fllara dünyan›n hemen bütün toplumlar›nda. basitli¤i ya da ilkelli¤ine paraleldir. Resim 3. Totem düflüncesinin nas›l do¤mufl olabildi¤ini.Din 53 Kutsal ve Din D›fl› Kutsal kavram› Durkheim’›n bütün toplumlar› incelerken baz ald›¤› kavramlardan biridir. geliflmiflli¤i. Önemli olan her kutsal say›lan nesnede sembolik bir yan olmas›d›r. Bunlar›n en ilkel toplumlarda totemler fleklinde ortaya ç›kt›¤›n› görebilece¤imiz gibi daha ileri toplumlarda daha karmafl›k flekillerde ortaya ç›kt›¤›n› görebiliriz. Bu ay›r›mlar›n karmafl›kl›¤› veya basitli¤i söz konusu toplumlar›n da karmafl›kl›¤›. Bu ay›r›m da topluluk duygusunu canl› tutan bir tutumdur. bir sembol.2 Hemen hemen dünyan›n her yerinde ço¤u futbol taraftar› için tuttuklar› tak›m›n formas› kutsald›r. Kutsaldan ise sadece Tanr›lar veya kutsal ruhlar kast edilmez. Bu ölçüde geniflletilmifl bir kutsall›k hemen hemen her yerde bulunabilir. Bir toplum ne kadar ilerlemiflse o kadar karmafl›klaflm›fl olup kutsal ve din d›fl› ay›r›mlar› da o ölçüde bundan etkilenmifltir. Din de bir bak›ma bu ay›r›ma dayan›r. Kutsal say›lan nesnelerin kendi özünde bir kutsall›k olup olmamas› da sosyolojik aç›dan anlaml› bir soru de¤ildir. Bu kutsal say›lan fleylerle insanlar›n kurduklar› iliflkilerin toplumda bir etkisi. Bir tafl. Ünite . Totemizm düflüncesinin modern dünyada da örnekleri hayat›n içinde bolca bulunur. Her tak›m› temsil eden sembolün zamanla fanatik taraftarlar› için fetiflleflme sürecine girdi¤ini görebiliyoruz. Topluluk sembollefltirdi¤i kutsallar üzerinden asl›nda kendi topluluk s›n›rlar›n› oluflturur ve kendisini baflkalar›ndan ay›r›r.

Bat› fieria’da Müslümanlar.54 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Asl›nda modern seküler toplumlarda da görünürde bir kurumsal din söz konusu olmad›¤› hâlde kutsall›k atfedilmifl baz› sembollerin bu tür ifllevleri yerine getirdi¤ini görebiliriz. Dinin yeterince güçlü olmad›¤› toplumlarda bile bunun yerini de¤iflik düzeylerde büyük veya küçük çapl› ideolojiler al›r. Esasen bu ortak alg› ve inanç sistemleri ad›na din denmese de toplumun kuruluflunun temel bir düzeyidir. Bu dünyan›n peygamberleri bilim adamlar›. Fenomenoloji ve etnometodoloji gibi yaklafl›mlar.3 Kutsal topraklarda. tanr›y› ve kendilerini nas›l alg›layacaklar›na dair ortak bir anlay›fl ve alg› sistemi oluflturur. D›flar›dan bakanlar için genellikle bir anlam ifade etmeyen ritüellerin devam› ancak bunlara dair ortak kabullerin oluflmas›yla sürdürülebilir. kutsallaflt›rma sadece bilinen geleneksel dinlerde söz konusu de¤ildir. Ya¤mur ya¤mad›¤› takdirde ise genellikle ibadet ettikleri tanr›n›n ya¤mur ya¤d›ramad›¤›na veya bu yapt›klar›n›n etkisiz ve anlams›z bir fley oldu¤una de¤il. Din paylafl›lan bir anlam sistemi oluflturdu¤u için insanlar›n dünyay›. Kaynak: http://www. Cemaat ortak inanç ve alg›ya dayal› olarak oluflan toplulu¤u baflkalar›ndan ay›racak bir bilinci de gelifltirir. Genellikle cemaatlerin gerçeklik hakk›ndaki ortak bilinç ve . kilisesi fabrikalar olarak bafltan sona bir kutsall›k aray›fl›yla bezenmifl oldu¤unu görüyoruz. dualar›n›n kabul edilmedi¤ine hükmederek inançlar›na sadakatlerini sürdürürler. Resim 3.com/2010/11/west-bank-muslims-jews-and-christians-pray-for-rain/ Dinin inanç paylafl›m›n›n en do¤rudan toplumsal sonucu cemaatleflmedir. Kendisi dinleri aflacak bir pozitivist felsefe iddias›nda sosyolojinin kurucusu Auguste Comte’un da nihayetinde idealize etti¤i dünyay› bir tür pozitivizm dini olarak tasarlad›¤›n› biliyoruz. bütün toplumlar›n ancak bu ortak alg›lar sistemiyle var olabildi¤ini vurgular. mücadele sürecine atfedilen kutsall›k. Ayn› inanc› paylaflan insanlar dünyaya ayn› pencereden bakarlar ve o pencereden ayn› fleyleri gördüklerini düflünürler. Ateist baz› toplumsal hareketlerde de bile yarat›lan flah›s kültleri. toplumu.loonwatch. Hristiyanlar ve Yahudiler hep birlikte ya¤mur duas›ndalar. Bu durum ortak inanc›n sürdürülebilmesi için genellikle iflleyen bir mekanizmad›r. Din bu ortak alg›lar sistemini en iyi düzenleyen mekanizmalardan biridir sadece. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü Dinlerin en önemli ifllevlerinden birisi mensuplar›n› ortak bir inanç etraf›nda birlefltirmeleridir. ölümlerin flehitlikle nitelenmesi gibi durumlar da din sosyolojisi aç›s›ndan incelenmeyi hak eder. cenneti insanlar›n haf›zalar›. Bir ya¤mur duas›na ç›kan insanlar yapt›klar› duan›n sonunda ya¤murun ya¤abilece¤ine inan›rlar. Bu ortak anlam sisteminin paylafl›m› dünyaya dair derin bir düzenlilik ve anlaml›l›k hissi verir. Farkl› bir ifadeyle.

Din 55 alg›s› inananlarla inanmayanlar› veya bu ortak alg›y› paylaflanlarla paylaflmayanlar aras›nda bir ay›r›ma da gider. Do¤al durumda. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ‹nsan sosyal bir varl›kt›r. O yüzden dinin sosyolojik incelemesi çok genifl bir davran›flS O R U lar yelpazesini içerebilir. Ayn› fleyi di¤er sosyal düflünürler de merak etmifllerdir. Çünkü do¤al durumunu bilimsel imkânlarla hiç kimsenin hiç bir zaman bilme flans› olmayacakt›. Hayatlar›n›n merkezine dini L ‹ M koyan inDÜfiÜNE sanlar oldu¤u gibi. Her dinsel davran›fl tam teflekküllü bir dine mensup olmay› gerektirmeyebilir. Tarihin yaz›l› veya yaz›l› olmayan en eski dönemlerine giAMAÇLARIMIZ dildi¤inde bile insan varl›¤›n›n bir toplum içinde cereyan etti¤ini görürüz. Dinin sosyolojik görünürlü¤ü de yine bu cemaat boyutunda olmaktad›r. Do¤al durum hakk›ndaki bütün öngörüler bir yandan insanlar›n nas›l toplum hâline geldiklerini aç›klamaya çal›flan senaryolard› ama bir yandan da bu senaryolar› tetikleyen fley gelecekte kurulmas› hayal edilen dünya imgesiydi. Bu vurgular dolay›s›yla insanlar›n toplum hâlinde yaflamaya bafllamalar› bir tür muamma olarak görülmüfltür. Toplumsal düzeyde dinin devrede oldu¤u hadiselerin bafl›nda bu cemaat boyutu gelmektedir. Ünite . Sonuç olaS‹ZDE olarak dinrak burada sosyolojik olarak ay›rt edilebilecek bir din tan›m› SIRA ile genel sel davran›fl aras›nda da bir ay›r›m yap›labilir. Küçük veya büyük insan topluluklar› insan›n yeryüzündeki seyrinin vazgeçilmez görünümünü oluflturmufltur.3. Locke ve Montesquieu gibi ayd›nlanma filozoflar›n›n as›l amaçlar› insan›n nas›l olup da toplum hâlinde yaflamaya bafllad›¤›n› anlamakt›. yani özünde “iyi” oldu¤u anlat›lan insan için ge- AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . dini hiç önemsemeyen baz› insanlar›n baz› davran›fllar› dinsel olarak nitelenebilir. rekabet ve düflmanl›k hâlinde bulundu¤unu görebiliyoruz. Her dinsel davran›fl mutlaka bir dine ait olmay› gerektirmeyebilir. Dini cemaat böylece insanlara bir kimlik (identity) verirken baflkalar›ndan ayr›flmay› da (difference) ö¤retir. ‹nsanlar›n bir toplum hâlinde yaflad›klar› bütün durumlarda ölesiye ve öldüresiye bir rekabet içinde bulunduklar› vurgulanm›flt›r. Çünkü dinin do¤rudan etkisi yol açt›¤› bu grup bilinci. Asl›nda dinin sosyolojik tezahürleri aç›s›ndan en önemli boyutu belki de cemaat boyutudur. ‹nsan›n do¤as›nda nas›l bir varl›k oldu¤u hususunda birbirleriyle ihtilafa düfltülerse de hepsi insan›n do¤a durumu hakk›nda çaresiz bir düflünce içindeydiler. ‹nsan do¤as› üzerine tart›flan Rousseau. lemedi¤imiz dönemlerde de tek tek veya da¤›n›k biçimde yaflam›fllar m›d›r yoksa bafltan beri toplum hâlinde mi var olmufllard›r? fiayet bafltan beri toplum hâlinde deT E L E V ‹ Z Sonradan YON ¤illerse insanlar hangi nedenlerle toplum hâline yaflamaya bafllad›lar? herhangi bir nedenle toplum hâlinde yaflamaya karar verildiyse. ‹nsan›n bu durumu de¤iflik dönemlerde baz› düflünürler veya K ‹ T A P ‹nsanlar bisosyologlar taraf›ndan üzerinde ciddiyetle durulmufl bir konu olmufltur. dayan›flma örüntüleri ve bunun üzerinden girilen ittifak veya çat›flmalard›r. Dinin inananlar› gerekti¤inde tam bir grup bilinci içinde inanmayanlara karfl› bir birlik ve dayan›flma davran›fl›na kolayl›kla girerler. yani do¤as›nda. Özellikle ‹ngiliz filozof Thomas Hobbes taraf›ndan dillendirilen meflhur “insan insan›n kurdudur” ifadesinin arka plan›nda insan toplumlar› hakk›ndaki bu gözlem vard›r. Gerçekten de bir taraftan insanlar›n sürekli birbirleriyle çat›flma. Dini D ‹ Khiç K A önemsemeyen T baz› insanlar›n kimi davran›fllar› dinsel olabilir. bu karar nas›l oldu da hiç de¤iflmedi ve insan karakterinin vazgeçilmez bir parças› hâline geldi? Bu sorular özellikle insanlar›n birbirinin kurdu oldu¤unu gözlemledi¤imiz du‹NTERNET rumlarda akla çok daha kolay düflen sorulard›r.

yönetim ve iktidar iliflkileri ortaya ç›kard›¤› tespit edilmifltir. Siyasal düzeyi olmayan hiç bir toplum yoktur. Burada kurum. ‹flte din de böylesi bir kurumdur. Bu iliflkiler genel olarak “siyasall›k” diyebilece¤imiz bir düzeyi iflaret eder. O yüzden insan ancak baflka insanlar›n varl›¤›yla insan olabilen bir varl›kt›r. Bu da din kurumudur. Çünkü insan kelimesi “ünsiyet” (al›flma. di¤er yandan bu toplumsall›¤a efllik eden vazgeçilmez ortak baz› kurumsal özellikler üzerinde durulmufltur. Dolay›s›yla insan›n do¤as› denilen fleyin ne oldu¤u üzerinde her halükârda bitimsiz bir tart›flma olsa bile bu do¤an›n en tart›fl›lmaz yan› onun toplumsal bir gerçeklik oldu¤udur. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi ‹nsan›n toplumsal bir varl›k olmas› böylece tart›fl›lmaz bir gerçek olarak kabul edilmifltir. görünen dünyan›n ötesiyle ilgilendikleri. Sonuçta bütün bu yaklafl›mlar›n bir yandan da cevab›n› arad›klar› ana soru toplumlar›n nas›l var olabildi¤iydi. ‹flte toplumsall›k insan›n do¤as›n›n bir parças› olarak insan›n ortaya ç›kt›¤› her yerde ve her zaman rastlanan bir olgu olmufltur. Din ve Siyaset ‹liflkisi Bütün toplumsal oluflumlar›n kendi içlerinde bir liderlik. insan özgürlüklerini alabildi¤ine tan›yan bir düzen olacakt›. insan toplumsall›¤›n›n kendileriyle tezahür etti¤i ve hiç bir toplumda eksikli¤i görülmeyen toplumun varolufl dayana¤›n› oluflturan davran›fl örüntüleridir. Dinin devlet yap›s›n› veya siyaseti tamamen belirledi¤i örneklere teokratik rejim(ler) denir. Toplumsal kurumlar. Ne kadar eski olursa olsun ve nerede olursa olsun insanlar›n öte dünyayla. Çünkü genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. bu toplumsall›¤›n kendisinde ortak veya ay›rd edici baflka nitelikler de aram›flt›r. Ancak teokratik say›lan rejimlerde dinin gerçekten de o rejimin hedefini mi belirledi¤i yoksa o siyasetin dini inançlar› kendi meflruiyetini sa¤lamak için bir araç olarak m› kulland›¤› kolay ay›rt edilebilen bir . ›s›nma. Ancak sosyologlar. ‹nsan kelimesinin kendisi bile ancak baflka bir insan›n varl›¤›yla tamamlanan bir anlam içeri¤ine sahiptir. fiimdi din kurumunun di¤er baz› önemli kurumlarla olan iliflkisini inceleyelim. Bu toplumsall›k ise bizatihi do¤al olan› iflleyerek onu do¤a d›fl›na ç›kararak var olabiliyor. insan olma) anlamlar›yla tan›m gere¤i baflka insanlar›n varl›¤›n› kaç›n›lmaz k›lar. nereden gelip nereye gittikleriyle ilgili sorular› anlamland›rd›klar› ve toplumda kutsal ve din d›fl› alanlar› oluflturup tan›mlad›klar› belli bir davran›fl düzeyi daha vard›r.56 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar lecekte kurulacak düzen insana güven esas›na dayal›. Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. Bu iliflkiye dayal› olarak rejimler teokratik veya seküler rejimler aras›nda farkl› örneklerle çeflitlenir. gündelik dilde kullan›lan ve baz› örgütlenmeleri ifade etmek üzere kullan›lan kurum sözcü¤ünden farkl› olarak davran›fl örüntülerini ifade eder. Böylece hangi insan toplumsall›¤›na göz at›l›rsa at›ls›n görülebilecek asgari düzeyde paylafl›lan davran›fl örüntüleri tespit edilmeye çal›fl›lm›flt›r. ‹nsan toplumsall›¤›n›n ortaya ç›kt›¤› yerlerde toplumsal farkl›l›klar›n üzerinde de bu nedenle durulmufl. Ne kadar eski zamanlara kadar gidilebilse orada insanlar›n küçük veya büyük toplumlar hâlinde yaflamalar›n›n bir alternatifi bulunam›yor.

Fransa ve bir çok örnekte laiklik devletin tarafs›zl›k ilkesi yerine kendisi dinler aras›nda bir din gibi çal›flmakta oldu¤undan dinler aras›ndaki çat›flmay› daha da art›ran örnekler ortaya koymufltur. Bu ak›l ile laiklik din ve devlet iliflkilerini düzenleyen bir ilke olarak ortaya ç›kt›. ‹ngiltere ve ‹rlanda aras›nda. Orta Ça¤ Avrupa’s›nda otuz ve yüzy›l olarak bilinen din çat›flmalar› yüzünden milyonlarca insan öldükten sonra kilise ve devletin birbirinden tamamen ayr›flt›r›lmas› yönünde genel bir ortak ak›l geliflti. Ayn› flekilde ‹srail’in hem devlet olarak varl›¤› hem de bütün yay›lmac› politikalar› Yahudili¤in bir okuma biçimine dayand›r›l›r. ‹slam’›n (veya asl›nda ‹slam’›n bir yorumunun) devletin kurumsal yap›s›n› ve hedeflerini belirledi¤i ‹ran’da veya Suudi Arabistan’da bütün siyasetler dinin kurallar› veya hedefleriyle meflrulaflt›r›l›r. . Günlük hayat›n veya siyasi düzenin dinin etkisinden ar›nmas›d›r. Özellikle Yahudilik. Kendileriyle evlenilmesi yasak olanlar›n belirlenmesi tamamen din kaynakl› bir konudur.3. Baz› kullan›mlarda sadece siyasal düzenin bir özelli¤i olan laiklik (laicite) den ay›rt edilebilir. Ünite . H›ristiyanl›k ve ‹slam gibi dinler kiminle evlenilebilece¤i veya evlenilemeyece¤ini belirlemede ve neslin devam›n›n hangi iliflkiler düzeni içinde sa¤lanabilece¤ine dair aile kurumunu flekillendiren de¤er yap›lar› ve kurallar ortaya koymufllard›r. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. Ayr›ca aile içindeki statüler ve bunlara uygun rollerin belirlenmesinde de dinin ahlaki söylemi aile bütünlü¤ünü koruma do¤rultusunda oldukça etkili olmaktad›r. Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifllev gördü¤ü hâlde farkl› dinler aras›nda da bir çat›flma etkeni olarak çal›flabilir. Sekülerleflme dünyevileflme anlam›nda kullan›l›r. Burada siyasal bir etki alt›nda laikleflme ile sekülerleflme aras›nda bir ay›r›m yapmak mümkündür. Irak’ta ve Pakistan’da fiiilerle Sünniler aras›nda veya yine ‹srail ile bölge halklar› aras›ndaki çat›flmalarla din unsuru önemli bir rol oynuyor. O yüzden siyasi çat›flmalar›n bir ço¤unda dinin önemli bir unsur olarak ortaya ç›kt›¤› görülür. yap›s› ve kodlar› farkl›laflabilir ancak aile hayat› olmayan hiç bir topluma rastlanmaz. Bu aile hayat›n›n flekli. Din ve Aile ‹liflkisi Bütün toplumlarda biyolojik ve kültürel yeniden üretimi temin etmek üzere belirgin bir biçimde “aile” denilebilecek bir davran›fl örüntüsü bulunur. Bu kurallar›n en önemlilerinden birisi ensest yasa¤›d›r.Din 57 durum de¤ildir. ‹ran ve Suudi Arabistan’›n siyaset biçimine ‹slam ad›na muhalefet eden Müslümanlar oldu¤u gibi ‹srail’in siyonist politikalar›na daha do¤ru bir Yahudilik yorumu ad›na fliddetle muhalefet eden Yahudiler de bulunmaktad›r. Bu arada toplumlar sanayileflmenin ve kentleflmenin de etkisi alt›nda siyasal düzenlerinden görece ba¤›ms›z olarak sekülerleflebiliyor. Ancak laikli¤in her yerde ayn› flekilde uygulanmamas› da din ve devlet aras›ndaki iliflkileri düzenleme kapasitesini düflürmektedir. Sekülerleflmeyi insanlar kendi tercihleriyle veya toplumsal hayat›n veya siyasal düzenin etkisiyle yapabilirler.

1997. Ço¤u durumda fakirlerin durumunu gözeten din egemen s›n›flar› rahats›z eden bir yaklafl›m› da temsil edebilir. boflanma. tüketim ve paylafl›m iliflkileri ortaya koyarlar. Buna göre evlenme flekli. vb. Dinde ifllemekte olan tarihsel süreklilik mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de iflliyor olmas› sayesinde sa¤lan›r. belli kurallara ba¤lanm›flt›r. gibi) do¤al yap›s›n›n üzerine de¤erler yüklemifllerdir. uygulamalara veya davran›fl örüntülerine yani “e¤itim” davran›fl›na sahiptir. Bu konuda en somut örnek politeist inançl› site toplumlar›d›r. Din özgürlükleri de o yüzden her fleyden önce belli bir dinin e¤itiminin önünde bir engel olup olmamas›yla ilgilidir. gibi. Hristiyanl›k ve özellikle ‹slam aile konusunda ayr›nt›l› kurallar getirmifl ve onun (iki ayr› cins aras›nda meydana gelmesi. Bu iliflkiler üzerinde de dinin düzenleyici kurallar› var oldu¤u için din ve ekonomi iliflkisi özel bir öneme sahiptir. atalar kültü gibi. vb. Her fleyin bir Tanr›s› vard›r: Do¤um Tanr›s›. Aile reisi. Marx’›n yaklafl›m› dinin egemen s›n›flar›n hizmetinde bir üstyap› kurumu oldu¤u yönündedir. evin belli köfleleri kutsald›r. Oysa dinin ayn› zamanda yard›mlaflma a¤lar›n› harekete geçiren ve onlar› dini yaflam›n bir parças› hâline getiren boyutlar› daha belirgindir. keyfî ve geçici olmamas›. yönetim. dolay›s›yla da ailenin dini belirlemesi daha ön plandad›r. vb. atalar ruhu. Bereket Tanr›s›. püriten ifl ahlak› ve çok çal›flmay› sal›k veren. Bu toplumlarda aile kurumu dinden daha güçlüdür. Protestan ahlak› aras›nda bir iliflki tespit etmifltir. Dinlerin t›pk› siyasette oldu¤u gibi mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›r›p onlar›n ma¤duru olan kitlelerin de bu durumu kolayl›kla kabullenmelerini sa¤lamak gibi bir ifllevi olabiliyor. Din ve Ekonomi ‹liflkisi Bütün toplumlar bir üretim. do¤al/sosyal bir birlik olan aile taraf›ndan da flekillendirilmifllerdir. kad›n ve erke¤in konumu... karfl›l›kl› haklar ve ödevler. Burada ailenin pek çok motifi kutsal hâle gelmifltir. Din ve E¤itim ‹liflkisi Yine bütün toplumlar gelecek nesillere sahip olduklar› anlam kodlar›n›. Dolay›s›yla dinlerin varl›¤› bizatihi güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. Ayr›ca din bir zihniyet dünyas› olarak insanlar›n ekonomik davran›fllar›n› da belirler.58 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Daha baflka tarihî örnekler de göz önünde bulundurulursa din-aile aras›ndaki iliflki konusunda flu sonuçlar ileri sürülebilir: a) Yüksek tipli dinler (salt toplumsal etkileflimlerin ürünü olmayan din) aileye etki ederek onu yeni bafltan flekillendirmifltir. O yüzden dini kitlelerin afyonu olarak görmüfltür. ocak. aileye ait mallar›n kullan›m›. neslin devam›n› sa¤lamas›. Kaynak: Mustafa Ayd›n. Meselâ Yahudilik... Bu ifllevi dinin hakim s›n›flar›n ç›kar›na çal›flt›¤› durumlar› ortaya ç›kar›r. Burada aile kendi yap›s›na uygun bir din gelifltirmifl bir kült oluflturmufltur: Ocak kültü. kültürünü. Max Weber kapitalizm ile kapitalizmin ortaya ç›kt›¤› ba¤lamda mevcut olan. tarzlar›n› aktarmak üzere baz› düzenlemelere. bu da “ekonomi” dedi¤imiz davran›fl örüntülerini görünür k›lar. Kurumlar Sosyolojisi. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Ekonomide paylafl›m› da mutlaka sal›k veren bir dinî anlay›flla birlikte kapitalist bir geliflmenin nas›l yaflanabilece¤i de bu ba¤lamda sorulan bir soru olmufltur. miras. Bilinen bütün dinler kendi anlay›fllar›n› sonraki kuflaklara en sa¤l›kl› biçimde aktarmay› önemserler. b) Toplumsal flartlar›n ürünü olan dinler ise di¤er kurumlar›n etkisi ve belirleyicili¤inde oldu¤u kadar. .

Din 59 Dolay›s›yla toplumun dayand›¤› bu kurumsal olgular aras›nda din de bulunuyor. Din yine var olmaya devam etse de belirleyicili¤i azal›r. Karl Marx (1818-1883) toplumu alt yap› ve üstyap› aras›ndaki bir belirlenim iliflkisi olarak tan›mlam›flt›r. Ancak Althusser’e göre hangi kurumun hangi toplumda son kertede belirleyici olaca¤›n› yine ekonomi belirler (üst-belirlenim) diyerek Marx’›n b›rakt›¤› bofllu¤u kendince kapat›r. Müslümanlar›n veya Mormonlar›n bütün eylemlerindeki tek motivasyonlar›n›n din oldu¤u anlam›na gelmiyor. Ona göre toplum yap›s› ekonomi. di¤er bütün kurumlar de¤iflken olarak düflünülür. Altyap› ekonomi yani maddi üretim iliflkilerinden oluflur. Bu kurumlar›n her birinin mutlaka toplumun oluflumunda çok önemli bir yeri vard›r ancak muhtemelen her toplumda bu kurumlar›n ayr› a¤›rl›klar› veya di¤er kurumlara karfl› belirleyicilikleri olabiliyor. Bu durumda dindarl›¤›n içeri¤i veya etkinli¤i di¤er kurumsal örüntülerin belirleyicili¤i alt›nda kal›r. bir ideoloji. Bu durumda toplumun baflka kurumsal örüntüleri. Altyap› her zaman kendi ihtiyaçlar› temelinde belli bir aile. siyaset ve ideoloji ayaklar› üzerine oturur. bir siyaset. Müslümanlar. aile veya e¤itim durumu bu toplumlar›n önceliklerini belirleyebilir. Peki bu belirlenimcilik iliflkisinin baflka türlü cereyan etti¤i örnekler yok mudur? ‹deolojik yap›lar›n ve bilhassa dinin ekonomik davran›fl› belirledi¤i örnekler çokça bulunabilir. Baz› toplumlarda ekonomi. Onun Protestan Ahlak› ile kapitalist ruh aras›ndaki çekicili¤e dair görüflleri bir ekonomik olgu olarak kapitalizmin oluflumunda bir . Örne¤in. Ünite . örne¤in. Çocuk say›s› özellikle eme¤iyle geçinenler için ekonomik olarak da güçlü olmay› getirir. harekete geçip o inanc›n flekillendirdi¤i bir toplumu kurmaya çal›flmalar› s›kça görülen örneklerdendir. Budistler veya Mormonlar›n içinde dinin emir ve yasaklar›n› gözeterek ve sadece bunlar› gözeterek bir hayat kurman›n öncelendi¤i örneklerin yan› s›ra dinî emirlerin bu toplumlar taraf›ndan hiç önemsenmedi¤i. Max Weber (1864-1920) ise özellikle ekonomi ile din aras›ndaki belirlenimcilik hususunda dinin öneminin Marksist literatürde fazla küçümsenmifl olmas›na karfl› önemli bir tezi ifade etmifltir. Ayn› flekilde Amerika’daki Mormonlar dinin toplumu flekillendirdi¤i tipik toplum biçimlerindendir. Ancak bütün bunlar her yerdeki Yahudilerin. Örne¤in. ‹nsanlar› bir dinî inanç etraf›nda topland›klar›. ‹slam’›n da toplumu bafltan afla¤›ya yap›land›rd›¤› örnekler çoktur. H›ristiyanlar. Toplumlarda hangi kurumlar›n daha belirleyici olaca¤› toplumun tarihine. baz› toplumlarda siyaset baflka baz› toplumlarda da ideolojik saç aya¤› belirleyicidir. görece sekülerleflmifl örnekler de var olabilir. bir aile ve bir e¤itim düzenini üstyap› olarak belirler. Yap›salc› Marksizmin ünlü düflünürü Louis Althusser tam da bu kurumlar aras›ndaki belirlenimcilik (determinizm) iliflkisini Marx’›n altyap›-üstyap› eksenine üçüncü bir boyut getirerek aç›klar. dinamizmine göre de¤iflir. bilhassa siyaset veya din taraf›ndan veya aile yap›lar› taraf›ndan belirlendi¤i toplumlar veya durumlar da söz konusudur. ‹srail devlet ve toplumunun tüm flekillenifli dinin anlamland›rd›¤› bir çerçevede gerçekleflir. bir din. Yahudiler. belki de ileri kapitalist toplumda giderek geliflen teknoloji insan eme¤inin önemini azaltt›¤› ölçüde aile hayat› gevflemeye yüz tutmufl en az›ndan çekirdek aileye do¤ru bir geliflim kaydedilmesine yol açm›flt›r. Oysa modern kapitalist toplumda. Belirlenimcilik tek tarafl› de¤ildir.3. feodal üretim biçiminde insan eme¤i çok merkezî oldu¤u için aile de bu ihtiyaçlara göre genifl aile olarak flekillenir. ekonomi. Böylece ekonomi sabit. Ekonominin tam da Marksist anlamda di¤er bütün kurumlar› belirledi¤i toplumlar olabildi¤i gibi. Hiç bir toplum için özü itibariyle dinin veya di¤er sosyolojik kurumlar›n daha belirleyici oldu¤u yönünde bir saptama yap›lamaz. siyaset.

fakat buradaki konuyu DÜfiÜ N E L ‹ M tamamlamak için önceden diyebiliriz ki. O yüzden Bat› dünyas› co¤rafi kefliflerin sonucunda karfl›laflt›¤› yabanc› . Weber ekonomik belirlenimcili¤e tam karfl› bir alternatif olarak din belirlenimcili¤ini savunmaz. farkl› dinlerin inançlar› kendi kavramlar›yla anlat›lmaya çal›fl›lTELEV‹ZYON m›flt›r. yaflay›fllar›na ve dinlerin ortaya ç›k›fllar›na dair önemli sosyolojik verileri ‹NTERNET içermektedir. rak çok daha eskilere Bu ba¤lamda Orta Ça¤ H›ristiyan kozmolojisinin di¤er insanlar ve inançlar hak‹NTERNET k›ndaki görüfllerine karfl›l›k ‹slam dünyas›nda çok daha eski bir literatür vard›r. 548/1153) Horasan’›n fiehristan bölgesinde do¤mufl. H›ristiyanlar için de insanlar yeterince tan›mlanm›fl ve s›n›rl› bir çeflitlili¤e sahipti. Bu eserinin yan› s›ra el-‹rflâd ilâ Akaidi’l ‹bâd. BüAMAÇLARIMIZ yük ‹slam bilginlerinden fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal (Dinler ve Heretik Gruplar) isimli eseri ile Endülüslü büyük alim ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal K (Dinler. Aksine bu belirlenimcili¤in tek tarafl› olmad›¤›n› ve özellikle kapitalist bir ahlak ile diS O R U nin bir araya gelmesinin bir tarihsel olay› meydana getirdi¤ini söyler. E¤itimini Horasan’›n yan› s›ra Nisabur.60 SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE dinsel zihniyet olarak Protestanl›¤›n çok önemli bir katk›s› oldu¤una dairdir. Ancak baflka insanlar›n hayatlar›na dair bu ilgi kuflkusuz din sosyolojisinin bütün ihtiyaçlar›n› karfl›layacak kadar flekillenmifl de¤ildir. Telhis’ül Aksâm li-Mezâhibi’l Enâm. O yüzden sosyolojik bilginin kökeD‹KKAT T E L E V ‹olarak Z Y O N flekillenmeye bafllad›¤› 19. Bir süre Ba¤dat’a dersler vererek ö¤renci yetifltirmifltir. Afla¤›da bu konuya tekrar dönece¤iz. Muhammed b. fiehristani. Harizm ve Cürcan’da sürdürmüfltür. Abdulkerim (ö. Eserleri aras›nda en bilineni. Târihü’l-Hükema ve el-Mebde’ ve’l Meâd adl› eserleri say›labilir. vekilli¤ini yapt›¤› vezire ithaf etti¤i Kitâbü’l Milel ve’n Nihal’dir. D‹KKAT ‹nsan toplumlar›n›n D ‹ K K A T oldu¤u her yerde din var olsa da dinin hem her toplumdaki belirleyicili¤i ve hem de görünüm biçimi farkl› olabilmektedir. Yahudilik ‹srailo¤ullar›n›n d›fl›nda kalan insanlar›n tamam›n› gentile (Yahudi olmayanlar) olarak neredeyse tek bir kategoride de¤erlendirirken inançlar›n› önemsiz ve ilgilenmeye de¤mez olarak görmüfltür. felsefe ve dinler ve mezhepler tarihi alan›nda önemli eserler vermifl bir ‹slam alimi. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok danini bir disiplin ha gerilere götürebiliyorsak dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olaSIRA S‹ZDE götürebiliriz. Bu katk›n›n mahiyeti kuflkusuz tart›fl›labilir. Bu eserlerde farkl› dinler kendi kavramlar›yla tan›t›l›rken bir tür fenomenolojik veya anlamac› din sosyolojisi çabas›n›n ilk örnekleri de verilmifl. Yahudilik ve H›ristiyanl›¤›n d›fl›nda kalanlar paganistler olarak önemsenebilecek bir çeflitlilik arz etmiyordu. ve Heretik Grup ve Düflünceler için K›lavuz) isimli eseri bu ‹ T A P alandaki en önemli öncü metinlerdir. Kelam. Ancak farkl› dinlerin tabiat›na. Bat›’da ise H›ristiyanl›¤›n veya Yahudili¤in baflka dinlere olan ilgisi nispeten daha zay›f kalm›flt›r. Din ile di¤er sosyolojik SIRA S‹ZDE kurumlar aras›nda hangisi toplumun flekilleniflinde daha belirleyicidir? DÜfiÜNEL‹M D‹N SOSYOLOJ‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O T RA U P SIRA S‹ZDE 1 AMAÇLARIMIZ K S‹ OT R AU P Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› D‹KKAT TEL EV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimi genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. Musâraâtü’l Felâsife.

Gerçekten de dünyan›n sanayileflmenin etkisiyle büyük bir dönüflüm içinde oldu¤u 19.Din 61 kültürleri âdeta bir sürpriz gibi karfl›l›yordu. Comte’un bu yaklafl›mlar›na paralel olarak Marx da dini bir üstyap› kurumu olarak ve yine bir sorun olarak infla ederken bu yaklafl›m›yla din sosyolojisinin flekillenmesine önemli bir katk› yapm›fl oluyordu. Comte. Avrupa’da Rönesans ve reformasyon döneminde din alg›s›nda önemli de¤iflimler meydana gelir. Afla¤›da her ikisinin görüfllerine daha detayl› bir biçimde de¤inece¤iz. Uzun y›llara yay›lan din savafllar› ve akabinde sanayi toplumunun etkisiyle yaflanan sekülerleflme süreci dine yönelik bak›fl› da derinden sarsar. dini teolojik dedi¤i birinci hâle ait görüyordu. yüzy›lda geliflen sosyoloji disiplini içinde din de özel bir yer tutar. ‹sa’ya inan›p Tanr› Krall›¤›na girecek olan insanlar›n d›fl›ndaki hiç kimse için bir yer ay›rm›fl de¤illerdi. dini di¤er bütün üstyap› kurumlar› gibi egemen s›n›flar›n ç›karlar›na hizmet eden bir ideoloji olarak de¤erlendiriyordu. Bat›l› flartlarda flekillenmifl olan H›ristiyan teolojisiyle e¤itilmifl kitleler bu dünyan›n gelece¤inde Hz. Özellikle David Hume’un (1711-1776) dinin do¤as› üzerine olan kitab› din sosyolojisi tarihi aç›s›ndan bafllang›ç metinlerinden biri say›labilir.3. Buna ra¤men bu merak dini sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir konusu olmaktan ç›karmad›¤› gibi dine yönelik sosyolojik ilginin çerçevesini oluflturmufltur. Onun bu görüflleri kendisinden önce Hegel taraf›ndan bafllat›lm›fl olan ve ünlü Alman felsefeci Ludwig Feuerbach (1804-1872) taraf›ndan belli bir yönde gelifltirilmifl olan düflüncelere bir tür reddiye niteli¤indeydi. Üç hâl yasas› olarak bilinen bu kurgusuna göre. Bu yüzden karfl›lafl›lan yeni din ve inançlar teolojik bak›mdan bir bak›ma huzur kaç›r›yorlard›. O yüzden bu dönemde dine yönelik sosyolojik ilgi dinin bir sorun oldu¤u alg›s›na ve cenazesinin nas›l kalkaca¤›na dair bir meraka dayan›yordu. Bu düflünceye paralel olarak paylaflt›klar› bir kanaat de dinin insan uydurmas› bir fenomen oldu¤uydu. Din sosyolojisinin genel sosyolojinin tarihine paralel olarak geliflmesinde Marx’›n din hakk›ndaki olumsuz da olsa bu de¤erlendirmelerinin özel bir önemi vard›r. 19. O yüzden bu dönemlerde sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir k›sm› dini toplumsal bir kurum olarak alsalar da bu kurumun çözülmeye ve yok olmaya yüz tutan bir kurum oldu¤unda neredeyse birlefliyorlard›. Bu atmosfer alt›nda geliflen pozitivist-ilerlemeci yaklafl›mlar yaflanmakta olan geliflmenin ileri aflamalar›nda dinin yok olaca¤›n› öngörüyorlard›. Daha sonra Durkheim’›n dinin özünü ve kökenini bulmak üzere ilkel dinler üzerine yapt›¤› ve Dini Hayat›n Temel Biçimleri bafll›¤› alt›nda toplanm›fl çal›flmalar› ile Weber’in Marx’›n maddeci yaklafl›mlar›na bir tür reddiye gibi alg›lanm›fl olan Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli eseri din sosyolojisi alan›n› disipline eden temel referanslar› oluflturmufltur. Sanayileflmenin etkisiyle bu döneme kadar yaflanan h›zl› ve bafl döndürücü toplumsal de¤iflimden din de nasibini al›r. Marx. Felsefi dedi¤i ikinci hâlde zay›flayarak da olsa ayakta kalm›fl olan dinin. . gelece¤in pozitif-bilimsel hâlinde tamamen yok olaca¤›n› öngörüyordu. Sosyolojinin kurucusu say›lan Auguste Comte tarihi do¤rusal bir ilerleme mant›¤› üzerine kuruyordu. anlafl›lacak bir fley yoktu. Ünite . Bu dönemde Francis Bacon’un ve David Hume’un dinin tabiat›na dair yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ve antropolojinin modern zamanlardaki ilk nüvelerini oluflturur. yüzy›lda dine bir gelecek biçilemiyordu. Feuerbach dinin tabiat›n› ve ortaya ç›k›fl flartlar›n› anlamaya çal›fl›rken Marx için her fley çok belliydi.

Dinin kökenine dair bu cesur aç›klamas›na karfl›l›k Feuerbach. Onlar dinin nas›l ortaya ç›kt›¤› gibi hiçbir zaman ö¤renemedikleri ve belki de sosyolojik olarak hiçbir zaman tam olarak bilinemeyecek bir sorunun peflinden gitmifllerdir. ekonomi. deprem. Oysa din sosyolojisinin temel referanslar› say›lan isimlerin dinle ilgili sorduklar› sorular bunlarla s›n›rl› kalmam›flt›r. aile. Bu yüzden sebebi aç›klanamayan bu olaylar›n gerçek nedenleri anlafl›ld›¤›nda. Örne¤in. Comte bugün bir veri. bir gerçek olarak karfl›m›zda duran din olgusunun tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›fl oldu¤unu söylemifltir. Karl Max ise dinin kökenine dair Feuerbach’›n aç›klamalar›n› paylaflm›fl ancak onun dinin ifllevlerine gere¤inden fazla önem vermifl oldu¤unu düflünmüfltür. Feuerbach’›n tanr› düflüncesine (teolojiye) getirdi¤i antropolojik yaklafl›m teoloji tarihinde oldukça önemsenmifltir. Comte’un düflündü¤ünün aksine insanlar›n baz› konulardaki bilgileri artt›¤› hâlde.62 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar Dinin toplumda ne tür bir ifllevi oldu¤u. toplumsal olaylar› nas›l etkiledi¤i. tanr› fikrine de ihtiyaç kalmayacak demektir. aksine insanlar daha fazla bilgilendikçe dinsel aç›klamalar›n yeri ayr› tutuluyor hatta bu aç›klamalarla dinî düflünce daha da pekiflebiliyor. yine de dinin toplumsal ifllevlerini önemsemekte. nedenleri aç›klanamayan ve korkutan y›ld›r›m. dini düflünce terk edilmiyor. Bu konuda sergilenen yaklafl›mlar asl›nda bir yandan da sosyolojinin çok temel bir metodoloji sorununu da a盤a ç›karm›flt›r. ‹nsan. bu ifllevler üzerinde durmaktad›r. Ama hiçbir zaman test edilemeyecek dönemlere veya alanlara dair bir fley söylemeye s›ra geldi¤inde bunu bilimsel olarak temellendirmek nas›l mümkün olacakt›r? Bu noktada ilk dönem sosyologlar›n hepsi binlerce y›l öncesine ait bir olgunun nas›l ortaya ç›km›fl oldu¤unu sormaya kalk›fl›nca bunu bilimsel olarak temellendirme sorunuyla karfl›laflm›fllard›r. siyaset ve e¤itim gibi di¤er kurumlarla ne tür bir iliflki içinde oldu¤unu tespit etmek nispeten kolayd›r ve bunlar din sosyolojisinin asl›nda en temel ve görece kolay cevap verebilece¤i sorular›d›r. Marx’a göre din bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur: “Cennetin fantastik gerçekli¤i içinde süper insan› arayan fakat orada kendi yans›mas›ndan baflka bir fley bulamayan insan. yani bilim bütün aç›klanamayanlar› aç›klad›¤›nda. kendi zaaflar›n›n ve eksikliklerinin tamamlanm›fl oldu¤u kendi varl›¤›n›n mükemmel bir suretini Tanr› olarak yaratm›flt›r. O yüzden gelece¤in pozitif dünyas› bilimin her fleyi aç›klayaca¤› bir dünya olaca¤› için dine de Tanr› fikrine de yer kalmayacakt›r. Feuerbach’a göre bir dönemin düflüncesine yans›yan tanr›y› ö¤renince asl›nda sadece o dönemin insan›n› ö¤renmifl oluruz. f›rt›na. yüzy›l filozoflar› aras›nda çarp›c› görüfllerden birini de Ludwig Feuerbach ortaya atm›flt›r. Ona göre yeryüzünde yetenekleri ve güçleri bak›m›ndan do¤a karfl›s›na oldukça zay›f kalan insan. ya¤mur gibi do¤a olaylar›n› aç›klamak üzere “tanr›” düflüncesini uydurmufltur. Sorun flu ki bugün test edilebilecek bir alanda sosyal bilim yapmak mümkün. Yani Tanr› mükemmel bir insan olarak insan taraf›ndan bir yans›tma arac› olarak ortaya ç›km›flt›r. ama biçim olarak Comte’un düflündü¤ünden farkl› olarak ve bir ihtiyaç olarak yarat›ld›¤›n› düflünmüfltür. O da Tanr›’n›n yine insan taraf›ndan uydurulmufl oldu¤unu. kendisinin as›l gerçekli¤ini ara- . dolay›s›yla belli bir olgunun bugün baflka olgularla olan temaslar›n› ve etkileflimlerini tespit etmek mümkün. Dinlerin kökenine dair 19. Dinin kökenine dair söyledikleri yöntemsel olarak söylenemeyecek fleyler olsa da teolojiyi insan› anlaman›n bir yolu olarak ele alan yaklafl›m› antropolojiye önemli bir katk› say›lm›flt›r.

Karl Marx . Dinin elefltirisi. devleti. d›¤›. Din. toplumudur. Din.Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltirisine Katk› Marx dinin kökenine dair bu kadar kesin konuflurken dinin sosyal ifllevine dair yer yer afl›r› ekonomik indirgemeci bir yaklafl›m› benimsemifltir. aramas› gereken yerde. Fakat insan dünyan›n d›fl›nda ikamet eden soyut bir varl›k de¤ildir. din insan› de¤il. onun kökeni hakk›nda ne Marx’›n ne Comte’un ne de Feuer- . onun ansiklopedik bir özeti.. bu dünyan›n genel teorisidir. ciddi tamamlan›fl›. Feuerbach’›n H›ristiyanl›¤›n Özü kitab›ndaki din hakk›ndaki görüflleri. 2007: 121). Onun koflullar›yla ilgili aldan›fltan (‹llüzyondan) vazgeçme iste¤i. güçlü retori¤iyle bu iliflkiyi kurmakta zorlanmayacakt›r. baz› örneklerde Marx’›n tam da resmetti¤i flekilde iflliyor olmas›. kalpsiz bir dünyan›n kalbidir. Marx. Örne¤in dinin bir afyon olmas›n›n basitçe dinin insanlar› uyutan bir olgudan öte. bast›r›lm›fl varl›¤›n müflahadesi. Bu da tanr› veya di¤er dini unsurlardan baflka bir fley olmayacakt›r. coflkusu. Dini afyon olarak niteleyen ifadeleri ise genellikle onun dine karfl› uzlaflmaz karfl›tl›¤› fleklinde anlafl›lm›fl oldu¤u hâlde farkl› yorumlara da konu olmufltur. Ünite . onun ruhsal onur meselesi. Din insan›n afyonudur. ‹nsan insan›n dünyas›. Marx’›n kendi teorisini gelifltirmede önemli olmufltur. dine karfl› tümevar›msal bir tutumdan kaynaklan›r. art›k kendi benzerinden -insan d›fl›ndan. gerçek ›zd›raba karfl› bir protestodur. ‹nsan›n özünün fantastik gerçeklefltirimidir çünkü insan›n özü hakiki bir gerçekli¤e sahip de¤ildir. teselli ve hakl›laflt›r›m› için evrensel bir zemindir. bu toplum dini bu tersine dönmüfl bilinçlili¤i üretir. Dinsel ›zd›rap ayn› zamanda gerçek (reel) ›zd›rab›n bir ifadesi.Din 63 Resim 3. Din d›fl› elefltirinin temeli (esas›). Bu yüzden dine karfl› olan bu savafl dolayl› olarak öteki dünyayla olan savaflt›r -dinin ruhsal bir koku katt›¤› dünyaya karfl›. öz hissiyat›d›r. Dinin ortadan kald›r›lmas› insanlar›n gerçek mutlulu¤u için gerekli olan aldat›c› (illusory) bir mutluluk gibidir. popüler bir form içindeki mant›¤›. O tutum dinin kökenine dair önceden verilmifl bir hükümden baflkas› de¤ildir. Kuflkusuz bu dinin ifllevine dair baflka bir konudur. Dinin hakiki bir gerçekli¤inin olmad›¤› peflinen kabul edildi¤inde geriye onun ne flekilde uydurulmufl oldu¤unun aç›klamas›na gelir. bir s›k›nt› ›rma¤›n›n tasar› hâlindeki elefltirisidir. Din yine tümevar›msal olarak altyap›n›n (maddi dünyan›n. fludur: ‹nsan dini infla eder. böylece hâlesi din olan bir hüzün. onun manevi müeyyidesi. Bu devlet.3. aldan›fllara ihtiyaç duyan bir kofluldan vazgeçme iste¤idir.baflka bir fleyi bulmaya çal›flmayacakt›r” (Marx & Engels. Baflka bir deyiflle din henüz kendini bulamam›fl veya zaten kendini tekrar kaybetmifl insan›n öz bilinci. üretim düzenlerinin) bir türevi olarak kabul edildi¤inde yine geriye bu iliflkiyi mant›ksal olarak kurmak kal›yor. Dinin bugün baz› toplumlarda. Bu terimlerle yaklafl›lan dine dair hükümler.. çünkü bu tersine dönmüfl bir dünyad›r. insanlar› tedavi ve rehabilite eden bir s›¤›nak olmaya da iflaret edebilece¤i üzerinde durulmufltur. Buna gerekçe olarak da Marx’›n ça¤›nda afyonun uyuflturucu anlam› kadar ilaç anlam›n›n da revaçta oldu¤u ileri sürülmüfltür.4 Ünlü Alman Felsefecisi Ludwig A. t›pk› ruhsuz bir dünyan›n ruhu oldu¤u gibi.

Nas›l bugün ilkel kabilelerle eflzamanl› olarak alabildi¤ine geliflmifl medeniyetler örneklerini beraber sergiliyorlarsa geçmiflte de en ilkel san›lan dinsel biçimlerle efl zamanl› olarak daha medeni veya karmafl›k versiyonlar da ortaya konulmufl. do¤rusu bilimsel aç›dan ciddi s›k›nt›l›d›r. Ayr›ca dinin toplumsal bütünlü¤ü sa¤lamak gibi baz› ifllevlerine de¤inilebilir. Dinin belli pratiklerde gerçekten iktidarlar› meflrulaflt›ran bir ideolojik araç olarak kullan›m› da yayg›nd›r. basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. Durkheim’in çal›flmalar›na yön veren varsay›mlar flöyle s›ralanabilir. Örne¤in. heykel karfl›tl›¤›) bir vurguya sahip oldu¤u hâlde k›sa bir süre içinde önce teslis inanc› arkas›ndan da kutsallaflt›r›lm›fl say›s›z figürün yeflermesine imkân veren bir geniflli¤i benimsemifltir. Çünkü insanl›k tarihinin çok eski oldu¤u gerçe¤i göz önünde bulunduruldu¤unda en temel biçimlerin de bu en eski toplumlarda olaca¤› da kabul edilir. Çünkü kendi teorik yaklafl›mlar›n› do¤rulayacak kadar ampirik veriye dayanabilirler. 2. 1. Oysa bütün bunlar dinin ilk kökeninin ne oldu¤una dair bu kadar kesin konuflmaya imkân vermez. Din toplumlar›n geliflmesine paralel olarak basitten karmafl›¤a. Demek ki dinlerin kökeninin çok tanr›l› oldu¤u ve dinlerin tek tanr›l› bir dine do¤ru bir evrim geçiriyor oldu¤u düflüncesi basit bir . Dinî hayat›n ilk biçimlerini anlamay› hedeflerken bu ilk biçimleri nereden bulaca¤› ister istemez akla geliyor. Oysa Durkheim en eski toplumlar›n ça¤›m›zda Avustralya’n›n balta girmemifl ormanlar›nda yeterince temsil ediliyor oldu¤unu düflünmüfl ve bu kabileleri inceledi¤inde sanki binlerce y›l önceki ilk insan toplumlar›n› da incelemifl olaca¤›n› varsaym›flt›r. O yüzden de Avustralya kabileleri aras›nda yaflamakta olan din binlerce y›l önce dinin ilk ortaya ç›kt›¤›nda yaflayan dinle ayn›d›r.64 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bach’›n yapt›¤› ç›kar›ma imkân vermiyor. Durkheim’in da Marx’›n da gözlemini yapmakta olduklar› dinsel olgular›n ifllevleri hakk›nda söylediklerine ilk anda itiraz edilmeyebilir. Üstelik baz› örneklerde belli dinsel inançlar›n uydurulmas›na da tan›k olunabilir. Ancak bu kabul. Binlerce y›l önceki ilk topluluklar›n nas›l oldu¤u bile tart›flma konusuyken ve o toplumlara dair elimizde hiçbir konuda kesin bilgiler yokken bugün yaflamakta olan bir kabilenin onlar› temsil ediyor olabilece¤ini düflünmek. Dinin en ilkel toplumlarda da bulunan temel bir flekli vard›r ve ilk ortaya ç›kt›¤›nda nas›l ise bu flekil bugünkü ilkel kabilelerde de ayn› flekliyle bulunabilir. Durkheim. Buna ra¤men bir s›n›fland›rmaya göre tam karfl›t bir noktada olmas›na ra¤men Émile Durkheim de dinin kökeniyle ilgili ayn› cesur yaklafl›m› paylafl›yor. 3. Çünkü din fikrinin ilk defa bütün insanl›¤›n akl›na nas›l gelmifl oldu¤unu bugünden bilimsel bir yolla tespit etmenin imkân› yoktur. Din. dinin sonuçta uydurulmufl oldu¤unu düflünmesine engel de¤ildir. H›ristiyanl›k ilk ortaya ç›kt›¤›nda tam ikonoklazmik (put k›r›c›l›¤›. Asl›nda burada Durkheim’in dinin kökenine dair yaklafl›m› di¤er pozitivist gelenekten gelen ça¤›n›n düflünür ve sosyologlar›nkini tekrarlamaktad›r. Tek tanr›l› dinsel prati¤in tarihi de çok eski zamanlara götürülebilece¤i gibi baz› tektanr›l› dinlerin k›sa bir süre içinde pagan bir kültüre do¤ru farkl› bir de¤iflim yaflad›klar› da görülmüfltür. Dahas› çok ilkel say›labilecek baz› toplumlarda yine tek tanr›l› dinsel inançlar›n varl›¤› da gösterilebilir. Dinin sosyolojik ifllevlerine dikkat çeken çal›flmalar›yla din sosyolojisinin tart›flmas›z en önemli isimlerinden olan Durkheim’in dinin kökenine girerken sosyolojinin bilimsel s›n›rlar›n› zorlamak durumunda kald›¤›n› kaydetmek gerekiyor. her toplumda bulunuyor olmas›ndan hareketle bu ifllevin toplum için çok önemli ve evrensel nitelikli oldu¤unu kabul eder. Bugün baz› ilkel kabilelerde dinin yaflanma biçimi dinin geçmiflteki bütün örneklerde böyle yaflanm›fl veya böyle do¤mufl olmas›n› da göstermez. çok tanr›l›l›ktan tek tanr›c›l›¤a do¤ru bir evrim geçirir/geçirmifltir.

dinsel davran›flla di¤er sosyolojik davran›fllar aras›ndaki iliflkiyi anlamaya ve aç›klamaya çal›flan sosyolojinin bir alt disiplinidir. Hem dinin yeni nesillere geleneksel bilginin aktar›lmas›nda oynad›¤› rol hem de dinin kendi süreklili¤ini sa¤layabilmek için içerdi¤i e¤itim boyutu din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r. Bütün bu aç›klamalar› yaparken din sosyolojisi inceledi¤i dinî davran›fl›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› hakk›nda bir yarg›da bulunmaz. Dinin kendisinin e¤itim rolü veya e¤itim ihtiyac› oldu¤u aç›kt›r. Bu kurumu ayakta tutan. belli dinsel anlay›fllar ile belli sosyal geliflmeler aras›nda ne türden bir iliflki oldu¤unu bulmaya çal›flmakt›r. toplumu bir arada tutma veya baflka toplumlara dair ne tür alg›lar üretti¤i ve bu alg›lardan ne tür toplumsal dayan›flma veya çaAMAÇLARIMIZ t›flmalar›n ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmeye çal›flmakt›r. Ünite . laiklik veya din devlet iliflkilerine dair di¤er kombinasyonlar da din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r. siyaset. flekillendiren de¤erlerin oluflumunda dinin etkisi nedir veya dinî inançlar›n nesilden nesile aktar›lmas›nda aile kurumunun rolü nedir? Di¤er sosyolojik kurumlardan siyasetle din aras›ndaki iliflki de her zaman din sosyolojisinin önemli konular›ndan birisi olmufltur. Din sosyolojisi. Demokratik siyasete kat›l›mda bulunan vatandafllar›n davran›fllar›nda dinî inanç veya cemaatleflmelerinin etkisi de din sosyolojisi aç›s›ndan her zaman önemsenen konulardan olmufltur. Teokrasi. Bütün bu sorular bir sosyolojik kurum olarak dinin di¤er sosyolojik kurumlarla (ekonomi. Dinin flu veya bu flekilde olmas›. Ekonomik iliflkilerde Protestanl›kta veya Yahudilikte oldu¤u gibi rasyonel davran›fl› besleyerek sermaye birikimine mi yol açar. din sosyolojisinin görevi bu asgari hâliyle tespit edilen din olgusunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan etkileflimlerini de incelemektedir. Oysa bu temel varsay›m›n kendisi sorunludur. Bir baflka sosyolojik kurum olarak e¤itim ile din aras›ndaki iliflkiden de din sosyolojisinin ilgilenece¤i bir dizi soru üretilebilir. yoksa tamamen irrasyoTELEV‹ZYON nel bir flekilde insanlar› her türlü dünyevi etkinlikten uzak durmaya m› yöneltir? Dahas› ekonomik iliflkiler mi kendine özgü bir dinsellik yarat›r yoksa din mi ekonomik iliflkilere gerçek anlamda yön verir? Yan› s›ra bir sosyolojik kurum olarak ‹ N T biyolojik ERNET ne tür bir ailenin oluflumuna ne ölçüde yön verir? Aile toplumun yeniden üretimini sa¤layan temel bir sosyolojik kurumdur. Bunun yan› s›ra. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Amac› hangi dinsel davran›fl›n do¤ru veya hangisinin yanl›fl oldu¤unu anlatmak de¤il. Sosyolojinin görevi paylafl›lan kutsall›klar›n toplumda ne ölçüde etkili oldu¤u. flu veya bu içeri¤e sahip olmas› burada D‹KKAT önemli de¤ildir. Dinî inanç veya davran›fllar ekonomiK ‹ T A P ye nas›l etki eder? Ekonomik geliflmeye etkileri olumlu mu yoksa olumsuz mudur? etki eder. e¤itim) olan iliflkilerine dair sorulard›r. Dinin sosyolojik bir kurum oldu¤u S O R U yani dünyan›n her yan›ndaki bütün toplumlarda mutlaka var oldu¤u üzerinde uzlafl›lm›fl bir tespittir. Dinin ilk kez ortaya ç›kt›¤› zamanlar› veya nedenleri bugünkü ilkel örneklerden SIRA S‹ZDE yola ç›karak ne ölçüde bilebiliriz? SIRA S‹ZDE 2 Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark› DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisi.3. din kurumunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan iliflkisini. Toplumlarda paylafl›lan belli bir kutsall›k inanc› ve bu kutsall›k etraf›nda paylafl›lm›fl bir uygulamalar alan› varsa sosyoloji için ilgiye veya kayda deSIRA bu S‹ZDE ¤er bir din olgusu da var demektir.Din 65 evrimci tarih anlay›fl›n› temel almaktan kaynaklanmaktad›r. ‹lk dinsel tecrübenin nas›l yaflanm›fl olabilece¤ine dair gözlem ve deneye dayal› modern bilimin söyleyebilece¤i fazla bir fley yoktur. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. aile.

Bu durumda din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki ay›r›m›n da yap›lmas›n›n kolay olmad›¤› güçlü örneklerin oldu¤unun en önemli kant›n› oluflturuyor.66 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Oysa dinî sosyoloji. Bu tespitlerden yola ç›k›larak ‹slam’›n toplumsal de¤iflim için kendine özgü bir teorisinin bulundu¤u üzerinde durulmufltur. ahlakl› ve H›ristiyan bir toplum oluflturma konusunda sosyolojinin verilerinden nas›l yararlan›labilece¤ini araflt›r›r. ancak o verilerin anlafl›lmas› ve yeniden yorumlanmas› hususunda kendine özgü bir kuramsallaflt›rma yapm›flt›r. H›ristiyanl›¤›n toplumsal bütünlü¤ü. Burada söz konusu dinin içinden. sadece Kur’an’dan okudu¤unu yal›n hâliyle aktarmam›fl. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r. H›ristiyan teolojisi ile sosyoloji aras›nda. Kur’an’daki bu tarz tespitlerden yola ç›karak toplumsal de¤iflimi modellemifltir. O. tart›flmas›z gerçek veriler olarak alm›flt›r. Sosyolojinin bir disiplin olarak ad›n›n bile konmad›¤› bir tarihte yaflam›fl olsa da tarihi yapma tarz› dolay›s›yla dünyadaki ilk sosyolog olarak nitelenmeyi hak etmektedir. böyle bir iliflki olmufltur. ‹bn Haldun’un Mukaddime isimli kitab› asl›nda bir ‹bretler Kitab› olarak tasarlad›¤› tarihin yöntem bilgisini içeren giriflidir. H›ristiyanl›¤›n güçlü. ayn› zamanda onlar› çok derin tarihsel gözlemlerinden derledi¤i verilerle bir arada düflünüp ç›kar›mlara varm›flt›r. Tunus’ta do¤mufl ve hayat› boyunca Fas. G›rnata. Bu kitap tarihte en erken sosyolojik metinler aras›nda yer almakla birlikte hareket noktas› büyük ölçüde ‹slam dininden esinlenmifl temel kabullerdir. ‹bn Haldun (1332-1406). Kur’an-› Kerim’de toplumsal de¤iflimin tarz›na ve kurallar›na dair çok önemli tespitler vard›r. Protestanl›¤›n ekonomik bir geliflme olarak kapitalizmin gelifliminde oynad›¤› role dikkat çekilmesi bir tür Protestanl›k güzellemesi olarak okunmufltur. Kuflkusuz o da Kur’an’daki verileri temel. . Gerçekten de baflta temel eseri Mukaddime olmak üzere di¤er kitaplar›nda da gelifltirdi¤i yaklafl›mlar bugün de toplumsal de¤iflimi anlamak için önemli bir çerçeve sunmaktad›r. Kilise. Benzer bir tart›flma ‹slam sosyolojisi için de geçerlidir. kurumlar aras›ndaki iliflkilerin nas›l olmas› gerekti¤ine dair tespitlerinden ziyade önerileri temellendirilmeye çal›fl›l›r. Ayn› zamanda H›ristiyanl›¤›n referans kaynaklar›nda nas›l bir toplum ve toplumsal de¤iflim modelinin ç›karsanabilece¤ine dair baz› araflt›rmalar da yap›lm›flt›r. o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. Cezayir. M›s›r’da de¤iflik devlet görevlerinde bulunmufl ve bu görevleri dolay›s›yla devlet hakk›nda güçlü gözlemler yapm›fl bir tarihçi. H›ristiyanl›¤›n önemsedi¤i aile kurumunun toplumdaki olumlu ifllevlerine vurgu yap›lmas› ayn› zamanda dinî bir sosyolojinin de temel öncelikleri aras›ndad›r.5 ‹bn Haldun. Buna göre söz konusu dinin nas›l bir toplum yap›s› önerdi¤i. Resim 3. dayan›flmay› ve bar›fl› sa¤lama konusunda içerdi¤i ahlaki unsurlara vurgu yap›l›r.

kat›l›mc› gözlem gibi yollar din sosyolojisi çal›flmalar› için çokça baflvurulmas› gereken yollard›r. O yüzden bir din cemaatinin mensuplar› ayn› kitab› yorumlarken çok farkl› yorumlarla birbirlerinden farkl› pratikler ortaya koyabilir.Din 67 Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› Metodoloji her zaman bir fleyin asl›na en uygun bilgiyi elde etmenin yolunu ifade eder. Sosyolojik metodolojide. ama Sosyoloji referans al›nan kitaplar üzerinde bir incelemeden ziyade o dine mensup olan insanlar›n zihinlerinde her fleyi nas›l alg›lay›p yorumlad›klar›yla ilgilenir. Ayr›ca araflt›r›lan konuyla ilgili olarak anketin uygun bir veri sa¤lamayaca¤› da düflünülebilir. Marksist bir bak›fl aç›s›ndansa. Ayr›ca bir dine mensup olan insanlar her zaman o referansa müracaat etmiyor olabilir. odak grup çal›flmalar›. Dinin kökeni ve toplumdaki ifllevine dair önceden benimsenmifl yaklafl›mlardan yola ç›karak bütün dinler hakk›nda aç›klamalar yapmaya giriflildi¤inde insanlar›n zihinlerinden neyi ne flekilde tasarlad›klar›yla ilgilenmenin gere¤i olmuyor. Varolan üretim ve paylafl›m iliflkilerine bakarak bu iliflkilerin nas›l bir din kurumu gerektirdi¤i ç›karsanabilir. Oysa bu niyetler ve aç›klamalar çok önemlidir ve insanlar›n belli olaylara kat›l›rken hangi niyet ve motivasyonla hareket ettiklerini gösterir. din bir üstyap› kurumu oldu¤u için onu anlamak için ona bakmak bile gereksizdir. Derinlemesine mülakat. Bir dinin referans metnini insanlar›n sosyolog gibi anlamalar›n›n ne bir zorunlulu¤u ne de bir garantisi vard›r. Bu da insanlar›n olaylara hangi anlam kodlar›yla bakt›klar›n› tespit etmekle bafllar. ancak ankette yanl›fl sorulmufl bir soru yanl›fl yönlendirerek yanl›fl cevaplar›n ortaya ç›kmas›na da yol açabilir. Bu durumda dinin referans kitab›ndan yola ç›karak o dinin sosyolojisi yap›lamaz. fiu veya bu üretim sistemi içinde varolan din kurumunun da nas›lsa o üretim sistemiyle uyumlu ve onun bir sonucu oldu¤u varsay›m›yla dine dair do¤ru dürüst bir merak bile gereksiz görülebilir. yorum veya ilgi olabilir. Aç›kt›r ki. Pozitivist yaklafl›mlar din hakk›nda önceden baz› yarg›lara sahiptir. Sosyoloji. örne¤in ‹slam’a iliflkin bir sosyoloji yaparken ‹slam dininin temel metinlerinde neyin nas›l tan›mland›¤›ndan ziyade. Oysa bu yol o dinin teorik veya doktrin temelini verse de iflin sosyolojik yans›malar› hususunda her zaman sa¤l›kl› bir sonuç vermez. Bu da tümdengelimsel baz› yarg›larla insanlar›n davran›fllar› hakk›nda karar vermekten ziyade insanlar›n zihinlerini anlamay› gerektiriyor. Dine belli teorik varsay›mlardan hareketle aç›klamac› bir yolla yaklafl›rken aktörlerin kendi eylemleri hakk›ndaki niyetleri veya anlam kodlar› genellikle ihmal edilir. bu da bir metodoloji sorunudur. Dine mensup olanlar aras›nda o referans metinler hakk›nda da farkl› alg›.3. Yani insanlar›n zihinlerinde yaflad›klar› olaylarla ilgili anlam kodlar›n›n ne oldu¤u ve hangi duygularla ne tür davran›fllar yapmaya yöneldiklerini tespit etmek önemlidir. Dini incelemenin bir yolu olarak bir din cemaatinin referans ald›¤› metinleri incelemek de s›kça baflvurulan bir yoldur. Bir anket sorusuna verilen cevaplar görünüflte sosyolojik bir çözümleme için bir veri sa¤lar. Sonuçta din olgusunun a¤›rl›¤›n› ve etkisini teflhis ve tespit etmenin yolu budur. insanlar için anlam›n› gerçe¤e en yak›n flekilde çözümlemek hedeflenir. . Bu alg› ve yoruma referans al›nan kitap hakk›ndaki bak›fllar da dahildir. Ünite . din olgusunun toplumdaki etkilerini. Din ile belli sosyal olgular aras›ndaki iliflkileri anlamak önemli oldu¤undan dinin etkisinin nas›l ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmek çok önemlidir. edince de farkl› yorumluyor olabilirler. Metodoloji elefltirisi de belli bir yöntemin bize belirli bir konudaki bilgiyi yeterince verip verememesiyle ilgilenir. Kuflkusuz dinin referans kitab› o dine mensup olanlar›n o referans kitab›ndan en kadar etkilendi¤i hususunda da bir fikir verebilir.

yoksa insan›n infla etti¤i bir alan olarak kutsall›klar›n da bu eyleme bir katk›lar› varsay›labilir mi? Bu soru asl›nda daha ötede Allah için de sorulabilir. Bu konuda tart›flmalar var olsa da sosyolojik davran›fl›n kabaca s›n›rlar›n› bu esas çerçevesinde görebiliriz. Bu sosyoloji yapan birinin ayn› zamanda böyle bir endiflesi olamayaca¤›n› göstermez. Resim 3. Tamamen bireysel s›n›rlarda kalan bu davran›fl›n sosyolojinin konusu olmas› için ya o duan›n baflkalar›yla da paylafl›lan bir ortak inanc› a盤a ç›karmas› ya da bu dua eyleminin bir araya getirdi¤i insanlarda yaratt›¤› sosyalleflmeyi iflaret etmesi gerekiyor. bu etkileflimler sonucunda ortaya ç›kard›klar› sosyal olay ve olgular› ele al›r. O davran›fl›n sosyal say›labilmesi için baflka birinin davran›fl›na yönelmesi ve baflka insanlarla bir etkileflim içinde olmas› gerekli görülür. Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar Sosyoloji sosyal aktörlerin. Marksist aç›dan bak›ld›¤›nda Allah veya genel olarak dinî inanç ve tasavvurlar›n insan eylemi üzerinde bir etkisi vard›r ama bu etki zaten ekonomik üretim iliflkilerinin bir türevi ola- . Sosyal eylem sadece eylemi fiziksel olarak yapt›¤› görülen bir insan m›d›r. Sosyolojinin bir konusu olarak sosyal eylem için eylemi yapan›n yönelmesi gereken baflka bir insan eylemi gerekiyorsa insan›n Tanr› ile kurdu¤u iliflki sosyal bir eylem say›lamaz m›? Dahas› insan›n etkisine inand›¤› ve bu yolla etkisine cevap verdi¤i bir inanç konusu olarak Tanr› sosyolojik anlamda bir sosyal aktör say›labilir mi? Allah’a inanan bir insan için kuflkusuz bu soru anlams›z hatta yanl›fl bir sorudur. Her iki durumda insanlar aras›nda iflleyen ortak anlay›fl bir dünya kurma sürecini de bar›nd›r›r.68 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bu tan›mlar›n insanlar taraf›ndan ne ölçüde benimsendi¤i ve baz› eylemleri ne ölçüde belirledi¤inden hareket eder. sosyolojik bir araflt›rmada tespit edilmek üzere. kendi bireyselli¤iyle s›n›rla kalan bir davran›fl genellikle sosyal bir davran›fl olarak nitelenmez. Allah tabii ki her fleyi belirliyordur ve her fleyin mutlak failidir. Sadece yöntemsel olarak iki ifli birbirinden ay›rt etmenin gereklili¤ini söyler. K›sacas› dinin sosyolojik incelemesi yap›l›rken aslolan o dinin belli bir dönemde belli insanlar taraf›ndan nas›l anlafl›l›p o anlama fleklinden nas›l bir pratik ortaya ç›kt›¤›d›r. Bu durumda bir kiflinin hiç kimseyi ilgilendirmeyen bir biçimde kendi bafl›na dua etmesinin ne ölçüde sosyal bir eylem oldu¤u sorulabilir. O yüzden sosyolojinin “do¤ru ‹slam” veya “‹slam’›n do¤rusu” gibi bir endiflesi yoktur. Dua eyleminin bir anlam› oldu¤u ve bu eylem yoluyla dünyaya bir etkide bulunulabilece¤i ortak anlay›fl›n›n kendisi dünyaya bir etkide bulunuyordur. Allah’›n eylemidir.6 Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda özel bir etkisi vard›r. Bir kiflinin kendi bafl›na yapt›¤› ve sadece kendisini ilgilendiren. Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda ve inflas›nda özel bir etkisi vard›r. Ancak burada bahsetti¤imiz bu de¤il. yani insanlar›n birbirleriyle etkileflimlerini.

Oysa bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r. Do¤rusu sosyolojik anlamda farkl› Allah düflüncelerinin insanlar›n hayatlar› üzerinde farkl› etkileri oluyor.3. olup biten her fleyin tanr›’n›n bir takdiri oldu¤u inanc›yla hiç bir fleye itiraz etmemeyi do¤ru sayarlar. ifllevi ve konumu konusu çok özel bir O R U yere sahiptir. Yoksa bilmemiz gerekir ki Ayd›nlanma Dönemi düflünürlerinin hemen hepsinin dine dair bir bak›fllar› vard›r. Çünkü olup bitenlerde nas›lsa bir etkileri olmayacaklar›n› düflündüklerinden. dünyada olup biten her fleyi insana hiç bir seçme gücü vermeksizin Tanr›’n›n yaratt›¤›n› düflünen insanlarda bir tür kaderci. Yani insan zaten kendi yaratm›fl oldu¤u tanr›n›n etkisi alt›na girer.7 Tanr› veya din sonuçta insan›n zihninde veya kalbinde olan bir konu olsa da insan davran›fllar› üzerinde en az›ndan bu yolla da olsa bir aktör olarak etkide bulunmaktad›r. Ancak ortal›kta fiziksel olarak bulunmayan ama varl›¤› insanlar›n benimsedikleri inançla flekillenen tanr›. ‹nsan üretimi olan bir fleyin (emek veya düflüncenin) insan› etkileyecek bir noktaya gelmesi yabanc›laflman›n bir baflka örne¤ini ortaya koyar. Bu dinî inanc›n insan hayat› üzerindeki etkisini gösteriyor. Newton. Baz› toplumlar›n geliflmifllik seviyesi o yüzden do¤rudan tanr› veya din anlay›fllar›na ba¤lanabiliyor. Örne¤in. Sonuçta dinî inanc› benimseyerek insanlar kendileri aktif bir tercih yap›yor olabilir. tam da benimsenen flekline uygun olarak da insanlar› etkisi alt›na al›r. muhafazakar ve sa¤c› davran›fl tarz› hakim olur. Spinoza. Burada dinin bütün bu felsefeciler için ne anlam ifade etti¤inden ziyade bir disiplin olarak din sosyolojisini flekillendiren sosyologlar›n görüfllerini baz al›yoruz. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin SIRA S‹ZDE bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren. Ünite . LeibK aç›klamalar› ‹ T A P niz. bu sorumlulu¤u yerine getirmeyenleri de cezaland›raca¤›n› düflünenlerden sosyal hayata daha aktif bir kat›l›m beklenebilir. Kant ve Hegel’e kadar bütün büyük felsefecilerin dine dair olmufltur. Hume. Sonuçta dinin D‹KKA T toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir. 3 SIRA S‹ZDE KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N D Ü fi Ü N E L ‹ M Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri. AMAÇLARIMIZ Toplum filozoflar›ndan Jean-Jacques Rousseau. her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl sosyologlardan bahsediyoruz. Bugün Türkiye’nin kendine özgü bir ‹slam anlay›fl›n›n oldu¤u ve bunun SIRA ‹slam S‹ZDE dünyas›ndaki di¤er ülkelere nazaran onu daha avantajl› k›ld›¤›n› ne ölçüde söyleyebiliriz? Resim 3. Yukar›da dinin kökenine dair aç›klamalar›yla buSdüflünürlerin aç›klamalar›n›n sadece bir yönüne iflaret etmifl olduk. John Locke ve Thomas Hobbes’dan Montesquieu ve Alexis de Tacqueville’ye ve Vico. Farkl› dinî inançlar farkl› eylem tarzlar›n› ortaya ç›karabiliyor. TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .Din 69 rak üstyap›sal bir etkidir. Oysa Allah’›n insanlara hem seçme gücü vermifl oldu¤unu ve yap›lan her fleyden de sorumlu tutaca¤›n›.

sonras›nda bu üretimin mahiyeti üzerine kendi elefltirisini katm›flt›r. Bu do¤rultuda Marx. Asl›nda Comte’un bu din kurma giriflimi ile din hakk›ndaki genel görüfllerini bir arada almak laz›m. Comte bu düflünceden hareketle bilimsel bir ça¤da. olsa olsa maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r ve toplumdaki ifllevi de bu temel varsay›ma göre de¤erlendirilmelidir. Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri onun toplumsal yap› hakk›ndaki genel görüflleriyle tutarl› bir görünüm sergiler. Ancak muhtemelen di¤er üstyap›sal kurumlardan biraz daha farkl› olarak din hakk›ndaki temel varsay›m›. Bu görüfle göre dinin gerçek bir varl›¤› yoktur. Büyük Fetifl ve Büyük Orta fleklinde ifade etti¤i bir tür teslis düflüncesi gelifltirdi. Bu yolla Comte. rahipleri ise bilim adamlar› olacakt›. yani maddi-ekonomik altyap›y› koyunca dinin de bunun bir türevi olan di¤er birçok üstyap›sal kurumlar›n yan› s›ra bir ba¤›ml› de¤iflken gibi de¤erlendirilmesi kaç›n›lmaz olmufltur. egemenlerin kurdu¤u dünyan›n yeniden üretilmesine katk›da bulunur. yukar›da da belirtti¤imiz gibi. yani dinin insan zihninin bir tasar›m› oldu¤u düflüncesi Marx’a yeter görünmüfl. O yüzden Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› isimli meflhur eserinde din elefltirisinin Almanya’da tamamlanm›fl ve geride kalm›fl oldu¤unu söylemiflse de o bu elefltiriyi daha da ileriye götürmüfltür. Feuerbach da dinin insan zihninin bir ürünü oldu¤unu savunmufl ama bu üretimin insan›n yaflad›¤› tarihsel flartlarda kendisine teselli hatta güç veren bir imge olarak yani bir bak›ma toplumsal hayatta bir ifllevselli¤i olmak üzere dini yaratm›fl oldu¤unu anlatm›flt›. gelece¤in bilim insan›na hizmet edecek. Bilimsel düflünceye dayal› olaca¤› oldu¤u için evrenselli¤i ve kesinli¤i ispatlanm›fl olaca¤› beklenen bu insanl›k dinine bir de ilmihâl yazd›. Bu yan›yla din egemen düzenin sürdürülebilmesi için gerekli ideolojik deste¤i.70 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine Comte’un din hakk›ndaki görüflleri çok karmafl›kt›r. toplum için daha faydal›. Bu dinin kiliseleri üniversiteler ve okullar. onun dünyas›na denk düflecek uygun bir din gelifltirmek pekâla iyi olabilirdi. Bu durumda Comte’un dinin toplumda oynad›¤› olumlu ifllevlerine inand›¤› ama bu ifllevine ra¤men dinin insan zihni taraf›ndan uydurulmufl bir hurafe oldu¤u inanc›nda oldu¤unu gösteriyor. bu düzenin yaralad›¤› ve konumlar› gere¤i isyan noktas›na gelebilecek insanlara gerekli teselliyi ve huzuru yat›flt›r›- . dinin bireysel de¤il toplumsal bir ürün oldu¤unu ve bu ürünün de yanl›fl ve aldat›c› bir dünya oluflturdu¤unu anlat›r. Geçmiflte uydurulmufl ve olumsuz ifllevleri de olan dinlere karfl›l›k. Almanya’daki din elefltirisinden kast› Ludwing Feuerbach’›n din elefltirisidir. Gelifltirdi¤i dinin terminolojisi asl›nda H›ristiyanl›¤›n kavramlar›n› taklit ediyordu. asl›nda dinin bir hurafe ve uydurma oldu¤unu düflünse de bunun ayn› zamanda toplum için ifllevsel yönleri olan bir gereklilik oldu¤unu da kabul etmifl olur. Buraya kadar›. dine iliflkin her fleyin tamamen insan zihninin bir ürünü oldu¤udur. Toplumsal yap›n›n temeline üretim iliflkilerini. Bu yanl›fl ve aldat›c› dünya t›pk› ideoloji gibi egemenlerin ç›kar›na hizmet eder. Dinsel düflünceyi ilkel zamanlardaki insanl›k durumuna özgü bir cehalete ba¤lam›fl ve bilgi seviyesinin art›fl› oran›nda afl›lacak bir evre olarak görmüfl oldu¤u hâlde Comte’un kendisinin bilimsel dönemlere özgü bir din infla etme yoluna gitmifl olmas› da ilginçtir. Yüce Varl›k. ça¤›n ruhuna uygun bir din gelifltirme yolunu deneyerek bir “insanl›k dini” tasarlad›.

3. ifllevini ampirik yöntemlere dayanan yaklafl›m›yla aç›klamaya çal›flm›flt›r. Marx’›n dini bir afyon olarak niteleyen sözleri 20. özelde Fransa’da ve genelde Avrupa’da olan AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . Durkheim. hatta anlamakta yard›mc› olsa da bütün din olgusunu anlamam›z› sa¤layacak bir teorik çerçeve sunamam›flt›r. nihayetinde Marx’›n dine atfetti¤i afyon nitelemesinin bir metafor olarak ayn› zamanda tedavi edici anlam›na dikkat çekilmifltir. yani üretim iliflkilerini de¤ifltirmektir. Nas›l insan eme¤i kapitalizme art›-de¤eri tafl›yarak kendine yabanc›laflan ve kendisini ezen-sömüren bir sistem kuruyorsa din de benzer bir yabanc›laflma sürecinin sonucunda insan› kuflat›r. En önemli eseri ise Kapital’dir. yani aldatarak verir. tedavi eden bir ilaç boyutuna vurgu yapan bir niteleme olarak anlafl›labilir ki Marx’›n zaman›nda afyonun bu anlam›n›n daha bask›n oldu¤u bile düflünülmüfltür. Bu hareketler için dine çok aç›k cephe alm›fl olan Marx’›n sözlerinin elveriflli bir yorumu zorlamalardan kurtulamam›fl. Buna göre afyon nitelemesi dini afla¤›layan bir fley de¤il aksine rahatlatan. DÜfiÜNEL‹M Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisinin gerçek anlamda çerçevesi belirlenmifl bir disiplin olarak ilk deS O R U fa Durkheim taraf›ndan uygulanm›fl oldu¤u rahatl›kla söylenebilir. Altyap›y› de¤ifltirmeden sadece üstyap› üzerinde yap›lacak bir de¤iflikli¤in kal›c› olma flans› yoktur. Köln ve Paris de bulunan Marx Paris’te Friedreich Engels ile devrimci gruplara kat›ld›. Ama Marx’a göre dine karfl› mücadeleyi do¤rudan dine yöneltmek de gereksizdir. hem dindar hem Marxist olman›n yolu Marx’›n bu yaklafl›mlar›yla daha elefltirel bir hesaplaflmadan geçmek zorundad›r. Din egemen s›n›flara hizmet eden bir ideoloji midir yoksa yoksul kitlelerin duygular›n› ve SIRA S‹ZDE isyanlar›n› dillendirmenin bir arac› m›d›r? Güncel örneklerle aç›klay›n›z. Öncelikle din olgusunu bütün boyutlar›yla anlamaya çal›flm›fl ve onun toplumdaki rolünü. Feuerbach Üzerine Tezler ve Kapital K›sacas› Marx. Dini hayat›n baz› örneklerini kuflkusuz aç›klamakta. Tamamen kuruntu olan bir inanç ve ideoloji zamanla insanlar› nas›l bu kadar etkisi alt›na alabilir? Marx. Sonraki y›llarda Brüksel. Oysa Marx’›n dinle ilgili teorik yaklafl›mlar› dinin kökenine dair kesin bir yarg› içerdi¤inden. Dinin ifllevi D‹KKAT hakk›nda alabildi¤ine nesnel gözlemlere dayanarak ç›kar›mlarda bulunmaya çal›flm›flsa da bu onun dine olan ilgisinin tamamen de¤erlerden ba¤›ms›z oldu¤u anlaSIRA yaflanmakta S‹ZDE m›na gelmez. 1841’de doktoras›n› tamamlad›. Marx’›n din konusundaki yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ihtiyaçlar›n› tam olarak karfl›lamaktan uzak olmufltur. her iki yaklafl›m›nda da dinin bir insan kuruntusu oldu¤unda ›srar etmifltir. Marx’›n din konusundaki çal›flmalar› flu kitaplar›nda a¤›rl›kl› olarak yer alm›flt›r: Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk›. Çünkü aslolan onu bu hâliyle yans›tmas›n› sa¤layan maddi gerçekli¤i. dine hem bir üstyap› kurumu olarak hem de ideoloji olarak yaklaflm›fl. Karl Marx (1818-1883) Almanya’da. ‹çinde bulunulan gerçek dünyadan farkl› fantastik bir dünya kurarak yanl›fl bir dünya bilinci kurar. avukat bir baban›n o¤lu olarak do¤du. burada 1848 y›l›nda meflhur Komünist Manifesto’sunu yazd›.Din 71 c› bir afyonla. Özellikle Latin Amerika ve ‹talya’daki H›ristiyan-Marksist ittifaklar bu tür yorumlara yüklenmifltir. Ünite . Bu hâliyle çarp›k da olsa gerçekli¤in üretti¤i bir yans›mad›r din. Alman ‹deolojisi. yüzy›lda dindar marksistler aras›nda farkl› yorumlara aç›lm›flt›r. dinin insan zihninden yola ç›karak zamanla insanlar› etkisi alt›na almas›n› yabanc›laflma teorisine uygun olarak aç›klar.

toplumu bir organizma olarak düflünmüfl ve her toplumsal kurum veya birimin bu yap›da bir ifllevi yerine getirdi¤ini belirtmifltir. örne¤in. Ayn› flekilde görece bireyselli¤i teflvik eden bir din olarak Protestanlar›n daha fazla yaflad›¤› ülkelerde de cemaat de¤erlerini daha fazla önemseyen Katolikli¤e nazaran daha fazla intihar vakas›n›n yafland›¤›n› tespit eder. Robert K. yukar›da da belirtti¤imiz gibi. bir ifllevi yerine getiren herhangi bir kurum veya birimin bunu hangi ölçekteki bir toplum için yerine getirdi¤ini sormufltur. Bu ortam paylafl›lan normlar›n zay›flamas› anlam›na gelir. . O durumda dinin ifllevsel de¤il ifllev-bozma (disfunctional) etkisi daha a¤›r basmaktad›r. Kuru akademik çal›flmalar olmaktan öte. O yüzden Durkheim’in dinle ilgili çal›flmalar› da t›pk› intihar ile ilgili çal›flmalar› gibi toplumsal bütünlük ve düzen gibi pratik sorunlara bir çözüm aray›fl›nca yönlendirilmifltir. Durkheim’in anomie dedi¤i bu oluflum sanayi sonucu oluflan kentlerin tipik özelli¤idir. Ancak modern dünyada organik yap›ya do¤ru gelifltikçe farkl›laflan ve giderek parçalanma e¤ilimine giren toplumsal yap›y› bir arada tutan dinde de kayg› verici bir gevfleme bafl göstermifltir. Yine de bu çat›flma ortam›nda bile dinin belli ölçekteki grubu bir arada tutma ifllevi daha fazla çal›flmaktad›r. Çünkü grup çat›flmalar› grubun dayan›flmas›n› ve grup bilincini canl› tutar. Bu ifllev için çimento veya tutkal gibi metaforlar kullan›lm›flt›r. Dinin bu olumlu ifllevine olan inanc›. dini inançlar›n bu flekilde zay›flamas› ile intihar oranlar›n›n art›fl› aras›nda da anlaml› bir iliflkinin var oldu¤unu vulgular. Bireyleflme ve ortak de¤erlere ba¤l›l›ktaki gevfleme toplumda ciddi sorunlara yol açmaktad›r. Sanayi toplumu farkl› kültürlere ve inançlara sahip bir çok insan› bir araya getirmifltir. Özellikle din söz konusu oldu¤unda belli ölçekteki bir toplumsal oluflum için tutkal veya yap›flt›r›c› ifllevini yerine getirdi¤i hâlde bir baflka ölçekteki bir toplumsal oluflumda toplumsal gruplar› birbiriyle çat›flt›ran ve o toplumu bir arada tutmak yerine bölen bir etki yapabilmektedir. Ancak Durkheim sonras› ifllevselciler dinin gördü¤ü bu ifllevin ne türden bir ifllev oldu¤u konusunda Durkheim kadar emin olamam›flt›r. Yani dini toplumsal bütünlü¤ün sa¤lanmas›nda ve sürdürülmesinde en güçlü yap›flt›r›c› (tutkal veya çimento) olarak görüyor ve bu ifllevinin sürdürülmesine olumlu bak›yordu. Hatta Durkheim bütün dinlerin kökeninin bir oldu¤unu ve dünyada var olan bütün dinlerin belli bir tarihsel geliflimin de¤iflik evrelerine göre flekillendi¤ini düflündü. Dinin de ifllevi toplumu bir arada tutmak. toplumu kaynaflt›rmakt›r. Durkheim’›n din çal›flmalar› o yüzden toplumsal bütünlü¤ü hedefleyen araçsalc› bir yaklafl›m› da içinde bar›nd›r›r. Yap›salc›-ifllevselci düflüncenin en önemli ismi say›lan Durkheim. Bu da dinin eskiden oldu¤u gibi toplumu bir arada tutan bir tutkal ifllevini yerine getirmeyi zorlaflt›rm›flt›r. di¤er pozitivist ça¤dafllar› gibi dinin sonuçta insan zihninin bir ürünü oldu¤u düflüncesinden de al›koymuyordu. Bu noktada Comte’un evrimci düflüncesini dinin tarihi için paylaflt› ve dinlerin basit mekanik toplumdan karmafl›k organik topluma do¤ru evrildikçe paralel olarak karmafl›klafl›p geliflti¤ini düflündü.72 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar büyük parçalanma dönemini kendilerine dert edinen ve bu parçalanmadan bir bütünleflme formülü veya harc› üretmeye çal›flan toplum düflünürleri çevresinde yetiflmifltir. Daha önce homojen bir çevrede yaflamakta olan ve bundan dolay› beraber yaflad›¤› insanlarla ayn› anlam dünyas›n› paylaflan modern insan flehirde kendi inanc›n› hiç tan›mayan. gerçek bir sorunun çözümüne odaklanan çal›flmalard›r. Durkheim’in meflhur eseri ‹ntihar. o inançlara karfl› tamamen kay›ts›z insanlarla karfl›laflt›kça kendi inançlar›na olan ba¤l›l›¤›nda bir güvensizlik hissi oluflmaya bafllam›flt›r. Merton.

Sosyolojinin bafll›ca rolünü sosyal eylemin yorumlanmas› ve anlafl›lmas› oldu¤unu söyleyen Weber’e göre “sosyal eylem” de anlaml› eylemden ibarettir. Böyle olunca sosyolojinin de temel görevi eylemleri yapan insanlar›n kendi yapt›klar› hareketleri hakk›ndaki niyetlerini. her çeflit kültür araflt›rmas› için Weber’in bu yaklafl›m› oldukça verimli bir çerçeve sunmaktad›r. Bu anlay›fl›n harcamaks›z›n çok çal›flmay› ve bu yüzden bir maddi birikimi üretti¤ini keffleden Weber böylece bir zihniyet dünyas›n›n kapitalizm gibi özünde maddi veya ekonomik olan bir geliflmeye etki etti¤ini söyler. anlamlar›n› veya tan›mlar›n› ö¤renmeden onlar hakk›nda baz› teorilerden yola ç›karak aç›klama yapamay›z. Onu ortaya ç›karmak için bizzat eylemi yapan insanlar› dinleyip anlamaktan baflka bir yol da yoktur. Do¤rusu kendisi de bir Protestan oldu¤u için Protestanlar›n anlam dünyas›n› zaten yeterince tan›yordur. O yüzden yemek yeme adab› veya davran›fllar› her kültürde de¤iflir. Protestanl›k ise bu çileyi dünya için pozitif bir de¤ere dönüfltürmüfl ve çile çekercesine çok çal›flmay› bu çilenin bir kefareti olarak al›r. içmek gibi en temel befleri hareketlerini bile hayvanlardan farkl› olarak kendi kültürel farkl›l›¤›n›. Weber bu yaklafl›m alt›nda dünya dinlerini ve dinlerin farkl› statü veya s›n›flar aras›ndaki flekilleniflini de inceler.Din 73 Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din Yorumlamac› sosyolojinin ilk ve en önemli ismi olan Weber’in din sosyolojisi ile ilgili çok özel ve güçlü çal›flmalar› vard›r. çileci bir hayat önerilir. Asl›nda sadece din araflt›rmalar› için de¤il. yani anlam›n› atfederek yapar. Bu sonuca Weber kapitalizmin ilk ortaya ç›kt›¤› yerlerin Protestanlar›n yo¤un olarak yaflad›¤› yerler oldu¤undan hareketle var›r. aksine kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkili olan bir çal›flma ve ifl ahlak› motivasyonu sa¤lad›¤›n› keflfeder. Böylece Marksizmde ihmal edilen ve maddi flartlar›n bir sonucu olarak geliflen zihniyet dünyas›n› sosyolojik araflt›rman›n merkezine koyar. Onun dine dair yaklafl›m› sosyal eylem hakk›ndaki tan›m›yla tutarl›d›r. ‹nsan bütün eylemlerini bir anlam atfederek yapan bir varl›kt›r. . Onun Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli kitab›n›n d›fl›nda ayr› bir Din Sosyolojisi ve Din Sosyolojisi üzerine Makalelerinin derlendi¤i kitaplar› da vard›r. ‹nsanlar›n do¤ufltan günahkâr oldu¤una inan›lan H›ristiyanl›kta bu günah›n yükünden kurtulman›n bir yolu olarak dünya zevklerine mesafeli.3. bizzat onlar› dinleyerek kendi sosyolojik yaklafl›m›n›n fark›n› ortaya koyar. Bugün din araflt›rmalar›n›n bir ço¤u Weber’in yorumlamac› sosyolojisinin etkisi alt›nda daha kolay yap›lmaktad›r. Weber’in bu yaklafl›m›n› uygulad›¤› meflhur çal›flmas› Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu’nda Marksistlere göre basitçe ekonomik flartlar›n bir sonucu veya türevi olmaktan ibaret olan Protestan hareketin. O yüzden yemek yemek. Çünkü insan varl›¤›yla do¤al olarak oluflan kültür bir anlam sistemidir ve bu anlam bireysel veya kolektif olarak insanlar›n zihinlerinde yer almaktad›r. Ünite . O Protestanlar›n dünyay› ve kendi eylemlerini nas›l yorumlad›klar›na. Bu elefltiri “aç›klamac› sosyoloji” ile “anlamac› sosyoloji” aras›ndaki bir ay›r›m›n netleflmesine yol açarken Weber’in birinci önceli¤inin eylemin aktörünü “anlamak” oldu¤u görülür.

Din sosyolojisi. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi” olarak tan›mlanabilir. Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetlemek. Marx ve Weber gibi sosyologlardan bahsediyoruz. yani o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. Din kurumu di¤er baz› toplumsal kurumlarla oldukça iliflkilidir. meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir. her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl Comte. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. zira genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. O yüzden sosyolojik bilginin kökenini bir disiplin olarak flekillenmeye bafllad›¤› 19. dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klamak. Bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klamak ve din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt etmek. ifllevi ve konumu konusu çok özel bir yere sahiptir. Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri. Oysa dinî sosyoloji. AM A Ç 4 . siyasi. Burada dinin içinden. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok daha gerilere götürebildi¤imiz gibi dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olarak çok daha eskilere götürebiliriz. ailevi.74 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptamak. Din ve Toplum iliflkisini. Sonuçta dinin toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir. Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. Dinlerin mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›rmak gibi bir ifllevi de olabilmektedir. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. Ayr›ca dinin tarihsel süreklili¤i mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de ifllemesiyle sa¤lan›r. toplumun genel flekillenmesine. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r. Durkheim’in tan›m›yla din: “Kutsal fleylere. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. Durkheim. Sosyolojik bak›fl dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik. Dinlerin varl›¤› güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez.

Engels . Cemaat b. d. Din. Din-Aile ‹liflkisi b. L. sosyolojik de¤il psikolojik bir olgudur. “Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifl görebildi¤i halde farkl› dinler aras›nda bir çat›flma etkeni olarak çal›flabiliyor” ifadesi dinin hangi kurumla iliflkisinin bir tezahürüdür? a. K. Dinin kökenleri ve ifllevleri birbirinden farkl›d›r. e.Din basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. 2. Din. Yar›n ölecekmifl gibi vecd ile ibadet etmek fleklinde e. Ünite . d. e.‹nsan. kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkilidir. Din-Hukuk ‹liflkisi 4. Protestan Hareket. Din maddi üretim flekillerinin bir sonucu olarak flekillenmifltir. d. Protestan Ahlak›. Birleflik inançlar ve davran›fllar e. kökeni bilinemeyen bir olgudur. toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsüdür. Din. e. F. b.Tanr›. e. b. Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n din tan›m›n›n unsurlar› aras›nda yer almaz? a. 5.Din tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›flt›r. d. Din olgusu. d. Dinin insanlar› etkisi alt›na almas› “yabanc›laflma” ile olmufltur. Davran›fllar›n arkas›nda yatan niyet ve anlamlar bir sosyolojik araflt›rma için esast›r. Kilise c. Dinin kökeni hakk›nda sunulan görüfller çerçevesinde afla¤›daki hangi efllefltirme yanl›fl yap›lm›flt›r? a. b. Afla¤›daki önermelerden hangisi Émile Durkhem’in din görüflü ile ba¤daflmaktad›r? a. 8. Bir H›ristiyan’›n günah ç›karmas› fleklinde c. sosyal olaylara etki eden bir anlam sistemidir. e¤itimsel ve s›n›fsal örüntülerine etkide bulunabilir c. Din. Doyumluluk 3. Bir Yahudi’nin a¤lama duvar›ndaki ayini fleklinde d. Din toplumsal bütünleflme için bir yap›flt›r›c›d›r. A. Din-Siyaset ‹liflkisi c. Marx . Din-Ekonomi ‹liflkisi d.Din 75 Kendimizi S›nayal›m 1. c. Dini. bir ihtiyaç olarak insan taraf›ndan yarat›lm›flt›r. maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r. . ekonomik. 7. Din. Din. b. Din-E¤itim ‹liflkisi e. bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur. Din. Bireyleri bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar dinin bir unsurudur. Din.3. Feuerbach . Din insanlar›n bu dünya ve öte dünyalar› için bir k›lavuzdur. meflruiyet düzeninin oluflumuna katk›da bulunabilir. anlaml› bir sosyal eylem ve motivasyon olarak aç›klayan Weber’in din teorisi dikkate al›nd›¤›nda afla¤›daki önermelerden hangisi yanl›flt›r? a. c. Afla¤›dakilerden hangisi Karl Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri aras›nda yer almaz? a. b. Hiç ölmeyecekmifl gibi dünya için çal›flmak fleklinde 6. toplumun siyasi. Durkheim . herhangi bir metodoloji ile aç›klanamaz.Din. e. Maddi flartlar›n oluflturdu¤u zihniyet dünyas› sosyolojik araflt›rman›n merkezinde yer al›r. Kapitalizmin geliflmesi Protestanl›¤›n ortaya ç›kmas›n› sa¤lam›flt›r. Comte . halklar›n afyonudur. ifl ahlak› motivasyonu sa¤lar. Din ve dini inançlar bir sosyal aktör olarak nas›l tezahür eder? a. Bir dindar insan›n yata¤›na yatarken dua okumas› fleklinde b. dini infla eder. c. Kutsal d. Afla¤›daki cümlelerden hangisi dinin sosyolojik yönüne vurgu yapmaz? a. c.

Latin Amerika özgürlükçü dini hareketindeki etkinli¤i nedeniyle. tarihsel süreç içerisinde evrilerek geliflti¤ini ve çok tanr›l› dinlerden tek tanr›l› dinlere do¤ru bir geliflme kaydetti¤ini düflünmektedir? a. militan ‹slami hareketlerin yay›lmas›n› da beraberinde getirecek olan. Önceki dönemin sekülerli¤i en iyi anlatan kuramc›lar›ndan biri olan Peter Berger. Berger. 1983. ayr›ca. Cehalete karfl› korunmas› için dinin do¤rusunu ortaya koymak c. daha sonralar› flu flekilde özetlemifltir: “Dinin. Ortado¤u ve Ortado¤u’nun da ötesinde pek çok bölgede. Dinin sosyoloji için bir araflt›rma konusu olmas›n›n nedenlerinden biri afla¤›dakilerden hangisidir? a. kendilerini Hristiyan fundamentalistler olarak tan›mlayan Hristiyan Sa¤’›ndan bir kesim Amerikan siyasetine yönelmifl -bu kifliler yar›m yüzy›l boyunca siyasi arenada görünmemifl ve seküler hümanizm güçlerine karfl› “ahlakl› bir ço¤unlu¤u” harekete geçirme ve bu suretle de yeniden bir Hristiyan Amerika oluflturma niyetlerini aç›kça ilan etmifllerdir. Bilimsel bilginin insanlar için giderek daha yeterli hale gelmesi ve yay›lmas› sonucu do¤aüstü güçlere inan›fl yavafl yavafl yok olmaya mahkûmdur. Dinin akademik yönden ihmal edildi¤i dönem boyunca sosyal yaflamda süregelen toplumsal önemini göstererek seçkin bilimsel çal›flmalar ortaya koyan sosyologlar bulunmaktayd›. Sosyologlar›n. art›k “dinin krizinden. sekülerli¤in krizine do¤ru bir geçifl yafland›¤›”ndan ve “gerileyen sekülerlik”ten bahsetmektedir (Berger. Daha sonra 1980’de. Pitrim Sorokin 10. evrimsel gelece¤i. Dinin metafizik gerçeklerinin yayg›n bir merak konusu olmas› b. 1996). Afla¤›dakilerden hangisi dinin. Auguste Comte e. suikast düzenlenerek öldürülmüfltür. ancak uluslararas› arenada yaflanan siyasi olaylarla mümkün olmufltur. ‹slami bir cumhuriyet kurmufllard›r. onun hayatî önemini vurgulayan küresel geliflmelerdir. 1979’da. “güncel olaylara iliflkin analizlerinde dini göz ard› edenlerin.76 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9. ‹bni Haldun c.” Fakat daha sonraki on y›llarda ifller önemli ölçüde de¤iflmifltir. dine sosyal bir etken olarak yaklaflmada yeniden artan ilgisinin temel nedeni. bölge kilisesini giderek artan sosyal eylemcilik ve bazen de yoksullar›n ad›na baflkald›r›c› isyanlara teflvik eden. Antropolog Anthony Wallace (1966: 265) dönemin geçerli anlay›fl›n›. Do¤a kanunlar›na ba¤l› olmaks›z›n do¤ay› flekillendiren do¤aüstü varl›k ve güçlere inan›fl y›pranacak ve sadece ilginç bir tarihî hat›ra haline gelecektir. Platon d. Ayn› zamanda. 1996: 12). Müslüman militanlar fiah ‹ran’›n› devirmifl. Tom Bottomore b. onun sona ermesidir. Dinin bilimsel bir içerikle de¤erlendirilememesi e. ne de dinin çok büyük önem tafl›d›¤› düflünülüyordu. Buradaki kritik seneler ise 1979 ve 1980’dir. . Dinin bireyin içsel dünyas›yla ilgili sergiledi¤i performans d. ne sosyologlar taraf›ndan dinin sosyal yaflamda önemli bir etken oldu¤una gereken önem veriliyor. büyük bir tehlikede olduklar›” sonucuna varmaktad›r (Berger. bilim dünyas›n›n hayrette kal›p eski sekülerleflme paradigmas›ndan uyanmas›. Bireyin inanç dünyas›n›n sosyal yaflam›n› etkilemesi Din Sosyolojisi Bundan otuz y›l önce. Bunlara ra¤men. Salvador-Roma Katolik Baflpiskoposu Oscar Romero.

Hunter (1991) Amerika’da din temelli bir “kültürler savafl›” oldu¤unu aç›kl›yor ve Harvard Üniversitesi’nden Samuel Huntington (1996) dinsel farkl›l›klardan kaynaklanan küresel bir medeniyetler çat›flmas›n›n yaflanaca¤› öngörüsünde bulunuyordu. Woodberry. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Christian Smith . Takip eden y›llar.pdf adresinden eriflerek okuyabilirsiniz] 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din ve Toplum ‹liflkisi ‹le Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. gibi geliflmelerin yo¤unluk kazand›¤›n›n da fark›na varm›fllard›r. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din Nedir ve Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dini ‹nançlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1990’lar ile birlikte. Blau. b 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Weber” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . d 2. iflkence edilen ve öldürülen on binlerce Latin Amerikal› Hristiyan sosyal eylemci içerisinde sadece en çok bilinenidir. a 7. e 6.3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Din 77 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Romero hadisesi 1970’lerde kaç›r›lan. The Blackwell Companion to Sociology. b 4. 215-216. Birleflik Devletler’deki Orta Amerika bar›fl hareketi. Say› 2. d 8. Blackwell Publishers. s. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Marx” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Sociology of Religion”. ayn› zamanda giderek artan bir flekilde Latin Amerika’da yay›lmakta olan Pentakostalizm. d 10. Bunlar abart›l› say›labilirse de. s. dünyan›n pek çok farkl› köflesinde önemli din-temelli bir dizi hareketin ortaya ç›k›fl›na tan›k olacakt›r: Güney Afrika’daki imtiyaz-karfl›t› hareket. Çeviren: ‹hsan Çapç›o¤lu) [Yaz›n›n tamam›n› http://dergiler. Do¤u Asya’n›n baz› bölgelerinde yay›lan Hristiyanl›k. (Kaynak: AÜ‹FD 47 (2006). eski-komünist Avrupa’n›n baz› yerlerinde yeniden dirilen dini kimlikler vs.tr/dergiler/37/59/568.Robert D. temel nokta de¤iflmez: Din geri dönmüfltür... yeni göç dalgalar› ile Amerika’da dinlerin çok daha bütünlük kazanan yap›s›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Di¤er Sosyolojik Kurumlarla iliflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.ankara.edu. 100-114. Virginia Üniversitesi’nden James D. Dinin toplumsal ve siyasal önemine farkl› bir bak›fl aç›s›yla yaklaflan sosyologlar. . 2001. Edited by Judith R. e 3. d 5. Do¤u Almaya’da komünizm-karfl›t› hareket.

c. Sonuçta bütün dinler bütün toplumlarda ayn› etkiyi yap›p ayn› sonuçlar› do¤urmazlar. din. b. Din anlay›fl›n›n farkl› davran›fl tarzlar›na yol açt›¤› düflüncesi Max Weber’in Protestan Ahlak› teziyle örneklenebilir. ama bütün toplumlarda bu kurumlar›n hepsi bulunur. daha belirleyici olabilir. Örne¤in. örne¤in. ezilmifllerin. üstelik bu ezilmiflli¤i baflka bir dini anlay›flla içsellefltirmifl olanlar›n baflkald›r›fl›n› da sa¤lam›flt›r. H›ristiyanl›k ise bir ›rk›n üstünlü¤üne ve bir oligarflinin parças› hâline gelmifl olan Yahudi din kurumuna bir itiraz. S›ra Sizde 2 Bugünkü ilkel say›lan kabilelerin kadim zamanlarda yaflam›fl olan insanlara benzedi¤i düflüncesi ampirik verilere dayanm›yor. siyaset. Bütün toplumlar›n ayn› süreçlerden geçti¤i. aile. Dinin bütün toplumlarda di¤er kurumlar üzerinde ayn› etkiye sahip oldu¤u söylenemez. Bu sürecin basitten karmafl›¤a. Türkiye ‹slam’›n›n Hanefi-Maturidi oldu¤u için daha radikal. örne¤in Taliban ‹slam’›ndan daha ›l›ml› ve daha geliflmelere aç›k oldu¤u söylenir. özel mülkiyetin yoklu¤undan mülkiyetli topluma ve ailenin de mülkiyetin bir parças› oldu¤u. Bu yaklafl›m biraz da mant›ksal veya teorik bir faraziyeye dayan›yor. O mant›¤›n temeli de a. Bu konuda farkl› örnekler üzerinde durulabilir. Marx. Durkheim ve Weber’in her birinin sosyolojik kurumlar› kendilerine özgü bir s›n›fland›rmas› var ve her birinin hangi kurumun daha belirleyici oldu¤una dair kendilerine özgü görüflleri vard›r. Marx. ‹lk dönem hakk›ndaki bilgiler ampirik de¤il mant›ksal olarak temellendirilir. En ilkel topluluklar›n pagan veya totemist oldu¤u düflüncesi dinin kayna¤› hakk›nda da bir hüküm vermifl oluyor. e¤itim ve bofl zamanlar gibi davran›fl örüntülerinden oluflur. Bir bak›ma toplumlar›n karakterini oluflturan konulardan biri de bu kurumlardan hangisinin ne ölçüde belirleyici oldu¤udur. Bu kurumlar dünyan›n her taraf›nda bulunan ekonomi. Esasen üç tek tanr›l› dinin her birinin ortaya ç›k›fl›nda bunu görmek mümkündür. Bugünün ilkel kabilelerinde (nas›lsa geliflimini tamamlamam›fl toplumlar olmas› dolay›s›yla) eski toplumun görülebilece¤i gibi alt varsay›mlara dayan›yor. S›ra Sizde 4 Din tarih boyunca Marx’›n tespitlerine hakl›l›k verecek flekilde egemen s›n›flara hizmet eden say›s›z örnekleri olmufltur ama her zaman bu yönüyle ortaya ç›km›fl de¤il. S›ra Sizde 3 Türkiye’nin baflka ‹slam ülkelerinden fark›n›n onun farkl› ‹slam yorumuna veya anlay›fl›na ba¤lanmas› söz konusu edilebiliyor. ‹slamiyet ise bafltan itibaren Mekke’deki egemenlerin adaletsizliklerine. . köleli¤e ve kad›nlar›n ezilmesine karfl› güçlü bir itiraz olarak ortaya ç›km›flt›r. ancak bu karfl›laflt›rmalar daha sosyolojik-siyasal nedenleri görmezden gelmemize yol açmamal›d›r. Musa’n›n ‹srailo¤ullar›n› kölelikten ç›karmak üzere yapt›¤› uzun yolculuk.78 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplum sosyolojik (toplumsal) kurumlardan oluflur. Oysa bilinen en ilkel insan topluluklar›nda bile tevhid düflüncesi ve uygulamas› ile paganist. totemist veya animist uygulamalar efl zamanl› olarak bulunmufltur. Yahudilik Hz. Ço¤u zaman din yoksullar›n. Farkl› toplumlarda bu kurumlar›n baz›lar› di¤erlerinden daha önde. Oysa bu yorumun göz ard› etti¤i bir gerçek Taliban’›n güçlü oldu¤u Afganistan’da da Hanefili¤in yayg›n oldu¤u ve Taliban’›n da Hanefi oldu¤udur. ekonominin bütün di¤er kurumlar üzerinde belirleyici oldu¤unu ve her fleyin ona göre flekillendi¤ini söylerken dinin de ekonominin bir sonucu oldu¤unu söylemifl olur.

Ankara: Vadi Yay›nlar›. Max (1965). Ankara: Vadi Yay›nlar›. Peyami Erman.) Seçme metinler. The Elementary Forms of Religious Life (çev. 2 cilt. Max (1930). Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› (Yasin Aktay ve M. 1993. Garden City. Ankara: Vadi Yay›nlar›) fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal: ‹stanbul: Litera Yay›nc›l›k (Dinler ve Heretik Gruplar). Turner. Yasin (1999). çev. ‹hsan Çapo¤lu ve Halil Ayd›nalp. Aktay. Religion and Social Theory. Londra. Weber. ilk bask›s› The Sacred Canopy ad›yla. Türk Dininin Sosyolojik ‹mkân›. Yasin ve M. ilk bask›s› 1841. (1994). Emin Köktafl (1998). The Sociology of Religion (çev. çev. Pozitivizmin ‹lmihali. 1969. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Kurumlar Sosyolojisi. Marx. ‹stanbul: ‹nsan Yay›nlar›). çev. Moskova. Ankara: MEB Yay›nevi. Ludwing (1841). Londra. Mukaddime. Din Sosyolojisi. ‘Theses on Feuerbach’. Weber. Peter L. Ünite . Marx ve F.3. The Social Reality of Religion. Swain). Bryan S (1997). George Eliot). Max Weber ve ‹slam: Elefltirel Bir Yaklafl›m. Ali Coflkun. trans. Mustafa (1997). Dinin Sosyal Gerçekli¤i. J. The Essence of Christianity (çev. K. . by Talcott Porsons. Süleyman Uluda¤. Karl (1971). Hume. (1967). Turner. The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. 1967 (Türkçesi için bkz. çev. Durkheim Émile (1961). London: Allen & Unwin. New York. ‹stanbul: Dergah Yay›nlar›.Selmin Evrim. Ankara: MEB Yay›nevi ‹bn Haldun (1986).Din 79 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. David (1945) Dinin Do¤as›. Bryan S. Engels’in On Religion. Ayd›n. Emin Köktafl der. Second edition. 1961 Feuerbach. Din Sosyolojisine Girifl: Klasik ve Ça¤dafl Kuramlar. Comte. Ankara: Birleflik Yay›nlar›. ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal Marx. Inger ve Pal Repset (2011). çev. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Fuseth. New York. Auguste (1952). New York. Berger.. 1957. Eprahim Fischoff). Karl (1999). London: Sage.

4 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klayabilecek. Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlayabilecek. Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlayabilecek. Ataerkillik kavram›n› aç›klayabilecek ve farkl› görünümlerini ay›rt edebilecek. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet • • • • • G‹R‹fi A‹LE TOPLUMSAL C‹NS‹YET ATAERK‹ (PATR‹ARKA) TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K • C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK . cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirebilecek. Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapabilecek ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Aile Toplumsal Cinsiyet Cinsiyet Özellikleri Cinsiyet Kal›plar› • • • • Ataerkillik Cinsiyet Eflitli¤i Cinsiyete Dayal› Ayr›mc›l›k Cinsiyet Eflitli¤i ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aile.

farkl› mekânlarda da yaflayabilirler. birbirlerine do¤rudan akrabal›k ba¤lar›yla ba¤l› olan. Çocuk. Toplumsallaflma. Ailenin birincil ifllevi. Aile içinde bafllayan cinsiyet eflitsizli¤i. Aile ile hane halk›. Böylece. toplumun anlafl›lmas› ile de ilgili oldu¤u sonucuna varabiliyoruz. Aile üyeleri ayn› evde oturabilecekleri gibi. içine do¤du¤u toplulu¤un kültürünü ö¤renir. aralar›nda akrabal›k ba¤› olmad›¤› halde ayn› evde yaflayan kiflilere iflaret eder. üyeleri aras›ndaki iliflkileri eflitlik ve adalet kavramlar› çerçevesinde ele alabildi¤imiz bir kurum olarak de¤erlendiriyoruz. e¤itim kurumlar›. Ço¤u toplulukta çocuklar›n toplumsallaflmas›n›n temel kurumu da ailedir. Akrabal›k. yani. . ortak mekândan çok. Aile. birbirlerine benzeyen ama ayr› iki kavramd›r. bir grup üniversite ö¤rencisi ailelerinden uzakta bir kentte birlikte yafl›yorlarsa bunlar bir hane halk› olufltururlar ama aile de¤ildirler. sosyal bilimlerde de giderek daha genifl yer kaplayan kavramlar hâline geldi. Örüntü: Frans›zca patron kelimesinden gelen örüntü (pattern). aile üyesi olarak kabul edilir. A‹LE Aile. bir ailenin baflka flehirde okuyan çocu¤u. “Ayn› kazandan yemek” olarak da tarif edilen bu iliflki. biyolojik ve kültürel yeniden üretimdir. bireyler aras›nda kan ya da evlilik ba¤› ile oluflturulan soy çizgilerine iflaret eder. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet G‹R‹fi Toplumsal cinsiyet ve toplumsal cinsiyet eflitli¤i/eflitsizli¤i. aralar›nda düzenli ve sistematik iliflkiler vard›r. Bu olay ya da nesneler. Aileyi çeliflkisiz ve tutarl› bir bütün olarak görmek yerine. Birincil toplumsallaflma. toplumsal cinsiyet ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n›n sadece kad›n haklar› ile de¤il. bireyin toplulu¤un de¤erlerini ve normlar›n› ö¤renme ve içsellefltirme sürecidir. medya gibi kurumsal arac›larla gerçekleflir. çocuklar›n dünyaya getirilmesi ve büyütülmesidir. baflta dil olmak üzere. sadece gündelik yaflam›m›zda ve siyasal alanda de¤il. öngörülebilir bir flekilde tekrarlan›r. ‹kincil toplumsallaflma.Aile. eriflkin üyelerin çocuklara bakma sorumlulu¤unu üstlendi¤i bir insan toplulu¤udur. as›l olarak mekânsal birlikteli¤i vurgular. bizim aile konusunu da yeni bir ›fl›k alt›nda ele almam›za neden oluyor. Örne¤in. ailede ve yüzyüze iliflkiler içinde olur. iliflkileri vurgulayan bir kavramd›r. Bu geliflme. meydana gelen olaylar ya da nesnelere iliflkin belirli bir iliflki modeline iflaret eder. Örne¤in. toplumun çeflitli kurumlar›nda ve alanlar›nda devam ederek sistematik bir örüntü hâline geliyor. Hane halk› ise.

bebeklerin içine do¤duklar› kültürün de¤erlerini ö¤renmesidir. Çat›flmac› yaklafl›mlara yönelik elefltiri. ailenin toplumun hangi kesiminden oldu¤u. Bu elefltirilere göre. belirli ifllevleri yerine getirmek üzere varl›¤›n› sürdürür. Parsons’un aile kuram› da gözden düflmüfltür. Kad›nlar›n evde. onun yap›s›n› büyük ölçüde belirleyecektir. Modern sanayi toplumlar›nda ise ev ile ifl yerinin ayr›flmas› sonucunda ailenin üretim ifllevi gerilemifl. toplumsal çat›flmalar›n hafifletilmesinde de önemli rol oynar. emekçilerin biyolojik ve toplumsal yeniden üretimlerinin çok düflük maliyetle sa¤lanmas›d›r. bu elefltirilerin en önemlileridir. erkeklerin d›flar›da çal›flmas› biçimindeki modern aile idealinin zay›flamas›yla birlikte. Aile de bu toplumsal kurumlardan biri olarak farkl› tarihsel dönemlerde farkl› ifllevler üstlenmifltir. Bir baflka deyiflle aile art›k üretim de¤il. Yani. Aile.82 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aileye Farkl› Yaklafl›mlar Aile kurumu. sosyoloji içinde yayg›nl›¤›n› kaybederken aileye iliflkin görüflleri de elefltirilmifltir. Birincil toplumsallaflma (toplumsal yeniden üretim). aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lamdan ayr› olarak ele almas› gelir. Buna göre aile kurumu. ‹fllevselcilik okulunun sosyolojik yaklafl›m›. Kad›nlar›n ev içindeki eme¤inin görülmeyip yaln›zca ücretli eme¤e kat›lmalar› durumunda “emekçi” olarak adland›r›lmalar› ve bak›m ifllerinin de¤ersiz k›l›nmas›. Bu yaklafl›ma yönelik elefltirilerin bafl›nda. ‹fllevselci okulun en önemli ismi Talcott Parsons. ev kad›n› olan bir anne ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan Bat› tipi orta s›n›f ailesini evrensel bir norm olarak görmektedir. çat›flmac› yaklafl›m ve feminist yaklafl›m. ifllevselcilik okuludur. Aileyi mezo (orta) ve mikro (küçük) ölçekte ele alan çok say›da yaklafl›m da mevcuttur. Aile içindeki rol da¤›l›m›n› sorgulamadan kabul etmesi de elefltiri noktalar›ndan biridir. Aileye makro yaklafl›mlar›n en yayg›n olan› ve en bilineni. yetiflkin üyelerine de destek vermeyi sürdürerek onlar›n kendilerini güvende hissetmelerine katk›da bulunur. ailenin as›l olarak iki ifllevi oldu¤unu söyler: Birincil toplumsallaflma ve kiflili¤in dengelenmesi. Kapitalist toplumlarda ise ailenin ifllevi. Kiflili¤in dengelenmesi ise eriflkinlerin duygusal ve maddi destek bulmalar›yla mümkün olur. onlara göre her toplumsal kurum. ‹fllevselci okul. miras›n güvenceye al›nmas› amac›yla oluflmufltur. Tar›msal üretimin yayg›n oldu¤u dönemde ailenin biyolojik ve toplumsal yeniden üretim ifllevinin yan› s›ra. toplumsal süreklili¤i ve oydaflmay› oda¤a al›r. üretim ifllevi de vard›. Parsons’un “modern aile” idealini norm olarak kabul etti¤i ve böylece farkl› aile biçimlerini birer sapmaym›fl gibi ele ald›¤›d›r. özel mülkiyetin ortaya ç›kmas›yla birlikte. as›l olarak feminist sosyologlardan gelmifltir. d›flar›da çal›flan bir baba. buna karfl›l›k tüketici ifllevi a¤›rl›k kazanm›flt›r. tüketim ve yeniden üretim birimidir. Biz burada makro düzeydeki üç temel yaklafl›mdan söz edece¤iz: ‹fllevselci yaklafl›m. Bir baflka elefltiri. Ayn› zamanda aile. Bu yaklafl›mlar. . sosyal psikoloji. Aileye iliflkin makro yaklafl›mlardan ikincisi. psikoloji ve psikiyatri disiplinlerinden de beslenmifllerdir. çat›flmac› okulun yaklafl›m›d›r. farkl› sosyolojik yaklafl›mlar taraf›ndan farkl› biçimlerde ve düzeylerde kavramsallaflt›r›lm›flt›r.

çok eflli evliliklere rastlanmaktad›r. Ünite . Kaynak: https://picasaweb. Haven in the Heartless World (Kaplsiz Bir Dünyada S›¤›nak) isimli çok ses getiren kitab›nda. günümüz sosyolojisinin temel konular›ndan biri hâline gelmifltir. “çekirdek S O R ile U çocuklar›naile”dir.1 Yirminci yüzy›l›n Amerikan ailesine iliflkin en önemli analizlerden biri. Bu yazarlar. aileyi toplumsal ifllevi aç›s›ndan de¤il. dünyan›n pek çok yerinde. Örne¤in. Çekirdek aile. Ayn› cinsiyetten aras›nK ‹ T bireyler A P da evlili¤in yasal kabul edildi¤i toplumlarda. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 83 Resim 4. feminist yaklafl›md›r. AMAÇLARIMIZ Modern çekirdek aileler genellikle anne. yaln›zca anne ile çocuklar›ndan oluflan “tek ebeveynli aileler” vard›r. Benzer biçimde. Genç kuflaklarda evlili¤e ve ana ‹NTER NET babal›¤a iliflkin tutumlar›n de¤iflmesi. kad›nlar›n artan oranda ev d›fl›nda çal›flmaya bafllamas› gibi de¤iflimler. iki kad›n ya da iki erkek ve edinilmifl çocuklar›ndan oluflan aileler de çekirdek ailenin farkl› bir biçimine iflaret ederler. aile kurumunu önemli ölçü- ‹NTERNET .4. anne ve babalar›n›n oluflturD‹KKAT du¤u haneye dâhil olurlar. aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lam çerçevesinde ele alarak yoksulluk ve tek ebeveynlilik aras›ndaki iliflkileri de analiz ederler. baba ve ortak çocuklar›ndan oluflsalar da farkl› biçimler alabilirler.Aile. birbirleriyle evlilik ba¤›yla ba¤l› iki yetiflkin dan oluflur. Modern toplumlarda en s›k rastlan›lan aile biçimi. Christopher Lasch taraf›ndan yap›lm›flt›. SIRAnedir? S‹ZDE ‹fllevselci yaklafl›m ile feminist yaklafl›m aras›ndaki en önemli farkl›l›k Farkl› Aile Biçimleri 1 SIRA S‹ZDE Aile. Böylece geleneksel sosyolojinin aileyi bir bütün olarak alan yaklafl›m›n› kökten de¤ifltirirler. Burada evli olan çocuklar da kendi çocuklar›yla birlikte. farkl› kültürlerde ve toplumlarda farkl› biçimlerde tan›mlanabilir ve farkl› bileflenlerden oluflabilir. çok efllilik günümüz modern toplumlar›nda yasal de¤ildir anSIRA S‹ZDE cak hem tarihte hem de günümüzde.com/lh/photo/iJMmD Bc9pC1nONfO4OAPNA?feat =embedwebsite Aileye iliflkin üçüncü makro düzey sosyolojik yaklafl›m. aile içindeki iliflkiler ve eflitsizlikler aç›s›ndan ele al›rlar. ailenin toplumsal bütünleflmeyi sa¤lad›¤›n› ve eflitsizlikleri hafifleterek çat›flmay› engelledi¤ini söylemiflti. Bir erkek ve birden fazla kad›n ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan aileler de genifl aile biçimlerinden biridir. Genifl aile ise ikiden fazla kufla¤›n oluflturdu¤u bir aile türüdür. boflanma oranlar›ndaki art›fl. Ayn› zamanda. DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Toplumsal De¤iflim ve Aile TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Toplumsal de¤iflimin do¤rudan etkiledi¤i (ve ondan etkilendi¤i) aile. google.

dünyada bafl›m›za gelen fleylerle iliflkilidir. içinde yaflad›¤›m›z toplumda de¤er verilen fleyleri de gösterir. Ailenin de¤iflimine iliflkin tart›flmalar. ama tafl›r›z. bazen benimseriz bazen bize yük gelir. aile de¤erlerinin ortadan kalkmas› ve bunun da toplumsal kaosa yol açmas› korkusundan beslenir. Bir baflka görüfl ise aile de¤erlerinin ortadan kalkmad›¤›. pek çok yerde genç gelinin aile içindeki statüsünü yükseltir. tabii “erkek adam›n erkek evlad› olur” ayn› zamanda.. sadece biçim de¤ifltirdi¤i ve çeflitlendi¤i yolundad›r.. K›z Çiçek Gül Yaprak Duygu Sevgi Gönül Kader Döndü (art›k o¤lan istiyoruz!) O¤lan Arslan Pars Y›lmaz Savafl H›ncal Zeki Yaman Hakan Çiçekleri de azmi de seviyoruz. bu beklenti ve umutlar› yaflam›m›z boyunca tafl›r›z. birini kad›nda. Sonra s›ra isim koymaya gelir. “bir o¤lan olsa!”. çocuklara verilmek istenen de¤erlerin de zaman içinde dönüfltü¤ü gözlenmifltir. daha alt s›n›flarda itaat ve uyum sa¤lamaya önem verildi¤ini ortaya koymufltur. ‹simler. ‹simler. Daha önce yayg›n olmayan baz› kavramlar. sadece ailemizin beklenti ve umutlar›n› de¤il. ›rklar aras› evlilikler ve eflcinsel evlilikler vard›r. 1970’ler sonras›nda sosyoloji literatürüne girmifltir. Bunlar aras›nda tek ebeveynli aile. Örne¤in Çi¤dem Ka¤›tç›bafl›. Ayn› flekilde. . fark› bölgelerde ve farkl› sosyal s›n›flardan aileler içinde yapt›¤› araflt›rma sonucunda.84 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar de de¤ifltirmifltir. do¤ufltan getirdi¤imiz özelliklerimiz kadar hatta ondan çok daha fazla. O¤lan› bulana kadar çocuk yapmaya devam etmek ya da sohbetlerde uzayan bir sessizlik oldu¤unda “k›z do¤du galiba” flakas› yapmak ender gördü¤ümüz fleyler de¤illerdir.. orta s›n›f ailelerde çocuklara özerk davranma al›flkanl›¤› ve özgüven kazand›rman›n önemli olmas›na karfl›l›k. çal›flan anne. Daha biz do¤madan ailemizin beklentileriyle bafllar hikâyemiz: “Ah” derler. aile içi fliddet. birlikte yaflama. olmayan baba. TOPLUMSAL C‹NS‹YET Cinsiyet. di¤erini erkekte! Dünyaya geliflimiz muhtemelen ailemize sevinç verir ama baz›lar›m›z›n gelifli biraz daha fazla: O¤lan annesi olmak.. ailemizin bizden beklentilerini ve bizimle ilgili umutlar›n› yans›t›rlar.

Ebelik günlerini anan yafll› bir kad›n. Haberlerden reklamlara. çok erken yafltan itibaren etraf› keflfetmeyi. Özneli¤i vurgulamak. O¤lanlar›n terbiyesizliklerinin normal karfl›land›¤›n› hatta b›y›k alt›ndan gülündü¤ünü. bireylerin ya da birey gruplar›n›n kendilerini saran toplumsal gerçekli¤in ürünü de¤il. toplar di¤er yanda. Sessizce. mutfak eflyalar› bir yanda. K›z çocuklar› bir ifle yaramazlar” gibi laflar ç›kar. Minik k›zlar›n ve minik o¤lanlar›n oyuncaklar› da birbirinden farkl›d›r: Bebekler. utanç ve s›k›nt›yla geçer o. tabancalar. Araflt›rmalar gösteriyor ki erken çocukluk evresinde ailelerin k›z ve erkeklere davran›fllar›nda belirgin bir farkl›l›k var: K›zlara daha koruyucu. e¤itimine devam ederiz: O¤lan› dü¤ün dernek sünnet ederiz. Erkek canavard›r ama öznedir de ayn› zamanda. Peçeli Duygular. o¤lanlara k›zlardan daha çok sevinirler. Herkes dü¤ün bayram eder.Aile. amcalar mutludurlar ve anneonun ne kadar mutlu oldu¤unu anlatamam!” (Lila Abu-Lughod. erkekler canavar”. Ünite . Birinin hayat bilgisinin kendini gösterme. bedenin geliflimi onun için do¤al bir fleydir. yumuflakl›k ve “idare etme” ile iliflkili oldu¤unu sezer. Hatta çad›r yasa bo¤ulur. k›zlar›n s›n›rlar› ihlal etme giriflimlerine ise hem ailelerinin hem de ö¤retmenlerinin dehfletle bakt›¤›n› fark eder.. Çocuklu¤un ilk dönemlerinden bafllayarak medyan›n etkisi alt›nda sosyallefliriz. de¤il mi?!). ayn› gün içinde iki o¤lan çocu¤u do¤urttu¤unu gururla anlatm›flt›: “O¤lan do¤urmak daha hay›rl›d›r. küçük maceralar yaflamay›. onu do¤uran. Gidip erkeklere haber vermezler. okul kadar belki ondan da daha etkili bir ö¤renme arac›d›r. bu kliflelerden biridir. (. Bir baflkas›. E¤er o¤lansa çad›r mutludur. güç ile di¤erininkinin itaat. cesaret. düfle kalka ö¤renmeyi severler. E¤er k›zsa. Bu mesajlar bize birkaç hikâye (klifle) anlat›r: “Kad›nlar kurband›r.) ‹nsanlar. böylece erkekli¤iyle gurur duymay› ö¤renir (ve erkek olman›n bir bedeli oldu¤unu!). Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 85 Erke¤in ve Kad›n›n Toplumsal De¤eri Bedevilerin kad›nlardan çok erkeklere de¤er verdiklerinin önemli bir ifadesi. Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü Günümüzde medya. Yemek yenmez. erkekler saf” kliflesidir. art›k cinsiyet kimli¤ini kazanm›flt›r ama yine de ifli s›k› tutar. plastik fincanlar. Aile içi fliddet haberlerinde s›kl›kla karfl›m›za ç›kan klifle budur. çocuklar ve ergenler için ö¤renme kadar toplumsallaflma yeridir. herkes üzülür. Bu kliflenin ka- Özne: ‹nsan bilimlerinin temel kavramlar›ndan biridir. o¤lanlar› k›zlara tercih etmeleridir. “kad›nlar fettand›r. arabalar. K›z›n kad›nl›¤a geçifli böyle törenle olmaz. Böylece kad›na ac›rken bir yandan da onun edilgenli¤ini onaylam›fl oluruz. Babas›na koflup o¤lunun oldu¤unu söylerler. annenin mutfakta çal›flt›¤› kitaplardan hayat› ö¤renirken ö¤retmenlerin ço¤unun kad›n ama müdürün neredeyse hep erkek oldu¤unu da zihninin bir köflesine yazar. bu gerçekli¤in kurucular› oldu¤una iflaret etmek anlam›na gelir. Toplumsal gerçekli¤in oluflumunda ve sürdürülmesinde etkin olarak rol oynayan bireyler ya da birey gruplar›na at›fta bulunur. Baban›n gazete okudu¤u. 2004) Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› Çocuklar.. do¤umda haz›r bulunanlar. Erkeklerin de kad›nlar›n da a¤›zlar›ndan “erkekler o¤lan yapmak için kad›nlarla evlenirler. hatta bazen annesinden bir tokat yiyerek (kad›nl›¤›n bedeli öyle bir seferde ödenip bitmez!).4. dizilerden e¤lence programlar›na kadar cinsiyet rollerine iliflkin mesaj bombard›man›na tutuluruz. . erkeklere daha cesaretlendiricidirler (ona bofluna koymam›flt›k Yaman ismini zaten. Okul ça¤›na gelen bir çocuk. baba mutludur. Okul.

86
Yeme Bozukluklar›: Bireyin zihinsel ve fiziksel sa¤l›¤›n› tehlikeye atacak nitelikteki yeme al›flkanl›klar›d›r. Bunlar, afl›r› yemek ya da yetersiz beslenmek biçiminde ortaya ç›kabilir. S›kl›kla genç kad›nlarda görülmekle birlikte son y›llarda k›z ve erkek ergenlerde rastlanmaktad›r. Bu türden bozukluklar›nda yayg›n beden imajlar›n›n olumsuz etkisi oldu¤u düflünülmektedir.

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

d›n› özne olmay› becerebilmifltir ama gücünü kötüye kullanmakta erkeklerin hayat›n› mahvetmektedir. Buradaki erke¤e de ac›r›z ama onun gülünç bir yan› da vard›r: Erkeklikle edilgenlik bir arada olmaz çünkü!.. Tabii en çok da flu klifleleri duyar›z: “Mutlu, güzel, baflar›l› kad›nlar bizim deterjan› kullan›rlar”... “Kad›nlar›n bay›ld›klar› erkeklerin alt›nda, bizim arabam›z vard›r...” Böylesine bir “bombard›man”dan sa¤ salim ç›kmak zordur: Kad›n ve erkeklerin nas›l olduklar› (ve ayn› zamanda nas›l olmalar› gerekti¤i) hakk›nda kökleflmifl kanaatler ediniriz. Bu kanaatler, ölümcül sonuçlara yol açabilir: Kad›nlar›n ince, çok ince, çok çok ince olmalar› gerekti¤ini dinleyen küçük k›zlar, yeme bozuklu¤u hastal›klar›na yakalan›rlar örne¤in. Erkeklerin sert, çok sert, çok çok sert olmalar› gerekti¤ini dinleyen delikanl›lar, bir bakars›n›z s›n›f arkadafl›n› b›çaklay›vermifl. Yeme bozukluklar›yla SIRA S‹ZDE cinsiyet kal›plar› aras›nda nas›l bir ba¤lant› vard›r?
D Ü fi Ü N E Lk›z ‹ M ya da o¤lan bebekler olarak geliriz. Bu bizim seçti¤imiz bir fley Hepimiz dünyaya de¤ildir. Hangi kültürde, ça¤da yaflarsak yaflayal›m, k›z ya da o¤lan olarak do¤mak, t›pk› ölümlüSolmak O R U gibi biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤idir. Böyle oldu¤u için üzerinde düflünmeye gerek duymay›z: Öyle ya nas›l mavi gözlü, uzun boylu yahut siyah saçl› olmak “do¤al” durumlarsa kad›n ya da erkek olmak da öyledir. Oysa biraz D‹KKAT daha yak›ndan bakt›¤›m›zda, cinsiyetin yaln›zca biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤i olmakla kalmad›¤›n›, toplumsal konumumuzu da derinden etkiledi¤ini görebiliriz.

SIRA S‹ZDE

2

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Cinsiyet Özellikleri

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Resim 4.2

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ Beauvoir, “Kad›n

Simone de

AMAÇLARIMIZ

do¤ulmaz, kad›n olunur” diyerek cinsiyetin K ‹ T A P toplumsal boyutunun alt›n› çizmifltir.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Kaynak: http://www.listal.co m/viewimage/1454 686h

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Yani, cinsiyetimiz, yaln›zca biyolojik bir nitelik olmakla kalmaz, bizim toplumsal varl›¤›m›z›n da en önemli bileflenlerinden biridir. Kad›n ve erkekler için “uygun görülen” baz› nitelikler vard›r: Cesaret, özgüven, güç gibi nitelikler erkeklere, yumuflakl›k, fedakârl›k, çekingenlik gibi nitelikler ise kad›nlara atfedilir. Peki nedir bu “cinsiyet özellikleri” dedi¤imiz fley?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

87

Kad›n Do¤urabilir Sevecen ve fedakârd›r Sessizdir Ayr›nt›c›d›r Duygusald›r Tek efllili¤e yatk›nd›r Dikkati insanlar ve iliflkilere yöneliktir Dedikoducudur

Erkek Zihinsel yarat›c›l›¤› yüksektir Sorumluluk duygusu güçlüdür Yönetmeyi bilir Soyut düflünme yetene¤i geliflkindir Rasyoneldir “Bir çiçekle bahar olmaz” der. Duygular ve iliflkilerden çok, teknolojiye ve nesnelere ilgi duyar Sald›rgand›r
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE Hangileri Cinsiyet özelliklerinden hangilerinin “biyolojik” oldu¤unu düflünüyorsunuz? içine do¤du¤umuz kültürün bize ö¤retti¤i nitelikler?

3

Cinsiyete göre da¤›t›lan bu nitelikler, bizim biyolojik varl›¤›m›zla iliflkilendirilir: Yani cinsiyetin, anatomik ve hormonal yap› taraf›ndan belirlendi¤i düflünülür. ÖrS O R U denir. Cinsine¤in, “kad›nlar anne olduklar› için erkeklere göre daha yumuflakt›r” yetimiz ile biyolojimizi birbirine en kolay ba¤layabilece¤imiz nokta budur çünkü: Annelik. Kad›nlar›n annelik potansiyelleri nedeniyle “kad›ns›” davrand›klar› söyleD‹KKAT nir. Oysa bu potansiyelin tamamen baflka türlü toplumsal niteliklere kaynakl›k etmesi mümkündür: Bir kad›n, anne oldu¤u için daha y›rt›c›, daha korumac› ve sert S‹ZDE de olabilir. Baz› kültürlerde bunun örneklerine de rastlar›z; SIRA örne¤in, çocuklar›n atalar›n ruhlar›n›n yeniden cisimleflmesi olduklar›na inanan topluluklar, çocuk bak›m›n› da toplulu¤un ortak ifli olarak tan›mlarlar; bu durumda annelik ve babal›k AMAÇLARIMIZ rolleri bizim “do¤al” kabul etti¤imizden çok farkl› biçimlenir.
Avustralya yerlilerinde “annelik” ve “babal›k” temelde biyolojikKolmayan, ‹ T A P özellikle toplumsal kavramlar olarak görülür. Anne ile çocuk aras›nda da kan ba¤› oldu¤una iliflkin bir fikir yoktur- ayn› flekilde, baba ile çocuk aras›nda da. Bu gerçe¤e pek önem verilmez... Bizim inanç sistemimiz bize bir çocu¤un kendisini tafl›yan kad›n›n TELEV‹ZYON yumurtas›n›n döllenmesinin ürünü oldu¤unu söyler -fizyolojik annelik- ama Aborjinler aras›nda kad›n ile “ondan ç›kan çocuk” aras›nda bu türden temel bir fizyolojik iliflki bilinmez. Kad›ndan do¤an çocu¤un, o s›rada kabilede yaflayan herkesten ‹ Ndünyaya T E R N E T yeniden daha yafll› oldu¤una, çünkü atalardan birinin ya da bir bilgenin geldi¤ine inan›l›r; bu nedenle de bebek, kabileye do¤du¤u ya da yeniden dünyaya geldi¤i zamandaki herhangi bir fizyolojik nedenden köken olarak tamamen ba¤›ms›z bir varl›k olarak kabul edilir (Ashley-Montagu, Coming into Being among the SIRA S‹ZDE Australian Aborigines, 1974).

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET
‹deal Annelik: Her kültüre, dönemine göre de¤iflebilen ideal bir annelik modeli hakimdir. Bilerek ya da bilmeyerek bütün kad›nlar SIRA S‹ZDE bu modelden etkilenir. Onu oldu¤u gibi kabul edebilir ya da etraf›ndan dolanabilirsiniz; D Ü müzakere fiÜNEL‹M edebilir ya da reddedebilirsiniz ama son kertede kendinizi hep bu S O R U modele göre belirlersiniz.

Bizim annelik ile “kad›ns›l›k” aras›nda kurdu¤umuz ba¤, gerçekte biyolojiden DÜfiÜNEL‹M çok, cinsiyete iliflkin inanç ve de¤erlerimizden kaynaklan›r. Bir baflka deyiflle kad›nlar anne olduklar› için fedakâr de¤iller, kad›nlar›n fedakâr olmalar› beklendi¤i S O R U için annelik de fedakârl›kla tan›mlan›yor. Biyoloji ile kültürün birbirlerine karfl›t iki alan olarak görülmesinin D kendisi, ‹ K K A T tart›fl›lmaya muhtaç bir yaklafl›md›r. Antropoloji disiplininin bize ö¤retti¤i bir gerçek, insan biyolojisi ile insan kültürü aras›nda yak›n bir etkileflim oldu¤udur. SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

88
Resim 4.3 “‹deal annelik” kavram›, cinsiyet kal›plar›n›n en SIRA S‹ZDE güçlülerinden birine iflaret eder.
DKaynak: ÜfiÜNEL‹M

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

SIRA S‹ZDE

http://www.formeo. com.tr/anne-cocuktum/4.html S O R U
D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Elisabeth Badinter’›n K ‹ T A P Kad›nl›k m› Annelik mi (‹letiflim Yay›nlar›, 2011) bafll›kl› kitab›, ideal anneli¤in de¤iflimi üzerine genifl bir perspektif sunmaktad›r.

TELEV‹ZYON

Cinsiyet TÖzelliklerinin Kültürel ‹nflas› ELEV‹ZYON
Kad›nl›k ve erkekli¤in toplumda nas›l alg›land›¤›, bunlara hangi anlamlar›n yüklendi¤ini bize gösteren pek çok fley olabilir: Deyimler, atasözleri, halk hikâyeleri gibi... Bunlar yaln›zca bizim içinde yaflad›¤›m›z (ya da araflt›rd›¤›m›z) toplumun ‹NTERNET özelliklerini anlamam›z› sa¤lamakla kalmaz, ayn› zamanda kad›nlar ve erkekler olarak belirli rol kal›plar›na girmemizi de sa¤lar. Örne¤in, “elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma!” deyiflinin iki farkl› ifllevi olabilir: Birincisi, bu deyiflin geçerli oldu¤u bir toplumda, kad›nlar›n ikincil say›ld›klar›n›, “erkek ifli” olarak tan›mlanan karar verme ifllerinin d›fl›nda b›rak›ld›klar›n› gösterir. ‹kincisi, kad›nlara “yerlerini” hat›rlat›r: Hamur yo¤urmak ve erkek ifllerine kar›flmamak. Geleneksel ifadeler, modern toplumlarda etkisini yitirmifl ve güçsüzleflmifl gibi görünseler de farkl› biçimlerde varl›klar›n› sürdürürler. Kad›n›n yumuflak erke¤inse sert oldu¤u yolundaki eski inan›fl, günümüzde bir madencilik teriminde varl›¤›n› sürdürmektedir örne¤in: Kolay ifllenen madenlere “difli”, ifllenmesi güç olanlar›na ise “erkek” denir.

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

4

Modern toplumlarda SIRA S‹ZDEerkeklik ve kad›nl›k kal›plar›na iliflkin hangi örnekleri verebilirsiniz?
DÜfiÜNEL‹M Cinsiyet özelliklerinin anlamlar› göz önüne al›nd›¤›nda, “kad›n” ve “erkek”, cinsiyetlerin isimleri olduklar› kadar, o cinsiyetten olan insanlara uygun görülen s›fatS O R U lard›r da. Biyolojimiz, basitçe bizi kad›nlar ve erkekler olarak ikiye ay›rmakla kalmaz, uymam›z gereken kurallar›n, içine s›¤mam›z gereken kal›plar›n ve bize uygun görülen s›fatlar›n oldu¤u bir dünyaya da sokar bizi. Art›k burada biyolojiden D‹KKAT de¤il, toplumdan ve kültürden söz etmeye bafllamam›z gerekir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

89

Cinsiyet Kal›plar›
Cinsiyetle ilgili isimlendirmeler, beklentiler, onaylamalar ya da cezaland›rmalar, çocuklar›n çok küçük yafltan itibaren birtak›m kal›plara uygun biçimlenmelerini sa¤lar. “K›z kal›plar›” ya da “erkek kal›plar›” diyebiliriz bunlara. Ancak, hat›rlatmak gerekir ki bütün k›zlar ya da bütün erkekler için tek bir kal›p yoktur: Yaflanan yere, ailenin durumuna, zengin ya da yoksul olmaya... Pek çok fleye göre farkl›laflan kal›plar vard›r. Örne¤in, ‹zmir’de yaflayan bir ortaokul ö¤rencisi k›z›n içine s›¤mas› gereken kal›pla Afyon’un bir köyünde yaflayan k›z›nki ayn› de¤ildir. Bu kal›plar›n hem biçimleri hem de genifllikleri farkl›d›r: Kimisi o kadar genifl olabilir ki, içine girmek hiç sorun olmaz ve varl›¤› fark edilmez; kimisi de o kadar dard›r ki içinde soluk alamayan k›z kendini can havliyle d›flar› atar... Bu kal›plar, çocuklukta bizi flekillendirmekle kalmaz, hayat›m›z boyunca de¤iflseler de varl›klar›n› korurlar: ‹ffetli genç k›z kal›b›, uysal gelin kal›b›, fedakâr anne kal›b›, cad› kaynana kal›b›... Kimimiz, çeflitli nedenlerle bu kal›plara s›¤makta di¤erlerinden daha fazla zorluk çekeriz: Hayallerimiz vard›r, yeteneklerimiz, arzular›m›z... Ya da bazen hayat›m›zda öyle bir fley olur ki art›k orada duramaz hâle geliriz: Biz fedakâr anne/iffetli efl kal›b›na uydu¤umuz hâlde kocam›z evi geçindiren/aileye kol kanat geren adam kal›b›na uymam›flt›r mesela. Yahut komflunun k›z› üniversiteye gitmeyi baflarm›flt›r ve onu gördükçe art›k evde çeyiz haz›rlamak bize daha zor gelir. Cinsiyet kal›plar› o kal›ba uymakta güçlük çeken bireyler taraf›ndan de¤ifltirilebilir mi? SIRA S‹ZDE Elbette ki sadece kad›nlar için de¤il, erkekler için de böyle örseleyici, daralt›c› ÜfiÜNEL‹M kal›plar vard›r. Onlar›nki hemen her durumda daha genifltir- D ne de olsa erkektir! Ama her zaman güçlü olmak, her zaman kararlar vermek, sorumluluk tafl›mak, naS kad›nlardan O R U mus bekçili¤i yapmak... Çok kolay olmasa gerektir. Erkeklerin daha güçlü olduklar› bir toplumsal düzende, erkeklik kal›b›n›n erkeklere nas›l zarar verdi¤ini görmek daha güçtür. D‹KKAT Güç, sorumluluk getirir. Erkekler için de güçlü cins olman›n a¤›r bir bedeli daha vard›r: Güçlü olmaya devam etme gerilimi! Erkeklerin strese ba¤l› hastal›klara SIRA S‹ZDE daha s›k yakalanmalar›, erken teflhis edilmesi gereken hastal›klardan ölüm oranlar›n›n daha yüksek olmas›, bu bedelin parçalar›d›r. “Erkek adam a¤lamaz” diye bafllayan hikâye, hastal›klar›n geçifltirilmesi, gerekti¤inde yard›m istenememesi, stresAMAÇLARIMIZ le bafla ç›kman›n becerilememesi ile devam eder. Bunlar kadar yaflamsal görünmeyen ama belki de birden fazla kufla¤› etkilemesi bak›m›ndan üzerinde daha fazla durulmay› hak eden bir baflka K ‹ T Ayük, P duygular dünyas›na uzakl›ktan kaynaklan›r. ‹nsan türünün her iki cinsinde de benzer biçimde yaflanan duygular, kad›nlar için serbestken erkekler için yasakt›r. Çocu¤una sevgisini göstermemeyi babal›¤›n bir parças› sanan erkek kuflaklar› sand›¤›m›z kaTELEV‹ZYON dar geride kalmad›!
Kal›p tip: “belirli özelliklere sahip en genel model” anlam›na gelir. Bütün modeller gibi, kal›p tiplerin de gerçeklikte birebir karfl›l›klar› yoktur, ancak gerçekli¤i anlamak için son derece elveriflli araçlard›r.

5

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi
‹NTER NET Cinsiyet kal›plar›, baflka toplumsal de¤er ve normlar gibi toplumu oluflturan bireyler taraf›ndan yeniden üretilir, tekrarlanarak ço¤alt›l›r. Bu süreç, genellikle fark›nda olunmadan yaflan›r. Çünkü “uygun davran›fllar” kuflaktan kufla¤a aktar›l›r, ö¤renme süreçlerinde pekifltirilir. Böylece, komflunun gelini çal›fl›yor diye dedikodu yapmak ya da k›z›n› okula göndermemek gibi gündelik davran›fllar, varolan kal›plar›n yeniden üretilmesini sa¤larlar. ‹NTERNET

Sadece ‹stanbul’da her hafta en az bir kad›n töre cinayetine kurban gitmektedir (Radikal. art›k yeni yetiflen genç kad›nlar için arzu edilen bir fley de¤ildir. de¤iflmesi için çabalarlar. bunlar›n de¤ifliminde de gündelik davran›fl ve tutumlar belirleyici bir rol oynarlar. Bu gözle bak›ld›¤›nda. Türkiye’deki kad›n örgütleri televizyon haberlerindeki özensiz dil kullan›m› veya canland›rmalar ile gelenek. Bu çaba her zaman do¤rudan bir karfl› ç›k›fl niteli¤inde de¤ildir. belirli bir toplumda revaçta olan kad›n ve erkek kal›plar›n›n hangileri oldu¤una iliflkin çok fazla ipucu verirler. Örne¤in. Türkiye’de kad›nlar ve medya Türkiye’de kad›nlar bir yandan geliflmifl Bat› ülkelerinde yaflanan kad›n sorunlar›n›n birço¤u ile gerek özel gerek kamusal hayatlar›nda yo¤un biçimde karfl›laflmakta öte yandan da kültür ve gelene¤in a¤›rlaflt›rd›¤› baflka türlü bask›larla mücadele etmektedirler. kad›nlar›n yaflam hakk›n› ve kad›n cinselli¤ini yok sayan bir gelenek ve kültürün medyada nas›l yeniden üretildi¤i ya da pekifltirildi¤i sorununa dönüflür. bu kal›plar›n esnemesi. Benzeri bir özensizlik k›skançl›k nedeniyle ifllenen cinayetlerle ilgili haberlerde de karfl›m›za ç›kmaktad›r. Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü Medya. Örne¤in. cinsiyet kal›plar›n›n üretilmesinde ve de¤iflmesinde önemli bir etkendir: ‹deal tipler yaratarak baz› tipleri komiklefltirerek hatta baz›lar›n› suçlu/fleytan göstererek bunu yapar. “namus cinayeti” teriminin yanl›fll›¤›na birçok kad›n örgütü dikkat çekti¤i hâlde. namus saikiyle ifllenen cinayetlere âdeta meflruiyet atfedildi¤ini s›kl›kla dile getirmektedir. bu tür meflrulaflt›r›c› ifadeler medyada s›kl›kla yer alabilmektedir. Örne¤in otuz y›l önce çok güçlü bir ideal olarak çizilen ev han›ml›¤›. t›pk› kal›plar›n yeniden üretiminde oldu¤u gibi. Çünkü en az›ndan belirli sektörler için kad›n ifl gücüne talep vard›r. Baflbakanl›k ‹nsan Haklar› Baflkanl›¤› taraf›ndan Haziran 2008’de aç›klanan Töre ve Namus Cinayeti Raporu’na göre. e¤itimli kad›nlar› piyasaya çekmek daha uygun görünmektedir. Türkiye’de medyada kad›n›n temsiliyle iliflkili sorun. geçti¤imiz günlerde popüler bir gazete. Rapora göre töre ve namus cinayetlerinin ifllendi¤i yerlerin bafl›nda büyük iller gelmektedir. kad›n erkek iliflkileri söz konusu oldu¤unda.90 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bir yandan da ayn› kad›n ve erkekler. üçüncü sayfa haberleri. kad›nlar›n çal›flmas›n›n uygun bulunmad›¤› bir toplumsal çevrede dedikodulara kulak vermeden çal›flmaya gitmek ya da k›z çocuklar›n›n okutulmad›¤› bir yerde okuma hakk›n› elde edebilmek için yetkililere mektup yazmak gibi davran›fllar. kar›s›n› ve kar›s›n›n sevgilisini öldüren “k›skanç koca”yla . son befl y›lda “namus” nedeniyle ifllenen cinayetlerin say›s› bini geçmifltir. töre. yaln›zca belirli bir bireyin hayat›nda de¤ifliklik yaratmakla kalmaz. kendilerine söz ve yaflam hakk› tan›mayan bir gelene¤in ve törelerin bask›s› alt›ndad›r. Cinsiyet kal›plar› sadece insanlar›n onlar› de¤ifltirmesiyle de¤il.. Cinayetlerin fail ve ma¤durlar›n›n say›s› e¤itim seviyesi düfltükçe artmakta ve bu cinayetlerin %9’unu çocuklar ifllemektedir. Raporda 2002 y›l›nda 150 olan töre cinayeti say›s›n›n 2007 y›l›nda 220’ye yükseldi¤i belirtilmektedir. onlar meslek sahibi olmay› hayal ederler. toplumsal koflullara ba¤l› olarak da de¤iflir. cinsiyet kal›plar›n›n de¤ifliminde de etkili olur. Reklamlar. 20 Haziran 2008). eflitlikçi bir temsil sorunu olman›n ötesine geçer. Genifl bir kad›n nüfusu. Söz gelimi. K›sacas›.. dizi filmler.

Üstelik bütün suç da bu “fettan kad›n”a yükleniyordu. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 91 ilgili haberi flu bafll›k alt›nda vermiflti. Bunun gibi tecavüz olaylar›nda da tecavüz ya da sald›r›ya u¤rayan kad›nlarla ilgili haberlerde. cümlelerin bafl›na “gece e¤lencesinden dönen kad›n” veya “alkollü genç k›z” gibi tan›mlamalar yerlefltirilerek. özensiz bir habercili¤in tecavüz suçuna ifltirak etmek anlam›na geldi¤inin alt›n› çizmifl ve tecavüz haberleri ile iliflkili olarak flu konulara dikkat edilmesi gerekti¤ini belirtmifltir. Bu örnekte hemen her zaman oldu¤u gibi. Televizyon Habercili¤inde Etik Sorunlar” ‹çinde. Ama cinsiyetlerin yapt›klar› ifllerle ayr›lmas›. sadece ölen sevgili ile hapse giden koca “kurban” olarak görülüyor ve kad›n›n da öldürülmüfl oldu¤u gerçe¤i büsbütün gözard› ediliyordu. etkinliklerini de biçimlendirir. bütün toplumlar›n ortak bir özelli¤idir (bilebildi¤imiz bütün kültürlerde kad›nlar›n ikincil oldu¤unu da buna eklemeliyiz). örne¤in kimi kültürlerde erkekler fliirle ve estetikle u¤rafl›rken kaba ifller kad›nlar taraf›ndan yap›l›r ya da kad›nlar›n savaflç› özelliklerini yücelten toplumlar vard›r. Cinsiyetlerden beklentiler birbirinden çok farkl› olabilir. Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü Kad›n ve erkeklere atfedilen nitelikler yaln›zca onlar›n kendilerine ve birbirlerine bak›fllar›n› belirlemez. dünyadaki tar›msal üretimin %75’ini gerçeklefltirirler. her fleyden önce yapt›klar› ifllerle birbirlerinden ayr›l›r. 232-233. “Kad›nlar›n Medyada Temsili ve Etik Sorunlar. Bizim toplumumuzda. kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifller yaflad›klar› ortama göre de¤iflse de genel kal›p ayn›d›r: Kad›nlar evle ve eve yak›n olan ifllerle u¤rafl›rlar.4 Kad›nlar. Ünite . Dünyan›n her yerinde ve bildi¤imiz bütün kültürlerde. erkeklerse toplulukla ve evin d›fl›ndaki ifllerle. “fettan kad›n iki erke¤i birden yakt›”. kad›nlarla erkekler. Kas›m 2008’de medyaya bir ça¤r› yapan Kad›nlar›n Medya ‹zleme Grubu (MED‹Z). Ancak tar›mdaki ölçek büyümesi ve makineleflmeyle birlikte kad›nlar›n üretimdeki pay› da düflmektedir. bu kad›nlar›n adeta kendilerine yap›lan sald›r›lar› k›flk›rtt›klar› ya da bunu hak ettikleri ima edilmektedir. Resim 4. s. Sevilay Çelenk.com/photos/ori ginal/15328108 . ayn› zamanda yaflamlar›n›. Kad›nlarla ilgili bu tür haberlere televizyonda da s›kl›kla rastlanmaktad›r.panora mio. Kaynak: http://static.4.Aile. yani cinsiyete dayal› ifl bölümü. Tecavüz haberlerinde ma¤dur kad›nlar›n suçlu gibi sunuldu¤u konusu kad›n örgütlerinin mütemadiyen dikkat çekti¤i bir konudur.

D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M Kad›n›n görünmeyen eme¤i: Bu kavram. T›pk› bulgur ö¤ütmeye yarayan delikli bir tafl›n ifllevselli¤i nedeniyle sahiplenilmesi gibi. “yuvay› difli kufl yapar”. Kad›nbak›mdan.Geleneksel Deyim SIRA S‹ZDE Kad›nlar ne yapar? AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Çal›fl›r Kad›nlar›n birincil çal›flma alanlar›. makineli tar›mda ise erkekler çal›fl›rlar. yani cinsiyet eflitsizli¤i. toplumsal hayata kat›lmak için çeflitli kanallara sahiptir. bu farkl› ifllere farkl› de¤erler yüklenmesi. “sevgi eme¤i” T E L Eve V‹Z YON olarak görülür kad›nl›¤›n do¤al bir parças› gibi alg›lan›r. kad›nlar›n ev içinde harcad›klar› ve S O R U herhangi bir karfl›l›¤›nda ücret almad›klar› için “çal›flma” say›lmayan eme¤e iflaret D‹K K A Tetmek üzere kullan›l›r. erkekler aç›s›ndan kimlik kayb› ve buna ba¤l› güçsüzleflme anlam›na da gelir. Bu temel ifl bölümü. genellikle cinsiyete dayal› ifl bölümünün bir sonucu olarak görülür. evdir. Bu Kör‹ün TmA eyP en bir emektir. Ev AMAÇLARIMIZ ifli. kad›n iflleri ve erkek ifllerine bakt›¤›m›zda. Tar›msal iflgücüne büyük bir katk›lar› vard›r. çal›flmak gelir. sigortas› ve emeklili¤i olmayan bir çal›flmad›r. SIRA S‹ZDE Erkekler ne yapar? Çal›fl›r Erkeklerin çal›flma alanlar›. hayvanlar›n bak›m› gibi emek yo¤un ve eve yak›n ifllerde kad›nlar. iflçi. Kad›nlar›n bilinen bütün kültürlerde erkeklere göre ikincil oluflu. erkeklerin aile içindeki konumlar›n› pekifltirir. asli iflleri her zaman evle ilgili olanlard›r. Genellikle ücret karfl›l›¤› çal›fl›rlar. Eflin ve çocuklar›n maddi ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas›. G›da. Yap›ld›¤›nda de¤il de yap›lmad›¤›nda fark edilir. g lar›n evde yapt›klar› ifl günde 18 saatlik bir çal›flma anlam›na gelse bile. Ekonomik krizlere ba¤l› olarak çal›flma koflullar› a¤›rlaflsa bile sigorta ve emeklilik haklar› vard›r. Bu kimli¤in bir parças› olarak sendika. “çal›flan bir insan” olarak toplumsal statü de kazan›rlar. ‹NTERNET Çal›fl›r Kad›nlar iflgücü piyasas›nda da çal›fl›rlar. Gelinlik K›z Evde Kalmaz. Bunun için ev d›fl›nda çal›fl›r. Bu geleneksel deyim. maddi karfl›l›¤›. Ev d›fl›nda ücretli çal›fl›yor bile olsalar. cinsiyet eflitsizli¤inin de temelidir. Çocuklar›n terbiyesi ve temizli¤inden anne.92 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Cinsiyete dayal› ifl bölümüne örnekler düflünelim: Kad›nlar ev ifllerini yapar. çocuklara bakar. sadece k›rsal üretim için de¤il. Kahvehaneler ve stadyumlar. meslek örgütü ya da odas› türünden örgütlere kat›l›rlar. iflsizlik yaln›zca yoksullaflma de¤il. Örne¤in tar›m kesiminde. mesai saati. gelinlik k›z da aiS O emek R U leye getirece¤i gücü yüzünden. Ancak ayn› zamanda büyük bir risk de tafl›r: Erkeklik evin geçindirilme sorumlulu¤u ile tan›mland›¤› sürece. “evde kalmaz”. Yani kad›nlar›n ve erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›laflmas›. ayn› ayr›m› görürüz: Bahçecilik. Kay›t d›fl› ekonomide büyük ölçüde kad›nlar istihdam edilir. Ne de olsa. ‹NTERNET . Erkekler. Bu statü. SIRA S‹ZDE 6 Bütün kad›nlar ve bütün erkekler ayn› iflleri mi yaparlar? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Kad›nl›k. ‹liflkiler kurar Erkekler. toplumun farkl› kesimlerinden kad›nlar için farkl› biçimlerde geçerlidir. Bu kanallar›n bafl›nda. Ayr›ca. memur ya da esnaf olarak toplumun üretici eme¤inin bir parças›d›rlar ve bu onlara toplumsal bir kimlik sa¤lar. okula gidebilmesinden baba sorumludur. Delikli Tafl Yerde. baflka fleylerin yan›nda “çal›flma” ile belirlenir. tekstil gibi sektörlerde kad›n eme¤i a¤›rl›kl›d›r. onlar›n sorumlulu¤undad›r. Erkekler ise as›l olarak ailenin geçimini sa¤lamakla yükümlüdür. evin d›fl›d›r. hayat›n pek çok alan›nda tekrarlan›r. erkeklerin kendi aralar›ndaki toplumsallaflman›n mekânlar›d›rlar. Bu istihdam görünmez oldu¤u için bu kad›nlar da istatistiklerde “ev han›m›” olarak görülürler.

Ünite . Babayla çocuklar. çocuklar ve mülkiyet üzerinde egemendirler. Siyasetle u¤rafl›r Türkiye’de siyasal örgütlerin tamam›nda erkekler yer al›rlar. toplumsal örgütlenmenin merkezinde durur ve babalar. gidebilecekleri ve gidemeyecekleri yerler nerelerdir. Ataerkillik. ne s›kl›kla ziyaret edilecek? Kime ne kadar hizmet edilecek? Hangi konular› öteki taraf bilmese daha iyi olur? Hangi selamlar iletilecek. Ama yapmad›klar›nda “kad›nl›ktan uzak” olmakla suçlan›rlar. Baba soyluluk: Soyun baba taraf›ndan takip edildi¤i. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Sanat ve bilim. sosyal hizmet uzmanlar› ve hemflirelerdir. Onlar.Aile. parti delegeli¤ine kadar her aflamada erkekler büyük bir a¤›rl›¤› olufltururlar.. kurumsallaflm›fl bilim ve sanat›n d›fl›nda kurulur. ayn› zamanda onlar için bir güçlenme kayna¤›d›r da. tarihsel olarak çok farkl› kültürlerde toplumsal. ayn› zamanda baba soyludur.4. .. Gündelik yaflam›n düzenlenmesine iliflkin kararlar›n al›nmas›. Bu çizelgeye sizin ekleyebilece¤iniz faaliyetler var m›? ATAERK‹ (PATR‹ARKA) Ataerkillik. gündelik yaflam›m›z› etkileyen pek çok konuda erkekler karar verirler. Merkezî ve yerel siyasetin aktörleri onlard›r. kad›nlar. halkla iliflkiler uzman›d›rlar. erkeklerin egemen ve ayr›cal›kl› olduklar› kurumlara ve kad›nlar›n itaatine iflaret eder. sadece çal›flma de¤il. mülkiyetin ve ünvanlar›n da babadan o¤ula geçti¤i soy sistemidir. hangi haberler iletilmeyecek? Hangi durumda çocuklar “idare edilecek”. Ataerkillik. kimlerle görüflemezler. kimlerle görüflebilirler. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Kad›nlar›n estetik ve bilgiyle iliflkileri. bir sosyal sistemdir. pek az say›daki istisnalar d›fl›nda. Bunu yaparken genellikle destek görmezler. evlilikleri düzenlerler. Karar verir Yaln›zca “siyasal” diyebileceklerimiz de¤il. iliflkileri ayarlar. Y›l dönümlerini hat›rlar. Belediye meclislerinden parlâmentoya. Konu komfluyla akrabalarla görüflmeleri. Aile bireyleri hangi saatlerde evden ç›kacaklar. insan türünün gelifliminde temel önemde faaliyet alanlar›d›r ve bu iki alan. bu kararlara iliflkin “r›za” üretimi. hastalara onlar bakarlar. kendi aileleri ve kocalar›n›n ailesi aras›ndaki iliflkileri ustal›kla yürütmek zorundad›rlar. kad›nlara önemli bir hareket ve güç alan› açar. gündelik deneyimin bilgisini biriktirirler. Ataerkil toplumlar›n ço¤u. Bu sistemde erkeklerin temel otorite figürü rolleri. Ailedeki engelli ve yafll›lara. gündelik yaflam› estetize etme çabalar› da genellikle görmezden gelinir. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 93 Çal›fl›r Kad›nlar. erkeklerin tekelindedir. de¤ersiz kabul edilir. Çal›fl›r Kad›nlar. hediyeleri düflünürler. hangi durumlar›n babaya bildirilmesi gerekir? Gündelik yaflam›n “siyasetini” yürütür Kad›nlar›n yürüttükleri halkla iliflkiler ve diplomasi iflleri. Çal›fl›r Kad›nlar. Benzer biçimde. Bu bilginin yaflam›n devam›nda büyük bir rolü olmas›na karfl›n. diplomatt›rlar. Kim.

kad›nlar›n ve gençlerin bu otoriteye tabiyetlerinin namus kodlar›yla düzenlendi¤i bir toplumsal sisteme iflaret eder.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 94 DÜfiÜNEL‹M U ayr›flt›r›lm›fl S O R göre Cinsiyete istatistikler: Çeflitli düzeylerde istatistiki veri toplan›rken veri toplama D‹KKAT aflamas›ndan ham verinin ifllenmesi ve analizi aflamalar›na kadar. siyasal ve ekonomik örgütlenmelerde kendini ortaya koyar. bize kad›nlarla erkekler aras›ndaki farkl›l›klar›n toplumsal sonuçlar›n› gösterir. siyasal kat›l›m. cinsiyet kal›plar› ve cinsiyete dayal› ifl bölümü bafll›klar› alt›nda gördü¤ümüz gibi cinsiyet farkl›l›¤›n›n kiflisel yaflamlar›m›z üzerinde son derece SIRA S‹ZDE önemli etkileri vard›r. pek çok kültür daha eflitlikçi sosyal sistemlere geçmekte ise de ataerkilli¤in etkisiS O R U ni modern uygarl›kta da görürüz. bize bunun do¤ru olmad›¤›n› gösterir. modern e¤itimin cinsiyet aç›s›ndan eflitlikçi oldu¤unu. kaynaklardan yararlanma ve f›rsat eflitli¤i anlam›nda da dikkate al›nmas› gereken sonuçlar do¤urur. “klasik ataerkillik” kavram›n› modern öncesi Orta Do¤u ve Akdeniz toplumlar› için ‹NTERNET kullan›r. ataerkil bir sosyal sistem içinde yaflad›¤›m›z için toplumsal cinsiyetler aras›ndaki T Eortaya L E V ‹ Z Y ç›kmaktad›r. Bu sistem. sa¤l›k. . Ders kitaplar›nda annenin mutfakta. Bu yanl›fl kavray›fla göre.ksgm. bu konuda henüz pek çok eksiklik mevcuttur. istatistiki veri toplayan kurulufllar›n yönelimi.gov sitesini ziyaret ede‹NTE RNET bilirsiniz. ON eflitsizlikler Birincisi kiflisel düzeydeki iliflkilerimize iflaret ederken ikincisi toplumsal ve genel düzeydeki iliflki örüntülerine odaklan›r. (Kaynak Yay›nlar›. dahas›. kad›nlarla erkekler aras›ndaki eflitsizlik varl›¤›n› D sürdürmüfltür. içinde yaflad›¤›m›z K ‹ T A P sosyal sistem ataerkilliktir. günümüzde baz› “ataerkil kal›nt›lar”la karfl›laflsak bile gerçekte bunlar ancak geçmiflin miras› olarak de¤erlendirilebilir. AMAÇLARIMIZ E¤itim. ‹KKAT Bireysel D Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye Toplumsal cinsiyet. siyasal ve kültürel de¤iflimleri karfl›s›nda varl›¤›n› oldu¤u gibi sürdürememifltir. istihdam gibi temel alanlardaki cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl istatistikler. Türkiye’de ve dünyada yap›lan pek çok araflt›rma. SIRA S‹ZDE cinsiyete göre ayr›flt›rma iflleminin yap›lmas› son derece önemlidir. basitçe bir “farkl›l›k” de¤ildir. Bu etkiler. Konuyla ilgili bilgi için Firdevs Helvac›o¤lu’nun (1996) Ders Kitaplar›nda K ‹daha T A ayr›nt›l› P Cinsiyetçilik 1928-1995. modern dönemin ekonomik. Siyasal olarak ‹ N T E R N Etemsil T mutlak monarkta edilen “patriark” modeli. yeni koflullara uyarlanm›fl biçimde varl›¤›n› sürdürmesini sa¤larlar. baban›n salonda SIRA S‹ZDE temsil edilmesinden e¤itim sektörü çal›flanlar›n›n neredeyse yar› yar›ya kad›n ve erkeklerden oluflmas›na karfl›n. bunun geçmiflte kalm›fl bir sistem oldu¤udur. Cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl ve güncel istatistikler için www. toplumsal cinsiyet ile ataerkillik aras›nda do¤rudan bir ba¤lant› vard›r. Örne¤in. 1996) kitab›n› okuyabilirsiniz. Türkiye K ‹ T A P baflta ‹statistik Kurumu olmak üzere. Böylelikle kad›n ve erkekler aras›ndaki AMAÇLARIMIZ farkl›l›¤›n toplumsal sonuçlar›na iliflkin veriye dayal› bir bilgi edinmek mümkün olur. topDÜfiÜNEL‹M lumsal eflitli¤i sa¤lamakta ifllevsel oldu¤unu düflünebiliriz. DÜfiÜNEL‹M yasal. ‹NTERNET Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki Ataerkillik ile ilgili s›kl›kla tekrarlanan bir yan›lg›. verinin cinsiyete göre ayr›flt›r›lmas› T ELE V ‹ Z Y O N olmakla birlikte. toplumsal düzeyde de aile reis- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P T ELEV ‹ Z Y O N Deniz Klasik Ataerkillik: Kandiyoti. ‹flte bu sonuçlar›n do¤mas›na yol açan. Yani. Oysa daha önce de belirtti¤imiz gibi modern toplumsal kurumlar da ataerkilli¤in farkl› biçimlere SIRA S‹ZDEbürünmesini. E L E V ‹ Z Y O N baban›n otoritesinin sars›lmaz ve tart›fl›lmaz oldu¤u. KlasikT ataerkillik. modern e¤itim kurumlar›n›n eflitsizli¤i pekifltirici AMAÇLARIMIZ etkileri oldu¤una iflaret eder. Ayn› zamanda. okul müdürlerinin ve yöneticilerin a¤›rl›kla erkekler olmas›na kadar pek çok fley. Ataerkilli¤in “geS O R U leneksel” biçiminden “modern” biçimine geçilirken kad›nl›k ve erkeklik modellerinde (kal›plar›nda) de¤iflim olmakla birlikte. K›z ve erkeklerin e¤itimden yararlanabilmekteki eflitsiz‹KKAT likleri ile birlikte e¤itim kurumlar›n›n yap›s›nda ve e¤itimin içeri¤inde de eflitli¤e ayk›r› pek çok öge vard›r.

Eflitlik Fikrinin Geliflmesi Bir ideal olarak eflitlik yayg›nl›kla benimsense de gerçeklefltirilmesinin çok kolay olmad›¤› ortadad›r. kendisi de alt› yafl›ndan itibaren tarlada çal›flmaya bafllam›fl bir çocukla kentli ve e¤itimli bir ailenin çocu¤unun eflit f›rsatlara sahip olmas› için “temel e¤itim herkes için zorunlu ve paras›zd›r” hükmü yeterli olabilir mi? Yoksul olan çocuk çal›flmad›¤› zamanlarda okula gidebilse bile alaca¤› e¤itimin onu di¤eriyle eflit k›lmas› mümkün müdür? Bunun gibi. Ancak. Çünkü fiilen eflit olmayanlara eflit muamele. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 95 lerinde karfl›l›¤›n› bulur. Çünkü bilinmektedir ki bu k›zlar. ‹nsanlar›n do¤ufltan getirdikleri baz› nitelikleri sebebiyle di¤erlerinden daha üstün ya da afla¤› olmayaca¤›n› teminat alt›na alan “eflitlik” ideali. engellenmesi. Yani bir insan›n içine do¤du¤u ailenin diyelim bir ayakkab›c› ya da çiftçi ailesi olmas›. bütün bu niteliklerimizin bizim di¤erlerinden daha fazla (ya da daha az) f›rsata sahip olmam›za. yaln›zca ideolojik ve politik bir kampanya de¤il. kad›nlar›n da do¤ufltan getirdikleri nitelikler nedeniyle erkeklerden daha üstün ya da daha afla¤› bir konuma yerlefltirilmesi. insanlar›n birlikte yaflamalar›n›n kurallar›n› belirleyen Toplum Sözleflmesi’nde de yepyeni bir döneme iflaret ediyordu. Örne¤in. Kardefllik. modern ailenin de bir reisi vard›r: Erkek. Türkiye’de yasal olarak 2002 y›l›na kadar devam eden “aile reisli¤i” kavram›. Siyasal düzeydeki modernleflme monarklar› yerlerinden ederken sosyal düzeyde de aile reislerinin otoritesinin sars›ld›¤›n› görürüz. “Haydi K›zlar Okula” Kampanyas›. Kad›nlar›n kendilerini sis- . erkek yafl›tlar›n›n yaflad›¤› engellenmelere ek olarak bir de cinsiyetleri nedeniyle okuma hakk›ndan mahrum kalmaktad›r. Bunun gibi. ayr›mc›l›kt›r ve eflitli¤e ayk›r›d›r. eflitlikçi bir toplumun vazgeçilmez kofluludur. Do¤ufltan eflit haklara sahip olmak ve kanun önünde eflitlik son derece önemli kazan›mlard›r ancak bu kazan›mlar›n fiilen eflitli¤i sa¤lamas› için baz› ek önlemler gerekir. kad›nlar›n erkeklerle eflitli¤inin sa¤lanmas› için de her fleyden önce çeflitli alanlardaki eflitsizliklerin fark›na var›lmas›. Kad›nlar›n siyasette erkeklerle eflit biçimde varolabilmeleri için gelifltirilmifl kota gibi geçici özel önlemler de benzer biçimde. böyle bir mant›kla gelifltirilmifltir. Örne¤in. erkeklere tan›nan f›rsatlardan yararlanamamas›. o insan›n zorunlu olarak ayakkab›c›l›¤› ya da çiftçili¤i sürdürece¤i anlam›na gelmez. sonra da bu eflitsizlikleri gidermek için önlemler al›nmas› gerekir.4. bunlar›n kabul edilmesi. Bu ilkeler. yafll› reislerin otoritesi sars›l›r ve genifl haneler çözülürken yeni. TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K Eflitlik. Eflitlik ilkesi hiçbir zaman insanlar›n birbirlerinin “ayn›” olmas› anlam›na gelmedi. Frans›z Devrimi’nin üç ilkesinden biriydi: Eflitlik. günümüzde de fiilen sürmektedir. ‹flte. Ancak. seçeneklerimizin bu niteliklere ba¤l› olarak genifllemesi ya da daralmas›na neden olmamas›. baflka pek çok niteli¤imiz nedeniyle de birbirimizden farkl›y›z ve toplumu toplum yapan da bütün bu farkl›l›klar›n getirdi¤i zenginliktir. varolan eflitsizliklerin sürdürülmesini sa¤lar. “geçici özel önlemler”. eflitsiz koflullarda bafllayan bir yar›fl›n daha eflit hâle getirilebilmesini sa¤lamay› amaçlar. Ünite . modern toplumun kurucu ilkeleri oldu. bilindi¤i gibi. Özgürlük. anne ve babas› okur yazar olmayan.Aile. Elbette ki yaln›zca cinsiyetimiz de¤il. ayn› zamanda yoksul köylü k›zlar›n›n e¤itim haklar›ndan yararlanabilmesini sa¤lamaya dönük bir “geçici özel önlem”dir.

96

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

tematik olarak d›fllayan bir mekanizmaya girebilmelerini mümkün k›lar, böylece daha fazla say›da kad›n›n siyasette varolmas› yoluyla cinsiyet eflitsizliklerine siyasal çözümlerin sa¤lanmas›n›n kolaylaflaca¤›n› öngörür.

Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?
Cinsiyet eflitli¤i, en genifl anlam›yla kad›nlarla erkeklerin eflit haklara ve sorumluluklara sahip olmalar› anlam›na gelir. Türkiye Cumhuriyeti, kuruluflundan bu yana, kad›n erkek eflitli¤ini ve kad›nlar›n toplumun her alan›nda hiçbir k›s›tlama ve ayr›mc›l›¤a u¤ramaks›z›n var olmalar›n› tart›fl›lmaz ilkeler olarak kabul etmifltir.
Resim 4.5 Atatürk ve ö¤retmenler kad›n erkek eflitli¤ini gerçeklefltirmek için büyük ad›mlar atm›flt›. K›z çocuklar›n›n e¤itimine büyük önem vermesi, eflitli¤in ancak e¤itimle gerçekleflebilece¤ine inanmas›ndand›. Kaynak: http://nkfu.com

Yasalar önündeki eflitlik, yani yasalarda cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n yap›lmamas›n›n eflitli¤i sa¤lamaya yeterli olmad›¤›, özellikle son otuz y›lda, bütün dünyada çok farkl› kesimler taraf›ndan dile getirilmektedir. Fiilen eflit olmayanlara eflit muamele yapmak, eflitsizliklerin ortadan kalkmas›n› sa¤lamaz. Bunun yerine eflitsizlikleri gören, dikkate alan ve düzeltmeye çal›flan bir bak›fl aç›s›na ihtiyaç vard›r. Örne¤in, Türkiye’de kad›nlar 1934’ten beri seçme ve seçilme hakk›na sahipler. Bu hakk› dünyan›n baflka pek çok ülkesindeki hemcinslerinden önce kazand›lar. Bu hakk› kazand›ktan sonraki ilk seçimlerde, Atatürk’ün de müdahalesi ile Mecliste %4.2 oran›nda temsil edildiler. Aradan geçen yetmifl y›lda bu oran de¤iflmedi. Bugün Mecliste kad›n milletvekili oran› % 9.1. Demek ki fiilen eflitsiz olanlar›n yasa önünde eflit olmas›, eflitsizli¤in ortadan kalkmas›n› sa¤lam›yor. O hâlde, eflitsizli¤i ortadan kald›rmak için özel politikalara, önlemlere ihtiyaç var. Atatürk’ün bundan yetmifl y›l önce görmüfl oldu¤u bu gerçe¤i bugün hâlâ göremeyenler olsa da özellikle son yirmi y›lda, eflitlik yönünde ciddi ad›mlar›n at›ld›¤›n› söyleyebiliriz.

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

97

Okuma Parças› Türkiye Cumhuriyeti, varl›¤›n›n ilk y›llar›ndan itibaren ça¤dafl anlamda kad›n-erkek eflitli¤ine çok olumlu bir anlam yüklemifl, hatta o dönemde birçok Bat› ülkesine k›yasla çok daha radikal düzenlemeler ve uygulamalar gerçeklefltirmifltir. Bu durumun en bilinen örneklerinden bir tanesi, kad›nlar›n gerçek vatandafllar olarak tan›nmas›nda önemli bir ad›m olan kad›nlara seçme ve seçilme hakk›n›n Türkiye’de kad›nlara hayli erken bir dönemde (1934) tan›nm›fl olmas›d›r. Ancak, kad›n-erkek eflitli¤i alan›nda Cumhuriyet miras›n›n özü, kan›mca, eflit vatandafll›k tan›m› içerisinde kad›nlar›n yaln›zca kamusal alanda eflitli¤i ilkesini de¤il, ayn› zamanda özel alana yönelik eflitlik ve hak tan›mlar›n›n da yer alm›fl olmas›d›r. Cumhuriyet reformlar›n›n çok efllili¤i kald›rmas› ve evlilik kurumu ba¤lam›nda kad›n-erkek eflitli¤ini öngörmesi, dönemin koflullar› göz önüne al›nd›¤›nda, bu reformlar›n ne denli radikal oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Nitekim, Cumhuriyet’in “ça¤dafl medeniyetler seviyesine ç›kma” söylemi ve bu yönde benimsedi¤i politikalar, Türkiye’de kad›nlar›n önemli bir kesiminin toplumdaki konumunu kökten de¤ifltirmifl ve ülkemizde kad›nerkek eflitli¤i alan›nda çok ciddi bir s›çrama kaydedilmesinde etken olmufltur. Laik devlet yap›s› ve Cumhuriyet’le benimsenen tekil hukuk sistemi, günümüze kadar gelen kad›n-erkek eflitli¤ine yönelik olumlu yasal çerçeveyi mümkün k›lm›flt›r. Uluslararas› deneyimin iflaret etti¤i bir gerçek, çoklu hukuk sistemlerinin uyguland›¤› toplumlarda flah›s hukuku ve özel alan iliflkilerinin (kad›n haklar› ve evlilik, boflanma, miras vb. konular›n) daima dinî hukuk ya da örf âdet hukukuna tabi olarak kald›¤›d›r. Bu durumlarda da kad›n-erkek eflitli¤inde yol al›nmas›n›n neredeyse imkâns›z oldu¤u aç›kt›r. Buna karfl›l›k ak›lc› yaklafl›m ve pozitif hukukun tek yasal düzenleme çerçevesi oldu¤u devletlerde cinsiyet ayr›m›n› gözetmeyen, eflitlikçi bir düzene yönelik ad›mlar›n çok daha kolay at›labildi¤i malumdur. Nitekim, Türkiye’de durum böyle olmufltur. Cumhuriyet reformlar› bir yandan kad›nlar›n kamu alan›na aç›lmas›n›n önündeki çok say›da engeli ortadan kald›r›rken bir yandan da toplumda kad›n-erkek eflitli¤i fikrine olumlu bir ideolojik anlam yüklemifl ve bu ideolojiyi benimseyen kad›n ve erkek yeni kuflaklar ve kadrolar yaratmaya çal›flm›flt›r. Feride Acar, Kad›n Haklar›/Uluslararas› Hukuk ve Uygulama

Kad›n ve erke¤e atfedilen nitelikler kültürden kültüre ve tarih içinde de¤iflimler gösterse de baz› unsurlar›n de¤iflmedi¤ini söyleyebiliriz. Bunlardan biri, kad›nlar›n do¤aya erkeklerden daha yak›n olduklar› fikridir. Anneli¤e ve “ölmeden kanama yetene¤ine” ba¤l› olarak kad›nlar›n erkeklerden daha “do¤al” olduklar› varsay›l›r. Bu nedenle ürkütücü, anlafl›lmas› zor, gizemli görünürler. Tam da bu noktada, cinsiyet eflitli¤i ile cinsiyet kal›plar› aras›ndaki ba¤lant› berraklafl›r: Kendilerinden korkulan cinsiyet olarak kad›nlar, farkl› kültürlerde ve tarih boyunca, ikincillefltirilmifllerdir.

98
Resim 4.6 ‹nsano¤lunun bilinç d›fl›n› keflfeden Freud, kad›nlar› karanl›k bir k›taya benzetmifl ve sormufltu: Kad›nlar ne ister?! Kaynak: http://www.mamm akaze.com/wpcontent/gallery/ma mmakazipics/freud -final.jpg

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Bu varsay›m›n bir sonucu, kültürün ve uygarl›¤›n erkeklere, do¤an›n ise kad›nlara ait oldu¤u fikridir. Gerçekten de eski Yunan’dan bafllayarak Bat› felsefesinin önemli temsilcileri (Aristotales, Pythagoras, Heiddegger, Nietzsche...) uygarl›¤›n bir erkek ürünü oldu¤unu öne sürmüfllerdi. Kad›nlar›n korkulacak varl›klar oldu¤una iliflkin sözlerdeyse karfl›m›za kad›n düflmanl›¤› (misogyny) ç›kar: “Evrende, düzeni, ›fl›¤› ve erke¤i yaratan iyi bir ögeyle kar›fl›kl›¤›, karanl›¤› ve kad›n› yaratan kötü bir öge vard›r” (Pythagoras). Düzen ve ›fl›k kadar karanl›¤›n da insanlara özgü bir nitelik oldu¤unu hat›r›m›zdan ç›karmadan, cinsiyetlere atfedilen özelliklerin gerçekten cinsiyetle iliflkili olup olmad›¤›n› sorabiliriz: Nezaket, bilgelik, adalet duygusu, özgürlük arzusu... Bunlar›n biyolojiyle ya da anatomiyle bir iliflkisi var m›? Ya hesapç›l›k düzenbazl›k yahut kabal›¤›n? Üreme organlar›ndaki ve hormonlar›ndaki hangi nitelik insan› yalanc› yahut dürüst yapar? ‹nsan türüne ait niteliklerin ve potansiyellerin her birimizde farkl› derecelerde bulundu¤unu söyleyebiliriz. Bazen hayat›m›z›n sonuna kadar bu nitelik ve potansiyelleri ortaya ç›karmaya, hatta fark etmeye imkân bulamay›z. T›pk› ola¤anüstü resim yetene¤ini keflfedemeden yafllanan bir köylü gibi. Daha s›k yaflad›¤›m›z durum, baz› niteliklerimizin desteklenip yeflertilirken baz›lar›n›n bast›r›lmas›d›r. K›z ve erkek çocuklar› yetifltirirken sistematik olarak kimi niteliklerini destekler, kimilerini cezaland›r›r›z: “Ne iflin var k›z bafl›na senin orda?” “Erkek adam a¤lamaz!” “Hadi han›m k›z›m, a¤abeyine su ver”, “o¤lum, kardefline sahip ç›k”... Sonra da “kad›nlar çekingen”, “erkekler duygular›n› göstermeyi bilmez” gibi yarg›lara kolayca var›r›z. Kendi yapt›¤›m›z fleyi do¤aya yükleriz yani! Kad›nlar›n “erkeksi” nitelikleri benimsemesi, böyle özellikler göstermesi, belirli s›n›rlar içinde hoflgörülebilir: “Erkek gibi kad›n!” bir övgüdür. Kad›n›n cinsiyetinden beklenmeyecek bir cesaret ya da mertlik gösterdi¤ini ifade etmifl oluruz bunu söyleyerek. Oysa bir erke¤e “kad›n gibi” demek, yap›labilecek en büyük hakaretlerden biridir. Neden böyle dersiniz?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

99

Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i
Kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›l›¤›, onlar›n eflitsizli¤inin de temel kayna¤›d›r. Cinsiyete dayal› ifl bölümü, basitçe kad›nlarla erkekleri farkl›laflt›rmaz, ayn› zamanda, onlar› eflitsiz de k›lar. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerle erkeklerinkiler aras›ndaki farklara bakt›¤›m›zda bu eflitsizli¤i görmemiz kolaylafl›r. Farkl›l›klar›n bafl›nda, eme¤in karfl›l›¤›n›n olup olmamas› gelir. Erkekler, çal›flmalar›n›n karfl›l›¤›nda genellikle maddi bir kazanç sa¤larken “kad›n iflleri”nin karfl›l›¤›, ancak manevi olabilir. Bunun sonucunu mülkiyet ve gelire iliflkin rakamlarda görmek çok kolayd›r: Bütün dünyada özel mülkiyetin %1’i, gelirin ise %10’u kad›nlar›nd›r. Rakamlar, onlar›n daha az çal›flt›¤›n› de¤il, emeklerinin karfl›l›¤›n› almad›klar›n› gösterir. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerin büyük bölümü, ailenin ve evin çevrilmesine iliflkindir. Dolay›s›yla, “ifl” olarak görülmeyen, yap›ld›¤›nda de¤il ancak yap›lmad›¤›nda fark›na var›lan büyük bir ifl y›¤›n›, “ev kad›n›” rolünün arkas›nda gizlidir. Kad›nlar›n kendileri bile kendilerini “çal›flm›yor” olarak görürler çünkü yapt›klar› fley gün be gün tekrarlanmas› gereken, karfl›l›¤› olmayan, görünmeyen bir fleydir. Bir baflka farkl›l›k, yap›lan ifllerin niteli¤ine iliflkindir. Bütün bir ailenin günde üç ö¤ün doyurulmas›, evin temizlenmesi, çamafl›rlar›n y›kanmas›, al›flveriflin yap›lmas›... Bütün bu ifller, son derece rutin, bezdirici, kendini tekrarlayan ifllerdir ve insan›n kendini gelifltirmesine bir katk›lar› yoktur. Üstelik tam da masalda dendi¤i gibi, ev kad›n› da “az gider, uz gider, dere tepe düz gider, bir de dönüp arkas›na bakar ki bir arpa boyu yol gitmifl”! Arkas›na dönüp bakt›¤›nda “iflte bunu da ben yapt›m” diyebilece¤i somut bir ürün yoktur. Toplumsal statü ve gelir getirmeyen, üstelik pek çok durumda varl›¤› bile fark edilmeyen bir çal›flma alan›nda ömür tüketmeleri, kad›nlar›n erkeklerle eflit olmaSIRA S‹ZDE s›n›n önündeki en büyük engeldir. Yine buna ba¤l› olarak ücretli çal›flmaya kat›ld›klar›nda, ailenin geçiminden sorumlu olmad›klar›, sadece “muavin ve müflavir” addedildikleri Diçin daha ÜfiÜN E L ‹ M düflük ücretlere raz› olurlar. Kamu kesiminde, yani eflit ifle eflit ücret ilkesinin en güçlü uyguland›¤› yerde bile, kad›nlar›n ve erkeklerin kazand›klar› ücretler aras›nda önemS O R U li farkl›l›klar vard›r.
D ‹ K K A T kar› ve ko2002 y›l›nda yap›lan Medeni Kanun de¤iflikliklerinden önce, evlilik birli¤inde can›n rolleri tan›mlan›rken kocan›n aile birli¤inin “reisi”, kad›n›n ise onun “muavin ve müflaviri” oldu¤u ifade ediliyordu. 2002 y›l›nda bu tan›mlamalar kald›r›ld›. SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Kad›nlar, as›l olarak aile ve evle tan›mland›klar› için toplumsal sorunlarla ilgiAMAÇLARIMIZ lenmeleri, siyaset yapmalar› hofl karfl›lanmaz. “Elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma” sözü, bunun bir ifadesidir. Böyle oldu¤u için de yaflad›klar› sorunlar› dile getirmeleri, çözüm önerileri gelifltirmeleri mümkün olmaz. Bu nedenle örne¤in aile K ‹ ifli” T A olarak P içi fliddet gibi çok önemli bir toplumsal sorunun “ailenin kendi görülmekten ç›k›p kamusal çözümler üretilmesi gereken bir konu olarak görülmesi, ancak son yirmi y›lda mümkün olmufltur. T E Lakraba EV‹ZYON Hareket alanlar› evle ve mahalleyle, görüfltükleri kifliler ise ve komflularla s›n›rland›r›lm›fl kad›nlar›n var olan haklar›n› bilmeleri, kullanmalar› da mümkün olmaz. E¤itim ve sa¤l›k hizmetlerinden yararlanmalar›n›n önündeki engellerden biri budur. Böyle bir k›s›tlanma, sadece kad›nlar› de¤il, erkekleri ve bütün bir ‹NTERNET toplumu da güçsüz düflürür. Çünkü nüfusun yar›s›, üretim gücünü, yarat›c› kapasitesini yeterince kullanamamaktad›r.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

önceden oluflmufl yarg›lar›m›z do¤rultusunda de¤erlendiririz.” biçimindeki bir de¤erlendirmeden kaynaklan›r. siyasal ve sosyal haklardan mahrum olarak kentin çeperlerindeki mahallelerde yafl›yorlard›. Kaynak: http://www. yöneldi¤i grupla her türlü iliflkinin kesilmesi anlam›na gelir ama daha s›k rastlanan ayr›mc›l›k biçimi. kad›nlara yönelik ayr›mc›l›k. göçmenlerin ve az›nl›klar›n yaflad›klar› ve kötü koflullara sahip mahalleler için kullan›l›r. bireysel varolufllardan çok. Örne¤in. Ayr›mc›l›k. sosyal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lar. hem cinsiyet eflitsizli¤ine hem de toplumsal güçsüzlü¤e kaynakl›k etti¤ini gösterir. biz/onlar ayr›m›n› pekifltirdi¤i gibi “onlar” olarak adland›rd›¤›m›z grubu da türdeflmifl gibi alg›lamam›za neden olur. Orta Ça¤ Avrupas›’nda Yahudiler ve yabanc›lar. böyle bir farkl›laflmaya elefltirel bak›fl›n da çok küçük yafllarda mümkün olabildi¤ini görüyoruz.children slibraryorg/library/r eviews/Grace_YR24-3-05-Friends. Bu de¤erlendirme. ait olunan grubu hedef al›rlar.. çok küçük yafllarda bafllayabilir.jpg . belirli bir Türk vatandafl›na yönelik olarak bu aidiyetinden ötürü bir önyarg›.7 Cinsiyetlere dayal› önyarg›lar ve ayr›mc›l›k.100 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bütün bunlar. Yahudilerin gettolarda yaflamak zorunda kald›klar› dönemler. cinsiyete dayal› ifl bölümünün basit bir “alanlar›n ayr›lmas›” meselesi olmad›¤›n›. C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK Getto: Bir kentin herhangi bir az›nl›kça yerleflilen bölümüne verilen add›r. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz bir de¤erlendirme ve tutumdur. Buna karfl›l›k. ayr›mc›l›k ad› verilir. onlar›n fiziksel olarak yal›t›lmalar›na de¤il. böylece karfl›laflt›¤›m›z durumlar› ya da kiflileri gerçeklikte olduklar› gibi de¤il. ayr›mc›l›¤›n fiziksel yal›t›m biçiminde ç›kt›¤› bir örnektir. Bu de¤erlendirme ve tutumlar. Ayr›mc›l›k. Resim 4. Bu çizimde. “Bütün Türkler. karfl› cinsin “öteki” olarak alg›lanmas›. belirli sosyal ifllevlerle s›n›rland›r›lmalar›n› amaçlar. kimi durumda. sosyal farkl›laflma yaratmaya yöneliktir. Önyarg›lar›n davran›fllara dönüflmesine. Önyarg›lar. Bugün de getto sözcü¤ü.. Örne¤in. web.

Geleneksel cinsiyet kal›plar› ve cinsiyet rollerine dayal› önyarg›lardan kaynaklan›r. karfl› cinsten birini istiyorsak heteroseksüel. belirli bir cinsiyete yönelik nefret veya ayr›mc›l›kt›r. Ayr›ca cinsellikle ilgili bu üç temel kavram. ‹NTERNET . ekonomik. her ikisini de istiyorsak biseksüel oluruz. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 101 Cinsiyetçilik ya da cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k. en az 30 y›ld›r hastal›k ya da bozukluk olarak kabul edilmiyor. kültürel. ‘Bedensel cinsiyetimiz’ do¤ufltan belirlenir. taraf devletlerin cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k içeren her türlü yasal düzenlemeyi ve kurumsal uygulamay› de¤ifltirmesini ve ayr›mc›l›¤› önlemeye daAMAÇLARIMIZ yal› somut önlemler almas›n› gerektirmektedir. medeni durumlar›na bak›lmaks›z›n ve kad›n ile erkek eflitli¤ine dayal› olarak politik. Hiçbirimiz kad›n ya da erkek olarak do¤may› seçemeyece¤imiz gibi. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü önyarg› ve kal›p tiplefltirme. cinsel yönelimimizi de seçemeyiz. Ergenlikten itibaren de ‘cinsel yönelimimiz’ belirginleflir. daha çok kad›nlara yönelik cinsiyet ayr›mc›l›¤› durumlar›nda kullan›l›r. sosyal. cinsel yönelim ayr›mc›l›¤› ad›n› al›r. Konuyla ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gökçeçiçek Ayata. Bu üç cinsel yönelim de birbirine eflde¤erdir ve hiçbiri psikiyatride. cinsel ‹NTERNET yönelim ayr›mc›l›¤›na temel oluflturur. kad›nlara karfl› ayr›mc›l›¤› flöyle tan›mlar: “‹flbu sözleflmeye göre. Uluslararas› Hukuk ve Uygulama (Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. keyfî. Hepimiz kad›n ya da erkek cinsel organlar› ile do¤ar›z.Aile. mahrumiyet veya SIRA S‹ZDE k›s›tlama anlam›na gelecektir. bedensel cinsiyet. aynen heteroseksüel yönelim gibi bir durumdur. S O R U “kad›nlara karfl› ayr›m” deyimi kad›nlar›n. 2010) kitab›na bakabilirsiniz.DBu birinci maddesi. genellikle belirli bir cinsiyetin üstünlü¤ü inanc›yla beslenir. Cinsiyetçilik. Bunun istisnas› da gene nadir olan cinsel kimlik farkl›l›klar›d›r. cinsel kimlik ve cinsel yönelim. karfl› karfl›ya kald›klar› durumlard›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n özel bir türü. taraf devletlere cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n her düÜ fi Üsözleflmenin NEL‹M zeyde ortadan kald›r›lmas› için çeflitli görevler yüklemektedir. Kendimize kendi cinsimizden birini cinsel efl olarak istiyorsak eflcinsel. bir kiflinin cinsiyetle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin ve kapasitesinin cinsiyetiyle iliflkili oldu¤unu varsayan yanl›fl inançlara iflaret eder. kullan›lD‹KKAT mas›n› ve bunlardan yararlan›lmas›n› engelleyen veya ortadan kald›ran veya bunu amaçlayan ve cinsiyete ba¤l› olarak yap›lan herhangi bir ayr›m. Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) Türkiye’nin de 1985 y›l›nda baz› çekincelerle imzalay›p 2000 y›l›nda tüm çekinceSIRA S‹ZDE leri kald›rarak tam taraf oldu¤u Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW). Sevinç Ery›lmaz K ‹ Dilek T A Pve Bertil Emrah Oder’in Kad›n Haklar›.” Bu sözleflme. ‹lk çocukluk yafllar›nda ‘cinsel kimli¤imiz’ geliflir. Tek istisna nadir görülen hermafroditlerdir. Cinsiyetçilik terimi. kiflilerin istemli olarak seçtikleri de¤il. “Ben kad›n›m” ya da “Ben erke¤im” duygumuz oluflur. Ünite . Eflcinsel yönelim. medeni veya di¤er sahalardaki insan haklar› ve temel özgürlüklerinin tan›nmas›n›. ahlaki veya istemli bir seçim de¤ildir.4.

yaflam›n her safhas›nda karfl›lafl›labilen bir insan hakk› ihlalidir. eflcinselli¤i normalize edemeyen. Çünkü hepimiz eflcinselli¤e karfl› olumsuz de¤er yarg›lar›n›n yayg›n oldu¤u bir toplumda yetifltik. ö¤retmenlerde.102 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Önyarg›lar› De¤ifltirmek Toplumsal önyarg›lar. Üstelik yanl›fl bilgilerle pekiflmesi ne yaz›k ki daha yayg›nd›r. duygular›m›zdan ve belki de en önemlisi dilimizden temizlemek zorunday›z. kad›nlara yönelik fliddeti flu flekilde tan›mlar: Madde 2: Kad›nlara yönelik fliddetin. yasal bir düzenlemeye konu olmam›flt›r. bebeklerin cinsiyetinin önceden tahmin edilebilmesi ve k›z bebeklerin daha do¤madan hamileli¤e son verilmesinden namus cinayetlerine. Tedavi ve Araflt›rma Derne¤i Kaynak: www. Homofobiyi. zorla çal›flt›rmaya ve tecavüze kadar. bir önyarg› olarak tan›mlayabiliriz. psikologlarda. önyarg›lar›n pekiflmesine. ailenin “iç sorunu” olarak yasal ve kurumsal düzenlemelerin d›fl›nda b›rak›lm›flt›r. cinsel. Bu fiziksel. ötekilefltiren bir sistem içinde yafl›yor olmalar›ndan kaynaklan›r. olumsuz veya düflmanca tutum. yüzy›l›n son çeyre¤ine gelininceye kadar kad›nlara yönelik ev içi fliddet. Böylelikle. eflcinsel/biseksüel bireylerin sorunlar›. cinsel veya psikolojik fliddet. psikiyatristlerde. Aile içi fliddet. Kad›nlara ve k›z çocuklar›na yönelik fliddet. sürmesine de neden olabilir. Cinsel yönelim nedeniyle ayr›mc› davran›fllar›n temelinde homofobik inan›fllar. Dr.tr Kad›na Yönelik fiiddet Ayr›mc›l›¤›n ve eflitsizli¤in sonuçlar›ndan biri. Hepimiz bu homofobinin izlerini düflüncelerimizden. hukukçularda. önyarg›lar vard›r. her ›rk ve her s›n›fta yaflanan bir sorundur. Oysa. eflcinsel olmalar›ndan de¤il. yanl›fl bilgiler vererek ya da fark›nda olmadan verdi¤i yanl›fl mesajlarla. medya üyelerinde. .cetad. en yayg›n insan hakk› ihlalidir. Homofobik inan›fllar da tüm önyarg›lar gibi toplumun her kesiminde. sömürüyle ba¤lant›l› fliddet dâhil olmak üzere aile içinde meydana gelen fiziksel.çok yavafl ve güç de¤iflir. psikolojik ya da ekonomik fliddet olabilir. hepimiz az ya da çok homofobi¤iz. bunlarla s›n›rl› olmaks›z›n afla¤›dakileri içerir biçimde anlafl›lmas› gerekir: a) Dayak ve h›rpalama.org. özellikle cinsellikle ilgili olanlar. eflcinselli¤e. Genellikle fliddet türlerinden biri varsa di¤erlerinden biri ya da bir kaç›n›n da bulundu¤u düflünülür. Birleflmifl Milletler taraf›ndan 20 Aral›k 1993 tarihinde kabul edilen Kad›nlara Yönelik fiiddetin Ortadan Kald›r›lmas›na Dair Bildirge’nin ikinci maddesi. evlilik içi tecavüz. politikac›larda yayg›nd›r ve de¤iflime dirençlidir. kad›n cinsel organ›n› sakatlama veya kad›na zarar veren di¤er geleneksel uygulamalar. kad›nlar›n evde u¤rad›klar› her türlü fliddet. Nesrin Yetkin CETAD: Cinsel E¤itim. do¤ru bilgilendirme olsa bile. eflcinsellere karfl› yanl›fl ve eksik bilgilenmeden kaynaklanan. Ulusal ve kültürel s›n›rlar› aflan. 20. Toplumun bilgilenmesinde rol oynayan tüm profesyoneller bu ifllevi yerine getirirken do¤ru bilgiler vererek önyarg›lar›n k›r›lmas›na yard›m edebilece¤i gibi. yeni bilgi ve anlay›fllarla karfl›lafl›ld›¤›nda de¤iflmeye aç›k olmayan. kad›nlara yönelik fliddettir. doktorlarda. efl haricinde (ev halk›na dâhil) kiflilerce uygulanan fliddet. ev halk›na dâhil olan k›z çocuklar›n›n cinsel suistimali. Çünkü aile içinde yaflanan çat›flmalar›n ve sorunlar kamusal bir sorun olarak görülmemifltir. Mesle¤imiz ve cinsel yönelimimiz ne olursa olsun. drahoma ba¤lant›l› fliddet. genellemelere dayanan.

cinsel suistimal. kifliliklerini örseleyen bir etki yapar. cinsel veya psikolojik fliddet. kad›n› denetleme arzusundan ve kad›nlar›n ikincil cinsiyet olduklar›na duyulan inançtan kaynaklan›r. Kad›nlara yönelik fliddetin e¤itimsizlikten. kad›nlara karfl› fliddet uygulayabilmektedir. Resim 4. alkol ya da uyuflturucu gibi ba¤›ml›l›klardan ya da ruh hastal›¤›ndan kaynakland›¤› söylense de fliddet uygulayanlar üzerinde yap›lan araflt›rmalar. c) Nerede olursa olsun devlet taraf›ndan ifllenen veya göz yumulan fiziksel. Yani erkekler. Ünite . Bu davran›fl. fliddetin ortadan kald›r›lmas›. Bu nedenle. kad›n ticareti ve fahifleli¤e zorlama dâhil olmak üzere genel olarak toplum içinde meydana gelen fliddet. durumun böyle olmad›¤›n› göstermektedir. en az›ndan azalt›lmas› için son derece önemli bir hedeftir. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 103 b) Tecavüz. kad›nlar›n dövülebilir oldu¤u “bilgisi” nedeniyle fliddet uygularlar. Dünyada ve Türkiye’de fliddete u¤rayan kad›nlar›n baflvurabilece¤i telefon hatlar›. Bu nedenle.8 fiiddete u¤ramak.Aile. ifl yerinde.4. Her e¤itim düzeyinden. fliddet görmüfl bireylerin sa¤l›kl› bir yaflama dönebilmeleri için fliddetin etkilerini azaltacak bir tedavi sürecinden geçmeleri gerekir. her toplumsal kesimden erkek. kad›n erkek eflitli¤inin sa¤lanmas›. bireylerin kapasitesini azaltan. . dan›flma merkezleri bulunmaktad›r. e¤itim kurumlar›nda ya da di¤er yerlerde meydana gelen cinsel taciz ve sindirme. s›¤›naklar.

Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlamak. eflitsizliklere ve çat›flmalara odaklanmas›d›r. onlar›n cinsiyetleriyle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin de cinsiyetleriyle iliflkili oldu¤unu varsaymaya neden olur. emek gücünün yeniden üretimini sa¤lamakt›r. Klasik ataerkillikte yafll›lar›n ve erkeklerin egemenli¤i geleneksel kültürün kal›plar›yla desteklenirken modern olanlarda yafll› egemenli¤i sars›lm›flt›r ve modern kültürün kal›plar› daha büyük önem tafl›maya bafllam›flt›r. kad›n olman›n ve erkek olman›n toplumsal inflas›na iflaret eden bir kavramd›r. toplumsal iliflkiler içinde kurulan cinsiyet kimliklerine odaklanan bir kavramd›r. erkeklerin temel otorite figürü olduklar› bir sosyal sistemdir. siyaset. Toplumsal cinsiyet. ‹fllevselci yaklafl›m. Ataerkillik kavram›n› aç›klamak ve farkl› görünümlerini ay›rt etmek. aileyi bir bütün olarak ele almay›p içindeki iliflkilere. ailedeki birincil toplumsallaflmadan bafllayarak kültür. toplumsal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lad›¤› için çok kolay yay›labilen ve kolay benimsenen bir tutumdur. bu çerçevede düflünülmelidir. Bu yaklafl›ma göre. ailenin ifllevlerine odaklan›r ve bunlar›n tarihsel olarak nas›l de¤iflti¤ini tart›fl›r. eflitsizliklerin ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere “geçici özel önlem” ad› alt›ndaki eflitlik politikalar›n›n uygulanmas› gerekir. Bunlar›n üçü de ailenin toplumsal organizasyonundaki yerine iliflkin makro düzeyde analizler yaparlar. Cinsiyet eflitli¤i de kad›nlarla erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› demektir. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz de¤erlendirme ve tutumlard›r. Modern öncesi dönemde soyun yeniden üretimi ve üretim a¤›rl›kl› olan bu ifllevin modernleflme ile birlikte soyun yeniden üretimi ve tüketim olarak belirdi¤ini öne sürer. çat›flmac› yaklafl›m. kaynaklardan ve f›rsatlardan eflit oranda yararlanabilmesi anlam›na gelir. eflit hak ve sorumluluklar› güvence alt›na almaya yetmez. A M A Ç 5 A M A Ç 2 A M A Ç 3 . Ayr›mc›l›k. Ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapmak ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirmek . Önyarg›lar. Ataerkil toplumlar genellikle baba soyludur. mülkiyet. Ataerkillik. Çat›flmac› yaklafl›m. Yasalar önünde eflitlik. Buna göre. Kad›nlara yönelik ayr›mc›l›¤›n ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere bir uluslararas› sözleflme imzalanm›fl ve taraf devletlerin yasal ve kurumsal düzenlemelerle ayr›mc›l›¤› ortadan kald›rmalar› hedeflenmifltir. e¤itim ve medya gibi kurumlar arac›l›¤›yla ikincil toplumsallaflma sürecinde de devam eden bu infla. bireylerin belirli cinsiyet kal›plar›na uygun olarak biçimlenmelerini sa¤lar. Modern toplumlarda ataerkillik yeni biçimler alarak kendini sürdürür. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü ayr›mc›l›k ve fliddet. sosyal yaflam ve kültürde görülebilir. A M A Ç 4 Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlamak ve cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirmek. Kad›nlarla ilgili kal›p yarg›lar ve önyarg›lar. Yani toplumsal cinsiyet. Ayr›mc›l›k. önyarg›lar›n davran›fla dönüflmesidir. insanlar›n birbirinin ayn› olmas› de¤il. feminist yaklafl›m.104 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klamak. eflitsizlikleri hafifletmek. Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n bir biçimi de cinsel yönelim ayr›mc›l›¤›d›r. kapitalist düzende ailenin rolü. Bu nedenle. Kad›nlara yönelik fliddet de ayr›mc›l›¤›n sonuçlar›ndan biridir. Feminist yaklafl›m›n di¤erlerinden temel fark›. do¤ufltan getirilen biyolojik özelliklere de¤il. ailenin özel mülkiyetin miras b›rak›lmas›n› garanti alt›na almak üzere ortaya ç›kan bir kurum oldu¤unu iddia eder. Erkeklerin egemenli¤inin sonuçlar›. Eflitlik. Aile kurumuna makro düzeyde üç temel sosyolojik yaklafl›m vard›r: ‹fllevselci yaklafl›m.

Kad›nlara yönelik her türlü ayr›mc›l›¤›n sona erdirilmesi d. e. özel mülkiyetin kuflaktan kufla¤a aktar›lmas›n› sa¤lar. Medyadaki rol modelleri e. Afla¤›dakilerden hangisi çat›flmac› aile yaklafl›mlar›na ait bir görüfl olabilir? a. b. Farkl› toplumsal kesimlerde cinsiyete dayal› iflbölümü farkl›lafl›r. Kad›n ve erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› d. Bize konan isimler c. cinsiyete dayal› ifl bölümü pekifltirir. d. Afla¤›dakilerden hangisi cinsiyete dayal› ifl bölümü için söylenemez? a. Geleneksel toplumlarda b. Kad›nlar›n haklar›n›n verilmesi b. Bütün kad›nlar›n benzer iflleri yapmas›d›r. e. c. Modern dönemde ailelerin tüketim ifllevleri önem kazanm›flt›r. d. Kad›nlar›n da erkekler gibi olmalar› 9. Aile. Kad›nlar›n temiz içme suyuna kavuflma haklar›n›n sa¤lanmas› e. ailenin kendi içindeki eflitsizlikler ve çat›flmalard›r. Kapitalist toplumlarda d. Aile içi kavgalar normaldir. 7. Kad›nl›¤›n ve erkekli¤in biçimlenmesini sa¤layan inanç. Kad›n iflçilerin fabrikada çal›flmas› ama emeklerinin karfl›l›¤›n› alamamalar›d›r. Sanayi sonras› toplumlarda e. Kad›nlar›n kapat›lmas›d›r. Cinsiyet kal›b› ne demektir? a. K›r ya da kentte yaflamak. c. Kad›nlar›n kad›n olduklar› için “do¤al olarak” yapt›klar› ifllerdir. E¤itim sistemi. hane halk› mekâna iflaret eder. Ataerkillik afla¤›daki toplumlardan hangisinde görülmez? a. d. b. Aile ile hane halk› aras›ndaki fark nedir? a. Yasalar önünde herkesin eflit olmas› e. Önemli olan. Aile daha dar. d. Aile daha genifl. b. ruh hastas›d›r. Cinsiyet eflitli¤i ne anlama gelir? a. Kad›nlara yönelik fliddet konusunda afla¤›dakilerden hangisi söylenebilir? a.4.Aile. Namus anlay›fllar› 5. 6. 2. afla¤›dakilerden hangisini amaçlamaktad›r? a. Zaman içinde cinsiyete dayal› ifl bölümü farkl›lafl›r. hane halk›nda yoktur. Kad›nlar›n kendilerini belirli modellere göre biçimlendirmesi b. de¤er ve tutumlar c. Aile içindeki sorunlar›n aile içinde kalmas› gerekir. Hepsinde görülür 8. c. Aile iliflkilere. cinsiyete dayal› ifl bölümünü etkiler. Erkek imtiyazlar›n›n ortadan kald›r›lmas› c. Kad›na fliddet uygulayanlar. b. Erkeklerin eflitlik konusunda e¤itilmeleri 10. Toplumsal cinsiyetin oluflumunda afla¤›dakilerden hangisi etkilidir? a. Kad›nlara yönelik fliddetin sona erdirilmesi c. Aile ile hane halk› ayn› fleydir. Bütün dünyada kad›n okumaz yazmazl›¤›n›n s›f›ra indirilmesi b. Modern toplumlarda c. Kad›nlar fliddete u¤rasalar bile yuvalar›n› da¤›tmamal›d›rlar . Ünite . Bir tokat yahut fiske gibi fleyler fliddet say›lmaz c. hane halk› daha genifltir. e. Ekonomik özgürlü¤ünü elde etmifl bir kad›n fliddete u¤ramaz e. Hepsi 4. 3. b. Çocuk do¤urma gibi bedensel ve mahrem fleylerdir. e. CEDAW. Aile içinde sevgi ve sayg› vard›r. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 105 Kendimizi S›nayal›m 1. Kad›nlar›n ikincilli¤i ile fliddet aras›nda ba¤lant› vard›r d. c. Erkeklerin önyarg›lar› d. Kad›n erkek eflitsizli¤i e. Kad›n kuflaklar› aras›nda aktar›lan baz› gizli becerilerdir. hane halk› daha dard›r. Ailemizin beklentileri b. Kad›n›n görünmeyen eme¤i ne demektir? a. E¤itim sistemi d.

Ece Temelkuran Haber Türk Gazetesi. Hatta bu yetmiyor. onu görüyorsunuz.. Fellini’nin ilham perisi Claudia’y› canland›r›rken böyle diyor: “Senin yerinde olmak isterdim.. Kendisine fliir yaz›lmas›na de¤il fliiri kendisi yazmaya karar vermifl kad›nlar›n bafl›na ne tür fenal›klar gelebilece¤ini görmek için.. Erkek egemenli¤i vesaire vesaire. Ama yaratan kad›nlar o tanr›ça-kraliçe taht›nda bir türlü. Peki temel fark nerede? Bu tür bir duygusal bollu¤un sadece erkeklere ait olmas›n›n nedeni ne? Yaratan Erke¤in Krall›¤› Bir sürü fley s›ralayabilirsiniz. Yaratan erkekler tanr›-kral taht›nda. bir hiç olaca¤›n›. Nas›l diyeyim? Nas›l “hizmetçi” kad›nlarla dolu “yaratan erke¤in” hayat›. hiç de¤ilse bir kez olsun. “metres”.. Ama erkekler mikrofon kendilerinde olmad›¤›nda.. Üstelik o kad›nlar hep bir araya geliyorlar. fiiir yazan bir erkek tüm dünyay›. ço¤u ne halt edeceklerini kestiremezler. Erkeklerin içinde çok rahat hissetti¤i bu fl›mar›kl›k saray›nda onlar i¤reti duruyorlar.. Bilirsiniz. Nihayet. bir kare bile film çekemeyece¤ini. Çünkü..” Ben de! Ben de isterdim! Yaratan erkeklerin duygusal olarak bir eli ya¤da bir eli balda lüksünü. yarat›c›l›klar›n›n onlara verebilece¤i fl›mar›kl›k hakk›n› kullanamadan ve kimseden duygusal hizmet talep etmeden yaflamak zorunda kal›yorlar. Egolar› bunun için yap›land›r›lmam›fl. Onun hayat›nda sizin bu rollerden hangisini üstlendi¤inize. Onlar baflka bir fley istiyorlar. yok olaca¤›n›. o olmadan yazamayaca¤›n›. Elde edemedi¤i fleyler yüzünden fl›mar›kl›k yapma hakk› olmad›¤›n› bilen yetiflkinler. Nedir yani sonuç olarak? Kad›nlar. bir erke¤in var olmas› için ne çok kad›n›n çabalad›¤›na bak›n.. dinlemeyi bilirler... Anne.. Ah! Ne çok ac› çekiyorlar! Ama kad›nlar. San›r›m yaratan erkek ile yaratan kad›n›n hayatlar› aras›ndaki trajik fark› görmek için iki filmi art arda izlemek iyi bir ders olacakt›r.. Ve kad›n konuflur: “Senin yerinde olmak isterdim.. görüyorsunuz. dost.. Ne Halt Edecekler? Bu yüzden yaratan kad›nlar. tüm dünya kad›nlar›n› tavlayabilir.. Federico Fellini’nin “Sekiz Buçuk” filminin eksik kalan “yar›s›n›”. Her fleyi hak etti¤i büyüsüne kapt›ram›yorlar kendilerini.. cilveli hayran.. erke¤e hizmet etmek için. Ama fliir yazan bir kad›n. Erkeklerin bucak bucak kaçt›¤› fley budur.. Ama esas›nda fludur sorun: Kad›nlar. Anlars›n›z. Kad›ndan ona do¤ru akan fliir olmazsa kül olaca¤›n›. efl... yani yönetmenin yarat›rkenki “yar›s›n›” anlat›yor. Daha da beteri. Ölece¤ini.. s›rtlar›nda bir yük olarak yafl›yorlar. bütün o kad›nlar bir araya gelince var olabiliyor. yetiflkin.. yazd›¤› ne varsa ona yazd›¤›n›. Erke¤in Çocukluk Hakki Niye peki? Çünkü yaratan erkeklere bütün dünya olarak biz çocuk kalma hakk›n› veriyoruz. t›pk› her çocuk gibi istedikleri her fleyi hak ettikleri duygusunu yaflama hakk›n› veriyoruz. Ne bileyim iflte.. ilham perisi. severler.” Sekiz Buçuk’un Eksik Yar›s› Bu.. bir erkek.. “duygu hizmetçisi” istemiyorlar. Baflka bir fley iflte. Bu yüzden iflte filmde kendisine ilham perisi olarak övgüler düzülen Nicole Kidman. Ne flanl› bir tanr›ça oldu¤unu. Bu “her fley dahil” servis onlar›n ruhuna iyi gelmiyor.. Hep öyle olaca¤›n›.. 6 Mart 2010 ” . Rodin’in aflk› ve kendisi de en az Rodin kadar çarp›c› bir heykelt›rafl olan Camille Claudel’in hayat›n›n anlat›ld›¤› filmi hat›rlad›m. onlar›n derdiyle dertleniyoruz. o taht› hak ettiklerinden bütünüyle emin. Onlar.106 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar “ Yaflam›n ‹çinden Sen olmak isterdim Adam. Dünyas›n› kad›n›n döndürdü¤ünü. Neden? Kad›nlar çünkü. Filmlerini ona yapt›¤›n›. yeteneklerini hayatlar›n› kolaylaflt›ran bir hediye olarak de¤il.. Filmi izlerken akl›ma bir baflka film geldi. kad›na ona nas›l ilham verdi¤ini anlat›r. gösterime yeni giren “Dokuz” filminden bir sahne. Elde edemediklerinde de “varoluflsal k›vran›fllar” ad› alt›nda fl›mar›kl›k etmelerini hofl görüyoruz. “Yaratan erke¤in” hayat› nas›l. rahat oturabiliyor. Erkek patronunuza bak›n..... Neleri var neleri yoksa vermek için hep oradalar.

Yan›t›n›z yanl›fl ise. ücretli çal›flmaya kat›lmaktan baflka seçene¤i olmayan alt s›n›ftan bir kad›n için de orta s›n›f ev kad›n›n›n “difli kufl” kal›b› önemli ve etkilidir. ifllevselci yaklafl›m çat›flmay› de¤il uzlaflmay›. lendirici bir etki yapmaktad›r. c 10. b 5. mümkün de¤ildir. Örne¤in.Aile. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Çünkü onun orta s›n›f ev kad›n› kadar zaman› ve maddi imkân› olmayabilir. 4. kentli genç erkekler için bir statü sembolü olan otomobili sat›n alma gücü olmasa da borçlanarak alan erkek. b 3. aile içindeki eflitsizlik ve çat›flma noktalar›na odaklan›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise. alt s›n›ftakiler için geçerli olmayabilir. “güçlü ve paral› erkek” kal›b›na uymaya çal›flmaktad›r. Ayn› flekilde.4. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise. c 9. modern toplumlara özgü bir anlay›flt›r. kültür taraf›ndan biçimlendirilir. Günümüzde. “hâlâ annesinin ya¤›n› kullanmayan” meslek sahibi genç kad›nlar da t›pk› anneleri gibi ailenin beslenmesinin birincil sorumlusudurlar. “Aileye farkl› yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu bak›mdan. toplumdan topluma ve zaman içinde de¤iflir. “Cinsiyet eflitli¤i ne demektir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. orta s›n›ftan kentli genç kad›nlar için bedensel imaj son derece önemlidir çünkü bedenin forma sokulmas›. Oysa biyoloji ile kültür aras›nda bu türden bir karfl›tl›k yoktur ve biyolojik niteliklerimizin pek ço¤u. a 6. s›n›fa ve yafla göre farkl›l›k gösterir. T›pk› yemek yemenin sadece karn›m›z› doyurmak anlam›na gelmemesi gibi biyolojimizle ilgili oldu¤unu düflündü¤ümüz tutumlar›m›z›n ço¤u da kültür içinde flekillenmifltir. toplumsal normlar›n ve kal›plar›n oluflumunda di¤erlerinden daha etkilidirler. feminist yaklafl›mlar ise toplumsal de¤iflimlerle ailedeki de¤iflimler aras›ndaki etkileflimi do¤rudan bir yans›ma olarak de¤il. “Kad›na yönelik fliddet” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 4 Modern toplumlarda erkeklik ve kad›nl›k kal›plar› kültüre. “Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Sözleflmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. orta s›n›ftan ergen k›zlar›n çok küçük yafllardan itibaren ölümcül diyetler yapt›klar›n› ve beden imajlar›n›n çarp›lm›fl oldu¤unu ortaya koymaktad›r. süreklili¤i anlamaya çal›fl›r. de¤iflimi de¤il. Bu nedenle cinsiyet özelliklerinden baz›lar›n›n biyolojik baz›lar›n›n kültürel oldu¤unu ileri sürmek. Medyada çok zay›f modellerin cinsel cazibe örnekleri olarak sunulmas›. kal›b› biraz esnetmek. e 8. Yukar›da belirtilen alt s›n›ftan kad›n›n orta s›n›f ev kad›n› kal›b›na uymakta güçlük çekece¤ini kestirebiliriz örne¤in. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 107 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. “Toplumsallaflma sürecinde cinsiyetin inflas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu türden çabalar zaman içinde kal›plar›n de¤iflmesini sa¤layabilir ancak bu de¤iflimin s›n›rlar› oldu¤unu unutmamak gerekir. Bu nedenle. Yap›lan araflt›rmalar. b 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Ünite . kad›n-bireylerin en önemli sorumluluklar›ndan biri olarak görülmektedir. “Aile” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Cinsiyet kal›plar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 5 Cinsiyet kal›plar›na çeflitli nedenlerle uyum sa¤layamayabiliriz. Ancak unutmamak gerekir ki orta s›n›flar. Bat› toplumlar›nda orta s›n›f kad›nlar ve erkekler için geçerli olan kal›plar. Bu nedenle. Ailedeki de¤iflimlere dikkat etti¤inde de bunlar›n toplumsal de¤iflimlerden kaynakland›¤›n› ileri sürer. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e Yan›t›n›z yanl›fl ise. b 7. bu kal›b›n d›fl›ndakiler için baflar›s›zl›k duygusunu güç- . “Ataerkillik ile modernlik aras›ndaki iliflki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹fllevselci yaklafl›m aileyi bir bütün olarak alarak toplumsal ifllevini analiz ederken feminist yaklafl›m. mutfakta harcayaca¤› zaman› azaltacak yollar aramak gibi davran›fllar benimseyebilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise. S›ra Sizde 3 Biyoloji ile kültür aras›nda bir karfl›tl›k iliflkisi kurmak ve kültürün do¤aya “ra¤men” gelifltirilen bir insan etkinli¤i oldu¤unu ileri sürmek. karfl›l›kl› bir de¤iflim biçiminde kavramaya çal›fl›r. S›ra Sizde 2 Cinsiyet kal›plar›.

Sarah ve Candace West (2002) Doing Gender. Giddens.pdf Kardam. HÜÜNE Raporu. Badinter. ‹letiflim Yay›nlar›: Ankara. Annelik mi. cinsiyete göre ifl bölümünün s›n›flar› ve kültürleri aflan genel örüntüleri yine de vard›r. Bu nedenle. Sosyoloji. Ka-Der Yay›n›: Ankara Fenstermaker. http://progress. kültürel ve s›n›fsal farkl›l›klar gösterir.tr UNIFEM (2011). STGM Yay›n›: Ankara.org/ .edu. Doing Difference. Ka-Der Yay›n›: Ankara. Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul. baz›lar›n›n ise bu ifli yapacak bir baflka kad›na ücret ödemesi biçiminde gerçekleflir. Progress of World’s Women. AÜ Kasaum Yay›n›: Ankara.ksgm. Bu fark. Filiz vd. Anthony (2005). Routledge: New York. Ayraç Yay›nevi: Ankara. http://kasaum.hacettepe. Ancak. Aksu (2009). Medya ve Cinsiyetçilik. (2010). Elisabeth (2011).tr/Turkce/SayfaDosya/ders_kitaplarindaki_cinsiyetcilik. kad›nlar›n ev ifllerinden sorumlu olmas›. KSGM (2011).ankara. Mine Gencel ve Mutlu Binark (2000).tr/gorsel/dosya/1215414832MedyaveCinsiyetcilik. Türkiye’de Kad›na Yönelik Aile ‹çi fiiddet Araflt›rmas›. Gümüflo¤lu. bütün erkekler ve bütün kad›nlar ayn› iflleri yapmazlar.gov. (2008). Kad›n Haklar› ve Uluslararas› Hukuk ve Uygulama. Sivil Toplum Kurulufllar› ‹çin Toplumsal Cinsiyet Rehberi. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ayata. Bora.unwomen. www. baz› kad›nlar›n evin bütün iflini yapmas›. Bora. Toplumsal Cinsiyet Göstergeleri. sorumlulu¤un kad›nda oldu¤u gerçe¤ini de¤ifltirmez. Örne¤in. Firdevs (eriflim tarihi: 10 Aral›k 2011) http://www. Yerel Kalk›nma ve Cinsiyet Eflitli¤i. Bek.edu.108 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde 6 Cinsiyete dayal› ifl bölümü. Kad›nl›k m›. Aksu (2008).huksam. Gökçeçiçek vd. Aksu (2010). Kad›nlarla Grup Çal›flmas› ‹çin Rehber.pdf Bora.

.

DEVLETTOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Siyaset . Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • ‹deolojiler • Liberal Demokrasi ‹çindekiler • S‹YASET NED‹R? • S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI • S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER • DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR. Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte. bu kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgileri özetleyebileceksiniz. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetleyebilecek.5 Amaçlar›m›z • Siyaset • Uzlaflma • Çat›flma SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirebilecek. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlayabilecek.

Maddi isteklerin tatmini bir yana. Kolektif karar alma süreci de ayn› flekilde toplum varl›¤›n› devam ettirdikçe var olacakt›r. Toplumsal yaflam sürdükçe bu hayat›n devam›n›n mümkün k›lan ortak kurallar ve ortak sorunlar hakk›nda karar alma süreci de olacakt›r. ne kadar›n›n e¤itime ve ne kadar›n›n da savunmaya harcanaca¤›. bu vergilerin ne kadar›n›n yol. toplum d›fl›nda yaflayabilen kiflilerin ya “Tanr›” ya da “ucube” olmalar› gerekti¤ini belirtmifltir (Aristoteles.Siyaset S‹YASET NED‹R? ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilirler. Herkesin yeme içme. arzu ve isteklerin mahiyeti aç›s›ndan olmak üzere birçok aç›dan birbirlerinden farkl›d›r. mizaç. güvenlik ve soyunu sürdürme arzusu gibi maddi nitelikli isteklerini doyurabilecek bir bolluk toplumu hiç bir zaman söz konusu olmam›flt›r. ‹nsanlar baflta cinsiyet. Bu nedenle siyasetsiz bir toplumsal hayat düflünebilmek mümkün de¤ildir. elektrik gibi altyap› hizmetlerine ne kadar›n›n sosyal harcamalara. ‹nsanlar aras›ndaki çat›flmalar›n bir k›sm› farkl›l›ktan kaynaklan›r. düflünceler. Yunanl› düflünür Aristoteles. su. kamu yat›r›mlar›nda önceli¤in hangi alanlara ve hangi bölgelere verilece¤i siyasetin ilgilendi¤i günlük kolektif kararlar›n bafl›nda gelir. güçlü olan›n yeni bir güçlü gelene kadar hakim olmas› ihtimalini önleme arzusudur. ayn› zamanda toplum hâlinde yaflaman›n gerektirdi¤i kolektif kararlar (ve karar alma süreçleri) ile de ilgilenir. Kimlerden ne kadar vergi al›naca¤›. bar›nma. ‹nsanlar›n ortak kurallara ve bu kurallara uyulup uyulmad›¤›n› gözetecek kurumlara ihtiyaç duymas›n›n temel sebebi kurallar olmazsa insanlar aras›ndaki çat›flmalar›n kontrolden ç›kmas›. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. Bir toplumdaki kaynaklar da s›n›rl›d›r. kimlerin nas›l yönetici olabilecekleri. de¤er verilme gibi kiflinin baflka- . 1948). e¤itimin içeri¤inin ne olaca¤›. Ortak kurallar› bir kez koyduktan sonra süreç sona ermez. Kimlerin topluma ait say›lacaklar› ya da toplumun s›n›rlar›n›n ne olaca¤›. yöneticilerin yönetilenlerle iliflkilerinin nas›l düzenlenece¤i bu kurallar›n bafl›nda gelir. al›flkanl›klar. Bu kurallar› de¤iflen siyasal güç dengeleri ve toplumsal flartlara uygun bir biçimde de¤ifltirmek gerekebilir. takdir edilme. Siyaset bir kez olup biten bir durumdan ziyade bir süreçtir. Tatmin edilen isteklerin yerini hemen bir yenisi almaktad›r. ‹kinci bir sebep ise kaynak problemidir. Toplum içinde yaflamak demek. be¤enilme. Siyaset sadece ortak yaflam› mümkün k›lan kurallarla ilgilenmez. herkesi ba¤layan bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak karar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar.

Siyaset bu çat›flmay› kontrol alt›nda tutmaya. Her toplumsal kural siyasetle ilgili de¤ildir. ortak kurallar› belirleme ve gerekti¤inde zor kullanarak uygulama yetkisine sahip olan siyasi/merkezî iktidar›n ortaya ç›k›fl› ve varl›¤›n› sürdürmesi ile ilgilidir. Aristoteles’e göre. manevi. Toplumsal hayat›n do¤as›nda çat›flma olgusu yatar. Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek mümkün müdür? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . birbirinden çok farkl›. Toplumsal kurallar bu ihtimali önlemek için vard›r. ahlâk ve örf âdet kurallar›yla de¤il kalabal›k y›¤›n› ya da insan kümesini toplum hâline getiren. siyasi birimin tamam›n› ilgilendiren kararlardan bahsetmek uzlaflmay› içerir. baflkalar›n› etkileme gibi siyaset olmasayd› kazan›lmas› kolay olmayan yetenekler kazanabilmifltir. Keza.riayet edilir. sürekli yenilenen ittifaklar yapma sanat›d›r.” lar›n›n gözündeki yeri ile ilgili manevi ya da duygusal ihtiyaçlar›n tatmini maddi ihtiyaçlar›n tatmininden daha zordur. Hatta çat›flman›n en sert hâli olan savafl durumunda bile belli kurallara -ki bu asgari bir uzlaflman›n varl›¤›na iflaret eder. E¤er mücadele sürecinde herkesin uymas› gereken ortak kurallar olmazsa güçlü olan›n hiç bir s›n›r tan›madan güçsüzü ezdi¤i bir kaos ve kargafla hâli söz konusu olur. Kimi düflünürler. çat›flma noktalar›n› ortadan kald›rmadan bir süre içinde olsa ortak noktalar› vurgulamakta ve bu ortakl›klar üzerinden yeni diyalog f›rsatlar› yaratmaktad›rlar. Siyaset. bizi siyasetin bir di¤er ayr›lmaz unsuru. düflünme. toplumsal bask›ya güvenilir. kendilerini ifade etme. insan›n kendini de¤erli hissetmesine yol açan bir faktör oldu¤u vurgulanm›flt›r. Toplumlar sürekli de¤ifltikleri için. düzenlemeye ve ehlilefltirmeye gayret gösterir. fikir yürütme. siyasal faaliyetlere kat›l›m yoluyla insanlar.1 Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes’a (1588-1679) göre “insan insan›n kurdudur.112 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5. Uzlaflma farkl›l›klar›n ortadan kald›r›lmas› ya da çat›flman›n ebediyen sonland›r›lmas› anlam›na gelmemektedir. siyasetin kaç›n›lmaz bir zorunluluk oldu¤u gerçe¤ini belirttikten sonra. Örne¤in. insan›n kendi hayat›n› ilgilendiren konularda söz sahibi oldu¤unu düflünebilmesinin de özgüveni art›r›c›. Dolay›s›yla toplum hâlinde bir arada yaflayan insanlardan bahsetti¤imizde. Siyaset. Ahlak ve örf ve âdet kurallar›n›n ihlali hâlinde devreye bir otorite girmez. Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes “insan insan›n kurdudur” diyerek bu durumu anlatmak istemifltir (Hobbes. çat›flmalar›n içeri¤i ve çat›flan taraflar da sürekli de¤iflirler. duygusal ya da statüye iliflkin de¤erler için de birbirleriyle mücadele eden insanlar akla gelmektedir. onu di¤er toplumlardan ay›ran. Bu. Ortak kurallardan bahsetmek. Hiç bir çat›flma sonsuza kadar sürmez. k›t olan maddi kaynaklar yan›nda. Taraflar. bu kaç›n›lmazl›¤›n insan›n insanlaflmas›na yapt›¤› olumlu katk›lar› da vurgulam›flt›r. uzlaflma ya da anlaflma boyutuna getirir. Bu de¤iflim sürecinde çat›flmalardan daha çok diyalo¤un sürdürülmesi ve uzlaflma noktalar›n›n vurgulanmas› hayati öneme haizdir. 1968: 185).

itaat edilmesini istedikleri toplumun varl›¤›n› sürdürmesine yard›m etmek. Bu dayanak. eylemi yapmas›n› isteyen kifliyi çok sevdi¤i için ya da kendisi de bu eylemden yarar görece¤ine inand›¤› için yapabilir. Devlet. eylemi yapan›n iradesinden ba¤›ms›z bir dayana¤› oldu¤unu dile getirir. Her iktidar kendisini “meflru” göstermek zorundad›r. Kendisi d›fl›ndaki fliddet kullananlar› cezaland›r›r. bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder (Weber. siyasal sistemin en üstün gücünün bir baflka soyutlama olan millet oldu¤unu ifade ederiz. 1970: 181). ‹ktidar kavram› iktidara sahip olan ve iktidara tabi olan aras›ndaki bir iliflkiyi belirtir. ‹ktidar iliflkilerinin özünde zor kullanma tehdidi yatar. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. do¤al hukuk kavram›nda oldu¤u gibi din d›fl› da olabilir. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r. Egemenlik Krala aittir dedi¤imizde ise Kral’›n as›l güç oda¤› oldu¤u iddias›n› dile getiririz. 1947: 154). Bir eylemin ya da durumun meflru olmas› demek onun di¤erleri taraf›ndan normal.5. Meflrulaflt›rmak demek. Bir iktidar›n meflruiyeti ne kadar az ise o kadar çok zor kullanmaya baflvurmak zorunda kalacakt›r. Devlet. grup ya da örgütlerin ise meflru müdafaa hâli d›fl›nda fliddet kullanamayacaklar›n› iddia eder. ola¤an. Merkezî siyasal iktidar ya da devlet dedi¤imiz zaman. ülke içinde düzeni sa¤lamak gibi modern iddialar da kullan›lm›flt›r. Devlet. Devlet. Bir kifli bir baflkas›na normalde yapmayaca¤› bir fleyi yapt›rabiliyorsa o kifli di¤eri üzerinde bir iktidara sahiptir. Ünite . Egemen güç olarak devlet ortak kurallar› herkes eflit bir biçimde uygulama iddias›ndad›r. Egemenlik. Geleneksel toplumlarda egemenlik iddia eden krallar kendilerine itaat edilmesini isterlerken ya dinsel/geleneksel meflrulaflt›rma tezlerini dile getirirler ya kendilerinin karizmatik yönlerini öne ç›kar›rlar. Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip oldu¤unu iddia eden hiyerarflik bir örgütler bütünüdür (Weber. akla ya da geleneklere uygun. bölünmez. Egemenlik millete aittir denildi¤inde. di¤er kifli. Osmanl›ca kökenli meflruiyet kelimesi “fler” kökünden gelir ve temel yasa olan “fieriat”a uygunlu¤u ifade eder. sadece kendisinin kulland›¤› fliddetin meflru oldu¤unu. ‹ktidar. dinsel olabilece¤i gibi. . belli bir co¤rafya üzerindeki iktidar› tekeline alm›fl bir kurum akla gelir.Siyaset 113 S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI ‹ktidar. Keza. Meflruiyet Herkesi ilgilendiren kurallar ve herkesi ilgilendiren kararlar alma anlam›nda siyasetten bahsedildi¤inde. iktidara itaat etmeyi normal. devredilemez bir güç olarak egemen olma iddias›ndad›r. olmas› gereken bir eylem olarak gösterebilmek demektir. Merkezî iktidar› tan›mlamadan önce iktidar kavram› üzerinde dural›m. Bir kifli gerçekte istemedi¤i bir eylemi. devletin kurumlar›n›n bafl›nda olan kiflilerden ba¤›ms›z olarak varl›¤›n› devam ettiren bir tüzel kifliliktir. onu di¤erlerinden korumak. Bir iktidar kendisini ne kadar çok meflrulaflt›r›rsa o kadar az zor kullan›r. Ancak ço¤u zaman iktidar iliflkilerinde karfl›l›kl›l›k ya da sevgi yerine zor kullanma tehdidinin öne ç›kt›¤›n› görürüz. ahlâken kabul edilebilir olarak görülmesi anlam›na gelir. Meflruiyet aray›fl› yap›lan eylemin veya uyulmas› istenen kural›n keyfî olmad›¤›n›. merkezî iktidar ya da ço¤u zaman onunla efl anlaml› olarak kullan›lan devlet kurumundan bahsetmek gerekir.

Devlet. ulus-devletlerin kaynak da¤›tma yoluyla meflruiyet sa¤lama ifllevleri zorlaflm›flt›r. Küreselleflme yeni bir olgu de¤ildir. Ancak ulus-devletin bitti¤ini söylemek ise abart›l› olacakt›r. ‹nternet ve uydu televizyonlar sayesinde. Bu nedenle de genellemelerden kaç›nmak gerekir.meflrulaflt›rma biçimleri a¤›rl›k kazanm›flt›r. hiç olmad›klar› kadar güçsüz bir hâldedirler. istemedikleri fikirleri ülke d›fl›nda tutma konusunda. yüzy›l önce hayal bile edilemeyecek ölçülerde h›zland›rm›flt›r. onun kararlar›n› etkilemeye çal›flmak ya da devlete karfl› koymak siyasal faaliyet ve siyaset yapma sürecinin özü ve temelini oluflturur. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruma ile beraber. Kendi iyi toplum anlay›fl›n›z› sizden farkl› olan di¤erlerine anlatmak. Küreselleflmenin ulus-devletin sonunu getirece¤i iddia edilmiflti. Modern devletler. iletiflimin kolaylaflmas› insan. sermaye ve fikirlerin dünya üzerinde her zaman oldu¤undan çok daha h›zl› biçimde hareket etmeleri olgusunu ifade eder. siyaset sadece devlet dedi¤imiz kurumu etkilemeye yönelik olarak yap›lan bir faaliyet de¤ildir. . bilgi ve paran›n dünya üzerinde hareket edebilmesini. insan. Ancak. yasal/ak›lc› dedi¤i -bürokrasinin modern hayat›n devam› için ne kadar merkezî oldu¤unu vurgulayan. Ulus-devletlerin vatandafllar›n›n fikirlerini biçimlendirme çabalar› da küreselleflme ile büyük yara alm›flt›r. yüzy›ldan itibaren h›z kazanm›flt›r. Teknolojinin geliflimi küreselleflmenin h›z›n› etkileyen esas dinamik hüviyetindedir. Küreselleflme sermayenin de çok kolayl›kla ülkeler aras›nda hareket edebilmesi anlam›na geldi¤inden devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerinin düflmesi anlam›na gelmifl. uzun menzilli silahlar›n keflfi. Dünyan›n bir bölgesinde olan bir olay di¤erini de yak›ndan etkiler (Stiglitz. Bir örgütlenme biçimi olarak ulus-devletlerin gerçekçi bir alternatifi bulunmamaktad›r.114 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ulus-Devlet ve Küreselleflme Modern toplumlarda devlet. dinî/geleneksel meflrulaflt›rma biçimleri etkisini yitirmifl ve onun yerine Max Weber’in. Modern dünya ulus-devletlerden oluflmakta. Baz› ulus-devletler küreselleflmeden olumlu etkilenir ve güçlenirlerken di¤erleri zay›flamaktad›r. devletler. Refah devletleri gelir eflitsizliklerini gidermeye çal›fl›r. Küreselleflme ülkeler aras›ndaki iliflkileri ve karfl›l›kl› ba¤›ml›l›klar› art›r›r. Refah devletlerinde sa¤l›k ve e¤itim harcamalar›n›n önemli bir k›sm› devlet taraf›ndan karfl›lan›r. mal. Küreselleflme olgusu ulus devletleri eflit olmayan biçimlerde etkilemektedir. özel kifli ya da gruplar kendi geleceklerine iliflkin planlar›n› da “siyaset” kelimesini de kullanarak ifade edebilmektedirler. En basit anlam›yla küreselleflme mal. ulus devletler uluslararas› siyasetin temel aktörü olmaya devam etmektedir. Refah Devleti: Bireylerin hayat. 2002: 9). S›n›rlar bulan›klafl›r. Di¤er bir deyiflle. farkl› kifli ya da gruplarla ittifaklar ifl birlikleri içine girmek de siyasetin ayr›lmaz bir parças›d›r. iflsizlik. Tüm bu geliflmelerin ulus-devletleri zay›flatt›klar› bir gerçektir. Hava ve deniz yoluyla ulafl›m›n kolaylaflmas›. Gündelik hayatta. Devlet mekanizmas›na hakim olmak. bu da refah devleti uygulamalar›n› sürdürmeyi zorlaflt›rm›flt›r. belli bir sosyoekonomik düzeyde yaflamalar›n› da amaçlayan devlet türü. hastal›k gibi hâllerde vatandafl› korumaya gayret gösterirler. Modern devletlerde. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler. Siyasi fetih ve kâr amac›yla Bat›l› devletlerin ve giriflimcilerin dünyan›n Avrupa d›fl›nda kalan di¤er bölgelerine ulaflma çabalar› 17. ulus-devlet olarak da nitelendirilir. hizmet. ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür.

Yapt›¤›m›z ifllere. bilim ile ideoloji aras›nda. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. Karl Marx. ‹deolojiler. S O R U 2009: 172). ideolojiyi s›n›f ve sömürü gerçekli¤ini gizlemek için egemenler taraf›ndan oluflturulup sürdürülen düflünceler anlam›nda kullanm›flt›r. nas›l iflleyebilece¤ini göstermektir. bir “anlam” da yüklemek zorunday›z. ‹deolojinin ikinci ifllevi insanlara. kat› bir ayr›m yapman›n imkâns›z oldu¤u görüflü hakim olmaya bafllam›flt›r. do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›d›r. adaletsizlik. ‹deoloji. Daha sonralar›. objektif analiz ya da aç›klama ve öneriler sunmaktan ziyade. toplumsal yaflamTELEV‹ZYO N da hep var olan suç. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹deolojiler karmafl›k gerçekli¤i basite indirgeyerek dünyay› anlamam›za yard›mc› olurlar. Ünite . Di¤er bir deyiflle ideoloji. Bilim ile ideolojinin birbirinden nas›l ayr›laca¤› konusu uzun y›llar tart›fl›lm›flt›r. k›sa basit. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . çarp›t›lm›fl düflünceleri ifade etmek için kullan›l›r olmufltur. ideoloji yanl›. sosyalist ya da muhafazakâr dedi¤imizde o insan›n siyasi duruflu hakk›nda belli ça¤r›fl›mlar uyan›r. Bize neyin önemli neyin önemsiz olduK ‹ T A P ¤unu ifade ederler. ‹deolojiler bize anlam sistemleri sa¤larlar. karmafl›k sosyal olgular içinden elemeyi mümkün k›lan yol haritalar› sunarlar. ideolojik denilerek küçümsenen bak›fl aç›fllar›ndan kendini kurtarabilmenin hiç de kolay olmad›¤›n› da gösteriyor (Hoffman ve Graham. üst düzey siyasal aktörlerin s›radan insanlar› siyasete çekebilmelerini kolaylaflt›r›rlar. yani D ‹basitçe K K A T bilimsel olmayan de¤ildir. 1950’li y›llarda Marksist olmayan Amerikal› sosyal bilimciler de benzeri bir anlay›fltan yana olmufllard›r. insanlar› siyasal eyleme di¤er bir ifadeyle siyasete kat›lmaya ça¤›r›rlar. ‹deoloji kelimesi ilk kez Frans›z Destutt de Tracy (1754-1836) taraf›ndan “düflünceleri inceleyen bilim” anlam›nda kullan›lm›flt›r. Bir insana liberal.Siyaset 115 S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER ‹deoloji Kavram› Siyasal ideolojiler. ‹nsanlar sadece maddi gereksinimleri taraf›ndan yönlendirilen varl›kAMAÇLARIMIZ lar de¤illerdir. bilimsel olmayan kat› ideoloji olarak görülmüfl ve ideoloji toplumsal hayat›n tüm veçhelerine nüfuz etmeyi amaçlayan totaliter devlet ile özdefllefltirilmifltir. çarp›k. anlaml› yaflam›n mümkün oldu¤u “iyi toplum”un nas›l bir toplum olaca¤›. yoksulluk gibi olgular›n sebeplerinin neler oldu¤unu. SIRA S‹ZDE Totalitaryanizm: Farkl›l›k ve ço¤ulculu¤u redderek hakikatin ne oldu¤unu bildi¤ini iddia eden seçkin kadronun tart›fl›lmaz önderli¤inde toplumsal yap›n›n her alan›na SIRA nüfuz S‹ZDE etmeyi amaçlayan siyasi anlay›fl. Bugün bilim ile ideoloji aras›nda net bir ayr›m yapmak imkâns›z olarak görülmektedir. ideolojinin asli ifllevlerinden biri so¤ukkanl›. Bilimi ideolojiden ay›rmam›za yard›m edebilecek mükemmel ölDÜfiÜNEL‹M çütlere sahip de¤iliz. Esasen. ‹deolojiler. eflitsizlik. Gelinen noktada. SIRA S‹ZDEdaha öncehalen de tart›fl›lmaktad›r. Nazi Almanya’s› ve Stalin dönemi Rusya’s› D Ü fi Ühayata NEL‹M totaliter ideolojinin geçirilmeye çal›fl›ld›¤› iki çok önemli örnektir.5. Her ne kadar ‹NTERNET bir ideoloji var olan düzeni meflrulaflt›rmaya ve onun kurulabilecek en iyi düzen oldu¤unu iddia etmeye çal›flabilirse de ideolojiler genellikle düzeni elefltirip köklü ya da küçük de¤iflikliklerle daha iyi bir düzen hâline getirmeye/ de¤ifltirmeye yönelik aray›fllar› ifade ederler. bunlar›n nereden kaynakland›klar›n› basitçe ifade ederler. do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›. sosyalist ve faflist fikir sistemleri. hayat›m›za. Ancak bu sefer. leri düflünüldü¤ü gibi. ‹deolojiler. bilimsel olmayand›r. anlafl›l›r bir biçimde s›radan insanlar›n duygular›na hitap etmektir. Bu.

Ancak liberaller. ortak iyi ya da kamu ç›kar› kavram›n›n kapsam›n› olabildi¤ince daraltmaktan yanad›r. Devlet. farkl› liberalizmlerin ortaya ç›k›fl›nda etkili olan en önemli faktörlerden biridir. Bir ideoloji olarak liberalizm. ak›l ve bilim yoluyla insan›n do¤a ve kendi hayat› üzerinde kontrol kurabilece¤ini ve insanl›¤›n sürekli daha iyiye do¤ru ilerledi¤i varsay›mlar›na dayal› “ayd›nlanma” gelene¤inin bir parças›d›r. Liberaller için devlet “gerekli fleytan”d›r. bunun d›fl›nda bireylere herhangi bir doktrin afl›lamaya çal›flmayacakt›r. baflkas›na zarar vermedikçe diledi¤ini yapabilmektir. Bir birey ya da kurum. Devlet. (Anahtar Yay›nlar›. bir kiflinin özgürlüklerinin s›n›r›n›n di¤erinin özgürlükleri oldu¤u bir toplumdur. Liberalizme göre. Bir bireyin di¤eri üzerinde bask› yapmas›n› (zor kullanmas›n›) önlemek için devlete ihtiyaç vard›r. hayat. her bir bireye en çok negatif özgürlük alan› tan›yan bir toplumsal/siyasal örgütlenmenin kurulmas›d›r. renk. dil. bireyi di¤er bireylere karfl› koruyan devletin kendisinin de özgürlüklere bir tehdit oluflturabilece¤inin fark›ndad›r. ›rk. birey özgürlü¤üne en büyük tehdit devletten gelir. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür (Yayla. 2007) kitab›n› okuyabilirsiniz. Liberalizm. 1993: 137). Ayr›ca devlet. din. Liberal toplum. Bireyler kendileri için neyin iyi oldu¤unu bilme ve seçme potansiyeline sahiptir. Liberaller özgürlü¤ü bireyin herhangi bir s›n›rlamaya tabi olmadan ve di¤er bireylerin özgürlü¤üne zarar vermeden istedi¤i flekilde hareket edebilmesi olarak tan›mlar. bir di¤er bireyi herhangi bir biçimde düflünmeye ya da davranmaya zorlayamaz. Esasen bu özellik. her bireyin kendi hayat anlay›fl›n› özgürce seçebildi¤i. ortak iyi ad›na hareket etti¤ini iddia eden kamusal otoritelerin gerçekte belli özel ç›karlar› ortak iyi maskesi alt›nda savunduklar›n› düflünür ve devlet müdahalecili¤inin en aza indirilmesi gerekti¤ini ifade eder. Arz ve talebe göre belirlenen fiyatlar. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Gerekli fieytan: Hiç arzulanmayan ama kaç›n›lmaz olarak katlan›lan kifliler ya da kurumlar için ‹ngilizce ‘de kullan›lan bir deyimdir . Ancak liberalizm devletsiz bir toplum düflünmez. hayat. Bunun ötesinde bireyleri ortak amaçlar do¤rultusunda yönlendirmeye ya da flekillendirmeye yönelik politikalardan kaç›n›lmas› gerekti¤ini savunur. Liberalizmin ortak iyisi.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 116 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Siyasal ideolojiler daha detayl› bilgi için Andrew Heywood’un Siyasal ‹deolojiK ‹ T Ahakk›nda P ler. Bu ilkeye zarar ilkesi de denilir. LiAncak liberal ideoloji beral gelenek içinde ak›lc›l›¤› ve ilerlemeyi öne ç›karan çizgi ile akl›n önemiyle birlikte ilerleme düflüncesini de sorgulayan çizgi aras›nda bir mücadele vard›r. ‹NTE R N E T bünyesinde güçlü bir ayd›nlanma elefltirisi de bar›nd›r›r. Liberaller. ülke içinde sözleflmelerin yerine getirilmesini de garanti alt›na al›r. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyacakt›r. hiç kimsenin tekelinde olmayan bilgileri uzun dönemde herkesin yarar›na olacak flekilde toplumun menfaatleri için kullan›lmas›n› Liberalizm TELEV‹ZYON . Bu özgürlük anlay›fl›na “negatif özgürlük” de denilir. “güçlü” ve fakat “s›n›rl›” bir devletten yanad›r. insan› öne ç›karan. bireylerin sahip olduklar› mallar ve sunabildikleri hizmetlerin karfl›l›kl› ç›kar temelinde de¤ifltirilmesine dayal› piyasa ekonomisinden yanad›r. toplumu di¤er devletlere karfl› korudu¤u gibi. Liberaller. ‹nsanlar s›rf insan olmalar› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan. hürriyet ve mülkiyeti koruyacak bütün bireylerin birbirlerine zarar vermeden dilediklerince yaflamalar›n mümkün k›lan genel hukuk kurallar›n› herkese eflit flekilde uygulayacak. Bu nedenle. Özgürlük. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak belli haklara sahip olmal›d›r.

Liberaller. Bu da piyasada oluflmufl bulunan dengeyi bozma potansiyeline sahiptir. Liberalizm ile demokrasi birbirinden farkl›d›r. Demokratik ço¤unluklar. Bireylerin hiçbir demokratik ço¤unlu¤un dokunmamas› gereken hak ve hürriyetleri vard›r. birbirinden habersiz milyonlarca farkl› bireyin arzu ve taleplerini birbiriyle buluflturan bir araç olarak görülür. birey özgürlüklerine tehdit oluflturma potansiyeline sahiptirler. ço¤unlu¤un tiranl›¤› da denilen. Bir ideolojinin de¤erinin onun nerede ç›kt›¤›ndan ba¤›ms›z olarak de¤erlendirilmelidir fleklinde bir baflka cevap da verilir. liberalizm ve liberal de¤erlerin evrensel olmay›p Bat› kültürünün bir ürünü oldu¤u bu nedenle de Bat› d›fl› kültürler için fazlaca bir anlam ifade etmedi¤idir. Yüksek fiyatlar ise. liberallerin bireyin arzu ettiklerini gerçeklefltirebilme potansiyeline -literatürde buna pozitif özgürlük de denilir. farkl› bireyleri ortak payda da eflitlemeye çal›flman›n hem mümkün olmad›¤›n› hem de baz› bireylerin özgürlüklerini zedeledi¤ine inan›r. liberalizm ya da di¤er ideolojiler gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na sahip de¤ildir. Keza. Bir di¤er elefltiri. Siyasal süreç kaynak da¤›l›m›na müdahaleden olabildi¤ince kaç›nmal›d›r. talebin çoklu¤unu gösterir ve yeni oyuncular›n ayn› mal ve hizmeti üretmelerini teflvik eder.Siyaset 117 sa¤lar. Liberaller aç›s›ndan demokrasi. Siyasal kat›l›m ya da daha fazla demokrasi her zaman en iyi sonuçlar› do¤urmaz. Liberalizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. siyasal karar alma mekanizmalar›nda ço¤unlu¤un ya da ço¤unlu¤un temsilcilerinin olabildi¤ince yer almas› gerekti¤ini savunur. di¤er bireylerin negatif özgürlüklerini zedeleyebilece¤ini iddia eder. Demokrasi. liberaller aç›s›ndan temel de¤er olan hayat. Demokrasinin alternatifi yoktur.5. Gündelik hayatlar›n› sürdürmek için flu ya da bu flekilde devlete ba¤›ml› olan insanlar. piyasan›n alternatifinin olmad›¤›na inanmalar› kadar. Liberalizm kaynak da¤›l›m›n›n piyasa taraf›ndan gerçeklefltirilmesini savunur. 1945: 123). Belli bir doygunluk noktas›nda fiyatlar yeniden düfler ve böylece ihtiyaçlar merkezî planlaman›n beceremeyece¤i bir biçimde karfl›lanm›fl olur. Liberaller insana verilen de¤er. demokratik ço¤unluk iktisadi süreçlere müdahale edilmesini de arzu eder. Demokrasi. bireylerin pozitif özgürlüklerini art›rmaya yönelik önlemlerin. Piyasa ekonomisi sa¤lad›¤› sinyallerle. Demokrasi. yöneticileri kans›z bir biçimde iflbafl›ndan uzaklaflt›rmaya yarayan vazgeçilemez bir araçt›r (Popper. Liberalizm her bir bireyin farkl› oldu¤unu. Ünite .sahip olup olmad›¤› sorusuna dikkat etmedikleri gelir. iktidarlar›n keyfiliklerinin s›n›rland›r›lmas› gibi iki temel liberal de¤erin sadece bat› kültürüne özgü olmay›p baflka kültürlerde de bulunabildi¤ini belirtir. Zira hayat. Di¤er bir deyiflle iktisadi hayat›n devlet kontrolü alt›na girmesi ya da devletin a¤›rl›¤›n›n artmas› temel hak ve hürriyetlerin korunmas›n› da zorlaflt›r›r. Bir mal ve hizmetin fiyat›n›n düflük olmas›. Liberalizmin refah devleti karfl›tl›¤›n›n arka plan›nda yatan gerekçelerden biri de budur. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyan bir diktatörün var olabilece¤ine inanmak hayat›n ola¤an ak›fl›na ayk›r›d›r. özgürlük idealinin de piyasalara asgari müdahaleyi gerektirdi¤ini düflünmeleriyle ba¤lant›l›d›r. özgürlüklerine yönelik bir tehdit hâlinde devlete karfl› güçlü bir biçimde hareket edemez. Liberallerin piyasa savunusu. Tüm bu elefltirilere ra¤men liberaller demokrasiden vazgeçmez. . onun be¤enilmedi¤ini gösterir ve üreticileri daha iyi mal üretmeye ya da piyasadan tamamen çekilmeye zorlar. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› tehlikeye düflürebilir ancak faydas› potansiyel zararlar›ndan daha fazlad›r.

Resim 5. eflitsizliklerin kaynaklar› konusunda kapsaml› bir aç›klama getirmedikleri gibi bu ideal toplumun nas›l kurulabilece¤i konusunda da gerçekçi öneriler getir(e)mediler. eflitsizliklerin olmad›¤› bir toplum hayalini kuran ütopyac› sosyalistler vard›. Kendilerine sosyalist ad›n› veren bu ülkelerde altyap› yat›r›mlar› gerçeklefltirildi. toplumu de¤ifltirmeye yönelik kapsaml› bir ideoloji olarak sosyalizmin ortaya ç›k›fl› Avrupa’da Endüstri Devrimi’nin yaratt›¤› iflçi s›n›f›n›n do¤uflu ile paralel seyretmifltir. belli bir iktisadi geliflme sa¤land›.118 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyalizm Sosyalizm sosyo-ekonomik eflitlik. hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtmifllerdir. Di¤er taraftan. Böylece insanl›k tarihinin en büyük sosyal mühendislik tecrübesi bafllam›fl oldu. Rusya’da 1917 Ekim Devrimi ile iktidar› ele alan Lenin ve arkadafllar› sosyalist toplumu infla etmeye soyundu. komünist parti mensuplar›n›n ayr›cal›kl› bir s›n›f oluflturdu¤u di¤erlerininse yoksullukta eflitlendi¤i yeni bask›c› rejimlerin koruyucusu hüviyetine büründüler. Di¤er büyük ülke Çin ise sosyalizm söylemini koruyarak h›zla kapitalist bir sisteme do¤ru evrilmeye devam etti. T›pk› liberalizm gibi sosyalizm de ayd›nlanma düflüncesinin bir ürünüdür. kardefllik. Tarih boyunca sosyo-ekonomik eflitsizliklerin elefltirisi hep var olmufltur. ‹nsan›n hem do¤aya hem de sosyal dünyaya hakim olabilece¤ine inan›r. Marx’tan önce kaynaklar›n eflit bir biçimde da¤›ld›¤›.2 Karl Marx (18181883) . Kendi yaklafl›m›n› bilimsel. Sosyalist rejimler iktisadi kalk›nma sürecinin k›smen kolay ilk aflamalar›nda gösterdikleri baflar›lar› tüketim mallar› üretiminde gösteremediler. Bu isimler. paylaflma. Bu anlamda sosyalist düflüncenin kökleri çok gerilere götürülebilir. Rus Marksisti Vladimir ‹lyiç Lenin (1870-1924) sosyalist devrimin geliflmifl kapitalist ülkelerde gerçekleflece¤ini ileri süren Marx’›n teorilerini gelifltirerek devrimin emperyalizmin en zay›f halkas›nda gerçekleflebilece¤ini savundu. Sosyalist düflünce. reel sosyalist rejimlerde insan hak ve hürriyetleri büyük ölçüde ihlal edildi. topluluk ve kolektif mülkiyet gibi de¤erleri öne ç›karan bir ideolojidir (Heywood 1998: 105-116). Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli¤i (SSCB) 1991 y›l›nda da¤›ld›. etkileyici bir kapitalizm elefltirisiyle birlikte sosyalizmin kapitalizmin krizlerinin kaç›n›lmaz bir neticesi olarak kurulabilece¤ini ileri sürdü. Sosyo-ekonomik eflitli¤in özlenilir olmad›¤› gibi. Bundan sonra da baflta Do¤u Avrupa ülkeleri ve Çin olmak üzere dünyan›n birçok yöresinde sosyalizmi amaçlayan yeni rejimler kuruldu. bireylerin tek bafllar›na yaflayamayacaklar›n› belirterek beraberce üretmenin ve paylaflman›n önemli oldu¤unu vurgular. Karl Marx (1818-1883) sosyalizmin tarihinde bir dönüm noktas›d›r. di¤erlerininkiniyse ütopik ya da ideolojik olarak nitelendiren Marx. okuryazarl›k ile kad›n/erkek eflitli¤i gibi konular olumlu geliflmeler gözlendi. gerçeklefltirilemeyece¤ine de inanan liberallerden farkl› olarak sosyalistler. ‹flçi s›n›f›n›n tamam›n› temsil etme iddias›yla devleti s›n›rland›ran mekanizmalar› reddeden sosyalist devletler. Di¤er yandan.

etnik ve cinsiyet temelli siyasi hareketlere yönelik daha hassas tutum ve davran›fllar. esneklik ya da ürün çeflitlili¤ini sa¤layamayaca¤›n› iddia eden liberal tezleri ciddiye alan baz› sosyalistler piyasa sosyalizmi kavram›n› tart›flmaya bafllad›.insan do¤as›n›n temel özelliklerinden biri oldu¤u gibi hemen her ideolojide bulunan bir özelliktir (Huntington. somut durumun gereklerine göre tutum ve davran›fllar› ayarlamak politikalar› belirlemek gerekir. tezlerini Frans›z Devriminin elefltirisi üzerinden aç›klamaya çal›flm›flt›r. Ünite . sosyalizm ve milliyetçilik gibi ideolojiler. ‹nsan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir yarat›kt›r. dolay›s›yla toplum da hiçbir zaman mükemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. eski s›n›f siyasetini sorguluyor. Sosyalistler.5. çevreci. Sosyalist olman›n ne anlama geldi¤inin yeniden tan›mland›¤› bir dönemde oldu¤umuz söylenebilir. Günümüzde kendilerini sosyalist olarak nitelendirenlerin önemli bir ço¤unlu¤u. Bu görüflü savunanlar. Onlara göre liberalizm. Soyut prensiplerden ziyade.Siyaset 119 Reel sosyalizmin çöküflü sosyalizm ideolojisinde de büyük bir aray›fl sürecini tetikledi. Frans›z Devrimini önceleyen toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i. 1957: 455-6). daha uluslararas› bir yönelim sergiliyor. kapitalist sistemi bütünüyle reddetmeden daha fazla sosyo-ekonomik eflitli¤i sa¤lamaya yönelik önerilerle geliyor. Muhafazakâr felsefe. Muhafazakârl›¤›n babas› say›lan Edmund Burke. Bir k›s›m sosyalistler. toplumsal de¤iflimin h›zland›r›labilece¤i düflüncesini sorgular. kendi yaklafl›mlar›n› genellikle bir ideoloji olarak görmez. özellikle erken dönem sosyalistlerinin küçümsedi¤i temel hak ve hürriyetlerin sosyalist devlete karfl› da korunmas› gerekti¤i fikrini reddetmeyecek bir sosyalizm aray›fl› içine girdi (‹nsel. bilindik sosyal demokrat siyasal çizginin devam› oldu¤unu söylüyor. Kapitalist sisteme radikal bir meydan okuma olup olmad›¤› çok flüpheli bu tutum ve davran›fl›n ne ölçüde sosyalist olarak nitelendirilebilece¤i tart›fl›labilir. insan akl›n›n gücü abart›lmamal›d›r. hiçbir zaman kapitalist sistemin sahip oldu¤u verimlilik. Muhafazakârl›k olsa olsa çok temel bir iki de¤er/ilke d›fl›nda olmazsa olmazlar› olmayan bir pozisyon al›flt›r. sosyalizmin Marx taraf›ndan ifade edilen teorisinde bir sorun olmad›¤›n› meselenin uygulamadan ve Marx’›n yanl›fl anlafl›lmas›ndankaynakland›¤›n› ifade etti. 2010). Birçok sosyalist bunun sosyalizm de¤il. Di¤er taraftan liberalizm ya da sosyalizm kadar net olmasa da kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› bir doktriner diyebilece¤imiz bir muhafazakârl›k da söz konusudur. seçmen düzeyinde anlaml› bir baflar›ya ulaflamad›. Muhafazakârl›k Muhafazakârl›k tan›mlanmas› en zor olan ideolojilerdendir. Frans›z Devrimi ve onun arka plan›ndaki Ayd›nlanma felsefesinin sorgulanmas› Avrupa’da muhafazakârl›¤›n ortaya ç›k›fl›n› tetikleyen temel siyasal olgudur (Özipek. Di¤er bir kesim ise. . Muhafazakârlara göre. Bu anlamda “sosyalist” muhafazakârl›ktan. Muhafazakârl›k tam da soyut prensipler ›fl›¤›nda toplumu de¤ifltirmeyi amaçlayan bu tür projelere karfl› oldu¤u için kendisinin bir ideoloji olmad›¤› iddias›n› dile getirir. Merkezî planlamaya dayal› bir iktisadi sistemin belli bafll› temel ihtiyaç maddelerini ancak k›smen üretebilece¤i. “bürokratik” muhafazakârl›ktan bahsedilebilir. Var olan durumu koruma e¤ilimi olarak muhafazakârl›k -Samuel Huntington buna “durumsal muhafazakârl›k” der. ak›l yoluyla akl›n çizdi¤i plana göre toplumu de¤ifltirmeye yönelen toplumsal mühendislik projeleridir. 2004: 5-6). Tart›flmalar daha uzunca bir süre devam edece¤e benziyor. kapitalizmin elefltirdikleri yönlerini de törpülemeye çal›fl›yorlar. refah devletini koruma ve güçlendirmeyle beraber. Muhafazakârlar.

Muhafazakârlar. ahlak. gideni yeniden geri getirmeyi. bu da genel olarak muhafazakârl›k üzerine konuflmay› güçlefltirmektedir. (‹stanbul: Timafl Yay›nlar› 2011) çal›flmas›na bakabilirsiniz. büyük bir baflar›s›zl›kla sonuçlanmaya mahkûmdur. eskiyi geri getirmeyi amaçlayan reaksiyoner veya gerici gelenekten de ço¤u zaman ayr›l›r. önce aile içinde do¤ruyu. Keza muhafazakârlar her zaman her yerde uygulanabilecek olan kurallar›n var oldu¤u düflüncesini -evrenselcili¤i. Siyaset. Bu otorite her fleyden önce ailedir. Ne flekilde olursa olsun do¤ruyu yanl›fltan ay›rmam›z› kolaylaflt›ran bir otorite flartt›r. geleneksel de¤erleri koruma hedefi u¤runda de¤iflimi durdurmay› denemeyi düflünmez. yanl›fl› ve sayg›. ‹nsan ahlaken bozulmaya meyyal bir yarat›kt›r. Tedrici dönüflümlere karfl› ç›k›lmamal›d›r aksi takdirde çok daha radikal ve h›zl› dönüflümün önüne geçilememifl olur.3 ‹NTERNET . sevgi kendini kontrol etme gibi de¤erleri ö¤renir. Bu felsefenin arka plan›nda insanlar›n eflit yarat›lmad›¤› ve buna uygun olarak da eflit muameleye tabii tutulmas›n› savunan hiyerarflik toplum anlay›fl› yatar. Gelenek. Din kurumu da ayn› ifllevi yetiflkin hayat›nda yerine getirir. statülerden. o tecrübenin kaybolmamas› ve yeni kuflaklara aktar›lmas›na yard›mc› olmaktad›r. insan›n kendi hâline b›rak›l›rsa en iyiyi seçece¤i görüflü de sorgulan›r. Sosyal dünya karmafl›kt›r. ‹NTERNET H›zl› toplumsal de¤iflme ve h›zl› siyasal de¤iflmenin bir örne¤i olarak “devrim” muhafazakârlar›n hep elefltirdikleri bir olgudur. Muhafazakâr felsefe din. Devlet tarafs›z olamaz. Ancak yine de bu ilkeye liberaller gibi yaklaflt›klar›n› söylemek zordur. Çocuk. Muhafazakâr felsefe. do¤alar› itibar›yla yanl›fl yapmaya meyyal bireyleri kontrol alt›nda tutmaya yard›m edebilecek kurumlard›r. Gelene¤i koruyarak de¤iflmek temel muhafazakâr slogand›r. madem de¤iflim kaç›n›lmazd›r bu tedrici/›l›ml›/yavafl bir toplumsal de¤iflim olmal›d›r. Muhafazakârlara göre toplumu akl›n buldu¤u ilkelere göre yeniden flekillendirme giriflimi. ‹nsan akl›na duyulan güvensizlik muhafazakârl›¤›n temel köfle tafllar›ndan birisidir. var olan geleneksel hiyerarflilerden. Herkesin haklar› ve sorumluluklar› vard›r. onun kaç›n›lmaz oldu¤una inan›r. bir toplum için geçerli olan fley di¤eri için geçerli olmayabilir.sorgular. Bu kurumlar. Dolay›s›yla. rahats›zl›k duymaz. “Korumak için de¤iflmek” ya da de¤iflime katlanmak birçok muhafazakâr›n benimsedi¤i bir slogand›r. muhafazakârlar için çok önemlidir zira yüzy›llar›n tecrübesi içinden süzülüp gelmifltir. Birçok muhafazakâr kanun önünde eflitlik ilkesini kabul eder.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 120 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Muhafazakârl›¤›n K ‹ T bir A P ideoloji olarak nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve ne oldu¤unu kapsaml› bir biçimde ele alan Bekir Berat Özipek’in Muhafazakârl›k: Ak›l. Toplum. aile ve baz› durumlarda devlet gibi kurumlar›n sosyalleflme süreciyle sosyal düzenin sürdürülmesinde aktif rol almalar›n› ister. Önemli olan de¤iflimin h›z›d›r. Bunlar›n yeni kuflaklara ö¤retilmesi ve uymayanlar›n uyar›lmas› gerekir. yerellik önemlidir. Gelene¤e sayg›. Muhafazakârlar. TELEV‹ZYON T E L E VResim ‹ Z Y O N 5. Bu nedenle muhafazakârl›k her toplumda çok farkl› biçimler alabilmekte.

kendisini di¤er milletlerden dil. gelenek ve birlikte yaflama iradesinin varl›¤›-yoklu¤u aç›s›ndan farkl› gören kimselerin oluflturdu¤u S‹ZDE bir bütün olarak görülebilir. çok farkl› ideolojilerle yan yana gelebilmifltir. Toplum yaflayan bir organizmad›r. ‹nTELEV‹ZYON sanlar aras›ndaki din. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. Özel mülkiyet savunusu muhafazakârlarla liberalleri birbirine yaklaflt›ran bir ortak noktad›r. Bu noktada muhafazakârl›k milliyetçilik ile benzer bir pozisyondad›r.5. millet olma ölN T E R N E T hayata geçütlerinin ne oldu¤u ile milletlerin kendi kaderlerini tayin etme‹ hakk›n›n çirilmesi konusunda milliyetçilik net ve tutarl› aç›klamalar getirmekten uzakt›r. Ünite . Üst s›n›flar›n da -haklar› kadar. yoksullar› korumal›. keyfî siyasi müdahaleler söz konusu oldu¤unda s›¤›n›lacak bir kale görevi görebilir. AMAÇLARIMIZ ‹deoloji olarak milliyetçilik. liberalizm. Mülkiyet kiflinin kendisi ve ailesi için küçük ve özel bir dünya yaratmas›n› kolaylaflt›r›r. topMilliyetçilik. Devlet ço¤u zaman mistik anlamlar da yüklenen bir mekanizmad›r. cinsiyet. Milli-devletlerin hakim siyasi örgütlenme biçimi hâline dönüflmeleriyle beraber. Muhafazakâr felsefe için özel mülkiyet kutsal de¤ildir fakat çok önemlidir. Liberallerden farkl› olarak muhafazakârlar. kültür.sorumluluklar› vard›r. bunlar› liberaller gibi gerekli fleytan olarak görmez ancak bu devlete mutlak güven anlam›na da gelmez. sosyo-ekonomik köken gibi hayati farkl›l›klar› bir kenara iterek sadece bir hayal edilen bir cemaat olarak millete ait olanlar ile o milletin d›fl›nda kalanlar ayr›m›na indirgeme e¤ilimi içindedir. siyasi otorite ve devleti çok önemser. flu ya da bu flekilde.Siyaset 121 Muhafazakârlar›n toplum anlay›fl› bir süreklilik içerir. Dünyan›n millî devletler taraf›ndan paylafl›ld›¤› düflünüldü¤ünde bir milletin kendi ka- Milliyetçilik 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . D‹KKAT Millet ya da ulus. Millete ba¤l›l›¤›n di¤er tüm ba¤l›l›klar›n üzerinde olmas› gerekti¤i de milliyetçiler taraf›ndan savunulur. devletlerin s›n›rlar› içinde K ‹ T A P mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. Ancak bu. sosyal harcamalar› art›rmal›d›r. Milliyetçilik bir bilinç meselesidir. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir (Gellner 1991: 382). soy. “Liberal-Muhafazakârl›k” tutars›z bir ideolojik bileflim midir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N Ebir L ‹ M insan. ‹nsan›n geçmifli ve gelece¤i olan kurallar› bulunan bir toplulu¤a ait olma ihtiyac› vard›r. Milliyetçi ideolojiye göre. Devletin iktisadi hayata müdahalesi söz konusu oldu¤unda liberallere göre çok daha devletçi bir çizgiden yanad›r. yoksa zengin yoksul uçurumu sistemin tamam›n› tehdit edebilir. Devlet. Ancak muhafazakârlar›n önemli bir ço¤unlu¤u milliyetçili¤in de ak›lc›l›¤a dayanan sosyal mühendislik arzusundan fazlaca etkilenebilece¤inden de korkarak milliyetçilik ile araya belli bir mesafeyi koymay› arzularlar. her flu ya da S O ideoloji R U bu flekilde milliyetçilik ideolojisi ile yak›nlaflmak/hesaplaflmak durumunda kalm›flt›r. sosyalizm ya da muhafazakârl›k gibi kapsaml› lum ve siyaset anlay›fl›na dayal› temel ideolojilerden biri de¤ildir. Bir ideoloji olarak milliyetçilik teorik tutarl›l›k aç›s›ndan en sorunlu olan ideolojilerden biridir. statü. toplum dün yaflam›fl olan bugün yaflayan ve yar›n da yaflayacak olan kuflaklar aras›ndaki bir ba¤d›r ve tamamen ak›lc› ve sözleflmeci teoriler temelinde aç›klanamaz. güvenlik hissi verir. Devlet.SIRA E¤er insanlar. Keza. farkl› gruplar birbirlerine ihtiyaç duyarlar. bir milletin parças› olduklar›n› iddia ediyorlarsa bu iddia hayata geçirilebiliyorsa orada bir milletin var oldu¤unu düflünmek yanl›fl olmaz. herkesin bu organizma içinde belli bir yeri ile birlikte görev ve sorumluluklar› da vard›r. devletin iktisadi hayat› kontrol etmesini talep etme aflamas›na kadar gelmez. Milliyetçilik de ayn› flekilde.

hakim millete ait olmayanlara yönelik bask›c› politikalara yönelimi kolaylaflt›rabilmektedir. dili. ülke içindeki -sosyolojik anlamda. Milliyetçi ideoloji. uluslararas› siyaset arenas›nda yay›lmac› AMAÇLARIMIZ e¤ilimleri güçlendirmektedir. Bu da çat›flmalar› beslemektedir. MilliyetçilikKve kuramlar›na iliflkin elefltirel bir de¤erlendirme için Umut Öz‹ milliyetçilik T A P k›r›ml›’n›n Milliyetçilik Kuramlar›: Elefltirel Bir Bak›fl (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5. egemenli¤in krala ya da hanedana de¤il soyut bir kavram olarak millete ait olmas› gerekti¤ini ifade etmifllerdir.122 Resim 5. Ayn› flekilde sömürge yönetimlerine karfl› ayaklanan millî ba¤›ms›zl›¤› savunan hareketler de liberal ideallerden esinlenmifllerdi. anayasal idare ve insan hak ve hürriyetlerinin tan›nmas› talebini de içermekteydi. Milliyetçilik Frans›z Devrimi’nden sonra yay›lmaya bafllam›flt›r. 2008) kitab›na bakabilirsiniz. Millî devlet içinde sosyolojik anlamda az›nl›klara bask› fleklinde tezahür edebilen bu e¤ilim. dini. TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Mutlakiyetçi imparatorluklara karfl› meydan okuyan yeni siyasi güçler. Erken dönem Avrupa milliyetçili¤i ile liberal talepler aras›nda önemli bir yak›nlaflma ve benzerlik vard›r. bizden olmayanlar›n hayat hakk›n›n olmad›¤› noktas›S O R U na kadar gidilebilmektedir. Milliyetçili¤in millî ç›karlar›n di¤er bütün de¤erlerin üstünde tutulmas› talebi. bir kiflinin ülke ya da yurduna duydu¤u sevgi ya da ba¤l›l›k anlam›na gelir. Bu anlamda milliyetçilik. Biz farkl›y›z noktas›ndan biz üstünüz noktas›na geçifl zor de¤ilSIRA S‹ZDE dir. Yurtseverlik ile milliyetçili¤in ayn› fley oldu¤unu düflünenler yan›nda. Bu nedenle birçok yorumcu buna liberal milliyetçilik der. siyasi inançlar› ne olursa olsun insan›n hiç bir biçimde ihlal edilemeyecek teSIRA S‹ZDE mel hak ve hürriyetlere lay›k bir varl›k oldu¤u düflüncesinin sorgulanmas›n› kolaylaflt›rmaktaDÜfiÜNEL‹M d›r. Bizden olanlar ve olmayanlar ayr›m› bask›c› politikalara temel oluflturabilmekte. rengi.5 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ derini tayin hakk› di¤er millî devletin toprak kayb› anlam›na gelmektedir. Yurtseverlik. otoriter ve genifllemeci bir e¤ilim içine de kolayl›kla girebilmifltir. Di¤er taraftan milliyetçilik.4 Ressam Eugéne Delacroix’un Frans›z Devrimi’ni temsil eden ya¤l› boya tablosu (1830). Milliyetçili¤in do¤as› gere¤i yapmak zorunda oldu¤u farkl›laflt›rma D‹KKAT d›fllamaya dönüflebilmektedir. rahatl›kla d›fllay›c›. insanlardan ziyade co¤rafyay› öne ç›karan yurtseverli¤in ›rkç›l›¤a meyletme potansiyeli yüksek milliyetçilikten daha liberal bir anlay›fl› temsil etti¤ini söyleyenler de vard›r.

orta s›n›flara da güvence sa¤layan refah devleti kavram›n› gelifltirdi. ekonomilerin d›fla aç›lmas›n› ve sermayenin serbestçe dolafl›m›n› sa¤lamay› hedefDÜfiÜNEL‹M leyen neo-liberal iktisadi politikalar yeniden gündeme geldi. Petrol kriziyle birlikte Avrupa’n›n belli bafll› ülkelerinde refah devleti uygulamalar› ve ekonomiyi uyarmak için kamu harcamalar›n›n art›r›lmas›n› savunan Keynezyen iktisat sorgulanmaya baflland›. keza. bildi¤imiz anlamda sosyal demokrat politikalar›n savunulmas› ve uygulanmas›n› da zorlaflt›rd›. Ortodoks Marksistler Eduard Bernstein (1850-1932) ve Karl Kautsky (1854-1938) gibi ilk sosyal demokratlar› revizyonist olmakla elefltirdi. Ancak seçim baflar›lar›na ra¤men “üçüncü yol” siyaseti. devletin aktif olarak üretim faaliyeti içinde yer almas›n› savundu. Sosyal demokrasinin kayna¤›nda sosyalizme bar›flç› parlâmenter yollardan geçme fikri yatar. iflçi s›n›f›n›n oy hakk›n›n genifllemesine paralel olarak en az›ndan Avrupa’da iflçi s›n›f›n›n parlâmenter yollarla iktidara gelebilece¤i. Bu politikalar. iflçi ve ücretli kesimin sosyal haklar›n› geniflletti. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen ve ‹ngiliz SIRA S‹ZDE ‹flçi Partisi’nce Tony Blair iktidar›nda uygulanan “üçüncü yol” siyaseti. Sosyal demokratlar. Zira iflçi s›n›f› rejime bir tehdit olmaktan ç›km›flt› ve sermaye art›k daha düflük maliyetli ülkelere yat›r›m D‹KKAT yapabiliyordu. alt s›n›flar lehine devlet müdahalecili¤ini öngören bir kapitalizmdi. geliflmifl kapitalist ülkelerde 19. Sosyal demokrasi alt›n ça¤›n› savafl sonras› iktisadi genifllemesine tekabül eden 1950-1973 y›llar› aras›nda yaflad›. SIRA S‹ZDE 1970’lerin iktisadi krizinin etkisiyle devletin iktisadi alandan geri çekilmesini. birçok kifli taAMAÇLARIMIZ raf›ndan kapitalizmin daha yumuflak bir biçimde sunulmas› olarak alg›land›. 2000) kitab›na bakabilirsiniz. liberalizm. Sosyalizmin gerçek bir tehdit olarak alg›land›¤› so¤uk savafl y›llar›nda burjuvazi ya da kapitalistler iflçi s›n›f›n› sistem içinde tutaca¤› gerekçesiyle yüksek vergilere. Marksist toplumsal analizden esinlenen ve kendilerini sosyalist diye tan›mlayan ilk sosyal demokratlar. 1998). sosyal devlete fazlaca itiraz etmedi. sosyalizmin bu flekilde kurulabilece¤ini savundu. Bu. Karma ekonomi söylemlerine ra¤men. sosyalizm. baflta ‹ngiltere ve ABD olmak üzere birçok ülkede uygulanmaya baflland›. Dünyan›n en eski partilerinden Alman Sosyal Demokrat Partisi kendisini sosyalist bir parti olarak nitelendiriyor. sosyal demokrat ideolojiyi yeniden canland›rma çabalar›n›n en önemli örne¤i oldu (Giddens. Ünite . sosyalizmi amaçlad›¤›n› belirtiyordu. içeri¤i bulan›k b›rak›lm›fl bir sosyalizm hedefinden vazgeçmemiflti. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen “üçüncü yol” siyaseti hakk›nda daha K ‹ T A P detayl› bilgi için kuramc›n›n Üçüncü Yol: Sosyal Demokrasinin Yeniden Dirilifli (Birey Yay›nc›l›k. yüzy›lda ortaya ç›kan ve iflçi s›n›f›n›n kapitalist düzeni devirmesini de¤il de sistem içinde kalarak demokratik mücadeleler yoluyla haklar elde etmesini savunan bir ideolojidir. kurulan düzen sosyalizm de¤ildi. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .birlefltirme iddias› dile getirildi. Her iki parti de iktidar olduklar›nda yüksek vergilendirme yoluyla toplumsal eflitsizlikleri gidermeye çal›flt›. ‹ngiliz ‹flçi Partisi. Sosyal demokrasi. devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerini de oldukça azaltt›.Siyaset 123 Sosyal Demokrasi Sosyal demokrasi. Sosyalist sisS O R U temlerin çöküflü ve sermayenin dolafl›m› önündeki engellerin azalt›lmas›. Sosyalizm ile kapitalizmin en iyi yönlerini verimlilik sayesinde artan üretim ve artan zenginli¤in piyasa mekanizmas› taraf›ndan de¤il adil bir biçimde paylafl›lmas›.5. muhafazakârl›k gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› temel ideolojiler aras›nda say›lmaz.

124 Resim 5. Keza. ‹talya ve Almanya baflta olmak üzere. komünizm ve sosyalizm karfl›tl›¤›. devleti öne ç›karan otoriter bir 20. Faflizmin kendine has özelliklerinin gözden kaç›r›ld›¤› söylenmektedir. Alman faflizmi. Bu noktada. Faflizm bazen askerî rejimlerle birlikte. Düflünceden ziyade eylemi vurgulayan faflistler. büyük ve gösteriflli mitingler. Bu kullan›m faflizmi. yay›lmac› ya da ›rkç› niteli¤i öne ç›kmamakla beraber aç›kça otoriter olan di¤er rejimleri de ifade etmek için de kullan›labilmektedir. faflist ideolojilerin neredeyse ortak diyebilece¤imiz temel özelliklerindendir. Genellikle korkular›n› k›flk›rtarak harekete geçirdikleri s›radan insanlar› etkilemek için. kitle mobilizasyonuna özel önem veren belli bir ulus ya da ›rk›n üstünlü¤ünü vurgulayan. Ancak günümüzde neo-liberal iktisadi politikalar›n çok sorguland›¤› göz önüne al›nd›¤›nda. 1930’lu y›llarda doruk noktas›na ç›km›fl savafl sonras›nda ise k›smen marjinal bir hareket olarak devam etmifltir. kitlenin radyo gibi döneminin ça¤dafl iletiflim araçlar› kullan›larak harekete geçirilmesidir. temel hak ve hürriyet kavram› ile parlâmenter demokrasinin reddi. kendi aralar›nda birçok farkl›l›k ve çeflitlilik gösteren otoriter rejimleri ifade eden genel bir kavram hâline dönüfltürdü¤ü için elefltirilmektedir. devlet d›fl›ndaki ara kurumlara izin verilmemesi. yürüyüfller yapm›fllar. savafl ve militarist de¤erleri öne ç›karan bir kültür savunusu. Faflizm kendisini daha çok karfl› oldu¤u fleyle tan›mlamaya çal›flan bir ideolojidir. Günümüzde geliflmifl ülkelerde. kimlik siyasetlerinin ortaya ç›k›fl›. sosyal demokrat aray›fllar›n hâlen önemini korudu¤u görülmektedir. topluma nüfuz etmeyi bir kitle temeli yaratmay› amaçlam›fllard›r. demokrasi ve Ayd›nlanma düflüncesi karfl›tl›¤› öne ç›kar (Hoffman ve Graham. flovenist milliyetçilik ya da ›rkç›l›¤a dayal› yay›lmac› ve sald›rgan d›fl politika anlay›fl›. yabanc›lara yö- . Üstün bir ulus ya da ›rk›n üstün olmayan di¤er uluslar üzerinde egemenlik hakk› oldu¤u fikri. yabanc› düflmanl›¤› ve ‹slamofobi temelinde güç toplamaya çal›flmaktad›rlar. 2009: 287-9). faflist hareketler daha çok ›rkç›l›k. Kesif propaganda ve ajitasyon faflizmin temel özelliklerindendir. Her ikisi de sorgulanmayan üstün liderler kavramlaflt›rmas›ndan yanad›r. liberal de¤erler. Afl›r› milliyetçilikle faflizm s›n›rlar›nda dolaflan yasal örgütlenmelerin güç kazand›klar› hatta koalisyon orta¤› olarak hükümete girebildikleri görülebilmektedir. ifl yerleri ve okullarda örgütlenmeye gitmifllerdir. fliddet. bireyin tamamen üstün liderin kiflili¤inde somutlaflan devlete tabi olmas›. devlet müdahalecili¤inin yaratt›¤› iktisadi sorunlar. Faflizmi di¤er geleneksel otoriter rejimlerden ay›rt eden bafll›ca özellik. yüzy›l ideolojisidir. geliflmeler Avrupa’da bildi¤imiz anlamda sosyal demokrasinin gelece¤inin parlak olmad›¤›n› düflündürüyor. Yahudi aleyhtarl›¤›n› vurgular ve ›rkç› özellikler tafl›rken ‹talyan faflizmi devlet kültüne dayal› olmufltur. protestolar. Bir siyasi hareket olarak faflizm. sistematik bir ideolojik çerçeve kayg›s› duymam›flt›r. Faflizm Faflizm. Asya’n›n yükselifli vb. Faflist hareketler.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ‹flçi s›n›f›n›n nicel olarak zay›flamas›.

2005: 268 vd). Büyük flirketlerde. Buna göre. kad›nlar›n yaflad›¤› sorunlar›n kapitalist sistemin gereklerinden kaynaklad›¤›n› belirtiyordu. kurtulufl ancak sosyalizm ile mümkün olacakt›. günümüz siyasal ve sosyal düzeninin erke¤in lehine kad›n›n aleyhine iflledi¤i düflüncesinden yola ç›kar.7 Toplumsal cinsiyet eflitli¤i sembolü = . Onlara göre kapitalist sistem ortadan kald›r›lmadan bu sorunlar›n düzelmesi imkâns›zd›. akademik dünyada üst pozisyonlarda yer alan kad›nlar›n oran› düflüktür. cinsiyet ayr›mc›l›¤›na dayal› fiilî durumun gözden kaçmas›na sebep oluyordu. 1960’lardan sonra ise ikinci dalga feminizmi diyebilece¤imiz siyasal e¤ilim gündeme geldi. ‹kinci dalga feminizmi bünyesinde çok farkl› e¤ilimler bar›nd›rmaktayd›.5. kanun önünde eflitlik yeterli de¤ildi. ayr›mc›l›k ve fiziksel fliddet hareketlerinin yayg›nlaflt›¤› bir vak›ad›r. 1998: 239-240). tarih. erkeklerle eflit vatandafl olabilmeleri talepleriyle paralel geliflmifltir.Siyaset 125 nelik d›fllama. Ataerkil düzenden hak talep etmek yetmez. yeni filizlenmekte olan kamusal alana girebilmeleri. Radikal feministler. Ünite . Feminizm Genellikle klasik ideolojiler aras›nda say›lmayan feminizm. Aile. onu tamamen dönüfltürmek gerekir. Kad›nl›k rolü ve hâllerinin tan›mlanmas› ve belirlenmesi erkekler taraf›ndan yürütüldü ve erkek egemen düzenin devam›na yönelik olarak gelifltirildi. insanl›k tarihî patriyarkal kültürün yeflermesi ve yerleflmesinin de tarihidir. Onlara göre. sanat gibi faaliyetler erkek-merkezli ve erkeklerin egemenli¤ini yeniden üretmeye yönelik bir e¤ilim içinde flekillenmifllerdir. ‹lk dalga feminizmi ya da liberal feminizm denen bu e¤ilim. din. Liberallerin soyut insan haklar› savunusu. Seçme ve seçilme haklar›na sahip olmak. Ekonomi. toplumsal zenginli¤in ancak ufak bir k›sm›n› kontrol etmektedir. Keza. Resim 5. ataerkil de¤erlerin yeniden üretildi¤i en önemli kurumdur. Faflist hareketlerin gücü iktidara gelme ihtimallerinden ziyade. erkek egemen düzeni sembolize eden “patriyarki” (ataerkillik) kavram› yard›m›yla kad›n/erkek eflitsizli¤inin di¤er eflitsizliklerle benzer statüye sahip olmad›¤›n› belirtti. bir ilerlemeydi ancak bu kad›nlar aleyhine iflleyen ayr›mc›l›k düzenini de¤ifltirmeye yetmiyordu. yabanc› karfl›t› bir atmosfer yaratarak merkez partileri bu konuda daha milliyetçi bir çizgi izlemeye zorlama gücüne sahip olmalar›nda yatar. Feminizmin ilk ortaya ç›k›fl›. Geliflmifl ülkelerde bile kad›nlar nüfusun yar›s›n› oluflturmalar›na ra¤men. Radikal feministler. kad›nlar›n kanun önünde eflitlik ilkesini özellikle de kad›nlar›n erkeklerle eflit seçme ve seçilme ve miras haklar›na sahip olmalar›n› amaçl›yordu. siyasette. 1980’lere kadar etkili olan sosyalist feministler. kad›nlar hem cinsel hem de cinsel kaynakl› olmayan fliddete maruz kalmaktad›r. Toplumsal cinsiyet kavram›yla kad›nl›k ya da erkeklik gibi rollerin do¤al biyolojik farkl›l›klardan kaynaklanmay›p erkeklerin egemenli¤ini sürdürmeye yönelik olarak üretildiklerini belirttiler. Sosyalist blo¤un çökmesi ile sosyalist feminizm de ikinci plana düfltü. liberal ve sosyalist feministlerin “toplumsal cinsiyet” (gender) kavram›na gerekli önemi vermedikleri tespitiyle yola ç›kt› (Donovan. Bunun ötesinde kad›nlara yönelik pozitif ayr›mc›l›k talepleri söz konusu de¤ildi (Heywood. edebiyat. kad›nlar›n erkeklerle eflit siyasi haklara sahip olmalar›.

Bu. Dünyan›n böyle devam edemeyece¤i vurgulan›r. insan›n bütün dünyan›n merkezî ve efendisi oldu¤u ve bütün do¤al yaflam›n da (tabiat ve hayvanlar›n) insana hizmet etmek için var oldu¤u anlay›fl›d›r. Sosyalist çevreciler. Farkl› ideolojik geleneklerden beslenen farkl› feminizmler. Liberal çevreciler. insanlar ve insanlar›n faaliyetleri neticesinde zarara u¤rad›¤›. ekososyalistler. tahrip oldu¤udur. modern hayat› mümkün k›lan teknolojileri ve onun gerisindeki kapitalist sistemi reddettikleri için gerçekçi olmamakla elefltirir. Do¤a-merkezli bir siyasal örgütlenmeden ne anlafl›ld›¤› konusunda da farkl› görüfller söz konusudur. Biyolojinin bir alt dal› olarak geliflen ekoloji bilimi. çevreci tezlerin. Meselenin teknik boyutunu öne ç›karanlar›. Derin ekolojistler. Feminizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. Do¤al dünyaya ve insan d›fl›ndaki di¤er canl›lara ve gelecek kuflaklara karfl› sorumluluklar›m›z vard›r. “gölge” ekolojist olmakla suçlayan ve “derin ekoloji” de denilen ak›m ise çok daha radikal ve kapsaml› bir dönüflümün peflindedir. Bu ak›ma göre. Çevreyi korumak için. Hangi e¤ilime sahip olursa olsunlar. son iki yüzy›ld›r bütün siyasi ideolojiler antroposantrik ya da insan merkezli olmufllard›r (Heywood. k›rsal hayat ile cemaatçi bir toplumsal yap›lanmaya dönüflü arzulayan dinsel renkler tafl›yan “ekomuhafazakar” bir çizgi de söz konusudur. Birinci e¤ilim. 1998: 266-7). Çevrecilik ak›m›n›n temel tezi. Çevrecilik denilen genifl ideolojik çerçeve içinde iki farkl› e¤ilimden bahsedilebilir. meselenin de¤iflik boyutlar›n› ortaya koymufllard›r. toplumsal siyasal hayat› mümkün k›lan do¤al dünyan›n. hem çevre duyarl›l›¤›n›n art›r›lmas› hem de çevreyi kirleten faaliyetlerin azalt›lmas› ve çevreci teknolojilerin teflvik edilmesi merkezinde politikalar demeti önerilir. klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini . Örne¤in. Kapsaml› bir ideolojinin karmafl›k çat›flma eksenlerini tek bir boyuta indirgememesi gerekti¤i de öne sürülür. klasik sosyalist gelene¤in üretimin art›r›lmas› hedefinden vazgeçilmesi gerekti¤ini belirterek do¤a-merkezli bir sosyalist anlay›fl› önerir. kad›n/erkek farkl›laflmas› d›fl›ndaki alanlarda feministlerin söylebildiklerinin s›n›rl› kald›¤› gelir. çevreyi kirletmenin maliyetinin art›r›lmas› ilkesine dayal› serbest piyasa çözümleri önerir. çevre sorunlar›n›n kayna¤›nda kapitalizmin ve sistemin teflvik etti¤i bitmek bilmez üretim ve tüketim ç›lg›nl›¤›n›n yatt›¤›n› söyler. meseleyi teknik bir sorun olarak ele al›r. “Yeflil siyaset” de her iki e¤ilimi ifade etmek kullan›lan bir di¤er kavramd›r. Ekolojizm bu mekanizman›n insan müdahalesiyle bozuldu¤u varsay›m› üzerinden flekillenir. Fakat derin ekoloji dedi¤imiz ak›mlar›n ortak noktas› sürekli daha fazla tüketimi teflvik eden kapitalist iktisadi düzenin reddedilmesi ya da zararl› oldu¤una inan›lan yönleri kontrol alt›nda tutacak bir otorite taraf›ndan kontrol edilmesidir. Çevrecilik “Çevrecilik” ço¤u zaman “ekolojizm” ile eflanlaml› olarak kullan›l›r. Ekofeministler ise kapitalizmle beraber “patriyarki”nin de reddedilmesi gerekti¤ini belirtir. Derin ekolojistlere göre bu anlay›fl toptan reddedilip ekosantrik ya da do¤a-merkezli bir toplumsal siyasal örgütlenmeye gidilmedikçe sorun çözülmeyecektir. do¤adaki tüm canl›lar›n hayatlar›n› sürdürmelerini mümkün k›lan kendi kendini yeniden düzenleyen/üreten bir do¤al mekanizman›n varl›¤›n› kabul eder. ‹lk ikisi kadar güçlü olmasa da endüstri kapitalizmi ile büyük flehir yaflam›n› reddeden basit.126 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feminizm klasik siyasi ideolojilerin ihmal etti¤i önemli bir çat›flma ekseni olan kad›n/erkek eflitsizli¤ini gündeme getirerek çok önemli bir hizmette bulunmufltur/bulunmaktad›r.

Cumhuriyetçilik ilke olarak liberal demokrasiyi d›fllamaz. toplumlara damgas›n› vuran çat›flma ve farkl›l›klar›. Çevre meselesinin en öncelikli gündem meselesi olaca¤›ndan çok az kimse kuflku duymaktad›r. Siyasal mücadelede neyin yap›l›p neyin yap›lamayaca¤›n› belirlemeye/s›n›rland›rmaya çal›flarak siyasal hayata bir düzen vermek amaçlan›r. Çevrecilik. yönetilenlerin haklar›n›n tan›nmas›. Bu O R U nedenle çevreci düflünce gelene¤inin canl›l›¤›n› sürdürece¤ini Ssöylemek gerekir. Cumhuriyetçi “halk›n halk taraf›ndan halk için yönetimi” anlay›fl› gerçekçi bulunmaz. Toplumdan bahsetmek demek din. . Yönetilenlerin yönetime kat›l›mlar›. özerk birey kavram›yla birlikte gönüllülük temelinde örgütlenmelerin öne ç›kmas›. siyasal mücadele ehlilefltirilmek istenir. hem sosyo-ekonomik. 1991: 76). iyi vatandafl olman›n haklar yan›nda sorumluluklar da yükledi¤ini belirtir ve kamusal alan›n güçlendirilmesini savunur. Demokratik rejim hem temel hak ve hürriyetlerin daha iyi korunabilmesine imkân verir. Ünite . dil. etnik ya da cinsiyet ayr›mlar›na dayal› eflitsiz iliflkileri görünür k›larak düzeltme yönünde ad›mlar at›lmas›n›n önünü açar. as›l de¤er olan özgürlükleri korumak için bulunabilen en iyi sistem olmas› hasebiyle de¤erlidir. Demokratik rejimler. halk›n. kültürel.SIRA S‹ZDE 5. Demokrasi. seçilmifl siyasiler taraf›ndan belirlenmifl politikalar› uygulamakla mükelleftir. Sosyo-ekonomik eflitli¤e ya da seçimler d›fl›nda yurttafl kat›l›m›na özel bir yer vermeyen bu kavramlaflt›rmaya “minimalist” ya da “liberal demokrasi” de denilmektedir (Przeworski. bu sorunlar çözülünce kurulabilecek bir siyasi rejim de de¤ildir. halk›n r›zas›n›n olmas› gerekti¤ini söyleyen siyasi ilke. sivil toplum kurulufllar› ve medya fleffafl›¤›n sa¤lanmas›nda hayati rol oynar.olmas›d›r (Schmitter ve Karl. klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini yeniden ciddi bir düflünmeKKAT D ‹ biçimde ye zorlamaktad›r DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹). Seçilmifl otoriteler bütün eylem ve ifllemlerinde hukuka uygun davranmakla yükümlüdür. 1993:146). yurttafl giriflimleri. dolays›z demokrasi idealini ifade eden. Demokrasiler. Ancak demokrasi sadece seçimlerden ibaret de¤ildir. DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT AMAÇLARIMIZ Demokrasi Nedir? K ‹ biçimlerinden T A P Demokrasi modern devleti idare etmekte kullan›lan siyasi rejim biridir. Demokrasi bütün toplumsal ve siyasal çat›flmalar› çözecek sihirli bir anahtar olmad›¤› gibi.temsilciler taraf›ndan halk için idaresi anlay›fl› savunulur. Seçimler. cinsiyet. devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. Demokrasilerde askerî/sivil bürokrasi. Bu ilke ayn› zamanda. Bu yaklafl›mda. Ancak birey de¤il topluluk öne ç›kar›l›r. ›rk. düzenlemeye gayret gösterirler (Mouffe.Siyaset SIRA S‹ZDE 127 DÜfiÜNEL‹M S O R U yeniden ciddi bir biçimde düflünmeye zorlad›klar› bir vak›ad›r. ‹NTERNET 1999: 23-55). demokrasinin özelliklerindendir. statü ya da düflünce farkl›l›klar›yla k›t SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Cumhuriyetçilik: Siyasi gücün kayna¤›nda hanedan ya da monarflinin de¤il. Ba¤›ms›z yarg›. halk›n seçti¤i -ve geri ça¤›rabilece¤i. Demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i nihai siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl -bu T E L E V ‹daha Z Y O N korunakl› temel hak ve hürriyetlerinin demokratik olmayan rejimlere k›yasla olmas› anlam›na gelir. Ayr›ca yöneticilere de¤iflen derecelerde hesap sorabilmeyi de mümkün k›lar. kanun önünde eflitlik ve siyasi eflitlik prensiplerinin kabulü. Sadece bu farkl›l›k ve çat›flmalarla bir arada yaflamaya. iktidar iliflkilerini ortadan kald›rma iddias›nda de¤ildir. bunlar› belli kurallara tabii tutarak. seçilmiflleri denetim alt›nda tutman›n temel arac›d›r.

Amerika Birleflik Devletleri ile Almanya buna örnektir. tüm ülkeyi temsil ettikleri parlâmenter sistemlerde özel olarak vurgulan›r. rasiler k›r›lgan Demokrasiler. Birinci sistem temsilde adaleTELEV‹ZYON ti öne ç›kar›rken ikincisi hükümet kurabilecek ço¤unlu¤a sahip parlâmento kompozisyonu yaratmay› amaçlar. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir. Meclis araflt›rmas›. Demokrasi. çokça tart›fl›lsalar da. Seçim sistemleri ço¤u zaman her iki sistemden özellikler tafl›r. DemokR U S O rejimlerdir. hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karfl› koruyabildikleri. 2004). din. Seçimler yoluyla halk›n temsilcileSeçimler demokratik rini seçti¤i K kabul Kimlerin oy kullanabilece¤ine iliflkin ›rk. Hiç bir demokrasi mükemmel olmad›¤› gibi yüksek kaliteli demokrasilerin hep ayn› düzeyi tutturabileceklerini düflünmemeliyiz. onlar› yönetilebilir ve katlan›labilir hâle getirmenin en önemli yollar›ndan biridir. Baz› ülkelerde kad›n temsilci kotalar› getirilmifltir. P e¤itim düzeyi ya da cinsiyet temelinde oy hakk› s›n›rlamalar› modern dünyada orS O R U tadan kalkm›flt›r. SIRAile S‹ZDE Temsilciler seçenler aras›ndaki iliflki bir emredici vekâlet iliflkisi de¤ildir. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olabilir mi? SIRA S‹ZDE Seçimler ve Yasama Organ› D Ü fi Ü N E L ‹ M rejimin olmazsa olmaz›d›r. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir. mülkiyet. En basit anlat›m›yla demokrasiler. ‹ktidar›n merkezî hükümet ile yerel hükümet aras›nda paylafl›ld›¤› federal sisteme sahip ülkelerde genellikle çift meclis olur. bireylerin hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karSIRA S‹ZDE fl› koruyabildikleri. bizatihi sorunlarla bir arada yaflaman›n. Genellikle 18 yafl ve üzerinde olma flart› ile vatandafll›k flart› d›fl›nda baflka söz konusu de¤ildir. Bu s›n›fland›rmalar. ‹ T Aedilir. ‹kinci meclisler tamamen sembolik de olabilir. 2009). Kimlerin temsilci olabilecekleri koT E Lbir E V ‹ s›n›rlama ZYON D‹KKAT nusunda da genellikle yafl ve vatandafll›k s›n›rlamalar› d›fl›nda herhangi bir s›n›rland›rma getirilmez.128 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U kaynaklar›n eflitsiz da¤›l›m›ndan kaynaklanan sorunlar›n hep var olaca¤› gerçe¤ini kabul etmek demektir. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsili öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. seçmenlerin taleplerini arzular›n› dikkate alacaklard›r ancak temsilci seçmenin taleplerini harfiyen yerine getirmesi beklenen bir kifli de¤ildir. soru ve gensoru yollar› denetimin AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P S O R U TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . kamusal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve kamusal gücü kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” bunlar› yapamad›klar› ölçüde de “düflük kaliteli” demokrasi olarak nitelendirilebilirler (DiaDÜfiÜNEL‹M mond ve Morlino.yasa yapmak. herhangi bir demokratik rejimin nas›l alg›land›¤› konusunda fikir verirler. ‹NTERNE T Halk›n seçti¤i temsilcilerin oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›. Kullan›lan oylar›n parlâmentoya nas›l yans›yaca¤›n› seçim sistemleri vas›tas›yla K ‹ T A P buluruz. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere. Demokrasilerin düzeyi ya da kalitesi hakk›nda çeflitli ölçütler kullan›larak s›n›fland›rmalar yap›lmaktad›r (Munck. Seçim sistemleri. Birleflik Krall›k Lordlar Kamaras› bunun bir örne¤idir. meclis soruflturmas›. kaD ‹ bireylerin KKAT musal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve iktidar› kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” olur. Yasama organlar› tek ya da çift meclisli olabilir. Se‹NTERNET çilenler. dil. Zaten temsilAMAÇLARIMIZ cilerin sadece seçildikleri bölgeyi de¤il.

yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. Ünite . Ancak yasa yap›m› ve yüksek bürokratlar›n atanmalar› sürecinde baflkan meclisin deste¤ine ihtiyaç duyar. yasama organ›na da hakim olacak. yasama organ›ndan ayr› olarak seçildi¤i baflkanl›k sisteminde ise yasama organ› yürütme organ›n› güvensizlik oyu ile düflüremez. Baflkan ile yasama organ›n›n karfl›l›kl› olarak birbirlerini etkileme olas›l›klar› bulunur. 2006: 430-434). Ancak disiplinli partiler sayesinde parlâmenter sistemlerde yürütme organ›n›n yasama organ› üzerindeki etkisinin artt›¤› bir gerçektir. Yürütme organ› hükümetin gündelik iflleyiflinden sorumludur. Demokrasilerde bürokratlar ya da atanm›fllar seçimlerle gelenlerin belirledi¤i politikalar› uygulamakla/hayata geçirmekle yükümlüdürler.Siyaset 129 temel araçlar›d›r. temeli ve merkezidir. Parlâmenter sistemlerde. Baflkan taraf›ndan atanan bakanlar sadece baflkana karfl› sorumludur. bürokrasi de anlafl›l›r. kabine ya da baflkan de¤il. Yasama organlar›ndan farkl› olarak yürütme organlar› ortaya ç›kan kriz durumlar›na karfl› h›zl› ve kararl› bir biçimde müdahale etme flans›na sahiptir. vergi toplamadan sorumlu maliye teflkilat›. baflbakan ve bakanlar kurulu parlâmento üyeleri aras›ndan seçilirler ve parlâmentonun güvenine mazhar olduklar› müddetçe iktidarda kalabilirler. Baflkanl›k sisteminde ise belli bir süre için seçilen baflkan›n görevde kalmak için meclisin onay›na ihtiyac› yoktur. Yürütme organ› devleti temsil etti¤i gibi parlâmenter sistemlerde yürütme organ› bakan ve baflbakanlardan oluflan hükümet taraf›ndan oluflturulur. Özellikle de tek bafl›na iktidar olabilecek kadar bir ço¤unlu¤a sahip olan parti. Teorik olarak yürütme organ› yasama taraf›ndan yap›lan yasalar›n uygulanmas›n› gözetmekle sorumludur. . Ancak ad› üzerinde herhangi bir sorumlulu¤a sahip olmad›¤› için kural olarak yetkisi de yoktur. Genifl anlamda yürütme denildi¤inde sadece hükümet. yasama neredeyse yürütme organ›na tabi hâle gelebilecektir. Yasama organlar› ayn› zamanda halka aç›k ülkenin bütününü ilgilendiren sorunlar›n tart›fl›ld›¤› bir platform hüviyetindedir (Carey. yarg› teflkilat› bürokrasinin temelini oluflturur. Yeni yasa önerilerinin büyük bir k›sm› s›radan milletvekillerinden de¤il. Zira seçmenlere hesap vermek durumunda de¤illerdir. Buna k›saca kabine de denilir. 2006: 366). Baflkan yürütmenin asli unsurudur. Kendi bafllar›na siyaset belirleyemezler. Bürokrasi kelime anlam›yla bürokratlar›n idaresi anlam›na gelir. Baflkanl›k sisteminin yap›s› piramide benzer. Tipik örne¤i 1958 sonras› Fransa’d›r. Dolay›s›yla yürütme organ›n›n yasa yapma konusunda da inisiyatifi ele alabildi¤i bir gerçektir. Baflkan›n. hizmetlerini yerine getirmek için sürekli memurlara ihtiyaç duyar. Di¤er bir deyiflle parlâmento güvensizlik oyu verirse herhangi bir hükümeti iktidardan düflürebilir. Cumhurbaflkan› ya da varsa Kral ya da Kraliçe de yürütmenin sembolik bafl›d›r. Bürokrasi al›nan kararlar› hayata geçirir (Kettl. Yar› Baflkanl›k sistemindeyse Baflkanl›k sisteminde oldu¤u gibi baflkan›n yasama organ›ndan ayr› seçildi¤i ancak parlâmentoya karfl› sorumlu ve parlâmento içinden gelmesi zorunlu bir kabineyi de öngören karma bir sistem söz konusudur. Baflkanl›k sistemi ile parlâmenter sistem aras›ndaki temel fark budur. Yürütme devlet ayg›t›n›n ilk planda görünen yüzü.5. Baflbakan hukuken di¤er bakanlardan farkl› bir statüde olmasa da eflitler aras›nda birinci konumundad›r. Ancak fiili durum ço¤u zaman farkl›d›r. ‹ç ve d›fl güvenlikten sorumlu olan ordu ve polis teflkilat›. hükümet tasar›s› olarak meclise gelir ve tart›fl›l›r. Kriz yönetimi de yürütmenin sorumlulu¤undad›r. bu duruma örnektir. Yürütme Organ› ve Bürokrasi Yürütme. Büyük Britanya ve 2007 seçimleri sonras› Türkiye. Devlet.

sorumlulu¤u koalisyon ortaklar›na yükleyemezler. durumun de¤iflen gereklerine göre de¤ifliklikler de yaparlar. ifli uzatma gibi yollarla sekte vurabilmelerini kolaylaflt›r›r. Seçilmifl otoritelere bilgi sa¤layanlar. S‹ZDE topland›¤› bir havuz olan siyasal partiler bu talepleri birbirleToplumsal SIRA taleplerin riyle ba¤daflt›rmay› denerler. bürokrasi içi dayan›flma da önemlidir. Koalisyon iki ya da üç parti taraf›ndan kurulabilir. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. Bürokrat. Siyasi partiler. Bu beklentiler partileri nas›l flekillendirirse partilerin de bir ölçüde bu talepleri ve daha genel K ‹ T A P düzlemde toplumsal tabanlar›n› biçimlendirebilme güçleri vard›r. bürokrasinin belirlenen politikalar› uygulamak yerine politikalar›n biçimlenmesinde merkezî rol oynad›¤› elefltirileri s›kl›kla dile getirilmektedir. gelece¤in siyasal elitinin de yetiflti¤i yerlerdir. ‹ki partili sistem. Kitle partileri ise üye say›lar›n› art›rmay› ve üyeleriyle her zaman s›k› iliflki kurmay› hedefleyen partilerdir. bürokratlar›n be¤enmedikleri proje ve programlar›n hayata geçirilmesine. uygulamaya iliflkin tavsiyeler de bulunanlar ço¤u zaman bürokratlard›r. Muhalefette olduklar›nda ise topluma yak›nlafl›rlar. bunlar› bir siyasi paket hâline döTELEV‹ZYON nüfltürürler ve seçmenlerin karfl›s›na ç›karlar. eksik bilgi verme.130 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bürokrasinin denetim ve kontrolünün çok zor oldu¤u. Siyasi partiler. Keza. Kadro partileri. . Toplumsal kesimlerle sürekli bir biçimde karfl›l›kl› etkileflim içindedirler. parlâmenter sistem mi tercih S‹ZDE edilmeli? D Ü fi Ü N E L ‹ M ve Parti Sistemleri Siyasi Partiler DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. Ad›na toplumsal dedi¤imiz talepler de bu karmafl›k süreç içinde flekil al›r. Bu. 2007: 272). kadro partileri ve kitle partileri olarak ikiye ayr›l›rlar. Bürokrasinin gücünün kayna¤›nda bürokrat›n hem kendi konusuna hâkimiyeti hem de devletin iflleyifline iliflkin hukuki/teknik bilgiye sahip olmas› önemli rol oynar. Il›ml› çok parti sisteminde. Bir baflka ayr›m ise. toplumsal talepleri dikkate al›r. Kazanan ve kaybedenler bellidir. SIRA S‹ZDE 4 DemokratikSIRA rejimin istikrar› aç›s›ndan baflkanl›k sistemi mi. Siyasal Partiler. k›smen net bir ideolojiyi yaymaya. belirli bir toplumsal kesime hitap etmeye çal›flan ve uzun dönemde iktidar olmay› amaçlayan partilerle daha belirsiz esnek bir ideolojiye sahip olup tüm toplumsal kesimlere hitap etmeyi amaçlayan “hepsini yakala” (catch all) partileri aras›ndad›r. genellikle seçim zamanlar› aktif olan dar bir kadro ile fa‹NTERN ET aliyet gösteren seçmen taban›n›n geniflletme ve dönüfltürme ifllevine öncelik vermeyen partilerdir. siyasetçiyi önemsemeyen bir siyasi zihniyeti benimsemifl olabilir. bu politikalar› uygulamaya çal›fl›rlar. Bürokrasiyi kontrol alt›nda tutabilmenin sihirli bir reçetesi bulunmufl de¤ildir. ‹ktidara gelmeleri hâlinde. seçimlerin iki parti aras›nda geçti¤i ve bir partinin iktidar›n›n di¤erinin muhalefette olmas› anlam›na geldi¤i sistemlerdir. çeflitli kesimlerin arzu ve beklentilerini bir ayna gibi yans›tmazAMAÇLARIMIZ lar. partiler yapt›klar› ve yapamad›klar› için sorumlu tutulurlar. genellikle hiçbir parti tek bafl›na hükümet kuracak kadar oy alamaz ve koalisyonlar zorunluluk olur. Siyasal partileri bir sarkaç gibi düflünebilmek mümkündür (Schwartz D‹KKAT and Lawson. Keza. Geleneksel olarak siyasal partiler. Liberal demokrasilerde partilerin birbirleriyle etkileflimini ifade eden parti sistemleri de farkl›l›klar gösterir. genellikle S O belli R U bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir (Heywood. 2005: 281). hukuki engel yaratma. Partiler iktidara geldiklerinde devletin en üst karar alma mevkilerini iflgal etmifl olurlar.

Ancak sivil toplum kurulufllar› denildi¤i zaman çok daha genifl bir yelpazeyi kapsayan örgütlenme a¤lar› akla gelir. Siyasal hayatta görselli¤in öne ç›kmas› kaç›n›lmaz olarak liderleri öne ç›karmaktad›r. partiler aras›ndaki ideolojik ve siyasi farkl›l›klar›n azalmas›n› gündeme getirmifl bu da parti ba¤l›l›klar›n› zay›flatan bir di¤er etken olmufltur. her partinin baflar›y› kendilerine baflar›s›zl›¤› ise koalisyon ortaklar›na mal etmelerine imkân verdi¤i düflünülür. Bask› gruplar›n›n amac› iktidara gelmek de¤il. bir fikri yaymak için kurulan bask› gruplar›na örnek olarak ise çevre ya da hayvanlar› koruma gruplar› ile beraber. E¤er toplumlar çok farkl› siyasi. Bir grup ya da kesimin a¤›rl›kl› olarak maddi ç›karlar›n› korumak ve geniflletmek isteyen gruplara örnek olarak iflçi ve iflveren örgütleri verilebilir. 2005: 287-289). Koalisyonlar› zorunlu k›ld›¤› için ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin siyasal istikrar› olumsuz etkiledikleri. Ünite . Bir ideali. Di¤er taraftan. bask› gruplar› yerine sivil toplum kurulufllar› kavram›n›n giderek daha fazla kullan›ld›¤› görülmektedir. Özü itibar›yla bürokratik bir yap›lanma olan siyasal partilerin bir siyaset s›n›f›n›n ç›karlar›n› gözetti¤i. Her bask› grubu ayn› zamanda bir sivil toplum kurulufludur ya da bask› gruplar› sivil toplumun vazgeçilmez unsurlar›d›r. refah devleti uygulamalar›n›n eskisi gibi sürdürülemeyece¤i anlam›na gelen dünya ekonomik sistemindeki de¤iflimler. Siyasi partiler bu temsil için ço¤u zaman yeterli olmazlar. ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin her siyasi görüfl ve toplumsal taleplerin bir biçimde iktidarda yer almalar›na imkân vererek siyasal bütünleflmeye hizmet ettikleri de dile getirilmektedir. ekonomik. Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› Bask› gruplar› belli kesim ya da gruplar›n taleplerini siyasal alana tafl›may› amaçlayan genellikle s›n›rl› üye say›s›na sahip örgütlerden oluflan siyasi aktörler olarak tan›mlanabilirler. Siyaset bilimi literatüründe. Sivil toplum kurulufllar› devletten ba¤›ms›z olarak kamusal alan› etkilemek isteyen bireyler taraf›ndan oluflturulmufl. Parti sistemlerinin biçimlenmesinde o ülkenin siyasal çat›flma eksenleri rol oynad›¤› gibi seçim sistemleri de rol oynar. Burada devreye bask› gruplar› girer. Keza sosyalist ideolojinin krizi. Siyasi partilerin yeni siyaset yapma biçimleri karfl›s›nda yetersiz kalarak siyasetin oda¤›n›n siyasi parti karfl›t› gruplar ve yeni sosyal hareketlere do¤ru kayd›¤› da ifade edilmektedir. gönüllülük esas›na dayal› örgütlenmeler olarak tan›mlanabilirler. kültürel ç›karlar› bünyelerinde bar›nd›r›yorlarsa bu farkl› ç›karlar›n da temsil edilmeleri özlenilir. Günümüzde siyasal partilerin etkisinin azalmakta oldu¤u gözlemlenmektedir.Siyaset 131 E¤er iktidara gelebilmek için üç ya da daha fazla partinin ifl birli¤i yapmas› gerekli oluyorsa afl›r› çok partili sistemden söz etmek mümkün olacakt›r. cami yapt›rma derneklerini ya da Anarflist Düflünce Toplulu¤u’nu siyasi iktidar› etkilemeye yönelik ve ücretli çal›flan nüfusun büyük bir k›sm›n› bünyesinde bar›nd›ran . kendilerini ilgilendiren konularda iktidardakileri etkilemeye çal›flmakt›r. partilere duyulan ba¤›ml›l›k (partizanl›k) düzeyinde de zay›flama oldu¤u iddialar› dile getirilmektedir. herhangi bir dini ya da inanc› yaymak için kurulan gruplar verilebilir. Ancak flekli olarak örgütlenmemifl daha çok klik hüviyetini tafl›yan bask› gruplar› da söz konusu olabilir (Granados and Knoke. Keza hemflehri dernekleri ya da kad›nlara yönelik fliddetin önlenmesi ya da yoksullara yard›m etmeyi amac› güden dayan›flma a¤lar›n› güçlendirmeye yönelik gruplar da bu ikinci gruba girerler.5. Örne¤in. Bu türlü örgütler üyelerinin ço¤u zaman maddi menfaatlerini öne ç›kar›rlar. Üye say›lar› azalmakta. yeni gruplara ve onlar›n taleplerine yan›t vermedi¤i elefltirileri de yap›lmaktad›r.

Bir ülkede sivil toplum kurulufllar›n›n say›s›n›n ya da genel olarak örgütlenme düzeyinin yüksek olmas›n›n. Kamuoyu dedi¤imiz fley hiç de öyle önemli bir ço¤unlu¤un arzular›n›n yans›mas› olmayabilir. O hâlde kamuoyu. devletin ezici gücü ile k›yasland›¤›nSIRA bireylerin S‹ZDE da zay›f kalan sadece kendi ç›karlar›n› savunmalar›na de¤il. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Kamuoyu ve Medya TELEV ‹ZYO N Kamuoyu kavram› tart›flmal›d›r. siyasal partiler taraf›ndan yeterince temsil edil(e)meyen ç›karlar› siyasal sistemin merkezine tafl›ma potansiyeline sahiptirler. Bask› gruplar›. Kamuoyunun hükümetin ne yapaca¤›n› de¤il de neler yapamayaca¤›n› daha fazla etkileme potansiyeline sahip oldu¤u söylenmifltir.132 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U büyük iflçi sendikalar› ile ayn› kefeye koyarak bask› grubu olarak nitelendirmek yerinde olmayabilir. medya. siyasi iktidarlar›n kendilerine yönelik uygulamalar›na karfl› ses ç›karmalar›. Ancak her ikisinin de sivil toplum kuruluflu olduklar› tart›flma götürmez. Bask› gruplar› ya da sivil toplum kurulufllar›. Ancak. Bask› gruplar› ve sivil toplum kurulufllar›. Sendikal› bir iflçi. kamuya iliflkin meselelerde hakim olan fikirler akla gelir. Örgütlenme düzeyi yüksek bir toplumda devlet kaynakl› hak ve hürriyet ihlallerine karfl› tepki göstermek DÜfiÜNEL‹M daha kolayd›r. Kelime anlam› olarak halk›n kanaatleri anlam›na gelir. Ancak hükümetlerin her zaman kamuoyunu çok ciddiye ald›klar›n› söylemek kolay de¤ildir. E¤er demokrasi halk›n isteklerine uygun yönetim ise halk iradesinin yans›tt›¤› düflünülen bir olgu olarak kamuoyu da önemli olacakt›r. kamuoyunun ço¤unlu¤un önemli bir k›sm›n›n iradesini yans›tmayabilece¤i ihtimalini bilirler. baflkalar›n› anlama. ‹NTERNET . örgütler yoluyla siyasete kat›ld›kça taAMAÇLARIMIZ hammül. sorunlar› diyalog yoluyla çözme gibi demokratik de¤erleri içsellefltirme ihtimalleri de artar. kendilerini de devlete karfl› daha iyi korumalar›na da yard›m ederler. daha çok örgütlü ve sesini duyurabilen kesimlerin önemli gördükleri meseleler hakk›nda oluflturduklar› ve di¤erlerine benimsetmeye çal›flt›klar› fikirler bütünü olarak görülebilir. Di¤er taraftan örgütlü ve çok kuvvetli bask› gruplar›n›n zay›f K ‹ T A P siyasi iktidarlar› etkileri alt›na alarak kendi lehlerine ve fakat kamusal ç›karlar aleyhine kararlar almaya zorlayabildikleri de bir vak›ad›r. Bu gruplar›n. ‹flveren sendikas›na üye bir iflveren. Her örgütlü az›nl›k kendi fikirlerini kamunun fikirleriymifl gibi sunma çabas› içine girecektir. Bask› gruplar›. iktidarlar üzerinde bir bask› unsuru oluflturabilmektedir. devletin ezici gücü karfl›s›nda zay›f kalan bireylerin hem kendi ç›karlar›n› D‹K KAT savunmalar›na hem de kendilerini devlete karfl› daha iyi korumalar›na yard›m ederler. yurttafll›k de¤erlerinin de geliflimine olumlu katk›da bulundu¤u genellikle kabul edilir. Di¤er bir deyiflle kamuoyu kararlar›n al›nmas›nda fazla etkili olmasa bile hükümetlerin neleri yapamayacaklar›n›n belirlenmesinde etkili olur (Qualter. Örnekler ço¤alt›labilir. milyonlarca insan›n benNTERNET zer fikirde ‹ olmas› mümkün olmad›¤› gibi bir toplumda yaflayan herkesin o topluma iliflkin sorunlar›n tamam› hakk›nda fikir sahibi olmas›n› beklemek de gerçekçi de¤ildir. Zira siyasi partiler. Hükümetler. çok küçük bir kesimi ilgilendiren ayr›nt›l› teknik meseleleri gözden kaç›rabilir ya da bilerek bir kenara itebilirler. iflsizlik ihtimalinden daha az çekinir. herkesi ilgilendiren. siyasetçiler ve hatta bürokratlar önemli olduklar›n› düflündükleri meselelerde “kamuoyu” oluflturma çabas› içindedirler. Kamuoyu böyle düflünüyor denildi¤inde ortak. ‹nsanlar. kendi iflletmesine yönelebilecek çeflitli siyasi bask›lara S O R U karfl› daha güçlü bir biçimde mücadele edebilir. 1991: 511).

Medyan›n demokratikleflmeye hizmet eden bir yönü oldu¤u düflüncesi de giderek daha az taraftar bulmaktad›r (Dumitrescu ve Mughan. kamusal meseleler hakk›nda anlaml› ve ciddi bir tart›flma platformu olma potansiyeline de sahiptir. ülke içi ve d›fl›nda neler olup bitti¤ini a¤›rl›kl› olarak medya kanallar›yla ö¤renmektedir.5. gazete yazar ve editörlerinin. Büyük ifl dünyas›n›n medyaya giderek daha fazla girmesi ile birlikte kâr güdüsünün öne ç›kt›¤›. Medya. kamuoyu oluflturma faaliyetinin en önemli unsurlar›ndan biridir. Siyasi iktidarlar›n medyaya yönelik ilgisi ise yeni de¤ildir. kötü ekonomik haberleri görmezden gelir ya da çok az yer verir. 2010: 490). Medyan›n ço¤u zaman demokratik de¤erleri içsellefltirme seviyesinin yüksek olmamas›. onu önemli ölçülerde yeniden biçimlendirir ve bizlere sunar. kendi kontrollerindeki medyay› etkin bir propaganda arac› olarak kullanm›fllard›r. Hangi haberin ne zaman ve ne flekilde verilece¤ini kararlaflt›rma gücünün önemi ihmal edilemez. bu rolün yerine getirilmesini güçlefltiren faktörler aras›nda say›lmaktad›r. Ünite . Medya neyin önemli olup olmad›¤›. . olumlu geliflmeleri görmezden gelebilir. Demokrasilerde de siyasi iktidarlar medya üzerinde etkili olmaya çal›flmaktan vazgeçemezler. Medya ayr›ca.Siyaset 133 Medya. S›radan insan. medyaya olan güvensizli¤in orada ifade edilenlere karfl› kat› bir güvensizlik yaratt›¤›. Medya. Örne¤in. iktidarlar›n bilinmesinin istemedikleri hak ihlallerini gündeme tafl›ma potansiyeline sahiptir. iktidarlarla kurduklar› özel iliflkiler ve medyan›n kendi içinde fleffaf olmaktan uzak olmas›. var olan sosyal siyasal gerçekli¤i bir ayna gibi yans›tmaz. ‹deal olarak medyan›n demokrasilerde hükümet ile bürokrasinin iktidarlar›n› kötüye kullanmalar› ihtimallerine karfl› bir denetim ve bask› unsuru olabilece¤i düflünülür. hükümete yönelik flikâyetlerden ya da protestolardan bahsetmeyebilir ya da tam tersi. Di¤er taraftan medyan›n gücünün abart›lmamas› gerekti¤ini söyleyenler de vard›r. hükümete destek olmay› düflünen bir medya grubu. ‹nsanlar›n zaten kendi görüfllerine yak›n olan görüflleri dile getiren medya organlar›n› okuduklar› ya da izledikleri. Diktatörlükler. a¤›rl›kl› olarak yaz›l› ve sözlü medya arac›l›¤›yla insanlar gündemden haberdar olurlar. medyan›n manipülatif faaliyetlerinin ters tepti¤i gibi iddialar dile getirilmektedir. Bir süzgeç ifllevi görür. ait olunan holdingin ç›karlar›n› zedeleyebilecek haberler yapmaktan kaç›nd›klar›na iliflkin elefltiriler giderek artmaktad›r. Zira. hükümete yönelik muhalefeti gösteren haberleri öne ç›karabilir. hükümete sempatiyle bakmayan bir medya gurubu. hangi meselenin tart›fl›l›p hangilerinin tart›fl›lmayaca¤› konusunda çok etkili olabilecek bir güçtür.

belli bir ›rk ya da milletin üstünlü¤ünü öne ç›karan. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. Seçimler yoluyla halk›n temsilcilerini seçti¤i kabul edilir. Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte bu kurumlar›n nas›l iflledi¤ine iliflkin temel bilgileri özetlemek. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder. Seçimler demokratik rejimin olmazsa olmaz›d›r. Sosyalistler ise hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtir. ‹deoloji olarak milliyetçilik. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetlemek. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilir. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. Yürütme. Liberal demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl olmas›d›r. toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i düflüncesini sorgular. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. din. Muhafazakârlara göre insan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir varl›kt›r dolay›s›yla toplum da hiç bir zaman mü- A M A Ç 2 kemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. geleneksel ideolojilerden farkl› olarak çevre ve kad›n/erkek eflitsizli¤ini vurgulayan ideolojilerdir. dil. Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirmek. herkesi ba¤layan. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlamak. AM A Ç 4 AM A Ç 5 A M A Ç 3 . Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere. ‹ktidar. fliddeti yücelten yay›lmac› bir otoriter ideolojidir. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir.134 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klamak. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir. Halk›n seçti¤i temsilcileri oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›. Demokratik rejimler. Devlet. Çevrecilik ve feminizm. Muhafazakâr felsefe. Devlet. Modern devletler. Faflizm. ‹nsan. ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak.yasa yapmak. genellikle belli bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsilî öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. Siyasal ideolojiler. Milliyetçi ideolojiye göre devletlerin s›n›rlar› içinde mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. s›rf insan olmas› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan renk ›rk. Toplum içinde bir arada yaflamak demek. Seçim sistemleri. belli haklara sahip olmal›d›r. bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak kararlar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar. Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip hiyerarflik bir örgütler bütünüdür. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler.

8. Hâkim parti sisteminde hür seçimlere ra¤men ayn› parti seçim kazan›r b. Liderlik sorgulanmamal›d›r. fiiddet kullanmak yanl›flt›r. 6. Baz› milletler di¤erlerinden üstündür. c. c. e. e. Kamuoyu hakk›nda söylenilenlerin hangisi yanl›flt›r? a. Milliyetçi ideoloji afla¤›daki önermelerden hangisini savunmaz? a. Devletten ba¤›ms›zl›k c. b. Sosyalist ideoloji hakk›nda afla¤›daki önermelerden hangisi do¤rudur? a. Gönüllülük b. Sosyalist feministler kapitalizmi sorgulamazlar. Her devlet kendi milletini yönetmelidir. e. Siyasi iktidar› etkilemeye çal›flma e. Siyasetçi yetifltirmek. Kamusal meselelere ilgi duyma d.Siyaset 135 Kendimizi S›nayal›m 1. d. e. Serbest seçimler b. ‹yi toplumun nas›l olaca¤›n› gösterme e. c. Faflist ideoloji afla¤›daki görüfllerden hangisini benimser? a. Sosyalistler özgürlük istemezler. Bütün feministler erkek düflman›d›r. b. Her millet kendi devletine sahip olmal›d›r. ‹ki partili sistemde kazanan ve kaybedenler bellidir d. Sosyalistler her fleyin devlet kontrolü alt›nda olmas›n› isterler. d. Feminizm 20. Feminizm ile ilgili olarak afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. 4. Siyasi iktidara gelmeyi hedefleme 10. Sosyalistler rahatl›kla milliyetçi olabilirler. Kamusal meseleler hakk›nda görüfl bildirmek. Hükümetler de kamuoyunu biçimlendirmeye çal›fl›rlar. e. Ba¤›ms›z yarg› c. Kamuoyunun oluflumunda bütün siyasi güçler eflit bir biçimde yer almaz. Farkl› ç›karlar› temsil etmek. Medya kamuoyu oluflturulmas›nda etkili bir araçt›r. Siyaseti anlamland›rma d. b. Kamuoyu ço¤unlu¤un görüflü anlam›na gelmez. Siyasal eyleme ça¤r› b. Parti sistemleri hakk›nda afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. c. Afla¤›dakilerden hangisi ideolojilerin ifllevlerinden biri de¤ildir? a. c. d. Yasama organ› . ‹ki partili sistemde koalisyon kurmak gerekli de¤ildir. Baflkanl›k sistemi d. d. Afla¤›dakilerden hangisi siyasal partilerin görevlerinden biri de¤ildir? a. Devlet gücü kontrol alt›nda tutulmamal›d›r. Liberal feminizm kad›nlar ve erkeklerin kanun önünde eflitliklerini savunur. Millet bir hayali cemaat de¤ildir. b. Afla¤›dakilerden hangisi sivil toplum kurulufllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. d. b. Afl›r› çok partili sistemlerde tek parti iktidar olabilir. Radikal feminizm liberal feminizmi tamamen reddeder.5. 5. Üyelerine maddi ç›karlar sa¤lamak. d. Siyasal olaylar› aç›klama c. Ünite . ‹nsan haklar› millet kavram›ndan önce gelir. Il›ml› çok partili sistemde hükümet kurmak için iki ya da üç partili koalisyon gerekir c. Kad›n/erkek eflitli¤i reddedilir. Afla¤›dakilerden hangisi liberal demokrasinin olmazsa olmazlar›ndan de¤ildir? a. Siyasal ç›karlar›n temsili 2. 9. Bütün milletler eflittir. e. yüzy›lda ortaya ç›km›flt›r. Üyelerinin siyasal sosyalleflmesine katk›da bulunmak. 3. Medya e. b. e. Sosyalist ideoloji hem özgürlük hem eflitlik arzu eder. 7. Hükümetler kamuoyuna ters düflen bir biçimde davranamaz. Sosyalizm kabul edilebilir bir ideolojidir. c.

Bu elefltiri temsili demokrasiyi . her zaman anayasal bir çerçevede iflletilmelidir. iktisadi yaflam› kamusal denetim alt›na alma arzusu tafl›rlar. “Koyu” yefliller. Dini fundamentalist devlet. geleneksel olarak. liberal demokratik yap›lara sad›k kalmada flüphe etmezler. Yani demokrasi. Faflistler. seçimlerde hayata geçirilebilecek reformlar›n bir arac› olarak görürler. dini otoritenin ve hikmetin siyasi manifestosu olarak kabul edilir. Kaynak: Andrew Heywood. devleti. Naziler devleti içinde ›rk ya da ulus bulunan bir damar olarak görürler. ço¤unlukla radikal ya da kat›l›mc› demokrasiyi desteklerler.. bask›c› ve zorlay›c› otoritesi güçlü. özel bir temsili demokrasi elefltirisi gelifltirmifllerdir. bireyci terimler çerçevesinde oy sand›¤›nda ifadesini bulan r›za olarak görürler. devleti otorite ve disiplini sa¤layarak. Faflistler. özellikle ‹talyan gelene¤inde. 56 ve 238 . devletin müdahalecili¤ini onaylar. Klasik liberaller devleti gerekli bir kötülük olarak görürler ve minimal devleti överler. mülkiyeti ve geleneksel kurumlar›. di¤er türlere ve do¤aya bir bütün olarak dayatma arac› gibi tan›mlar. kad›nlar› kamusal ve siyasal ve hayattan d›fllamaya veya bu alanda onlar› ikincil konuma itmeye yarayan ataerkil devletin. Devlet do¤al olarak bask›c› ve zalim oldu¤u için tüm devletlerin ayn› karakteri vard›r. Ankara: Adres Yay›nlar›. totalitarizme olan inançlar›ndan ötürü. Demokrasi bir yandan iktidar›n kötüye kullan›m›n› engellemektir ama ço¤unlu¤un zorbal›¤›n›n engellenmesi ad›na. tarafs›z bir hakem olarak görürler. Temsili demokrasi. temsili demokrasiyle afl›r› müdahaleci yönetim ve iktisadi durgunluk meseleleri aras›nda iliflki kurmaktad›r. Liberal feministler yine de devleti. ayr›cal›kl› seçkinlerin bask›s›ndan daha az mas-um de¤ildir. devletle ilgili birbiriyle çat›flan görüfl aç›lar›na sahip olmufllard›r. yozlaflm›fl ve kokuflmufltur. toplumu kaos ve düzensizlikten koruma ihtiyac›yla ba¤lant›l› olarak gördükleri için geleneksel olarak güçlü bir devleti tercih ederler. 2007. düzenli ve rekabete aç›k seçimler ile ayn› fleymifl gibi görülür. Siyasi ‹deolojiler. neo-liberaller bürokratik ifllemlerle ekonomik baflar›y› engelledi¤i için devletin etkisinin afla¤› çekilmesini benimserler. terbiye görmemifl “halk y›¤›n›”n›n iradesinden korunma ihtiyac›n› karfl›layacak nitelikleri bar›nd›rmal›d›r. Bu yüzden parti ve seçim rekabeti. devleti toplum içinde rekabet ve mücadele eden s›n›flar aras›nda sosyal düzeni sa¤lamak için gerekli. Dini Fundamentalistler. sosyal. Ancak yeni sa¤. Di¤er sosyalistler devleti ortak faydan›n somutlaflm›fl hali olarak görürler ve bu yüzden sosyalizmin hem sosyal demokrat hem de devletçi-kolektivist flekli. totaliter demokrasi dairesindeki fikirleri benimserler. Ancak. Geleneksel muhafazakârlar devlet ve sivil toplum aras›nda pragmatik bir dengeyi desteklerken. Marksistler s›n›flar aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki ba¤lant›y› vurgularlar. mevcut kufla¤›n ( bu yönde oy hakk› olmaks›z›n) ç›karlar›n› gelecek kuflaklara. seçkin tahakkümünü örtme ve kitleleri bask›ya boyun e¤dirme teflebbüslerini gizleyen sahte bir görüntüden baflka bir fley de¤ildir. Devlet Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller. liberal demokratik yönetimi benimsemektedirler ama bu demokrasi. Feministler.. Anarflistler. Anarflistler. demokrasiyi. modern liberaller özgürlü¤ü geniflleten ve f›rsat eflitli¤ini sa¤layan devletin pozitif rolünü vurgularlar. Kapitalist demokrasi oldu¤u gerekçesiyle liberal demokrasiyi d›fllayan sosyalistler. do¤rudan demokrasiyi savunurlar ve süreklilik arz eden halkç› kat›l›mla beraber radikal adem-i merkeziyetçilik vurgusu yaparlar. Sosyalistler. erkek ihtiyac›n›n bir arac› olarak görürler. Muhafazakârlar. Devletin hakim. devleti.136 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› Demokrasi Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller. moral ve kültürel yenilenmeyi getirecek araç olarak gördükleri devleti pozitif olarak de¤erlendirirler. ulusal toplulu¤un bütünlü¤ünü yans›yan üstün etik ideal olarak görürler. Hakiki bir demokrasinin mutlak diktatörlük oldu¤u düflüncesini tafl›rlar. s. Muhafazakarlar. Çünkü önder. Sosyalistler. Ekolojistler. halk›n kat›l›m›na dayal› radikal bir demokrasi fleklini benimserler. devletin gereksiz bir kötülük oldu¤unu kabul ederler. ideolojik bilgeli¤i tekeline alabilir ve yaln›zca bu lider tek bir halk›n gerçek ç›karlar›n› dillendirebilir. flimdisi modern sosyal demokratlar.

d 7. Böylece liberalizm ile muhafazakârl›k aras›nda yak›nlaflma platformu do¤mufltur. Böyle bir toplumun k›tl›k gibi bir sorun da yaflamamas› gerekir. e 2. liberal muhafazakârl›k da daha az çeliflkili bir görünüm alm›fl gibidir. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek ancak insanlar›n birbirlerini tam olarak anlayabildikleri. serbest piyasa ekonomisinin mutlaka liberal demokrasiyi gerektirdi¤i anlam›na gelmez. e 4. yüzy›l liberalleri özellikle de Hayek. Bu tez giderek daha fazla siyaset bilimci taraf›ndan sorgulanmaya bafllanm›flt›r. Özel mülkiyet ve serbest teflebbüsün varl›¤› sizin kamu otoritesine ba¤›ml›l›k düzeyinizi düflürür. Bu meyanda. Özel mülkiyetin tan›nmad›¤› rejimlerde. Çok farkl›. Bu toplumun düflman› da olmamal› ya da kendisini di¤erlerinden tamamen ay›rabilmelidir. çat›flmalar› yumuflatabilece¤i de söylenmifltir. Öte yandan muhafazakârlar›n önemli bir k›sm› da liberallerin bireysel özgürlük vurgusuna her zamankinden daha . Siyasal rejim bunlardan sadece biridir. Piyasa ekonomisi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kamuoyu ve Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 3 Serbest piyasa ekonomisi ve bu sistemin dayand›¤› özel mülkiyet rejimi olmadan liberal demokrasi de mümkün olmaz. Ünite . S›ra Sizde 2 E¤er liberalizmden ak›l yoluyla insanl›¤›n sürekli daha iyiye gidece¤ini varsayan ayd›nlanmac› liberalizm anlafl›l›yorsa bu türlü bir liberalizmin muhafazakârl›kla yan yana bulunmas› mümkün de¤ildir. Ancak post modern düflünce ikliminin de katk›s›yla ayd›nlanmac› liberalizmin liberal gelenek içinde giderek güç kaybetti¤i de aç›kt›r. Hükümetlerin kolayca kurulmas›na izin veren parlâmenter rejimin sistem d›fl› aray›fllar› da frenleyece¤i. kamu otoritesine muhalif olabilmek çok zordur. Ancak böyle bir toplumda ortak kurallar ve kurallar› uygulayacak bir mekanizmaya gerek kalmaz. a 3.5. Zira otoriteyle ters düfltü¤ünüz anda iflinizi de kaybedersiniz. c 8. muhaliflerin baflvurabilece¤i alternatif iktisadi güç odaklar›n›n var olmas›na izin verir. Bu teze göre baflkanl›k sistemi sadece ABD’de de baflar›l› olmufl. birbirlerinin hak ve sorumluluklar›n›n neler oldu¤unu kendili¤inden bilip buna uygun davranabildikleri bir toplumda düflünülebilir. klasik muhafazakâr tezlerden yak›ndan etkilenmifllerdir. S›ra Sizde 4 Siyaset bilimcilerin önemli bir ço¤unlu¤u demokratik rejimin istikrar› aç›s›ndan parlâmenter sistemin tercih edilmesi gerekti¤ini ileri sürmüfllerdi. uzlaflma kültürünün eksik oldu¤u di¤er ülkelerde sistemin t›kanmas›na ve askerî darbelere yol açm›flt›r. d 5. Zira tek ya da saf bir baflkanl›k ya da parlâmenter sistem tipi yoktur. Ayr›ca demokratik rejimin istikrarl› olup olmamas› etkileyen birçok faktör vard›r. 20. Tüm bunlar da yetmez. a 6. 10. Serbest piyasa ekonomisi otoriter rejimlerle de uyum gösterebilir.Siyaset 137 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. d 9. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi ‹deolojiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ara renkler tafl›yan sistemler de söz konusudur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Feminizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Faflizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Milliyetçilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyalizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Demokrasi Nedir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz s›cak bakar hâldedir. Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olmaz demek.

J ve David Knoke (2005). (der. Thomas Janoski ve di¤erleri. (1993). Philippe ve Karl. Gellner. Lars Tonder and Lassa Thomassen. (Çev. Hobbes. Max (1947).138 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aristotle (1948). Ahmet (2010). (1957). Przeworski.A. London: Routledge Yayla. (Der.” Handbook of Politics -State and Society in Global Perspective. Ufka ve Bugüne Dair. Oxford: Blackwell.W. Feminist Teori (çev. Özipek. 3. Elefltirel Bir Bak›fl. Ankara: Liberte. Andrew (1998). Manchester). Rhodes. Gerardo L (2009). . Christopher B. Karl (1945). Cambridge: University Press. Hoffmann John ve Paul Graham (2009). Qualter. “Conservatism as an Ideology.” Democracy’s Value.H. Ankara: Do¤u Bat›. haz. New York: Springer. Toplum. Giddens Anthony. (der. Mouffe. The Theory of Social and Economic Organization. Macpherson). Oxford: Oxford University Press. Özk›r›ml›. Oxford: Clarendon. ‹stanbul: ‹letiflim. Ernst (1991). Weber. Umut (2009). Plato. 454-473. Samuel P. New York: Palgrave. Wright Mills).” Journal of Democracy. Cambridge: University Press. The Handbook of Political Sociology. (Der. Measuring Democracy. haz. 2. Chantal (2005). Mildred A ve Kay Lawson. Muhafazakârl›k. “What Democracy is and is not. New York. (1968).” American Political Science Review. London: Penguin. Heywood. Rhodes.Essays in Sociology. Popper. Huntington. Palgrave. “Public Opoinion” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. Ak›l. Aksu Bora ve di¤erler). “Mass Media and Democratic Politics. New York: Oxford University Press Weber.Third Way: the Renewal of Social Democracy Cambridge: Polity. Politics Between Abundance and Back. (1998).A. vol 1. Introduction to Political Theory. (der. Josephine (2005). (2005). Oxford: Blackwell. Oxford). “Minimalist Conception of Democracy: A Defence. John M. Siyaset. Sosyalizm. Baker). Max. s. Cambridge). A Bridge Between Scholarship & Politics. (Der. Kevin T. E. Schmitter. Vernon Bogdanor). Esasa. Political Ideologies. Tery Lynn (1991). Ankara: Turhan. From Max Weber. Thomas H (1991). ‹nsel. Donovan. Manchester: University Press. Gerth ve C. “For an Agonistic public sphere. Oxford: University Press. Thomas Janoski ve di¤erleri. (der.” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. Heywood Andrew. Sarah Binder. The Handbook of Political Sociology. 2. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. (2007). C. 51. Ian Shapiro & Casino Hacker Gordon. “Nationalism. (2002). Adam (1999). ‹stanbul: Birikim Ketll. Thomas. Craig Jenkins). Leicht ve J. The Oxford Handbook of Political Institutions (der. Globalization and Its Discontents. London: Routledge and Paul. (Der. Carey. Politics (yay. New York: London. Atilla. R. and Environment”. Liberalizm. Schwartz. Joseph E. Vernon Bogdanor). London: Longmann Pearson. Stiglitz. (Der.M Henderson ve Talcott Parsons). Leviathan. Cambridge). “Organized Interest Groups and Policy Networks”. Milliyetçilik Kuramlar›.W. Cambridge). H. (2006) “Legislative Organization”. Open Society and Its Enemies. Bert A Rockman. Sarah Binder.” Radical Democracy. Norton. (yay. 1991. Granados Fransisco. Bekir Berat (2004). “Public Bureaucracies” The Oxford Handbook of Political Institutions. (1970). “Political Parties: Social Bases. Organization.: A. R. Cambridge: University Press. Dumitrescu Delia ve Anthony Mugan (2010). Bert A Rockman). Politics. Kegan Paul. Donald F (2006). Munck.

.

Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klayabilecek. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetleyebilecek. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlayabilecek.6 Amaçlar›m›z • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma Toplumsal Eflitsizlik Sosyal S›n›f Sosyal Statü Toplumsal Hareketlilik • • • • Orta S›n›f Kültürel Dönüfl Yaflam Tarz› Yoksulluk ve Yeni Yoksulluk ‹çindekiler • G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE • TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA • TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI • TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR & KURAMLAR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik . Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klayabileceksiniz.

Toplumun üyeleri aras›nda ekonomik. Ancak ne zaman ki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre bu olas› farkl›l›klar› “normal .kötü”. eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl ve kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. Modern toplum art›k krallar›n veya dinî otoritelerin yönlendirmesine ba¤l› olmayan. Genellikle bu eflitsizliklerin kayna¤› olarak ekonomik gelir ve mülkiyet farkl›l›klar› düflünülürse de toplumsal cinsiyet. gibi bir de¤erlendirmeye. sosyal adaletin tüm bireyler aras›nda tümüyle sa¤land›¤› “eflitlikçi” bir toplum daima eriflilecek bir hedef olmufltur. yafl. Öte yandan en bafl›ndan beri en basit örgütlenmifl olandan en geliflmifl örgütlülü¤e sahip toplumlara kadar tüm toplumlarda toplumsal eflitsizli¤in farkl› derece ve türlerine rastlamak mümkündür.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar› toplumda bireyler veya gruplar aras›nda var olan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›l›r. Kapitalizm öncesi toplumlarda eflitsizlikler var olmakla beraber bu eflitsizlikler “do¤al. sosyal yap›sal mekanizmalar›n gelifltirilmesi gerekmektedir. siyasi ve sosyal f›rsatlara eriflim aç›s›ndan bir farkl›l›k bulunmad›¤›. ifl gücüne. 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir. “iyi . siyasal. Krallar ve dinî otoriteler gibi çeflitli egemen güçler bu düflünceyi desteklemektedir. ‹nsanlar ve gruplar aras›nda fiziksel. Bu kavramlardan ilki farkl›laflmad›r. Daha önceki egemenlerin öne sürdü¤ü dine ve soy sopa dayal› eflitsizliklerin yerine Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük. s›ralamaya sokmaya veya de¤erlendirmeye bafllar›z iflte . Bu toplumda insanlar aras›ndaki sosyal adaleti sa¤lamak için eflitli¤in olabilmesi ve bunun için gerekli ekonomik. Ancak toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar›nda dönüm noktas› 1789 Frans›z Devrimi ve kapitalist toplumdur.alt”. biyolojik. psikolojik.” “kaç›n›lamaz” ve “mutlak” olarak kabul edilmifltir. siyasi yaflama eflit bireyler olarak kat›labilmeleri ve kendilerini sosyokültürel düzlemde temsil edebilmeleri gereklidir. ekonomik. Eflitsizlikleri ortadan kald›rmak için tüm bireylerin e¤itime. farkl› etnik köken ve inançlarda toplumsal eflitsizliklere neden olabilir.anormal”. kimsenin di¤erine göre daha az eflit olmad›¤›. “üst . kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›k bulunmaktad›r. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için baz› önemli kavramlar›n iyi aç›klanmas› gereklidir. insan›n kendi akl›n› kullanarak kendi kaderi ve gelece¤i üzerine karar verebilece¤i bir toplumdur.

Belli bir gruba. Örne¤in. Bu toplumda insanlar ya köle olarak ya da köle sahibi olarak do¤ar. Ancak “prestij” kavram› toplumda önem verilen ve kültürel ve sosyal olarak anlaml› özelliklere iflaret etmektedir. Köle sahipleri ise yöneticilik. sosyal. Tar›m iflinin yorucu ve hor görülen bir ifl biçimi olarak köleler taraf›ndan yap›lmas› normal karfl›lan›r. 2004. TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA Toplumsal tabakalaflma insanl›k tarihinin ilk aflamalar›ndan beri farkl› formlarda görülen bir gerçekliktir. özenilen ancak herkesin ulaflamayaca¤› f›rsatlar› anlatmak için kullan›l›r. Ekonomik f›rsatlara ulaflabilen kifliler ayn› zamanda siyasi ve sosyal güce de ulaflabilir ve bu anlamda imtiyazl› olabilir. E¤itimli olmak üst bir de¤er alarak toplumda yükselmeye olanak tan›rken e¤itimsiz olmak alt bir de¤er al›r ve bireyin toplumda yükselmesini olumsuz etkiler. ‹nsanl›¤›n yerleflik düzene geçmesi ve özellikle insan eme¤ine dayal› tar›m topluluklar›n›n geliflmesi ile bafllayan tarihsel süreçte ortaya ç›km›flt›r. onlar›n onaylar› olsun veya olmas›n. Sosyolojide. Aristo’nun belirtti¤i gibi kölelerin de köle sahibi olanlar›n da bu konumlar›n›n “olmas› gerekti¤i gibi oldu¤u” düflünülür. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba. statü ve güçiktidara göre tan›mlanmas› ve bunlar›n neden ve sonuçlar›n›n çal›fl›lmas› en temel konulardan biridir. Örne¤in. S›ralama yap›ld›¤›nda baz› farkl›l›klar daha üst bir de¤er al›rken baz›lar› daha alt bir de¤er al›rlar. Bu anlamda prestij daha çok subjektif ve de¤erler sistemine ba¤l› bir farkl›l›kt›r. flan. toplumsal konumlar›. toplumsal eflitsizli¤in sosyal s›n›f. zenginlik bir imtiyaz olabilirken her zaman prestij sa¤lamayabilir (Haralambos ve Holborn. ‹mtiyaz toplumdaki insanlar›n elde etmek istedikleri. s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. liderlik yetene¤i. Bunlar›n yan› s›ra Güç ve ‹ktidar kavram› da eflitsizli¤in sosyolojik analizinde önemli bir kavramd›r. bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik olarak kabul edilir.142 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik o noktadan sonra bireyin yaflam›na girer ve tüm yaflam›n› belirler. sanat ve kültürel etkinlikler gibi daha zor ve toplumda daha ‘üst’ görülen . Güç ve iktidar bireylerin ve gruplar›n kendi iradelerini ve isteklerini baflkalar›na. unvan. s. kültürel) eflitsizliklere neden olabilirler. toplumda varl›kl› olmak üst bir de¤er ve olanaklar sa¤larken yoksul olmak alt bir de¤er al›r ve olanaklar› k›s›tlar. Kölelik daha çok do¤ufltan belirlenen ve babadan o¤ula geçen bir statüdür. ‹nsanlar›n yaflam stilleri. herkesin tercih edece¤i. Dolay›s›yla toplumda daha çok yap›sal olarak ortaya ç›kan farkl›l›klar bu anlam sistemi içinde bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli (ekonomik. Di¤er bir kavram ise imtiyaz kavram›d›r. Ancak tar›m›n temel üretim oldu¤u bu toplumlarda savaflta kaybeden taraftan olan kiflilerde kölelefltirilerek tar›m ifllerinde ve askerî görevlerde kullan›l›rlar. 1). fleref gibi özellikler prestij farkl›l›klar› yaratmaktad›r. dayatabilmeleri anlam›na gelir. siyasal. Bu anlamda tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür: • Kölelik sistemi • Kast sistemi • Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem • Sosyal s›n›flar Kölelik Sistemi Kölelik.

baz› kölelerin de sadakatlerini ispat ederlerse serbest b›rak›ld›klar› görülse de Güney Amerika’da var olan kölelik bundan çok daha kat›d›r. Srinivas. Hindu toplumu dört temel Varna grubuna ayr›lm›flt›r: Brahmin (din adamlar›). Kast Hindistan’dan baflka tüm Uzak Do¤u toplumlar›nda da görülebilen ve Asya’n›n kolonileflmesi s›ras›nda ‹spanyol gemicilerin bu toplumsal kuruma verdikleri isimdir.6. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir. ‹spanyolca’da Kast “tür” veya “akraba grubu” anlam›na gelir. Kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› Kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. Hindistan’da Sanskrit dilinde Kast kelimesinin karfl›l›¤› “varna”d›r ve “renk” anlam›na gelir. Burada önemli bir farkl›l›¤a da de¤inirsek eski Yunan’da güvenilir ve ak›ll› oldu¤u görülen kölelere bazen kâhyal›k gibi görevler verildi¤i. Bu gruplar toplumda hayvan bak›c›l›¤› ve temiz olmad›¤› kabul edilen iflleri yaparlar. sosyal ve dinsel yaflam ve ortak kültürü takip etmeleri gerekir.1 Steven Spielberg’in yönetmenli¤ini yapt›¤› ve konusu yaflanm›fl gerçek bir olaya dayanan 1997 tarihli Amistad filmi 1839 y›l›nda siyahi köleleri tafl›yan ayn› adl› gemide kölelerin ç›kard›¤› isyan sonras› yaflananlar konu edilir. kastd›fl› gruptan birisinin sundu¤u bir hizmeti kullanmas› veya temas etmesi yasakt›r. özellikler Brahmin olanlar›n. Kashtriya (askerler). din.N. Kölelik çok kat› kurallar› olan bir sistemdir. Bu dört kast grubundan baflka birde herhangi bir kast üyesi olamayan kastd›fl› (dokunulamayan) gruplar vard›r. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). töre. Bailey’e göre kast üyelerinin ortak bir meslek. Bu da toplumda çok kat› bir hiyerarfli ve parçalanm›fll›k yarat›r. kal›tsal bir statüdür ve ortak bir soy ve bir atadan gelir. herbir kast grubunun kendi içinde alt kastlara bölünerek toplumu kesitlere ay›ran bir mekanizma olarak görür. Buradan görülece¤i gibi Varna sistemi din ve geleneklerin yan› s›ra toplumda bir ifl bölümü ve meslek bölünmesine de dayan›r. Buradan görülebilece¤i gibi “beden ifli” ile “beyin ifli”nin toplumlarda farkl› de¤erlendirilmeleri konusu çok eskilere dayan›r. Her Varna grubuna üyelik do¤ufltan kazan›lan. Ünite . Kast Sistemi Kast Orta Ça¤’da. Bu flekilde bir temas olursa kast üyelerinin ar›nma töreninden geçmeleri gerekir.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 143 görevleri yerine getirmektedir. M. özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. Resim 6. kast sistemini. . Kast üyelerinin. Ancak Hindu inan›fllar›na göre insanlar bu yaflamlar›nda ait olduklar› kast grubunun görevlerini yerine getirdi ve kurallara harfiyen uydu ise ikinci defa dünyaya geldiklerinde bir üst kast üyesi olarak do¤ar ve bu flekilde ödüllendirilebilirler. Di¤er taraftan. Kast konusunda çeflitli tan›mlar mevcuttur.

Ancak di¤er sistemlerde unvan. Her toprak parças› yasal hak ve görevleri. ‹NTERNET Sosyal bir s›n›fa ait olma durumu aileden miras al›nan ve yasal veya geleneksel bir temele oturmaz. sayg›nl›k. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. Buradan anlafl›laca¤› gibi çeflitli aç›klamalar olmakla beraber. Feodal sistem. yüzy›ldan sonra Kapitalizme geçifl ile beraber bu sistem sona erer. 2001: 282). yetkileri ve yükümlülükleri ile birlikte bir soyluya verilir. yüzy›ldan sonra feodalite çeflitli faktörlere ba¤l› olarak çözülmeye bafllar ve 18. bunu da AMAÇLARIMIZ kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. çal›flma flartlar›. Sosyal s›n›flar herhangi bir kanunla veya dinsel bir aç›klama ile yap›lanmaz. çal›flma yaflam›nda kifliler aras›nda ald›klar› ücret. meslekleri aç›s›ndan farkl›l›klar vard›r. Farkl› s›n›flar aras› evlilik daha yayg›n ve herhangi bir resmî veya dinî k›s›tlanma yoktur. geleneksel ve kültürel kurallar gibi ekonomik olmayan farkl›l›klar daha önemlidir. sosyal s›n›flar daha çok “modern” ve sanayileflmifl toplumlarda ortaya ç›kt›¤› kabul edilen bir eflitsizlik biçimidir. D ‹kral K K AT soylular . serfler ve din adamlar›d›r. yüzy›la kadar bu flekilde devam eder. Bu sistem içinde üç temel grup. üyelerinin siyasi güç ve iktidara eriflebilirli¤i. Bu kuramlara altta de¤inece¤iz. yüzy›ldan 14 . ölüm.15. E L E V kavram› ‹ZYON Sosyal Ts›n›f sosyolojik çal›flmalarda çok çeflitli kuramlarla aç›klanmaktad›r. Öte yandan sosyal s›n›f sisteminin di¤er sistemlerden baz› farklar› vard›r (Giddens. 2. Bunlar: 1. büyük bir topluluk kesiti olarak tan›mlayabiliriz. Soylular bu toprak parças› üzerindeki üretimden. Bir kiflinin sosyal s›n›f›.serfler aras›ndaki “karfl›l›kl› haklar ve sorumluluklara” dayanan bir sistemdir. Serfler ise kendi yaflamlar›n› sürdürebilmek için soylulardan üzeS O R U rinde üretim yapabilecekleri bir toprak parças›n› alabilmek hakk›na sahiptir. Bu sistem 9. Di¤er toplumsal tabakalaflma biçimlerinde ise eflitsizlikler daha çok bireyler aras› hak ve görev ilifl- . vergileri toplamaktan ve geSIRA S‹ZDE rekti¤inde kral›n hizmetine sunacaklar› bir ordu yetifltirmekten sorumludur. Serfler ise toprakta çal›fl›p vergilerini ürün olarak vermek ve askerlik görevlerini yerine getirmekleDsorumludur. soylular. bir ölçüde de “kazan›lm›fl” bir konum olmaya izin verir. yine içine do¤ulan konum önemli olmakla beraber. Sosyal s›n›flar daha çok formal iliflkiler içinde belirlenir.144 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. K ‹ T. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Sosyal S›n›flar SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal s›n›flar di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevkii/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u. ekonomik A P Sosyal s›n›f› kaynaklara ayn› uzakl›kta veya yak›nl›kta olan. Bu toprak da soylu derebeyi taraf›ndan üzerinde yaflamakta olan serf aileleri aras›nda topra¤›n ekilmesi amac› ile da¤›t›l›r. 4. Ancak 15. Sosyal s›n›f kifliler aras›nda özellikle maddi kaynaklar›n mülkiyeti ve kontrolü gibi ekonomik temelli farkl›l›klara dayan›r. toplumsal yaflam tarzlar› ve tercihlerinin birbirine benzedi¤i. Örne¤in. Öte yandan soylular serflerin do¤um. bilgi ve becerileri. 3. Tabakalar aras› yukar› ve afla¤›. dikey ve yatay toplumsal hareketlilik olas›l›¤› vard›r. pazar yeri giÜfiÜNEL‹M bi sosyal gereksinimlerini karfl›lamak ve bir kurakl›k durumunda aç b›rakmamaktan sorumludur.

masa bafl› ifl yapan da çal›flanlar. Alt S›n›f mavi yakal›. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹nsanl›k tarihi içinde kaç tabakalaflma sistemi sayabilirsiniz? SIRA S‹ZDE Karl Marx (1818-1883) ve Max Weber (1864-1920) eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri S O R U içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r. el eme¤i ile çal›flanlar. pazarla bütünleflmifl olup olmama. tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n. sanayici veya üst düzey yönetici konumunda toplumda kaynaklara sahip veSIRA S‹ZDE konumunya kontrol edebilen grup. Türkiye’de sanayileflme sürecinde h›zla geliflmekte olan toplumlardan olup köylülükle geçinenSIRA kitleler giderek azalS‹ZDE makta ve kentlere büyük oranlarda göçle beraber köyler boflalmaktad›r. yaflam stratejilerini ve hem de de¤erleri. En büyük eseri olan Kapital’in (Das Capital) üçüncü cildi üzerinde çal›fl›rken “Sosyal s›n›f nas›l oluflur?” K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . etnik köken. ›rk. tercihler. de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› kuvvetle idSIRA S‹ZDE dia edilmifltir. Daha sonra 1950’de Amerika Birleflik Devletleri’nde ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal. profesyonel mesleklere sahip olanlar. Ancak hâlen nüfusun % 25’i köylerde yaflamakta ve köy hem kentsel yaflam biçimlerini. ‹ T A P ‹stanbul ve Türkiye’de s›n›flarla ilgili olarak daha ayr›nt›l› bilgi için KorkutKBoratav’›n Anadolu’dan S›n›f Profilleri (‹stanbul:Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. Bu deneyimlerine ba¤l› olarak Marx. çal›flmalar›nda ‘sosyal s›n›flar’ ve ‘toplumsal eflitsizlik’ NTERNET kavramlar›n› kuramlar›n›n bel kemi¤i olarak kullanm›flt›r. Ünite .6. veya köleler ve efendiler veya üst alt kastlara ait olan kifliler aras›ndaki gibi).beyaz yakal›. yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur. bölgesel farkl›l›k gibi birçok nedene ba¤l› olarak kendi farkl›laflD ‹ K K içinde AT t›¤›n› da göz önünde bulundurmak gereklidir. sahip oldu¤u topra¤›n büyüklü¤ü. genellikle imalatta çal›flan iflçiler. Do¤al olarak köylülü¤ün de kendi içinde toprak sahibi olup olmama. [Üçüncü bask› 2009]) kitab›n› okuyabilirsiniz. D Ü fi Ü N E L ‹ Mdevlet görevinde daha alt ücretli ifllerde çal›flanlar. tercihleri. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim AMAÇLARIMIZ farkl›l›klar›. Sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl toplumlarda genellikle üç sosyal s›n›ftan söz etmek mümkündür: Üst S›n›f . Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet. 1995. Orta S›n›f . 1980 sonras›nda ki eflitsizlik tarD‹KKAT t›flmalar›nda ise “sosyal s›n›f” kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri. devlet görevlileri. liberalleflme ve bireysel özgürlük gibi konular› çözmeye çal›flan siyasi hareketler ve dönüflümlerin ço¤unun içinde bizzat yer alm›flt›r. Öte ‹yandan Marx’›n sosyal s›n›flar üzerinde yazd›¤› bir eser veya bölüm yoktur.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 145 kilerine dayan›r (soylular ve serfler. TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ‹NTERNET 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M ‹N T‹ M DT ÜE fiR ÜN NE EL S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Karl Marx Almanya’da do¤up yaflam›n›n büyük bölümünü ‹ngiltere’de geçirmesi Marx’› ‹ngiliz sanayileflmesini ve iflçi s›n›f›n›n do¤uflunu izleme flans› verilmifltir. Fransa ve Almanya’da ekonomik paralel T Egeliflmelere LEV‹ZYON olarak yaflanan.‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. Bunlardan baflka sanayileflmekte olan ve tar›m sektörünün hâlen güçlü oldu¤u toplumlarda birde köylülerden bahsetmek S O R U gerekmektedir. kültürel dönüflümleri AMAÇLARIMIZ büyük ölçüde etkilemektedir. iflledi¤i ürün.gayrimenkul ve menkul sahipli¤i. Marx ayn› zamanda o dönem ‹ngiltere. iflveren.

emek gücünü oluflturan proletaryad›r. Tarihteki aflamalarda temel s›n›flar köle . makinelere sahip olan sermaye ve bu sermayenin kontrolünde olan emektir. Bu iki kavram›n birbirleri ile olan çeliflkisi ise toplumlardaki dönüflümü belirleyen temel unsurdur.146 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Mülkiyet iliflkileri: S›n›flar›n yaflamlar› sürdürmeleri için üretim yapabilmelerini sa¤layan üretim araçlar›n›n sahipli¤i ve kontrolüne olan yak›nl›k ve uzakl›¤› belirtir.efendi. bafll›¤› at›ld›ktan sonra. Bu deneyimler sayesinde s›n›flar s›n›f çeliflkisini yaflarlar (Marx. yani siyasi erkin belirleyici gücünü vurgular. Ayr›ca s›n›flar kendi ç›karlar› için di¤er s›n›flara karfl› mücadele verirken tarihi oluflturan tarihsel aktörlerdir. Tarih boyunca tüm toplumsal aflamalarda üretimdeki ifl bölümüne göre üreten ve üretmeyen iki temel s›n›f vard›r. Marx’a göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. Hâlbuki Marx’›n tan›mlad›¤› sosyal s›n›flar sosyal ve ekonomik yap›da ifl bölümündeki eflitsizliklere dayal› oluflan gerçek s›n›flard›r. Ancak Almanya’da sanayileflmeye karfl› ç›kan güçlü toprak sahiplerine karfl›n. Mülkiyet iliflkileri içinde üretim araçlar›n›n mülkiyetini ve kontrolünü elinde tutan ancak üretici olmayan s›n›f giderek birikimini art›r›r ve zenginleflirken üretim araçlar›n›n mülkiyetinden d›fllanan ancak üretici olan s›n›f sürekli kaybeden ve ancak geçimini sa¤layabilen bir durumda kalmaktad›r. 1974). hukuksal üst yap› ve s›n›f bilinci. Marx’a göre sosyal s›n›flar basitçe gelir farkl›l›klar›na. Üretim araçlar›: Sanayi öncesinde toprak ve topra¤›n ifllenmesi için kullan›lan aletler. Weber’le Marx aras›nda iki temel fark vard›r. Almanya’daki güçlü Bismark dönemini görmüfl ve Almanya tam kendi sanayileflme hamlelerini gerçeklefltirirken izlemek flans›n› bulmufltur. meslek gruplar›na. Max Weber Marx gibi Weber’de Almanya’da do¤mufl. Birincisi. fabrikalara. tüm eserlerinin okunmas› ve incelenmesinden ortaya ç›kar›lan bir analize dayal›d›r. sanayileflme devletin sanayicilere verdi¤i destek ile gerçekleflmifltir. Asl›nda kendinden önce Marx’›n yapt›¤› analizin etkisinde kalsa da her iki düflünürün analize bafllama öncüleri çok farkl› oldu¤undan. veya prestij farkl›laflmas›na göre tan›mlanmazlar. 1974). Dolay›s›yla sosyal s›n›f kavram›n› nas›l anlad›¤›. “orta s›n›f” ve “alt s›n›f” kavramlar› Marx’›n s›n›f tan›m› d›fl›ndad›r. soylu toprak sahibi . Weber’de sosyal s›n›flar›n ço¤unlukla ekonomik temeller üzerinden belirlendi¤ini kabul etmekle beraber.serf. Bu tür tan›mlar sadece bir tür kategorilefltirmedir. Üretim iliflkileri kavram› ise üretim sürecindeki ifl bölümüne dayal› olarak yarat›c› olan ve de¤er üreten s›n›f ile de¤erin üretimine katk› yapmayan. Bu üç düzey birbirleri ile diyalektik bir iliflki içindedir. eserin geri kalan k›sm› tamamlanamadan hayata veda etmifltir (Marx. 1974). Bu da çeflitli analistler aras›nda tart›flmaya yol açabilmektedir (Giddens. 2001: 284). Weber’in kuram› Marx’dan çok farkl› ve kendi yaflad›¤› deneyimleri daha iyi yans›t›r flekilde biçimlenmifltir. sermaye sahibi burjuva . Sosyal s›n›flar›n yap›sal temelini mülkiyet iliflkileri oluflturur. Marx bir üretim tarz› içindeki sosyal s›n›flar› tan›mlamak için üç boyutun gerekli oldu¤u söyler. . Üretim iliflkilerinin ve üretim araçlar› sahipli¤inin birbirleri ile olan bütünlü¤ü o tarihsel aflamadaki üretim tarz›n› belirler. Marx “gerçek s›n›flar” derken her s›n›f›n kendi flartlar›nda bizzat yaflad›¤› deneyimleri kastetmektedir. yasal. Ne zaman ki toplumda var olan üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n geliflmesine engel olur o zaman üretim iliflkilerinin çözülüp yeni bir üretim tarz›na geçifl gerçekleflir (Marx. kapitalist sanayileflme sonras›nda ise topra¤a ilaveten. Weber’in tabakalaflma konusundaki görüflleri de bu nedenle ekonomik temeli de¤il üst yap›n›n etkisini. Öte yandan. Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur. Tabakalaflma yaz›n›nda s›k kullan›lan “üst s›n›f”. Ekonomik alt yap›. Tarihsel süreçte s›n›f ç›karlar› mücadelesi içinde oluflan s›n›flar bir yandan da kendi tarihlerini yazmakta ve kendi deneyimlerini yaflamaktad›rlar. üretmeyen ancak üretilen de¤ere el koyan s›n›f› tan›mlar.

‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. Sosyal S›n›f Weber’in sosyal s›n›f tan›m›n›n üç önemli özelli¤i vard›r: 1. ‹flçiler vas›fl›. Bu durumda gücün bir s›n›f taraf›ndan kullan›m› olas› olur. Bireylerin s›n›f konumu bir anlamda yaflam f›rsatlar›n› belirler. 3. Ayr›ca her iki grubun sadece birbirlerine karfl› de¤il kendi içlerinde de farkl›l›klar› vard›r. Gayrimenkul sahipli¤i. 3. Toplumsal eylem ise bir konuda benzer düflünen kiflilerin beraber bir eylem ortaya koymalar›d›r. Marx’›n birbirine z›t ve aralar›nda s›n›f çeliflkisi bulunan iki temel s›n›f anlay›fl›ndan farkl› olarak çoklu s›n›f anlay›fl›n› temsil eder. s›n›f konumu bireylerin piyasadaki ekonomik konumudur. Weber’e göre. statü gruplar› toplumsal eylemin içinde olabilecekler. Gerth ve Mills. Sadece mal ve eme¤in karfl›l›kl› de¤ifliminin yer ald›¤› pazar iliflkileri içinde tan›mlan›r. . Her iki grubun kazan›mlar›na göre yaflam standartlar› ve yaflam f›rsatlar› farkl›d›r.1948). Bu anlamda s›n›f de¤iflkendir ve s›n›f çeliflkisi yaratacak bir aidiyet içermez (Weber. Gücün meflru olarak siyasi alanda kullan›m› otoriteyi oluflturur ve egemenli¤i sa¤lar. ‹ktidar-Güç. Örne¤in. 2. vas›fl›l›k derecesi. statü ve politik partidir (Kalayc›o¤lu. Ancak bazen s›n›f partileri veya statü partileri olabilir. yar›-vas›fl›. Zengin olmak otomatik olarak kifliye yüksek statü veya iktidar konumu sa¤lamaz. Toplumsal eylem. rantiyer olmak ve sahip oldu¤u toprak veya gayrimenkulün kiras›na sahip olmak. Egemen ve üstün olma. Ekonomik ç›karlara ve zenginli¤e ba¤l›d›r. ‹kincisi ise Weber sosyal s›n›flar› tabakalaflman›n sadece bir boyutu olarak görür. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. ‹ki tür mal sahibi vard›r: 1. Müteflebbis olmak ve ticari yat›r›m sermayesine sahip olarak bu yat›r›mlar›n kar›ndan yararlanmak. Bireylerin yaflam f›rsatlar›n› (life chances) belirler. Bunlar sosyal s›n›f. Marx’tan çok farkl› olarak Weber’de s›n›fa ait olma bir güç veya siyasi egemenlik sa¤lamaz. kifliler aras›ndaki bilgi beceri farkl›laflmas› gibi çok çeflitli faktörlere göre de belirlendi¤ini söylemektedir. Hizmet sunanlar mal sahiplerine göre daha az imtiyazl› yaflam f›rsatlar›na sahip olsalar da her grup kendi içinde daha üst veya daha alt imtiyazl› ve ayr›cal›kl› gruplara ayr›l›r. Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir. mal sahibi olan grup kendi içinde sahibi oldu¤u mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erine göre daha üst imtiyazl› veya alt imtiyazl› gruplara ayr›l›rken iflçilerde sunduklar› hizmetin vas›f düzeyine ve ücretlerine göre daha üst veya alt imtiyaz gruplar›na ayr›l›r. politik partiye üyelik egemenlik ve güç getirebilecektir. 2002: 300). vas›fs›z olarak hizmet sunarlar ancak bu gruplar aras›nda imtiyaz fark› vard›r. sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r. Her iki mülkiyet sahipli¤i de mülkü paraya dönüfltürerek imtiyaz ve üstünlük sa¤layabilecek güce sahiptir.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 147 ekonomik faktörlerin sadece üretim araçlar›na uzakl›k üzerinden de¤il. 1947). Dolay›s›yla Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram› üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r (Bendix ve Lipset.1967. Weber’in bu görüflü. Bu üç kavram tabakalaflman›n üç boyutunun tan›m›nda kullan›lacakt›r. Ünite . 2. Güç bir grubun veya kiflinin iradesini di¤er kifli ve gruplara ra¤men gerçeklefltirebilmesi olarak tan›mlan›r. Öte yandan Weber’in tabakalaflma kuram›nda önemli olan üç kavram önemlidir: 1. 2. Örne¤in.6. Mülkiyete sahip olmak temel s›n›f farkl›l›¤›d›r. Mülkiyet ve mal sahiplerinin eme¤e sahip olanlara göre aç›k bir imtiyaz fark› vard›r.

derne¤e üye olmak üye olan kiflilere toplu olarak baz› ayr›cal›klar sa¤lar. Buna göre e¤itimli olan›n toplumsal statüsü ve prestiji di¤erine göre daha üstündür. davranma veya belli bir gruba ait olma gibi birçok statü konumu olabilir. 1947). Öte yandan Weber’de önemli bir nokta zenginlik veya mülkiyet her zaman yüksek statü sa¤layacak diye bir kuralda yoktur. fleref. Örne¤in. Sosyal s›n›f kifliye aidiyet sa¤lamaz iken kiflinin kendi statü grubuna aidiyeti beklenir. Örne¤in. En az›ndan bu kifliler karar mekanizmalar›na daha yak›nd›rlar ve al›nan kararlar› kendi ç›karlar› için etkileme flans›na sahiptir.2 ‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. Var olan dilin kullan›lan fliveleri aras›nda bir prestij farkl›l›¤› olabilir. sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r.148 Resim 6. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. . Bir partiye veya sendikaya. Toplumda herkesin bir partiye üye olmas› düflünülmedi¤inden bu boyut sadece parti üyesi olanlar› kapsar. Parti Weber’de parti siyasi erke ve otorite konumlar›na yak›nl›k ve uzakl›¤› belirler. Sosyal s›n›flar toplumsal bir hareketin temelini oluflturamazken statüye ba¤l› toplumsal hareketler oluflabilir. tüketiciler statü grubu olarak artan fiyatlara karfl› ç›karlar (Weber. Zira statü kuramsal olarak zenginlik veya ekonomik yaflam f›rsatlar›ndan ba¤›ms›z belirlenir. Yaflam tarzlar› ve kültürel farkl›l›klara atfedilen de¤erlere göre statü farklar› ortaya ç›kmaktad›r. Yine s›n›ftan ba¤›ms›z bir boyuttur. Weber’de sosyal s›n›f objektif kriterlere göre ve ekonomik düzlemde belirlenirken sosyal statü subjektif kriterlere göre ve sosyal düzlemde ve tüketim içinde belirlenir. Toplumlarda var olan kültürel kodlara göre baz› sosyal konumlara verilen de¤er ve tan›ma di¤er konumlardan üstündür. e¤itimli olmak üst bir de¤er iken e¤itimsizlik alt bir de¤erdir. Örne¤in. Günümüzde en çok tüketim normlar›na ba¤l› olarak bu tür statü farkl›l›klar› yaflanmaktad›r. giyinme. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal Statü Weber’in bu kavram› toplumda flan. Türkiye’de ‹stanbul flivesi. Toplumda dili kullanma. Toplumlarda meslekler aras›nda da mesleklere verilen de¤erler aras›ndaki farklara dayal› olarak statü farkl›l›¤› belirlenir. ‹ngiltere’de Oxford flivesi ile konuflmak üst bir statü kriteridir. unvan gibi prestij faktörlerine göre yap›lan ayr›flmaya karfl›l›k tan›mlanm›flt›r.

toplumun devam› ve düzenin sa¤lanmas› için K ‹ T A P gerekli olan ifllevlerdir. Ancak bu S O R U katmanlar birbirleri ile etkileflime geçen insan katmanlar›d›r. beceri. Davis ve W. • Ancak toplumdaki baz› ifllevler di¤erlerinden daha önemlidir. sosyal ve kültürel geliflme düzeyine ba¤l› olarak verili bir zamanda. beceri ve vas›f niteli¤ine dönüflmesi gereklidir. vas›f düzeyleri yüksektir ve bu bilgi becerilere sahip olabilen kifli say›s› azd›r.E. Ancak toplumun ortaya ç›kan bu ifllevsel öncelikler s›ralamas›na göre bu yeteneklerin öncelikle bir e¤itimden geçerek bilgi. Bu yüzden tabakalaflma Marx’taki gibi dönüflüme neden olmaz. ‹fllevselci okulun toplum analizi toplumun gereksinimleri kavram›ndan bafllar. • E¤itim ise kifli için bir anlamda uzun süreli ve masrafl› bir “fedakârl›k” anlam›na gelir. Moore Eflitsizli¤i anlatmak için toplumsal tabakalaflma kavram›n› kullanan ifllevselci okula göre toplum aynen jeolojide oldu¤u gibi farkl› katmanlara ayr›lm›flt›r. Böylece ortaya en üstten en alta kadar toplumdaki ifllevleri ve karfl›l›¤›nda beklenen becerileri s›ralayan bir sistem ç›kar. K.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 149 Weber’in parti boyutu da bugün siyasi yönetimlerde “çok sesli demokrasi” kavram› ile anlat›lmak istenen ve toplumda ortak ç›kar. Bu mant›¤a ba¤l› olarak toplumsal tabaklaflma T E L E V ‹ Z Y O N toplumda eflitsizlik de¤il “do¤al” ve “kaç›n›lmaz” olarak ele al›nmas› gerekli bir farkl›laflma ortaya ç›kar›r. Önemi yüksek olan bu ifllevler ya toplumun sürdürülebilmesi için büyük önem tafl›rlar ya da gereksinim duyduklar› bilgi. AMAÇLARIMIZ teknolojik. Yap›sal ifllevselci K ‹ T A P okul toplumu analiz ederken “bütünü oluflturan parçalard›r” mant›¤› ile hareket etti¤i için bu ifllevlerin yerine getirilmesi ve gereksinimler aras›ndaki uyum çok önemlidir ve toplumda düzeni sa¤lar. Marksist ve Weberyan S›n›f görüfllerini karfl›laflt›r›n›z. • Toplumda herkesin farkl› yetenekleri bulunur. “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur. Davis ve Moore’a (1945) göre: • Toplumlarda gereksinimlerin sa¤lanabilmesi. Bu masraf ve fedakârl›¤› yapabilme durumuna göre kifliler toplumun kendilerine sa¤lad›DÜfiÜNEL‹M 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Toplumun gereksinimleri: O toplumdaki ekonomik. vas›f ve yetene¤e gereksinim vard›r. e¤itim. iflleyiflin düzenli olabilmesi için her türlü bilgi. Parsons. Ünite . deneyim ve ilgi alanlar› olan kiflilere seslerini duyurabilecekleri bir platform olabilme ayr›cal›¤›n› sa¤lad›¤› için çok kullan›lan bir kavramd›r. sendika veya dernek üyesi olamama daha az siyasi ayr›cal›k anlam›na gelmektedir (Kalayc›o¤lu. D‹KKAT Dinamik de¤il statik bir bak›fl aç›s› söz konusudur. Tüm parçalar bütünü tamamlamak için gereklidir. 2002: 301). siyasi. TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Toplumun gereksinimlerine göre de toplumdaki ifllevler belirlenir. ‹fllevselci AMAÇLARIMIZ okula göre toplumsal tabakalaflma. Tabakalaflma görüflü eflitsizli¤i tarihsel ba¤lam›ndan ba¤›ms›z sadece var olan toplumdaki bir farkl›laflma olarak görür. prestij ve statü gibi kavramlar› kullanarak alt s›n›ftan üst s›n›fa kadar toplumu SIRA S‹ZDE baz› katmanlara ay›r›r. Bu farkl›laflma sayesinde toplumda gerekli ifllevler liyakat’a (meritokrasi) dayal› bir biçimde yerine geti‹NTERNET rilir ve toplumda istikrar ile düzen sa¤lan›r. Dolay›s›yla bu tür bir parti. Ayr›ca tabakalaflma gelir. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Yap›sal-‹fllevselci Okul-T. Buna liyakat sistemi denir. Dolay›s›yla tüm bilgi ve beceriler toplumun ifllevsel önceliklerine göre bir s›ralamaya tabi tutulur. • Buna ba¤l› olarak kifliler bu uzun ve masrafl› e¤itime ve fedakârl›¤a ancak bu konumlara daha yüksek ödüller verilirse hevesli olabilirler. Bu farkl›l›k toplum için olumlu ve gereklidir.6. beceri.

Wright farkl› s›n›flar› aralar›ndaki üretim. beceri gereksinimine göre ve gerekli fedakârl›k ölçüsünde ödüller belirlenece¤i için toplumda eflit olamayacak olan bir ödüllendirme sistemi olmak zorundad›r. 2002:310). toplumun devam›n› ve bütünlü¤ünü sa¤lama gibi duygular yarat›r. küçük burjuva da kendi bafl›na s›n›f olma özelli¤i kazanm›flt›r. memnuniyetsizlik duygusu de¤il tam tersine bir bütünün parças› olma. topluma yararl› olma. otorite ve ‘sömürü’ iliflkilerine göre tan›mlayarak Amerika için bir ‘s›n›f haritas›’ ortaya ç›karmakta ve bu kriterlerle her ülke için benzer bir çal›flman›n yap›labilece¤ini savunmaktad›r (Wright. Wright. Dolay›s›yla Davis ve Moore toplumsal tabakalaflman›n bu anlamda olumlu katk›lar› oldu¤unu öne sürer. lise mezunu olmak ile üniversiteye gitmek aras›nda herkesin raz› olamayaca¤› veya karfl›layamayaca¤› çok uzun. Wright ilk çal›flmas›nda 1979’da Amerika’da tabaka/s›n›f analizlerinde kuram›n ihmal edildi¤i ve Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanarak yeniden düflünülmesi gerekti¤ini savunmufltur. Ancak sonunda toplumda o e¤itimin sa¤layabilece¤i konuma ve bu konuma verilen ödüle raz› olurlar. pahal› ve farkl› yetenekler isteyen bir farkl›l›k varsa bireyler kendi durumlar›na göre karar vererek bu e¤itime devam eder. toplumda önemli konumlara uygun kifli say›s›n›n az oldu¤u düflüncesine de belki daha fazla say›da yetenekli kifli var ama ellerine f›rsat geçmedi¤i için ortaya ç›kam›yorlar diyerek karfl›l›k verilmektedir (Kalayc›o¤lu. Marx’›n iki s›n›fl› yap›s›na ilaveten. Sonunda her birey kendi karar› ve gerekli e¤itimi gerçeklefltirdi¤i ölçüde toplumda bir konuma sahip olur. 1976. Davis ve Moore’un bu yaklafl›mlar› baz› yönleri ile elefltiriye aç›kt›r. Onlar için toplumsal tabakalaflma. Yine bu önerme Türkiye için özellikle üniversiteyi bitirip iflsiz kalan gençler örne¤ini hat›rlatmaktad›r. toplumlar›n devam› ve yeni konumlar›n gereklerini yerine getirecek ama toplumlarda az bulunan yetenekli kiflilerin bu görevleri kabul edebilmesi için gerekli ve kaç›n›lmazd›r. E. O. E¤er toplumlarda kilit konumunda olan ve büyük sorumluluk isteyen görevleri dolduracak do¤ru insanlar› özendirecek bir ödül mekanizmas› yoksa o toplumlarda istikrar ve sa¤l›kl› bir toplumsal düzen sürdürülmesi olanakl› de¤ildir. Wright. Ayr›ca Wright. Wright’›n sosyal s›n›flar›n günümüzde nas›l alg›lanmas› gerekti¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalardan ç›km›flt›r. bu . kontrol ve mülkiyet. Örne¤in. Ayr›ca bu kurama göre kifliye e¤itim verilmeli ve bu kiflinin de fedakârl›¤›n›n karfl›l›¤›n› almas› sa¤lanmal›d›r. Wright Yeni say›labilecek tart›flmalardan olan 1980 sonras› daha çok önem kazanan bir baflka görüfl ise E. Ayr›ca. • Bu yüzden toplumlarda her toplumsal konumun e¤itim ve bilgi. Bu durum bireylerde konumlar›na yönelik bir çeliflki. Örne¤in.150 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ¤› f›rsatlardan ne kadar yararlanabileceklerine karar verirler. adama göre ifl” uygulamas› elefltirilerini akla getirmektedir. Marx’›n s›n›f kuram›n› modern topluma uyarlarken ortaya ç›kan ara katmanlar› Marx’tan farkl› olarak bir s›n›f olarak görmektedir. bu önem s›ras›n›n objektif olarak yap›lamayaca¤› nedeni ile karfl› ç›k›lmaktad›r. O. • Bu ödüllendirme sistemi üzerinde toplumun de¤erler sisteminde oluflmufl herkesin farkl› oldu¤u ve herkesin ayn› ifli yapamayaca¤› üzerine. toplumda baz› konumlar›n di¤erlerinden önemli oldu¤u fikrine. 1985).bir uzlaflma (value consensus) vard›r ve bu durum eflitsizlik olarak de¤il farkl›l›k veya ifllevsel bir tabakalaflma olarak alg›lan›r. Örne¤in. Bu tart›flma Türkiye’de ücret ve maafllar aras›ndaki dengesizlik tart›flmalar›n› veya “ifle göre adam de¤il.

yer de¤ifltirmeyi toplumsal hareketlilik olarak adland›rm›fllard›r. 1. kol eme¤i yerine kafa eme¤i kullanan. Toplumsal hareketlilikte iki olas›l›k vard›r: Nesiller aras› yukar› dikey hareketlilik ve afla¤› dikey hareketlilik. toplumsal.). yeni f›rsatlar›n yarat›lmad›¤›. Kapitalist toplumlarda bireyin bu kazan›mlar› ile babas›ndan (ailesinden) daha farkl› ve tercihen daha üst bir konuma gelece¤i varsay›l›r ve aradaki farka bak›larak toplumdaki f›rsatlardaki yayg›nl›k.6. temiz ifl ve statüsü daha yüksek bir ifl konumu olarak yorumlanm›fl. 1963). Glass’›n bafllatt›¤› ve bir hareketlilik analizi gelifltirme amac›na yönelik olarak bafllayan çal›flmalard›r (Glass ve Hall. ayr›ca üst tabakadan ailelerin çocuklar›n› ayn› konumda tutamad›klar›n› ve bu çocuklar›n yaklafl›k % 50’sinin afla¤› hareketlilik yaparak babalar›na göre konum kaybettiklerini ortaya ç›karm›flt›r. nesiller aras› (intergenerational) hareketlilik. Ekonomik. 1980). Toplumsal hareketlilik kavram› bireylerin ‘babadan o¤ula’ olarak tan›mlanan.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 151 üçlü s›n›f yap›s› yan› s›ra mülkiyet. Toplumsal hareketlilik ile ilgili ilk çal›flmalar. öte yandan orta gruptaki beyaz yakal› iflçilik ve teknisyen grubunun çok artt›¤› görülmüfltür (Goldthorpe. Bir kiflinin kendi ailesine k›yasla yapt›¤› kazan›mlar› anlatan. Toplumsal hareketlilik çal›flmalar›nda daha çok Weber’in statü. Daha sonra 1980’de J. Bu da o toplumdaki ekonomik. masa bafl› ifl. bu toplumlara özgü çoklu s›n›f konumlar›n› kabul ettikleri ve kapitalist toplumun “tüm bireylere eflitlik de¤ilse bile f›rsat eflitli¤i sunan ‘aç›k toplumlar’” oldu¤u fikrinden hareketle farkl› toplumsal konumlar aras›ndaki geçiflkenli¤i. Afla¤›ya do¤ru hareketlili¤in daha yüksek olmas› ise o toplumda ekonomik geliflmenin eksik oldu¤u. Savafl›n etkileri geçti¤inden ve toplumda ekonomik geliflme sa¤land›¤›ndan kol eme¤i ile çal›flan ve en alttaki kategori olan hünersiz. ‹ngiltere’de 1954’te D. Goldthorpe’›n Oxford Toplumsal Hareketlilik Projesi’nde mesle¤e endeksli bir s›n›f/tabaka çal›flmas› yap›lm›flt›r. toplumdaki geliflmifllik düzeyi ölçülmeye çal›fl›l›r. Bunun nedeni ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda ortaya ç›kan savafl›n ekonomik etkilerinin insanlar›n yaflam›na ve kazan›mlar›na etkisidir. yani kendi ilk ifline bafllad›¤›ndan son ifline kadar yapt›¤› tüm kazan›mlar› anlatan hareketlilik 2. Ünite . Bir kiflinin yaflam süresi boyunca nesil içi (intragenerational). sosyal ve siyasi aç›dan geliflmifl say›lan bir toplumda tüm bireylerin bir evvelki nesile göre yukar› hareketlilik yapmalar› beklenir. ücreti daha yüksek. teknolojik geliflmelerin toplum . ‹ngiltere’de yukar› hareketlili¤in oran›n› düflük bulmufl. yar›-hünerli iflçili¤in çok azald›¤›. Toplumsal konum bireyin toplumda kendisine verilen f›rsatlar› de¤erlendirerek e¤itimle ve fedakârl›kla kazand›¤› (ascriptive) konumdur. Bunlara ilaveten. Glass. üniversite mezunu iflsizlerin yayg›n olmas› vb. kiflinin babas›na göre toplumsal konumundaki de¤ifliklikleri aç›klamak için kullan›l›r. güç ve iktidar kavramlar› kullan›lmaktad›r. demografik yap› ile var olan toplumsal konumlar aras›nda uyumsuzluk oldu¤u (nüfus art›fl›n› karfl›layacak say›da pozisyon olmamas›. liyakat sisteminin (meritokrasinin) ifllemedi¤inin göstergesi olarak kabul edilir.ifllevci okul ve Weberyan okulun toplumsal tabakalaflma konusuna yapt›klar› bir baflka katk› da “Toplumsal Hareketlilik” kavram›d›r. toplumsal hareketlili¤in iki farkl› formu vard›r. Toplumsal Hareketlilik Yap›sal . Buna göre beyaz yakal› iflçilik. Her iki kuramda kapitalist toplumlar› inceledikleri. ayr›ca yönetim ve karar verme kademelerine yak›nl›¤› ile de kol eme¤inin önüne geçmifltir. f›rsatlar›n aç›k ve herkes taraf›ndan ulafl›l›r olmad›¤›.V. ifl konumu ve otoriteye yak›nl›k gibi kriterlere göre bu s›n›flara kat›lamayacak ara s›n›flardan da (contradictory class locations) bahsetmifltir.

Goldthorpe buradan devamla. . Türkiye’nin tar›msal yap›s›na uygun olarak Çukurova’daki 4 köyde karfl›laflt›rmal› olarak tar›mdaki toprak sahipli¤i. Daha sonra bu s›n›flar›n ekonomik koflullara karfl› nas›l savunma stratejileri gelifltirdiklerini irdelemifltir. 2000).152 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar katmanlar› üzerinde etkisini göstermektedir. 2002: 313). TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR Sosyal S›n›f. fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› (post-fordist) ifl süreçlerine b›rakmas›. Öte yandan. ekip biçilen ürünler. özellikle hane reisinin meslek statüsü üzerine yo¤unlafl›p hanelerde art›k giderek önemli bir gelir getiren kad›n eme¤ini yok saymas›d›r. emek gücünün becerisinin ve dolay›s›yla iflyerinde inisiyatifinin almas›. Kentsel s›n›flar›n tan›mlanmas›nda en çok meslek ve meslekteki mevki. 1995’te Boratav’›n çal›flmas› 1991-1992 aras›nda geliflen ekonomik koflullar›n toplumsal s›n›flar› nas›l etkiledi¤i sorusundan yola ç›karak önce k›rda ve kentteki s›n›flar› tan›mlamaktad›r. köylerin suya ve yola yak›nl›¤› uzakl›¤› gibi birçok faktörü kullanarak yap›lan çal›flma dört köydeki farkl› geliflme olanaklar›na ba¤l› olan toplumsal tabakalaflma biçimlerini anlatmaktad›r. 1998) ve benzer flekilde ifl dünyas›nda yönetim ile mülkiyet aras›nda bir bölünme yaflanmas› tart›fl›lmaya baflland› (Harvey. Mesle¤e dayal› statü endekslerine en çok yöneltilen elefltiriler aras›nda mesle¤in kiflilerin ellerindeki sermaye. iflçiler aras›nda farkl›laflman›n oluflmas› (Sennett. Boratav’›n çal›flmas› ölçek gelifltirme yönünde ilk çal›flmad›r (Kalayc›o¤lu. Mavi yakal› babalar›n o¤ullar› art›k yönetici kademelerine gelebilmektedir. k›rsal s›n›flar›n tan›mlanmas›nda ise toprak mülkiyetlerinin flekli ve büyüklü¤ü ana kriterleri oluflturmufltur. Türkiye’de toplumsal s›n›flar/tabakalaflma konusunda yap›lan çal›flmalarda daha çok 1960-70 döneminin özelli¤ini yans›tan tarihsel ve siyasi geliflmeler a¤›r basm›flt›r. toplumda her zaman aktif iflgücü içinde yer almayan ancak potansiyel ifl gücünü oluflturan gruplar› kapsam d›fl› b›rakmas›. Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi. özellikle geniflleyen orta s›n›flar›n/katmanlar›n siyasi görüfllerini. köyde yaflayanlar›n geçimlerini kazanma biçimleri (tar›m iflçisi veya küçük toprak sahibi). siyasi partilere ve sendikalara karfl› tutumlar›n› inceleyerek 1980’lerde Avrupa’daki sa¤ ve muhafazakâr partilere yöneliflin nedenlerini irdeler. topra¤›n verimlilik düzeyi. köylerin pazara aç›l›p aç›lmad›¤›. 1980’lerle birlikte çal›flma yaflam›n›n de¤iflmesi. mal ve tafl›nmazlara ait mülkiyet konumlar›n› belgelemekten uzak oluflu. Sonuç olarak s›n›f/tabakalaflma ve hareketlilik analizlerinde bugün gelinen noktada sadece meslek kategorilerinin kullan›ld›¤› görülmektedir. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflmesi. siyasi yaflamda sosyal refah devletinden vazgeçilmesi ve toplumda herkesin kimseden destek almadan art›k kendi ayaklar› üzerinde durabilece¤i ve refah ödemelerinin zaten çok fazla büyümesi nedeniyle art›k devlet taraf›ndan karfl›lanamayaca¤› savlar› da önemli bir dönüflüme neden oldu. 1970’de K›ray ve Hinderik’in çal›flmas› Çukurova’da dört köyü tabakalaflma aç›s›ndan karfl›laflt›rmaktad›r. Bu çal›flmalar öncelikle Türkiye’nin iflçi s›n›f› tarihi’ni yazmaya yönelmifllerdir.

iyi bir restoranda yeme¤e gitmek. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› S O R U s›ra önem kazanm›flt›r. siyaset ve sosyal yaflam de¤iflmek zorundad›r. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazanm›flt›r. becerisi artan ve dolas›yla yaflam standard› yükselen bir iflçilik var ve bu iflçilik Marx’›n zaman›nda bahsetti¤i kol eme¤inden çok farkl› özellikler tafl›yor.6. Böylece 1980 öncesinin ifl yaflam› odakl› iflçili¤i gitmifl.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 153 Resim 6. Bir kere bu iflçilik art›k tüm zamanlar›n› ifl yerinde ve iflten sonra ifl arkadafllar› ile geçirmek istemiyor. Ünite . 2000’lere gelindi¤inde art›k sosyoloji eflitsizlik ve tabakalaflma çal›flmalar›nda en çok a¤›rl›k kazanan tart›flmalar sosyal s›n›f. sa¤l›kl› yaflam için spor yap›p hep “fit” gözükmek. Örne¤in. Bu yeni toplumda ise art›k ekonomik SIRA S‹ZDE yaflam. Bu yeni toplumda eskiden oldu¤u gibi ifl odakl› bir s›n›f kimli¤i insanlar aras›ndaki eflitsizlik ve farkl›l›klar› ortaya koymaya yeterli olmamaktad›r. 1980’ler sonras›nda sosyal s›n›f kavram› iliflkin tart›flmalar bir dönüflüm ve topD ‹ K Kgeçirmifl AT lumsal cinsiyet. toplumsal cinsiyet ve etnik köken kimliklerinin ile orT E L E Vkesiflmesi ‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Bu bofl zaman faaliyetlerinin daha çok yöneldi¤i alan ise tüketim alan› olmufltur. Art›k günümüzde zenginleflen. Bu nedenle sosyal s›n›f kavram›na D Ü fi Ü N E L ‹ M iliflkin tart›flmalarda bir dönüflüm geçirmifl ve toplumsal cinsiyet. yeni markalar sat›n alarak giyim kuflam›na dikkat etmek. Yeni iflçilerin istedi¤i ifl sonras› vakitlerini ailesi ile veya farkl› kiflilerle geçirmek ve baz› yeni bofl zaman faaliyetlerine yönelmek. ev eflyalar›n› yenilemek ve genelde ifl yaflam› d›fl›ndaki yaflama önem vermek tipik davran›fl örnekleridir. etnik veya ›rka dayal› köken.3 Günümüzde iflçilik kol eme¤inden çok belirli vas›f ve beceri gerektiriyor. etnik köken. SIRA S‹ZDE Burada s›n›f tart›flmalar›nda önemli bir tart›flma ortaya ç›km›flt›r. Bir grup ise sosyal s›n›f kimli¤i kimliklerin kesiflti¤i iddias› ile yeni tart›flmalar yürütmüfllerdir. Bir grup sosyal s›n›f kimli¤inin hâlen geçerli oldu¤u ve terk edilmemesini savunurken AMAÇLARIMIZ di¤er bir grup ise s›n›f kimli¤i kavram›n›n tabakalaflma tart›flmalar›nda yetersiz kald›¤›ndan ç›karak toplumda daha çok önem kazanan yeni kültürel kimliklere dayal› eflitsizK ile ‹ T kültürel A P likleri çal›flmaya yönelmifllerdir. yerine tüketim odakl› bir yeni toplum gelmifltir.

‹flçi s›n›f›n›n hiç bu flekilde bir davran›fl› yok iken orta s›n›f için gündelik yaflamda en önemli konu bu farkl›l›¤›n gösterimidir. Orta s›n›f. profesyonel. tasar›m ve grafik. çok vas›fl› bir gruptur. yöneticilik. Avrupa’da göçmen iflçilerin sosyal yaflamdan d›fllanmas›n›n ve çal›flma yaflam›nda en alt statüde ifller almalar›n›n nedeni sadece iflçi olmalar› ile de¤il. reklamc›l›k. Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. ‹nsanlar toplumsal cinsiyet veya etnik köken kimlikleri ile d›fllanmakta. 2005). Orta s›n›f› oluflturan bireyler çok farkl› özelliklere sahiptir ve bu farkl›l›klar›n› da özellikle öne ç›karmak yani bir birlerine benzememek isterler. Di¤er bir örnek. toplumdaki en alt statüde. Toplumlarda yeni yaflam. ‹maj ve kiflinin kendine bir “tarz” edinmesi gündelik yaflamda önemli bir faktör olur. zevkler. Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f Tüketim odakl› yeni toplum biçiminin ortaya ç›kard›¤› baflka bir kavram ise iflçili¤in esas faktör olarak çal›fl›ld›¤› dönemlerde fazla üzerinde durulmayan ancak 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›ft›r. daha derin eflitsizlikler ortaya ç›karmaktad›r.154 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar taya ç›kan eflitsizliklerdir. Bu nedenle eflitsizlik tart›flmalar›nda toplumsal cinsiyete dayal› eflitsizlikler çok önemli bir yer tutmaktad›r. stiller. Örne¤in. “kad›n” olmak ve “siyah” olmaktan da kaynakland›¤› ve hatta üçlü bir etki yaratt›¤›n›n yeni kavramlarla gözlenmesi daha olas›l›kl› hâle gelmifltir (Anthias. Burada önemli olan insanlar›n yaflam›nda bu kesiflmenin ne gibi yeni eflitsizliklere neden oldu¤unu anlamakt›r. siyah bir kad›n›n ifl yaflam›nda kendi durumuna özgü yaflad›¤› eflitsizliklerin sadece iflçi olmaktan de¤il. Belli bir toplumsal cinsiyet veya etnik veya ›rk kimli¤i insanlara var olan s›n›f eflitsizliklerinin üstünde ve onlar›n etkisini katlayan. kafa eme¤i. bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›ft›r. otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen. tek tip olamayan hatta buna karfl› olan. s›n›f analizlerinde kullan›lan meslek s›ralamalar›nda ve toplumsal tabakalaflma kategorilerinde “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. marka kullan›m› olarak belirlenir. Orta s›n›f kendini “iflçi” görmeyen. iflletmecilik. üst düzey e¤itimli. inisiyatifi yüksek. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. 2004). yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) fleklinde adland›r›l›r. göçmen ve farkl› etnik kimliklerden olmalar› ile anlafl›lmal›d›r (Kastoryano. Buradan anlafl›ld›¤› gibi art›k toplumsal eflitsizlik kavram› sosyal s›n›flar anlay›fl› ile herkesi homojen oldu¤u varsay›lan tek bir s›n›fta toplamak yerine. toplu s›n›f davran›fllar›na. medya ve iletiflim sektörü vb. . yeni aktör orta s›n›f taraf›ndan art›k farkl›l›klar›n tasarland›¤› bir gösteri dünyas› olarak yeniden yap›lanmaktad›r. Orta s›n›f›n en önemli özelli¤i iflçi s›n›f›ndan farkl› olarak kendi içinde heterojen olmas›d›r. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. kendini iflçiden farkl›laflt›ran bir gruptur. en alt ücretli ve güvencesiz iflleri yapmakta en alttakiler olmaktad›r. daha rafine ve incelikli katmanlarda kad›n/erkek olman›n veya bir etnik kökene ait olman›n sosyal s›n›f›n üstüne neler katt›¤›n› görebilmemizi sa¤lam›flt›r.) eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslek alanlar› (enformasyon teknolojileri.

Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 155 Resim 6. kolektif hareketlerde somutlaflan geleneksel s›n›f tan›mlar›yla ölçüldü¤ünde s›n›f fark›ndal›¤›n› ve bilincini gözlemlemek mümkün de¤ildir çünkü toplumsal s›n›flar kolektif hareketler ve kümelenmeler arac›l›¤›yla somutlaflamamaktad›r. stiller. Bir baflka deyiflle s›n›f›n izleri kolektif hareketlerde de¤il. . gündelik yaflant›m›z›. Bu yaklafl›mlar. yukar›da aç›klad›¤›m›z geleneksel s›n›f teorilerine çeflitli elefltiriler getirmektedirler. bireysel kimliklerin s›n›f süreçleri ile nas›l flekillendi¤ini sorunsallaflt›rarak çal›flmalar›n odak noktas›n› kolektif s›n›f kimliklerinden s›n›flaflan bireysel kimliklere tafl›m›flt›r. Ancak grup aidiyetlerinin temel kayna¤› olmaktan uzak ve salt ba¤lamsal bir s›n›rl›l›k içinde olsa bile bireylerin kendilerini bir s›n›fa mensup olarak tan›mlad›klar› gözlemlenmifltir (Savage. al›flkanl›klar›m›z›. Savage`in ‹ngiltere`de s›n›f kimli¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalar›ndan ç›kard›¤› sonuçlarda s›n›f›n de¤iflen deneyimlenme biçimine iflaret etmektedir. Ünite . farkl›l›klar›n›n yak›ndan araflt›r›lmas› gerekmektedir. Bu yeni paradigma s›n›f kimliklerini kolektif olarak tan›mlamak yerine. be¤enilerinin. Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. zevkler ve marka kullan›m› olarak belirlenir Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik Geleneksel s›n›f teorilerini. Ancak toplumsal eflitsizliklerin derinleflerek devam etti¤i bir dönemde s›n›f kimliklerinin net bir biçimde gözlemlenemiyor oluflu. Savage’a göre. ‹flte bu tart›flma sonucunda Savage ve di¤er baz› akademisyenler “sosyal s›n›fa ba¤l› kolektif bir bilinç oluflmuyorsa ve s›n›f kendi bafl›na kolektif bir bilinç yaratm›yorsa niçin hâlâ s›n›f `kültürel dönüfl` paradigmas› için aç›klay›c› bir de¤iflken olarak önemlidir?” sorusunu sormaktad›rlar. de¤erlendirme flemalar›m›z› içeren bireysel alanlarda aranmal›d›r. 2000: 40).6. Yeni paradigmaya göre s›n›flar araflt›rmac›lar taraf›ndan doldurulan nesnel ve bofl kategorilerden ziyade bireylerin sosyal pratikleri ve sembolik araçlar› arac›l›¤›yla infla olunan bir de¤iflkendir.4 Orta s›n›f› oluflturan bireyler farkl›l›klar›n› öne ç›karmak ister. Bu yeni paradigmaya göre öncelikle geleneksel çal›flmalardaki k›s›tl›l›klar› aflmak için ekonomik alan ile sosyal alan›n karfl›l›kl› kurdu¤u iliflkiye odaklanarak kimliklerin ve kiflilerin özel ilgilerinin. ‹ngiltere’de. bu yeni yaklafl›m›n günümüz toplumunu analizinde karfl›laflt›¤› en temel sorun olarak gösterilmektedir. çeflitli aç›lardan elefltiren ve s›n›f analizlerinde kuramsal ve kavramsal yenili¤in gereklili¤ine ça¤r› yapan yeni yaklafl›mlar sosyolojide “kültürel dönüfl” (cultural turn) olarak isimlendirilmifltir.

gelir. sanayileflmenin gerilemesi. Mutlak yoksulluk daha çok refah devleti politikalar›nda gelir da¤›l›m› ve tüketim harcamalar› hesaplamalar›na dayal› olarak somut ve ölçülebilen kriterlerle tan›mlanmakta ve kullan›lmaktad›r. toplumsal cinsiyet. Birleflmifl Milletler Habitat Raporunda (1996) nüfusun kentlerde yaflayan bir kesiminin. Yoksullukla ilgili en tart›flmal› konu yoksullu¤un nas›l tan›mlanmas› gerekti¤ine dairdir. günümüzde toplumsal s›n›flar›n belirlenmesinde yaflam tarz›. e¤itim de¤iflkenlerinin yerini almas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Göreceli yoksulluk mutlak temel ihtiyaçlar›n› karfl›layabilen ancak f›rsat eflitsizlikleri yüzünden toplumun genel refah düzeyine. sosyal sermaye (kiflinin sosyal iliflki a¤lar›). Göreceli mahrumiyet: (relative deprivation) Alt gelir gruplar›na ait kesimlerin daha üst konumda olan›n çok fazla göz önünde olan yaflam biçimlerinden etkilenmesini ve karfl›laflt›rd›¤›nda kendini mahrum hissetmesini aç›klayan bir kavramd›r. Bourdieu’den (1989) gelmifltir. Her çal›flma yoksullu¤u farkl› tan›m ve ölçeklerle çal›flmaktad›r. . boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir. bilgi olanaklar›). teknoloji ve sanayide ortaya ç›kan yenilikler s›n›f/tabaka terimlerinin ve tabakalaflma kavram›n›n yeniden ele al›nmas› tart›flmalar›n› getirmifltir. Eflitsizlik ve yoksulluk iliflkisini anlamak için önemli olan bir baflka kavram ise kent yoksullar› kavram›d›r. insanca bir yaflam düzeyine ve toplumdaki sosyal temsile kat›lman›n engellenmifl olmas› durumunu içermektedir. Bu durumda daha yayg›n kullan›lan “mutlak yoksulluk” daha çok bireylerin fiziksel yaflamlar›n› sürdürebilme hedefine yönelikken “göreceli yoksulluk” bireylerin di¤er kesimlere görece olarak yaflama standartlar›n› karfl›laflt›rmaktad›r.156 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› Yukar›da belirtti¤imiz gibi 1980 sonras›nda sosyal bilimlerde uzunca bir süre ihmal edilen tüketime olan ilginin artmas›. Bunlardan en yayg›n olan› yoksullu¤u mutlak yoksulluk (absolute poverty) veya göreceli yoksulluk (relative poverty) gibi iki kategoriye ay›rarak incelemektir. de¤iflen yaflam standartlar›. bofl zaman al›flkanl›klar› gibi farkl› zevklere hitap edebilen konular›n çal›fl›lmas› gerekti¤i üzerinde durmakta ve ekonomik sermaye (kiflinin elindeki maddi olanaklar). iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri. kaliteli e¤itime. ›rk veya etnik kimlik gibi de¤iflkenlerin aç›klay›c›l›¤›na gereksinim oldu¤u belirtilmektedir. konfora ve yaflam koflullar›na sahip olman›n olanaks›z veya son derece k›s›tl› hâle gelecek kadar yetersiz kalmas›” fleklinde tan›mlamak da mümkündür. Göreceli yoksullu¤u “maddi kaynaklar›n toplumda norm olmufl veya en az›ndan özendirilen ve onaylanan normal etkinliklere kat›l›m›n. Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r. Mutlak yoksulluk hanelerin veya bireylerin asgari geçim standard›n›n alt›na düflmesini ve hesaplanm›fl yoksulluk s›n›r›n›n alt›na düflenleri tan›mlar. tüketim. Dünyada giderek sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan vazgeçilmesi. bar›nma yoksullu¤u ile beraber davran›flsal ve toplumsal iliflkiler aç›s›ndan sorunlara yol açabilecek bir konumda olmas› durumunu anlatmaktad›r. Bourdieu. sembolik sermaye (kifliyi etkileyen de¤erler. bunun yan›nda veya alternatif olarak yafl. kendisinden daha yüksek yaflam standard›na ve f›rsatlara sahip bir referans grubu ile karfl›laflt›rmas› sonucunda ortaya ç›kan göreceli mahrumiyet olgusudur. Öte yandan göreceli yoksulluk daha çok bir kiflinin veya grubun yaflam düzeyini. Bu tart›flmalara önemli bir kuramsal katk›da P. çeflitli nedenlerle tarihsel ve co¤rafik olarak belirlenmifl asgari bir geçim standard›n› sa¤layabilecek yeterli kaynaklara ve konuta ulaflamamas›. hobiler. Art›k s›n›f/tabaka terimlerinin sanayi sonras› toplumlardaki geliflmeleri aç›klamaktan yoksun oldu¤u. normlar) gibi dört yeni de¤iflkenin eski s›n›f analizlerindeki meslek. kültürel sermaye (kiflinin eriflebildi¤i e¤itim.

Toplum. ar›zal›. bireylerin tüketim alan›nda benimsedikleri tarzlar›. Toplumda nezih yaflam standard› olarak kabul edilmifl ölçütlerde yaflayamamak bireyin öz sayg›s›n› yitirmesine de sebep olur. Bu yetersizlik öncelikle tüketici olarak yetersizliktir. Formel sektörden d›fllanm›fl ancak marjinal . Bauman’a göre içinde yaflad›¤›m›z toplumsal yap›da kat› modernlikten daha esnek ve de¤iflken bir moderniteye geçilmifltir. yaflam›n›n yegâne sorumlusu olmufltur. Birey yeni koflullara uygun olarak sürekli de¤iflen stratejiler yapabilmeli. Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k Yoksulluk çal›flmalar›nda yeni bir e¤ilim tüketim çerçevesinden sosyal yaflama bakarak yeni toplumsal kimliklerin ve farkl›l›klar›n. Yoksulluk ayn› zamanda sosyal ve psikolojik bir durumdur. Ayr›ca “mutlu bir yaflam” tüketim toplumunda hayat›n sundu¤u f›rsatlardan yararlanma. sat›n alabilme özgürlü¤ü. Toplumlarda ifl olanaklar› azald›kça kitleler giderek beklentilerinin alt›na düfltükçe ve sosyal devletin sa¤lad›¤› bir çok yard›m kesildikçe bireylerin kamu harcamalar›na kat›lmalar› anlay›fl› egemen oldukça yoksullu¤un ve toplumdaki olumsuz etkilerinin artmas›ndan korkulmaktad›r. Toplumda tüketici görevlerini yerine getirememenin güçsüzlü¤ü. Bu özgürlük ise daha çok tercih yapabilme özgürlü¤ü. yakalad›¤› f›rsatlar› kamusal alanda gösterebilen tüketici bireyler olarak tan›mland›¤›nda. onur k›r›c› durumdan tek ç›k›fl yolu tüketici yetersizli¤i ile bafl etmektir. esnek bir hâl almaktad›r. normal yaflama bile eriflemeyen bireylerdir. Birey.6. tüketim özgürlü¤ü ve yaflamdan haz alma özgürlü¤ü olarak tan›mlanmaktad›r. yaflam stilleri ve tüketime iliflkin be¤enileriyle olufltu¤unu öne süren çal›flmalard›r.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 157 Bütün bu tan›mlar›n yan› s›ra 1990 sonras› literatüre giren s›n›f alt› ya da s›n›f d›fl› (underclass) kavram› ise uzun süren iflsizlik çeken ve ifl bulma olas›l›¤› zay›f veya art›k çal›flamayacak durumda olan kesime iflaret eder. zevk alma. üreticiler a¤›rl›kl› bir toplumdan tüketici a¤›rl›kl› bir topluma evrilmifltir. kusurlu. Buna karfl›l›k sivil toplum kurulufllar› arac›l›¤› ile bafllat›lan birçok sivil inisiyatif bu noktada çok önem kazanm›flt›r. belirsizlikler içinde sürekli kay›plar›n› ve kazançlar›n› hesap ederek yaflamal›d›r. birey ise tüm yaflam›n›n sorumlulu¤unu üstlenmifltir. Bireyin refah›nda ve baflar›s›nda toplumun sorumlulu¤u son derece azalm›fl. tüm sosyal hastal›klar›n ilac› olarak düflünülen ifl ve istihdam›n asl›nda yoksulluk problemini tam da çözmedi¤i bilgisi hayal k›r›kl›¤›na neden olmufltur.enformel sektör iflleri de k›s›tlanm›fl olan. Ünite . toplumdan ve var olan kamusal veya sosyal olanaklardan d›fllanm›fl bir gruptur söz konusu olan. Toplumda tam istihdam olsa bile çal›flan yoksullar olabilece¤i. Görüldü¤ü gibi yoksulluk toplumsal tabakalaflma ile yak›ndan ilgilidir ve flu s›ralar tabakalaflman›n en çok gündeme gelen konusudur. Bireylerin h›zla de¤iflen süreçlere adaptasyon yetene¤i onlar›n yaflamdaki baflar›s›n› belirlenmektedir. Bauman’›n vurgulad›¤› gibi yeni yoksulluk anlay›fl› tüketim toplumunda “toplumda yayg›n kabul gören ve gösterisel biçimde tüketemeyenin yoksullu¤u” olarak tan›mlanmaktad›r. yetersiz olarak tan›mlayarak d›fllar. Bireyleri yaflamlar› da tüketim toplumu içinde parçal›. Ancak tüketim ve yoksulluk aras›ndaki iliflkiye vurgu yapan Zymaunt Bauman’dan (1998) burada bahsetmek gereklidir. eskisinden farkl› olarak üretime dayal› toplumsal s›n›f kimli¤i ile de¤il. Kültürel ve sosyal pratikler arac›l›¤›yla s›n›f süreçlerinin kimliklere nas›l örtülü bir flekilde ifllendi¤ini araflt›ran farkl› ülkelerde farkl› yöntemlerle yap›lm›fl çal›flmalar›n hepsine bu bölümde de¤inmemiz çal›flmam›z›n s›n›rlar› aç›s›ndan mümkün de¤ildir. . Bu yeni modernitede birey daha özgürdür. Tüketim toplumu zevk ve haz üzerinden tan›mlad›¤› toplumsall›k ile yoksullar› sakat. tüketim toplumu yoksullar› mutlu yaflam flöyle dursun. Bauman’a göre yoksulluk sadece yokluk ve bedensel tehlike anlam›na da gelmemektedir.

Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. Daha sonra eflitsizlik 1950’de ABD’de ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal-‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. psikolojik. de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› yayg›n bir flekilde iddia edilmifltir. kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›¤a iflaret eder. Bu sistem içinde üç temel grup soylular. kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. serfler ve din adamlar›d›r. Belli bir gruba. Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem ve 4. Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük.alt” gibi bir de¤erlendirmeye tabi tutulduklar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik bireylerin yaflam›nda önem kazanmaya bafllar. Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. Sosyolojide Karl Marx ve Max Weber eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r. Ona göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. “üst . özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. Genelde do¤ufltan kazan›lan babadan o¤ula geçen bir statüdür. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetlemek. Bu gruplara üyelik do¤ufltan kazan›lan kal›tsal bir statüdür ve kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. Toplumda daha çok yap›sal. Bu kavram insanlar ve gruplar aras›nda fiziksel. Bunlar. Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim farkl›l›klar›. eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl. Sosyal S›n›flar ise di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevki/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir. bunu da kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. Dört temel kast (Varna) grubu vard›r: Brahmin (din adamlar›). 1. 1980 sonras›ndaki eflitsizlik tart›flmalar›ndaysa sosyal s›n›f kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri. töre. Yap›sal-‹fllevselci okula göre toplumsal tabakalaflma “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler AM A Ç 3 A M A Ç 2 . ekonomik. Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için önemli kavramlardan ilki farkl›laflma’d›r. 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir. Ancak savafllar sonunda da yenilen taraf›n kölelefltirilmesi mümkündür. biyolojik. yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur. Kast Orta Ça¤’da. Bunlar. Kast sistemi 3. tercihler. tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n. Kashtriya (askerler). Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klamak. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba.158 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet AM A Ç 1 Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlamak. ekonomik ve kültürel nedenlerle ortaya ç›kan farkl›l›klar bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli eflitsizliklere neden olabilirler. Ancak bu farkl›l›klar toplumdaki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre. statü ve politik partidir. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. sosyal s›n›f. Sosyal s›n›flar olarak kabul edilir. etnik köken. din. Kölelik sistemi 2. Sosyal s›n›fa aidiyet aileden miras al›nmad›¤› gibi yasal veya geleneksel bir temele de oturmaz. Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram›ysa üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r. ›rk. Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur. Kölelik bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik biçimidir. Tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür.

sanayileflmenin gerilemesi. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. bofl zaman faaliyetlerinin ve tüketim alan›n›n insanlar›n yaflam›nda daha çok yer tuttu¤u bu yeni zamanlarda eflitsizlik tart›flmalar› da bu yeni alanlarda oluflan eflitsizlikleri anlamaya do¤ru evrildi. 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi. 1980 sonras›nda E.6. marka kullan›m› olarak belirlenir. Toplumsal cinsiyet. yöneticilik. Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klamak. üst düzey e¤itimli. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen. kafa eme¤i. Dünyada sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan giderek vazgeçilmesi. medya ve iletiflim sektörü. profesyonel. reklamc›l›k. stiller. Ünite . yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazand›. iflçiler aras›nda bir farkl›laflma yafland›¤›. “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. tek tip olamayan ve buna karfl› ç›kan. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflti¤i.) ise eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. inisiyatifi yüksek. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. zevkler. tasar›m ve grafik. fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› ifl süreçlerine b›rakt›¤›.” “göreceli yoksulluk. etnik veya ›rka dayal› köken. boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir. Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r. Orta s›n›f›n tüketim odakl› bir dünyada farkl›l›klar› özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›f. O. emek gücünün becerisinin artt›¤›. Yoksulluk ve eflitsizlik aras›ndaki iliflki “mutlak yoksulluk. toplu s›n›f davran›fllar›na. Sosyal s›n›f kavram›na iliflkin tart›flmalar da bir dönüflüm geçirdi. iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri. Wright tabaka/s›n›f analizlerinde Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanmas›n› savunmufltur. iflletmecilik. . çok vas›fl› bir grup olarak yeni orta s›n›f› oluflturmaktad›r. bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›f- AM A Ç 4 t›r. yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) gibi ifl ve meslekleri temsil eder. otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen. Çal›flma yaflam›n›n de¤iflti¤i. vb. Bu da¤›lma liyakat kural›na göre olmal›d›r.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 159 aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur.” “kent yoksullar›” ve “s›n›f alt›” gibi kavramlarla anlat›lmaktad›r. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslekler (enformasyon teknolojileri.

b. unvan farkl›l›klar› ile belirlenir e. c. Toplumdaki liyakat mekanizmas›na ba¤l› oldu¤unu e. d. Farkl› kastlar aras›ndaki ifl bölümüne dayan›r. 1789 Frans›z ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi 2. Sosyolojide Sosyal S›n›f kavram› daha çok hangi amaçla kullan›l›r? a. Marx’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r c. Bireyin do¤um yerine ba¤l› oldu¤unu c. b. Kölelerin en yorucu ifllerde çal›flmas›. Temel ihtiyaçlar›n› karfl›layamayan gruplar b. Toplumun farkl› kast gruplar›na bölünmesine dayan›r c. Dezavantajl› gruplar e. Eflitsizlik kavram›n›n toplumda dikkat çeken bir konuma gelmesi ve sorgulanmaya bafllanmas› için afla¤›da verilen geliflmelerin hangisi en önemlidir? a. Afla¤›dakilerden hangisi bir toplumsal tabakalaflma sistemi de¤ildir? a. Göreceli yoksulluk kavram›na afla¤›dakilerden hangisi karfl›l›k gelir? a. Kölelik sistemi b. Marx için s›n›f çeliflkisi kavram› nas›l tan›mlan›r? Toplumsal süreç içinde geçicidir S›n›flar aras›nda z›tl›klar oluflturur Toplumsal süreç içinde kal›c› ve çözülemezdir Toplum düzeninin bozulmas›d›r. Genel refah düzeyine ve insanca bir yaflam düzeyine eriflmesi engellenmifl olanlar . Toplumsal hareketlilik toplumda bireylerin toplumsal konumlar aras›nda yukar›. Kapitalizmin geliflmesi b. flan. Düflük ücretliler c. Modern toplumda çal›flma yaflam›ndaki iflbölümünde kazan›lm›fl bir statünün paylafl›ld›¤› bir gruba ait olma durumunu ifade eder. Çal›flma yaflam›ndaki dönüflümler c. Toplumda kat› bir hiyerarfli olmas›na dayan›r e. K. Toplumsal uzlaflma ile çözülür. Soy sopa dayal› eflitsizlikleri ifade etmek için kullan›l›r b. a. c. E¤itim sistemine ba¤l› oldu¤unu d.160 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Modern toplum c. 1789 Frans›z Devrimi e. Soy sopa ba¤l› eflitsizliklerin ortaya ç›kmas› d. Toplumdaki ekonomik farkl›l›klar ile belirlenir 8. Sosyal s›n›f tart›flmalar›nda 1980 sonras› en önemli geliflme nedir? a. Kifliler aras›ndaki hak ve görev iliflkilerine dayan›r. Siyasi gücü olan ile olmayan aras›ndaki farkl›l›¤a karfl›l›k gelir d. 5. S›n›f. Afla¤›dakilerden hangisi Sosyal statü kavram› için do¤ru bir ifadedir? a. 9. Kast sistemi toplumda uzun seneler yaflayabilmesin temelindeki meflruiyet afla¤›dakilerden hangisine dayan›r? a. Hindu felsefesine ve ikinci hayat inan›fl›na dayan›r b. Kast sistemi d›fl›nda gruplar olmas›na dayan›r. 4. 6. T. e. toplumsal cinsiyet ve etnik köken gibi kimlikler aras›nda kesiflme ile ortaya ç›kan eflitsizlikler b. Aile kökenine ba¤l› oldu¤unu b.yoksulluk konumunu anlat›r c. d. Sosyal s›n›flar e. Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem 3. d. Tarihte kölelik sisteminin en afl›r› eflitsizlik olarak tan›mlanmas›ndaki temel neden afla¤›dakilerden hangisidir? a.afla¤› do¤u hareketlili¤inin afla¤›daki faktörlerden hangisine ba¤l› oldu¤una iflaret eder? a. Köleli¤in kat› kurallar› olmas›. e. Parsons’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r b. Toplumda k›t bulunan maddi kaynaklar›n mülkiyetine ulaflabilme yetkisini ifade eder d. Toplumda fleref. Miras yolu ile kiflilere geçen vars›ll›k. Yeni markalar›n ortaya ç›kmas› e Toplumda güvencesiz ifllerin artmas› 10. Kölelerin özgürlüklerinin olmamas›. Statü gruplar› c. Toplumsal cinsiyet kimli¤inin toplumda önem kazanmas› d. Kast Sistemi d. Köleli¤in babadan o¤ula geçmesi. Bireyin babas›n›n konumuna ba¤l› oldu¤unu Söyler. 7. K. e. Köleli¤in bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk› olmas›. Yafll›lar ve engelliler d.

k›r/kent dengelerinde bozulmalar. çanta tafl›y›c›lar›. siyahlar. Öte yandan “Yeni Endüstriyel Paradigma ve Kurumsal Ekonomi” teorileri ise. sosyal hizmet uzmanlar›n›n da ilgi oda¤› olmaktad›r. bunlar›n belirgin yaflam stilleri ve tüketim kal›plar› aç›s›ndan ay›rt edilebilece¤ini gösterdiler. “yoksulluk”.. kentsel yap›larda gerilemeler. yeni göç ve yeni kentli analizlerinde anahtar bir kavram olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r (Bkz.. cahiller. yani ikincil ifl gücü pazar›n›n daimi oyuncular›: kad›nlar. Yeni kentsel s›n›flar›n ya da tabakalar›n ortaya ç›kmas›. tüm s›n›flardan kovulmufl art›klard›r (Marx. yine moral bir tersine çevirmeyle “Yeni sa¤” teorilerine.1988). kent yoksullar›. Bu göstergeler “göç”. “kentsel yeni yoksulluk” kavram›n› da ortaya ç›karm›flt›r. dilenciler. torbac›lar. bu ba¤lant›n›n basit bir korelasyona dayanmad›¤›n› gösterir (Granovetter. statü ile ifl aras›nda anlaml› bir korelasyon oldu¤unu iddia ederken. Bu dönüflümü “Küreselleflme” ve “ Post-Fordist üretim sistemlerin yayg›nlaflmas›” ve buna ba¤l› olarak yoksullu¤un yayg›nlaflmas› ile birlikte alan görüfller (Jessop. meslektafllar› taraf›ndan “ekonomistik” aç›klamalarla yetindikleri için elefltirildiler (Burrows & Loader. 1992). belirli bir ifli. tenekeciler.O Wright’›n Kapitalin bir fonksiyonu olarak s›n›f” kavramlar›ndan farkl› bir yeni aç›klama gerektiren bu yeni tabaka.. gelir ve statü iliflkisini. iflin statüsünü ve iflçinin buna ba¤l› statüsünü etkileyen üç as›l faktör olarak al›r” (Granovetter. Ona göre “‹nsan Kaynaklar› Teorisi”. kaçak köleler. e¤itim sisteminde niteli¤in bütünsel olarak azalmas›. Ünite . çul-çaput toplayanlar. Marx’›n “Yedek iflgücü ordusu” (Marx. 1991). 13-18 yas_ gruplar›d›r.. tokatç›lar. Parkin. 1994). “‹kincil ‹flgücü Pazar›” kavram›yla tart›flt›¤› analizinde. Kaygalak (2001). göstergelerle u¤rasan akademisyenler kadar. genelev kap›c›lar›. Myrdal için “underclass” (s›n›f d›fl›) kavramlar›yla aç›klanan bu yeni yüzer-kategorileri tan›mlamada. kentlere farkl› tabakalardan ve nedenlerden akan göç ve göçle birlikte hareket eden iflgücü.. sokak çalg›c›lar›.’ikincil iflgücü pazar›’ aç›klamas›. imalat›n bu yolla üçüncü dünyaya yay›ld›¤›n› ve bu nedenle yoksullu¤un artt›¤›n› öne sürenler (Brown & Scase. Kentsel yeni yoksulluk kavram›. “. Parkin için “non-labor”. Birleflmifl Milletler için “Dezavantajl› gruplar”. 1996:1). ayr›ca yeni iflkollar›n›n kentte yaratt›¤› yoksulluk ve yoksullukla birlikte yaflama biçimlerine iliflkin çal›flmalarla birlikte ilerlemektedir. yoksullu¤un hangi kategorilerle tan›mlanaca¤›. istenmeyen ve tehlikeli olan›n) analizleri yapmada da öncü olabilmifltir (Westergaard. 1962:295). hapishane kaçk›nlar›.tüm suç ve h›rs›zl›k türlerine bulaflm›fl. ifli yapan kiflinin bireysel karakteristiklerini ve ayr›ca ifle eriflme yollar›n›. süprüntü. “kentsel alanlar” ve “çal›flma” üzerinde yeniden düflünmemizi gerektirdi. Kentsel yeni yoksulluk tart›flmalar›. 1993). t›rt›kç›lar. Marx için lümpen proleter:“. (2000). Kentsel iflgücünün yeni nitelikleri üzerine çal›flmalar... 1962) ya da E. 1999). analizlerinde ücret yap›lar›n› ve ifl gücü pazar›n› do¤rudan ekonomik pazar›n birer ba¤›ml› de¤iflkeni olarak almaktad›r. kumarbazlar. Mingione (1996)). non-labor’un . Yoksullu¤un bu tabakas›n›n Marx’a göre tarifi moral bir kavramlaflt›rma içermekteydi ve sonradan bu moral kavramsal analizle çal›flan birkaç sosyolog için de anahtar olabildi. özellikle iflin ve çal›flman›n yeni biçimleri ve kentsel meslek ve ifl d›fl› alanlara iliflkin aç›klamalar bu çerçevede de¤erlendirilmektedir. bileyciler.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 161 Okuma Parças› Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›* Küreselleflme ve buna ba¤l› olarak yeni ekonomi politikalar›ndaki (NEPs) yay›lma. ba¤lant›s›. “kendili¤inden ç›kar›n› maksimize eden insan” temelinde. Jenks & Peterson. “. 1994). 1980’leri izleyen y›llarda. toplumun k›r›nt›lar›yla yetinen. bu yeni durumun göstergeleri olarak kabul ediliyor” (Payne & Payne& Hyde. tehlikeli yeni s›n›f›n (“S›n›f d›fl›”n›n.6. 1991) ve spesifik üretim normlar›n›n kapitalist pazar ekonomisini bu yolla yayg›nlaflt›rd›¤›n› iddia edenler (Lipietz. öncelikle ‹ngiltere’de yap›lan çal›flmalar etken olmufltur.bu ayaktak›m›. yeni iflkollar›n›n ortaya ç›kmas›. “k›rsal alan”. Pahl (1984. Yeni iktisadi yap›lanmalar›n yaratt›¤› etkiyi en iyi yeni kentsel iflkollar› ve kentsel mekan da¤›l›mlar› ile çözebilece¤imiz aç›kt›r (Lash & Urry. tabaka ve s›n›f analizleri konusunu revize etmemizi gerektirecek yeni analizlere ihtiyaç duyurdu. cepçiler. tombalac›lar. iflin süreklili¤i ve karakteristi¤i. göç. 1999). Goldhorpe ve Marshall (1992) yeni üretim sistemati¤i ve kentsel s›n›f analizlerinde “Halihaz›rdaki toplumda 2/3 istihdama karfl›l›k 1/3 iflsiz oran›n›” vurgulayarak. Hareket kabiliyeti ve f›rsat›n› en az ele geçirebilenler. Güvenç. gerek zorunlu göç kapsam›ndaki büyük yer de¤ifltirmelerin gerekse küreselleflmenin ortaya ç›kard›¤› düflük nitelikli iflgücünün kentlere ak›s›n›n bir ç›kt›s› olarak. olmayan. Ne yaz›k ki bu anahtar. “Oysa” der Granovetter. ordu art›¤› askerler. tamam›yla sosyal ve sosyalpsikolojik eriflme ve edinme faktörlerini göz ard› etmektedir... Payne (1987).. 1992. Granovetter.

“ifl ve kazanç olanaklar›na ve refah›n istihdam. argoda 'lefl yiyen' anlam›na gelmektedir. 10. b 3. e S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹nsanlar›n edindikleri e¤itim ve mesle¤e dayal› bir gelir elde etmeleri daha çok Weber’ci ve Yap›sal ‹fllevselci kuramlar›n üzerinde durdu¤u do¤al. aile yap›s›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Eflitsizlik ve Tabakalaflmada Yeni Tart›flmalar.neseozgen. ‘yeni yoksulluk’ kavram›n› tart›flmak için arac› k›l›nacakt›r. Harris(1996). Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ikinci olarak çöpün ekonomik ve ekolojik de¤erleriyle birlikte ele al›nacakt›r. Erder(1996. bu yolla ‘çöp insanlar›’ araflt›rmas›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2000). öncelikle küresel ekonominin kentsel iflgücü üzerindeki mikro ve makro etkileriyle. d 8. e 6. 88-89.” Toplum ve Bilim. *"Çöp ‹nsanlar›" terimi. 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Hareketlilik” konusunun gözden geçiriniz. Türkçe d›fl›ndaki karfl›l›¤› olan 'scavengers' ise. Ayr›ca Weber pazara mal sunanlar ile hizmet sunanlar aras›ndaki temel eflitsizli¤i de yine gelir fark› olarak anlar.pdf adresinden okuyabilirsiniz. Abelda (1999:725) yoksullu¤u. s. d 9.1997)). Ancak bu aç›klamalar. Kentsel yeni yoksullu¤un. b 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk” konusunu gözden geçiriniz. yoksullu¤un daha ileri ve a¤›r bir biçimi oldu¤una iliflin önermelerin tart›fl›lmas› ise son k›sm› oluflturacakt›r. yeni eflitsizlik kategorilerinin. kentsel alanda "Sokaktan çöp toplayarak geçinen. e 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kaynak: Nefle Özgen. c 7. Say›: 89.162 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› üç kategori ile belirlenebilece¤ini belirtir: ›rk. kentsel bir yoksul tipi olarak “çöp toplay›c›l›¤›n” bir ifl ya da meslek kategorisi olarak ele al›n›p al›namayaca¤› tart›fl›lacak. bak›m sözü ve kazanç konusundaki yükümlülüklerine eriflmede yetersizlik” hali olarak tan›mlar. a 5. Bu çal›flmada. Scott(1994). ›rk. Treanor. kentsel yeni yoksullu¤u yine de yap›salc› aç›klama çabalar› olmakla elefltirildiler (Bauman (1998). kentsel yeni yoksulu tan›mlamada oldukça elveriflli kavramlard›r. salt etnisite. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunun gözden geçiriniz. cinsiyet ve etnisite (Parkin. Makalenin devam›n›/tamam›n› http://www. yeni kent yoksulu profili. her iki okulda kapitalizmin “aç›k bir toplum” olarak insanlara eflit düzeyde f›rsatlar sundu¤unu ama insanlar›n bu f›rsatlardan yararlanmalar›n›n kendi kararlar› oldu¤unu söyler. Yap›sal-ifllevsel okul ise toplumun gereksinimlerinden yola ç›karken farkl› meslekleri topluma yararl› farkl› ifllevler olarak kabul edip bu yararl› bilgi becerilerin elde edilme süresi (e¤itim) ve bu konuda yap›lan fedakârl›klar›n (zaman ve para harcama) ilerde farkl› gelir düzeyleri olarak bir ödül sistemine dönüflmesini öngörür. kaç›n›lmaz ama toplum için geliflmeyi sa¤layan bir eflitsizliktir. Bir y›l arayla iki flehirde (Denizli ve Samsun) gerçeklefltirilen “Kentsel Kat› At›k Projeleri”nde toplanan veriler ›fl›¤›nda. gelir gibi eski kriterlerle aç›klanamayacak yeni bir kast sistemine do¤ru evrildi¤ine dikkati çeker. Öte yandan. Ancak Marx kapitalist sistemin insanlara dayatt›¤› toplumsal ifl bölümü ile ortaya ç›kan egemen s›n›f ve tabi olan s›n›f yap›s›nda böyle aç›k bir . Weber toplumda s›n›fa dayal› eflitsizliklerin piyasa mekanizmas› içinde ortaya ç›kt›¤›n› kabul etti¤i için farkl› meslek gruplar›n›n farkl› e¤itim düzeylerine gereksinimleri olaca¤› ve bu edinilen bilgi becerinin de iflçiler aras›nda farkl› gelir gruplar› yarataca¤›n› görmek mümkündür. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl ve Kavramsal Çerçeve” konusunu yeniden gözden geçiriniz." "Çöpte çal›flan ve çöpte yaflayan" ya da günlük deyimiyle "korsan çöp toplay›c›lar›"n› tan›mlamak için üretilmifl bir kavramd›r. “Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›. “Çöpte Yaflayanlar” ve “Çöpten geçinenler” kategorileri.net/tr/yayinlar/7. Kuramlar” konusunu gözden geçiriniz. Liberal görüflün de temel fikri olan insan özgürlü¤ü bu anlay›fl›n temel dayana¤›d›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

toplumsal temsiliyet kazanamad›¤›ndan ve sürekli kocas›na. “Class analysis and Social Transformation. ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. Ankara : Mart› Kitap ve Yay›nevi. “Social Stratification and Social Inequality: Models of Intersectionality and Identity” içinde Devine. ve Holborn. Anthias. (1989).” Open University Press. (1970). Yani erkekler için tan›mlanm›fl. Goldthorpe. Oxford: Clarendon Press. J. Londra: Blackwell. ‘Class Boundaries in Advanced Capitalist Societies’. Kastoryano. (ed. D. N. The Theory of Social and Economic Organization. Corrosion of Character. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bourdieu.. K.. s. Sosyolojiye Girifl. European Journal of Women’s Studies. D.) Rethinking Class. Londra: Blackwell. Polity Press. 66. babas›na ba¤›ml› olarak yaflamak zorunda kald›¤›ndan toplumsal statüsünün yükselmesi de olanaks›z hâle gelir. New York: Norton Marx. S›ra Sizde 2 Toplumsal hareketlilik toplumdaki geliflmelerin bireylerin refah›na. Capital. (1967) Class. K›ray. (1998). A. ve Mann. F. Bendix. Ünite 7. (ed.D. Social Inequalities in Comparative Perspective. ve Crompton. Ve Lipset. NewYork: Oxford University Press Wright. (ed). Ço¤u durumda kad›n ailesinin statüsüne ba¤l› kalarak liyakat ilkesinden yararlanamamaktad›r. S.) Gender and Stratification. Buckingham/ Philadelphia: Open University Press. (Eds. Sociology. onlar›n ev d›fl› faaliyetleri üzerinden tan›mlanm›fl bir kavramd›r. s.V. “The Red Belt. London: Verso Yuval-Davis. Consumerism and the New Poor. London: Routledge Davis.C. S. Cilt: 3. Classes. “Toplumsal Tabakalaflma”. ve Waters. (2001). Anadolu Üniversitesi Yay›n› No: 2415. “Race and Ethnicity in France” in Devine.. M. siyasal ve sosyal konumlar›nda kendileri seçmese de yaflamlar›n› sürdürmek zorundad›r. 242-249. D.Z. Moore (1945) “Some principles of Stratification”. 234-274. Wright. Boratav. New York : Praeger Publications Savage. 13 (3): 193-290 . Bask›. Ayr›ca.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 163 toplum olamayaca¤›n› belirtir... Erkek ise toplumsal konumunu e¤itimi. (ed. New Left Review. Weber. Mike (2000). M. (2006). Class and Stratification” içinde Crompton. M. (1985). J. günümüzde kalk›nma dendi¤inde ekonomistlerce ortaya at›lan kavram geliri art›rmak veya pastay› büyütmek olsa da sosyolojide ve eflitsizlik yaz›n›nda bu gelirin/pastan›n bölüflümü veya bu sistem içinde kimlerin kendi toplumsal konumlar›n› seçme hakk›na ne kadar sahip olabildikleri konusunda bir tart›flma vard›r. From Max Weber: Essays in Sociology. Social Stratification as an Obstacle to Development : A Study in Four Turkish Towns. (ed. L. 98. cilt:10.) Social Mobility in Great Britain. Kad›n ev d›fl›nda bir e¤itim. ve W. Work. M.F. Bask›. K. Ünite .S. Türkiye Araflt›rmalar›. no. Wacquant.6. Londra: Hutchinson. Dolay›s›yla kalk›nm›fl toplumlar bireylerinin kendi toplumsal konumlar›n› görece özgür ve kendi tercihleri do¤rultusunda belirleyebildikleri toplumlard›r. Bauman. (1976).) Urban Poverty and The Underclass. Ayr›ca bu kavram di¤er tabakalaflma kavramlar› için oldu¤u gibi eril bir kavramd›r. Distinction : A Social Critique of Judgement of Taste. Social Mobility and Class Structure in Modern Britain.J. toplumsal cinsiyet rollerine ba¤l› olarak kad›nlar için geçerli olmayan kavramlard›r. kariyer edinebilece¤i bir ifl. (1998).W. (2. P.E. kad›nlar›n ev içi emeklerinin daha önemli oldu¤unu vurgulad›kça kad›nlar toplumsal hareketlilikte bir konum almaktan geri b›rakt›r›lm›fl olurlar. “Social Mobility in Great Britain: A study of Intergeneration Changes in Status” içinde Glass. (1986). Savage. F. M. ve Mills. (2002). (2004). (2004). Scott. syf. gelirine. Bu anlamda.C. R. Status And Power. (1963). New York: Palgrave Macmillan. J. E. 6. R.R. “From Fordism to Flexible Accumulation” içinde Nash. Sociology: Themes and Perspectives. Oxford : Polity Gerth. Londra : Collins. K. (1995) ‹stanbul ve Anadolu’dan S›n›f Profilleri.R. Class Inequality and the State in the French Urban Periphery and the American Ghetto” içinde Mingione. Glass. (1947). Black Belt : Racial Division. (2005). “Intersectionality and Feminist Politics”.O. Kalayc›o¤lu. Sennett. T. Blackwell. Eskiflehir : Aç›kögretim Fakültesi Yay›n› No: 1401. e¤itimine yans›yarak daha gelifltirece¤i varsay›m›ndan yola ç›kar.S..R. Dolay›s›yla toplumsal cinsiyet kimli¤ine göre ayr›flm›fl bir toplumda bu varsay›m tam da yerine gelmez. 295-316. Londra: Routledge. bas›m). H. M. ve Hall. (2011). K. (1974). (eds. 4. Londra: Lawrence Wishart Walby. Readings in Contemporary Political Sociology. ‹hsan Sezal).O. Londra. M. S›n›f ve Yoksulluk” Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik kitab› içinde. Öncelikle toplumsal cinsiyet rollerinin ö¤retisi kad›nla erke¤in farkl› rolleri oldu¤unu.88. (2000). (1980).E. American Sociological Review.V. ve Hinderik. (1996).M. R. “Gender. E. toplumsal hareketlilik kavram›n›n öngördü¤ü liyakat ve kazan›lan toplumsal konumlar. ‹nsanlar kendilerine dayat›lan ekonomik. s. Londra: Taylor & Francis Giddens. J. “Toplumsal Eflitsizlikler. ifl gücüne kat›l›m› ve yükselen kariyeri ile sürekli yükseltebilir.). C. Kalayc›o¤lu. Haralambos. Harvey. (1948).

toplumsal niteliklerini tan›mlayabilecek. Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klayabilecek. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetleyebilecek. Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptayabilecek ve a¤ toplumunun teknolojik. Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirebilecek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klayabileceksiniz. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptayabilecek ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flabilecek. Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz edebilecek.7 Amaçlar›m›z • • • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar A¤ Toplumu Enformasyon/Bilgi Toplumu Bilgisel Ekonomi Dijital Uçurum-Dijital Bölünme Etkileflimli Medya ‹nternet ‹zleyici Küreselleflme Medya Endüstrisi • Medya ‹çeri¤i • Medya’n›n Al›mlanmas› • Medya’n›n Ekonomi-Politik Yap›s› • Sanal Cemaatler • Sosyal Paylafl›m A¤lar› /Sosyal Medya • Yak›nsama • Yeni Medya ‹çindekiler • G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA • MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) • ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Medya . Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirebilecek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klayabilecek. ekonomik.

kullan›c›lar›n bir a¤ ya da site içinde bütün ‹nternet kullan›c›lar›na aç›k (iste¤e göre yar› aç›k veya kapal›) bir profil oluflturmalar›na. kültürel alan›n ve siyasi arenan›n önemli bir ögesi hâline gelen medya art›k hayat›m›z›n merkezindedir. di¤er toplumsal kurumlardan farkl›laflt›¤› bir nokta söz konudur. siyasal ve ekonomik alanda da medyan›n çok önemli bir yeri oldu¤u uzun zamand›r tart›flmas›z kabul görüyor. Bu süreçte baflta ‹nternet olmak üzere yeni medya. B›rak›n on sene evvelini an›msamay›. Öyle ki epeydir “medya kültürü”nü (Kellner. 1980’lerde ivme kazanan neo-liberal politikalarla efl zamanl› gerçekleflen özellefltirme ve deregülasyon uygulamalar›yla medya kurumlar›n›n yap›s› ve ifllevi farkl›laflm›flt›r. Günümüzde milyarlarca insan›n günlük yaflam›n›n en önemli parças›n› art›k medya oluflturuyor.Medya G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA Günde ortalama kaç saatinizi TV izlemek ya da baflta farkl› sosyal a¤lar olmak üzere ‹nternet bafl›nda geçirdi¤inizi hiç düflündünüz mü? Kabaca bir hesap yapt›¤›n›zda muhtemelen sizi bile ürkütecek ya da en az›ndan düflündürecek bir zaman diliminde medya ile iç içe oldu¤unuzu fark edeceksiniz. befl y›l öncesini göz önüne getirdi¤inizde bile. toplumsal dünyay› yorumlama sürecinde büyük ölçüde medya’ya ba¤›ml› bir duruma gelmifl olduklar›ndan bu endüstrilerinin kapsaml› bir flekilde kavranmas› hayati önem arz eder. Toplumsal/siyasal yaflamda “gerçeklik”(ler)in ne(ler) oldu¤u art›k önemli düzeyde medya dolay›m›yla infla edilmektedir. gazete. sosyal a¤lar ya da yayg›n tabirle “sosyal medya” hayat›m›z›n her alan›n› sar›p sarmalad›. siyasal ve kültürel alanda böylesine kritik bir rol oynuyor olmas› üzerinde önemle durulmas› gereken bir durumdur. e¤itim kurumu hariç. özellikle içinde yaflad›¤›m›z 21. Yeni (etkileflimli) Medya Radyo. Çünkü önemi her geçen gün artan bir toplumsal kurum olan medyan›n. di¤er iletiflim araçlar› içerisinde öne ç›kt›. oyun konsollar› vb ‹nternet eriflimli iletiflim ve enformasyon teknolojilerinin genel ad›d›r. Medya ayn› zamanda devasa hacimde bir ekonomik sektördür. bugün medyan›n hayat›n›zda -”dün”e k›yasla. kültürel. bugünün küresel dünyas›nda insan›n hayata. Sosyal A¤(lar) ya da sosyal paylafl›m a¤lar›. . tablet ve avuç içi bilgisayarlar. 1995) soludu¤umuzu söyleyebiliriz. Toplumsal yaflam›n. ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c›lar›n profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servislerdir. 20. ülkeye ve dünyaya dair imgelerinin yegâne kayna¤› hâline gelmifltir. yüzy›l›n en önemli toplumsal kurumlar›ndan biri hâline gelen medyan›n “kapsama alan›” hayal gücümüzü zorlayacak bir h›zla genifllemifl durumdad›r. Di¤er bir deyiflle günümüzde medya kurumlar› kapitalist piyasa koflullar›nda ve kâr maksimizasyonu mant›¤›/hedefi ile faaliyet gösteren birer endüstridirler. Günümüzde medya kültürünü soluyan bireyler olan› biteni anlama. Medya.ne kadar çok yer ald›¤›na hayret edeceksiniz. yüzy›ldan itibaren. Medyan›n toplumsal. dergi ve televizyon gibi ‘geleneksel’ medyadan farkl› olarak kullan›c›lar›na etkileflimli iletiflim imkân› sa¤layan cep telefonlar›. Sadece günlük hayat›m›zda de¤il sosyal. Bireyler aras› iletiflim bugüne dek hiç olmad›¤› kadar art›k etkileflimsel mecralarda sosyal a¤larda gerçeklefliyor.

sinema.” Teknoloji. billboard. gazete. ‹kinci nesil ‹nternet hizmetlerini. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Modern kitle iletiflim kurumlar›n›n. yani ‹nternet kullan›c›lar›n›n ortaklafla ve paylaflarak yaratt›¤› sistemi tan›mlar Baflta Facebook ve Twitter olmak üzere di¤er sosyal a¤lar›n›n kendi üreticilerini yine tüketicileri aras›ndan oluflturabilmesine imkân veren ‹nternet teknolojisinin temelinde Web 2. Bir ç›rp›da sayd›¤›m›z iletiflim teknolojilerinden söz ederken sadece teknik araçlardan söz etmiyoruz elbette: Teknoloji onlar› ortaya ç›karan bilgi. her ne kadar “kurallar›n kald›r›lmas›” demek olsa da esas olarak 1970’lerden itibaren kamu yay›nc›l›¤› tekellerinin ortadan kalkmas› ve özel radyo/televizyon yay›nc›l›¤›n›n yayg›nlaflmas› yönünde kurallar›n de¤ifltirilmesi sürecini anlatmak için kullan›l›r. ikinci nesil ‹nternet hizmetlerini. Günümüzde toplumsal iletiflim büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçeklefltirildi¤inden bu ünitede medya denildi¤inde ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar. Alman filozof Martin Heidegger’in (1889-1976) ünlü deyifliyle ifade edersek “teknoloji hiç teknik bir olgu de¤ildir. de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k gelir. tasavvur. kültürel ve politik bir olgu oldu¤unu” (Maigret. tekniklere dair bilgiyi içermekle birlikte as›l bunlar›n fikrini ve bu fikrin toplumsal meflruiyet kaynaklar›n› içerir. Kald› ki “iletiflimin [de] öncelikle teknik de¤il. broflür. yani medya’n›n toplumsal ve ekonomik yaflamdaki yerinin ve öneminin genifllemesi.0. televizyon ve ‹nternet kast edilmektedir. Ayr›ca iletiflim ve enformasyon teknolojilerinde flahit oldu¤umuz bafl döndürücü geliflmeler medyaya iliflkin akademik tart›flmalarda da yank›lanmaktad›r. televizyon. ak›ll› TV ve mobil telefonlar› ile bunlar› bir arada kullanmam›z› mümkün k›lan yak›nsama televizyon ve gazete gibi geleneksel medyan›n ifllevlerini farkl›laflt›r›rken araflt›rmac›lar için de yeni inceleme alanlar› oluflturmaktad›r. ak›ll› TV’leri. dergi. Web 2. Günümüzde kitle iletiflimi. VCD. DVD.0 tabanl› etkileflim uygulamalar›n›. medyan›n daha çok mercek alt›na al›nmas›na neden olmufltur. bildiri. gazetecilik vb. sinema-televizyon. çok farkl› disiplinlerin bir araya geldi¤i disiplinleraras›. ‹nternet gibi iletiflim araçlar›n› bu kavram›n s›n›rlar› içinde düflünebiliriz. Dolay›s›yla sözcü¤ü tekil. Birbirleriyle iletiflimi olmayan. avuç içi bilgisayarlar›. iletiflim kuramayan iki düzlem ya da iki ba¤lam aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlar medya olarak tan›mlanmaktad›r. alg›. Burada dikkat edilmesi gereken nokta medya teriminin ço¤ul olarak bu iletiflimi mümkün k›lan araçlara karfl›l›k geldi¤idir. 2011: 13) ki bu anlamda ideolojik bir olgudur. yeni nesil ‹nternet hizmetlerinin geliflmesiyle birlikte “kitle iletiflimi” kavram›n›n karfl›l›kl› etkileflimin mümkün oldu¤u iletiflim ortamlar›n› yeterince tarif edemez hâle gelmesidir.0: 2004 y›l›nda gelifltirilen Web 2. yani tek bir araç olarak görerek farkl› iletiflim araçlar›ndan söz edilirken “medyalar” denilmesi yanl›fl bir kullan›md›r.0 tabanl›. 2011:20) vurgulama- . Böylelikle medya sosyolojisi. arac› anlamlar›na gelen mediumteriminin ço¤uludur. etkileflimli uygulama yatar. funzin. mobil telefon. ortam. özellikle radyo.166 Deregülasyon. Yak›nsama: Farkl› teknolojik sistemlerin benzer görevleri uyum içinde yerine getirebilecek flekilde gelifltirilmesidir. gazete. ak›ll› mobil (cep) telefonlar›. Medya terimini karfl›lamak üzere son döneme kadar kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lm›fl olsa da özellikle son 20 y›ld›r medya sözcü¤ü yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. radyo. ‹flte ikinci nesil ‹nternet hizmetleri. kültürel çal›flmalar. kitle iletiflim araçlar› kavramlar›n›n yerine art›k sadece medya kavram› kullan›lmaktad›r. “Peki ilk kullan›m›yla kitle iletiflim araçlar› ya da bugün kulland›¤›m›z flekilde medya dedi¤imizde hangi iletiflim araçlar›na iflaret ediyoruz?” En genifl anlam›yla düflündü¤ümüzde kitap. Farkl› bir ifadeyle teknoloji. yani Web 2. toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin ön-kabulleri de beraberinde getirir (Ergur. Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? Türkçede kulland›¤›m›z medya kavram› ‹ngilizce’deki media’n›n karfl›l›¤› olup Latince araç. hatta disiplinler-üstü özellikler gösteren genifl kapsaml› çal›flmalar ortaya ç›km›flt›r. tablet bilgisayarlar› ve bu yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri aras›nda gerçekleflen yak›nsamay› göz önüne ald›¤›m›zda yaflanan sürecin çarp›c›l›¤›n› görebiliriz. telefon. medya çal›flmalar›. Bunun nedeni sadece medya kelimesinin daha popüler olmas› de¤il. üretim. ça¤›n›n ruhunu.

Her ne kadar “izlemek” mastar›. Teknolojinin ve iletiflimin “ideolojik” oldu¤u vurgusu ünitenin ilerleyen bölümlerinde ayr›nt›l› olarak karfl›m›za ç›kacakt›r. yani izleyici/dinleyici/okuyuculardan. seyretmeyi. 2003: 43-55). Dünya MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR ‹NTERNET . enformasyonun h›zl› ve etkili dan kitlesel ve kamusal bir iletiflim ortam›n› gerekli k›lm›fl. Modernitenin ortaya ç›kard›¤› olgulardan birisi de kitle iletiflimi olmufl ve kitle medyas›n›n yayg›nlaflmas› sonucunda da kitle iletiflim (ya da medya) araflt›rmalar› 20. Propaganda analizinde Harold Laswell. Peki izleyici olmak. 20. yüzy›l bafl›ndan 1940’a kadar iki büyük dünya savafl› aras›ndaki y›llar› kapsayan ilk dönemde medyan›n çok güçlü ve ikna edici bir etkisi oldu¤una dair ortak bir görüfl egemen olmufltur. fiimdilik cevaplardan çok sorular öne ç›km›fl durumda olsa da ilerleyen bölümlerde bu sorulara farkl› yaklafl›mlar ekseninde çok boyutlu bir AMAÇLARIMIZ tart›flma içinde cevap aranacakt›r. Savafl atmosferinin ve kitle toplumu paradigmas›n›n söz konusu oldu¤u bu döneme. Kuramsal bir bak›flla iletiflim sürecini ve ortam›n› anlarken öncelikle medyan›n hitap etti¤i izler kitleden. yüzy›l›n bafllar›nda ortaya ç›km›flt›r. edilgin bir tutumla kabul etmek anlam›na m› geliyor? Peki ifllevi sadece bir noktadan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r? Yoksa bu içerikler bireyin toplumsal iliflkilerine katk›da bulunur mu? ‹zleyicilerin toplumsal dünyay› DÜfiÜNEL‹M yorumlamalar›nda medya nas›l bir rol üstlenir? Medya organlar›n›n genel olarak kâr amac›yla iflleyen kurulufllar oldu¤unu ve büyük sermayedarlar›n elinde bulunO R U du¤unu düflündü¤ümüzde medya içeriklerine sadece medya Sprofesyonellerinin karar verdi¤ini söyleyebilir miyiz? Medyan›n yönetimi sadece ona sahip olanlar›n kontrolünde midir? Devlet ayg›t›n›n ve siyasi iktidarlar›n medyaDüzerindeki aç›k ya ‹KKAT da örtük bask› ve müdahalesi yok mudur? Son olarak Türkiye’de RTÜK (Radyo-Televizyon Üst Kurulu) örne¤inde gördü¤ümüz denetleme/düzenleme kurulufllar›n›n SIRA S‹ZDE medyaya yönelik ne gibi yapt›r›mlar› söz konusudur? (Nalçao¤lu. hitap ederken aktard›¤› içerikten ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap›dan söz ediyoruz. modern kitle iletiflim araçlar›n›n ortaya ç›k›fl› ile Bat› toplumlar›nda modernitenin belirmesi efl zamanl› gerçekleflmifltir.Medya 167 l›y›z. Ünite . ‹flte medyay› ve medya-toplum iliflkisini anlamak için bu üç boyutu mümkün oldu¤unca birlikte düflünmemiz gerekir. Kitlelerin çok güçlü oldu¤u kabul edilen medya taraf›ndan kolayca manipüle edildi¤i ve bylece kitle iletiflim araçlar›n› elinde bulunduran ve iyi kullananlar›n kitlelere istediklerini yapt›rabilecekleri varsay›m› bu döneme damgas›n› vurdu. 2008) ve/veya Hüseyin Köse’nin ‹letiflim Sosyolojisi: Temel Kavramlar Antolojisi’ne (‹stanbul: Yirmi dört Yay›nevi. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹ N Tak›fl›n›. görmeyi ifade etse de medya çal›flmalar›nda “izleyici” ya da “izler kitle” sözcü¤ü. E R N E T di¤er yanKapitalist modernitenin geliflmesi. Bu üniteyi okurken kavramakta zorland›¤›n›z ya da hakk›nda daha ayr›nt›l› almak isK ‹ T A bilgi P tedi¤iniz kavramlar için Erol Mutlu’nun ‹letiflim Sözlü¤ü’ne (Ankara: Ayraç Yay›nevi. ne gösteriyorsa onu oldu¤u gibi alSIRA medyan›n S‹ZDE mak. Bu dönemin hakim yaklafl›m› olan Hipodermik fl›r›nga modeline göre medya mesajlar› insanlar›n beynine t›pk› bir fl›r›ngadan ilac›n zerk edilmesi gibi veriliyordu.7. 2006) baflvurabilirsiniz. medya ne aktar›yorsa. kitle iletiflim araçlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar›na ve insanlar›n bir anlamda beynini y›kad›¤›na dair bir medya görüflü damgas›n› vurmufltur. 1. bütün medya tüketicilerine karfl›l›k gelecek flekilde kullan›lmaktad›r.

168 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. iktidar›n tek bir merkezde olmad›¤› ve farkl› toplumsal gruplar›n temsil edildi¤i ço¤ulcu toplum görüflü medya çal›flmalar›nda da yank› buldu. 1930’larda Avrupa’da faflizm ve Sovyetlerde Stalinizm gibi totaliter rejimlerin ivme kazanmas›yla zirveye t›rmand›. 19. 2. kimin üzerinde ne kadar etkili oldu¤u sorunsal›na dönüfltürüldü. Bu dönemin en önemli isimlerinden Paul Lazarsfeld (1901-1976) ve arkadafllar› 1940 y›l›nda ABD’de yapt›klar› araflt›rmada kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤u sonucuna vard›. Bu tür kurumlar›n kendi yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri . Mutman. Ampirik çal›flmalar etraf›nda flekillenen bu paradigmada medyan›n etkisi niceliksel bir araflt›rma konusuna.. ölçülebilir. Ana ak›m ya da liberal/ço¤ulcu olarak adland›r›lan çal›flmalar›n yeflerdi¤i bu dönemde. 1995: 27). Dünya Savafl› s›ras›nda ise kitle iletiflimi neredeyse propagandayla efl tutuluyordu (Curran vd. dayan›flman›n egemen oldu¤u. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini ortadan kald›rmay› hedefleyen bu yaklafl›m genellikle kitle iletiflim araçlar›n›n hangi koflullar alt›nda izlerkitlenin tutum ve davran›fllar›nda de¤iflikli¤e yol açt›¤›n› anlamay› amaçlamaktayd›. yüzy›lda ortaya ç›kan propaganda olgusu yeni iletiflim teknolojileri sayesinde çok daha etkili bir ifllev kazand›. Pasif ve atomize olmufl bireylerden oluflan. k›sa vadeli ve davran›flsal “etkileri”nin araflt›r›lmas› hedeflendi. zengin ve çok çeflitli ba¤larla içi içe geçmifl. Williams. seçmenlerin oy verme davran›fllar› üzerinde çok fazla bir etkiye yol açmam›flt›. mesajlar›n grup içindeki ‘kanaat önderi’ne ulaflt›¤› ve onlar arac›l›¤›yla toplulu¤a aktar›ld›¤› vurguland›. yaratmam›flsa etkili de¤ildir. büyük ekonomik bunal›m›n ve siyasal istikras›zl›¤›n insanlar›n psikolojisini kötü etkiledi¤ini ve medyan›n bir fl›r›nga i¤nesi gibi insanlar›n bilincine girip onlar› manipüle edebilece¤ini belirtti. neyin. Elihu Katz ve Paul Lazarsfeld’in Kiflisel Etki adl› çal›flmalar›nda yazd›klar› gibi kitle iletiflimi ak›fl›nda insanlar›n oynad›¤› rol ile ilgiliydiler. Böylece ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetlere yap›lan profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçülmeye çal›fl›ld›. iktidar›n tek bir merkezde bulundu¤u bir toplum tasavvuru yerine. Kitle iletiflim araçlar›n›n 1. Araflt›rman›n sonunda kiflileraras› ve iki aflamal› bir iletiflimin daha çok etkisi oldu¤u.1 Paul Lazarsfeld Savafl› sonras›ndaki olumsuz koflullar›n. ‹letiflim araçlar›n›n içeri¤inin sadece bireysel. Araflt›rmac›lara göre kitle iletiflim araçlar› arac›l›¤›yla gerçekleflen seçim kampanyalar›. 2003:23-31. ABD’de yap›lan Etki Araflt›rmalar› sonucunda medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤una dair bambaflka bir yaklafl›m ortaya ç›kt›. Dünya Savafl› s›ras›nda propaganda araçlar› olarak çok kritik bir rol oynad›¤›n› görüflü. 1982: 230. Sadece kampanya türü mesajlara bakan araflt›rmac›lara göre reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratm›flsa medya etkilidir. Kitle iletiflimi araflt›rmalar›n›n 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde totaliter tehlikenin ve beraberinde kitle toplumu paradigmas›n›n ortadan kalkmas›yla ilk döneme damgas›n› vuran “her fleye gücü yeten medya” anlay›fl› da geçerlili¤ini önemli ölçüde yitirdi.

insanlar›n medyay› ne amaçla kulland›¤›na bak›lmas› gerekti¤ini vurgulad›. Mutlu. Zira birlikte yazd›klar› flu sat›rlarda medyaya dair çok daha sofistike bir yaklafl›m›n ipucu vard›r: “Medyan›n gücü söyledi¤inden de¤il as›l söylemedi¤inden gelir çünkü bu araçlar statükoyu onaylamay› sürdürmekle kalm›yor. Bunlar ifllevselcilik ve ço¤ulculuktur. medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› olacakt›r. dünya olaylar›ndan haberdar olma gibi gereksinimlerini doyurmak amac›yla medyay› kullan›rlar. 1978.” (Akt. 1978: 21). 1994:140141’den özetlenerek aktar›lm›flt›r).2 Elihu Katz: Kullan›mlar ve Doyumlar Yaklafl›m› Sosyolog Elihu Katz (1926-). Bu tespit. medyan›n insanlara ne yapt›¤›n› de¤il. Medya izleyicisinin “verileni” oldu¤u gibi alan pasif bir tüketici konumunda oldu¤u görüflüne karfl› ç›kt›. Merton’un bu s›n›rl›l›¤›n fark›nda olmad›klar›n› söylemek elbette haks›zl›k olur. Ünite . kendilerini “televizyon flebekelerine. 2003. Medya sosyolojisi alan›nda paradigmatik önem kazanan bu ampirik araflt›rma gelene¤i topluma dair birbiriyle iliflkili iki teorinin eflli¤inde geliflmifltir. iletiflim araçlar›n› ifllevsel bir etkene indirgemesi ve kitle iletiflim deneyimini “doyum” an›yla k›s›tlamas› nedeniyle elefltirilir (Mutlu. Özellikle 1960 ve 70’li y›llarda iletiflim çal›flmalar›nda çok etkili olan bu yaklafl›m izleyicilerin medyay› farkl› flekillerde de¤erlendirebilece¤i vurgusuyla önemli olsa da. 1982. güncel geliflmelerle ilgili bilgi edinme.. 1998). Williams. ‹fllevselcilik ve ço¤ulculu¤a göre medya- . “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m›na göre izleyiciler günlük hayat›n s›k›nt›lar›ndan uzaklaflma. Araflt›rmac›lara göre bu durumun sorumlulu¤u kitle iletiflim araçlar›d›r (Gitlin. piyasa araflt›rmas› flirketlerine ve siyasal adaylara yararl› hâle getirmeyi” tercih etmifllerdir (Gitlin. medyan›n mülkiyet yap›s›n›n ve kontrolünün meflrulaflt›r›lmas›na da yol açt›. Yine de medya sosyolojisinde egemen paradigman›n oluflmas›nda oldukça etkili olan Lazarsfeld ve Merton kitle iletiflim araçlar›n›n etkilerine yönelik olarak öne sürdükleri ‘uyuflturma etkisi’ kavram› ile izlerkitlenin toplumsal sorunlara tepki vermek ve müdahale etmek yerine tepkisiz kalmas›n›n alt›n› çizmifllerdir. Curran vd. Kendi dile getirdikleri sorular› cevaps›z b›rakarak çal›flt›klar› kurumlarla uyum içinde.Medya 169 olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n.7. ayn› zamanda toplumun yap›s› hakk›nda temel sorular› sormay› baflaram›yor. ifllevselci bir bak›fl aç›s›yla gelifltirdi¤i “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m› ile izleyicilerin izlenilen medya içeriklerini aktif bir flekilde de¤erlendirmelerinin ve medyay› farkl› amaçlar› için kullanmalar›n›n mümkün oldu¤unu belirtti. yaln›zl›k duygular›n› hafifletme. Kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin çok s›n›rl› oldu¤u görüflü iflte bu ba¤lam içinde düflünülmelidir. elefltirel medya çal›flmalar›nda büyük ölçüde kabul böyle bir argümana 1948 y›l›nda imza atm›fl olsalar da bu görüflü hem gelifltirmemifller hem de çal›flmalar›n› bu yaklafl›m çerçevesinde yapmam›fllard›r. Lazarsfeld ve Robert K. ‹fllevselcilik ve ço¤ulculuk. Mutman. topluma ve siyasete büyük ölçüde elefltirel olmayan iki yaklafl›md›r. Mutman. Foto¤raf 7. 1995: 30). Medyan›n içinde yer ald›¤› kapitalist dinamikler ve devlet düzenlemelerinin denetiminde var olabilmesi. e¤lenme. 1995. Söz konusu araflt›rmac›lar. sonraki y›llarda artan bir ivmeyle medya araflt›rmalar› içinde yer bulacakt›r. ‹nsanlar›n “birey” olarak ne gibi beklenti ve amaçlarla medyay› kulland›¤›n›n göz ard› edildi¤ini ifade eden Katz. Ayr›ca mevcut kurumsal düzeni verili kabul ederek dikkati kitle iletiflim üretiminin daha genel toplumsal anlamlar›ndan uzaklaflt›rd›.

yasama. 2003: 50-51). Hackett. siyasal partilerden ve di¤er bask› gruplar›ndan özerk bir yap›ya sahiptir. Ayr›ca. Çünkü yurttafllar oylar›yla yasama. toplumu. ‹fllevselci yaklafl›m iflte bu ba¤lamda medyan›n sosyal düzen ve yap›n›n korunmas›ndaki rolü üzerine yo¤unlaflm›flt›r. yürütme ve yarg› güçlerine ek olarak dördüncü güç konumundad›r (Curran. 1985. medyan›n mülkiyet sahipleri de¤il. Medyan›n topluma. hiçbir grubun tam olarak egemenlik kuramad›¤›. bu gücü toplumun ç›karlar› lehine kullan›p kullanmad›klar›n› ancak -onlar ad›na bu güç odaklar›n› gözetleme/denetleme görevi verilmifl olan. içinde yaflan›lan dünyay›.170 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar n›n temel rolü ve ifllevi istikrarl› bir toplumu koruyacak de¤erlerin aktar›lmas›d›r. medyan›n demokrasinin ortak de¤erlerini insanlara özümseterek bir görüfl birli¤i sa¤lamadaki rolüne dikkat çekerken ço¤ulculuk. haber medyas›n›n yanl›l›¤›na iliflkin gözlemlerle sars›l›p liberal/ço¤ulcu literatürde bile önce yanl›l›¤› sergileyen çal›flmalara. liberal demokrasinin bugünden yar›na var olabilmesi ve geliflmesi için medyan›n “olmazsa olmaz” oldu¤unu vurgular (Williams. Demokratik sistemin sa¤l›kl› iflleyebilmesi için “4. bireyler birbirinden izole oldukça bozulmakta ve “kolektif bilinç”in çökmesi toplumsal sorunlara ve felaketlere neden olmaktad›r. 2003: 47-49).haber medyas› sayesinde ö¤renebilir. Gökalp. Bu çerçevede dil. toplumun “sa¤l›¤›” için de bütün “organlar›n›n” uyumlu bir biçimde ifllemesi gerekti¤ini ifade eden bu yaklafl›ma göre toplumsal düzen. medyan›n toplumsal/siyasal alan›n d›fl›nda ve bu d›flsal konumu nedeniyle de toplumsal› yans›tabilen bir araç olarak kabul edilmesi ile iç içedir. Medya. sonras›nda ise “temsil” kavram› ile medyay› ele alan elefltirel araflt›rmalara b›rakm›flt›r (Hall. haber medyas› da yay›nlar›nda tarafs›z ve nesnel olmal›d›r. Toplumlar› canl›lara ve toplumu oluflturan birimleri de canl›lar›n organlar›na benzeten. 1996. Liberal/ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya kurumlar›n›n topluma. ‹nal. hiçbiri tek bafl›na hakim olmayan çeflitli gruplar›n elindedir. haber medyas› kurumlar›n›n da toplumsal gerçekli¤e ayna tutmas› gerekti¤ini ve istenirse ayna tutulabilece¤ini belirtir. ‹fllevselci yaklafl›m›n açmaz› ise bir ifllevin ne oldu¤unun tamamen tan›mlanamamas›. Güç” payesiyle haber medyas› kurumlar›na çok önemli bir misyon yüklenir: Kamu. ‹fllevselcili¤in siyasal manifestosu olarak görülebilecek ço¤ulculuk. Bundan dolay› haber medyas› kurumlar›. yarg› ve yürütme gücünü teslim ettikleri erk sahiplerinin sahip olduklar› iktidar› suiistimal edip etmediklerini.devletten. . haber medyas›n›n ise toplumsal gerçekli¤e “ayna” tutan bir ifllevle tan›mlan›yor olmas›. ‹fllevselcilik. Bat› toplumlar›nda güç/iktidar. Liberal-ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya içeri¤ini belirleyen. medyan›n toplumdaki farkl› gruplar›n›n kendilerini duyurabilmesi için gerekli oldu¤unu vurgular. yurttafllar›n do¤ruyu ve “gerçe¤i” ö¤renebilmesi için. ‹rvan. tüketiciler/izleyiciler ve onlar›n istekleridir. birbiriyle sürekli rekabet hâlindeki gruplar ve ç›karlar karmas› olarak görür. yani halk ad›na gözetim yapmak ve serbest düflünce pazar› oluflturmak. yani kamusal iletiflim üzerinde do¤rudan ya da dolayl› her türlü hükümet ve/veya devlet sansürü ve müdahalesi olmamal›d›r. Bu paradigman›n epistemolojik arka plan›na bak›ld›¤›nda ise k›saca pozitivist bir yaklafl›m söz konusudur. hangi ve ne tür bir medya aktivitesinin toplum düzeni için ifllevsel olup olmad›¤›n›n belirli ve sabit olmamas›d›r (Williams. 2009). Bu gruplar aras›ndaki rekabet gücün/iktidar›n tek bir merkezde toplanmadan da¤›l›m›n› sa¤larken medya kurumlar› da -gruplar aras› bu rekabette hakem rolünde olarak görülen. Liberal demokrasi teorisinin merkezinde yer alan ço¤ulculuk. 1990:330). var olan “d›fl gerçekli¤i” nesnel bir biçimde yans›tan/yans›tabilen bir araç olarak görülür. 1996. Ancak bu düflünce. 1997.

“kültür endüstrisi” kavram› televizyon flebekeleri gibi önemli ölçüde modern kültürü kontrol edip denetleyen rasyonel olarak örgütlü-bürokratik yap›lara iflaret etmektedir. 1995).Medya 171 MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR Frankfurt Okulu Amerikan medya sosyolojisinin hakim oldu¤u “s›n›rl› etkiler” döneminde iki yaklafl›m. Adorno ve Horkheimer’in (1944:7) kendi sözleriyle. ideoloji ve kitle iletiflim araçlar›na dair analizleri oldukça önemlidir. her iki yaklafl›mda Frankfurt Okulu olarak adland›r›lan ça¤dafl elefltirel gelenek bünyesindeki üç önemli kuramc›dan gelir: Adorno. egemen paradigman›n yan›nda yeterince etkili olamad›. Leo Lowenthal (1900-1993) ve Herbert Marcuse’un (1898-1979) kültür.7. 1920’lerin bafllar›nda Frankfurt Üniversitesinde kurulan Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il.3 Theodor W. Frankfurt Okulu yaklafl›m›. ayn› zamanda kitle kültürü olarak da adland›r›l›r. yüzy›lda geldi¤i noktay› ve bu süreçte tan›k olduklar› kültürel dönüflümü. Ünite .” Bu dönüflüm sürecinin dinamiklerine küreselleflme ve a¤ toplumu tart›flmalar›n›n yer ald›¤› bölümünde yeniden dönece¤iz. Bu yapay ve do¤al olmaktan uzak kültürün tüketicisi ise kültür endüstrilerinin en sad›k tüketicisi olan modern bireyden baflkas› de¤ildir. Mutman. Kültürün temelsizleflmesi ve basitleflmesi olarak tan›mlanabilecek bu durum. art›k farkl› co¤rafyalarda yer alan modern toplumlar kültür endüstrisinin süzgecinden geçmek zorunda b›rak›lm›flt›r. sanayileflme sonras› modernleflme sürecinin 20. Horkheimer ve Benjamin. kültür endüstrilerinin bir sonucu olarak analiz ettiler. Adorno ve Horkheimer. radyo ve dergiler bir sistem oluflturuyor. Kuramc›lara göre kültür endüstrisi sayesinde kitle kültürüne indirgenen kültür ürünleri rasyonel tekniklerle standartlaflt›r›l›p da¤›t›lmakta. Dünya Savafl›’ndan sonraki dönemde bilhassa faflizm. Max Horkheimer (1895-1973). sosyal bilim literatüründe k›saca Frankfurt Okulu olarak bilinmektedir. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi (Adorno ve Horkheimer. Her alan kendi içinde ve di¤erleriyle bir sistem oluflturuyor. reklam endüstrisi arac›l›¤›yla da bireylerin sat›n alma güdüleri harekete geçirilip sürekli olarak tüketime yönlendirilmektedir. kültür endüstrisi ve sanat konular›nda önemli çal›flmalar yapm›fllard›r. K›saca. en genifl kitlelere ulaflmay› hedefleyen. Bu yaklafl›mlar birbirlerinden farkl› olsalar da. kitle iletiflimi. Kuramc›lara göre kültür endüstrilerinin ürettikleri kültür. kendili¤inden geliflmeyen. teknoloji. “Bugün kültür her fleyi birbirine benzetiyor. bu nedenle de standartlaflt›r›lm›fl ve metalaflt›r›lm›fl bir kültürdür.1944: Ritzer. Walter Benjamin (1892-1940). Adorno (1903-1969). Foto¤raf 7. Adorno ve Horkheimer’in bu yaklafl›m› ekseriyetle ilk dönem medya kuram› içinde de¤erlendirildi. Filmler. Adorno . 1996. Özellikle Theodor W. otorite. literatürde yayg›n olarak Elefltirel kuram ya da Elefltirel teori olarak da adland›r›l›r. Geliflmifl kapitalizmdeki kültürel üretimin yap›lanmas› her fleye damgas›n› vuran bir tekdüzelilik sorunu yaratm›flt›r. bürokrasi. K›saca. Bu okulun temsilcileri 2. Onlara göre medya.

bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak görüyordu. din ve medya gibi kurumlar devletin ideolojik ayg›tlar›d›r. ç›karlar›n› ve gücünü meflru k›lmak için çal›flan ideolojik bir ayg›t oldu¤udur.172 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. devletin bask› ayg›tlar› ve ideolojik ayg›tlar› aras›nda ayr›m yapar. 1995). Ona göre foto¤raf ya da sinema basitçe birer kay›t arac› olmaktan çok dünyay› belli bir biçimde alg›lama ve kurmay› ima ediyorlard›. Tart›flmalar ve görüfl farkl›l›klar› ise medyan›n bunu nas›l ve ne düzeyde gerçeklefltirdi¤i üzerinedir. Benjamin’in çal›flmas›. ideolojinin görece özerkli¤ini vurgulayan Yap›salc› yaklafl›mlara geçilmesi önemlidir.4 Walter Benjamin Resmî olarak hiçbir zaman Enstitünün üyesi olmayan Walter Benjamin (18921940) özellikle Adorno ile düflünsel etkileflimi sonucu okulla iliflkili olmufl. Teknolojik geliflme ve mekanik yeniden üretim yeni alg› biçimlerini beraberinde getirmifltir. Özellikle. Marks’›n ideoloji ve kültürü toplumun ekonomik alt-yap›s›n›n belirledi¤ini süren klasik modelinden. Medyada izlediklerimiz. Ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan kuramc›lardan birisi Louis Althusser’dir (1918-1990). ‹deoloji ve Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (1970) adl› çal›flmas›nda Althusser. Klasik Marksist bak›fl aç›s›na göre medya egemen kapitalist s›n›f›n ç›karlar›n› bugünden yar›na koruyan. medya teorisinde Marksizm’in güçlenmesine neden olmufltur. 1936. Ordu ve polis gibi fliddet kullanarak müdahalede bulunabilecek unsurlar› devletin “bask› ayg›tlar›”n› olufltururken e¤itim. Williams’a göre özellikle televizyon basitçe bir araç olmaktan çok toplumsal formasyonu belirleyen bir kültürel biçimdir (Benjamin. okuduklar›m›z ve duyduklar›m›z bizi içinde yaflad›¤›m›z toplumsal sistemin ve dünyan›n do¤al. meflrulaflt›ran ve pekifltiren bir iflleve sahiptir. Medya. fotografik ve sinematografik teknolojinin devreye girmesiyle alg›n›n nas›l de¤iflti¤ini ortaya koymas› aç›s›ndan oldukça önemlidir. Benjamin medyay› sorgulamaya yönelerek onu basitçe bir araç olarak de¤il. ‹deoloji 1950’lerden 60’lara kadar süregelen toplumsal istikrar›n ve refah döneminin 60’lar›n ikinci yar›s› siyasal kargafla ve çat›flmalara b›rakmas›. mevcut teknolojik yeniliklerin ve popüler sanat›n potansiyeli konusunda iyimser bir bak›fl aç›s› sergiler. Mutman. ‹ktidar. Klasik Marksist görüflten farkl› olarak Althusser. medyan›n -di¤er ideolojik ayg›tlarla bir- . Yine de savafl sonras› dönemde bu düflüncenin ciddi de¤iflikli¤e u¤rad›¤› da unutulmal›d›r. Neo-Marksist teoriler aras›nda önemli farkl›l›klar olmas›na ra¤men hepsinin ortak noktas›. normal ve kaç›n›lmaz oldu¤una ikna etmeye çal›fl›r. erken ölümünden sonra da bütün eserleri kurumun katk›lar› ile yay›nlanm›flt›r. Ünlü kültür kuramc›s› Raymond Williams da (1921-1988) 1974 tarihli önemli çal›flmas› Televizyon: Teknoloji ve Kültürel Biçim de teknolojiyi bir kültürel biçim olarak ele almay› önerecektir. Bundan dolay› Frankfurt Okulu kuramc›lar›yla birlikte an›lan Benjamin Mekanik Yeniden Üretim Ça¤›nda Sanat Yap›t› (1936) adl› önemli makalesinde. Benjamin medyan›n etkili olup olmad›¤›ndan ziyade fotografik ve sinematografik alg›lama tarzlar›n›n nas›l farkl›laflt›¤›n› göstermifltir. medyan›n hakim s›n›f›n görüflünü. K›saca.

Medya 173 likte. Bu yaklafl›m ‹nflac› dil/temsil modeline dayan›r. Antonio Gramsci’nin (1891-1937) ise özellikle hegemonya teorisi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulunun medya analizinde oldukça önemlidir.) direktörlü¤ünü yapt›¤› bu okula göre iletiflim. Nesnel. dil içinde ve dil dolay›m›yla infla edilir. aksine anlam. Post-yap›salc› bir düflünür olarak görülen Foucault. Bilginin kitleleri kontrol etmek için bir iktidar biçimi olarak kullan›ld›¤›n› belirtir. Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu Birmingham Üniversitesinde kurulan Ça¤dafl Kültürel Araflt›rmalar Merkezi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu olarak an›ld›¤› gibi k›saca Birmingham Okulu olarak da bilinir. üst-yap› kurumlar› arac›l›¤›yla gerçekleflir. egemen s›n›f(lar)›n ç›karlar›n› sürdüren ve meflrulaflt›ran fikirler ve de¤erlerin önemli bir bölümü “tarafs›z. Barthes. Smith. Do¤rudan medya üzerine çal›flmalar› olmasa da Michael Foucault (1926-1984) özellikle iktidar olgusunu yeniden ele al›fl› ve söylem kavram› ile dikkat çekmifltir. Bu sürecin sonunda. Ünite . Dilbilimci Saussure’den etkilenen Barthes. egemen s›n›f›n kendisini sadece fliddet ve güç kullanarak devam ettirmedi¤ini. Bu modelde dil. K›saca kültürel alan oldukça önemli bir hegemonik mücadele alan›d›r. (Stevenson. Ona göre medyan›n ideolojik rolünü oynayabilmesi ancak görece özerk ve ba¤›ms›z görülmesi sayesindedir. 200360-61). saf bir flekilde d›fl dün- . Bundan dolay› bu mekanizmay› çözümlemek için ideoloji.” “kaç›n›lmaz” ya da “evrensel” fikirler ve de¤erler olarak kabul edilir. medyan›n bir ideolojiyi insanlara kabul ettirmede göstergelerin. bunlar›n ekonomik dinamiklerin kontrolüne ba¤l› oldu¤u görüflüne ise kat›lmaz. Mevcut iktidar biçimi içselleflti¤inde ve do¤al-normal görüldü¤ünde tam bir hegemonyadan söz edilebilir. egemen s›n›f›n›n iktidar›n› bugünden yar›na sürdürebilmesinde yönetimin ikna ya da r›zaya dayand›rmas›n›n da önemli oldu¤unu belirtir. aile. bireyin bilincinin. simgelerin ve mitlerin kullan›m›n›n büyük bir önemi oldu¤unu belirtmifltir. Roland Barthes (1915-1980). temsil. medya. Ça¤dafl Söylenler (1957) adl› kitab›nda arkas›nda kapitalist ç›karlar›n oldu¤u düflünme biçimlerinin nas›l mitler hâline dönüflerek do¤allaflt›¤›n› inceler. dil. Gramsci. mitleflerek do¤allaflan ve herkese aitmifl gibi gösterilen anlamland›rma biçimleri sayesinde ideolojinin iflledi¤ini belirtir. sosyal sistem ya da siyasi iktidar›n bask›dan çok genifl toplum kesimlerinin ona r›za göstermesi sonucu ortaya ç›kan egemenlik biçimidir. bir rejim. Edles. anlam. 2003:52-53). 2002: 50-52). 2001:62-64. 2002: 233-235. ideolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc›d›r. K›saca hegemonya kavram›. 2007: 157. “anlamland›rma” mekanizmas› içinde çal›fl›r. egemen s›n›flar›n ba¤›ml› s›n›flar üzerinde zor ve ikna yöntemleri kullanarak bütünlüklü bir otorite/egemenlik kurulmas›n› sürecine iflaret eder. dünya alg›s›n›n biyolojik ya da s›n›fsal faktörlere dayand›¤› görüflünü reddederek kendimizin ve içinde yaflad›¤›m›z dünyaya bak›fl›m›z›n söylemler taraf›ndan flekillendirildi¤ini belirtir. kendi d›fl›nda var olan anlam›n fleffaf tafl›y›c›s› olan bir iletiflim ayg›t› de¤ildir. Althusser’in “toplumsal faillere kendini zorla dayatan görünmez bir yap›” olarak kavrad›¤› ideoloji olgusunu yeniden de¤erlendirmesi çok önemli bir u¤rakt›r (Williams. iktidar olgular› ürerinde durulmal›d›r.7. Marx’a benzer flekilde bilgi ve ideolojinin toplum içindeki güç/iktidar iliflkilerini yans›tt›¤›n› söyleyen Foucault. dinî kurumlar vb. Hegemonya bu anlamda.egemen s›n›f›n do¤rudan kontrolünden görece özerk oldu¤unu belirtir.Williams. R›zan›n kazan›lmas› veya ço¤unlu¤un ikna edilmesi ise esas olarak e¤itim. Medyan›n kültürel alan içindeki “kapsama alan›” göz önüne al›n›rsa kitle iletiflim araçlar›n›n hegemonik ifllevinin muazzam oldu¤u kuflku götürmez (Edgar ve Sedgwick. Uzun y›llar Stuart Hall’un (1932.

Hall’un elefltirel medya çal›flmalar›na önemli bir katk›s› da medya metinlerinin al›mlanmas›na. e¤itim.Muhalif ya da karfl›t okuma: Metindeki anlama tamamen karfl› ç›k›larak okunmas›d›r. Ayr›ca medya. flayet üniversite hocalar›n›n ücretlerinde herhangi bir kesinti yap›lmas›n› kabul edilemez görüyorsam bu karfl›t bir okumad›r. Feminist Yaklafl›mlar Feminist yaklafl›mlar. izleyicilerin üç farkl› biçimde medya içeriklerini okuyabilece¤ini öne sürmüfltür. geleneksel toplumsal cinsiyet rollerini destekleyerek ataerkilli¤i yeniden üretmekle sorumlu tutulur. Medyan›n topluma. Farkl› feminist yaklafl›mlar olmakla birlikte. Stevenson (2002: 77-78) der ki. modern toplumlarda. Medyadaki kad›n imaj›n›n ya da kad›n temsillerinin. s›n›f. tersine oluflturulan bir fleyse bu durumda ayn› olaylara farkl› anlamlar atfedilebilir. egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevin yerine getirilmesine hizmet eder (Hall. Ücret kesintisinin olabilece¤ini ancak bir kere geçerli olmak üzere ve sadece yüksek maafll› hocalar ile s›n›rl› kalmas› gerekti¤i düflünüldü¤ünde bu müzakereli okumad›r 3. medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edilmesi en temel elefltiri noktas›d›r. kad›n› bask› alt›na tutan hayat pratikleriyle iliflkisi sorgulan›r. Hardt. Anlam. etnisite. Bütün bu rakamlar kad›nlar›n toplumsal olarak u¤rad›klar› ayr›mc›l›k ve eflitsizlerin medyada yeniden üretildi¤ini göstermektedir (Alankufl. feminist yaklafl›m ataerkil hegemonyan›n bugünden yar›na devam›nda medyan›n önemini vurgular. Mine Gencel Bek taraf›ndan 2006 y›l›nda Medya ve Toplumsal Kat›l›m bafll›¤›yla Türkiye’de yap›lan araflt›rma sonuçlar›na göre kad›nlar erkeklere oranla daha az temsil edilmekle beraber. 2. hayata ve dünyaya dair anlam›n oluflmas›nda rol oynamas› onun ideolojik bir ifllevi yerine getirdi¤ini gösterir. 2009). kad›n sorununa yer vermeyen medya çal›flmalar›ndaki eksiklikler ve medyadaki kad›n imaj›n›n çarp›kl›klara dikkat çeker.174 Foto¤raf 7. haberlerde tüm üniversite hocalar›n›n maafllar›nda bir kesintiye olaca¤› söyleniyor ve ikna oluyorsam bu egemen bir okumad›r. Kimi feminist çal›flmalar.K›saca. 1984. Medya içeriklerini oldu¤u gibi kabul eden pasif izleyici modelinden önemli bir kopufl gerçeklefltiren çal›flmas›nda Hall. “gerçekli¤i” yaln›zca yeniden üretmemekte daha önemlisi onu tan›mlar.1989). 1997. siyasi düflünce ve medya e¤itimi/okur-yazarl›¤› gibi de¤iflkenlere ba¤l›d›r. medya çal›flmalar›nda ve medya sosyolojisi alan›nda da her geçen gün artan bir etkiye sahiptir. 2007: 37-39). Ancak Hall (1980:135) metinde belirli anlam(lar)›n oluflturulmas›n›n. ‹zleyicilerin medya metinlerini nas›l okuyacaklar›/yorumlayacaklar› yafl.5 Stuart Hall Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yada duran bir toplumsal anlam yoktur.Müzakereci okuma: ‹zleyici/okuyucu burada metindeki anlam›n bir bölümüne ikna okurken bir bölümüne de olmaz. Medya. Yani. toplumsal cinsiyet. sabit ve verili de¤il. bütün “ötekiler” aras›nda “öteki” olarak medyada en fazla temsil edilenlerdir. yani izleyiciler taraf›ndan nas›l okundu¤una iliflkindir. Yani medya. 1. okumalar› s›n›rland›r›c› bir etkiye sahip oldu¤unu belirtmifltir (Gökalp. . 1979.Egemen okuma: Metinde oluflturulan anlam› kabul ederek okumad›r. ‹flte medya anlam›n bu flekilde toplumsal inflas› sürecinde önemli bir rol oynar.

Medyan›n yayd›¤› iletilerin (mesaj). Kuramc›. McLuhan’›n çal›flmalar›ndan etkilendi¤ini her zaman dile getirmifltir. mesajlar› reddetme ve özümsememe gücü vermektedir (Williams. yayg›nl›kla ‘arac› iletidir’ (medium is the message) fleklinde benimsenmifltir. medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgulamaktad›r. medium’un kendisiydi (Williams. Haber ve e¤lence aras›ndaki fark›n belirsizleflmesi gibi medya içeri¤inde bir bulan›kl›k söz konusudur. 2003:65-66.6 Marshall McLuhan . oradaki imgeyi görmesine ve hemen ard›ndan gelen yeni imgeyle bir öncekini unutmas›na neden olmaktad›r. farkl›l›klar›n ortadan kalkt›¤› ve benzerliklerin öne ç›kt›¤› küresel ölçekte bir köy olufltu¤unu belirtir. özellikle 1962’de yay›nlad›¤› The Gutenberg Galaxy (Gütenberg Gökadas›) bafll›kl› kitab›nda iletiflim teknolojileri sayesinde insanlar ve toplumlar aras›ndaki zaman ve mekân engellerinin yok oldu¤unu. Bu bak›fl aç›s›. ‹mgeler gerçekten simgeledikleri fleylerden ayr›lm›fl. 2003-63-64). Baudrillard’a göre bireyler günümüzde bir imge/gösterge bombard›man› alt›nda olmas› insanlar›n gerçekli¤i de¤il. Baudrillard. Bundan dolay› kitab›n ad› olan önerme (arac› masajd›r).7. tam tersine. di¤er bir deyiflle baflta televizyon olmak üzere elektronik medyan›n dünyay› küresel bir köye dönüfltürdü¤ünü öne sürer. Jean Baudrillard (1929-2007). Marshall McLuhan (1911-1980). düflünüldü¤ü gibi sadece anlam tafl›y›c› olan de¤er-yüksüz (nötr) araçlar olmad›¤›n›. S›radan insanlar medyan›n say›s›z ve anlams›z mesaj› karfl›s›nda pasif bir durumda olsalar da bu durum izleyiciye. Böylece alg›lar› dönüfltürerek kendi varl›¤›n› meflrulaflt›rd›¤›n› öne sürer. Ünlü The Medium is the Massage: An Inventory of Effects (Arac› Masajd›r: Etkiler Envanteri) adl› kitab›nda (1967) ise bir sözcük oyunundan yola ç›kan McLuhan mesaj ve masaj sözcükleri aras›ndaki fonetik benzerlikten yararlanarak arac›n›n (medium. Ünite . kitle iletiflim arac›) insan duyular› üzerinde masaj gibi bir etki yapt›¤›n› belirtecektir. Ergur. asl›nda tafl›d›¤› en önemli iletinin kendi meflruiyeti oldu¤unu ifade etmekteydi. iletinin anlam›n› çözmeye yönelik çabalar› da büyük oranda geçersiz k›l›yordu çünkü as›l anlam.Medya 175 Post-Modern Yaklafl›m Post-modern düflünce son dönemde medya çal›flmalar›n› da oldukça etkilemifltir. Foto¤raf 7. post-modern dönemde imgenin gerçeklikle hiçbir ba¤› kalmam›flt›r. 2012).

büyük sermaye sahiplerinin ç›karlar›n›n “basit bir yans›mas›” olarak görülmemelidir. medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklan›r. Medya kurulufllar›n›n hükümetlerle kamu ad›na gözetim iliflkisi büyük ölçüde kendi maddi ç›karlar›n› koruma iliflkisine dönüflmüfltür. Böylelikle halk›n neyi görece¤ine. 2003: 83-84).176 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. medya yöneticilerinin ve çal›flanlar›n›n etkinliklerini flekillendirir. propaganda modeli ad›n› verdikleri yaklafl›mlar›nda devlet ve özel sektörün propaganda ifllevinin medyan›n bütün hizmetleri içinde çok önemli bir yer tuttu¤unu belirtirler ve özel mülkiyet alt›ndaki medya kurumlar›n› s›n›f tahakkümünün araçlar› olarak nitelendirirler. Medyada bir dizi mesleki kodlar a¤› içinde belirli kiflisel ve/veya toplumsal amaçlar do¤rultusunda çal›flan medya profesyonellerinin tamamen olmasa da görece özerkli¤i vard›r. Medya içeriklerinin/ürünlerinin üretimi flüphesiz medya kurulufllar›n›n yap›s› ile yak›ndan iliflkilidir. Medya endüstrilerindeki kapitalistleflme pazara girifli engellemekte ve egemen ekonomik güçlerin ayr›cal›kl› bir konuma sahip olmalar›na neden olmaktad›r. Herman ve Chomsky (1988). bu yaklafl›ma göre mülkiyet sahiplerinin niyetinden çok. Peter Golding ve Graham Murdock gibi bu yaklafl›m›n temsilcilerine göre medya içerikleri. Medyan›n mülkiyetine sahip olanlar›n medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahip oldu¤unu belirten araçsalc› yaklafl›mlar medyada mülkiyet ve yönetimin do¤rudan birbirine ba¤l› oldu¤unu belirtirler. Ayn› zamanda reklam verenlerin. Medyan›n ard›ndaki kapitalist dinamikler ve ekonomik ç›karlar ihmal edilerek analiz edilemeyece¤ini vurgulayan elefltirel ekonomi politik yaklafl›m. Artan özellefltirme politikalar› sonucunda tekelleflme e¤ilimi tek seslili¤i beraberinde getirmektedir (Murdock. Mülkiyet yap›s›ndaki de¤iflim ayr›ca medyan›n siyasi iktidarla da iliflkisini de¤ifltirmifltir. duyaca¤›na ve düflünece¤ine karar verme ve düzenli propaganda kampanyalar›yla kamuoyunu yönetme gücüne sahiptirler. 1991: 55). Neo-liberal politikalar›n start ald›¤› 1980’li y›llarda bafllayan özellefltirme uygulamalar› sonucunda bugün “büyük” medya kurumlar›n›n tamam› büyük ölçüde finans ve endüstriyel sermaye alan›ndaki büyük holdingler taraf›ndan sat›n al›nm›flt›r. medya sahiplerinin. kültürel ve siyasal yaflam üzerinde de kontrol gücüne sahip olabilecekleri tehlikesine dikkat çekilir. Egemen seçkinlerin mülkiyetinde olan medya do¤rudan onlar taraf›nda kontrol edilmektedir. Ekonomik yap›n›n bask›s› maksimum kâr için hareket etmeyi ve bunun için daha fazla rekabeti gerektirdi¤inden. Sorun sadece sahip olduklar› birçok büyük flirketle birlikte çok say›da medya kurumuna da sahip olan büyük sermayedarlar›n medya üzerinde do¤rudan denetimleri de¤ildir. 1990:6-10). Benzer gelenek içindeki yap›sal yaklafl›ma göre ise ekonomik yap›. büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimine tarihsel olarak özellikle ekonomi politik yaklafl›mlar hassasiyet göstermifllerdir. Medya patronlar› hangi fikirlerin kitlelere ulaflt›r›laca¤› konusunda tart›flmas›z söz sahibidir. medya profesyonellerine yönelik bu yap›sal bask› ve s›n›rlamalar daha belirleyicidir (Williams. gerekirse reklam vermeme yoluyla medya içeri¤ini do¤rudan etkileyebilme potansiyelleri söz konusudur ve . Bu nedenle yukar›da de¤inilen yaklafl›mlar› “k›smen hakl›” olsalar da “sistemdeki çeliflkileri gözden kaç›r›r” zira “medya sahipleri her zaman dilediklerini yapamazlar” (Golding ve Murdock. Yine de medya sektöründe alan›n en büyü¤ü olan flirketlerin toplumsal.

1991:74. Gurevitch ve Blumler. bütün Afrika k›tas›ndaki mobil telefon say›s›ndan fazlayd›. 2009) Türkiye’de Medya Endüstrisi ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gülseren TürkiK ‹ TAdakl›’n›n A P ye’de Medya Endüstrisi: Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri. iletiflim teknolojilerine eriflim aç›s›ndan dijital bölünmenin giderek kapand›¤› ya da en az›ndan eskisi kadar büyük bir sorun olmad›¤› izlenimi yaratabilir. yurttafll›k erdemlerini gelifltirmekten ziyade özel zevkleri gelifltirmeye hizmet etmekte. GüSIRA S‹ZDE nümüz medyas›n›n büyük bir k›sm›n› oluflturan “e¤lence medyas›. dünden bugüne Türkiye’de Medya sektörünün dönüflümüyle ilgili de D. 2004) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. sansür ve bask› mekanizmalar› gibi etkenler nedeniyle yeni medya üzerinden özgür bir iletiflim kuramayan kesimler ile bu olana¤› etkili biçimde kullanabilen toplum kesimleri aras›nda gün geçtikçe artan bir uçurum gözlemlenir oldu. Gelinen durum.155-164. Kapitalist endüstrilerin genelinde oldu¤u gibi medya endüstrisindeki üretim de DÜfiÜNEL‹M piyasa koflullar›nda gerçekleflir ve kâr merkezlidir. Beybin Kejanl›o¤lu’nun Türkiye’de Medyan›n Dönüflümü ‹mT E L E V ‹ Z Y O(Ankara: N ge Kitabevi. insanlara yurttafl olarak seslenmekten çok tüketici olarak seslenmeyi tercih etmekte” oluAMAÇLARIMIZ fludur (Golding ve Murdock.Medya 177 bu potansiyel. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte. 2006) kitab›n›. dünyan›n en yoksul bölgelerinde bile ‹nternet.2 milyar $) olmufltur. 1992: 147-148. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda genel olarak toplumsal cinsiyete. 2009: 123-125). dil. Ünite . yafla. Türkisahip olmak gerekir. bir ölçüde bu teknolojiler için de geçerli hâle geldi. “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor.7. 1990:215-216). toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekiyor ve bu sorunu ilk kez dijital uçurum (digital divide) ya da dijital bölünme olarak tan›ml›yordu. 1999 y›l›na gelindi¤inde Tayland’da kullan›lan mobil telefon say›s›. kültürel s›n›rlar. Gökalp. benzer biçimde ABD’de de bütün dünyadaki bilgisayarlardan fazlas› bulunuyordu (Creeber ve Martin. D ‹ K K A T Medya kurumlar› daha çok reklam geliri elde etmek için kamusal fayda ve toplumsal sorumluluk ilkelerinden s›yr›larak giderek “e¤lence medyas›” hâline dönüflmüfltür. Daha çok kâr için daha çok reklam almak. gelire. 2011 y›l›nda Türkiye’de reklam pastas›n›n büyüklü¤ü yaklafl›k 3. Bölünmeler ‹NTERNET . daha çok reklam almak için de daha çok izlenme oran› ve/veya tiraja S O R U gibi. Günümüzde dünyan›n birçok ülkesinde oldu¤u ye’de de büyük bir “reklam pastas›” vard›r. 1990’lar›n sonunda ABD’de Ulusal Telekomünikasyon ve Enformasyon ‹daresi (NTIA). Raporun haz›rland›¤› 1990’l› y›llarda ileri kapitalist ülkeler birer bilgi toplumu olarak öne ç›karken dünya nüfusunun % 80’i yaflamlar› boyunca bir kez bile herhangi bir telefondan çevir sesi duymam›flt›. Dünya üzerinde dijital teknolojilere ulaflacak maddi güce sahip olmayan.8 milyar (yaklafl›k 2. ›rka ve konuma ba¤l› eflitsizliklerden söz eden bir rapor haz›rlad›. mobil telefon gibi teknolojilerin yayg›nlaflmas›na neden oldu. (Ankara: Ütopya Yay›nevi. ‹NTERNET Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n uzun y›llar geleneksel medyaya dair dile getirdi¤i kayg›lar. Öte yandan son on y›lda yeni iletiflim teknolojilerindeki geliflmeler ve ucuzlama e¤ilimi. belirli bir medya okuryazarl›¤› becerisi kazanamayan. Oysa dijital bölünme “teknolojiye do¤rudan eriflim olana¤› bulanlar” ile “bu olanaktan yoksun olanlar” aras›ndaki uçurumdan ibaret de¤ildir. Söz konusu bölünmeyi besleyen e¤itime dayal› so- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar. medya sahiplerinin reklam verenlerin beklentilerine ve (ideolojik) ç›SIRA S‹ZDE karlar›na uygun yay›n politikalar› ve bu yönde bir oto-kontrol gelifltirmelerine neden olabilir (Curran.

‹nternet ve dijital iletiflim araçlar›n›n küresel düzeyde bireysel ve toplumsal yaflama etkilerinden söz edilebilir. toplumsal cinsiyet. alt bafll›klara ayr›lmal›. sosyo-ekonomik sorunlar›n› tarif edebilecek ve bu koflullar›n oluflumunda etkili olan süreçlerle ve kurumlarla mücadele edebilecek bir bilince sahip olmalar› gerekiyor. küresel eflitsizliklerden beslenen ve dünyay› farkl› bölgelere ay›ran co¤rafi uçurumlar. yoksullar›n. e¤itim düzeyine ve demokratik de¤erlere dayanan köklü uçurumlar. kültürel. bir anlamda geçersizleflmifl. Benzer biçimde dünyada üretilen dijital içeri¤in büyük k›sm›n›n ‹ngilizce olmas›. yafl ve gelir gibi sosyo-demografik engellerin yaratt›¤› toplumsal uçurumlar. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. bilgi ak›fl›n›. metaforik olarak ulus-devletin s›n›rlar› afl›lm›flt›r. s›n›f. fiziksel olarak de¤il ama alg› olarak daha önce hiç olmad›¤› kadar küçülmüfl durumdad›r. ›rk. kültürel. toplumsal cinsiyete. politik ve co¤rafi s›n›rlar bulunuyor ve bu sorunlar basit bir teknolojik altyap› politikas› ya da en yak›ndaki ‹nternet ba¤lant›s› üzerinden dijital dünyaya eriflmekle afl›lam›yor. Ulusal. di¤er uçurumlarla ve bölünmelerle iliflki içinde tart›fl›lmal›d›r. Bireylerin iletiflim teknolojilerinden etkili biçimde yararlanabilmeleri için ‹nternet’in sundu¤u s›n›rs›z say›daki dijital içeri¤i eleyebilecek. Baflta ‹nternet olmak üzere küreselleflme sürecinin en önemli tafl›y›c›lar› olarak yeni iletiflim teknolojileri. Bütün bu sorunlar›n yan› s›ra toplumlar›n bar›nd›rd›¤› bir ucu ekonomik-s›n›fsal koflullara. e¤itim. Bu teknolojilerle birlikte bireyin zaman ve mekân alg›s› radikal de¤iflimlere u¤ram›flt›r. Küresel kapitalizm sadece küresel ekonomi-politi¤i yap›land›rmakla kalmamakta. Yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri sayesinde dünya. Ça¤dafl küreselleflme sürecinin kendinden önceki dönemden belirgin biçimde ayr›lmas›nda belirleyici rol oynayan elektronik ve dijital teknolojiler sayesinde ulusal s›n›rlar. Bugün uydu. çözümleyebilecek ve kendi yaflamlar›nda etkin biçimde kullanabilecek düzeyde e¤itim alm›fl olmalar›. Böylece. ulusal s›n›rlar›n afl›larak ulus-ötesi kamusall›klar›n oluflmas›n› mümkün k›lmaktad›r. kapitalizminin ve tüketim kültürünün de¤erlerini ve yaflam felsefesini tafl›yan ticarileflmifl . politik sürece ve eylemlere etkin kat›l›m› s›n›rlayan rejimlerin yaratt›¤› (anti)demokratik uçurumlar giderilmeksizin bireyler ve toplumlar aras›ndaki dijital makas›n daralt›lmas› mümkün gözükmüyor. Özetlemek gerekirse dijital bölünme kavram› teknolojiye sahip olmak ya da olmamak sorununa indirgenemeyecek kadar karmafl›kt›r.178 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar runlar. bu içerikleri anlayabilenlerin say›s›n› önemli ölçüde s›n›rlarken yerel diller ‹nternet ortam›nda giderek marjinallefliyor (Creeber ve Martin. Bugün milyarlarca insan uydu ve ‹nternet teknolojisiyle düne kadar sahip olmad›klar› bir dizi kültürel ve sosyal deneyimi yaflayabiliyor. dahas› kendi s›n›fsal. çocuklar›n. bu süreç içinde. 2009: 124). ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Küreselleflmeyi yaflama geçiren en önemli dinamiklerden biri. engellilerin ve toplum içerisinde marjinallefltirilen di¤er kimliklerin ‹nternet ortam›nda temsilini sorunlu hâle getirirken söz konusu teknolojilere eriflimi de demokratik olmaktan ç›kar›yor. az›nl›klar›n. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin tüm dünyay› sar›p sarmalayarak küresel imgelerin. kad›nlar›n. bölgesel. ulus-devletlerin türdefl ve d›fla kapal› ulusal kültürleri korumalar›n› oldukça zorlaflm›flt›r. bu teknolojilerin sundu¤u olanaklardan ve s›n›rl›l›klardan haberdar olabilecek kadar teknoloji okuryazar› olmalar›.

Kuramc›ya göre “a¤ toplumu” kavram›. Castells’e göre ikinci milenyum sona ererken yaflanan sosyal. her ne kadar kendinden önceki toplum modellerini miras alsa da bugüne kadar tan›k olmad›¤›m›z baflka nitelikler ve yenilikler de tafl›yor.Medya 179 medya ürünlerinin da¤›t›m yoluyla küresel kültürü de belirlemektedir. yüzy›l boyunca kullana geldi¤imiz “endüstri toplumu”. finansal son derece karmafl›k bir ak›fllar uzam›na dönüflmüfltür ve medya bu sürecin en önemli aktörlerinden biridir. Appadurai’›n (1996) dile getirdi¤i üzere ça¤dafl küreselleflme sürecinde dünya. daha az geliflmifl ülkelere. bu yeni toplumsal örgütlenmeyi aç›klamakta bize yard›mc› olabilir. Dünya. teknolojik. “a¤ toplumu”nun kavramsallaflt›r›lmas›na öncülük etmifltir Kaynak: http://4.com/_mVKuDt3Xp3A/R4dr3o-Y_zI/AAAAAAAAAHw/YTvaxpHTxJA/s400/castells. etnik. Yeni medyan›n olanaklar›ndan yararlanabilen bireyin kürenin herhangi bir bölgesiyle iletiflime geçebilmesi ve ortak bir deneyim yaflayabilmesi için. Öte yandan tek yönlü -sadece geliflmifl kapitalist ülkelerden. enformasyon toplumu ve iletiflim alan›ndaki tezleriyle ve etkili çal›flmalar›yla tan›nan Manuel Castells.7 Kent sosyolojisi. Küresel kültür bir yandan benzeflme/homojenleflme e¤ilimini körüklerken bir yandan da çeflitliklerin ve farkl›l›klar›n alt›n› çiziyor. ekonomik etkileri aç›s›ndan kendinden önceki dönemlerden farkl›laflan. Ünite . 20. “sanayi-sonras› toplum” ya da “bilgi toplumu” gibi tan›mlamalar yetersiz kal›yor. Foto¤raf 7. gerçekte küreselleflme sürecinin geldi¤i en son ve karmafl›k toplumsal örgütlenmelerden birine. farkl› kültürel kimlikler yeniden keflfediliyor. Bat›l› toplumlardan bafllayarak yayg›nlaflt›¤› ileri sürülen bu yeni toplumsal model. ekonomik ve kültürel dönüflümün do¤urdu¤u yeni toplum biçimi karfl›s›nda 20. yüzy›l›n sonlar›nda enformasyon ve iletiflim teknolojileri alan›nda yaflanan radikal geliflmeleri ve bu geliflmelerin yaratt›¤› toplum modelini tan›mlamak amac›yla kullan›l›yor (2010: XVI). toplumsal. yeni bir toplumsal yap›n›n. Bugün okuma yazmay› ö¤renmeden bilgisayar teknolojisini kullanabilen çocuklar›n bile kolayca üstesinden gelebildikleri bu “basit” iletiflim süreci. etkileflimin tek yönlü de¤il karfl›l›kl› oldu¤unu biliyoruz.bp.jpg .blogspot. ideolojik. kültürel. A¤ Toplumu Kavram› ‹lk kez Manuel Castells taraf›ndan 90’l› y›llarda gelifltirilen kavram. Bugün dünyan›n farkl› bölgelerinde mikro/bölgesel küreselleflmelerin yafland›¤›n›. a¤ toplumunun yükselifline iflaret ediyor.7. Gerçekten de günümüz tüketim kültürünün ve tüketimcilik ideolojisinin yeniden üretiminde medyan›n çok önemli bir rolü vard›r. ‹nternet ba¤lant›s› olan bir bilgisayar›n ya da telefonun klavyesinde birkaç tufla basmas› yetebiliyor. a¤ toplumunun inflas›na tan›kl›k ediyor.ve tek tip bir küreselleflmeden söz etmek elbette mümkün de¤ildir. teknolojik.

D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 180 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Manuel Castells’in K ‹ T AA¤ P toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. efl zamanl›l›k. politik. Günlük yaflam›m›zda bu araçlar› kullanarak gerçeklefltirdi¤imiz her türlü iletiflimde kontrol ve kay›t alt›na al›nmam›za neden olabilen izler b›rak›yoruz. küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor. bir çeliflki gibi görünse de yeni iletiflim teknolojileri sayesinde hiç tan›k olmad›¤›m›z bir özgürlü¤ü. yak›n. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET A¤ toplumu. Sayd›¤›m›z iletiflim araçlar›n›n kitlelerin kullan›m›na sunulmas›n›n üzerinden henüz bir çeyrek yüzy›l bile geçmedi. Bu de¤iflimlere ba¤l› olarak daha önce de de¤indi¤imiz üzere uzak. Bir ürünün tamamlanmas› birden fazla iflçinin küresel efl güdümüyle gerçekleflebiliyor. hatta evlerini terk etmeden çal›flma imkân›na eriflebiliyor. yavafl. 2008) kitab›nda tart›flmam›za temel oluflturan geliflmeleri ayr›nt›l› biçimde bulabilirsiniz. etnik. gündelik hayat›m›zda yans›malar›n› gide‹NTERNET rek daha fazla hissediyoruz. kültürel. oysa bu araçlar›n olmad›¤› bir hayat› art›k düflünemiyoruz. Bireyler do¤rudan bir flirkete ba¤l› olmadan. gerçek-zaman (real-time). Küreselleflmenin toplumsal ve bireysel yans›malar›n›n en somut biçimde gözlemlenebildi¤i bir dönemden geçiyoruz ve bu süreçte yeni medya sayesinde sosyalleflme pratiklerimiz de alabildi¤ine de¤ifliyor. dinî. s›n›fsal yeni topluluklar kurabildi¤ini. yeni iletiflim teknolojilerinin genifl olanaklar›ndan yararlanarak ortak kültürel de¤erlere ba¤l›l›k gösterebiliyor. Bir iflveren. kültürel. K›sacas›. küresel kamusal alanlara aç›lman›n yepyeni yollar›yla tan›fl›yoruz. co¤rafyas› geniflliyor. medya çal›flmalar› alan›n›n oldukça yeni kavramlar› aras›nda yerini alsa da asl›nda kavram›n iflaret etti¤i toplumsal dönüflüme yabanc› say›lmay›z. s›n›fsal yeni topluluklar kurabiliyor. bölgesel. cep telefonu ve di¤er dijital teknolojiler sayesinde ulaflabilece¤imiz ve paylaflabilece¤imiz bilginin miktar› art›yor. h›zl›. ortak ç›karlar ve ilgi alanlar› do¤rultusunda bir araya gelebildi¤ini gözlemliyoruz. gün geçtikçe a¤lara olan ba¤l›l›¤› art›r›yor. ulusal ya da uluslar aras› sözcükleri eski önemlerini h›zla yitirirken. Küresel düzlemde bireyler ve gruplar iletiflim teknolojilerini kullanarak ortak ç›karlar› ve ilgileri do¤rultusunda ülkelerinin politik s›n›rlar›n› aflabiliyor. ‹nternet üzerinden pekifltirilen yatay ve etkili bir örgütlenme modeliyle hiyerarflik iktidar yap›lar› ve diktatör- . Küresel eksende bak›ld›¤›nda ise giderek artan say›da bireyin ve grubun iletiflim teknolojilerini kullanarak ülkelerin politik s›n›rlar›n› aflabildi¤ini etnik. Öte yandan ayn› geliflmeler bugüne dek yaflamad›¤›m›z ölçüde bir ba¤›ml›l›k ve kontrol gerçe¤ini de beraberinde getiriyor. yak›nsama (convergence). dinî. Giderek ucuzlayan ve yayg›nlaflan ‹nternet. yeteneklerimizin s›n›rlar›n› geniflletiyor. hak temelli oluflumlar. Toplum ve Kültür (‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. Böylece farkl› kültürlerden gelen bireyler. yersiz yurtsuzlaflma (deterritorialization). Çevreci hareketler. politik. küresel bir yurttafll›k kavram›n›n da temellerini at›yor (Stevenson. yine tan›k olmad›¤›m›z bir ba¤›ml›l›k deneyimiyle bir arada yafl›yoruz. Bizzat içinde yafl›yoruz bu dönüflümün. Kendi özel alan›m›zdan yerel. Özellikle ileri kapitalist toplumlarda iletiflim teknolojilerinde yaflanan ve h›zla dünyan›n kalan›na yay›lan geliflmeler. esnek istihdam rejimleri h›zla yayg›nlafl›yor. yerel. iletiflim teknolojilerinin getirdi¤i olanaklardan yararlanarak yerel bir co¤rafyaya ba¤l› kalmadan üretim gerçeklefltirebiliyor. Böylece esnek emek. ulus-afl›r›l›k ve küresel ak›fl kavramlar› öne ç›k›yor. 2003). ‹letiflimin de¤iflen do¤as› bizi alabildi¤ine özgürlefltiriyor.

hak temelli oluflumlar. 2002) çarp›c› örnekleri aras›nda say›l›yor. H›zla SIRA yayg›nlaflan bu yeni üretim anlay›fl›nda maliyetleri düflürmek ve üretimi h›zland›rmak için büyük ölçekli. Ford. yaratt›klar› dalgalanmalar. Tokyo gibi küresel kentlerin kendi aralar›nda kurduklar› iletiflim a¤lar› ve bu yolla gerçekleflen ekonomik etkinlikler. afla¤›dan küreselleflmenin (Kellner. dikey bir örgütlenmeye anlay›fl›na tan›k oldu: Fordist üretim anlay›fl›. bu kentlerin ait olduklar› ülkelerin gücünü afl›yor. finans merkezî konumunda olan New York. 1960’lara gelindi¤inde kriz sinyalleri vermeye bafllad›: Ücret politikalar›. Ulus-temelli Fordist üretim biçimi verimli olmaktan uzaklafl›rken yerini dünyan›n farkl› bölgelerine yay›lan parçal› ve esnek üretim modellerine b›rak›yordu. Kaynak: http://www.html) Uzun y›llar baflar›l› olan ve ekonomik ve toplumsal etkileri aç›s›ndan 20. yüzy›l›n en önemli geliflmeleri aras›nda say›lan Fordist üretim modeli. Afla¤›dan küreselleflme kavram›n› anlafl›l›r k›lmak için küresel düzeyde SIRAbaflka S‹ZDEörnekler verebilir misiniz? 1 SIRA S‹ZDE Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Bat›l›. Böylesine karmafl›k bir üretim sürecinin yö- .com/news/local/breaking_news/2011/01/daniel_bell_not.8 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Amerikal› sosyolog Daniel Bell K (1919‹ T A P 2011). küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor. madencilik sektörünün yan› s›ra ikincil endüstrilerde çal›flanlar›n say›s› azalma e¤ilimi gösterdi. Çevreci hareketler. ulusafl›r› örgütlenmeler yoluyla afla¤›dan küreselleflme ad› verilen toplumsal hareketleri bafllatm›fllard›r. bilgi toplumu ve a¤ toplumu ‹NTERNET tart›flmalar›na kaynakl›k edecek nitelikte öngörüler gelifltirmeyi baflarm›flt›r. yüzy›l›n ilk yar›s›nda hiyerarflik. ModelS ad›n› O R U Amerikal› ifl adam› Henry Ford’dan al›yor. belirli bir sürat ve beceriyle yapmakla sorumluydu. Ünite . dünyan›n kalan›n› yak›ndan ilgilendiriyor (Sassen. AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7.boston. lükler afl›n›yor. sosyal politikalar.7. sanayileflmifl toplumlar 20. Yeni medyan›n olanaklar›n› etkili biçimde kullanan bu oluflumlar. Daniel Bell gibi önde gelen düflünürlerin öngörülerini hakl› ç›karacak baz› geliflmeler yafland›: Yaflanan kriz karfl›s›nda hizmet sektöründe çal›flanlar›n say›s› düzenli olarak artarken tar›m. Londra. Bu y›llarda Bat›l› toplumlarda. Band›n çevresinde bulunan iflçiler ve uzmanlar. yüksel maliyetli altyap› çözülmesi güç ekonomik sorunlara yol açt›. rasyonel ve kitlesel üretim biçimi benimsendi. 2001). bant hareket ettikçe önlerine gelen parçalar üzerinde sadece kendi görev tan›mlar›na uygun olan iflleS‹ZDE ri. 1970’li y›llarda endüstrisonras› topluma dair çok önemli TELEV‹ZYON gözlemlerde bulunmufl. otomobil üretiminde gelifltirdi¤i üretim modelinde bir otomobile ait parçalar›n fabrikada bir bant üzerinde hareket etmesini önD‹KKAT görüyordu.Medya 181 Afla¤›dan küreselleflme: Küreselleflme sürecinde ekonomik ve politik iktidar sahiplerinin ç›karlar› korunurken iktidara uzak bireylerin ve toplumlar›n y›k›c› etkilere maruz kald›klar›n› ileri sürenler. Yine ayn› teknolojiler sayesinde.

9 Ünlü ‹ngiliz yönetmen ve komedyen Charles Spencer Chaplin (bilinen ad›yla. yeterince aç›klay›c› gözükmüyor. gazete gibi iletiflim araçlar›n›n. televizyon. araflt›rmac›lar. genifl halk kesimlerine ulaflmay› hedefleyen “kitlesel iletiflimi” ve Frankfurt Okulu’nun elefltirilerini yöneltti¤i “kitle kültürü” anlay›fl›n›n flekillendirdi¤i medya sektörü. Charlie Chaplin). üreticisi de olabildikleri bir iletiflim ortam›ndan söz ediyoruz.com/watson-jeopardy-and-11-other-man-vs-machine-battles-of-epic-proportions/ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U 20. bireyin kapitalist üretim sisteminde bir makinenin de¤ersiz bir parças›na dönüflümünü alayc› bir tonda elefltirir. A¤ toplumu kavram›n›n.182 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar netilebilmesi. Bu yeni iletiflim ortam›n› tan›mlarken “kitle iletiflimi” terimini kullanmak. Bu geliflmenin sonuçlar›n› bugün ç›plak gözle izleyebiliyoruz. dönüflüyor. yüzy›lda sinema. iletiflim sürecine etkin olarak kat›labildikleri. bir yandan sanayi sonras› toplumlar›n temel özellikleri aras›nda say›l›rken bir yandan da 1970’li y›llarda “bilgi toplumu” ya da “enformasyon K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . yukar›dan afla¤› yap›lanan bir iletiflim modelini betimlerken bugün bireylerin diledikleri gibi DÜfiÜNEL‹M geniflletip daraltabildikleri. Her ne kadar televizyon merkezî yerini koruyor gözükse de özellikle 15-24 yafl aras›nda yer alan genç kesimin bilgisayar temelli teknolojilerle iletiflimi bafl döndürücü bir h›zla art›yor. bilgi ve iletiflim teknolojilerine olan gereksinimi de kaç›n›lmaz olarak art›r›yordu. B‹T uzmanlar›. teknokratlar vb. televizyon flirketleri yeni nesle ulaflabilmek için onlar›n tercih etti¤i medya ortamlar›nda var olmaya çal›fl›yor. radyo. Kitle iletiflimi modeli. medyan›n yalS O R U n›zca tüketicisi de¤il. Kaynak: http://modcool. Foto¤raf 7. kitle iletiflimi. tüD‹KKAT ketim toplumu ya da web toplumu kavramlar› gibi oldukça tart›flmal› bir kavram oldu¤unu ve yaflanacak yeni dönüflümlerin ard›ndan yerini farkl› kavramlara b›rakaca¤› gerçe¤iSIRA S‹ZDE ni akl›m›zda tutmal›y›z. kitle kültürü. genifl halk kesimlerinin öne ç›kt›¤›. 21. üretim ve da¤›t›m politikalar›n›n bu genifl pazara göre ayarland›¤›. ‹flte buAMAÇLARIMIZ dönüflümler. gerek tek yönlü bir ak›fl› benimsedi¤i için gerekse yeni dünyada bireyin etkin rolünü görmezden geldi¤i için. bilgi toplumu. Medyaya ça¤dafl elefltirel yaklafl›mSIRA S‹ZDE lar bölümünde de¤indi¤imiz üzere kitle iletiflimi. Modern Zamanlar (1936) filminde. ciddi bir otorite yitimine u¤ruyordu. Bu yeni toplumsal yap› içerisinde üretim araçlar›na sahip sermayedarlar›n iktidar› h›zla zay›flarken bilgi ve enformasyonu kontrol edebilenler (Örn. yüzy›l›n ilk y›llar›nda bu yeni toplumsal örgütlenmeye uyum göstermek zorunda kald›. K›saca belirtmek gerekirse geleneksel medya elbette yok olmuyor ancak yeni teknolojilere uyum göstermek zorunda kal›yor. ülkelerinin s›n›rlar›na ba¤l› kalmadan küresel iletiflime eklemlenebildikleri. t›pk› kitle toplumu.) giderek güçleniyordu.

ard›ndan da bu içeriklerin bireyin toplumsal iliflkilerine ne tür katk›larda bulundu¤u sorusunu sormufltuk. Dolay›s›yla sanayi-sonras› topluma atfedilen pek çok niteli¤in. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› görünür hâle geldi. üretilen bir ürüne pazar bulmak yerine var olan pazar›n taleplerine göre üretimi benimseyen. bireysel. Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi (Dost. Böylece kapitalist üretim iliflkilerinde enformasyonun ve enformasyon teknolojilerinin yaflamsal önem kazand›¤›. E L E iki V ‹ Z soruyu YON ‹flte bu bölümde ele alaca¤›m›z “etkileflimli medya” kavram›. son derece önemli toplumsal yans›malar› olan ve a¤ toplumu tart›flma‹NTERNET lar›nda öne ç›kan kavramlar aras›ndad›r. depolama. iflleme ve yayma teknolojileri de ekonominin çekici gücünü oluflturuyor. 2005) kitab›nda da SIRA S‹ZDE geleneksel iletiflim araçlar›ndan. Nurcan Törenli’nin Yeni Medya. Kimi kuramc›lar taraf›ndan kapitalizmin bu yeni aflamas›. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda ekonomik etkinliklerin enformasyon/bilgi ak›fl›na s›k› s›k›ya ba¤l› oldu¤u ilk toplumsal yap›lanman›n da sanayi sonras› toplumlar oldu¤unu görüyoruz.Böylesine karmafl›k bir örgütlenmeSIRA en S‹ZDE nin çökmeden ayakta kalabilmesi için. bir baflka ifadeyle “enformasyonu” kullanma. belirsizlikleri aza indirebilen. Dijital temelli teknolojilerden. Nilüfer Timisi. Enformasyonun yine bir baflka enformasyonla üretildi¤i bu dönüflümlü üretim ortam›nda somut olarak dokunamad›¤›m›z ama piyasada de¤iflim de¤eri tafl›yan bu ekonomik ürünü. çok DÜfiÜNEL‹M dü¤ümlü bir iletiflim modeli gerekiyordu. Yeni ‹letiflim Ortam› (Bilim ve Sanat. Ünite . yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›. Metin boyunca yeri geldikçe bu sorulara yan›t vermeye çal›flt›k. ‹lk kez Amerika Birleflik Devletleri’nde Silikon Vadisi’nde ortaya ç›kan geliflmeler. Enformasyon odakl› bu ekonomik yap›da farkl› birimler. bilgisayar teknolojisi ve di¤er ileri teknolojilerin dönüfltürücü gücüne vurgu yapan yeni parametrelerle yeniden tan›mlan›yordu. yerel. büyük ölçüde bilgi/enformasyon toplumuna ve a¤ toplumuna da miras kald›¤›n› ileri sürebiliriz.7. bilgi ve iletiflim teknolojilerini yap›sal olarak dönüfltürdü ve h›zla dünyan›n kalan›n› etkisi alt›na ald›. küresel iliflkilerin bir arada buS O R U lundu¤u a¤ toplumunun da temel mimari özelli¤ini oluflturuyor. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Etkileflimli Medya An›msayaca¤›n›z üzere bu bölümün giriflinde “medyan›n ifllevi sadece bir noktaK ‹ T A hemen P dan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r?” sorusunu yöneltmifl. Üretim/tüketim iliflkilerini dönüfltüren bu yeni örgütlenme biçimi. bilgisel (enformasyonel).Medya 183 toplumu” olarak adland›r›lacak olan dönüflümün ayak sesleri olarak kabul edildi. parçal›. Hiyerarflik yap›lanma yerini. Açmaya çal›flal›m: “Etkileflimlilik” (interactivity). 2003) yeni D ‹ K K Akitab›nda T medyan›n demokratik kat›l›m süreçlerindeki yans›malar›n› ayr›nt›l› biçimde irdeliyor. küresel ve efl zamanl› iletiflimi mümkün k›lan çok merkezli. Bir bak›ma “sanayi-sonras› toplum” kavram›. yatay bir örgütlenme modeline b›rakt›. hatta daha da s›n›rlayarak söyleyelim. daha esnek. Ther da ayn› anda kesen bir noktada duruyor. ‹nternet’den önce gerçek anlamda “etkileflimli medya” kategorisinde say›labilecek tek iletiflim arac› telefondur. farkl› co¤rafyalarda efl güdümlü çal›flabilir hâle geldi. dijital a¤lar›n ve yeni iletiflim teknolojilerinin içeri¤ini ve s›n›rlar›n› yeniden tan›mlad›¤›. toplumsal. yeni medyaya geçiflin arka plan›n› ve haber medyas›na yans›malar›n› bulabilirsiniz. Uzak mesafelerdeki bireyK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . A¤ toplumunun kurulufluna öncülük eden ve çok say›da araflt›rmac› taraf›ndan bilgi/enformasyon ça¤› olarak adland›r›lan bu dönemin arkas›nda 1950’li y›llarda mikro-elektronik alan›nda yaflanan devrim niteli¤indeki geliflmeler yat›yor. esnek.

Bugün birkaç saniyede gerçeklefltirebildi¤iniz bu “basit” etkileflimli iletiflim hizmeti. sohbet odalar›ndan haber sitelerine. sizden önce numara yazd›ranlar›n konuflmalar›n› bitirmelerini sab›rla bekledikten sonra da ayn› santral memurunun sizi arayaca¤› o mutlu an›n bir an önce gelmesini dilemeniz gerekiyordu. bireysel ve toplumsal iletiflimin s›n›rlar›n›n da geçirgenleflmesi. bu denli karmafl›k ve pahal› olunca baflka ülkelerde yaflayanlar› tan›d›klar›m›z› aramak da ancak özel günlerde katlan›labilecek bir zahmete dönüflüyordu. Birey. kendi tarihi içerisinde önemli aflamalar kat etmifl. Ancak tahmin edilece¤i gibi yak›nsama. farkl› zaman dilimlerinde genifl bir içerik yelpazesi sunan ve tüketmek istedi¤i içeri¤i diledi¤i gibi seçebilme olana¤› veren televizyon yay›nc›l›¤›na da böyle bir sürecin sonunda ulafl›ld› (Hodkinson. Yine de ayn› y›llarda Türkiye’de “milletleraras›” bir telefon görüflmesi yapabilmek için bir santral numaras›n› çevirmeniz. teknolojik yak›nsama ad› verilen olguyu yarat›yor. bir iletiflim arac›n›n dü¤mesine basarak kendisine sunulan içeri¤i tüketmek zorunda olmaktan tümüyle kurtuluyor. toplumsal ve kültürel yap› üzerindeki dönüfltürücü etkisine odaklanman›n kaç›n›lmaz oldu¤unu belirtmifltik. iletiflim tarihi içerisinde özel bir konuma sahiptir. Bu etkileri tan›mlarken de¤inmemiz gereken kavramlardan biri de yak›nsamad›r. Etkileflimin s›n›rlar›n› yeniden tan›mlayan ve daha önce bir benzeriyle karfl›laflmad›¤›m›z bu yeni iletiflim ortam›. Yak›nsama Kültürü A¤ toplumunun niteliklerini anlamaya çal›fl›rken teknolojinin ekonomik. Bugün “etkileflimli medya” kavram›n› ‹nternet ve di¤er dijital teknolojilerin sa¤lad›¤› olanaklar aç›s›ndan düflündü¤ümüzde. pek çok etkileflimli iletiflim arac›n›n bir arada ayn› a¤ içerisinde uyumlu biçimde çal›flabilmesiyle mümkündür. 2011). ‹nternet ve dijital teknolojiler sayesinde yeni bir “ilk”le daha tan›flt›: Etkileflimli kitlesel iletiflim. hatta giderek a¤’laflmas› anlam›na geliyordu. içeri¤ini ve s›kl›¤›n› kendisinin seçti¤i. Bugün. Bu iletiflim ortam› bireysel oldu¤u ölçüde kitlesel de olabiliyordu. Çok gerilere gitmemize gerek yok: 1980’li y›llara ad›m att›¤›m›z dönemde telefon. bloglara ve finansal etkinliklere kadar etkileflimin geniflleyen s›n›rlar›. Uzun y›llar farkl› yasal düzenlemelere ba¤l› olarak çal›flan medya organlar›n›n ve telekomünikasyon endüstrilerinin bu yeni birlikteli¤e uyum gösterebilmeleri için. telefon sayesinde ilk kez tan›flt›¤›m›z etkileflimli iletiflim. bir postane ya da santral yard›m› olmadan da ulaflabilece¤imiz hane içi bir teknolojiye evrilmiflti. Video oyunlar›ndan e-forumlara. aramak istedi¤iniz numaray› söyledikten sonra telefonunuzu kapatman›z. zaman›n›. iletiflime geçmek istedi¤i kitlenin büyüklü¤üne kendisinin karar verebildi¤i bir iletiflim ortam›yla tan›flm›fl oluyordu. uzun bir bekleyiflin ard›ndan bir santral memuruna ba¤lanabilmeniz. Farkl› teknolojilerin birbirleriyle uyumlu çal›flabilmelerine olanak tan›yan dijital ve elektronik teknolojiler. Farkl› co¤rafyalardan say›s›z bireyin ayn› içerikle buluflmas›n› ve geribildirimde bulunabilmelerini sa¤layan bu yeni iletiflim ortam›. hükümetlerin ve düzenleyici kurulufllar›n da ortak ad›m atmalar› zorunlu hâle geldi.184 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar leri efl zamanl› olarak ayn› iletiflim ortam›nda buluflturabilme niteli¤i sayesinde telefon. Dolay›s›yla bireyler aras›nda “etkileflim” diledi¤iniz her an gerçeklefltirebilece¤iniz bir iletiflim etkinli¤i olmaktan oldukça uzakt›. geleneksel yay›nc›l›¤›n kal›plar›n› da zorlad›: ‹zleyicisine farkl› kanallarda. yaln›zca teknolojik boyutla s›n›rl› bir olgu de¤il. Baflka ABD olmak üzere çok say›da geliflmifl ülkede telekomünikasyon endüstrisi. 1980’lerde bafllayan ve 1990’l› y›llarda h›zlanan . geleneksel telefonlar›n sa¤lad›¤› “etkileflimin” son derece dar ve s›n›rl› kald›¤›n› görüyoruz.

ses kayd› ya da bir metin olabilir) üretildikten sonra çok farkl› iletiflim araçlar›nda dolafl›ma girebilmesine olanak sa¤layan teknolojik geliflmeler. Özel ve kamusal alan aras›ndaki s›n›rlar›n silikleflti¤i bu dijital dünyada mahremiyetin. say›s›z bilgi ak›fl›n›n dünyan›n her yerinde ayn› anda gerçekleflti¤i. fiekil 7. yak›nsama kültürünün de temelini oluflturuyor.) daha da karmafl›k hâle getirebiliyor. Ünite . Düzenleyici yak›nsama (regulatory convergence) ad› verilen olgu. da¤›t›m›n› gerçeklefltiren ve tüketen kiflilerin yasal düzenlemeler çerçevesinde yeniden tan›mlanmas›n› da gerekli k›l›yor. suçun ve suçlunun tan›mlar›n› da yeniden yapmam›z gerekebiliyor. Bu konuda çok say›da örnek verilebilir: Söz gelimi bir medya içeri¤inin (bu bir video. Ancak ‹nternet gibi tüketicinin ayn› zamanda üretici rolü de üstlenebildi¤i.com/ photos/pforret/152500052/ Eriflim: 4 Temmuz 2011) . 1998 y›l›nda ise Avrupa Birli¤i. Bu süreç sonunda medyada sahiplik yap›lar›n› yeniden düzenleyen. Kaynak: http://www. bilgi ifllem ve telekomünikasyon alanlar› aras›ndaki geleneksel s›n›rlar›n silikleflti¤i yeni medya ortam›n› düzenleyen. bilgi paylafl›m yöntemlerinin s›n›rs›z boyutlara ulaflt›¤› yeni ve etkileflimli bir medya ortam›. vb. gizlili¤in. iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisini bir arada ele alan bir anlay›fla dayan›yor ve yeni geliflmelere ba¤l› olarak kendini ayn› h›zla yeniliyor.flickr. telekomünikasyon alan›nda yayg›n olan devlet tekelini ortadan kald›ran. bu alanda faaliyet gösteren endüstrilerin yerel-ulusal-küresel düzeydeki zorlu rekabet ortam›nda ayakta kalabilmelerini sa¤layan. birer Telekomünikasyon Yasas›’n› yürürlü¤e koydular. aç›k kodlu bilgisayar yaz›l›mlar›n›n ya da Wikipedia gibi ortaklafla bir emekle yarat›lan ortamlar›n nas›l düzenlenece¤i sorular› yeni yan›tlar bekliyor. Yan› s›ra Linux benzeri kolektif olarak üretilen. bu içeri¤i üreten. ‹nternet gibi medya.Medya 185 çok say›da de¤iflime tan›k oldu.7. merkeziyetçi bürokrasinin s›n›rland›¤› bir dizi yasal de¤ifliklik gerçeklefltirildi. Bu geliflmelere uyum sa¤layabilmek ve rekabetçi bir iletiflim ortam› yaratabilmek amac›yla 1996 y›l›nda Amerika Birleflik Devletleri. hak temelli baz› konular› (telif hakk›.1 Pek çok iletiflim arac›n›n birbirlerine uyumlu biçimde çal›flabilmesi.

üyelerinin ço¤u yüz yüze iletiflim kurmaDÜfiÜNEL‹M yan ama birbirlerinin varl›klar›ndan haberdar olan. son eriflim tarihi: 24 A¤ustos 2011 ) Howard Rheingold’un ilk kez 1993 y›l›nda kulland›¤› “sanal cemaatler” (virtual communities) kavram›. 2011). ayn› a¤ üzerinde bulunan di¤er üyeler taraf›ndan “takip ediliyor”. kurulduklar› y›llarda s›n›rl› say›da üyeye hizmet verirken 2011 y›l›na gelindi¤inde yaln›zca Facebook’a üye olan aktif kullan›c›lar›n say›s› 750 milyona ulaflt› (Facebook. Facebook. Bu devasa toplulu¤un üyelerinin kifli bafl›na ortalama 130 sitearkadafl›na sahip oldu¤unu ve site üzerinde harcanan zaman›n ayda toplam 700 milyar dakikaya eriflti¤ini de an›msatal›m. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7. 2006).186 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal A¤lar. Anderson’›n (1991) “hayali cemaatler” kavram›n› an›msatan.com/wp-content/uploads/2010/10/alg_social-network_2. duygusal ve maddi SIRA S‹ZDE uzant›lar› “sanal” olamayacak kadar sahicidir. daha çok tahayyüle dayal› dijital topluluklar olufluyordu. a¤ toplumunun kurucu özneS O R U leri hâline geliyordu. Sanal Cemaatler 90’l› y›llardan bugüne bireylerin. büyük flirketlerden bürokrasinin en üst kademelerine kadar pek çok kurum ve kifli. toplumlar›n ve kurumlar›n yeni medyayla iliflkileri kestirilemez ölçüde geliflti.10 AMAÇLARIMIZ Sosyal medya tart›flmalar›nda örnek K s›kl›kla ‹ T A P gösterilen Facebook girifliminin ortaya ç›k›fl öyküsünü T Ekonu L E V ‹ Zedinen YON “Sosyal A¤” filmi (yönetmen David Fincher). Friendfeed gibi sosyal paylafl›m siteleri. hedef kitlelerine bu siteler üzerinden ulafl›yor. Yüz yüze SIRA S‹ZDE yak›nl›¤›n belirleyici oldu¤u ve Tönnies’in Gemeinschaft olailetiflimin ve fiziksel rak kavramsallaflt›rd›¤› cemaat ideali karfl›s›nda (Day. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kaynak:http://thefilmnest. yeni cemaat yap›lar›n›n ‹N T E R N E T ve oluflumu mimarisi hakk›nda fikir veriyor. Bu sosyal a¤lar›n üyeleri. kendi gözlemlerinden yola ç›karak bu yeni cemaatleflme modelinin arkas›nda ça¤dafl toplumlar- . kitlesel oldu¤u ölçüde bireysel olabilen bir iletiflimi öne ç›kar›rken “cemaatleflme-bireyselleflme” ve “gerçek dünya-sanal dünya” gibi karfl›tl›klar›n geçerliliklerini de sorgulan›r hâle getirdi. ilk bak›flta “farazi. sadece zihinde var olan cemaatler” anlamlar›n› akla getirse de bu yeni cemaat modelinin bireysel ve sosyal yaflamdaki alg›sal. Twitter. ‹ngilizce “virtual community ” kavram›n›n karfl›l›¤› olarak kullan›lagelen “sanal cemaat” D‹KKA T tan›mlamas›.jpg. Yak›n dönemde yaflanan bu geliflmeler. Yazar. Böyle bir dönemde küçük. bir yandan cemaat kavram›n›n do¤as›na yak›n özellikler bar›nd›r›rken bir yandan da kavram›n geleneksel tan›mlar›ndan uzaklaflan bir topluluk modelinin do¤makta oldu¤unun iflaretlerini veriyordu.

. Reingold’a göre bu ruh. “yerellikte soyutlanma”. 2011: 190-192). e-forumlar. belirli kurallarla iflleyen. Sanal cemaatler kavram›na olumlu yaklaflanlar›n görüfllerinden yola ç›karak SIRA S‹ZDE “çevrimiçi a¤lar bireyi gerçek dünyadan yal›t›yor” görüflü hakk›nda ne söylenebilir? D Ü fi Üdurum N E L ‹ M oldukça Kavrama elefltirel ve mesafeli yaklaflan araflt›rmac›lar içinse farkl›d›r. d›flar›daki/gerçek dünyada çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini almaya adayd›r. ayaküstü yemek zincirlerinin. asl›nda büyük ölçüde bireyselleflmeden ve tüketim kültüründen beslenen ça¤dafl küreselleflme sürecinin ve kapitalizD‹KKAT min vazgeçilmez unsurlar›d›r.2 TELEV‹ZYON Bu bir kütüphane tatl›m.com/2007/09/where-do-students-obtain-their-support. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹ T A P fiekil K 7.Medya 187 da bireyin yitirmeye bafllad›¤› cemaat ruhuna duyulan açl›¤›n bulundu¤unu ileri sürüyordu.7. 2011: 39) gün geçtikçe daha da ba¤›ml› hâle geldi¤imiz gerçe¤ini görmezden gelmektedir. bireyler sohbet odalar›. Ayr›ca sanal cemaatleri olumlarken dile getirilen özgürleflim potansiyeli. al›flverifl merkezlerinin. Sanal cemaat kavram›na olumlu yaklaflanlara göre ‹nternet üzerinden kurulan cemaatler. belirli s›n›rlara ve de¤erlere sayg› duyulmas›n› ve çat›flmadan kaç›n›lmas›n› gerektiren bir yerellikten SIRA S‹ZDE koparken. daha s›n›rlar› belli bir toplumsal modelin etkinli¤ini yitirdi¤i bir dönemde ‹nternet temelli teknolojiler. Sanal olmakla elefltirilen cemaatler do¤rudan bireylerin kiflisel seçimleriyle olufltu¤u için geleneksel cemaat yap›s›na göre daha gerçek ve sahicidir (Miller. “s›k›flt›r›lm›fl bir zaman ve S O R U uzamda iletiflim hâlinde olma” gibi nitelikler. asl›nda küçük bir az›nl›k taraf›ndan iflletilen. ‹flte bireyleri birbirlerine yak›nlaflt›ran. Ünite . blog’lar. ‹NTERNET ‹NTERNET Kaynak: http://webucation1. World T E L Ebir V ‹ Ztür YON Wide Web’in eski sürümü. bir bak›ma sosyal bir tutkal ifllevi üstlenen. Çevrimiçi topluluklar söz konusu oldu¤unda s›kl›kla an›lan ve yüceltilen “bireysel seçme özgürlü¤ü”.blogspot. birey-merkezli ça¤dafl kent yaflam›n›n ve dönüflen kamusal mekân›n dayatmalar› karfl›s›nda yok olmaya yüz tutmufltur.html . a¤ toplumunun özünü oluflturan yeni bir cemaat modeli önermektedir. e-gruplar vb.. Birey. daha güvenilir. birliktelik ilkesi geçici ve zay›f bir cemaati seçmektedir. sosyal medyaya ve arkas›ndaki ekonomi-politik mekanizmaAMAÇLARIMIZ lara (Adakl›. yoluyla giderek zay›flayan birliktelik ve cemaat ruhunu yeniden güçlendirebilecekleri bir ortam yaratmaktad›r.

ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan önemli kuramc›lar aras›ndad›r. Toplumsal iletiflim art›k büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçekleflti¤inden bu tart›flmada medya ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar ve ortamlar olarak düflünülmelidir. Kültürel Çal›flmalar okuluna göre ise medya anlam›n toplumsal inflas› sürecinde aktif bir rol oynar ve egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevi yerine getirir. büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimi tarihsel olarak ekonomi politik yaklafl›mlar›n üzerinde durdu¤u konulard›r. Frankfurt Okulu kuramc›lar›na göre medya. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetlemek. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz etmek. Bu kavram›n yerine önceleri kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lsa da son dönemde medya terimi yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Teknoloji. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptamak ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flmak. Althusser. kültürel ve politik bir olgudur. Medya. reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratmad›¤› ölçüde medyan›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤unu ileri sürdür . medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edil biçimlerini ortaya ç›kart›r. Baflta Baudrillard olmak üzere post-modern kuramc›lar ise medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgular. 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde Bat›l› toplumlarda totaliter tehlikenin bertaraf olmas› ve kitle toplumu paradigmas›n›n önemini yitirmesiyle “çok güçlü medya” anlay›fl› yerine medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤u görüflü hâkim oldu. Bununla birlikte kuramsal bir bak›flla medyay› anlamak için medyan›n hitap etti¤i izlerkitle hitap ederken aktard›¤› içerik ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap› birlikte de¤erlendirilmelidir. Medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklanan elefltirel eko- A M A Ç 4 . iletiflim kuramayan iki nokta ya da düzlem aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlara karfl›l›k gelir. Bu kurumlar›n yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› oldu. ‹letiflim teknolojilerinden söz ederken sadece birtak›m teknik araçlar akla gelmemelidir. de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k geldi¤i ölçüde ideolojik bir olgudur.188 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klamak. üretim. Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. Gramsci’nin hegemonya kuram› ise özellikle Kültürel Çal›flmalar okulunun medya analizinde merkezî önemdedir. ‹deolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc› da Barthes’d›r. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini geçersiz k›lmay› hedefleyen egemen paradigma. basitçe bir araç olarak de¤il. Medya araflt›rmalar›n›n ortaya ç›kt›¤› 20. yüzy›l›n bafllar›ndan 1940’a kadar süregelen ilk döneme. Ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetler ad›na gerçeklefltirilen profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçüldü. Klasik ekonomi-politik yaklafl›mlara göre medyan›n mülkiyetine sahip olanlar medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahiptir. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi. Feminist yaklafl›mlar. Bu ba¤lamda iletiflim de öncelikle teknik de¤il. etimolojik anlam› itibar›yla birbirleriyle iletiflimi olmayan. Medya araflt›rmalar›n›n. medya organlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar› ve insanlar›n beynini y›kad›klar›na dair görüfl damgas›n› vurdu. onlar› ortaya ç›karan bilgi. Bu okulun kurucular› medyay›. bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak de¤erlendirdi. sadece kampanya türü mesajlara odaklanarak.

parçal› ve yatay bir örgütlenme modelinin geçerli oldu¤u bu kapitalist model. Bu süreçte kitle toplumu ve kitle kültürünün yerini ise bireyselleflmifl. Daha önce var olan toplumsal modellerden radikal biçimde ayr›lan bu yeni toplum yap›s›. ‹nternet temelli teknolojiler. Fordist üretimin ulus merkezli üretim stratejisi. Üretimde uzmanlaflmay›. toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekerek. yerel özellikler gösteren ve yüz yüze iletiflime dayanan geleneksel cemaat yap›s›n›n zay›flamas›na neden oldu. ekonomik. ifllenmesi ve da¤›t›m›. Kapitalist üretim iliflkilerinin flekillendirdi¤i ve bilgisel ekonominin merkezî rol oynad›¤› a¤ toplumu. A¤ toplumuna atfedilen özelliklerin önemli bir bölümü bilgi toplumundan miras kalm›flt›r. Farkl› co¤rafyalarda ve efl güdümlü çal›flman›n öne ç›kt›¤›. Ünite . daha parçal› bir toplum yap›s› ald›. çal›flma koflullar› küresel düzeyde de¤iflirken esnek emek ve esnek istihdam rejimleri yayg›nlaflmaktad›r. Kitle iletiflim modeli. ekonominin de temelini oluflturdu. bireylerin. küresel özellikler tafl›yan ve geleneklerden uzak sanal cemaatler güç kazanmaya bafllad›. Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n geleneksel medyaya iliflkin dile getirdi¤i kayg›lar. cemaat yap›lar›n› da radikal olarak de¤ifltirdi. Kimi araflt›rmac›lar sanal cemaatlerin çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini ald›¤›n› ve zay›flayan cemaat ruhunu böylece güçlendi¤ini ileri sürerken elefltirel yaklaflanlar. toplumlar›n yaflam›nda geri çevrilemez bir dönüflüme neden olurken. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de tüm dünyay› kuflatan yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin küresel imgelerin. medya dolay›m›yla kurulan. sorun ilk kez dijital uçurum ya da dijital bölünme olarak tan›mlanm›flt›r. kimi kuramc›lar taraf›ndan yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›. rasyonelleflmeyi. sosyalleflme biçimleri üzerinde etkili olurken toplumun üzerine kuruldu¤u örgütsel yap› bir a¤›n özelliklerini tafl›maya bafllad›. Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptamak ve a¤ toplumunun teknolojik. 1990’lar›n sonunda ABD’de haz›rlanan “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor. A M A Ç 7 A M A Ç 6 . büyük ölçekli kitlesel üretimi ve kitlesel tüketimi benimseyen bu üretim modeli. Bilginin yine bilgiyle üretildi¤i bu enformasyonel/bilgisel üretim ortam›nda ekonomik bir de¤er olarak bilginin kullan›m›. uzlaflmac› toplumsal de¤erlerde gerilemeye ve politik kutuplaflmaya neden oldu¤unu savunmaktad›r. bilgi ve iletiflim teknolojilerinde yaflanan geliflmelerin ileri kapitalist toplumlar›n toplumsal örgütlenme biçimleri üzerindeki yans›malar›n› betimlemek amac›yla kullan›lan bir kavramd›r. parçal› ve esnek bir modele b›rakt›. Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirmek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klamak. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. yerini üretimin dünyan›n farkl› bölgelerine yay›ld›¤›. yeni medyan›n giderek artan a¤›rl›¤› karfl›s›nda otorite yitimine u¤rad›. Bu süreçte yeni iletiflim teknolojileri. depolamas›. Küreselleflme sürecinin geldi¤i son toplumsal dönüflümü betimlemek için kullan›lan a¤ toplumu.7. Temelde kullan›c›lar›n kiflisel seçimlerinin belirleyici oldu¤u dijital iletiflim ortam›. bu yeni cemaat yap›s›n›n özünde kapitalist sisteme hizmet etti¤ini. Yerine. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› üzerinde kurulur. kurumlar›n ve toplumlar›n a¤larla birbirlerine ba¤l› olduklar›. toplumsal niteliklerini tan›mlamak. standartlaflmay›. genel olarak medyan›n mülkiyet yap›s› ve/veya kapitalist dinamikler ile sorunsallaflt›r›larak analiz edilmesi gerekti¤ini vurgular. Küreselleflmeyi oluflturan en belirleyici dinamik.Medya 189 nomi politik yaklafl›m. sa¤lad›¤› say›s›z özgürlü¤ün yan› s›ra karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤›n ve gözetimin de yolunu açmaktad›r. A¤ toplumunun aktörleri sosyal. kültürel ya da ekonomik etkinliklerini fiziksel uzakl›klar›n geçerli olmad›¤› bir uzamda gerçeklefltirmekte. yatay bir örgütlenme modeline dayan›r. A¤ toplumu. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte bu teknolojiler için de geçerli olmufltur. AM A Ç 5 1960’lara gelindi¤inde ücret politikalar›nda ve sosyal politikalarda ortaya ç›kan sorunlar nedeniyle kriz belirtileri gösterdi. Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirmek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klamak.

Kapitalist toplum 8. Afla¤›dan küreselleflme c. S›n›f fark› d. Afla¤›dakilerden hangisi Propaganda Modelinin bir temsilcisidir? a. Yeni medya 2. Netsizlik e. Teknolojik yak›nsama b. Miller c. kurumlar›n ve toplumlar›n yatay bir örgütlenmeyle birbirlerine ba¤l› olduklar› toplum yap›s› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Merton 5. Hall e. Modern toplum d. Afla¤›dakiler kavramlardan hangisi. toplumsal cinsiyet. Düzenleyici yak›nsama c. Kitle toplumu e. Yak›nsama kültürü e. Bell b. S›n›rl› etkiler yaklafl›m› b. Blog b. iletiflim teknolojilerine eriflimde ›rk. Afla¤›dakilerden hangisi Frankfurt Okulu kuramc›lardan biri de¤ildir? a. Marcuse d. Propaganda analizi e. Hayali cemaat e. A¤ toplumu d. Demokratik uçurum e. e¤itim. iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisinin bir arada ele al›nd›¤› düzenlemelere ne ad verilir? a. Kullan›mlar ve Doyumlar yaklafl›m› c. Golding b. Dijital uçurum d. Teknokapitalizm b. Yeni bilgi ve iletiflim teknolojilerinin. Sosyal a¤ d. fiziksel uzakl›¤›n önemini yitirdi¤i. “A¤ toplumu”nu ilk kez kavramsallaflt›ran sosyolog afla¤›dakilerden hangisidir? a. Murdock e. Teknolojik yak›nsama 10. Teknokapitalizm 9. Tabakalaflma b. yafl ve gelir durumu gibi farkl›l›klara ba¤l› olarak karfl›lafl›lan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›lmaktad›r? a. Hayali cemaatler b. Sanal cemaatler 3. bireylerin sosyalleflme sürecinin her aflamas›nda önemli hâle geldi¤i. Hardt e. Adorno b. Bireylerin yeni medya ve sosyal a¤lar yoluyla iletiflime geçtikleri. bireylerin. s›n›f. Sosyal medya e. Lowenthal 4. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçuruma iflarete eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Hall d. ‹nsanlar›n medyay› farkl› amaçlarla kulland›¤›n› ileri süren yaklafl›m afla¤›dakilerden hangisidir? a. Güçlü etkiler yaklafl›m› d. A¤ toplumu c.190 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. A¤ toplumu 6. Wikipedi c. Chomsky c. ‹çerme-d›fllama d. Negri 7. Yeni medya ortam›n›n gerektirdi¤i yasal çerçevenin haz›rlanabilmesi amac›yla. Horkheimer c. Castells d. kiflisel seçimlerin belirleyici oldu¤u ve kü-yerel kimliklerin öne ç›kt›¤› cemaat yap›lanmas›na ne ad verilir? a. Dijital uçurum . ‹letiflim toplumu c. Kullan›c›lar›n bir a¤/ site içinde bütün di¤er kullan›c›lar›na aç›k bir profil oluflturmalar›n› ve ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c› profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servisleri ne ad verilir? a. Endüstri-sonras› toplum b. S›n›f çat›flmas› c.

koka ve haflhafl laboratuvarlar›. A¤lar›n kapsamas›/d›fllamas›.Medya 191 Okuma Parças› Tarihsel bir e¤ilim olarak. gizli havaalanlar›. bask›n toplumsal süreçlere damgas›n› vurur. zaman›n bertaraf edilmesini amaçlayan bir toplumsal örgütlenme için çok uygun araçlard›r. 621-23. sonuçlar› ciddi biçimde de¤ifltirir. baflka zamanlarda. dü¤ümün ne oldu¤u. sosyal morfolojinin sosyal eyleme üstün olmas›n›n damgas›n› vurdu¤u bir toplumdur bu (2008: 621). gönderen.7. a¤ çerçevesinde iletiflim kurabilmeleri. A¤lar. sinyaller üreten. sosyal. Dü¤üm bir büklümün kendi kendini kesti¤i noktad›r. iki nokta (ya da sosyal konum) aras›ndaki uzakl›¤›n (ya da etkileflim yo¤unlu¤u ve frekans›n›n) bu iki noktan›n ayn› a¤daki dü¤ümler olmas› hâlinde. kamuoyunun köklerinde yer alan yeni medyan›n küresel a¤›nda ise bu dü¤ümler. süreçler giderek a¤lar etraf›nda örgütlenmektedir. Enformasyon Ça¤›’nda bask›n olan ifllevler. Ayr›ca bu a¤lar oluflturma mant›¤›n›n. aç›k bir sistemdir. bilgisayar grafi¤i ortamlar›. A¤. Ünite . toplumsal yap›n›n tamam›na yay›lmas› için gerekli maddi zemini de sa¤lar. esneklik ve uyarlanabilirli¤e dayal› ifl. s›n›rs›z biçimde geniflleyebilen. Avrupa Birli¤i’ni yöneten siyasi a¤da ise ülkelerin bankalar konseyleri ve Avrupa komisyonu üyeleridir. sonu gelmez bir y›k›m ve yeniden yap›lanma kültürü için. yenili¤e. a¤lar aras›ndaki iliflkilerin ›fl›k h›z›nda iflleyen enformasyon teknolojilerine dayal› mimarisi. hangi somut a¤lardan bahsetti¤imize ba¤l›d›r. A¤lar› birbirine ba¤layan makaslar (örne¤in siyasi sonuçlar› etkileyen medya imparatorluklar›n› kontrol alt›na alan finansal ak›fllar gibi). kültürel) s›f›r ile (ayn› a¤daki herhangi bir dü¤üm için) sonsuz (a¤›n d›fl›ndaki bütün noktalar için) aras›nda de¤iflir. baflka uzamlarda gerçekleflmifl olsa da. son derece dinamik. dengesini bozmaks›z›n yeniliklere gidebilecek. Di¤er yandan belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllarda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. yeni teknolojik paradigma. sosyal yap› çerçevesindeki etkinliklerin geçeklefltirilmesi için somut bir zemin haz›rlanm›flt›r. (2008). toplumlara. siyasi. iktidar›n ak›fllar›n›n önüne geçer. ayn› a¤da bulunmayan iki nokta aras›ndaki uzakl›¤a k›yasla daha k›sa olmas›n› (ya da daha s›k ya da daha yo¤un) belirler. A¤da yer almak ya da almamak. küreselleflmeye. A¤lar toplumlar›m›z›n yeni sosyal morfolojisini oluflturur. deneyim. A¤lar. e¤lence stüdyolar›. A¤lar hâlindeki bu somut zemin. Küresel finansal ak›fllar a¤›nda dü¤ümler. haber ekipleri. kamunun ruh halinin an›nda ifllenmesine ayarlanm›fl bir politika için. gizli laboratuvarlar. s. a¤lar aras›ndaki iç iflleyifl kurallar› ile makaslar. Toplumsal örgütlenmenin a¤ biçiminde olmas›. Kaynak: Manuel Castells. A¤lar çok oldu¤undan. Ancak a¤›n morfolojisi. menkul k›ymetler piyasas›d›r. a¤lar oluflturma mant›¤›n›n yay›lmas› da üretim. televizyon sistemleri. para aklayan finansal kurumlard›r. sokak çeteleri. toplumlar›m›zda bask›n olan ifllevleri ve süreçleri yap›land›r›r. devletlere nüfuz eden uyuflturucu kaçakç›l›¤› a¤›nda. Dolay›s›yla belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllar aras›nda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. Daha aç›k konuflacak olursak. ayr›cal›kl› iktidar ayg›tlar›d›r. iktidar ve kültür süreçlerindeki iflleyifli. yönlendirilmesinin bafll›ca kaynaklar› hâline gelmifllerdir. toplumumuzda bask›n olman›n ve de¤iflimin bafll›ca kaynaklar›d›r: Bu yüzden de a¤ toplumu dememiz yerinde olur bu topluma. iflçiler ve flirketler için. Dolay›s›yla belli bir noktan›n ya da konumun mesafesi (fiziksel. A¤lar›n tan›mlad›¤› topoloji. Toplumsal evrim ile enformasyon teknolojilerinin uyumlu hâle gelmesi. yeni de¤erlerin. Dünya çap›nda ekonomilere. ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul. A¤a dayal› bir toplumsal yap›. merkezsiz yo¤unlaflmaya dayal› bir kapitalist ekonomi için. uzam›n yeniden edilmesini. birbiriyle ba¤lant›l› dü¤ümler dizisidir. Toplum ve Kültür. iktidar iliflkilerinin anlaml› bir biçimde yeniden örgütlenmesinin de kayna¤›nda yer al›r. A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. ekonomik. Dolay›s›yla makasç›lar da iktidar sahipleridir. alan seyyar ayg›tlard›r. Enformasyon Ça¤›’nda kültürel ifadenin. ayn› zamanda. . aç›kças› ayn› iletiflim kurallar›n› (örne¤in de¤erler ya da performans hedefleri) paylaflmalar› hâlinde yeni dü¤ümlerle bütünleflen aç›k yap›lard›r. a¤lar üzerinde ifade edilen özgül toplumsal ç›karlardan daha yüksek düzeyde bir toplumsal belirleyicili¤i oldu¤unu savunuyorum: Ak›fllar›n iktidar›. toplumlar›n flekillendirilmesinin. her a¤›n karfl›s›ndaki dinamikleri. böylece toplumsal yap›n›n kendisini flekillendirir.

e . Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Mimarisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Girifl: Önemli Bir Toplumsal Kurum Olarak Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yak›nsama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Sanal cemaatler. “‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar.192 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Ekonomik ve politik iktidarlar›n küreselleflme sürecinde uygulad›klar› yay›lmac› politikalar karfl›s›nda elefltirel bir tutum sergilenmesi gerekti¤ini ileri süren ve küreselleflme karfl›t› söylemleriyle bilinen çeflitli toplumsal hareketler bulunmaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflimin ‘Yeni’ S›n›rlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumu Kavram›na Genel Bak›fl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ça¤dafl dünyada hayat›n y›k›c› ak›fl› ve zaman›n bölünmüfllü¤ü içerisinde kendini toplumsal iliflkilerin d›fl›nda ya da k›y›s›nda bulan bireyin yal›t›lm›fll›ktan kurtulmas›na olanak sa¤lamaktad›r. b 8. Bölünmeler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 6. Seslerini küresel düzeyde duyurmay› baflaran hareketler aras›nda Küresel Adalet Hareketi (Global Justice Movement). c 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “Medya Araflt›rmalar›n›n Tarihçesi ve ‹lk Kuramsal Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 5. Üstelik birey içine do¤du¤u iliflkiler a¤›na ba¤l› kalmak zorunda olmadan da üyesi olmak istedi¤i grubu ve iliflki biçimini kendi amaçlar› do¤rultusunda seçebilir ya da diledi¤inde bu cemaatin üyeli¤inden ayr›labilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Aktörleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yan›t›n›z yanl›fl ise. b 3. d 4. “Medyaya Ça¤dafl Elefltirel Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Medya’n›n Ekonomi-Politi¤i ve Ekonomi-Politik Yaklafl›m(lar)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. b 9. Dünya Sosyal Forumu (World Social Forum) ya da Halklar›n Küresel Hareketi (Peoples’ Global Movement) say›labilir.

Media. s. Ünite . Creeber. Routledge. Ankara: Siyasal Kitabevi. ‹nal). Castells. ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. 2008. James vd. s. 1985. Language. Gülseren (2006). Gurevitch. James (1990). Sevilay Çelenk (Ankara: DeKi Yay›nlar›.facebook. Modernity at Large. Bell. Gitlin.7. W.) Mehmet Küçük.” S. Manuel. ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi. Medya. “Decline of a Paradigm? Bias and Objectivity in News Media Studies. Imagined Communities: Reflections of the Spread of Nationalism. W. Bilton.” S. Ben (2004). Siyaset. ve Blumler. “Encoding/Decoding. s. ‹LEF Y›ll›k. Meral Özbek). Ayd›nlanman›n Diyalekti¤i. s.Adorno ve M. M. 1997. Uygulamal› Kültürel Sosyoloji. 199-219. ‹letiflim ve Ekonomi Politik. Graham (2006). Curran. Hall. : Minneapolis: University of Minnesota Press Bagdikian. 169-209. Gökalp. Todd (1978). s. (2001). ‹ktidar. Çev. W. ‹deolojik Etki. Robert (1985). Theodor (1975). Appadurai.”Medya Dünyalar› ve Toplumsal Dönüflüm.. Ali (2012).” Yay›nlamam›fl Çal›flma. 128-138. (5). “Kültür Endüstrisi: Kitlelerin Aldat›lmas› OlarakAyd›nlanma. Levy.” Cogito.” (Der. Stuart (1980). Digital Cultures: Understanding New Media. 1-26 Facebook (2011). Theodor ve Max Horkheimer (1944). Glen ve Royston Martin (2009). “‹letiflim Araçlar› Üzerine Bir Çal›flma: Kuramsal Yaklafl›mlar.) Kad›n Odakl› Habercilik (‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›). (Son eriflim tarihi: 18 A¤ustos 2011). A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. s. php?statistics.” T. Mass Communication Review Yearbook. Peter ve Graham Murdock (1991). Say›: 36. The New Media Monopoly. Gülseren (2011). Gurevitch& M. Medya. Boston: Beacon Press. (Çeviri Editörü. Manuel.) Stuart Hall ve di¤. Hall.) Nadir Su¤ur. 1994) içinde. London: Open University Press. C..) M. Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri. ‹deoloji (Ankara: Ark Yay›nevi) içinde.Medya 193 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. 49-78. 38-41. Hackett. Castells. 19-65. “Önsöz: Neden Kad›n Odakl› Habercilik. Golding. Castells. Toplum ve Kültür. Arjun (1996). Sevda (2007). Kültür.R. Atay. M. Blackwell: Oxford. 119. Andrew ve Peter Sedgwick (2007). Kültürel Kuramda Anahtar Kavramlar. ‹stanbul: ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›:. Alankufl. ‹ktidar. Kültür. Ankara: Ütopya Yay›nevi Adakl›. 2006 Ergur. Emre (2009).) Süleyman ‹rvan.” (Çev. Yaz 2003. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi AÖF Yay›nlar›. 329-356. Londra: Verso. (Der.” (Der. Laura Desfor (2002). 268301. s. Sosyoloji. “Kültür. “Siyasal ‹letiflim Sistemleri ve Demokratik De¤erler. “Medya.com/press/info.1996. 228-253. ‹stanbul: Aç›l›m Kitap Edles. KAOSGL. J. UK. Manuel (2010). The Rise of the Network Society. TV Haberlerinde ‹deoloji. Community and Everyday Life. (2008). Horkheimer. Oxford University Press: USA. “Kültür Endüstrisini Yeniden Düflünmek. www. Tony ve di¤erleri (2003). s. The Information Age: Economy. “Kültür. Karaflahan. Penguin: Harmonsworth. Bask›. Stuart (1979). 1993. The Coming of the Post Industrial Society: A venture in social forecasting. Kitle ‹letiflimi ve Toplum.7-62.” (Der. Anderson. (1982). ‹rvan (der. 1997. Society and Culture-1. “Medya Sosyolojisi: Egemen Paradigma. Edgar. Der.) Mehmet Küçük Medya. s.) Medya. Türkiye’de Medya Endüstrisi.” (Der. s. Benedict (1991). 2. Sosyolojiye Girifl. Ankara: Ark yay›nevi. Adorno. Ankara: ‹mge yay›nevi. 25-66. Alankufl (Der. “Sosyal Medyan›n ‘Devrimci’ Gücü Üzerine Genel bir De¤erlendirme”. “Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›nda Yeni Revizyonizm: Bir Yeniden De¤erlendirme Çabas›. Ankara: Ark yay›nevi. K. s.” (Der. Curran.” Culture. Dursun. (2009). Communication Power. . 7683 Adorno. ‹stanbul: Kabalc› . Ç. (1990). 2008). Day. s.” ‹letiflim Çal›flmalar›nda K›r›lmalar ve Uzlaflmalar. Daniel (1973). 251-274. Medya. New York: Routledge. Siyaset. Çev. s.

Press. Halil (2003). “Media. (1990). ‹stanbul: Temuçin Yay›nevi. Stuart (1997). Ankara: Ark Yay›nevi. s. Yeni ‹letiflim Ortam›.” (Der.” Cultural Citizenship Cosmopolitan Questions. s. Nick (2002). Sociology. (1989).) Mehmet Küçük (der. Raflit (2009). ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi. 57-103. “Communication and the Media. Sassen. Güzelsar› ve ‹. s. Open Uni. ‹ktidar Yuma¤›. “Roland Barthes:Bir Avant-Garde Yazar›.” Sociological Theory.” Londra: Sage. Medya ve Toplum. Stevenson. Ankara: Ark Yay›nevi Nalçao¤lu. Media Culture. Mutlu. Ayfle (1996). Medya-SermayeDevlet. “Televizyonu Nas›l Sorgulamal›?. ‹ktidar. Ankara: Bilim ve Sanat. Süleyman (Der.1-55. Media. “‹deolojinin Yeniden Keflfi: Medya Çal›flmalar›nda Bask› Alt›nda Tutulan›n Geri Dönüsü.1(1): 9-38 ‹rvan. Londra: Sage Mutman. Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi. ‹deoloji. ‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›. ‹stanbul: ‹letiflim yay›nlar›. Çev. Smith. Kültürel Kuram. Howard (1993). Orhon ve B. Princeton University Press. Siyaset. Philip (2001). Kevin (2003). 1994). Themes and Perspectives. Hodkinson. No:67. Culture and Society: An Introduction. Henry (2006). Londra: Arnold . s. s. Saskia (2001). Kültürel Çal›flmalar ve Amerikan Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›. 1-15. Douglas (2002). Ankara: Ark. Ankara: ‹mge Yay›nevi Kellner. Williams. Sosyal Teori ve ‹letiflim. Gündo¤du.) S. The global city: New York. “Medya ve Toplum ‹liflkisini Anlamak Üzere Bir Çerçeve. Van Zoonen. Virtual Communities: Homesteading on the Electronic Fronties. s. Sage: London. Mahmut (1995). Nick (2003). 1994) içinde. Tokyo. Stuart (1984). Timisi. ‹letiflim Sözlü¤ü. ‹rvan. Miller. Jenkins. Çev. New York University Press: New York. Londra: Collins. Kaya. Paul (2011). Liesbet (1991). Törenli. 26-71 Murdock. Hanno. 43-57. Erol (1994). Vincent (2011). Ayfle (2003). 710-741. Ankara: Dost Yay›nevi Trowler. Londra: Sage. S. Medya ve ‹letiflim Sosyolojisi. Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. Understanding Digital Culture. M.” (Der. “‘Elefltirelin Geri Dönüflü ve Radikal Muhalefetin Meydan Okuyuflu: Elefltirel Teori. Nilüfer (2003). Medya. (Ankara: Ark yay›nevi. Ankara: Ütopya Kitabevi. ‹stanbul: Babil yay›nlar›. “The Work of Representation. The New Imperatives. Yeni Medya. Paul (2008). Aksoy. ‹ktidar.” Toplum ve Bilim. Cultural Citizenship and the Public Sphere. Convergence Culture: Where Old and New Media Collide.E. Medya.194 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Hall. Understanding Media Theory.” ‹letiflim Araflt›rmalar›.” (Der. “Redrawing the Map of the Communications Industries: Concentrationand Ownersip in theEra of Privatization.) Mehmet Küçük. Rheingold.” (Der. Éric (2011).) Sevda Alankufl. Massachusetts: Addison Wesley. G.) Stuart Hall. Maigret. 301-335. 13-74. “Medyaya Feminist Yaklafl›mlar. Hall. Stevenson. Medya Kültürleri. 1997. 20: 3. London.” Haralambos. Haberi Okumak. Lolborn. ve M. 2005. ‹nal. Kültür. Nurcan (2005).” Public Communication.) (1997). 285-305. Medya. 1997.) Medya.” (Der. Kültür. Douglas (1995). s. G. ‹nal. Hardt. Siyaset. Londra: Routledge. “Theorizing Globalization. Kellner. s.

.

erken dönem ifllevselcilik. Anahtar Kavramlar Toplum Felsefesi Toplumsal Sözleflme Muhafazakâr Sosyoloji Organizmac›l›k Evrimcilik Klasik Teorileri Modern Teorileri • • • • • Yap›salc›l›k Erken Dönem ‹fllevselcilik Yap›sal-ifllevselcilik Çat›flma Teorisi Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar› ‹çindekiler • TOPLUM NED‹R? • TOPLUM FELSEFELER‹ • KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rabilecek. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klayabileceksiniz. WEBER VE S‹MMEL • MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ • M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplum . Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klayabilecek. Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerliklerini ay›rt edebilecek. Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k. Émile Durkheim. Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx. DURKHE‹M.8 Amaçlar›m›z • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

Ö. yani toplumun bireylerden de¤il gruplardan olufltu¤una inan›r. parçalar›n bütüne zorunlu olarak ba¤l› olduklar› bir ‘organizma’ biçiminde tan›mlam›fllard›r. Toplumun kökeninde insan do¤as›n›n yatt›¤›n› düflünen Aristoteles.Toplum TOPLUM NED‹R? ‹nsanlar›n tarihte uzun bir zamand›r toplum hâlinde ve farkl› toplum biçimleri içinde yaflad›klar› söylenir. Toplumsal kurumlar›n bireyleri gruplar ve birlikler oluflturmaya yöneltip insan›n asli do¤as›n› gelifltirmesini sa¤layan cinsel arzu gibi iç güdülerden türedi¤ini düflünür. bütünün ç›karlar›n›n tek tek parçalar›n ç›karlar› karfl›s›nda önceli¤e sahip oldu¤u “ak›lc› yasalar”›n ürünü olarak görür. Toplumun sa¤l›¤›n›n. baflka yaz›lar›n›n yan› s›ra s›ras›yla özellikle Devlet ve Politika adl› kitaplar›nda bir toplum tan›m› yapmaya çal›flm›fl ve bu tan›mlar günümüzdeki sosyologlar ve sosyal bilimcileri farkl› biçimlerde etkilemifltir. 427. . Platon. orta s›n›ftan) olufltu¤unu kabul eder. Toplum felsefesi: Toplumun bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il. Örne¤in. Dolay›s›yla toplumun bu iç güdünün doruk noktas›n› oluflturan toplumsal iliflkilerde içkin bir sosyalli¤in ifadesi oldu¤unu kabul eder.M. bütünün hem kendisi hem unsurlar› di¤er parçalar›yla karfl›l›kl› iliflki içindedir ve di¤erlerinden ba¤›ms›z olarak aç›klanamaz.M. ayr› unsurlar›n hem bütüne katk›da bulunduklar› hem de ondan ba¤›ms›z olarak kald›klar›. Bu yaklafl›ma göre. yani toplumsal düzenin. Platon.347) ve Aristoteles (M. yoksullar. farkl›laflm›fl bir yap› olan toplumsal bütünün. Ancak. 384. Böylece toplumsal yap›n›n ifllevler ve toplumsal zenginlik temelinde ayr›flm›fl toplumsal gruplardan (üreticiler. TOPLUM FELSEFELER‹ ‹nsanlar en bafl›ndan beri içinde yaflad›klar› toplumlar› anlamaya ve tan›mlamaya çal›flm›fllard›r. baflkalar›yla birlikte yaflamaya mahkûm olduklar›n› öne sürer. tüccarlar.Ö. Aristoteles. toplumu ifl bölümü ve toplumsal eflitsizlik etraf›nda yap›lanm›fl ‘birleflik’ bir sistem olarak ele al›r. savaflç›lar. zenginler. Bütüncü (holistik) yaklafl›m: Her varl›¤›n içinde bulundu¤u ortamla ve/veya kendini oluflturan unsurlarla bütünlü¤ü içinde aç›klanmas›. karmafl›k.Ö. ‹nsanlar›n bu yüzden topluluklar hâlinde. Tarihsel bir perspektifle önce felsefi yaklafl›mlara bakal›m. Antik Ça¤’da Platon (M. birçok sosyal bilimci ve sosyolog bunu söylerken bak›fl aç›lar›na ba¤l› olarak toplum kavram›na farkl› anlamlar yüklemektedir.322). parçalar› bütüne tabi olmalar› çerçevesinde tan›mlayarak özellikle toplumsal düzenin birli¤ini vurgularken Aristoteles toplumu. ‹kisi de toplumu bütüncü (holistik) bir temelde. insanl›¤›n do¤as› gere¤i toplumsal ve politik özellikler tafl›d›¤›n› belirtir. Bu nedenle “toplum” olgusunu anlayabilmek için farkl› yaklafl›mlarda toplumun nas›l ele al›nd›¤›n› görmek önemlidir.Ö. farkl›laflm›fl bir yap› olarak kavrar. Ayr›ca. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre sadece ak›l yoluyla aç›klanmas›n› öngören felsefedir.

‹nsan›n toplum içindeki davran›fllar›n›n temelinde “hayat›n› sürdürmek amac›” veya bunun uzant›s› olan ‘güvenlik iste¤i’ ve ‘bencillik’ yatt›¤›n› düflünen Hobbes’a göre birey aç›s›ndan aslolan kendi ç›karlar›d›r ve toplum bireysel ç›karlar›n gerçeklefltirilme arac›d›r. Baflka de¤iflimlerin yan› s›ra. ‹stikrarl›. do¤a yasas›n›n s›n›rlar› içinde davran›fllar›n› düzenlemek konusunda mükemmel bir özgürlük ve eflitlik içinde olduklar› bir durum oldu¤unu düflünür. do¤a durumunun insanlar›n kimseden izin almadan ve baflkas›n›n iradesine tabi olmadan. eflit ve bar›fl içinde olmalar›na ra¤men. Ayr›ca. mutlulu¤a yönelip elemden kaçt›klar› için herkesin kendi zevkleri ve mutlulu¤u yönünde davranmas›n›n sa¤lanmas› gerekir. bilginin ve bilimsel bilgilerin teknolojiye dönüfltürülmesiyle ortaya ç›kan sanayi toplumunun (ve kapitalizmin) üretti¤i sanayi burjuvazisinin ve bütün bu ekonomik dönüflümler neticesinde büyük ölçüde daha önce topra¤a ba¤l› serflerin dönüflmesiyle ortaya ç›kan iflçi s›n›f›n›n (proletaryan›n) ortaya ç›kmas›d›r. kiflinin kendine zarar vereni cezaland›rma hakk› ‘savafl durumu’ yarataca¤› için bu savafl durumundan kurtulmak amac›yla do¤a durumunu terk edip topluma girmifllerdir. Burada toplum insanlar›n tarihin bafllar›nda içinde yaflad›klar› varsay›lan do¤a durumu ve dolay›s›yla bir ‘insan do¤as›’ fikri etraf›nda aç›klanmaya çal›fl›l›r. iyi niyeti ve karfl›l›kl› iliflkileri yans›tt›¤›n› düflünen John Locke’a (1632-1704) göre toplumsal çat›flmalar›n ve uzlaflmaz ç›karlar›n kayna¤› özel mülkiyet ve toplumsal eflitsizli¤in artmas›d›r. intikam›n da etkisiyle toplumsal kargaflaya yol açabilir. Kaba materyalizm: Materyalizm her fleyin kayna¤›nda maddenin oldu¤unu veya maddenin farkl› biçim kazanm›fl hâlleri oldu¤unu öne sürerken kaba materyalizm her fleyin salt maddî oluflumlarla veya onlar›n basit yans›malar› olarak aç›klanabilece¤ini öne sürer. Do¤an›n sa¤lad›¤› imkânlardan herkes eflit olarak yararland›¤› için mülkiyetin ortak oldu¤unu kabul eder. kolay de¤iflmez ve ebediymifl gibi görünen Orta Ça¤’›n kurumlar›n›n yaflanan köklü dönüflümler sonucunda y›k›lmas› ve yeni bir toplumun ortaya ç›k›fl› insanlar› bu h›zl› de¤iflimleri. Orta Ça¤’›n ‹lâhi Yasa ve dinsel egemenlik anlay›fllar›n› reddeden alternatif bir dünya görüflü olarak geliflen Ayd›nlanma’yla birlikte toplumun kökenleri sözleflmeye dayal› yükümlülüklerin ve karfl›l›kl› toplumsal iliflkilerin temel oldu¤u bir yap›da aranmaya bafllam›flt›r. Bu de¤iflimler keflifler ve icatlar. . Ancak ona göre do¤a durumunda herkes kendine zarar vereni cezaland›rma. Ona göre insanlar hazza. bunlar›n yaratt›¤› alt üst olufllar ve ciddi sosyal problemleri aç›klamaya itmifltir. daha çok fizyolojik ve biyolojik varl›klar olarak yaflad›klar› bir dönemin bulundu¤u görüflü. ‹ndirgemecilik: Evrende. Locke için do¤a durumu insan›n insan›n kurdu oldu¤u. yani hem davac› hem de yarg›ç olma hakk›na sahip oldu¤u için bu durum. Ayd›nlanma’n›n ve önceki de¤iflimlerin hem bir sonucu olan hem de onlar› yeniden dönüfltüren iki büyük olay Frans›z Devrimi ve Sanayi Devrimi de insanlar›n toplumu anlama. do¤ada veya toplumdaki belirli oluflumlar veya süreçleri sadece belirli bir faktöre dayand›rarak aç›klama e¤ilimi. Bunlardan Thomas Hobbes (1588-1679). Do¤a durumu: ‹nsanlar›n toplum hayat›na geçmeden önce do¤ayla uyumlu. do¤a durumunda özgür. onu yeniden tan›mlama çabalar›n›. O. bu yöndeki aray›fllar› daha acil hâle getirmifltir. Bu yüzden. bir insan›n öteki insanlarla ilgilenmesinin bir nedeni kendi güvenli¤iyle ilgili kayg›lar›d›r. herkesin herkesle savafl içinde oldu¤u bir durum de¤ildir. bu ‘do¤a durumu’nda güvenlik iste¤i insan do¤as›n›n temel ihtiyac›d›r.198 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum Toplumsal sözleflme: ‹nsanlar›n asosyal bir durumdan ç›kmak için aralar›nda farkl› nedenlerle sözleflme (anlaflma) yapt›klar› ve kendilerini ba¤layan bu sözleflme temelinde toplum hayat›na geçtikleri düflüncesi. Do¤al koflullar›n daha çok bar›fl›. ‹nsanlar. kendi kaba materyalist ve indirgemeci yaklafl›m›ndan hareketle olaylar›n nedeni olan nesnenin hareket yasalar›n›n insan davran›fllar› alan›nda oldu¤u kadar toplumsal olaylar alan›nda da geçerli oldu¤unu belirtir. Öteki insanlar aras›ndaki bir insan. yo¤un bir sermaye birikimi sonucunda oluflan ticarî ve mali burjuvazi. onlar üzerinde egemenlik kurmad›kça kendini güvenli hissetmeyece¤i için bu istek toplum içinde uyguland›¤›nda ‘iktidar arzusu’na dönüflür.

devletin bireylerin ekonomik ve di¤er giriflimlerine hiçbir müdahalede bulunmamas› gerekti¤inin. yerel topluluk. Muhafazakâr Tepki ve Toplum Bu Ayd›nlanmac›. ‹nsan ancak toplum için varolur. Toplum olarak an›lan oluflum son derece rasyonel bir iktisadi topluluk. günün koflullar›na uygun biçimde uyarlanmas›yla mümkün oldu¤unu düflünür. Toplum içinde bireyler sadece bu münasebetle birbirlerine yanafl›r ve ba¤lan›r. Bunlardan biri de muhafazakâr yan› a¤›r basmas›na ra¤men. örne¤in Adam Smith gibi tan›mlayan. eflitlikten söz etmekse aylakl›k ve günahkârl›kt›r. toplum onu kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirir. insanlar›n onun ifllerine kar›flmamalar› ve kutsal bir varl›¤› de¤ifltirmeye çal›flmamalar› gerekir. kilise ve loncan›n otoritesi alt›nda refaha ulaflabilir. siyasal ve kültürel geliflmeler sonucunda ortaya ç›kan. do¤rudan bir piyasa ve mübadele toplumudur.8. ifl bölümünün. Liberal kapitalizm: Bafllang›çta ‘serbest rekabetçi kapitalizm’ olarak da adland›r›lan. hiyerarfli gibi geleneksel de¤erler ve yaflam biçimlerini ak›l ve bilim arac›l›¤›yla dönüfltürmeyi ve bilimsel ilkeler üzerine yeni bir toplum kurmay› hedefleyen düflünceler bütünü. . Çünkü insanlar ancak aile. arz eden ve talep eden olarak belirli ç›karlarla karfl›laflmas› esas›na dayan›r. Genele dâhil oldu¤u hâlde. Toplumun yap›sal kanunu. otorite. toplumun bireyi biçimlendirdi¤ini kabul eder. “do¤rudan Tanr›’n›n yaratt›¤› toplum”u esas al›r. Ona göre toplumsal ba¤lar›n özü hiyerarflidir. Ünite . ç›karlar› ve de¤erlerini toplumun genel ç›karlar› üzerinde tutan. di¤erlerini de zorunlu olarak görse de devleti en üste yerlefltiren Hegel’e göre toplum kendine özgü kanunlara sahip bir yap›d›r. cinsellik vb. metalürjinin geliflimi ve di¤er olaylar sonucunda ortaya ç›km›flt›r. “‹nsan hayat› toplum onu nas›l yapm›flsa ancak o olabilir. din. Rousseau insanl›¤›n bu geliflmelerin yaratt›¤› olumsuzluklardan kurtulman›n ‘do¤a durumu’nun temel ilkelerinin modern dünyan›n. ilerlemeci toplum ve insan anlay›fllar›na tepki olarak Orta Ça¤’a veya modern koflullarda Orta Ça¤’›n ilkelerine dönmeyi öneren muhafazakâr toplum felsefeleri ortaya ç›km›flt›r. Ayn› zamanda. yani liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› benimseyen Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) dir. toplum ve devlet olmak üzere üç ahlakilik dünyas› oldu¤unu düflünen. Ona göre toplumsal hayat›n temel amac›. Bireycilik: Bireyin kiflisel haklar›. toplumu dönemin ‹ngiliz iktisatç›lar›. bireyci de¤erlerin ve piyasa ilkelerinin egemen oldu¤u. bireysel amaçlar›n›n peflindedir. Tekil bireyler sadece kendi amaçlar› peflinde koflarken esas maddi iliflkiler kanununa uyarak di¤er bireylerin ve genelin ç›karlar›na uygun davranmak zorundad›r. yani do¤al dürtüler oldu¤unu ifade eder. insanlar›n kendi bencillikleri genel ihtiyaçlar›n doyurulmas›Ayd›nlanmac›l›k: Ortaça¤›n son döneminde yaflanan büyük çapl› ekonomik. Toplumun kayna¤› Tanr› oldu¤u için akl›n geleneksel inançlardan üstün görülemeyece¤ini öne süren Bonald’a göre. hiçbir katk›da bulunamaz. toplumlar›n bu ilkeler üzerine kurulmas› gerekti¤ini öne süren anlay›fl. Toplum insan ihtiyaçlar›n›n. Muhafazakâr felsefenin en önemli temsilcilerinden biri olan Louis de Bonald (1754-1840) ç›k›fl noktas› olarak bireyi de¤il toplumu. bireyin kendisinin d›fl›ndakiler onun için hiçbir anlam ifade etmez. bireyci. toplumsal.. iflçi ve iflveren. bireysel özgürlük de¤il. Tanr› toplumu yaratt›¤› için.Toplum 199 Bireylerin do¤aya ba¤›ml› olduklar› ve ‘insanlar’›n sadece basit fiziksel ihtiyaçlara sahip olduklar› toplum-öncesi bir “do¤a durumu”ndan söz eden Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) da ‘do¤a durumu’nda tüm evrende insanlar›n arzulad›klar› fleylerin sadece besin. bir tür ekonomik maddî iliflkilerdir. birikmifl iktisadi mallar›n fiyat mekanizmas› arac›l›¤›yla da¤›t›m›n›n do¤al olarak düzenlenmesi sistemi. Bonald. sadece bireyler olarak birbirleriyle sat›c› ve al›c›. Her birey sadece kendi bireysel ç›kar›n›n. Birey kendi bafl›na çaresizdir. ‹nsanlar›n karfl›l›kl› iliflkilerinin oldukça s›n›rl› oldu¤unu ve birbirlerine fazla muhtaç olmad›klar›n› belirten Rousseau’ya göre toplum tar›m›n keflfi. mal ve hizmetlerin arz-talebinin ve fiyat oluflumunun piyasada kendili¤inden flekillenece¤inin düflünüldü¤ü ekonomik sistem. bireyin toplumu de¤il. gelenekler. otorite olmal›d›r. Aile.” Muhafazakâr toplum anlay›fl› sonraki dönemlerde birçok toplum felsefesi ve yaklafl›m›n› farkl› biçimlerde etkilemifltir. bireylerin aile birli¤indeki organik ba¤l›l›klar›ndan ayr›lm›fl.

Spencer. Bu yüzden sosyolojinin. tüketim al›flkanl›klar› ve genel düflünce tarzlar› bak›m›ndan birbirine benzer koflullar ve özelliklere sahip insanlar toplulu¤u veya kategorisidir. somut olarak gözlenemeyen. Hegel. Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer Charles Darwin’in düflüncesini sosyal bilimlere. ifl bölümünün daha geliflkin hâle gelmesini anlar. Marx’a göre bireylerin sosyal s›n›flar›n› üretim araçlar›n›n özel mülkiyetine sahip olup olmamalar› belirlerken Weber’e göre bireylerin s›n›fsal konumlar›n›n belirlenmesinde mülkiyetin yan› s›ra statü ve güç de etkilidir. Saint-Simon. temel görevi. Sosyal Darwinist bir bak›fl aç›s›yla toplumlar›n t›pk› do¤a gibi do¤al ay›klanma. toplumlar›n evrimine yön veren güçlerin toplumsal gruplar veya sosyal s›n›flar aras›ndaki çat›flmalar oldu¤unu düflünür. iflleyifli ve de¤ifliminde etkili olan içsel faktörler. Farkl› bir ifadeyle insan topluluklar›n›n. Bu toplum anlay›fl› sonraki birçok düflünür ve sosyal bilimciyi farkl› derecelerde etkilemifltir. Sosyal fizyoloji: SaintSimon’un toplumun bir organizmaya benzedi¤ini ve onun gibi incelenebilece¤ini belirtmek için gelifltirdi¤i kavram. Toplumun iç dinamiklerinin önemini vurgulayan Saint-Simon’a göre bir toplumdaki yap›lar. toplumu hareket ve dönüflüm hâlinde incelemektir. Bu ve benzeri bütün pozitivist ve evrimci anlay›fllarda Spencer’da da görece¤imiz gibi toplum do¤ayla özünde ayn› yasalara tabi bir varl›k. Spencer. do¤an›n bir uzant›s› veya onun en geliflmifl düzeyi olarak görülür. toplum alan›na uyarlamaya çal›flan Herbert Spencer (1820-1903) organizmac› toplum anlay›fllar›n›n örnek temsilcisi olarak görülebilir. toplum zemininde tarihsel evrim yoktur. Saint-Simon toplumun bilimini ‘sosyal fizyoloji’ olarak nitelerken Comte bafllarda sosyoloji yerine ‘sosyal fizik’ terimini kullan›r. farkl›laflmay›. biyolojik organizmalar gibi toplumlar›n da basit yap›lardan karmafl›k yap›lara do¤ru gelifltiklerini belirtir. esas itibariyle organik bir oluflumdan ziyade bir mekanizmad›r. çal›flma koflullar›. Comte ve Spencer Toplum felsefesi düzeyinde kalmalar›na ra¤men daha bilimsel ve sosyolojik toplum anlay›fllar›n›n temelleri Saint-Simon (1760-1825) ve Auguste Comte (17981857) taraf›ndan farkl› biçimlerde at›l›r. zihniyetin bir evrimi oldu¤unu düflünen Comte toplumun statik ve dinamik yanlar› oldu¤unu öne sürer. Sosyal Darwinizm: Darwin’in do¤ada canl› türleri aras›nda ifllerlikte oldu¤unu iddia etti¤i yasalar veya ilkelerin toplumlarda da geçerli oldu¤u düflüncesi. sosyolojinin toplumun düzenli. Organizmac›l›k: Toplumun canl› bir organizmaya benzedi¤i ve onun gibi iflledi¤i düflüncesi. dolay›s›yla do¤a yasalar›na tabi oldu¤u için sosyal bilimlerin yöntem olarak do¤a bilimlerini kendine model almas› gerekti¤ini savunan pozitivizm. yal›n ve homojen ilkel kabile gruplar›ndan. uzun süreli özelliklerini. kal›c›. Saint-Simon. Hem toplumsal düzeni hem de de¤iflmeyi aç›klamaya çal›flan bu sosyologlar hem muhafazakâr hem de yenilikçi toplum anlay›fllar›n›n s›k›nt›l› bir kar›fl›m›n› savunur. toplumsal gerçekli¤i aç›klay›c› unsurlar›n bu gerçekli¤in. toplumun kendi do¤al evrimi içinde daha iyiye gidece¤ini düflündü¤ü için devrimci de¤iflmeler önermez. istikrarl›. Sosyal dinamik: Comte’a göre sosyolojinin toplumun nas›l ve hangi süreçlere göre ve hangi ilkeler (veya yasalar) temelinde de¤iflti¤ini ve evrimleflti¤ini araflt›ran k›sm›. Bütün toplumlar›n ortak bir evrim çizgisinden geçmeleri gerekti¤ini düflünen Comte. Saint-Simon’dan farkl› olarak toplumlar›n evriminin asl›nda özellikle insanl›¤›n dünyaya bak›fl aç›s›n›n. Pozitivizm: Genelde. Sosyal statik: Comte’a göre. geliflmifl ve farkl›laflm›fl modern sosyal sistemlere do¤ru evrimlefltiklerini düflünür. hayatta kalma ve adaptasyon süreciyle iliflkili belirli ‘temel yasalar’a göre gelifltiklerini öne sürer. Sosyal s›n›f: Meslekleri. ‹flte ‘toplum’. araflt›r›lamayan ve s›nanamayan iddialar›n temelden yoksun metafizik önermeler olduklar›n› öne sürer.200 ‹ç dinamikler: Toplumun yap›s›. toplumun belirli evrim geçirdi¤ini kabul etse de bu evrimden köklü ve yap›sal bir de¤iflimi de¤il. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar na dönüflür ve bireylerin özel ç›karlar› peflinden koflmalar›yla genel ç›kar geliflir. O. Toplumun kanunlar›n›n do¤al kanunlar oldu¤unu belirten Hegel’e göre toplum esas yap›s›nda de¤iflmezdir. onun deyimiyle ‘sosyal fizyolojinin. Bu mekanizmay› düzenleyen kanunlar de¤iflmez ve bir tür do¤a kanunlar›d›r. yani onun nas›l belirli bir düzen içinde ve düzenli olarak iflledi¤ini araflt›ran k›sm›. devletin aksine. gelir ve yaflam düzeyleri. Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon. sürece yard›mc› olacak reformlar›n gerekli oldu¤unu belirtir. yani toplumun (somut) oluflumunda bulundu¤unu öne sürer. toplumlar›n bir içsel farkl›laflma ve bütünleflme süreciyle çevrelerine uyum sa¤lad›klar›n› ve homojenlikten heterojenli¤e do¤ru ilerlediklerini ifade eder. kurumlar ve inançlar tarihsel süreç içerisinde sürekli dönüflüm hâlindedir. toplumun do¤an›n bir parças› ve uzant›s›. Darwin gibi Spencer da toplumu .

do¤adaki türler gibi insan topluluklar› da yal›n kabile birimlerinden günümüzün karmafl›k yap›lar›na do¤ru evrimleflirler. Uyum sa¤layamayanlar.8. Evrendeki bütün varl›klar›n hareketleri. Spencer’›n toplumun yasalar›n› orman yasalar›na. de¤iflmeleri ve ortadan kalkmalar›n› belirleyen bir ‘genel evrim teorisi’ gelifltirmeye çal›flan Spencer. hatta hükümetler bile toplumun do¤al iflleyifline müdahale etmemeli. Adam Smith ve Hegel gibi piyasa ilkelerine dayal› liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› savunan Spencer’a göre hiçbir fley. Temel konsensüs: Toplumun üyelerinin temel de¤erler ve kurallar konusunda fikir birli¤i içinde olmalar›. Toplumsal de¤iflme bu denge hâlinin. ‹NTERNET ‹NTERNET . bu yap›n›n ekonomik temelinin di¤erlerinden daha önemli oldu¤unu düflünür. düzensizlik yaratma e¤ilimi. Evrendeki tüm sistemlerin denge. genel evrim yasalar› bulundu¤unda insanlar onlara itaat etmeli ve siyasal yasalar arac›l›¤›yla bu yasalara ayk›r› toplumsal formlar› oluflturmaktan vazgeçmelidir. zay›flar› koruyarak toplumun do¤al ilkesi olan do¤al ay›klanma yasas›na ters düflmemelidir. devletin sadece bu süreçlerin düzgün bir biçimde ifllemesine yard›mc› olmas›. DURKHE‹M.Toplum 201 Do¤al ay›klanma: Belirli bir ortam veya çevrede yaflayan canl› türleri aras›nda mevcut s›n›rl› kaynaklar etraf›nda bir hayatta kalma mücadelesi oldu¤u. Toplumu bir organizmadan daha çok “kompleks bir düzenleme” olarak gören Marx. mevcut veya de¤iflen koflullara ayak uyduramayan bireyler veya türlerin zamanla ay›klanacaklar›. Ayr›ca Comte gibi. Ünite . Bunlardan ilk ikisi Marx ve Durkheim daha yap›salc› bir e¤ilim içinde do¤rudan SIRAve S‹ZDE toplum (ve yap›) temelli aç›klamalar yaparken di¤er ikisi Weber Simmel ise bireysel eylem temelli aç›klamalar yapar. bu sayede bunu sa¤layamayanlardan birçok bak›mdan üstün olduklar› düflüncesi. toplumsal düzenin merkezini temel bir konsensüs. varl›klar›n› sürdürmeleri. Spencer bu görüflleri (i) do¤al ay›klanma veya kendi deyimiyle “en uygunun hayatta kalmas›”. yeni bir ahlakî konsensüs ortaya ç›kar ve giderek farkl›laflan toplumsal parçalar aras›nda yeni bir iliflki oluflur. evrende ve AMAÇLARIMIZ do¤adaki di¤er varl›klardan farkl› ortak evrim yasalar› oldu¤u fikri. ortama veya ortamdaki de¤iflikliklere uyum sa¤layamayan. Karl Marx AMAÇLARIMIZ Karl Marx (1818-1881). dolay›s›yla toplumsal alan› türler araSIRA S‹ZDE s›ndaki mücadeleye benzeten. toplumsal evrimin temel dinami¤i olarak özellikle nüfus gelifliminin yaratt›¤› bask›lar› görür. Toplumsal evrim yasas›: SIRA S‹ZDE Toplumlar›n canl› ve cans›z bütün varl›klar› ba¤layan zorunlu evrim yasalar›n›n yan› s›ra. temel de¤erler ve ahlak konusunda do¤al bir uzlaflman›n oluflturdu¤una inan›r. En uygunun hayatta kalmas›: Do¤al ortam ve koflullara en uygun olan veya uyum (adaptasyon) sa¤layabilen bireyler veya türlerin hayatta kalabilecekleri. toplumu ve toplumsal süreçleri aç›klamaya çal›fl›rken hareket noktas› olarak gündelik etkinliklerimizi. koflullara adapte olanlar›n yeni özellikler gelifltirerek ve evrimleflerek varl›klar›n› sürdürecekleri tezi. geçimimizi sa¤lama. birçok bak›mdan organizmaya benzetir. Spencer’a göre toplumsal düzen ve istikrar. D‹KKAT Toplumsal orman yasas›: DÜfiÜ NEL‹M Vahfli do¤ada oldu¤u gibi bir anlamda toplumda güçlü olanlar›n hayatta kald›klar› S O Rzay›f U ve egemen olduklar›. Bu ‘toplumsal orman yasas›’ sayesinde sadece en uygun toplumlar hayatta kal›r ve insan toplumlar› bu toplumsal evrim yasas› sayesinde ‘ilerlemifllerdir’. dengelenme ihtiyac› içinde oldu¤unu düflünen Spencer’a göre. t›pk› do¤adaki gibi do¤al bir denge gerektirir. yetifltirK ‹ T besinler A P me ve mamul mallar üretme biçimlerimizi al›r. karars›zl›k. WEBER VE S‹MMEL S O R U Klâsik dönemde dört temel kurucunun toplum anlay›fllar› ve tan›mlar› öne ç›kar. toplumsal yap›n›n çeflitli parçalar› aras›ndaki veya toplumla çevresi aras›ndaki dengenin bozulmas›ndan kaynaklan›r. ‹çkin istikrars›zl›k: Toplumun veya organizman›n do¤as›n›n veya içyap›s›n›n özelliklerinin kendili¤inden bir dengesizlik. Böylece. olanlar›n ortadan kalkt›klar› veya güçlünün egemenli¤i alt›na girmek zorunda D‹KKAT olduklar› düflüncesi. Bir istikrar döneminin ard›ndan yeni bir toplumsal düzen. ekonomik ve sosyal alana müdahale etmemesi gerekti¤ini savunan Ü fi Ü N Euzant›lar› L‹M Sosyal Darwinist yaklafl›m›n›n insanlar aras› iliflkilere ve toplumsal D hayata sizce neler olabilir? 1 SIRA S‹ZDE KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. Farkl› bir ifadeyle ekonomik teTELEV‹ZYON K ‹ T A P Genel evrim teorisi: Evrendeki bütün canl› ve cans›z varl›klar›n ayn› evrim ilkeleri veya T yasalar›na ba¤l› ELEV‹ZY ON olduklar› görüflü. uygun olmayanlar daha geliflmifl ve sald›rgan topluluklar›n rekabeti karfl›s›nda yavafl yavafl ortadan kaybolurlar. (ii) her sosyal sistemin do¤as›na içkin istikrars›zl›k fikirleri etraf›nda bir toplumsal evrim teorisi içinde harmanlar. yeni bir denge.

hukuk. ifl bölümü iliflkileri. Her toplum biçimi. Bu unsurlar kimliklerini sadece bir sistemin parças› olarak yani köle sahipli¤i veya kapitalist üretim düzeninin bir parças› olarak kazan›rlar. Benzer flekilde. k›saca onlar bütünlüklü bir yap› veya sistemin parçalar›d›r. Marx’ta insanlar›n yaflant›lar›n› meydana getiren görünür etkiler ve eylemleri yöneten üretici güçler olarak temel bir toplumsal yap› fikrine rastlan›r. melin bir ölçüde di¤er parçalar›n varolufllar›n› koflulland›rd›¤›na ve en az›ndan orada olup bitenleri belirledi¤ine inan›r. tabakalaflma yap›s›n›n unsurlar› aras›ndaki ba¤lant›lar› araflt›r›rken burjuvazi proletaryayla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. Bu de¤iflme teorisi esasen toplumun bütün parçalar›n›n. din. daha do¤rusu önemli ölçüde flekillendirdi¤ini öne sürer. Bu yaklafl›ma göre her unsur sahip oldu¤u kimli¤i. karfl›l›kl› iliflki içinde olmakla kalmay›p ayr›ca karfl›tlar›n›n geliflimine yol açacak içkin ‘çeliflkiler’ bar›nd›rd›¤› ilkesine dayan›r. ço¤unlukla yasalarla sa¤lanan. Bu bak›fl aç›s› iliflkiseldir: toplumun bir parças› içinde yer ald›¤› bütünle ve di¤er parçalar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. ‹kinci olarak insanlar sürekli artan ihtiyaçlar›n› karfl›larken tarihi yapt›klar› için. Fakat bu en temel de¤iflimin kayna¤›n›n d›flar›s› de¤il. yani üretici güçler ve üretim iliflkilerinin ‘üstyap›’ ad›n› verdi¤i kültür. ancak kendi seçmedikleri koflullarda yapt›klar›”n› düflünür. aile vb. daha çok toplumlar›n iç dinamikleri oldu¤unu savunan iç-dinamikçi (veya içsel) bir toplumsal de¤iflme teorisini benimser. Örne¤in. örne¤in feodalizmin do¤as›nda içkin olarak bulundu¤unu belirtir.202 Resim 8.1 Karl Marx Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar (Ekonomik) temel: Marx ‘temel’ biçiminde kulland›¤› ‘altyap›’n›n. akrabal›k. kurumlar› belirledi¤ini. onun deyimiyle ‘üretim tarz›’ kendi içinde kaç›n›lmaz olarak yeni bir toplum biçimine (üretim tarz›na) yol açacak toplumsal iliflkileri bar›nd›r›r. Bu temelde Marx. üretici güçler. gibi karfl›l›kl› iliflkili parçalara sahip fleyler olarak görür. özgürce eylemde bulunan insanlar›n her toplumda geliflen öngörülebilir karfl›tl›k ve s›n›f çat›flmas› örüntüleri ›fl›¤›nda tarihin yönünü biçimlendirdiklerini baflka ifadeyle “tarihi. yani bütünsel bir birlik oluflturan s›n›flar. Tarihin yönünün ihtiyaç yaratma örüntüsünün etkisiyle daha az karmafl›k olandans daha karmafl›k olana do¤ru oldu¤unu kabul eder. siyaset. yani emek gücünün kullan›m› ve üretim araçlar› (örne¤in. din. araçlar. teknolojiler ve üretim materyalleri) belirler. kültürel de¤erler vb. üretim ve tüketim süreci tabakalaflmayla daha genel düzeyde s›n›fsal iliflkiler ekonomi. ‘köleci’. Bu yüzden araflt›rmac›n›n topluma bak›fl aç›s›n›n önemli oldu¤unu düflünür. ideoloji. biri olmadan di¤eri olamaz. ‹liflkisel yaklafl›m: Bir yap› veya sistemin parçalar›. Üçüncü olarak toplumlar›n de¤ifliminin bu evreler temelinde öngörülebilir bir yönde ilerledi¤ini. söz gelimi kapitalizmin tarihsel gelifliminin daha az karmafl›k bir yap›n›n. ‘sosyalist’ evrelerden geçerek ‘komünist’ evreye do¤ru ilerlediklerini varsayar. e¤itim ve yönetim gibi hayat›n tüm alanlar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. ‘feodal’. özellikleri di¤er unsurlarla iliflkileri içinde kazan›r. zira bir çiçe¤in bir tohumun do¤as›nda içkin olarak bulunmas› gibi daha karmafl›k bir toplumsal yap›n›n. unsurlar› ve özelliklerinin. ahlak. binalar. yani iç dinamikleri gere¤i ‘ilkel-komünal’. insanlar ve nesneler aras› iliflkiler ve sosyal s›n›flar aras› iliflkilerdir. toplumsal kurumlar. suç. e¤itim. âletler. hastal›k ve t›bbi tedavi. Üretici güçler ve üretim iliflkileri: Belirli bir tarihsel dönemde üretimin niteli¤i veya karakteristik üretim biçimi anlam›na gelen üretim tarz›n›. bu karfl›tl›klar›n kendini gösterdi¤i bir . unsurlar ve özellikleriyle iliflkileri temelinde aç›klanmas›. toplumun üretici de¤erlerini yönlendiren güç ve kontrol iliflkileri. do¤alar›. Marx kendi evrimci toplum teorisinde bütün toplumlar›n tarihin bafl›ndan itibaren. Dördüncü olarak kendi gelifltirdi¤i praksis kavram› temelinde. Söz gelimi. tek bafllar›na de¤il de bütünle di¤er parçalar. Ancak bireylerin içinde eylemlerini flekillendirdikleri toplumun farkl› ç›karlar ve f›rsatlara sahip s›n›flar temelinde. bir bireyin kiflisel nitelikleri onu bir köle k›lmaz ve özel bir makinenin yap›s›ndaki hiçbir fley o nesneyi bir sermaye unsuru yapmaz. Marx’a göre. ilk olarak toplumu bir sosyal yap› veya sistem. Üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti arac›l›¤›yla. Zira iki s›n›f aras›nda asli bir iliflki vard›r. toplumsal de¤iflmenin tüm toplumlar›n ayr›lmaz bir parças› oldu¤unu söyler. ‘kapitalist’.

S›n›f çat›flmas› bir tercih meselesi olmasa da eylemde bulunan tarih de¤il insanlar oldu¤u için. Zira üretim faaliyeti fiziksel ihtiyaçlar›n doyurulmas›n›n yan› s›ra insan›n kendine has yarat›c›l›¤›n› ifade etmesini. tabakalaflma yap›s› içinde anlafl›labilece¤ini öne sürer. gündelik iliflkiler. Ona göre. Bu toplum anlay›fl›nda tarihsel ve yap›sal zorunluluklar›n dayatt›¤› koflullar ve bu koflullar› kendi (daha ziyade ortak) ç›karlar› etraf›nda dönüfltürmeye çal›flan. Yabanc›laflma: Hayat›n ekonomi. kültürel. S›n›f çat›flmas›: Marx’a göre tarihte s›n›flara ayr›flm›fl bütün toplumlarda karfl›l›kl› uzlaflmaz ç›karlar söz konusu oldu¤undan s›n›flar aras›nda mücadeleler ve çat›flmalar olmas› kaç›n›lmazd›r. di¤er hayvanlar sadece ‘do¤rudan fiziksel ihtiyaçlar’›n› karfl›lamaya çal›fl›rken “insanlar fiziksel ihtiyaçlar›ndan kurtulduklar›nda bile ve sadece gerçekte bu ihtiyaçlardan kurtulmalar› nedeniyle üretirler”.8. giyim ve di¤er birçok [maddî] fleyi gerektirir”. ‹kinci olarak Marx’a göre üretim (veya çal›flma). Üretim ve tüketim süreçleri her zaman birikimli olarak yani bir ihtiyaçlar bütünü doyuruldu¤unda yenileri ortaya ç›kacak biçimde birbirlerini besler. kuklalar›. bireylerin kendi iflleri. içme ve cinsel iliflki esnas›nda) kendilerini gerçekte özgür hissettikleri fantastik bir y›k›m biçimini al›r. yaratt›klar› farkl› türden eserler üzerindeki kontrollerini yitirip onlar›n egemenlikleri ve kontrolleri alt›na girmeleri. uzmanlaflmas› ve farkl› insanlar veya birimler taraf›ndan yerine getirilmesi. insanlar›n “kendi geçim araçlar›n› nas›l ürettikleri”ni aç›klamal›d›r. Ünite . yapt›klar› ifli veya emekleriyle yaratt›klar› ürünleri kontrol edemedikleri için sömürülür ve yabanc›lafl›rlar. maddî ihtiyaçlar›n› üreterek karfl›lamak zorunda olan “yaflayan insan bireylerin mevcudiyeti”yle temellendirilmeli. hangi koflullarda insanlar›n s›n›fsal ç›karlar›n›n bilincine vard›klar›n›. “aktif. güçlerini birlefltirdiklerini ve bir devrime yol aç›laca¤›n› belirlemenin önemli oldu¤unu vurgular. ‹nsanlar. bar›nak. ihtiyaç yaratma süreci sadece daha iyi besin. siyaset. Fakat o ço¤u insan›n çal›flarak kendi insani potansiyelini ifade imkân›n›n ifl bölümüne içkin sömürü ve yabanc›laflman›n yaratt›¤› güçlükler nedeniyle engellendi¤ini belirtir. ürettikleri ürünler ve üretim süreci. kapasitelerini gerçeklefltirmesini mümkün k›lar. Mülksüzler. Bu yüzden sosyal teori. . bu yüzden. faaliyet alanlar›n›n ve ifllerin kendi içlerinde ayr›lmas›. toplumlarda üretimin ifl bölümüne dayal› oldu¤unu. etkileri olmay›p kendileri yaratmasalar da tarihsel koflullar› yorumlayabilecek. ç›karlar›n›n bilincinde olan ve ona göre davranan insanlar aras›ndaki karfl›l›kl› etkileflim vurgulan›r. yeme. ancak ifl bölümünün her zaman sömürü ve yabanc›laflmay› içeren bir hiyerarflik tabakalaflma yap›s›n› ifade etti¤ini ve tüm toplumlarda bunun temelinde toprak veya sermayenin. ‹lk olarak.Toplum 203 Praksis: Marx’›n bireylerin basitçe yap›n›n ürünleri. alanlar›nda yaflanan yabanc›laflma sürecinde. tüm toplumlar›n dört temel özellik sergiledi¤ini vurgular. yarat›c› eylem” anlam›na gelen bir kavram. insanlar›n sadece hayvan benzeri ihtiyaçlar›nda (söz gelimi. giyim ve bar›nak arzusunu de¤il. Bu ba¤lamda yabanc›laflma. hayatlar›n› sürdürebilmek için gerekli asgari koflullar›n ötesindeki mallar› (lüks mallar›) üretir ve tüketirken di¤er türlerden farkl› kendilerine has insani özellikler gelifltirebilmeleri anlam›nda ‘uygarlafl›rlar’. üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. egemen bir mülk sahipleri grubu ile onlar›n alt›nda yer alan farkl› ölçülerde yabanc›laflm›fl ve sömürülen di¤er s›n›flardan oluflan bir tabakalaflma yap›s› üretir. onlar. ‹nsan “hayat› baflka fleylerden önce beslenme. Bu anlamda üretim ve tüketimi birbirinden ayr› düflünmek imkâns›zd›r. her zaman farkl› türden araçlar kullanmay› ve bu araçlar›n daha fazla ve daha iyi tüketim mallar› üretmek için sürekli iyilefltirilmesini gerektirdi¤i için yeni ihtiyaçlar yarat›r. ‹nsan tarihinin daha az karmafl›k toplumsal yap›lardan daha karmafl›k olanlara do¤ru evrimci bir örüntü sergiledi¤ine ve de¤iflmenin bizzat toplumun içinden kaynakland›¤›na inanan Marx için. insanlar. di¤er hayvanlardan farkl› flekilde varl›klar›n› sürdürebilmek ve böylece ‘tarihi yapmak’ için çevreden yararlanarak üretim yapabilir. Üçüncü olarak Marx. kendi ifadesiyle üretim araçlar›n›n özel mülkiyetinin yatt›¤›n› öne sürer. Marx. Bu ihtiyaçlar çevreyi bir ölçüde toplumsal olarak düzenlemeyi mümkün k›lan teknoloji sayesinde karfl›lan›r. de¤erlendirebilecek ve bilinçli eylemleriyle dönüfltürebilecek bir kapasiteye sahip olduklar›n› anlatmak için gelifltirdi¤i. din. kültür vb. hayat›n farkl› nimetlerine arzuyu da gerektirir. siyasal vb. süreci veya sonucu kontrol edemedikle- ‹fl Bölümü: Toplumda farkl› ekonomik.

nin toplumsal S O R U bütüne ifllerli¤ine katk›lar›n› vurgulayan sosyolojik yaklafl›m. NET içindeki de¤erler. aile.204 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kolektif mülkiyet: Marx’a göre bir toplumdaki herkesi SIRA S‹ZDE ilgilendiren üretim araçlar›n›n özel bireylerin (kapitalizmde burjuvazinin) elinden ç›k›p tüm toplumun DÜfiÜNEL‹M eflit kullan›m›na aç›k hâle gelmesi. yani egemen s›n›f üyelerinin yarar›na mallar üretmeyi sürdürebilmek için alt s›n›flaDÜfiÜNEL‹M r›n daima emek güçlerini satmak zorunda kald›klar› her toplumda bir tabakalaflma yap›s› vard›r. Dördüncü olarak Marx toplumdaki düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl böÜ fi Ü N E L ‹ M geçimlerini sa¤lama. ba¤›ms›z cak ekonomi. Düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl bölümü olmas› ona göre. Kapitalizmde “hayvan insana ve insan hayvana dönüflür”. Ona göre topS O bir R U parçalar sisteminden oluflan di¤er organizmalar gibi ifller. Anlum. SIRA S‹ZDE ortak düflünsel ve duygusal tepkileri. sosyolojinin felsefeden ba¤›ms›z ayr› bir bilim kimli¤i kazanmas› için konusunu toplumsal olgularla s›n›rland›rmas› düflünür. Toplumsal olguyu (toplumu) bireye d›flsal K ‹ gerekti¤ini T A P olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. ideoloji K ‹ T egemen A P s›n›flar›n bask› ve sömürüsünü D ‹ K K T s›n›fsal gizlemek. ce¤i bir ‘gelece¤in Marx’a göre kapitalist D ‹ K K A T toplumlarda yabanc›laflma. Böylesi bir tan›mla davran›fllar. ba¤lay›c›l›¤a ve ahlakî ve hukuki yapt›r›m gücüne sahip davran›fl kurallar›. yani bir ahlaki konsensüs veya kolektif bilince D‹K KAT dayanan. sömürü ve yabanc›laflma. normlar ad› verilen bir toplumsal k›lavuzdur. A özel ç›karlar›n› tüm toplumun veya bütün insanl›¤›n genel Tç›karlar›ym›fl E L E VS‹ZDE ‹ Z Y Ogibi N göstermek SIRA için kendi ayd›nlar› arac›l›¤›yla gelifltirdikleri de¤erler ve düflünceler AMAÇLARIMIZ sistemleridir. yaniD insanlar›n AMAÇLARIMIZ yönelik somut çabalar› oldu¤unu öne sürer. ifllevselci bir toplum teorisi gelifltirir. Kapitalist toplumlarda dinsel ve siyasal inançlar bireylerin toprak ve sermaye edinme hakk›na sahip olduklar›n› ifade ederler. TERNET Kapitalizmle daha K ilgili ‹ T A P ayr›nt›l› bilgi için Anthony Giddens’›n Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev. onlar› birbirine ba¤layan. Marx’a göre dinK ‹ T A P sel ö¤retiler ve siyasal de¤erlerde somutlaflan ‘ideolojiler dünyan›n nas›l olmas› D‹KKAT gerekti¤i hakk›ndaki görüfllerdir.b nedenlerden oluflan bu parçalar› bir arada tutan fley. ayr›ca SIRA S‹ZDE toplumun kendi bireylerini kontrol alt›na al›p yönlendirmesi aç›s›ndan da hayati bir öneme sahiplerdir. Ü. yani mevcut eflitsiz. 2009) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. S O R U ri için çal›flma gibi özellikle insani görevlerinde kendilerini insan olarak hissetmezler. üretim araçlar›nda özel mülkiyetin oldu¤u her toplumda ortaya ç›kar. düflünme ve hissetme biçimleri olarak tan›mlar. temel bir de¤erler sistemi. Marx söz konusu sorunlar›n sadece kolektif mülkiyetle çözülebileS O R U toplumu’ anlay›fl›na sahiptir. Toplum kavram›n› toplumsal olgular kavram› üzerinden tan›mlayan ve çoAMAÇLARIMIZ ¤u kez iki kavram› ayn› anlamda kullanan Durkheim. yönetim v. sömürücü ve yabanc›laflt›r›c› durumu meflrulaflt›ran ‘egemen s›n›f›n ideolojileri’ olduklar›n› öne sürer. Sonuç olarak. Ona göre iflbölümü. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. hem egemen düflüncenin AMAÇLARIMIZ yap›sal kaynaklar›na hem de bu inançlar›n insanlar› etkileme derecesine‹ N odaklanmay› gerektirir. düflünceler ve TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . pozitivist bir yaklafl›ma sahip olan Émi‹NTERNET le Durkheim (1858-1917). ihtiyaçlar yaratma ve birlikte çal›flmaya lümü. paradoksal olarak proleterlerin kendilerini kölelefltiren kapitalizmi sürekli yeniden-üretmeleri anlam›na gelir. Tatl›can. kurallar vb. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Statüko(culuk): Mevcut DÜfiÜN E L ‹ M gibi veya durumu oldu¤u özünde de¤ifliklikler AMAÇLARIMIZ yapmadan sürdürme e¤ilimi S O R U ‹deoloji: Marx’a göre. Émile Durkheim Marx’tan oldukça farkl› bir bak›fl aç›s›na. Ancak bu düflünceler ve de¤erlerin genellikle statüko S O R U yu. farkl› biSIRA S‹ZDE çimlerde. emek sömürüsü ve toplumsal tabakalaflma sürekli ve kaç›n›lmazd›r. ‹NTERNET K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TE LEV‹ ZYON 2 SIRA TE LE V ‹S‹ZDE ZYON Marx iliflkisel yaklafl›m›nda kapitalizmi hangi faktörler temelinde ve nas›l aç›klar? DÜfiÜNEL‹M ‹fllevselcilik: Bir toplum ‹ N T E Rkurumlar. ço¤u kez ahlâkî de¤er yarg›lar›. biT SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON reyler üretim araçlar›n› ortak ç›karlardan ziyade kendileri için kullanma hakk›na sahiplerdir. AMAÇLARIMIZ Norm: Genelde kabul gören de¤erler çerçevesinde bir toplumdaki ve K ‹ T A tutumlar P eylemlerini düzenleyen. Bu normlar topluma sadece genel bir çerçeve kazand›r›p istikrar kayna¤› oluflturmakla kalmaz. D‹KKAT Kolektif bilinç/vicdan: Bir toplumdaki insanlar›n olaylara ortak bak›fl aç›lar›.

8. zor ve yapt›r›m uygulad›klar› için ‘zorlay›c›’d›rlar. avc› veya çiftçidir). Anomi: Durkheim’a göre. . Ortak bir hayat tarz›. herkes taraf›ndan bilinen ve uygulanan ortak âdetler ve ritüeller vard›r. düflünme ve hissetme biçimleridir. Toplumlar geliflip modernleflirken sanayi ekonomileri ve karmafl›k iflbölümleri geliflir ve insanlar k›rdan kente göç ederken sonuçta mekanik dayan›flma topluma dar gelmeye bafllar. aksi takdirde soyutlanacak ve köksüz kalacakt›r.bunlar› kontrol alt›na almak zorundad›r. din gibi temel toplumsal düzenlemeler arac›l›¤›yla sa¤lan›r. homojenlik yerini heterojenli¤e b›rak›r. Kolektif bilinç/vicdan güçlüdür. sosyolojik düflünceleri içinde yaflad›¤› dönemde Fransa ve Avrupa’daki krizler ve ç›kmazlara pratik olarak uygulamakt›r. Sa¤l›kl› bir toplum dayan›flman›n yüksek oldu¤u ve hastal›kl› bir toplum da anominin kargaflaya yol açt›¤› ve toplumsal düzenin iflleyiflinin bozuldu¤u toplumdur. Durkheim. organizmac› ve evrimci yaklafl›m› çerçevesinde iflbölümü kavram› temelinde bir toplumsal evrim teorisi gelifltirir. K›sacas› bireyin. ‹flbölümü çok basittir. ortak mülkiyet yerine özel mülki- Toplumsal olgular: Durkheim’a göre. Geleneksel toplumlarda topluluklar veya gruplar içindeki iliflkiler yüz yüze veya mekaniktir. toplumsal olgular bireye d›flsal olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. Durkheim’a göre. devlet görevlilerinin rolü doktorunkine benzer: “‹yi hijyen koflullar› sa¤layarak hastal›¤›n ortaya ç›kmas›n› engellemek veya hastal›k ortaya ç›kt›¤›nda onu tedavi etmeye çal›flmak”. anomi daha ziyade toplumlar›n geçifl veya kriz dönemlerinde yaflanan bir düzensizlik ve zihin kar›fl›kl›¤› hâlidir. Bu yüzden. toplumlar zamanla daha kompleks ve farkl›laflm›fl hâle geleceklerdir. Bu yüzden Durkheim’a göre. hayat tarzlar› ve alt-kültürlerin ço¤almas› ve yasall›k kazanmas›yla benzerlik yerini farkl›laflmaya. yani inançlar ve duygular benzerli¤ine dayal› bir iç bütünlük biçimidir.Toplum 205 Resim 8. düflüncelerini Comte ve Spencer taraf›ndan gelifltirilen evrimci bir çerçeve içinde konumland›r›r ve analizlerinde belirgin biçimde biyolojik analojiler ve kavramlar kullan›l›r. ahlâkî rehberli¤e ihtiyac› vard›r. bir toplumsal düzen veya uygarl›k biçimi var olabilmek için. Özel mülkiyet neredeyse hiç bilinmez ve bu yüzden uyum/itaat hem ‘do¤al’d›r hem de sosyalleflmeyle ve aile. Toplumu bir arada tutan fley ‘mekanik dayan›flma’. Ona göre. Ünite . toplum veya toplumsal olgular bireylerden önce geldikleri.2 Émile Durkheim duygular› tamamen sosyolojinin alan› içine dâhil eder. Sapmalar fliddetle ve kollektif olarak cezaland›r›l›r. bireyin istekleri ile toplumun düzen ve kontrol ihtiyaçlar› aras›nda temel bir çat›flma veya gerilim her zaman var olacakt›r. Durkheim. kendi kiflisel mutlulu¤u için bu tutkular›n› kontrol alt›na almaya. Ona göre. onlar üzerinde iradelerine ra¤men bask›. insanlar›n ço¤unlu¤u genellikle ayn› ifli yapar (örne¤in. onlar› d›flardan belirledikleri veya yönlendirdikleri için ‘d›flsal’. Farkl› meslekler. Anomik durumlar genellikle daha önceki geleneksel de¤erler ve yaflam biçimleri y›k›lmas›na ra¤men henüz yeni de¤erler ve yaflam biçimlerinin flekillenmedi¤i geçifl toplumlar›nda yaflan›r. Durkheim’›n yaklafl›m›n›n temel bir hedefi. insan›n istekleri s›n›rs›z ve doyurulmas› imkâns›z oldu¤u için. Kollektivizm yerine bireycilik. Özelde o dinin ve geleneksel düzenin zay›flamas› karfl›s›nda ahlâkî bir reform gelifltirmeye çal›flm›flt›r. D›flsall›k ve zorlay›c›l›k: Durkheim’a göre. Toplumsal farkl›l›klar çok azd›r ve bireyselli¤e çok az yer vard›r.

di¤eri toplumsal ç›karlara dayal› toplumsal bilince sahibiz. al›flkanl›k hâline gelmifl ve kutsall›k yükledikleri davran›fl biçimleri. mekanik toplumlarda birey ve kollektif bilinç gerçekte ayn› fleyi anlat›rken organik toplumlarda ikisi birbirinden ayr›. modern toplumlarda güç rasyonel bir temele sahiptir. Sa¤l›kl› bir toplum temel de¤erlerin ve normatif rehberli¤in kurumsallaflmas›na ba¤l›d›r. (1) ‹fllevselci ‹lke: Genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›. hayatta kalabilmek ve baflar› sa¤layabilmek için karfl›l›kl›l›k ve ifl birli¤i oluflturur. Modern toplumun temelini hukuki otorite oluflturur. Farkl› bir ifadeyle insanlardan ziyade yasalar ve düzenlemeler taraf›ndan yönetilme. ç›karc›l›k tek bafl›na toplumsal çat›flma ve kaos üretecektir. toplumun rolü de bu insani özellikleri kendi özel evrimci geliflim evresine göre mümkün oldu¤u ölçüde s›n›rlamaya çal›flmakt›r. ak›lc›. resmî olmayan sosyal kontroller toplumda kendili¤inden. (3) Evrimci ‹lke: Durkheim’›n toplumsal ve biyolojik analojilerle ilgilenmesi ve onun evrim teorisinde farkl›laflma düflüncesinin merkezi rolü. karfl›l›kl› ç›kar. Toplumlar de¤erlere ve paylafl›lan de¤erlere ihtiyaç duyarlar. Durkheim’›n toplum anlay›fl›nda özetle 3 ilkeye rastlan›r. Durkheim’a göre. rasyonel temellerde sürdürmeleri. yüz yüze iliflkilerin egemen oldu¤u. toplumsal ve kollektif ç›karlar›n önde tutulmas›. biri ç›karc›l›¤a dayal› kiflisel. yani toplumu oluflturan unsurlar›n karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤› ve iflbirli¤ine dayal› bir iç bütünlük bir arada tutabilir. Mekanik ve organik dayan›flma: Durkheim’a göre. T›pk› do¤ada oldu¤u gibi bu farkl›laflma ve karmafl›klaflma toplumsal dayan›flma için yeni bir temel -yani organik dayan›flmay›.206 Ritüel: Ayn› de¤erler ve yaflam tarzlar›na ba¤l› bireylerin genelde kutsal say›lan mekânlarda (ve zamanlarda) benzer biçimde tekrarlad›klar›. Kollektivizm: Bireysel de¤il genel. Durkheim’a göre. uzmanlaflma ve iflbölümünün oldukça karmafl›k hâle geldi¤i toplumlardaki daha gevflek. cezaevleri gibi resmî kurumlar arac›l›¤›yla sa¤lan›rken. toplumun kendi bütünlü¤ü içinde anlafl›lmas› gerekir. birbirlerinden meslekleri. normlar ve de¤erlerle iliflkili baz› ahlak kurallar› oluflturmak zorundad›r. mekanik dayan›flma daha çok az nüfuslu. küçük. bu yüzden. Weber’e göre. mesleki ve örgütsel faaliyetlerini. Ancak anomi sadece geçici bir evredir. Ona göre sosyolojik analizin toplumun parçalar›n›n bu merkezî ifllevleri nas›l yerine getirdiklerini belirlemesi gerekir. modern sanayi toplumunun temel özelliklerini belirlemeye ve Bat› kapitalizminin temel ruhu ve dinami¤ini kavramaya çal›fl›r. törenler. organik toplumlarda mekanik toplumlara göre daha fazla gerekli hâle gelir. Bu ba¤lay›c› de¤er kal›plar› ve normlar olmadan toplumsal ve siyasal hayat düzensizlik içinde olacakt›r. duygulardan uzak bir biçimde. rasyonel ve hesapl› düflünce. Toplumlar bütünleflme veya düzenlenme ihtiyac›na sahip varl›klard›r. yani mant›kl›. Resmi sosyal kontroller. Rasyonelleflme: ‹nsanlar ve organizasyonlar›n gündelik. özellikle Herbert Spencer’in bu konudaki tezlerine karfl› ç›kar. ba¤›ms›z ve ço¤u kez çat›flma içindedir. gücün gelenek ya da kiflisel . bir güvenlik ve adalet sisteminin üzerine kurulabilece¤i genel kabul gören ilkeler. düzensiz ve yüz yüze iliflkiler içinde sa¤lan›r. kalabal›k. insan do¤as›n›n ikili¤i fikrini gelifltirir: hepimiz iki bilince. (2) Organizmac› ‹lke: Toplumsal sa¤l›k farkl› parçalar›n bütünle ifllevsel olarak iliflkili olma derecesine ba¤l›d›r. basit. herkesin büyük ölçüde her bak›mdan birbirine benzedi¤i. ekonomik ç›karc›l›¤›n tek bafl›na uygar toplumlar› birlefltirebilece¤i ve istikrarl› k›labilece¤ini öne süren faydac› argümanlara. devlet veya toplumsal grubun kurallar›na uyum ve itaati sa¤layan resmî ve resmî olmayan kurallarla iflleyen genel toplumsal süreçler ve mekanizmalar. kendini meydana getiren bireylerin basit bir toplam›ndan daha fazlas›d›r. Toplum bileflenlerinin bir toplam› olarak görülemez. eylem ve planlama biçimlerinin geliflimi oldu¤unu öne sürer. Resmî ve resmî-olmayan sosyal kontroller: Resmî sosyal kontroller hukuk kurallar› ve yasalar gibi yöntemlerle ve mahkemeler. güç ve otorite aile ve kiliseden hukuk ve devlete geçer. yaflam tarzlar›. Ancak o. Ona göre. Ayr›ca. bu yüzden. Modern toplumlar› sadece ‘organik dayan›flma’. modern toplumlar›n temelini. informel (resmi) iliflkilerin egemen oldu¤u. Sosyal kontrol: Bireyler ve gruplar›n davran›fllar›n› düzenleyen. iflbölümünde farkl›laflman›n oldukça s›n›rl› kald›¤› toplumlardaki s›k› dayan›flma biçimiyken organik dayan›flma büyük. karfl›l›kl› ekonomik ba¤›ml›l›¤›n yan› s›ra. mevcut bir toplum. Yüz yüze iliflkiler ve resmî olmayan sosyal kontroller art›k toplumu bir arada tutamaz. ayinler. ‹nsanlar özgeci olduklar› kadar açgözlü de olabilirler. Sosyoloji modern topluma uygun de¤erler ve normatif kurallar›n uygulanmas› konusunda katk›da bulunabilir. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yet geçmeye bafllar. Durkheim. Geliflmifl sanayi toplumlar›n›n sözleflmelerinin temelini baz› ahlak biçimleri. kiflilikleri bak›m›ndan büyük ölçüde farkl›laflt›klar›. Sanayi toplumlar›n›n temel özelli¤inin rasyonelleflme e¤ilimi. ço¤u kez ç›kar temelli dayan›flmalard›r. Max Weber Max Weber (1864-1920).gerektirir. K›saca.

Ünite .8.Toplum 207 Güç ve otorite: Weber’e göre. yani rasyonel. devlet ve bürokrasiye hayranl›¤›n›n ard›nda siyasal yönelimi. modern toplumu yönlendiren ve düzenleyen güçlü bir ulus-devlete inanc› yatar. Onlar karakteristik olarak farkl› gruplaflma biçimlerinin. Güç istedi¤iniz fleyi di¤erlerinden gelen direnifllere ra¤men yapabilme kapasitesidir. Ona göre. modern toplumu geçmiflteki toplumlardan ay›ran temel dinamik ve temel bir özellik rasyonalitedir. toplumsal yaflam›n farkl› eflitsizliklerle iç içe oldu¤unu Resim 8. Gruplar›n organizasyonlar›n›n temelini eflitsizlikler oluflDÜfiÜNEL‹M turur ve eflitsizlikler üzerindeki mücadele gruplar aras›nda oldukça yayg›nd›r. Marx gibi. Bu üç grup türü güç üzerinde toplumK ve ülkenin gelece¤i konusunda belirleyici olma mücadelesi verirler. D ‹ K K A T düflünür. Önceki toplumlar din. kesinlikle insanlara de¤il kurallara. Modern bilim ve teknoloji. gelenek veya kiflisel karizma gibi irrasyonel inançlar veya düflünce sistemlerine dayan›rken modern toplum mant›¤a ve kendi düflünce ve örgütlenme sisteminin as›l temeli olarak akla baflvurmaya dayan›r. Bütün eflitsizlik biçimleri güç eflitsizlikleridir. Weber’in güç ve otoriteye. yani s›n›f. Gücün üç boyutu. S O R U Bu nedenle. güç baflkalar›n›n direnifline ra¤men arzulanan sonuçlara ulaflma kapasitesiyken otorite insanlar›n zorlay›c› olmaktan ziyade meflru olarak gördükleri güçtür. Bürokrasi: Formel olarak tan›mlanm›fl uzman görevlere sahip çok say›da birim içeren. Ancak bütün bunlara ra¤men. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .3 Max Weber SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Ona göre tabakalaflm›fl bir sistemde eflitsizlikler üç boyutta düzenlenir ancak SIRA S‹ZDE onlar›n hepsi bir güç/iktidar biçimidir. özgürlükçü demokrasiye inan›r fakat do¤rudan demokrasiyi veya halk iradesi düflüncesini tamamen reddeder. kiflisel olmayan ve tarafs›z gücün bir örne¤idir. (1) ekonomik güç. Bürokrasi. modern hukuk ve ifl hayat› rasyonalitenin. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Do¤rudan demokrasi: Bir grup. toplum veya ülkeyi ilgilendiren kararlar›n ilgili tüm üyeler veya AMAÇLARIMIZ vatandafllar›n kat›l›mlar› ve oylar›yla al›nd›¤› ve uyguland›¤› demokrasi biçimi. statü grubu ‹ T A P ve partinin temelleridir. Weber de. Örne¤in. ekonomik zenginlik kiflinin arAMAÇLARIMIZ zulad›¤› fleyleri almas›n› sa¤layan bir güç biçimidir. En temel düzeyde toplumun güç mücadeleleriyle iliflkili organizasyonuna bakan Weber’e göre Marx gibi. onun geliflmeyi sa¤layacak biçimde ve h›zda modern topluma uygulanma biçiminin örnekleridir. Weber’in toplum aç›klamas›ndaki anahtar bir unsur tabakalaflmad›r. (2) prestij ve (3) ç›plak güçtür. örgüt. Bürokrasi bu düzenleyici yönetimin. karizmadan çok r›za ve görevin gerektirdi¤i otorite arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lmas› esast›r. bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayand›¤› için en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir. Weber’e göre. mant›kl› düflünme ve organizasyon biçimidir. Mevcut bir durumda eflitsizlik mutlaka ekonomik bir eflitsizlik de¤ildir. her türden modern sanayi toplumu düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyar. çal›flanlar›n birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirildi¤i organizasyonlar. toplumsal yaflam birçok toplumsal eflitsizlik biçimiyle doludur. Ekonomik eflitsizlik önemli olmas›na ve ço¤u kez önde geSIRA S‹ZDE len bir rol oynamas›na ra¤men sadece bir eflitsizlik türüdür. bu ifllerin istikrarl› ve sistemli bir biçimde yerine getirilmesi için gerekli bir otorite yap›s›na ve görevler hiyerarflisine sahip.

SIRA S‹ZDE toplumlarda hem ekonomik hem idari bürokrasi niçin merkezî bir Weber’e göre. insanlar aras›ndaki bütün iliflkilerin ‘herkesin herkese karfl› savafl›’ fikrindekine benzer bir üstünlük sa¤lama mücadelesi içerdi¤ini düflünmez. bütün insanlar (kendilerince) belirli amaçlarla hareket eden varl›klar olsalar bile onlar›n eylemleri beklenmedik. yani genel ve evrensel özelliklerinin sahip olduklar› özel. bu özel etkileflimler bütününün sadece bir sentezidir veya ona verilen genel isimdir. Daha özelde. Akademik bir disiplin olarak sosyoloji “insanlar›n yaflad›klar› olaylar› ve hangi kurallara göre davrand›klar›n› sorar”. “Toplum”. Bu tür meflru egemenlik iliflkileri genelde üç flekildedir. Weber’de birey ve toplum iliflkisinin aç›klanmas›nda beklenmedik sonuçlar kavram› büyük bir öneme sahiptir. karizmatik. Ona göre sosyoloji “insanlar›n. Aksine. “bir güç mücadelesi olarak toplum” anlay›fl›na ra¤men. Simmel’in toplumu bu flekilde tan›mlamas›n›n K ‹ nedeni. güç konumunu elinde tutanlar›n ço¤u kez nispeten az direniflle karfl›laflt›klar›n›. Buna göre insanlar üzerlerinde kontrol gücüne sahip olmad›klar› için yap›lar oldukça çeflitli tamamen beklenmedik yönlerde geliflebilirler. “Topleflim biçimleri lum.208 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Beklenmedik sonuçlar: Weber’e göre. Weber.. T A P toplumsal organizasyon kal›plar›n›n temel etkileflim süreçlerinden kuruldu¤unu kabul etmesidir. ‘toplum’dan söz etti¤imizde devlet ve aile lonca ve kilise sosyal s›n›flar ve AMAÇLARIMIZ ortak ç›karlar üzerine kurulu organizasyonlar gibi sabitlik kazanm›fl tan›mlanabilir. geleneksel ve rasyonel hukuki egemenlik.. zira bireyler ve gruplar›n eylemleriyle niyetlendikleri fleylerin ço¤u kez onlar›n niyetlerinden farkl› sonuçlara yol açt›¤›na inan›r. D‹KKAT “insanlar aras›ndaki etkileflim” -bu insanlar birbirlerini karfl›l›kl› etkileyecek ve kendilerini gruplar veya di¤er toplumsal birimler içinde organize edecek biçimdeSIRA S‹ZDE yeterli s›kl›k ve yo¤unlukta ortaya ç›kt›¤›nda var olur. Weber’in insanlar›n toplumsal yap›lar› yaratt›klar› ancak bu yap›lar›n yarat›c›lar› üzerinde. Toplum bu iliflkilerin özet toplam›yla ayn› fleydir”. Bu aç›dan. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Biçim ve içerik ayr›m›: K ‹ T A P Geometrik nesnelerin biçimlerinin... güç direnifl üzerinde bile sonuçlar sa¤lamas›na ra¤men. güçlünün emrine ço¤u kez kolayca itaat edildi¤ini kabul eder. sürekli yap›lar benzeri etkileflimler akl›m›za gelir. yani baz› insanlar liderler veya komutanlar olarak görülür ve di¤erlerinden emirlerine itaat etmelerini bekleme hakk›na sahip olduklar› kabul edilir. Thomas Hobbes’un aksine. Toplumsal organizasyon kal›b› olan toplum kavram› “sadece” nispeten “sürekli etkileflimler”i anlat›r. modern öneme sahiptir? DÜfiÜNEL‹M Georg Simmel SIRA S‹ZDE 3 DÜfiÜNEL‹M Temel ve genel etkileflim biçimleri: S O R ‹nsanl›k U tarihindeki bütün toplum türlerinde yer alan genel ve zorunlu etkileflim biçimleri. büyük insan kitlelerinin genelde daha pasif olduklar›n›. kendilerine has içeriklerinden ba¤›ms›z olarak T ELEV‹ZYO N incelenebilmesi gibi toplumun da ayn› flekilde incelenebilece¤ini öne sürmek için Simmel’in gelifltirdi¤i ayr›m. Toplumu aç›klamak için. geleneksel otorite uzunca süredir yerleflik kültürel örüntülere sayg›yla meflrulaflt›r›lan güç. hayat›n bütün alanlar›n›n temelinde çat›flman›n yatt›¤›n› söylemez. rasyonel-hukukî otorite yasal olarak uygulanan kurallar ve düzenlemeler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güçtür. geometriden esinlenerek biçim ve içerik ayr›m› gelifltiren Simmel toplumsal yap›la‹ N T E R N E sergileseler T r›n. Herbiri itaat temelleri bak›m›ndan birbirinden ayr›l›r. Ona göre. ‹NTERNET Geliflmekte olan sosyoloji disiplini için tek uygun konunun temel ve genel etkiS O R Uoldu¤unu öne süren Georg Simmel’e (1858-1918) göre. tüm do¤alar› ve tüm görünümleriyle di¤er insanlarla etkileflim içinde yaflad›klar› koflullar taraf›ndan belirlendikleri kabulü” üzeTELEV‹ZY ON rine kuruludur. s›n›rl› düzeyde müdahale edebildikleri kendilerine ait ba¤›ms›z bir varl›k kazand›klar›n› düflündü¤ü söylenebilir. Böylece güç bir otoriteye dönüflür. Karizmatik otorite ba¤l›l›k ve itaat afl›layan s›ra d›fl› kiflisel yetenekler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güç. farkl› içerikler bile benzer formlara sahip olabileceklerini ve bu temelde toplumsal etkileflim hakk›nda “zamanla s›n›rl› olmayan yasalar” gelifltirme- . Güç ço¤u kez meflrudur. niyetlenmedikleri sonuçlara sahip olabilir.

sadece özel iliflkiler a¤›. Aile ve hukuk gibi toplumsal kurumlar. Formdan yoksun hiçbir toplum yoktur. ondan farkl› olarak toplumsal yap›y› (toplumu) bir tahakküm ve ba¤›ml›l›k yap›s› olarak de¤il. yaflam biçimi ve davran›fl kurallar›n› SIRA S‹ZDE ö¤renmeleri.4 Georg Simmel nin mümkün oldu¤unu düflünür.. maddileflirler.Toplum 209 Resim 8. Bu yüzden.8. daha çok gerçek hayatta ayr›lmas› imkâns›z biçimde iç içe AMAÇLARIMIZ geçmifl birlefltirici ve ay›r›c› güçler olarak görür. gündelik toplumsal hayat›n sosyal sistemi meydana getiren büyük toplumsal kurumlar›n temelini oluflturan. Simmel. Simmel ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Sosyolog. insan ‹ K Ktoplumu AT ürünü bir yarat› olarak görür çünkü toplum “sadece birçok birey etkileflimde bulundu¤unda var olur”. yaratt›klar› fleylerin kendi d›fllar›nda.DO. boyunduru¤u ‹alt›na alan NTER N E ve T büyük ölçüde do¤allaflt›r›lan ve kutsallaflt›r›lan güçler hâline gelmesi. belirli bir kültür veya çevrede yaflayan birey gruplar›n›n gündelik haS O fley R U yoktur. onlar› yönlendiren. Amerikan sosyoloji‹NTERNET sinde Parsons’›n etkisinde ve önderli¤inde yap›sal-ifllevselcili¤e dönüflür. SIRA S‹ZDE Marx gibi çat›flman›n toplumda her yerde ve sürekli var oldu¤unu düflünen Simmel. Ünite . beslenme. bu yüzden. içsellefltirmeleri ve kifliliklerinin bir parças› hâline getirmeleri sürecidir. özel formlar içinde somutlafl›r. tutkular. Anyatlar› ve toplumsal etkileflimlerinden ba¤›ms›z toplum diye bir cak bilimsel soyutlamaya bu vurgu Simmel’i toplumu fleylefltirmeye. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON fieylefltirme: ‹nsanlar›n kendi ürettikleri. yap›sal ve kurumlar düzeyinde bakarken mikro sosyoloji kifliler aras› yüz yüze etkileflimlere ve bu etkileflimle ilgili temel süreçler ve oluflumlara odaklan›r. Ona göre bireysel güdüler. Gerçekli¤i hayat›n temel ‘biçim’i ve içeri¤ine göre yorumlayabilecek bir sosyoloji oluflturmaya çal›flan Simmel’in yaklafl›m›. D‹K KAT genelde yeni do¤an çocuklar›n zamanla toplumun mevcut de¤erleri.ince ayr›nt›lar›na ve bireylerin toplumsal etkinli¤i (yeniden) yorumlama biçimlerine odaklan›r. ruhu. Makro ve mikro sosyoloji: Makro sosyoloji toplumsal olaylar ve süreçlere en genel. Bir di¤er egemen yaklafl›m yap›salc›l›kt›r. hiçbir formun olmad›¤› düflünüldü¤ünde toplum var olmayacakt›r”. Düflünür: K ‹Georg T A PSimmel (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›.bir toplumsal formlar silsilesi içerir.. Sosyalleflme: Bir topluma yeni kat›lan bireylerin. toplumsal etkileflimler ve iliflkilere. Gündelik hayat -çal›flma. SIRA S‹ZDE Saf sosyoloji: Simmel’in bütün toplum türlerinin genel ve evrensel biçimleri ve düzenlerini içinde yer ald›klar› DÜfi ÜN EL‹M tarihsel koflullardan ba¤›ms›z olarak araflt›rmak için gerekli oldu¤unu düflündü¤ü sosyoloS O R U ji türü. Sanatç›. 2011) kitab›n› inceleyebilirsiniz. Simmel’in ifadesiyle SIRA S‹ZDE “Bilinen her toplumda bizi bir arada tutan. yani sosyallefltiren birçok farkl› form vard›r. Simmel. onu üyelerinin üzerinde ve ötesinde bir ‘form’ olarak görmeye itmez. Ça¤dafl sosyolojiye hakim olan daha makro ve yap›sal toplum anlay›fllar›ndan (yap›sal) ifllevselcilik ve çat›flma teorisi oldukça etkili olmufltur. sevgi ve yabanc›laflma gibi kavramDÜfiÜNEL‹M lar insanlar›n onlara yükledikleri anlamlardan ba¤›ms›z olarak var olmazlar. duygular ve h›rslar hayati önemde olsalar bile. . “toplumun sadece di¤er insanlarla iliflkiler içindeki bireylerin zihinlerinde var oldu¤u” düflüncesine dayan›r. makro düzeyde çal›flma e¤iliminde olan ifllevselcilik ve Marksizmin aksine duygular›. gündelik hayat ve iliflkilerin ayr›nt›lar›n› yakalayan bir saf sosyoloji oluflturmaya çal›fl›r. tutumlar›. Bafllang›çta büyük ölçüde ‹ngiliz antropologlar taraf›ndan gelifltirilen ifllevselcilik. sosyal etkinlikler gibi.

örgütler veya kurumlar›n yap›lar› ve iflleyiflleri aras›ndaki benzeflmeler veya paralellikler. eflzamanl›. ekonomi. iflleyifle.210 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yap›salc›l›k Kökleri dilbilimde olan bir toplumsal ve kültürel analiz modeli olan yap›salc›l›k. Temel nedensellik: Bir bütünün yap›s›. Erken dönem ifllevselcilerden Malinowski toplumun psikolojik ve biyolojik özelliklere sahip bireylerden olufltu¤unu kabul eder. Lévi-Strauss. Ona göre. Bir yap›n›n varl›¤› toplumsal hayat›n bütün unsurlar›n›n prensipte anlafl›labilir olduklar› anlam›na gelir. yani kifli unsurlardan biri de¤iflti¤inde yap›n›n nas›l tepki verece¤ini öngörebilir. Frans›z yap›salc›l›¤›n›n en önemli temsilcilerinden biri Claude Lévi-Strauss’tur (1908-2009). mit) aras›ndaki iliflkiler bir di¤erine dönüfltürülebilir. yani belirli bir zamanda karfl›l›kl› iliflkileri içinde kavranabilece¤ini öne sürer. onun bir bilimin araflt›rma-nesnesinin nesnel olarak gözlenebilen somut oluflumlara dayanmas› gerekti¤i görüflünden hareket eden Ferdinand de Saussure’›n dil ve söz ayr›m›ndan etkilenen yap›salc›l›k toplumun bir dil yap›land›¤›n› kabul eder. ifllevine) ba¤l›d›r. Bütün insan toplumlar›nda insan zihninin biyolojik ve kimyasal do¤as› gere¤i ayn› ilkeler temelinde iflledi¤ini öne süren Lévi-Strauss ‘ilkel’ ve ‘geliflmifl’ toplumlar aras›ndaki fark›n sadece zihnin içinde iflledi¤i koflullardan kaynakland›¤›n›. Ona göre. Durkheim’›n totem ve göstergeler analizini dilbilime uyarlamaya çal›flan. Onlara göre sosyal sistemlerin sa¤l›kl› olmalar› veya en az›ndan varl›klar›n› sürdürebilmeleri için belirli ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. en genel düzeyde “en ilkelinden en geliflmifline kadar insan hayat›n›n her düzeyinde ifllerlikte olan evrensel ve de¤iflmez insanl›k yasalar›”n› arama giriflimi olarak tan›mlanabilir. Bu unsurlar (örne¤in. Eflbiçimlilikler: Belirli bir ortamda yer alan ve ifllerlikte olan toplumlar. Hem yeni bir topluma aktar›lan kültürel ürünler içsellefltirilir ve yeni ba¤lam›n gereklerine uydurulur hem de toplumsal unsurlar›n kökenlerine bakmak imkâns›zd›r ve bunu yapmak söz konusu unsurlar›n günümüzdeki ifllevsel mant›¤›n› göz ard› etmektir. siyaset. ‹fllevsel mant›k: Her toplum veya organizman›n iflleyiflinin kendine ait bir iç mant›¤a. Toplumlar› bütünler olarak kavraman›n önemli oldu¤unu belirten erken dönem ifllevselcilere göre bir toplumsal unsurun anlam› onun söz konusu toplumda hâlihaz›rda kullan›mda olan di¤er unsurlarla iliflkisine ve bir bütün olarak topluma katk›s›na (yani. bir sistem (veya yap›) olarak dilin artzamanl›. eflzamanl›-ve-bütüncü mant›k sadece günümüzde ifllerlikte olan tüm kültürü kapsaml› olarak anlamakla mümkün olur. Ancak Malinowski’ye göre toplumu ona psikolojik veya biyolojik mekanizmalara temel nedensellik yükleyerek aç›klamak hata olacakt›r. yap› (toplum) sistematik özelliklere sahiptir. konuflmay› mümkün k›lan bir kurallar sistemi olan ‘dil’in nesnel oldu¤unu. Bu. (1) Bireylerin hayatta kalabilmeleri için karfl›lanmas› gereken beslenme ve doyum ihtiyac› gibi ‘temel biyolojik ihtiyaçlar’›. Sosyolo¤un görevi. Saussure ‘konuflma’n›n öznel. Durkheim aksine zihnin toplumsal üzerindeki önceli¤ini vurgular. her toplumda üç tip temel ihtiyaç vard›r. bu ihtiyaçlar› belirlemek ve ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas› için toplumu yönlendirmeye yard›mc› olmakt›r. Artzamanl› ve eflzamanl› analiz: Artzamanl› analiz bir yap›n›n. kurallar ve ilkelere sahip oldu¤u ve bütünün tüm özellikleri ve hareketlerinin bunlara göre flekillendi¤i düflüncesi. yani tarihsel de¤il. (2) ‹fl birli¤i ve dayan›flma ihtiyac› gi- . yani belirli bir düzen içinde nas›l iflledi¤ine odaklan›l›r ve unsurlar› aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin. ‹fllevselcilik Erken Dönem ‹fllevselcilik Genel toplumsal ihtiyaçlar: Bir toplumun. bir iç düzenlili¤e. akrabal›k. Unsurlar aras›ndaki iliflki empirik olarak belirlenebilir. toplumun veya organizasyonun zaman içindeki tarihsel geliflimini araflt›r›rken eflzamanl› analizde tarih içinde belirli bir zaman dilimindeki iflleyifline. Baflka deyiflle toplumsal hayat›n bu farkl› düzlemleri aras›nda eflbiçimlilikler vard›r. t›pk› organizmalar gibi sistemin devaml›l›¤› için karfl›lanmas› gereken zorunlu ihtiyaçlar› oldu¤u fikri. deyim yerindeyse foto¤raf› çekilir. ‹fllevselci hareketin öncüleri genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›n› kullanm›fllard›r. bu yüzden bütün toplumlar›n insanlar›n ikili karfl›tl›klar temelinde kurduklar› iliflkiler çerçevesinde yap›land›¤›n› öne sürer. yani hiçbiri bütün di¤erleri etkilemeden de¤iflemeyecek baz› unsurlardan oluflur. hareketleri ve süreçlerinin flekillenmesinde rol oynayan faktörlerden baz›lar›n›n en temel olduklar› düflüncesi.

Temel ihtiyaçlar›n doyurulabilmesi için bu toplumsal ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. de¤iflim bir ölçüde bir bütün olarak sistemin yeniden organizasyonuyla sonuçlan›r. Erken dönem ifllevselciler gibi toplumlar› canl› organizmalara benzeten Parsons’a göre de besin ve su gibi belirli gerekler karfl›lanmad›¤› ve bunlar› enerjiye Resim 8.8. genele ba¤l› olmas›na ra¤men hem genelden hem de di¤er parçalardan belirli ölçüde özerk bir iflleyifl ve düzene sahip olan sistemler. ‹fllevselci yaz›larda toplum belirli bir çevrede varl›¤›n› sürdürebilmek için adapte olmaya ve evrimleflmeye. toplumun indirgenemez bir karmafl›kl›¤a sahip oldu¤unu. Yap›sal-‹fllevselcilik ‹fllevselcili¤e ‘yap›’ kavram›n› sokan Talcott Parsons (1902-1979) toplumu. yani ifllevleri özelleflmifl unsurlar›n kompleks iç denetimine muhtaçlard›r. Bireyler ve toplumsal yap› (veya sistem) aras›ndaki ba¤lant›y› sa¤layan ve toplumun gündelik hayattaki özünü oluflturan toplumsal rollerin gerçeklefltirilmesiyle insanlar›n özel ihtiyaç ve güdüleri toplumsal düzenlemeler sayesinde karfl›lan›r. Sistemin herhangi bir k›sm›nda görülen de¤iflme sistemde dengesizli¤e neden olur ve bu dengesizlik de sistemin di¤er k›s›mlar›nda de¤iflmeye yol açar. (3) ‘Toplumun bütünlü¤üyle ilgili ihtiyaçlar’. Bu flekilde örgütlenmifl bir sistem için ifllevler sistemin çevreye uyumu ve kendi kendini denetimiyle ilgilidir. Yine bu sistemler hayatlar›n› sürdürebilmek için alt-sistemlere. Sistem kendini oluflturan unsurlar ve bu unsurlar›n aralar›ndaki iliflkileri içine alan bir bütündür ve sistemi oluflturan unsurlar sistemin bütünlü¤ünden ba¤›ms›z olarak anlafl›lamaz. Durkheim gibi kendi üyelerinin üstünde ve ötesinde kendine ait bir hayata ve yap›ya sahip yaflayan bir varl›k olarak görür. onun alt düzeyde iflleyen mekanizmalarla veya biyolojik mekanizmalarla de¤il. Di¤er erken dönem bir ifllevselci Raddcliffe-Brown. Bu aflamada. .5 Talcott Parsons Alt sistemler: Genel bir sistemin içinde yer alan.Toplum 211 bi ‘toplumsal ihtiyaçlar’. Sistemler hayatlar›n› devam ettirebilmek için. Bir sistem modeli kullan›larak unsurlar›n sistemin devaml›l›¤›na katk›s›n›n vurguland›¤› ifllevsel aç›klamalarda toplum birbirleriyle iliflkili unsurlar›n oluflturdu¤u bir sistem olarak tan›mlan›r. toplumun istikrar› bütünün ‘ifllevsel birli¤i’ne yani farkl› parçalar›n karfl›l›kl› uyumuna ba¤l›d›r. insan organizmas›n›n hayat›n› sürdürebilmek için g›da ve oksijene muhtaç olmas› gibi çevresel kaynaklara ihtiyaç duyarlar. Topluma kendine özgü karakterini kazand›ran kültürel de¤erler ve normlar insanlar›n yaflant›lar›na toplumsal roller sistemi arac›l›¤›yla girerler. ‘denge’sini korumaya ve kendi bedeninin her parças›n›n düzgün flekilde ifllerli¤ini sa¤lamaya çal›flan bir organizmaya benzetilir. Ünite . Raddcliffe-Brown’a göre. toplumsal mekanizmalarla aç›klanabilece¤ini ve psikolojik olgular toplam› olarak görülemeyece¤ini öne sürer. Yap›sal-ifllevselcilik toplumsal olgular›n incelenmesinde toplumun hem yap›s›n› hem de ifllevlerini göz önünde bulundurur.

mahkemeler. Konsensüs teorileri: Toplumlarda genelde uyum. Bu da toplumdaki baz› konumlar›n di¤erlerinden daha güçlü olmas› ve böylece farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›n›n her zaman sistematik toplumsal çat›flmalar›n belirleyici faktörü hâline gelmesi anlam›na gelmektedir. Dolay›s›yla sosyolojinin yani çat›flma ve konsensüs teorileri olarak iki k›sma ayr›lmas› gerekti¤ini öne sürer. Adaptasyon’u karfl›layan kesim. G=Amaca ulaflma. farkl› gruplar›n amaçlar›na ulaflmak için kulland›klar› silahlard›r. din ve hukuk gibi di¤er toplumsal kurumlarla pekifltirilir. L=Varl›¤›n› sürdürme biçiminde s›ralan›r. bizzat varl›¤›n› sürdürmeye çal›fl›r. kararlar vermek ve organizasyonlar yapmak zorundad›r ve bu yüzden bir siyasal sisteme ihtiyaç duyar. belirli ç›kar gruplar›n›n tekelinde yo¤unlaflm›fl bir fley ve bu yüzden sadece bir çat›flma kayna¤› de¤il. (1) ‹nsanlar›n baz› temel ‘ç›karlar’›. istikrars›zl›k ve çat›flma gibi olgular›n geçici durumlar oldu¤unu varsayan sosyoloji teorileri Farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›: Bir örgütteki otorite da¤›l›m›n›n farkl› konumlar ve mevkilerdeki bireylere daha afla¤› konumda olanlara göre farkl› güç. ayr›ca çevreden ustaca yararlanacak ekonomik metalar ve zenginliklerin üretimiyle ilgilidir. birbirlerini karfl›l›kl› gerektiren çat›flma ve konsensüs olmadan toplumlar da var olamaz. Kendi kurallar›n›. ‹fllevselciler sosyal sistemi bir arada tutan fleyin gönüllü/iradi ifl birli¤i. Konsensüs teorisyenleri toplumda ‘de¤er bütünleflmesi’ni. iletiflim (medya) ve sosyal kontrole (hukuk. Bunlar A=Adaptasyon. I=Bütünleflme. Bu süreç okul. varl›¤›n› sürdürebilmesi için dört temel ihtiyaç› karfl›lamas› gerekti¤i düflüncesini -ilgili sözcüklerin ‹ngilizce bafl harflerinden oluflturdu¤u. da¤›t›mlar›n› yapmak ve d›fl çevreye uyum sa¤lamak için ekonomik sisteme ihtiyaç duyar. denge. polis ve hapishaneler) ihtiyaç duyar. (3) De¤erler ve düflünceler. dengesizlik. Bu yüzden. bir toplumun kimli¤i ve hedeflerini tan›mlayan bir araçtan ziyade. aksi takdirde çözülmeye u¤rayacakt›r. Örne¤in. çocu¤unu sosyallefltiren aileye ba¤l›d›r. S›ras›yla aktar›rsak (1) her toplum kendi üyelerinin g›da. ekonomi ve ekonomiyi güdüleyen kaynak parad›r. (4) Di¤er bütün türler gibi her toplum kendini meydana getiren üyelerin sürekli ölmesi ve onlar›n yerine yenileri gelmesine ra¤men. faaliyetleri gücün meflru kullan›m›yla koordine ederek hedeflere ulaflmaya çal›fl›r. Adaptasyon. bu resmin tam olabilmesi için ifllevselci ve çat›flmac› toplum modellerine gerek vard›r. ‹fllevselcili¤in toplumun bir yan›yla yani toplumun süreklili¤ine katk›da bulunan ve onu dengede tutan yap›lar ve süreçlerle meflgul oldu¤u için. giyim ve bar›nma ihtiyaçlar›n› karfl›lamak zorundad›r. (3) Her toplum bir aidiyet. Çat›flma teorisinin kurucular›ndan Ralf Dahrendorf (1929-2009) toplumun konsensüs ve çat›flma olmak üzere iki yüzü oldu¤unu vurgular. uyumsuzluk. özünde zorlay›c›/bask›c› bir fleydir. imkânlar ve ayr›cal›klar sa¤lamas›. Ona göre. .AGIL fiemas›’yla aç›klar. yerleflik davran›fl kurallar› (din). topluluk/cemaat duygusu ve ortak bir kimlik yaratmak zorundad›r. sadece k›t ve eflitsiz olarak da¤›lm›fl. Ona göre. Çat›flma teorisi üç temel ve birbiriyle iliflkili kabul üzerine kurulur.212 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar dönüfltürecek (sindirim ifllemi gibi) baz› mekanizmalar olmad›¤›nda organizman›n sonunda ölmesi gibi sosyal sistemlerin de iyi ve sürekli bir iflleyifl içinde kalmak için karfl›lamalar› gereken ‘ihtiyaçlar’› vard›r. istedikleri ve elde etmeye çal›flt›klar› fleyler vard›r (2) ‘Güç’ toplumsal iliflkilerin özünü oluflturur. istikrar ve bütünlük. çat›flmac›lar›nsa ‘ç›kar çat›flmalar›’n› ve toplumu bir arada tutan ‘bask›’y› incelemeleri gerekti¤ini belirtir. âdetleri ve kültürünü kuflaktan kufla¤a aktarmaya çal›fl›r ve bu örüntü/kal›p devaml›l›¤›. medya. Çat›flma Teorisi Ç›kar gruplar›: Belirli ortak ç›karlar› ve görüfllerini gerçeklefltirmek için bir araya gelen ve kimi zaman örgütlenmifl ve örgütlü mücadele veren insan topluluklar›. esas olarak akrabal›k sistemine. hangi düzeyde olursa olsun. (2) Her toplum kendi amaçlar›n› oluflturmak. Bir toplum toplumsal bölünmeler ve çat›flmalar› engellemek zorundad›r. Parsons bir sistemin. çat›flmac›larsa ‘bask›’ oldu¤unu öne sürerler. siyasal kesim. Bu yüzden kendi kaynaklar›n› üretmek. toplumun de¤erleri ve kurallar› konusunda bir genel fikir birli¤i oldu¤unu öne süren. toplumun eksik bir resmini sundu¤unu belirtir.

Coser. onlar›n özü en iyi flekilde güçlünün ç›karlar›na göre aç›klanabilir ve neticede yerleflik normlar yönetici normlardan baflka bir fley de¤ildir. 3. Güç da¤›l›m›: Bir toplum veya örgüt içinde güç ve otoritenin eflitsiz da¤›l›m›. ifllevselcilere göre genelde normlar. mevcut düzenlemeler üzerinde konsensüsle sürdürüldü¤ünü ve çat›flman›n yaratt›¤› “düzensizli¤in” bu konsensüs zay›flad›¤›nda veya düzenin meflrulu¤u azald›¤›nda ortaya ç›kt›¤›n› öne sürer. art›racak veya azaltacak biçimlerde ifller. Bu yüzden ‘toplumsal düzen’i otorite iliflkileri yaratan süreçler ayakta tutar. toplumsal düzenin bir ölçüde. güçlülerin konumlar›n›n çok sabit oldu¤u toplumlarda bile. Ayr›ca. hangi türde olursa olsun. toplumdaki bu iki grubun ç›karlar› zorunlu olarak farkl›d›r ve bu yüzden. ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n bir arac› olarak görürken çat›flma teorisyenleri baz› gruplar›n di¤erleri aleyhine fayda sa¤lad›klar› belirli bir düzeni tan›mlama ve desteklemenin bir yolu olarak düflünürler. Güç ve otorite hem alt gruplar›n güç iliflkileri içinde üzerinde rekabet ve mücadele ettikleri kaynaklar› hem de böylece de¤iflmenin ve çat›flman›n kurumsallaflm›fl temel kaynaklar›n› oluflturur. (ii) her sosyal sistem farkl› iliflkili parçalar aras›nda dengesizlik. ‹fllevselciler toplumlar ve toplumsal kurumlar›. farkl› koflullarda sistemin bütünlü¤ü ve adaptasyonunu sa¤layacak. fikir ayr›l›klar›.8. (iv) fliddet. gerilimler ve ç›kar çat›flmalar› sergiler. sapma ve çat›flma gibi genellikle sistem için y›k›c› oldu¤u düflünülen ço¤u süreç. Di¤er taraftan çat›flma. belirli koflullar alt›nda sistemin bütünleflme temeli kadar çevreye adaptasyonunu da güçlendirici bir temeli olarak görülebilir. Dolay›s›yla. ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› 1. Sosyal sistemlerin (toplumun) devaml›l›¤›nda çat›flman›n olumlu ifllevlerini vurgulayan Lewis Coser (1913-2003) bu görüfllerinde sosyolojinin kurucular›ndan Simmel’in düflüncelerinden oldukça etkilenmifltir. Dolay›s›yla. Ancak insanlar boyun e¤mekten hofllanmad›klar› için ç›kar çat›flmalar› kaç›n›lmazd›r. Toplumsal düzen. genel toplumsal normlar toplumsal konsensüsü yans›tmaz veya konsensüs sonucunda oluflmaz. 2. güç kullanma bask› ve zorlamay›. güce dayal› bu iliflkinin yaratt›¤› denge. çat›flma toplumsal yap›n›n oluflumu. mevcut normlar› güçlendirmenin yan› s›ra. Coser’›n toplum imgesine göre (i) toplumsal dünya iliflkili farkl› parçalardan oluflan bir sistem olarak görülebilir. (iii) sistemi meydana getiren parçalar›n kendi içlerindeki ve aralar›ndaki süreçler. bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilir. güç ve de¤er çat›flmalar›n›n toplumda genel kabul gören yasalaflm›fl kurallar ve demokratik ilkeler çerçevesinde gerçekleflmesi. de¤erler ve ortak bir ahlak temelinde sa¤lan›rken çat›flma teorisine göre düzen. Ünite . bütün parçalar› birbirine ba¤›ml› olan ve denge sa¤layacak bir biçimde iflleyen sistemler olarak görürken çat›flma teorisinde toplum gruplar›n güç mücadelesi verdikleri bir arena.Toplum 213 Güç sahibi gruplar ç›karlar›n› sürdürebilirken güçten yoksun konumdakiler bunu baflaramad›klar› için. hem çat›flma insan tarihinin yarat›c› gücüdür hem de toplumdaki veya konum içindeki güç da¤›l›m› toplumsal yap›n›n temel belirleyicisidir. Bu normlar güçlüler taraf›ndan oluflturuldu¤u ve sürdürüldü¤ü için. . Çat›flman›n kurumsallaflmas›: Modern toplumlarda farkl› s›n›flar veya toplumun farkl› kesimleri aras›ndaki ç›kar. de¤ifltirecek. hem mevcut normlar›n daha belirgin hâle gelmesini sa¤lar hem de yeni koflullara uygun normlar›n oluflumuna katk›da bulunabilir. dolay›s›yla yapt›r›mlara baflvurmay› gerektirir. Coser’a göre. üst konumlardaki üyelerin di¤er baz› üyeler üzerinde kurduklar› bask›dan kaynaklan›r. ç›kar farkl›l›klar›n›n yaratt›¤› ‘çat›flma’ veya ‘çat›flma potansiyeli’ nedeniyle er veya geç bozulma e¤ilimindedir. yani “rekabet hâlindeki gruplar veya ç›karlar sistemi” olarak görülür.

‹fllevselciler düzene vurguda bulunurken çat›flma teorisi sosyal sistemin her noktas›nda anlaflmazl›klar ve çat›flmalar oldu¤unu vurgular. 5.214 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 4. grup hayat› ise “süregiden kompleks bir etkinliktir”. kiflisel. Mead’in toplum anlay›fl›nda önemli olan fley toplumun bireyden önce gelmesi ve zihinsel süreçlerin kayna¤›n›n toplum olmas›d›r. ba¤›ms›z bir zihin dünyas›na sahip de¤illerdir. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Herbert Blumer’e (1900-1987) göre toplum makro yap›lardan oluflmaz. M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri alan bu tür yaklafl›mlar ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapma gere¤i duymad›klar› için onlar›n toplum anlay›fllar› genellikle yaz›lar›ndan ç›kart›labilir. 7. Düzenin devam›nda. 6. toplum birbirinden ba¤›ms›z bir dizi edimden oluflmaz. Weber ve Durkheim’› önemli ölçüde ilgilendiren büyük ölçekli yap›lar hakk›nda yok denecek kadar az fikre sahiptir. Birbiriyle iç içe geçmifl eylem ve etkileflim kal›plar› gruplar ve toplumlar› meydana getirir. zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u toplumsal organizasyondan daha fazla bir fleyi ifade etmez. Benzer flekilde kurumu ortak tepkiler bütünü olarak görür. ‹nsanlar›n rasyonel olduklar›n›. Sembolik etkileflimcili¤in fikri ve bilimsel temellerini atan George Herbert Mead (1863-1931) toplum konusunu tart›flt›¤›nda Marx. Ancak. ‹fllevselcilere göre toplumdaki her unsur istikrara katk›da bulunurken çat›flma teorisine göre genel toplumsal unsurlar›n ço¤u çözülme ve çat›flmaya katk›da bulunur. Toplumun özü aktörler ve eylem içinde bulunabilir: “‹nsan toplumunun eyleyen insanlardan ve toplumsal hayat›n da onlar›n eylemlerinden olufltu¤u düflünülebilir. bir toplumu meydana getiren bireyler sadece kendilerine ait. Etnometodolojinin kurucusu Harold Garfinkel (1917-2011) ise toplumsal dünyay› (toplumu) süregiden pratik bir icraat olarak görür. ifllevselciler paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› içbütünlü¤e vurguda bulunurken çat›flma teorisi gücü vurgular. Mead için toplum. SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE topluma hangi düzeyde bakar ve genelde hangi özellikleri vurguMikro toplum anlay›fllar› larlar? DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . aksine (perspektiflerin ayarlanmas›n› mümkün k›lan) bir ve ayn› gerçeklik içinde yer al›rlar. Fenomenolojik sosyolojinin kurucusu Alfred Schutz (1899-1959) toplumu. ancak kendi hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvurduklar›n› düflünür. Özetle toplumsal dünya içindekiler taraf›ndan ortaklafla bilinen bir fleydir. Ona göre toplumsal gerçeklik özneler-aras› bir meseledir. Bu yaklafl›mdan hareketle toplumun nesnel özelliklerinin bu evrensel öznel temele dayand›¤›n› düflünür. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun statik veya en az›ndan hareketli bir denge hâlinde oldu¤unu vurgularken çat›flma teorisinde toplumlar›n sürekli de¤iflme hâlinde olduklar› kabul edilir. ‹nsan toplumu eylem. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görür. Fenomenolojik e¤ilimi nedeniyle kendine amaç olarak öznel yönelimlerin nesnel yap›s›n›n betimlemesini al›r. Yani.

bireyi neredeyse yok sayan bir ‘muhafazakâr sosyoloji’ geliflmifltir. Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerlikleri ay›rt etmek. Toplumu bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il. Saint-Simon ve sosyolojik evrimcili¤in temsilcisi Spencer’a aittir. iflbölümünün yol açt›¤› eflitsizlik ve tabakalaflma. di¤erlerinden farkl› olarak modern kapitalizmin ve modern dünyan›n geliflmesinde rasyonelleflme ve bürokrasinin önemini ve içerebilece¤i tehlikeleri. Daha bireyci olan bu anlay›fllara karfl› tam tersine toplum ve birey karfl›s›ndaki önceli¤ini vurgulayan. sadece ak›l yoluyla aç›klanmaya çal›flan ilk giriflimler Antik Ça¤ felsefesinde Platon ve Aristoteles’e. Ayd›nlanmac› ve muhafazakâr görüfllerin farkl› ve bazen s›k›nt›l› bileflimlerini içeren Hegel’e ve en belirgin biçimde Comte. Ünite . parçalar› aras›ndaki uyum ve bütünlü¤ü. A M A Ç 2 Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx. baflka deyiflle ‘düzen ve ilerleme’yi birlikte aç›klamaya çal›flan Saint-Simon ve Comte. bu ba¤lamda farkl› ‘insan do¤as›’ ve birey-toplum iliflkisi anlay›fl› ortaya koymufllard›r. ortak kültürel de¤erleri. sadece sosyal s›n›flara dayal› bir yaklafl›m›n indirgemecilik olaca¤›n›. Émile Durkheim. Bu iki karfl›t yaklafl›m özellikle sosyolojinin kurulufl dönemindeki felsefi ve sosyolojik yaklafl›mlar› farkl› biçimler ve düzeylerde etkilemifl. . Ancak Simmel sosyolojinin tarihteki bütün toplumlarda özel ‘içerikler’inden ba¤›ms›z olarak ortaya ç›kan evrensel “temel ve genel etkileflim ‘biçim’leri” araflt›rmas› gerekti¤ini vurgularken Weber “genel tarihsel evrim”den ve yasalardan söz edilemeyece¤ini.Toplum 215 Özet A M A Ç 1 Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klamak. Toplumu bütüncül bir temelde aç›klayan Platon ve Aristoteles hem toplumun unsurlar› olan kurumsal birli¤ini hem de kendi içindeki farkl›laflmalar› farkl› biçimler ve derecelerde vurgulayarak günümüzdeki ifllevselci ve çat›flmac› sosyolojik teorilere öncülük etmifllerdir. ba¤lamlar› içinde araflt›r›lmas› gerekti¤ini iddia eder. Ayd›nlanma Dönemi’nde ‘toplumsal sözleflme teorileri’ne ve onlar› kesinlikle reddeden muhafazakâr tepkiye. toplumsal dayan›flmay› ve onun bozan etkenleri. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre. güç ve otorite iliflkilerinin temellerini ve toplumlar›n yap›laflmalar› ve de¤iflimlerindeki rollerini ortaya koymaya çal›fl›r. Weber. bireyin etkisini yok saymasalar da toplumun. Marx toplumlar›n temeline üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. bireylerin yüz yüze karfl›laflmalardaki toplumsal etkileflimlerini sosyolojinin konusu olarak kabul ederler.8. Weber ise Marx gibi üretim araçlar›nda özel mülkiyetin tabakalaflman›n ve sosyal s›n›flar›n ortaya ç›k›fl› ve flekillenmesinde etkili oldu¤unu kabul etmesine ra¤men. bunlar›n meflrulaflt›r›lmas›n› sa¤layan ideolojileri yerlefltirir. adaptasyon ve en uygunun hayatta kalmas› ilkeleriyle ve (bireysel ve toplumsal) türler aras›ndaki bir mücadele fikriyle tamamlar. ilerlemeci ve Ayd›nlanmac› bir temelde. toplumsal yap› ve koflullar›n insanlar›n eylemleri üzerindeki a¤›rl›kl› etkisini vurgularlar. Hegel devleti en üste koyan bir görüfl gelifltirirken toplumu daha bireyci. farkl› nedenlerle bu durumdan uzaklaflmak zorunda kald›klar›n› vurgulam›fl. Toplumdaki hem de¤iflmeyi hem istikrar›. serbest piyasac› yaklafl›m içinde temellendirmifltir. Weber ve Simmel ise birey temelli bir toplum anlay›fl› gelifltirerek sosyolojinin bireylerin çevreleri ve eylemlerine yükledikleri anlamlara ve bu anlamlar temelinde kurulan ‘toplumsal etkileflimler’e dikkat çekerler. insanlar›n tarihte topluma geçmeden önce bir ‘do¤a durumu’nda yaflad›klar›n›. Toplumsal sözleflme teorileri. Toplumun bireylerin eylemleri ve onlara yükledikleri anlamlardan hareketle aç›klanabilece¤ini kabul eden Weber ve Simmel. Spencer ise bu vurguyu evrimci. Marx ve Durkheim. do¤al ay›klanma. her olgunun kendi özel tarihsel ve toplumsal koflullar›. yani ‘toplumsal konsensüs’ü vurgular. ikisi aras›nda kalan görüfller gelifltirmelerine yol açm›flt›r. temeli ve iflleyiflini farkl› biçimlerde konumland›rsalar da evrimci ve reformcu bir geliflme anlay›fl› gelifltirmifllerdir. üretici güçler ve üretim iliflkileri. ‹fllevselci ve evrimci bir toplum teorisi gelifltiren Durkheim bir sistem olarak toplumun ifllevsel bütünlü¤ünü. sömürü ve bask›y›. toplumun bileflimi. statü ve gücü de dikkate alan çok yönlü aç›klamalar gelifltirilmesi gerekti¤ini öne sürer.

Çat›flmac› yaklafl›m ifllevselcili¤in ve Parsons’›n toplumsal uyum. Bu yaklafl›ma göre. Genellikle Frans›z yap›salc›l›¤› olarak an›lan yap›salc›l›¤›n kayna¤›nda Durkheim’›n toplum analizi. yasalar ve kurallar› belirlemeye ve bir sosyal sistemin temellerini ortaya ç›karmaya çal›fl›r. erken dönem ifllevselcilik. büyük veya küçük. çat›flmay› bir patoloji (hastal›k) ve ortadan kald›r›lmas› gereken bir fley olarak gören yaklafl›m›n› elefltirmek ve bütünlüklü bir sosyolojik analizin toplumun di¤er yüzünü de yani uyumsuzluk. toplumun makro yap›lardan oluflmad›¤›n›. istikrars›zl›k ve çat›flmay› da araflt›rmas› gerekti¤ini vurgulamak için ortaya ç›km›flt›r. organizmalar gibi toplumlar›n da genel toplumsal ihtiyaçlar› oldu¤unu. karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k. toplumun devaml›l›¤› için ortak ‘beklentiler’ setinin. çok önemli bir olgu olan çat›flma toplumsal hayat›n sadece bir yan›n› oluflturur ve konsensüsten daha ‘temel’ de¤ildir. denge. Lévi-Strauss. genelde toplumsal kurumlar. toplumun özünün aktörler ve eylem içinde bulunabilece¤ini öne sürer. di¤erlerinden farkl› olarak tarihteki bütün insanlarda ayn› biçimde var oldu¤unu ve dolay›s›yla evrensel oldu¤unu düflündü¤ü “insan zihninin yap›s›”n›n belirleyici faktör oldu¤unu kabul eder ve bu ortak yap›lar› araflt›r›r. Ona göre. Bunlardan sembolik etkileflimcili¤in kurucusu Mead toplum zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u bir toplumsal organizasyon. insanlar rasyonel varl›k olmalar›na ra¤men. bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilece¤ini öne sürer. bir sistem olarak toplumun hem çevresiyle etkileflimini hem de kendi içyap›s›n›n iflleyiflini düzenleyen temel süreçler. bir arada yaflayabilme ve zorlama sayesinde var olabildiklerini vurgular. Toplumun nesnel özelliklerini bireylerin öznel yönelimlerinin oluflturdu¤u kabul edilir. Toplumun bireyden. ilkeler. çat›flman›n toplumsal yap›n›n oluflumu. Coser. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görülür. dengesizlik. Yap›sal-ifllevselcili¤in kurucusu olan Parsons toplumu bir tür organik sistem olarak tan›mlar. Her organizasyonun. yap›sal-ifllevselcilik toplumu bir yap› veya sistem olarak gören. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klamak.216 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AM A Ç 3 Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k. yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rmak. toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlar. otoritenin eflitsiz da¤›l›m› nedeniyle bir çat›flma potansiyeli içerdi¤ini belirtir. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar› araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri ald›klar› için. AM A Ç 4 . yani ilgili toplumu oluflturan bireyler aras›ndaki konsensüsün önemini vurgular. yani yap›n›n (dilin) eylemden (sözden) önce geldi¤ini ve onlar› mümkün k›ld›¤›n› öne süren yap›salc› teoride bir bütün oluflturdu¤u varsay›lan yap›n›n (toplumun) bileflenleri aras›ndaki karfl›l›kl› (yap›n›n belirleyici konumda oldu¤u) etkileflimlerle ilgilenilir. Modern toplum teorilerinden yap›salc›l›k. güç ve otorite iliflkileri ve da¤›l›m› ba¤lam›nda ele al›r. hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvururlar. Evrimci bir toplum anlay›fl›na sahip olan Parsons. Dahrendorf toplumsal çat›flmay› büyük ölçüde örgütsel ba¤lamda. Etnometodolojide toplumsal dünya (toplum) süregiden pratik bir icraat olarak görülür. iflleyiflleri ve aralar›ndaki iliflkiler ve etkileflimlere odaklanan makro düzey yaklafl›mlard›r. Parsons. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Blumer. Erken dönem ifllevselciler. içinde bulunduklar› toplumsal ortamda varl›klar›n› sürdürebilmek için bu temel ihtiyaçlar› karfl›lamak zorunda olduklar›n› öne sürer. Fenomenolojik sosyolojide toplum. erken dönem ifllevselcilik. Çat›flmalar›n ifllevselli¤ini vurgulayan Coser gerçek toplumlar›n konsensüs. istikrar› esas alan. dilbilimci Ferdinand de Saussure’›n “konuflma ve dil analizi” ve Claude Lévi-Strauss’›n yap›salc› mit analizleri yatar. ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapmazlar. bu sistem veya yap›n›n içindeki bireylerin davran›fllar›n› belirledi¤ini kabul eden.

8. Ünite - Toplum

217

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi bütün toplumsal sözleflme teorilerinin ortak bir özelli¤idir? a. Bir ‘do¤a durumu’ varsay›m›na dayanma. b. Toplumsal sözleflmeyi güvenlik iste¤iyle aç›klama. c. Toplumsal çat›flmalar›n kayna¤›n›n özel mülkiyet oldu¤unu savunma. d. ‹nsan› do¤ufltan bencil bir varl›k olarak görme. e. Medeniyetin insan› gelifltirdi¤ini kabul etme. 2. Afla¤›dakilerden hangisi muhafazakâr sosyolojik e¤ilimlerin ortak bir özelli¤i de¤ildir? a. Birey üzerinde topluma öncelik tan›ma. b. Geleneklere büyük önem ve de¤er yükleme. c. Toplumun bireyi kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirdi¤ini savunma. d. Kiflisel haklar ve özgürlükleri vurgulama. e. Toplumsal ba¤lar›n özünün hiyerarfli oldu¤unu düflünme. 3. Afla¤›daki kavramlardan hangisi Spencer’›n evrimci yaklafl›m›n›n tamamlay›c› bir özelli¤i olamaz? a. Farkl›laflma ve uzmanlaflma. b. Do¤al ay›klanma. c. Toplumsal konsensüs. d. Sistemin içkin istikrars›zl›¤›. e. Türlerin eflitli¤i. 4. Afla¤›daki görüfllerden hangisi hem Marx hem de Weber’e aittir? a. Bütün toplumsal eflitsizliklerin kayna¤›nda özel mülkiyet vard›r. b. Sosyal s›n›flar bir toplumun temel bir bileflenidir. c. Eflitsizlik, sömürü ve bask›n›n temel nedeni iflbölümüdür. d. Modern toplumun belirleyici özelli¤i rasyonelleflmedir. e. Toplumun temeli bireylerin eylemlerine yükledikleri anlamlard›r. 5. Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n temel vurgular›ndan biridir? a. S›n›f çat›flmas›. b. Temel ve genel etkileflimler. c. Kapitalist ruh d. Toplumun ifllevsel bütünlü¤ü. e. Statü ve gücün önemi. 6. Afla¤›dakilerden hangisi erken dönem ifllevselcili¤in temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Bir kültürel unsur ilk ortaya ç›kt›¤› koflullara göre aç›klanabilir. b. De¤iflen koflullar ayn› bir kültürel unsura yüklenen anlamlar› de¤ifltirebilir. c. Gerçek sosyal analizler artzamanl› de¤il, eflzamanl› analizlerdir. d. Ayn› görünen iki pratik farkl› koflullarda farkl› ifllevleri yerine getirebilir. e. Bir toplumsal pratik mevcut kültürel ba¤lam› içinde anlafl›labilir. 7. Parsons’a göre, afla¤›dakilerden hangisi bir sosyal sistemin temel ihtiyaçlar›ndan de¤ildir? a. Üyelerinin temel ekonomik gereklerini karfl›lamak b. ‹nsanlar› belirli ortak amaçlar temelinde yönlendirmek. c. Bireylere ortak bir kültürel kimlik sunmak. d. Varl›¤›n› nesiller boyu sürdürmek. e. Toplumsal çat›flmalar›n kurallar›n› düzenlemek. 8. Afla¤›dakilerden hangisi Dahrendorf’un temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Çat›flma ortadan kald›r›lmas› gereken bir hastal›kt›r. b. Daha güçlü olanlar statükoyu korumaya daha fazla e¤ilimlidir. c. Toplumlarda çat›flma potansiyeli her zaman vard›r. d. Uyumsuzluk, dengesizlik ve istikrars›zl›k da toplumun do¤al bir parças›d›r. e. Çat›flmalar›n temel kayna¤› toplumdaki eflitsiz güç da¤›l›m›d›r. 9. ‹fllevselci ve çat›flmac› teorilere iliflkin afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n arac› olarak görürler. b. Çat›flma teorisi sürekli de¤iflme hâlinde toplum fikrini benimser. c. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun istikrara katk›da bulundu¤unu öne sürer. d. Çat›flma teorisi normlar, de¤erleri toplumun genelde paylaflt›¤› fleyler olarak görür. e. ‹fllevselciler düzenin devam›nda paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› iç-bütünlü¤ü vurgularlar.

218

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Okuma Parças›
10. Afla¤›dakilerden hangisi mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Yüz yüze etkileflimler ve karfl›laflmalara odaklanma. b. Toplumun özünü onun kurumlar› ve yap›s› içinde arama. c. Bireylerin öznel yönelimlerini dikkate alma. d. Toplumu süregiden pratik bir icraat olarak görme. e. Toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlama. KLÂS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹N‹N M‹RASI Ço¤u yüksek okul ve üniversitede, sosyoloji ö¤rencileri sosyal teori derslerinde Karl Marx, Max Weber ve Emile Durkheim’dan metinler okurlar. 19. yüzy›l Avrupal› sosyal teorisyenlerinin sosyolojinin temel teorik konular›n› formüle ettikleri düflünülür. Fakat bu klâsiklerin yorumlar› asla aç›k de¤ildir. Onlar›n yaz›lar›n›n anlam›yla ilgili tart›flmalar bafl›ndan beri sosyolojik teoriyi beslemifltir. Ça¤dafl toplumsal dünyay› etkileyen temel toplumsal de¤iflimler sonucunda, art›fl tart›flmalar ço¤u kez bu teorisyenlerin ça¤dafl toplumlar›n anlafl›lmas› aç›s›ndan önemlerine odaklanmaktad›r. Giddens ço¤u sosyolo¤u, ilk kez Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori’de (1971) klâsik sosyolojik teorinin do¤as› ve miras› üzerine gelifltirdi¤i yorumlar›ndan hareketle ele al›r... Klâsik figürlerin oldukça soyut veya polemik yorumlar› olarak gördü¤ü düflünceleri elefltiren Giddens Marx, Durkheim ve Weber’i ilgili dönemin toplumsal ba¤lam›na yerlefltirir; o bu üç teorisyenin modern toplumun do¤as› hakk›nda elefltirel bir perspektif yaratt›klar›n› düflünür, ancak bu yaklafl›mlar›n modern dünyay› anlamam›z› sa¤layacak biçimde yeniden formüle edilebileceklerini vurgular.... Marx, Weber, Durkheim ve modernitenin do¤usu Marx, Weber ve Durkheim’›n teorileri sosyolojik gelene¤in çekirde¤ini oluflturur. Onlar sosyolojiye çok özel yönelimler ve güçlü düflünceler sa¤lam›fllard›r. Üç düflünür de ortak fikri bir giriflime, Collins’in ‘toplumun keflfi’ ad›n› verdi¤i fleye katk›da bulunmufltur. Onlar 19. yüzy›lda ve 20. yüzy›l bafl›nda, Bat› toplumun ortaa ç›k›fl› ve dönüflümü dâhil, ortak bir ba¤lama farkl› tepkiler vermifllerdir. Frans›z Devrimi, ard›ndan sanayi devrimi ve piyasan›n ortaya ç›k›fl› toplums al, ekonomik ve kültürel imkânlara ve -(kapitalizm ve sosyalizm gibi) yeni, daha kompleks organizasyon biçimlerinden (gelenekten ziyade rasyonelli¤e, toplumsal kat›l›m ve bireycili¤e dayal›) yeni bir kültür tipine kadar-önceden akla gelmeyecek birçok soruna yol açm›flt›r. Marx, Weber, ve Durkheim, modern dünyada ortaya ç›kan ve demokraside cisimleflen rasyonalite ve insan özgürlü¤üyle ilgili imkânlar görür, ancak onlar ca¤dafl toplumlara içkin problemlerin varl›¤›n› da kabul ederler: Marx’ta yabanc›laflma, Weber’de bürokratik ak›lc›l›¤›n demir kafesinde anlam›n kayb› ve Durkheim’da an›mi. Marx’ta tarih-

8. Ünite - Toplum

219

sel materyalizmi kapitalizm ve sanay›leflmenin oluflum sürecini vurgular. Marx ideoloji ve devlek konusunda oldukça ileri görüfller gelifltirse de, teorisi insanlar›n maddî varolufllar›n› belirleyen emek sürevi içinde hayatlar›n› nas›l sürdükleri ve yeniden ürettiklerine odaklan›r. Toplumsal hayat›n maddî üretimi birbirleriyle çat›flma içindeki s›n›flar›n mevcudiyetiyle iliflkilidir, çünkü tüm tarih s›n›f mücadeleleri tarihidir. Marx’a göre, modern s›n›f çat›flmalar› kapitalizmin temel çeliflkisinden, yani proletaryan›n (iflçi s›n›f›) gerçeklefltirdi¤i üretimin toplumsal do¤as› ile kapitalist s›n›f›n elinde yo¤unlaflan ve eme¤in ürünlerinin gasp edildi¤i özel mülkiyet aras›ndaki çeliflkiden kaynaklan›r. Sosyalizm ve ard›ndan gelecek komünizm üretimin kollektif mülkiyeti ve yönetimi anlam›na gelir ve bu temel çeliflkinin afl›lmas›n› mümkün k›lar. Weber’e göre, modern toplumlar› önceki toplumsal organizsayon biçimlerinden ay›ran fley yeni s›n›f mücadelesi biçimleri de¤il, rasyonalitenin ortaya ç›k›fl›d›r. Kapitalizm ve demokrasinin ortaya ç›k›fl›yla gündelik hayat rasyonelleflir ve büflüsü bozulurken, dünya bilim ve akl›n etkisiyle gizemli ve büyüsel niteliklerini yitirir. Kapitalizmin ortaya ç›k›fl›yla ilgili bir faktör olan protestan ahlâk›ndan modern dünyada bürokrasinin hâkimiyetine ve bilimin sayg›nl›¤›na kadar, rasyonalite modern insanlar›n yaflam biçimlerine kurumsal ve öznel düzeyde kök salar. Weber’e göre, bu rasyonellefltirici genel e¤ilimlerine ra¤men, toplumsal hayat›n kompleksli¤i sosyal bilimlerin onu tamamen kavramas›n› engeller... Durkheim modern dünyay›, Weber gibi, büyüsü bozulmufl bir fley olarak görmez; daha ziyade, toplumsal dayan›flman›n yarat›lmas›nda paylafl›lan, kutsal inançlar›n merkezili¤ini vurgular. Durkheim için, toplum bir organizma gibi ifller, de¤iflti¤inde yeniden denge haline dönme e¤ilimindedir. Ancak bu süreç otomatik olarak ifllemez. ‹nsanlar›n toplumsal davran›fllar› onlar›n ininad›r›c› ve cazip bulmalar› gereken kurallar ve inanaçlara ittaatlerine dayan›r. Toplumsal kurallar insanlara anlam ve istikrar sa¤lar; etkili olmalar› için bu kurallara kutsal bir özün atfedilmesi gerekir. Toplum, de¤erlerine sayg› gösterilmesi ve periyodik olarak canl› tutulmas› gereken kutsal, ahlâkî bir evrendir. Ritüeller ve seremoniler, modern organik dayan›flman›n ifl bölümünde ve progesyonel ve mesleki gruplar içinde kök sald›¤› toplumsal hayat› anl› tutma araçlar›d›r. Organik dayan›flma insanlar›n içinde yaflad›klar› temel gruplar›n yarat›lmas›na demokratik ve rasyonel kat›l›mlar›na dayanmal›d›r. Aktif kat›l›-

m›n yoklu¤u insanlar›n toplumsal hayat›n ahlâkî faydalar›n› paylaflmad›klar› anomi ve bencilli¤in karakterize etti¤i anlams›z bir toplumsal varolufla yol açabilir. Kaynak: Kenneth Tucker, Jr., Anthony Giddens and Modern Social Theory, Sage Publications, 1998, s. 1415, Çeviren: Ümit Tatl›can http://www.umittatlican.com/files/Klasik%20Sosyolojik%20teorinin%20Mirasi%20%20(Kenneth%20Tucker,%20Jr.-1998).pdf

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. a 2. d 3. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplum Sözleflmesi Teorileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Muhafazakâr Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri” ve “Spencer” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Karl Marx” ve “Max Weber” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Émìle Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Dönem ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›sal ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

4. b 5. d 6. a 7. e 8. a 9. d

10. b

220

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Toplumun do¤adaki di¤er canl›lar gibi bir organizma, ayn› zamanda orman yasalar›na tabi bir fley olarak görülmesi toplumun di¤er toplumlarla iliflkisi ve kendi içindeki bireylerin birbirleriyle iliflkileri olmak üzere iki düzeyde sonuca sahip olabilir. Di¤er toplumlarla iliflkilerde, toplumlar aras›ndaki k›yas›ya savafllar› do¤al ve bu savafllarda galip gelenleri di¤erlerinden üstün varl›klar olarak görürüz. Toplum içindeki iliflkileri de benzer biçimde, daha güçlü ç›kma, daha güçlü ç›kan›n daha üstün ve de¤erli olmas› mücadelesi olarak görürüz. Bu bir anlamda toplumdaki mevcut ayr›mlar›, eflitsizlikler, ayr›cal›klar› ve dolay›s›yla statükoyu do¤allaflt›rmaya hizmet edecektir. Zay›f durumda olanlar› koruyacak ekonomik ve sosyal önlemleri almad›¤›m›zda onlar› güçlünün eline ve insaf›na teslim eder, toplum içindeki çat›flmalar› azaltmak yerine art›r›r›z. S›ra Sizde 2 Marx bir sistem olarak kapitalist toplumlar› öncelikle üretici güçler ve üretim iliflkileri faktörleri temelinde aç›klar. Bu üretici güçler ve üretim iliflkileri kapitalist toplumun ekonomik temelini (altyap›s›n›) oluflturur ve üstyap›y› belirler veya onlara damgas›n› vurur. Marx üretim araçlar›nda özel mülkiyetin ve iflbölümünün aralar›nda eflitsiz ve sömürüye dayal› iliflkiler olan sosyal s›n›flar› (burjuvazi ve proletarya) ve bir tabakalaflma yap›s›n› yaratt›¤›n› öne sürer. Ona göre, mevcut sistemden kazançl› olanlar statükoyu sürdürme; zarar görenlerse onu de¤ifltirme, devrimci bir mücadeleyle y›kma e¤ilimindedirler. Bu da uzlaflmaz ç›karlara sahip olan sosyal s›n›flar aras›nda s›n›f mücadeleleri veya çat›flmalar›na yol açar. Statükodan kazançl› olanlar durumlar›n› do¤allaflt›rmak ve meflrulaflt›rmak, sömürü ve bask›y› gizlemek için kendi ç›karlar›na uygun olan de¤erleri ve inançlar›n› belirli bir ideoloji alt›nda tüm insanl›¤›n evrensel de¤erleriymifl gibi sunmaya çal›fl›rlar. Kapitalist sistemin ortadan kald›r›lmas› gerekti¤ini düflünen Marx’a göre bunun çözümü üretim araçlar›nda özel mülkiyetin kald›r›lmas› ve kollektif mülkiyetin geçirilmesi, yani bunlar›n herkesin eflit yararlanmas›na aç›k olmas›d›r. S›ra Sizde 3 Weber’e göre, modern sanayi toplumlar› düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyarlar. ‹nsanlara de¤il bürokratik kurallara, bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayanan bürokrasi, en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir. Modern bir ekonomik iflletmenin veya kamu bürokrasisinin düzenli, etkili ve verimli bir biçimde iflleyebilmesi için, ilk olarak ifllerin keyfî uygulamalara de¤il, sabit, standart ilkeler ve kurallara dayanmas› gerekir. ‹kinci olarak ifllerle ilgili e¤itimi alm›fl ve gerekli becerilere sahip uzmanlar›n çal›flt›r›lmas› gerekir. Bu yüzden, üçüncü olarak iflbölümünün ilgili kurumun amaçlar›na uygun biçimde kesin tan›mlanm›fl ilkeler ve kurallar temelinde düzenlenmesi, bir görevler ve otorite hiyerarflisinin oluflturulmas› gerekir. Dördüncü olarak çal›flanlar›n ilgili birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirilmesi ve yapt›klar› ifle uygun bir ücret sistemine ba¤l› olmalar› gerekir. Beflinci olarak görevlilerin eflit, iflin gereklerine göre ve tarafs›z olarak davranmalar›, bu kamusal rasyonel davran›fl alan›n› özel hayatlar›ndan kesinlikle uzak tutmalar› gerekir. Bütün bu modern yönetim sistemi modern devleti, para ekonomisini ve rekabet esasl› uzmanlaflm›fl e¤itimin temelini oluflturan bir genel e¤itim sistemini, ayr›ca bürokratik faaliyetler için istikrarl› bir yasal ortam sunacak bir rasyonel hukuk sistemini gerektirir. Sonuç olarak oldukça karmafl›k modern toplumlarda birçok farkl› faaliyetin birbirleriyle uyumlu, koordineli, kapsaml›, h›zl›, etkili, verimli ve objektif bir biçimde yürütülebilmesi toplumdaki kurumlar›n büyük ölçüde bürokratikleflmesini zorunlu k›lm›flt›r. S›ra Sizde 4 Mikro toplum anlay›fllar› topluma yüz yüze iliflkiler ve insanlar›n gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar› ba¤lam›nda bakarlar. Bu yaklafl›mlar bireylerin, do¤al ve toplumsal dünyay› ve gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar›n›, alg›lama, yorumlama, de¤erlendirme, s›n›fland›rma biçimleri ve bunlar temelinde ald›klar› kararlar› vurgularlar. Toplumu bireylerin d›fl›nda, karfl›s›nda hiçbir fley yapamayacaklar› d›flsal bir fley olarak de¤il, kendi yorumlar›, tan›mlar›, kararlar› ve eylemleri içinde flekillendirebilecekleri süreçler ve oluflumlar olarak görürler.

P. Aladdin. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Demiriz). Classical Sociological Theory. Sosyal Bilimler Felsefesi: Pragmatizme Do¤ru (Çev. Siyasal Düflünceler Tarihi.W.: Ü. Ken. Tatl›can). Turner Jonathan H.: Ü. & Francis. Bursa: Sentez Yay›nlar›. Sosyal Bilim Felsefesi : Toplumsal Düflüncenin Felsefi Temelleri (Çev. Bilton.C. John J. Alain (2010). Hans (2012). Tony vd. (1995). (2008). ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Bask›. Ritzer. 8th edition. Ü. Prentice Hall Europe. Goodman Douglas J. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Bask›. (2006). Tatl›can). Sociological Theory. . Tatl›can. 3rd Edition Freyer. D. (2011). (2008). G. Benton. (2010). (2010). Sociology. Patrick. Ian (1992). Tatl›can). (2007). Ünite . Bursa: Sentez Yay›nlar›. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Routledge. Tatl›can). Ü. Layder... S. Leonard. Sharrock. D. Ü. Perspectives in Sociology. Tatl›can. Ritzer. and Plummer. Coulon. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. (1991) The Structure of Sociological Theory.Toplum 221 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Baert. Craib. Tatl›can). Sosyoloji Kuramlar› Tarihi (Çev.8. Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev. 11. Sosyoloji. (2004). 4th edition. ve I. fienel. (1997). 5th edition. Sosyal Teoriye Girifl (Çev. The McGraw-Hill. Ü. George. Etnometodoloji (Çev. Ü. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Turner Jonathan H. Modern Social Theory: From Parsons to Habermas. Charles H. George. A Global Introduction. Randall (1994). Harvester Wheatsheaf. Ankara: Siyasal Kitabevi Collins. ‹stanbul: Sentez Yay›nlar›. Macions. Powers. Four Sociological Traditions. The McGraw-Hill. 6. Tahir Ça¤atay. ‹lkel Topluluktan Uygar Topluma. Rami Ayas). Slattery. (2004). Sosyolojik Teorinin Oluflumu (Çev. Sosyolojide Temel Fikirler (Yay›na Haz. Tatl›can). W. (1990). Yay›na haz. A. Oxford University Press. E. Martin. T.W. Aladdin. (2008). 1992 Cuff. fienel. Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar› Giddens. Wadsworth Puplishing Company. (2009). Turner. Beeghley. Tatl›can). Bursa: Sentez Yay›nlar›. Sosyal Teori ve Sosyoloji: Klasikler ve Ötesi (Der. 2011). Ü. Ümit. Sosyoloji ve Sosyal Teori Yaz›lar›. (4. Craib (2008). Bask›. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful