T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2616 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1584

SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR

Yazarlar Prof.Dr. Ali ERGUR (Ünite 1) Prof.Dr. Veysel BOZKURT (Ünite 2) Prof.Dr. Yasin AKTAY (Ünite 3) Doç.Dr. Aksu BORA (Ünite 4) Prof.Dr. Tanel DEM‹REL (Ünite 5) Prof.Dr. Sibel KALAYCIO⁄LU (Ünite 6) Doç.Dr. Hakan ERGÜL (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP (Ünite 7) Prof.Dr. Ümit TATLICAN (Ünite 8)

Editör Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Doç.Dr. T. Volkan Yüzer Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Funda Gürbüz Grafiker Hilal Küçükda¤aflan Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ISBN 978-975-06-1281-7 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 6.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, Haziran 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ viii

Kültür ........................................................................................
KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ...................................................................................... SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR .................................................................... Kültür Kavram›n›n Kökeni............................................................................ Antropolojik Yaklafl›mlar .............................................................................. Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar .......................................................... ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar ....................................................... Sosyolojik Yaklafl›m ..................................................................................... KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ................................................................................ KÜLTÜR VE GELENEK.................................................................................. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ ......................................................................... S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR................................................. SANAT VE TOPLUM ..................................................................................... KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR ....................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

2
3 5 5 5 5 6 6 8 9 10 12 14 15 18 19 20 21 21 22

1. ÜN‹TE

Ekonomi ................................................................................... 24
G‹R‹fi .............................................................................................................. EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ .......................................... Fonksiyonalist Perspektif .............................................................................. Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› ........................................................... Gücün ve Zenginli¤in Üretimi................................................................ Yenilik...................................................................................................... Çat›flma Kuram› ............................................................................................. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›....................................................................... ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹..................................... Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu ................................... Fordizm: Kitle Üretimi................................................................................... Fordizmin Krizi.............................................................................................. POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ ................................ Standartlaflman›n Sonu.................................................................................. ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim.............................. Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri.................................................... Üçüncü Sektör ............................................................................................... ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹............................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 25 25 26 26 26 26 26 27 28 28 30 32 33 33 34 38 41 41 43 46 47 47

2. ÜN‹TE

iv

‹çindekiler

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

48 48

3. ÜN‹TE

Din.................................................................................. ........... 50
D‹N NED‹R? ................................................................................................... Dinin Sosyolojik Tan›m› .............................................................................. Kutsal ve Din D›fl› .................................................................................. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü ................................................................................................ D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ ............................................................................ Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi.................................................. Din ve Siyaset ‹liflkisi .............................................................................. Din ve Aile ‹liflkisi................................................................................... Din ve Ekonomi ‹liflkisi .......................................................................... Din ve E¤itim ‹liflkisi............................................................................... D‹N SOSYOLOJ‹S‹......................................................................................... Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› ................................................................... Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar .............................................. Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark›........................................................ Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› ................................... Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar............................................. KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N ................................................. Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine ......... Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din .. Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din ................................... Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din ................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 51 52 53 54 55 56 56 57 58 58 60 60 62 65 67 68 69 70 70 71 73 74 75 76 77 78 79

4. ÜN‹TE

Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet................................. 80
G‹R‹fi .............................................................................................................. A‹LE................................................................................................................ Aileye Farkl› Yaklafl›mlar .............................................................................. Farkl› Aile Biçimleri....................................................................................... Toplumsal De¤iflim ve Aile .......................................................................... TOPLUMSAL C‹NS‹YET................................................................................. Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› ............................................... Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü ................................ Cinsiyet Özellikleri ........................................................................................ Cinsiyet Özelliklerinin Kültürel ‹nflas›.................................................... Cinsiyet Kal›plar› ........................................................................................... Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi ....................... Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü................................................................................. Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü .......................................................................... Delikli Tafl Yerde, Gelinlik K›z Evde Kalmaz- Geleneksel Deyim ...... 81 81 82 83 83 84 85 85 86 88 89 89 90 91 92

............. Kad›na Yönelik fiiddet ................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ......................... Faflizm ........................ Özet.................................................................................................................................................................................... DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹)................................. Devlet........... 111 113 113 114 115 115 116 118 119 121 123 124 125 126 127 127 128 129 130 131 132 134 135 136 137 137 138 5.................................................................................................................. 110 S‹YASET NED‹R? ................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................................................... Muhafazakârl›k ....... Sosyal Demokrasi ........................................................................................ Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) ........................................................................................................................................................................................................................................................................ Ulus-Devlet ve Küreselleflme... Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› ................................................. Sosyalizm ......................... Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri .................................................................................................... Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki ...................................................................................................... Özet................................................................................................................................................................................................................................................................ DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT ............................................................................................. TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K ................................................................................................ Yaflam›n ‹çinden........................................................ Seçimler ve Yasama Organ› ...................................... Meflruiyet...................... Eflitlik Fikrinin Geliflmesi ............ Feminizm ........... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................. S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI ...................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar .............................................................................................................................................................................................................................................. Bireysel Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye ............................ Kendimizi S›nayal›m............................................ Egemenlik............ ‹deoloji Kavram› ... Demokrasi Nedir? .... ‹ktidar................................................................................................................................................................. Okuma Parças› ......................... Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?.............................................‹çindekiler v ATAERK‹ (PATR‹ARKA) ......................................... Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› ................ Milliyetçilik............................................... Çevrecilik ...... S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER .... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ....................................... Kendimizi S›nayal›m....................................................... C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK ............................................................................................................................................ Liberalizm ................... Kamuoyu ve Medya ............................................................................................ 93 94 94 95 95 96 99 100 101 101 102 104 105 106 107 107 108 Siyaset ........................................................................................................................................................................................................................................ Yürütme Organ› ve Bürokrasi ............................................................................................. ÜN‹TE ......................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ... Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i ....................................................................................................................................

............... Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu ...................................................... TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA .............................................................................................................................................................. O............ Max Weber ................................................................. ‹ktidar............................................................................................................................................................... Politik Parti ............ Okuma Parças› ...................................................... Davis ve W............. ........... TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR ....................................................................................vi ‹çindekiler 6.................................... K.. Parsons.... Özet................................. Sosyal S›n›f............................................ Medya. 165 166 167 171 171 172 173 174 175 176 177 178 ............ Karl Marx ....................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .......................................................... Kendimizi S›nayal›m........................................................... Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f ............................... Bölünmeler .............................. Moore.......................................................... Toplumsal Hareketlilik ................................................................................ ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar......................................................E............................................................................................................................................................................................................................................................................................. TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ............................................ Kast Sistemi ........................................................................... MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) ........ Wright . Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik ............ Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? . Feminist Yaklafl›mlar ....................... 164 G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA ........................... ‹deoloji .......................................................................................................................................................................................................................... Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli .............. 140 G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE ... Kölelik Sistemi .............................................................................................. Sosyal Statü........................................................... 141 142 142 143 144 144 145 145 146 147 148 148 149 150 151 152 152 154 155 156 156 157 158 160 161 162 162 163 7......... MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR . Post-Modern Yaklafl›m ............................................................................................................................................................. Sosyal S›n›flar............................................................................................................................................................. Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem ................................................................................................ Frankfurt Okulu....... Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk ............................... ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI ........... MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR ................................................. Yap›sal-‹fllevselci Okul-T............ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ......... Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k............................ ÜN‹TE Medya...................................................................................................................................................................................................... Sosyal S›n›f ........ Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› .............................. E.......................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ..... ÜN‹TE Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik .................

...................................................................................................................................................... Sanal Cemaatler ....................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................................ KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX.............................................................................. TOPLUM FELSEFELER‹ .. Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum.......................................................................................................................................................................................................................... Erken Dönem ‹fllevselcilik....................................... Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna ............................................................................ Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer ................ ...... Yak›nsama Kültürü............................................................ M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI ................... 179 181 183 184 186 188 190 191 192 192 193 Toplum....................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ......................................................................................................... MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ ................... Okuma Parças› .. Kendimizi S›nayal›m................... Muhafazakâr Tepki ve Toplum ........................................................................................................................................................ Comte ve Spencer .................................................. ‹fllevselcilik...................................................................................................................... ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› .................................. Çat›flma Teorisi .................................................................................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................. Kendimizi S›nayal›m ................................................................................................. Karl Marx .......................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ................................................................................................................. Yap›salc›l›k.......... Georg Simmel............ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ............................................................... Etkileflimli Medya ........................................................................ Yap›sal-‹fllevselcilik ................................................................................... Özet .................. WEBER VE S‹MMEL...... Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon................................................................................... Émile Durkheim ........... DURKHE‹M.. Okuma Parças› ........................................................................................................ 197 197 198 199 200 200 201 201 204 206 208 209 210 210 210 211 212 213 214 215 217 218 219 220 221 8.. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................................... Özet..................................................... 196 TOPLUM NED‹R?........................................................................................................‹çindekiler vii A¤ Toplumu Kavram› ......................................................... Sosyal A¤lar............................................................................................................................ ÜN‹TE ................................. Max Weber .....................................................................................................................................................

Ayr›ca ideoloji kavram› ile birlikte liberalizm. Ünite s›ras›yla Prof. belli bafll› siyasal ideolojiler tart›fl›lm›flt›r. dind›fl›. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› bir çok kiflinin fevkalade önemli katk›s›yla haz›rlanm›flt›r. Doç. Din olgusunun sosyolojik boyutunun ele al›nd›¤› üçüncü ünitede inanç. öncelikle.Dr. Prof. faflizm vb. muhafazakarl›k. Tarihsel süreçte toplumsal tabakalama ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimleri kölelik. Stratejik Düflünce Enstitüsü). ideoloji ve sanat kavramlar›n›n da tart›fl›ld›¤› bu ünitede ayr›ca kültür ve küreselleflme iliflkisi de de¤erlendirilmifltir.Dr. sosyal s›n›f. din. gelenek.viii Önsöz Önsöz Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› uzaktan e¤itim yoluyla ön lisans ve lisans düzeyinde Felsefe baflta olmak üzere sosyal bilimler alan›nda e¤itim alan sizlere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r. cinsiyet eflitli¤i ve cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k kavramlar› tart›fl›lm›flt›r. klasik ve modern toplum teorilerinin toplum anlay›fllar› ile bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüflleri aç›klanm›flt›r. Ali Ergur (Galatasaray Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü). ataerkillik ve toplumsal cinsiyet üzerine olan dördüncü ünitede aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlarla birlikte ataerkillik. Sekizinci ve son bölümde ise farkl› toplum felsefelerinin. toplumsal hareketlilik. Tanel Demirel (Çankaya Üniversitesi-Siyaset Bilimi .Dr. Türkiye’deki sosyal bilim literatürüne.Dr. Kitab›n temel amac› kültür. Küreselleflme sürecinde a¤ toplumu tart›flmalar›yla birlikte baflta internet olmak üzere yeni medya ve sosyal paylafl›m a¤lar› ve sanal cemaatler de¤erlendirilmifltir. sosyalizm. sosyal demokrasi. demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgiler verilmifltir. kutsal. Alt›nc› ünitede toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular› masaya yat›r›lm›flt›r. Kitab›n birinci ünitesinde Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yeri ve kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri ele al›nm›flt›r. Uygarl›k. Veysel Bozkurt (‹stanbul Üniversitesi-‹ktisat Fakültesi). Prof. Siyaset üzerine yo¤unlaflan beflinci ünitede siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlanm›fl. her biri kendi alan›nda çok sayg›n olan de¤erli yazarlar›m›z›n eseridir. post endürstriyel ça¤da iflin örgütlenmesi konular›yla birlikte çal›flman›n gelece¤i tart›fl›lm›flt›r. özellikle de sosyoloji literatürüne önemli bir katk› oluflturan bu kitap. cinsiyet kal›plar›. Medya’n›n ele al›nd›¤› yedinci bölümde hem medya-ideoloji-iktidar iliflkisi hem de medya’n›n ekonomi-politi¤i çeflitli yaklafl›mlar do¤rultunda ele al›nm›flt›r. Prof. sekülarizm ve teokrasi gibi kavramlar eflli¤inde din ve toplum iliflkisi farkl› yaklafl›mlar çerçevesinde ele al›nm›flt›r. Aile. ekonomi. statü. yeni orta s›n›f ve yoksulluk gibi kavramlarla birlikte tart›fl›lm›flt›r.Dr. fordizm. aile. toplumsal cinsiyet. Aksu Bora (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi). medya gibi temel toplumsal kurumlar› temel alarak sosyal bilimlerdeki temel kavramlar› -farkl› yaklafl›mlar ve tart›flmalar ekseninde.sizlere tan›tmakt›r. Yasin Aktay (Selçuk Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü. milliyetçilik. Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan ikinci ünitede taylorizm. siyaset.

Dr. Ümit Tatl›can’a (Adnan Menderes Üniversitesi–Sosyoloji Bölümü) çok de¤erli emekleri ve bu kitab›n bir parças› olduklar› için ne kadar teflekkür etsem azd›r. Emre GÖKALP .Dr. dizgi birimi çal›flanlar›na da çok teflekkür ederim. Editör Yrd. Hakan Ergül (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi) ve Prof. Volkan Yüzer. T. Doç.Dr.Dr.Dr.Önsöz ix ve Uluslararas› ‹liflkiler Bölümü). Sibel Kalayc›o¤lu (Orta Do¤u Teknik Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü). Kitab›n tasar›m›n› gerçeklefltiren ö¤retim tasar›mc›s› Doç.Ö. Prof. metindeki dil ve yaz›m hatalar›n› düzelten Funda Gürbüz ve kitab›n dizgi ve bas›m ifllerindeki emeklerinden dolay› baflta Mehmet Emin Yüksel ve Ufuk Önce olmak üzere A.F.Doç.

Anahtar Kavramlar • • • • Bilgi Sanat Gelenek Küreselleflme ‹çindekiler • • • • • • KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ KÜLTÜR VE GELENEK KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR • SANAT VE TOPLUM • KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültür . Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olabilecek. Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klayabilecek.1 • • • • Kültür Uygarl›k ‹deoloji Simge SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlayabilecek. Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinebileceksiniz.

aktarma ve bilgi birikimi gibi özellikler yaln›zca insan türünde mevcuttur. Kültürün oluflumunda insan›n kendi varl›¤›n›n fark›nda olmas› ve kendisini “düflünen bir varl›k” olarak tasavvur etmesi etkilidir. Uygarl›k da insan›n kültür üretme becerisinin sonucunda ortaya ç›kan bir durumdur. Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. soyutlamalar arac›l›¤›yla (resim. Kendi varl›¤› üzerine TELEV ‹ Z Y O N düflünebilme yetisi her ne kadar modern öncesi ça¤larda bilinen bir olgu olsa da Ayd›nlanma Ça¤›’n›n temel düflünsel unsuru olarak kabul edilmifltir. ortak bir ruh hâlinin D ‹ K Kde A T temsilcisidir. ‹nsan türünün tarihinde bir dönüm noktas› olan yaz›n›n icad› da bu fleklide örgütlü hâle gelen toplum yaflam›n›n kavramlar yoluyla S O R U kendini ifade etmeye ihtiyaç duymas›yla ilgilidir. Ancak AMAÇLARIMIZ zekân›n varl›¤› sonucunda ö¤renme. Yak›n zamana kadar insan› di¤er türlerden ay›ran en temel özelli¤in zekâ oldu¤u düflünülmüfl ancak di¤er canl› türlerinde de zekân›n varl›¤›na dair bulgulara rastlanmas›yla bu kan› yavafl yavafl terk edilmektedir. istikrarl› ticaret ve daha ileriki aflamalarda sanayi. Örne¤in.Kültür KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ‹nsana dair özellikleri di¤er canl› türlerinin özellikleriyle k›yaslamak ve insan›n ayr›cal›¤›n› tan›mlamak belirli ölçütler aç›s›ndan mümkündür. K bütünleflmeyi ‹ T A P müzik. çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. Kültür bir toplumda sa¤layan en temel unsur olarak kabul edilebilir. Kültürü oluflturan bilgi ve ürünler. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. Di¤er bir deyiflle ‹NTERNET SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . K›saca kültür bu flekilde bir düflünme yetisinin sonucunda ortaya ç›kan bir simge üretme etkinli¤idir. insan›n yegâne kültür üreticisi varl›k oldu¤u söylenebilir çünkü insan kendi varl›¤› üzerine düflünebilme yetisine sahip bir canl›d›r. Öyleyse insan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. ortak bir ruhSIRA hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. dil. yaz›) insanl›k belle¤ine aktar›l›rlar. Türkçe’de uygarl›k sözcü¤ü Avrupa dillerinin birço¤unda civilisation sözcü¤ü ile karfl›lan›r. kenDÜfiÜNEL‹M tin varl›k nedeni olmufltur. Düzenli tar›m. Bu sözcük ise Latince’de kent anlam›na gelen civitas sözcü¤ünden türemifltir. Kent S‹ZDE yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Ayn› anlam benzerli¤i Arapça Medeniyet ve Medine (kent) sözcükleri aras›nda da vard›r.

De¤erler kültürün önemli tafl›y›c›lar› olmakla birlikte. Ça¤dafl toplumlarda neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. Ça¤dafl toplumlarda D ‹ K K A T neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. kendi iradesiyle kendi kaderini oluflturabilme gücü olan düflünsel bir birim olarak tasavvur edilmifltir. bir bask› unsuru olan normlar S O R U en basit anlam›yla yapt›r›m› olan toplumsal kurald›r. Descartes’in ünlü ifadesiyle “düflünüyorum öyleyse var›m” (cogito ergo sum) insan›n düflünen bir varl›k oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Bu inanç sistemi insan›n temel varolufl sorular›na tatmin edici yan›tlar vermek zorundad›r. Do¤ay› dönüfltürme ve oradan anlamlar biriktirme etkinli¤i olan kültür. T E L ziyade. Norm yapt›r›m› D ‹ Kolan K A T toplumsal kurald›r. ‹nsan›n bu sorular›na tatmin edici yan›tlar› en baflar›l› flekilde vermeyi baflaran inanç sistemi kurumsallafl›r. tasavvur. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Öyleyse kültürün bileflenlerinden biri olan teknoloji ça¤›n ruhunu. tasavvur. Örne¤in$ dil. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayd›nlanma Ça¤› ve Rönesans’tan itibaren insan. en yayg›n simge sistemi olan dili ortaya ç›karm›flt›r. alg›. araç gereçten ziyade. De¤erler sadece kalan ve de¤iflmeyen unsurlar› de¤il. bu bak›mdan önce inançlar üzerine kuruludur. Kültürün temelini oluflturan inanç düzlemi. ‹flte bu soyut temsillere simge ad› K ‹ T A P verilir. yanl›fllanabilir insan akl›n›n üstünlü¤ünü ilan ederek 1789 Frans›z Devrimi’nin düflünsel temellerini haz›rlayan düflünce ba¤lam›. de¤iflmeye SIRA dair olanlar› da S‹ZDE harekete geçirirler.4 Ayd›nlanma Ça¤›: Orta Ça¤’da dinsel dogmalar›n egemen oldu¤u feodal toplum düzeninde cemaat içinde kul konumunda olan insan›. Her insan içerisine do¤du¤u evreni ve kendi var oluflunu aç›klayabilmek ister. Simgeler belirli bir çeflitlilik ve de¤iflme arz etseler de ortak yaflam› sürdürmek için baz› simgelerin genel nitelikte olmas› gerekir. alg›. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ OT RAU P D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kültürün bileflenlerinden bir di¤eri de simgelerdir. Sonuç olarak kültür. üretim. Her toplum kendi örgütlenme biçimi cinsinden bir inanç sistemi gelifltirir. tek bafl›na bir toplum düzeni oluflturmak için fazla soyut bir anlat›d›r. mevcuttur. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. Kültür sonucunda ortaya ‹NTERNET ç›kan üretimler. Tanr› kelâm›n›n sorgulanamaz merkezîli¤ine karfl›. toplumsal düzeni tam anlam›yla kurmak için gerekli olan dayatma gücünden yoksundurlar. kültürün belli topTELEV‹Z YON lumsal düzeyde varl›¤›n› koruyabilmesi için vazgeçilmez önemde bir simge sistemdir. Kendinde anlam› olmayan ses birimlerine. onun yerine geçen daha evrensel ve dolayl› göndermeleri hâline gelirler. ortak kurucu unsurlar olarak kabul edilir. EV‹ZYON araç gereçten onlar› ortaya ç›karan bilgi. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. Toplumsal düDÜfiÜNEL‹M zen ancak kurumsallaflm›fl kurallarla ayakta durabilir. onlar› ortaya ç›karan bilgi. De¤erler ve gelenekler tek bafllar›na bask› unsuru olamayacaklar›ndan dolay›. Bu üretimlerin birço¤u maddi koSIRA S‹ZDE SIRA anlamda S‹ZDE flullar›n somut de¤iflikli¤e u¤rat›lmas›yla olur. Toplumsal iliflkinin devam›n› sa¤layacak olan gelenek ve göreneklere dönüflecek olan de¤erler. de¤er ve yarg›lar›n soyut temsillere AMAÇLARIMIZ dönüflerek her bir somut üretimin kendisi yerine. onlara dair söylem. Bu ayr›cal›¤›n kökeninde insan›n kendini sorgulayabilme yeti- . ‹nsan için do¤a bir simge üretme kayna¤›d›r. toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl anlamlar atfedilmesi. Norm. do¤as›nda özgürlük olan ve kendi bafl›na var olma hakk›na sahip bir varl›k olarak kavramsallaflt›ran felsefi yaklafl›m. fikir. Köklerini inançlardan alan de¤erler inançlar› somutlaflt›rma e¤iliminin bir sonucudur. toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin kabulleri de beraberinde UP K S ‹ O TR A getirir. sadece Tanr›’n›n iradesine göre flekillenmifl bir varl›k de¤il. üretim. insan etkinlikleri içinde kendine özgü dinamikleri olan ay‹NTERNET r›cal›kl› bir aland›r. asl›nda. asl›nda.

Bir grubun ya da bir dönemin yaflam biçimi olarak kültür. tinsel ve estetik geliflim süreci (uygarl›k Kmedeniyet ‹ T A P anlam›nda). Boas. Taylor’a göre kültür insan yeteneklerinin birikimi iken Boas’a göre kültür. ‹NTERNET Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar Evrimcili¤in ilk ve en önemli temsilcilerinde olan Edward B. Fakat 18. Ayd›nlanma Dönemi’nde antropolojinin de geliflmesiyle kültür belirli bir halk›n AMAÇLARIMIZ “bütün yaflam biçimi” anlam›nda yayg›n olarak kullan›lmaya bafllam›flt›r. farkl› antropoloji geleneklerinde farkl› flekillerde ele al›nm›flt›r. Tylor’a göre kültür “Bir dönemin ya da bir toplumsal grubun yaflam biçimi” olarak tan›mlan›r ve yaln›zca insanl›k kültüre sahiptir. kültürel olanla biyolojik olan aras›ndaki ayr›ma vurgu yapm›flt›r. .yy’a kadar tar›mS Ogenellikle R U sal etkinliklerde topra¤› ›slah etme ve ürün yetifltirme gibi anlamlarda kullan›lm›flt›r. Kültür toplumsal iliflkiler sistemi ve örgütlenme biçiminin hem kurucusu hem de yans›mas›d›r. içinde yaflad›¤›m›z dünyay› alg›lamam›z› ve toplumsal yaflamlar›m›z› anlam›n› yorumlamam›z› sa¤lar. bireylerin içinde yaflad›klar› grubun al›flkanl›klar›ndan etkilenen tepkilerini ve bu al›flkanl›klar›n belirledi¤i insan etkinliklerini” kapsar.Kültür 5 si yatar.dan itibaren. Bir di¤er ifadeyle. Bu gözlük. insanlar›n gündelik toplumsal yaflamlar›n›n tamam›n› kapsayacak flekilde geniflletir. Ünite . “bir toplulu¤un toplumsal davran›fllar›n›n bütün ifadelerini. Bu görüfle göre her kültür kendi tarihinin ürünüyse ve var oldu¤u ba¤lam içerisinde inceleniyorsa insan kültürlerini daha ilkel ya da daha uygar olarak nitelemek veya kültürler aras›nda karfl›laflt›rma yapmak sorunlu bir analizdir. Ayd›nlanma Dönemi’nde kültür terimi. insanlar›n ö¤rendiklerinin ve eylemlerinin niteli¤iyle il‹NTERN ET gili oldu¤una dair hemfikirdir. Williams’a (2005: 90) referansla kültür olgusunun üç anlam katman› oldu¤unu belirtebiliriz: iGenel bir entelektüel.Entelektüel ve sanatsal ve etkinlik pratikleri (yüksek kültür anlam›nda) ve iii. ‹nsan türünü di¤er canl› türlerinden ay›ran dünyay› kavramsallaflt›rma ve bunu simgeler arac›l›¤›yla anlatabilme yetene¤i en eflsiz niteli¤idir. kültür kavram›n›. ii. “insan zihninin etkin olarak gelifltirilmesi” anlam›n› da kazanm›flt›r. Bu tan›m. Ayd›nlanma düflüncesiyle birlikte kültür terimi topD‹KKAT lumsal de¤er ve davran›fl biçimlerini ifade eden toplumsal bir anlam kazanm›flt›r.1. tar›msal etkinlikler için SIRA S‹ZDE kullan›ld›¤› anlam›n›n yan› s›ra. Fakat birçok antropolog kültürün.yy. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Antropolojik Yaklafl›mlar TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Kültür. bu noktada bize “kültürel gözlük” benzetmesini önerir. Tylor. Her bir kültürün ayr› ayr› incelenmesi gerekti¤ini çünkü her kültürün kendine özgü ve ayr› bir tarihi oldu¤u görüflü Franz Boas (1858-1942) taraf›ndan kültürel görecelilik yaklafl›m›yla ele al›nmaktad›r. Tylor (1832-1917) ayn› zamanda antropolojinin konusunun kültür oldu¤unu belirten ilk bilim insan›d›r. Kent yaflam›n›n kültürle olan iliflkisi nedir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR Kültür Kavram›n›n Kökeni 1 DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Latince Colere fiilinden türemifl olan kültür terimi. 18.

bir kültürel sisteme yol açmakta. etnik-merkezcilik bünyesinde ›rkç›l›¤› da bar›nd›rd›¤› için. Sosyolojik Yaklafl›m Antropolojinin kültür terimini temel konu edinmesinin yan›s›ra sosyoloji de toplumun bir bilefleni olarak inceler. bireysel ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› de¤il. ça¤dafl sosyolojiye de önemli katk›larda bulunmufltur. bir toplumun her gelenek ve inanc›n›n. Toplumun varl›¤›n› sürdürmesi buna ba¤l›d›r. kendi fiziksel ve toplumsal çevresi taraf›ndan oldu¤u kadar tarih taraf›ndan da biçimlenir. Bu tikel kültürler için oldu¤u kadar genel kültür kavram› için de geçerlidir. bir toplumun e¤itim. teknoloji. Etnik-merkezcilik. ortak de¤erler çerçevesinde ortak bilinci ifade eden. kültür olgular›n›n kendi anlam ba¤lamlar›nda de¤erlendirilmeleri gerekti¤ini ileri süren Lévi-Staruss.1 Claude Lévi-Strauss: Yap›salc› antropoloji yaklafl›m›n›n kurucular›ndan Frans›z düflünür. sanat. bireyin di¤er kültürleri yorumlarken kendi kültürünü dikkate almas›. yani baflka kültürleri kiflinin kendi kültürünün de¤il. yüceltmesi ve di¤erlerini afla¤›lamas›d›r. bu do¤rulutuda birçok araflt›rma yapm›fl. Brown. kültür toplumsal ögelerin birbirleriyle olan iliflkilerinde. ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar Antropolojik yaklafl›mda ifllevsel yaklafl›m›n en önemli temsilcisi olan Bronislav Malinowski’ye (1884-1942) göre her biyolojik ihtiyaç. Yap›salc›-ifllevselci ekolün kurucusu olan Radcliffe-Brown (1881-1955) din. Genel olarak yap›salc›lara göre ise kültür. Resim 1. Bu bak›fl aç›s›na göre. sanat. toplumsal yap›n›n sürdürülmesiydi. o kültürün ba¤lam› içinde görmesini savunmak önemlidir. Farkl› bir deyiflle. farkl› kuramsal bak›fl aç›lar› taraf›ndan bütünlefltirici ögelerle çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak ele al›nm›flt›r. gereksinimleri karfl›layan kültürel uygulamalar ise yeni kültürel ihtiyaçlar› üretmektedir. Toplumlar bu gereksinimleri karfl›lamak için din. temelde yatan bir düflünce kal›b›n›n ürünüdür. Kültürler aras›nda hiyerarflik bir s›ralama yap›lamayaca¤›n›. Sosyolojik düflünce tarihinde kültür. Sosyolojide kültür. dolay›s›yla kültürün. Bir yap›salc› olarak Lévi-Strauss (1908-2009) kültürü insan zihninin simgesel ifadeleri olarak görür. kültürel görecelili¤i. sanat. siyaset gibi temel alanlar›nda maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini kapsar. aile ve akrabal›k gibi kurumlar› gelifltirmifltir. Her bir kültür. kültürel ifllevler. düzen ve süreklili¤i sa¤layan . hukuk. Bu ba¤lamda. hukuk.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültürel görecelili¤in bir ad›m sonras› ise etnik-merkezcilik elefltirisidir. topluma ait olup kültüre sahiptir. Bu bak›mdan birey. Fakat Malinowski’nin tersine. o toplumun yap›s›n› sürdürmeye dönük belirli bir ifllevi oldu¤una inan›r. hukuk gibi kurumlar›n bir kültürün anlafl›lmas›nda merkezî rol oynad›klar›n› kabul ediyordu.

sahnelenen bir dramaya benzeterek bireyleri bu oyunu sergileyen aktörler olarak ele al›r. Yüksek kültür. Benzer bir bak›fl aç›s›yla Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu.Kültür 7 bir kavram olarak bütünlefltirici bir role sahiptir. dilin de kültürün hazinesi ve bilincini oluflturdu¤una vurgu yapar. onu meflrulaflt›r›p onun ç›karlar›na hizmet eden bir ifllevi bulunmaktad›r. ça¤dafl kültürel kuram içindeki önemli okullardan biridir. toplumsal eflitsizlikleri. kültürün dilde yaflad›¤›. kültürün. Hegemonya ve ideoloji kavramlar› çerçevesinde ele al›nan kültür kavram›. ana ak›m kültürün d›fl›nda kalarak alt-kültürlerin ortaya ç›kmas›na kadar bir çat›flma ortam› yaratmaktad›r. kültür endüstrisi. Yap›salc›l›kta kültürle dil birbirine benzeyen kavramlar olarak ele al›n›r. Buna göre kültürün. Bu anlamda. Buna göre. Bu yaklafl›m. yönetici s›n›f›n ideolojisini kitlelere ço¤u zaman güce baflvurmaks›z›n onlar›n r›zas›n› kazanarak empoze ediflini aç›klar. yönetici s›n›f›n görüfllerini yans›tan. Kültürün çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak en net hâli Marksist yaklafl›mdad›r. Bafllang›çta Marksist düflünceye elefltirel bir tav›rla yeni bir yön varmeyi amaçlayan Frankfurt Okulu düflünürleri. kendi s›n›fsal ç›karlar›n› evrensel ç›karlar olarak ifade etmesi durumu. propaganda. Birmingham Okulu ayr›ca kültürü birlefltirici bir sistem ya da paylafl›lan de¤erler bütünü olarak de¤il. oyunun gerçekleflmesinde bir arada tutucu motifler üzerine e¤ilir. 1923’te Frankfurt’ta kurulan ve bir grup genç filozofu bir araya getiren Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü (Institut für Sozialforschung).1. özellikle yap›salc› ve ifllevselci yaklafl›mlar. toplumsal uzlaflma ve toplumsal bütünlük sa¤lamada büyük önem tafl›d›¤›n› vurgularlar. toplumsal eylemi oyun metaforu üzerinden anlat›r. izleyicilerin alg›s›nda gerilemeye neden olur ve toplumsal eflitsizliklerin yeniden üretir. kitle kültürü. t›pk› dil gibi bütünlükçü bak›fl aç›s›ndan okunmas› bu yaklafl›mla mümkündür. kültür endüstrisi kavram›n› gelifltirmifltir. zaman içinde önemli bir düflünce okulu hâline gelmesiyle k›saca Frankfurt okulu olarak an›lm›flt›r. Kitle kültürü elefltirisi yapan okul. s›n›f çat›flmalar›n› ve bask›n s›n›f›n meflrulu¤unu yeniden üreten bir unsur olarak ele al›nm›flt›r. Yap›salc› yaklafl›m›n kültüre iliflkin kuramsal çerçevesinin temeli yap›sal dilbilim ile göstergebilimsel alandaki çal›flmalard›r. Ünite . kitle iletiflim araçlar› ve medyayla sarmalanan kültürü. Geniflletilmifl bir kültür kavram›n› yaflama geçiren Birmingham Okulu hem yüksek kültür-afla¤› kültür ayr›m›na hem de herhangi bir kültürel tabakalaflmaya karfl› gelerek böylesi yaklafl›mlardan önemli bir kopufl gerçeklefltirmifltir. kültürel ürünlerin tüketilmesi yoluyla çat›flmay› yeniden üreten bir endüstri olarak ele al›r. iktidar›n ve direniflin iflledi¤i bir alan olarak ele al›r. Farkl› bir deyiflle yap›salc› yaklafl›m. kültürü. Birmingham Üniversitesi’nde 1964 y›l›nda Ça¤dafl Kültürel Çal›flmalar Merkezi (ÇKÇM) olarak kuruldu¤u için Birmingham Okulu ya da Britanya kültürel çal›flmalar› okulu olarak da an›lan okul. kültür sisteminin rolü ve kültür sistemi çal›flmalar›d›r. E¤lence ürünü üretimi ve da¤›t›m› yapan medya ve e¤lence flirketleri kültür endüstrilerine girmektedir. kültür endüstrisi standartlaflm›fl ürünler sunarak. bireysel insan bilinci de¤il. Antonio Gramsci taraf›ndan formüle edilem hegemonya kavram›/kuram› kapitalist bir toplumda. bir dizi entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. (Adorno 2006: 98-106). Dramaturjik yaklafl›msa. Okul. Bu konuda. kültür temelli araflt›rmalar yapm›fllard›r. aksine bir mücadele ve çat›flma alan› olarak tarif etmifltir. Nasyonal Sosyalizm’in Almanya’da iktidar› ele geçirmesiyle birlikte sürgüne gitmek zorunda kalm›fllar ve ço¤u ABD’deki gözlemlerinden yola ç›karak. Yap›salc› yaklafl›mda as›l odak. Toplumsal tabakalaflma ve s›n›f çat›flmas›n› dinamiklerinden olan yüksek kültür ve popüler kültür ayr›m›. Bu yaklafl›mlardan biri olan Frankfurt Okulu kültürü bir mücadele alan› olarak çözümler. Hegemonya: Bir toplumda hakim s›n›f ya da yönetici s›n›f›n iktidar›n› do¤al ve meflru göstermesi. kültürel etkinliklerin toplumsal kimlikler üzerindeki yans›mas›ndan. kültürün. . Toplumsal hayat›. otoriter kiflilik gibi olgular üzerinde. geliflti¤i ve birikti¤ini.

Postmodernizm. edilmekte ve kültürel bütünleflmeyle ortak de¤erlerin yarat›l›p paylafl›larak korunmas› hedeflenmektedir.2 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE m›n›n en net görüldü¤ü örneklerden biri Louis ‹NTERNET ‹NTERNET Louis Althusser: Marksist Althusser’in Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (D‹A) yap›salc› Frans›z kavramsallaflt›rmas›d›r. evrensel ahlak yerine. ideolojiyi bir züyle bakmak. yaln›z ekonomik alana D‹KKAT D‹KKAT dayanmamakta. egemen s›n›f›n iktidar›n›n timi devletin iflleyifline ba¤layan kültürel ayg›tTEL E V ‹ Z Y O N için ideolojik TELEV‹ZYON süregitmesi lard›r (Althusser 2006: 128). dünya siyasi tarihinde ulus-devtoplumsal ‹N T E R N E T yeniden üretim ‹NTERNET letlerin kurulma süreçleriyle bafllar. siyaset. Devletin Bask› Ayg›tlar›. K ‹ T A P D‹KKAT Postmodernizm. Marxsist bak›fl aç›s›na göre. Ulus-devsüreci olarak let terimiyle birlikte bir ulusal kültürden söz kavramsallaflt›rm›flt›r. hapishane. hüve yap›salc› bir bak›fl aç›s›yla okuyan. her türlü ço¤ulculuk ve yerellikten yanad›r. her türlü ço¤ulculuk DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M ve yerellikten yanad›r. Modernizmin kültüre yükledi¤i bütünlefltirici. asimilasyon yoluyla özgünlüklerini kaybetmeleridir. Modernlik kavram›. Modernleflmenin bir ürünü olan ulus-devletlerde. bas›n-yay›n. bir D‹K K Adizi T entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. ulus-devlet s›n›rlar› ba¤lam›nda ulafl›lmas› gereken hedefleri olan bir ideolojiler bütünüdür. ba¤lam›n da önem Kültür kavram›na bütünlefltirici bir araç götafl›d›¤›n› vurgulam›flt›r. Marksist perspektife göre ideoloji. toplumun ögelerini bir arada tuSIRA S‹ZDE tan bir unsur olarak ele alm›flt›r? AMAÇLARIMIZ DÜfiÜ NEL‹M KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ‹ T A kavramlar›. yeniden kümet. Kültür ise bu en etkin unsurlar›ndand›r. hangi yaklafl›mlar. polis. Bu durumun tehlikeli yan›ysa devlet s›n›rlar› içinde bulunan farkl› kültürlerin. Oysa postmodern yaklafl›m. keten gruplar› Yüksek kültür. Marksizm’in pitalizmin yeniden üretimini sa¤lamada iki tür temel eserlerini yeniden sistemi vard›r: ‹lki. kültürü. Bu nedenle. çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüketen gruplar› ifade etmektedir. ‹ktidar. senekonomik olan üzerinden dika. Kültür kavram›n›n ideolojik kullan›m›n›n saflaflt›r›c› boyutu ve ulus-devlet kapsam›nda bütünlefltirici rolünün yan› s›ra kültürün ço¤ulculu¤u önceledi¤ini belirSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ten bak›fl aç›lar› da mevcuttur. e¤itim. kültür kavram›n›n ideolojik kullan›Resim 1. saflaflt›r›c› rol postmodernizm taraf›ndan elefltirilmifltir. ‹kincisi DevleK ‹ T A P K üretimin ‹ T A P sadece tin ‹deolojik Ayg›tlar›. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 2 Sosyolojik düflünce tarihinde. içinde s›n›f mücadelesinin verildi¤i bir alanTELEV‹ZYON TE LEV ‹ Z Yalan›n ON d›r. evrensel ahlak yerine. ordu. D‹KK AT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . S O R U S O R U bu ba¤lamda gelecek bütün ideolojilere karfl›d›r. din. Bunlar ideolojik yeniden üreolmad›¤n›. Buna göre devletin kaAMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ düflünür. ulusal bir kültür yaratmak için farkl›l›klar› eleme e¤ilimi belirgin hâle gelmifltir. kültürel unsurlar da önemli rol oynamaktad›r. P ‹deoloji veK kültür ideal olanla gerçek olan aras›ndaki iliflkiyi sorgulamas› bak›m›ndan S O R U S O R Ukarfl›l›kl› iliflki içerisindedir.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M 8D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüS O ifade R U etmektedir.

KÜLTÜR VE GELENEK 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Resim 1. S‹ZDE mifli flimdiki zamana tafl›maktad›r. dinamik olmad›¤› ve toplumun de¤iflen yap›s›n› anlatD‹KKAT makta kullan›lamad›¤› nedeniyle sosyal bilimciler taraf›ndan ihmal edilmifltir. küreselleflme ekonomik bir kavramd›r ve ifl gücünün. Bu kavram. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Örfler. indirgemeci ve tek tiplefltirici bir boyuta sahiptir. Günlük dilde genel olarak. Bu süreçte. Yüzy›llard›r süregelen AMAÇLARIMIZ dövme gelene¤ine bir çok bölgede rastlamak mümkündür. geçmifli ve dura¤anl›¤› an›msatsa da esasen dinamik bir kavramd›r ve bugüne ve gelece¤e iliflkindir. Fakat küreselleflme kavram› her ne kadar bütünlefltirici yap›y› ön plana ç›kar›r görünse de bu bütün olma hâli ve ço¤ulculuk ilkesine ra¤men. Dolay›s›yla da de¤iflmeyi ifade ederler. Esas olarak. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel kurallar› oluflturmaktad›r.1. 2002: 8-9).Kültür 9 Paralel bir flekilde. AMAÇLARIMIZ Gelene¤i tan›mlarken yaflanan sorun. Örf ise toplumsal D Ü fi Ü norm N E L ‹ M olarak tan›mlanabilir. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel oluflD ‹ K K kurallar› AT turmaktad›r. Fakat âdetler daha az de¤er göreli olarak daha az önemli toplumsal pratiklerdir. kitle iletiflim araçlar›n›n egemenli¤indedir. fazla üretimi satacak yeni Pazar aray›fllar›na dayanmaktad›r. Bir davran›fl ya da düflünce belli say›daki kuflaklar› gerektirmeden de gelenek say›labilir. geçmifle ait pratik ve de¤erleri tan›mlamak için kullan›lan bir sözcüktür. sermaye ve mal piyasalar›n›n çok-uluslu flirketler arac›l›¤›yla uluslararas› bir nitelik kazanmas›n› ifade etmektedir. kavram› belli bir zaman dizgesine yerlefltirirken fazla tutarl›l›k aramaktan kaynaklaK ‹ T A P n›r. Âdetler. Buna karfl›n daha fazla kufla¤›n bildiTELEV‹ZYON ¤i ve bir flekilde gelenek oldu¤u konusunda mutabakata var›lan bir fley de gelenek olarak kabul edilmeyebilir. kurumsallaflm›fl toplumsal al›flkanl›klar olarak tan›mlanabilir. Örfler. Bu durum. Fakat SIRA S‹ZDE gelenek ilk baflta. Âdet. Zira toplumlar›n uzun bir geçmifle dayand›¤›n› sand›¤› ve ‹ N T E dönemlere RNET gelenek olarak gördü¤ü pek çok pratik asl›nda görece olarak yak›n aittir. Bu nedenle toplum taraf›ndan bir yandan benimsenirS O R U ken bir yandan da ihmal edilir. Gelenek. uzun bir zaman boyunca tekrar edilen. Çünkü küresel kitle kültürünün ço¤ulculu¤u esasen Bat›-merkezlidir ve küresel kitle kültüründe üretim. sosyal bilimlerde s›k kullan›lan ama üzerinde me yap›lmam›fl bir kavramd›r. âdet ve örf aras›ndaki s›n›rlar çok belirgin de¤ildir. küresel ve yerel olan›n bir arada bulundu¤u bir yap›lanma almaktad›r. Küreselleflme sürecinde. ideoloji kültürel bir kod olarak kabul edilirken ço¤ulcu bak›fl aç›s›yla tüm yerelliklere büyük önem atfedilmektedir. gelene¤e benzer biçimde süre¤enlik duygusu oluflturmakta ve geçSIRAyüklüdür. Küreselleflen. Oysa gelenek sadece S O R U geçmiflle de¤il bugün ve gelecekle de ilgilidir (Glassie. Küresel ve yerel kültürlerin ideolojik aç›dan karfl›laflmas›n› de¤erlendirin. sermayeyle birlikte kültür ve iletiflimdir. Bu aç›dan da gelenekler kadar etkin bir benimseme ve aktar›m sürecini geçirmezler. SIRA S‹ZDE D Üsistemli fi Ü N E L ‹ M bir inceleGelenek kavram›. Ünite . ulus-devletler zay›flamakta ve ulusal kültürler yerini. küreselleflme kavram›nda da kültürel ço¤ulculuk ilkesi benimsenmektedir. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ .3 D‹KKAT Dövme (yapt›rmak) san›ld›¤›n›n aksine SIRA S‹ZDE bugüne dair bir pratik de¤ildir. Küreselleflme çok boyulu bir olgudur.

Fakat ayn› zamanda gelenekler bir seçime tabi tutulmakta ve küreselleflme sürecinde hangilerinin korunmas› gerekti¤i bir sorun olmaktad›r. mutlak ve evrensel bilgi kavram›na terk edecektir. bilginin. Bu görüfl. felsefenin temel konular›ndan DÜfiÜNEL‹M biridir. Onlara göre. kullan›m ve anlamlar› üzerine yap›lan tart›flmaS O R U lar ise bilgi sosyolojisi disiplininin alan›n› oluflturmaktad›r. çok basit olarak D‹K K A T bilen özneyle bilinen nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. (Uslu. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ Kültür kavram›. antropolojide kimi kez kültürle eflanlaml› kullan›lmaktad›r. Platon. bir anlamda infla edilen bir olgudur. edinim. do¤al olarak bilginin görelili¤ini. Bilgi. Bilginin ne oldu¤una dair tart›flmalar. nesnel bir gerçekli¤in parças› olarak alg›- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . yine Eski Yunu vurgular. Sofistler’in bilgi ve varl›k aras›nda kurduklar› iliflki. insan›n varl›¤› aç›klay›fl›. kurumlar›n biçimsel boyutlar› vb. Eski Yunan uygarl›¤›nda Sofistler’in SIRA S‹ZDE yapm›fl olduklar› bilinmektedir. küreselleflmenin gelenek ve kültürle olan iliflkisini kavramaktad›r.10 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ayr›ca gelenek kavram›. bireyi aflan. Bu ba¤lamda gelenek “belirli bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla bir kuflaktan di¤erine aktar›lan inanç. 2009: 76-77) ça¤dafl felsefenin temel ön kabulleriyle benzerlik göstermektedir. Gelenek kavram›n›n modernlikle olan bu karfl›t alg›lan›fl›ndan ötürü. Bir di¤er güçlükse. Ancak nan’›n. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri” olarak tan›mlanmaktad›r. daha sonraki ça¤lar› da derinden etkileyen düflünürü Platon’dan itibaren. öznellikten geçerek oluflan bir olgu oldu¤uTELE V ‹ Z Y O Nbilginin öznelli¤i üzerine kurulu bu yaklafl›m. Küreselleflmenin tan›mlanmas›ndaki temel güçlüklerden biri ekonomik ve kültürel küreselleflme aras›ndaki ba¤lant›lar›n kurulmas›ndad›r. onlar›n varl›k kavram›n› alg›AMAÇLARIMIZ lay›fllar›yla yak›ndan ilgilidir: Sofistler’e göre. âdet. davran›fl. kavram geçmifle ait ve kal›nt› olarak düflünülmektedir. Oysa geleneksel olarak adland›r›lan pratikler modern olanla iç içedir. bilgiyi zaten do¤ada var olan. özsel. Oysa gelenek ve modern karfl›t olarak düflünülen iki toplum tipidir. Bu iliflki sadece teknoloji. Bunlar›n içinde bilgi kavram› özel bir yer kaplar. Gelenek kavram›n›n tan›mlanmas›ndaki önemli güçlüklerden biri kavram›n genellikle modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas›ndan kaynaklanmaktad›r. maddî olgular olarak ortaya ç›kmaz ayn› zamanda maddî-olmayan unsurlarda da somutlafl›r. Böyle bir bak›fl aç›s›. Bilginin toplumsal üretim. özünde insan›n do¤ayla kurdu¤u uyum ve dönüfltürme iliflkisinin sonucunda oluflur. Küreselleflmenin ço¤ulcu söylemi içerisinde kültür ve gelene¤in asl›nda bir zenginlik oldu¤u ve korunmas› gerekti¤i dile getirilmektedir. akl›n›n ürünü olan bilgiden yola ç›k›larak yap›labilir. insan›n akl› ve gündelik pratikleri sayesinde oluflan. Bilgi üzerine en eski felsefi tart›flmalar›. K ‹‹lginç T A Pbir flekilde. Sofistler’in bu bilgi anlay›fl›. yerini. Her ne kadar bu bilen özneyle bilinen iliflki ça¤lar boyunca ayn› kalsa da unsurlar› farkl› dönemlerde farkl› flekillerde aç›klanm›flt›r. çok basit olarak SIRA S‹ZDE nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. baflta kendisininki olmak üzere. insan akl›n›n keflfetti¤i ya da hat›rlad›¤› bir olgu olarak gör‹NTERNET müfltür. de¤er. bilgi aran›p bulunacak bir hakikat olmaktan ziyade. Bu karfl›tl›k esas olarak geleneksel toplumlar ve modern toplumlar aras›ndaki karfl›tl›kt›r fakat hangilerinin geleneksel hangilerinin modern oldu¤u net ve kolay olarak cevaplanabilecek bir soru de¤ildir. Bilginin niteli¤i üzerine düflünme alan›na epistemoloji ad› verilmektedir. Bilgi.

bir bilgi hiyerarflisi kurulmayaca¤› fikri. Farkl› bilgi biçimleri sadece insan›n do¤ayla kurdu¤u iliflkinin sonuçlar› de¤il. inanç. Bunun nedeni basittir: ‹nsan do¤an›n varolufl koflul ve nedenlerini gerçek anlamda bilemez. nesnel ve evrensel oldu¤u varsay›lan bilgi türünün en de¤erli bilme biçimi oldu¤u günümüzde yayg›nl›kla kabul edilmektedir. Oysa ça¤dafl felsefe ve sosyal bilimlerdeki elefltirel yaklafl›mlar. sezgi. ‹nsan akl›n›n yard›m›yla. bilginin insan›n dünyay› anlamland›rmas›nda oynad›¤› ifllevsel role göre d›fl gerçeklikten (görünen olgular›n dünyas›. ayn› zamanda farkl› toplumsal örgütlenmelerin gerektirici koflullar›d›r. bilgiye ulaflmak için sadece ak›l yeterli de¤ildir. Bu nedenle. gündelik yaflam içindeki üretimi. bu egemen bilgi-varl›k iliflkisi yaklafl›m›na. Birbirinden farkl› tarihsel. Ona göre.yy içinde geliflen felsefe ve tarih yaklafl›m›. modern felsefenin. ak›l sahibi varl›k olan insanla do¤ay› bir karfl›tl›k içinde düflünerek özne-nesne iliflkisi ba¤lam›nda kavramsallaflt›rm›flt›r (Özlem. Uganda’daki yerel bir cemaatin kültürünün karfl›s›na. Bilgiyi s›n›fland›rmak ancak onun karfl›l›k geldi¤i gerçeklik düzeyleriyle iliflkisi kurularak yap›labilir.1. tarihsel ve kültürel bütünlü¤ünden s›y›rarak soyutlam›flt›r. Günümüz modern dünyas›n›n düflünsel temellerini oluflturan Ayd›nlanma Felsefesi de bu tür bir bilgi anlay›fl›na sahiptir. Di¤er bir deyiflle kültürler aras›ndan üstünlük cetveli oluflturulamaz. tarihinden ve kültüründen ayr› de¤erlendirilemeyece¤ini. nesnel. Modernli¤in temel bir di¤er düflünürü olan Immanuel Kant (1724-1804) ise insan› bilen özne olarak kabul etmifl ancak onu mutlak bir bilme durumu içinde. bilginin tek. Bunun yerine. art›k yayg›nl›kla kabul gören bir yaklafl›md›r. toplumsal gerçekli¤in farkl› bilgi türleriyle örülen çok katmanl› bir yap› arz etti¤ini ifade edebiliriz. ama tarihselli¤i. Farkl› biçimlerde yeniden tan›mlansa da bu mutlak bilgi anlay›fl› ça¤lar boyunca egemenli¤ini sürdürmüfltür. tarihsel ve kültürel ba¤lamda de¤erlendirerek bütünlük içinde anlafl›laca¤›n› savunan. Ancak özne-nesne karfl›tl›¤›na iliflkin yaklafl›m› daha köktenci bir flekilde elefltiren düflünür Alman filozofu Wilhelm Dilthey (1833-1911) olmufltur. Bununla birlikte.) bir s›ralamas› yap›labilir. Bu ba¤lamda. . biçimler. gündelik yaflam›n yap›p etme bilgileri) en derindeki gerçeklik katmanlar›na uzanan (dünyaya anlam veren temel bilgi kategorileri. bu ba¤lamda bireyin anlam dünyas›n›n tekilli¤inden toplumsal yaflam› mümkün k›lan kolektif anlam birimlerinin kurulmas›na uzanan bir ço¤ulluk içinde kültürün kurucu unsuru hâline gelir. k›saca varl›¤›n›n bütünselli¤i içinde bilgiyi kurar. 2008: 81). Bu nedenle.Kültür 11 lanmas› anlam›na geliyordu. ondan daha üstün oldu¤unu varsayd›¤›m›z New York’taki kent yaflam›n› yerlefltirmek) yerine. görece erken bir dönemde. bilginin üretiminde do¤a bilimleri kadar tin bilimlerinin (Geisteswissenschaften) de ayn› önemde pay› vard›r. evrensel ve mutlak olmad›¤›n› göstermektedirler. kurumlar. Dilthey. Sosyoloji biliminin do¤uflu ve geliflmesiyle birlikte bilginin toplumsall›¤›na a¤›rl›k veren çeflitli yaklafl›mlar ortaya ç›km›flt›r. imgelem vb. Almanya’da 19. insan sadece kendi pratiklerinden do¤an bilgiyi edinebilir. kültürel koflullarda oluflmufl bilgi türlerinin. co¤rafi. bunlar›n farkl› türde deneyimlerin sonucu ortaya ç›kt›klar›n› kabul etmek daha do¤ru olacakt›r. bilginin sadece do¤a bilimleri ve onlara özgü yöntemlerle üretilemeyece¤ini savunur. Ünite . do¤an›n bilgimizin nesnesi olamayaca¤›na dair önermesiyle karfl› ç›km›flt›r. ‹talyan düflünürü Giambattista Vico (1668-1744). tarihten soyutlanm›fl bilen özne kavram›na fliddetle karfl› ç›kar. bir de¤erlilik s›ralamas›na tabi tutulamayaca¤›. Özellikle Alman Tarihçi Okulu insan›n. Bilgi. Her ne kadar köklü elefltirileri yap›lm›fl da olsa do¤a bilimlerinin üretti¤i. Bilgileri kültür köklerine göre ayr›mlaflt›rmak (örne¤in. farkl› bilgi türleri oldu¤unu. Alman Tarihçi Okulu: ‹nsan ve topluma dair olgular›n aç›klanmas›n›n soyut kavramlarla yap›lamayaca¤›n›. Modernli¤in kurucu düflünürü olarak tan›mlayabilece¤imiz René Descartes (1596-1650) bilgiyi.

Dilin bir kodlar ve AMAÇLARIMIZ göstergeler sistemi oldu¤unu. Hatta her fley göstergedir diyebiliriz. sadece t›rpan nesnesini tekrar görmesi. kavram ve yap›D‹KKAT lar olarak tan›mlanabilirler. göstergenin anlam› da ço¤ullaflacak. kültür kuramc›s› Roland Barthes (19151980). Ancak o göstergenin E L E V ‹ Z Y Odüflünürüz N gerçek anlamland›rmas› onun içinde bulundu¤u gerçeklik ba¤lam›yla yak›ndan iliflkilidir. her tür iletiflim göstergelerin dolafl›m›n› mümkün k›lar. ‹ster karfl›m›zdaki kifliye basit bir göz k›rpma hareketi yapal›m ister dumanla ya da elektrik sinyalleriyle kodlar gönderelim ister televizyon gibi kitlesel özelli¤i olan bir araçla milyonlarca insan hitap edelim.yy’da Frans›z edebiyat elefltirmeni. Toplumsal gerçekli¤in. gösterge bizim öznelli¤imizde özel ve ilk bak›flta fark edemedi¤imiz bir anlam kazanmaya bafllar: Üzerinden kan ‹NTERNET damlayan t›rpan. Zira insan›n do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i nesneler ve simgeler. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. onun güçlü gösterge etkisinde gizlidir. nesne. filmin tamam›n› seyrettikten sonra bir seyircinin. birçok kültürde ortak olarak ölümün simgesel anlat›m› olan Azrail’in vazgeçilmez gerecidir. gösterge. kavram ve yap›lar olarak tan›mlanabilirler. sosyolojiden önce dilbilimde ortaya ç›km›flt›r. bir metin gibi okunabilir göstergelerden olufltu¤unu varsayan göstergebilim. Kavrama sosyal bilimlerde farkl› yaklafl›mlar gelifltirilmifl olsa da. gönderme yapma gücü artacakt›r. nesne. kültür üretmeye yönelik oldu¤u için toplumsal gerçekli¤in tamam› çeflitli tipte göstergelerle doludur. ‹letiflimin çeflitli biçimleri ve araçlar› vard›r. onda bütün filmin içeri¤ini. Ba¤lamsal ögeleri dikkate ald›¤›m›zda. 1995: 158) Göstergeyle karfl›laflt›¤›m›zda. Ayr›ca t›rpan nesnesi. önce onun yüzeyde ya da ilk anda alg›lad›¤›m›z T anlam›n› (bir tar›m aleti olarak t›rpan). ça¤dafl göstergebilimin temel kavramlar›n› ortaya atm›flt›r. göstergenin (Saussure. Bu sürekli simge al›fl-verifline iletiflim ad›n› veriyoruz. okuyucuya göre de¤iflen anlamlar tafl›d›¤›n›. Saussure’ün izinden giderek. Ancak bu çeflitlili¤e ra¤men. Örne¤in. onun uyand›rd›¤› duygular› yeniden ça¤r›flt›rabilecektir. 20. karanl›k bir fonda. Göstergebilim. K ‹gösteren T A P ve gösterilen olarak iki boyutu oldu¤undan bahsetmifltir. en çok DÜfiÜNEL‹M göstergebilim yorumu içinde ele al›n›r. baflka herhangi bir tamamlay›c› ba¤lamsal ögeye gereksinim duyulmadan sadece t›rpan›n gösterilmesinin yaratt›¤› etki.12 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR Kültür kavram›n›n varolufl koflullar›ndan birisi. ‹nsan›nSIRA her S‹ZDE eylemi. Saussure. özde ayn› gösterge al›fl-verifli arac›l›¤›yla anlam aktarmaya çal›fl›r›z. Barthes’a göre göstergenin anlamland›r›lmas› iki düzeyde gerçekleSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . ürkütücü bir flatonun önünde kime ait oldu¤u belli olmayan bir el taraf›ndan tutuluyorsa bunun bir korku filminin göstergesi oldu¤unu anlar›z. Hatta bu teknik birçok yönetmen taraf›ndan uygulanan bir anlat›m biçimidir: Filmin son sahnesinde. bununla birlikte belli toplumsal kabuller üzerinde infla edildi¤ini ilk kez ‹sviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure (1857-1913) öne sürmüfltür. anlam tafl›y›c›s› göstergeler ve bunlar›n nas›l düzenlenece¤ine dair kurallar anlam›na gelen kodlar› çözümleS O R U meyi ve sistemlefltirmeyi hedefler. ancak insanlar aras›nda sürekli bir gösterge ve kod al›fl-verifli oldu¤u sürece var olabilirler. Simgesel anlat›m soyutlaflt›kça. sürekli olarak iletiflime konu olmas›d›r. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. örne¤in bir film afiflinde t›rpan nesnesinin resmini gördü¤ümüzde.

içinde keramet bulunan bir söz dedi olan Azrail’in (söyledi) (ve) o sözde dün geceye (sevgili ile bevazgeçilmez gerecidir! nim aramda geçen gece) dair izler. Ça¤dafl Söylenler (Mythologies) bafll›kl› kitab›nda Barthes. iflaretler. Her türlü metin olmayan bir el bir yananlam içerebilir çünkü taraf›ndan tutuluyorsa. okurda yapt›¤› ça¤r›fl›md›r. karmafl›k ve iyi biçimlenmifl Barthes. üretim iliflkilerine sahip toplumlara atfedilen mitoloji kavram›n›. ipuçlar› vard›.Kültür 13 flir: Her metin (nesne. e¤retileme vb. Mitos. Baz› metinler özellikle böyle bir anlam tafl›mas› için insanlar aras› iletiflime konu olurlar.mit. göstergelerle dolu kod sistemleridir. yan anlamlar›n inflas›nda toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl baz› kodlar›n önemli oldu¤unu belirtir. bir mutlak anlam yoktur).5 sözcü¤ün. Mitoslar. Bu ikinci düzey. mitos kavram›n›n modern toplumda ald›¤› biçimleri tart›flmakta ve 1950’lerin dünyas›n›n güncel örnekleriyle bu sav›n› desteklemektedir. gündelik yaflam nesneleri gibi unsurlar ça¤dafl mitoslar›n (söylenler) üretildi¤i alanlard›r. bu tür metinlerin temelini oluflturur. birçok beyiti anabiliriz: “Bir söz dedi cânan ki kerâmet kültürde ortak olarak ölümün var içinde/ Dün gîceye dair iflâret var içinde. söylem de birer metin olarak kabul edilebilir) yüzeyde herkesçe üzerinde uzlafl›labilir bir düz anlam. evreni. insanlar aras› simge al›fl-veriflinde ne denli özel göstergeler kullan›labilece¤ini ya da gündelik dilde herkes için s›radan olan bir Resim 1. Böylece metin bir kendisini bir de simgesel düzeyde anlatmak istediklerini içerir. Ayn› kültürel mant›ktan geçen anlat›.] Barthes. Ünite . gizleyerek de¤il biçimi de¤ifltirerek etki- . bir kültürde gerçekli¤in anlamland›r›lmas›nda bir çeflit aç›klama paketi olan mit ya da mitoslar arac›l›¤›yla ifllerlik kazan›rlar. bir de ba¤lam›na göre de¤iflerek okurun (göstergeyi Resim 1. bask›n s›n›f›n ideolojik amaçlar›na hizmet eden ci bir sistematik olarak genel bir mitoloji ya da mitologya olufltururlar. varl›klar›n ola¤anüstü bu ba¤lamda dünyaya anlam vermeye yarayan. Barthes’a göre türemifl mitoslar. Her kültürün. bu tan›m›ndan kurtarm›fl ça¤dafl toplumlar›n da asl›nda benzer aç›klama flemalar› kulland›klar›n› göstermifltir. medya söylemi. Barthes’a göre popüler kültür. Her türlü ima. kime ait oldu¤u belli anlamdan oluflur. reklâmlar. gönderme. s›na örtük bir flekilde ulaflan yan karanl›k bir fonda. Di¤er bir deyiflle. özel bir ba¤lamda iki kifli aras›nda naT›rpan. kavram. bireyin onunla kurdu¤u iliflkinin eylemlerini efsane biçiminde anlatan ve kuflaktan kufla¤a niteli¤ini belirleyen. imge. o toplumun belle¤inde ve gündelik yaflam prati¤inde yönlendiri. ayn› s›l özel bir yan anlam kazanabilece¤ini gösteren zamanda.” simgesel anlat›m› [Sevgili. göstergeler mitlere gönderme yaparak toplumsal gerçekli¤in Mit: ‹nsan ya da do¤a aç›klamak kurulmas› ve anlam üretmesini sa¤larlar. önemli olan onun kendisinde bunun bir korku filminin göstergesi mevcut olan anlam de¤il (böyle oldu¤unu anlar›z. dolayl› anlat›m. sonsuz say›da okumaya aç›kt›r. varl›¤›.4 çözümleyen her özne bir okur olaÜzerinden kan rak kabul edilebilir) anlam dünyadamlayan t›rpan. kinaye. Dîvan flairi Nedîm’in ünlü “içinde” redifli gazelinde. Bu kodlar. o güne kadar antropolojide eski ya da “ilkel” olarak adland›r›lan basit bildiriflim dizgesidir. olgular›n ve olaylar›n› amac›yla do¤aüstü nesnelerin düzenini aç›klamak için gelifltirdi¤i aç›klama flemalar› vard›r.1.

Ça¤dafl müzik bestecisi John Cage’in (1912-1992) icrac›ya büyük özgürlük tan›yan müzikleri bu yaklafl›ma örnek olarak verilebilir. ister istemez. sanat eseri al›lmamas› da de¤iflkenlik gösterebilir. olarak sanatç›n›n niyetini anlamaya çal›flmakla birlikte. kendi ça¤›n›n ve içinde üretildi¤i toplumun özellikleri hakk›nda bize fikir ve‹NTERNET rir. sanat eseri. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. vb. birçok benzerinden bizim için farks›zken. belli bir tarihsel dönemde. bir gün. kültür birikimi ve tarihselli¤i ba¤lam›nda özel anlamlar bulabilir. okuyucu. Biz bir seyirci. 1974 K›br›s Bar›fl Harekât› s›ras›nda “Memleketim” flark›s›n›n genifl bir be¤eniyle toplumsal bir gösterge olarak benimsenmesi). bir sanat eseri karfl›s›nda s›kl›kla “sanatç› burada ne demek istemifl?” sorusunu kendimize ya da o eseri birlikte seyretti¤imiz. Sonuçta. baflka insanlarla paylafl›r›z. sanat eseri karfl›s›nda sanatç›n›n ona yükledi¤i anlam› çözmeye çal›fl›r›z.S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 14 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ li olur (Barthes. Bütün bu anlam ço¤ullu¤unun d›fl›nda. bizim de dinlemekten hoflland›¤›m›z bir popüler müzik flark›s›. sanat eserini tasarlayan ve üreten kifli ya da kiflilerin (sanatç›) sanat eserine katmak istedikleri bir anlam ba¤lam› da vard›r. Birçok kez. Kolektif olarak üzerinde uzlafl›lan sanat eserlerinde bile. Bununla birlikte. 1970: 207). Böylece sanat eserinin estetik ve anlamsal aç›l›mlar›n›n yüzeysel olarak göründü¤ünden ya da san›ld›¤›ndan çok daha fazla olabilece¤ini iddia edebiliriz. dinleyici. K ‹ T A P TELEV‹ZYON SANAT VE TEL E V ‹ Z TOPLUM YON Sanat eseri. Kuflkusuz. her birey kendi deneyim. 2011) kitab›na bakabilirsiniz. önemli ölçüde AMAÇLARIMIZ mitoslar ve bunlar›n anlamland›r›lmada kullan›lmalar› üzerinden gerçekleflir. önemli olan sanat› al›mlayan öznenin o eserde ve belli bir anda ona atfetti¤i anlamlard›r. okudu¤umuz. Kimi eserler. Her sanat eseri. hatta kimi zaman müdahil olmaya davet ederler. vb. görüldü¤ü gibi her zaman ço¤ul anlama sahiptir. Bu nedenle gösteren-gösterilen iliflkisi en etkili flekilde mitoslardan yararlanarak kurulur. sanat eserine atfedilen kolektif anlamlar da vard›r (örne¤in.) özdefl hâle gelebilir. bizde duygusal bir y›k›ma yol açan bir olayla (sevgilimizin bizi terk etmesi. Bununla birlikte. al›mlayan› etkin bir flekilde estetik ba¤lama dâhil. Ça¤dafl sanat.: Tahsin Yücel. Ancak bu sadece ikincil bir sorudur. Kültürün simge üretme ifllevi. her sanat eseri ya da etkinli¤i kendi toplumsal ba¤lam›nda bile tek bir anlam tafl›maz. önemli ölçüde bu anlam ço¤ullu¤u ve de¤iflkenli¤i üzerine kurulan bir estetik ba¤lam› oluflturmaya çal›fl›r. bir anlamda bunlar›n simgesel özeti say›labilecek bir estetik ba¤lam infla eder. Ayr›ca. Tersine. her sanat eseri o toplumda yaflayan her birey için ayr› bir anlam tafl›yabilecek kadar ço¤ul anlama gelebilir. belli toplumsal koflullarda. Daha ayr›nt›l› K ‹bilgi T A için P Roland Barthes’›n Ça¤dafl Söylenler (Çev. vb. dinledi¤imiz. ayn› flekilde olumlu ve mutluluk verici olaylar da o güne kadar bizim gözümüzde s›radan olan flark›n›n çok özel bir anlam kazanmas›na neden olacakt›r. bir insan›n çeflitli zaman ve durumlardaki ruh hâllerine göre. bir yak›n›m›z›n ölümü. asl›nda iliflkilendirdi¤imiz estetik ifadenin bizim zihnimizde ve o an edindi¤i özel anlam ya da anlamlar üzerinden sanat eserini anlamaya çal›fl›r›z. S›kl›kla kamusal ortamlarda duydu¤umuz. toplumsal bir felaket. Bu nedenle. ‹NTERNET .

regelen denizafl›r› bir ticaret sistemi olan dünya ekonomisi aras›nda fark vard›r. Hatta Bourdieu’ye göre. Ayn› zamanda bizim için yeni olan. küreselli¤in. bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. Böylece SIRA S‹ZDE toplum. Ünite . 1996: 92). 1979:198-99) Sanat eserine atfedebildi¤imiz DÜfiÜNEL‹M anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i. daima kültür üzerinden gerçekleflecektir. Sanat eserinin al›mlanmas›nda en önemli kavramlardan bir tanesi Frans›z toplumbilimci Pierre Bourdieu’nün (1930-2002) ortaya att›¤› kültür sermayesidir. Küreselleflme kavram›n›n vurgulad›¤› küresel düzen. Bireyin alanlar içinde biçimlenen hükmetme stratejileri. sürekli yeniden yap›lanan alanlardan oluflur. ayn› zamanda di¤er insanlar üzerinde bir iktidar kurmak anlam›na gelecektir.1. kültür üzerinden sürekli yeniden yap›lanan bir olgu olarak kavramsallaflt›r›labilir. O nedenle sanat›n üretimi kadar al›mlanmas› ve toplumsal olarak kulS O R U lan›lmas› da iktidar olgusuyla yak›ndan iliflkilidir. Küresel ekonomiyi. dünya ekonomisinden ay›ran fley. Sanat. Zira toplum. toplumsal ve siyasal etkileri daha iyi çözümlenebilir. bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir.Kültür 15 Resim 1. bugün içinde yaflad›¤›m›z dünyay› tan›mlama çabas›nda bafll›ca toplumsal olgulardan birisi ol‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Böylece AMAÇLARIMIZ bu ekonomik dönüflümün kültürel. kültüre sermayesi olarak adland›r›lan bu edinim ve beceriler toplam›. bu kültür üzerinden hükmetme stratejilerinin kuruluflunda her zaman merkezî bir rol oynar (Bourdieu. ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir. her ne kadar tarihsel K yy’dan ‹ T A Pitibaren süolarak eskilere dayan›yor gibi görünse de küreselleflme ile 16. öncelikle ekonomik temelli bir olgu olarak ele al›nmal›d›r. Toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere D ‹ Kgöre K A T yap›lanmaz. kimi zaman ekonomik sermayeden bile belirleyici hâle gelebilir. bilgi ve edinimlerimizi sergilemek. Buna göre. toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere göre yap›lanmaz.6 Sanat eserine atfedebildi¤imiz anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Küreselleflme. iletiflim ve ulaflt›rma teknoTEL E V ‹ Z Y O N olmas›d›r lojilerinin geliflmesiyle parça bafl›na üretimin dünya ölçe¤inde yap›l›yor (Castells. Di¤er bir deyiflle kültür birikim.

giyinme. Kültürü ekonomiyle ve dünyadaki ekonomik dönüflümle ilgili en iyi aç›klayan kavramlardan birisi olan kültür endüstrisi kavram›. genifl anlam›yla kültür ürünlerinin endüstrileflmesi. e¤lenme. yani asl›nda bugün mevcut bütün kültürel ürünlerin popüler kültür ürünleri kapsam›na girdi¤ine dair kavramsallaflt›rmalar›n hakl›l›k pay› olmakla bir- . Bu durumun di¤er örneklerini jeans. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda kültür endüstrisi. yeme içme be¤enileri d›fl›nda da tüm kültürel pratikleri de standartlaflt›rmas› anlam›na gelir. kola gibi kültürel ürünlerin dünyan›n her yerine hatta kasaba ve köylere kadar yay›lmas› oluflturur. Popüler kültür ürünleri. 20. Adorno taraf›ndan Marksist altyap›-üstyap› iliflkilerine referansla kavramsallaflt›r›lm›fl bir olgudur. sanayi kapitalizminden sanayi sonras› kapitalizme geçifl döneminde. Kültür endüstrisinin ürünleri. o toplumda yaflayan bireylerin oluflturdu¤u ortak bir yapma/bilme düzleminin ifadesi olmaktan çok. tüketim yaz›n›nda da kavramsallaflt›r›lm›fl olan McDonald’s zincir restoranlar›d›r. 2001: 198-218) dedi¤i bu olgu. ortak bir kültür yaratan bütünleflik bir sistemdir. Bu olgüya en iyi örnek. bireye ayn› mesaj› iletirler. t-shirt. söz konusu genifl kitle taraf›ndan sat›n al›nmas› demektir. k›sacas› ortak bir be¤eninin oluflmas›na zemin haz›rlar.16 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar mas›d›r. Küreselleflme ayn› zamanda standartlaflm›fl kültür ürünlerinin dünya ölçe¤inde yayg›nlaflmas›na ve bu sayede ortak bir yeme-içme. Kavram. yani ekonomik kârl›l›k esas›yla yarat›lmas›. Teknolojinin geliflmesi ve yay›lmas›yla popüler kültürün var olan bütün alanlar› iflgal etti¤i. fordist üretim biçiminin 1973 petrol krizi ile yerini daha ak›flkan neo-liberal ekonomik politikalara b›rakmas› ile gerçekleflmifltir. Bu da belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. sanayileflme ile birlikte kültür ve sanat ürünlerinin metalaflmas› olgusunun alt›n› çizer. bizzat kültür endüstrisi taraf›ndan ifllenen bir kültürel ürünler bütünü olarak görülebilir. Bugünkü anlam›yla kürselleflme olgusunun ortaya ç›k›fl›. Dolay›s›yla popüler kültür. ister müzik.7 Küreselleflme ayn› zamanda belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. George Ritzer’in Mcdonaldslaflt›rma (Ritzer. dünyan›n hemen hemen her yerinde var olan bu restoran›n. teknoloji yard›m›yla genifl kitlelere ulaflmas› amaçlanan ürünlerdir çünkü bir ürünün genifl kitlelere ulaflmas› demek. Resim 1. yy’›n ilk yar›s›nda Frankfurt Okulu düflünürlerinden Max Horkheimer ve Theodor W. resim ister tiyatro veya edebiyat olsun. her biri ayn› sistemin ürünleridirler.

ayn› zamanda yine küreselli¤in S O R U farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir. kültürün küreselleflmesinde nas›l bir rol oynad›¤›n› tart›fl›n. Ünite . birbirleriyle olan iliflkisi dönüflmüfltür. farkl› yerler hakk›nda enformasyon edinebilme kapasiS O R U temiz önemli derecede artm›flt›r.Kültür SIRA S‹ZDE 17 likte teknolojinin mikro-ölçekli birtak›m bireysel ve etkileflimsel mekanizmalar›n DÜfiÜNEL‹M oluflmas›na olanak verdi¤i de bir gerçektir. kelerden insanlarla iletiflim hâlinde olmam›z mümkün hâle gelmifltir. hatta yaflanmakta olan her olay› takip etmemiz.com/id/25312755/ adresindeki haberi okuyabilirsiniz. Bireyi. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹K N T‹ E T R NAE TP TELEV‹ZYON ‹NTERNET 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . dünya üzerinde farkl› yerlere seyahat edebilme. ‹letiflim teknolojilerinin geliflmesi ve kitlelerin eriflimine aç›k hâle gelmesi ile K A EP ‹ N ‹T ETR N T bugün insanlar›n birbirleriyle olan etkileflimleri giderek artmaktad›r. farkl› etkinlikler içine dâhil olabilmesine. kendisine yeni toplumsallaflma alanlar› kurmas›na olanak sa¤lamaktad›r. Ulafl›m ve iletiflim teknolojilerinin geliflmesiyle birlikte. Küreselleflmenin kültür karfl›laflmalar› ve yeni bileflimler yaratmas›na olarak ‹ N T Ebir R N Eörnek T http://www. ayn› zamanda yine küreselli¤in farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir. toplumlar›n küresel düzenleT bütünleflip E L E V ‹ Z Y O N dünyaya AMAÇLARIMIZ aç›lmas›na. toplumsal hareketlerin örgütlenebilmesine.ntvmsnbc. Bireyi. Özellikle ‹nternet kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› bireyin. Bu durum bireysel etkileflimleri art›rd›¤› gibi. SIRA S‹ZDE farkl› üldünya üzerinde yaflanan. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendirenD toplumsal ‹ K K A T düzen. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendiren toplumsal düzen. Bu sayede uzakl›k K ‹ T A P Böylelikle ¤›n. kendi talepleri ve arzular› do¤rultusunda yeni insanlarla tan›flmas›na. Eskiden bir yerden bir yere gitmek günler ve belAMAÇLARIMIZ ki de aylar sürerken bugün dünyan›n herhangi bir noktas› bizim için yaln›zca saD ‹ K K A T ve yak›nl›atlerle ifade edilebilecek uzakl›ktad›r/yak›nl›ktad›r. Teknolojinin.SIRA S‹ZDE 1. farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine ve yeni kültürel bileflimlerin ortaya ç›kmas›na olanak tan›maktad›r. dünyay› TELEV‹ZYON kendisi gibi anlamland›ran di¤erleri ile karfl›lamas›na ve bunun sonucunda. zaman ve mekân›n anlam›.

yaflarken dünyaya bir anlam katabilecek eserler b›rakmay› arzu eder. toplumsal yaflam›n her parças›. A M A Ç 3 Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klamak. do¤ay› dönüfltürme etkinlikleri daima bu sürece dair bilgilerin de üretilmesini gerektirir. felsefe. Sanat bunun en incelmifl ve simgesel anlamda soyut anlat›m›na verilen add›r. Ayr›ca sanat ve düflün etkinlikleri de kuflkusuz kültürün en temel bileflenleridir. âdet. gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z ancak anlam› üzerine pek düflünmedi¤imiz bir kavramd›r. düflünsel üretim. baz›lar›nda insan›n kendi deneyim. insan çeflitli biçimlerde do¤ay› dönüfltürür. kültür ad›n› verdi¤imiz birikimi oluflturur. Bu ünitede. Baz› yaklafl›mlarda bilgi do¤ada mutlak ve evrensel bir flekilde bulunan ve insan›n keflfetti¤i bir fley olarak düflünülürken. Kendini düflünebilen bir canl› olan insan. Bu etkinliklerin gündelik yaflamda çeflitli flekillerde göründü¤ünü biliyoruz. bunlar›n ötesinde. kullan›m. Kültür. olgu. kültür kavram›n›n sadece gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z flekilde ‘kültürlü olmak’ ya da ‘kültürel etkinlikler’ anlam›nda de¤il. insan ve nesneler aras›nda bir iliflkiden do¤ar. çevresindeki nesnelerin do¤as›n› da anlamaya çal›fl›r. Antik Ça¤’dan beri. Gelenek. Gündelik yaflam›n her ögesi. kendi varl›¤›n›n fark›nda olan bir canl›d›r. Oysa sanat. Kültür. bilgi gibi alanlarda ortaya ç›kmaz. öncelikle insan›n. iradi bütün etkinlikleri bir anlamda kültür üretme anlam›na gelir. insan›n kendi varl›¤›n› kodlama çabas›n›n ürünü olan her fleyin toplam› olarak görebilece¤iz. ‹nsan›n. Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinmek. Kültür sadece sanat eserleri. filozoflar bilgi ve bilen insan aras›ndaki iliflki üzerine düflünmüfllerdir. Bu fark›ndal›k. Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olmak. toplumsal yaflam›n düzenlenifline ait bütün unsurlar asl›nda kültürün farkl› görnümlerini oluflturur. Kültür. öznelli¤inden üretti¤i bir olgu olarak kavramsallaflt›r›lm›flt›r. felsefenin temel ilgi alanlar›ndan biridir.18 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlamak. ‹nsan. Kültür olgusu genellikle sanatla özdefllefltirilir. kendi varl›¤› üzerine düflünme etkinliklerinin sonucunda. birikim ve tarihselli¤i ba¤lam›nda. ölümsüzlü¤ü aray›fl arzusunun güdümüyle do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i bütün nesne. En basit iletiflimizden bilim ve sanat yapmaya giden yelpazede. insan›n her edimi asl›nda kültür üretimidir. Bu dönüfltürme etkinliklerinin tamam›. kural ve örgütlenme biçimlerinin tamam›n› içeren genel bir kavramd›r. Bu nedenle onlarla sürekli olarak bir bilme iliflkisi kurar. Bilgi konusu. AM A Ç 4 AM A Ç 2 . kurallar. di¤er türlerinden farkl› olarak. Bunu yapman›n yoluysa do¤adan nas›l farkl›laflt›¤›n› gösterebilecek eserler yaratmakt›r. de¤er. örf. normlar. kültür kavram› birçok anlama gelecek bir flekilde kullan›l›r olmufltur. kendi varl›¤›n›n sonlulu¤u fikrine de götürür. onu. Bu nedenle. kültürün sadece bir boyutudur. Bu nedenle. Böylece ölüme karfl› koyman›n bir yolu olarak.

Sendika 7. Bat› toplumlar›n›n di¤er toplumlardan üstünlü¤ü 2. e. E¤itim b. c. göstergeler bunlar›n simgesel ifadelerini dile getirirler. c. Farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine olanak sa¤lar 6. Din c. b. Küreselleflme toplumsal hareketlerin örgütlenmesini imkâns›z hâle getirir. c. Mitle gösterge aras›ndaki iliflki afla¤›dakilerden hangisinde dile getirilmifltir? a. toplumdaki bütünlefltirici ve çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendirilir. gündelik hayatta sahnelen bir dramaya benzer. Bir toplumun yap›s› ve iflleyifli araflt›r›l›rken kültür kavram›na büyük önem atfedilir. 8. Tin bilimlerinin do¤a bilimleri gibi bilgi üretti¤ini belirtir. 4. Toplum. kültürü. Afla¤›dakilerden hangisi. e. Teknoloji. kitle kültürü oluflumu üzerinde etkilidir. Hapishane d. kültürü. insan akl›n›n ona eriflmek için yeterli oldu¤unu savunur. gösterge kendi kültürümüze aittir. Mitler kahramanl›k öykülerini. Bilimsel bilgi yanl›fllanamaz 3. gösterge modern toplumlara aittir. Aile e. Kapitalist pazarla flekillenmifl yeni iletiflim teknolojileri. b. Ayd›nlanma Ça¤›’n›n felsefi temeli afla¤›dakilerden hangisidir? a. var olman›n bilincine varmakt›r d. Kültür özerk bir aland›r. Bilginin öznel ve göreli bir olgu oldu¤unu iddiaeder. Mit yabanc› kültüre. varl›¤›n kültürüel anlamda aç›klamas› olan mit üzerinden anlamland›r›l›r. yuvarlakt›r e. b. medya analizleri ve kitle iletiflim araçlar› üzerinden de¤erlendirilebilir. Mit eski toplumlara. Sosyal paylafl›m siteleri ayn› görüflte olan insanlar›n bir araya gelmesine olanak sa¤lar b. Kültür kavram›n›n sosyolojik boyutuna iliflkin afla¤›da yer alan ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Gösterge. Afla¤›dakilerden hangisi. c. mitin daha az soyutlanm›fl hâlidir.Kültür 19 Kendimizi S›nayal›m 1. Bilginin evrenselli¤ini vurgular. Katolik Kilisesi yozlaflm›flt›r ve dinin reform sürecine girmesi gerekir c. Küreselleflmenin teknoloji ile olan iliflkisi düflünülerek afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. e. Sosyoloji. e. Dinin evreni aç›klamada önemli bir referans noktas› olmas› c. Althusser’in “Devletin ‹deolojik Ayg›tlar›” olarak tan›mlad›¤› kültürel ayg›t ve örgütlenmelerden biri de¤ildir? a. e. çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendiren Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu’na ait perspektiflerden biri de¤ildir? a. Kültür. Kültür olgusu. ‹letiflim ve ulafl›m teknolojileri küreselleflmenin h›z›n› artt›r›r c.1. küreselleflmenin standartlaflt›r›c› etkisini azaltabilir d. L. . d. d. Kültür yaln›zca ilkel toplumlara ait bir kavramd›r. ‹nsan akl›n›n üstünlü¤ü fikri b. d. Bilgiyi nesnel bir olgu olarak de¤erlendirir. Dinde reform yap›lmas› gerekti¤i d. Bilimsel düflüncenin yeniden düzenlenmesi gerekti¤i e. Bilginin do¤ada mevcut oldu¤unu. Var olman›n ön-koflulu. b. Dünya bir tepsi gibi düz de¤il. Afla¤›dakilerden hangisi René Descartes’›n düflüncesini yans›t›r? a. Kültür. yaln›zca bireylerin bir araya gelmesinden oluflmaz b. Gösterge. Ünite . toplumun bir bilefleni olarak inceler. Kültür. d. Alman Tarihçi Okulu’nun bilginin edinimi konusunda yapt›¤› katk› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kültür. 5. bir toplumda iktidar ve direniflin iflledi¤i alanlardan biridir. bir toplumun maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini ifade eder.

Bunlar›n aras›nda birbirleriyle yak›ndan ba¤lant›l› iki süreç. b. b. e. küreselleflme onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley. baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader gibi çullanmaktad›r. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün iflaretini veren fley. d. Bununla birlikte. Zaman/mekân s›k›flmas› terimi. yerkürenin tek tipli¤ini teflvik etme nedenleriyle bölme nedenleri özdefltir. dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi oldu¤u. davran›fl. gelene¤in modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas› sonucunda ortaya ç›kan sonuçlardan biri de¤ildir? a. insanl›k durumunun parametrelerinde süregiden çok yönlü dönüflümü özetler. o kadar böler. Baz›lar›m›zsa hayat oyununun kurallar›n› koyan›n da. de¤iflmeyen âdet. herkesin birleflti¤i nokta. küreselleflme sürecinin genellikle varsay›lan ortak etkilere sahip olmad›¤› gün gibi ortaya ç›kacakt›r. Gelgelelim. Hepimiz ister istemez. Baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley. Baz›lar›m›z eksiksiz ve gerçek anlamda küresel hâle geliyor. Bu s›k›flman›n toplumsal nedenlerine ve sonuçlar›na bak›ld›¤›nda. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri. toplumsal se- .20 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9.. Gelene¤in de¤iflebilece¤i ve ayn› zamanda kimi kez modern olabilece¤i. Küreselleflmifl bir dünyada yerel kalmak. Afla¤›dakilerden hangisi. Âdet hâline gelmifl düflünme. ve her zaman eflitsiz da¤›t›lan k›t bir meta olan hareket özgürlü¤ü h›zla. Zaman ve mekân›n kullan›mlar› hem keskin bir biçimde farkl›laflm›fl hem de farkl›laflt›r›lm›flt›r. önemi ve hükmü olmayan bir fley olarak düflünülmesi. baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte. baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤umuzun nedeni. c. sihirli bir sözcü¤e. c.. Baz›lar›na göre. finans. Hepimiz küresellefliyoruz ve küresellefliyor olmak tüm küreselleflmifller için üç afla¤› befl yukar› ayn› anlama geliyor. ‹fl. Belirli bir toplumdaki toplumsal tutum. g›pta edilen de¤erler aras›nda en üst s›ralara yükselmekte. Gelene¤in sadece eskiye ait bir olgu olarak görülmesi. Kuflaktan kufla¤a aktar›lan âdet ve inançlar. 10. ticaret ve enformasyon ak›fl›n›n yerküresel boyutlara ulafl›yor olmas›n›n yan› s›ra. geç modern ya da post modern zamanlar›n temel katmanlaflt›r›c› unsuru hâline gelmektedir. kendi seçimimizle ya da baflka seçenek olmad›¤› için hareket hâlindeyiz. bu yeni koflulun yaratt›¤› sonuçlar son derece eflitsiz. bu moda deyim h›zla bir parolaya. Hareketlilik. d. Herkesin dilinde bir küreselleflmedir gidiyor. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir. eylem veya davran›fl örüntüleri. Küreselleflme ne kadar birlefltirirse. Gelene¤in kal›nt› olarak görülmesi. küreselleflmenin hem geri dönüflü olmayan hem de hepimizi ayn› ölçüde ve ayn› flekilde etkileyen bir süreç. gidiflat›n› belirleyenin de küreseller oldu¤u bir dünyada hiç de memnuniyet verici ya da tahammül edilir bir durum olmayan yerelliklerine sa¤lan›p kald›. birlefltirirken böler. Fiziksel olarak yerimizde çak›l› duruyor olsak bile hareket hâlindeyiz: Hareketsizlik sürekli de¤iflen dünyada pek de geçerli bir seçenek de¤il. bir yerelleflme. Eskiden kalan. geçmifl ve gelecek tüm gizlerin kap›lar›n› açacak bir anahtara dönüflüyor. Bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla aktar›lan de¤er. inanç ve al›flkanl›klar. Gelene¤in günümüzde de¤eri. âdetler ve kültürel süreklilikler. e. Gelene¤in de¤iflmeden kald›¤› izlenimi vermesi. Afla¤›dakilerden hangisi gelene¤in özelliklerinden biri de¤ildir? a. tüm insan nüfusunun varolufl koflullar› ile her bir yerli nüfusun çeflitli kesimlerinin varolufl koflullar›n› birbirinden kesin çizgilerle ay›rmaktad›r.

Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. kamusal mekanlar yerelleflmifl hayat›n menzili d›fl›nda ç›km›flt›r. kültürler aras› al›fl-verifli h›zland›rm›fl ve kolaylaflt›rm›flt›r. bunun sürekli yeni bileflimlerle beslendi¤ini ifade edebiliriz. ayn› zamanda birbrinden yal›t›lm›fl flekilde uzak duran kültürlerin de karfl›laflmas›n› sa¤lam›flt›r. Küreselleflme ve Toplumsal Sonuçlar›.1. bir uygarl›k oluflturmalar›n› mümkün k›lar. Uygarl›k sözcü¤ü yabanc› dillerde civilisation ya da medeniyet olarak karfl›lanmaktad›r. dramaturjik yaklafl›m oyun metaforu üzerinden toplumu bir araya getiren etmenleri aç›klarken semiyolojik yaklafl›m da dilin ve kültürün yap›s› aras›nda paralellikler kurar. d 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 7. Kaynak: Zygmunt Bauman. ortak bir ruh hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. küreselli¤in kapsay›c›l›¤› içinde köklere ve yerele önem verme ve sayg› duyma durumu ortaya ç›km›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Öte yandan. kültürü bir sistem olarak de¤erlendirerek toplumsal ögeleri bir arada tutan bir motif ve toplumsal ögelerin karfl›l›kl› iliflkilerinin dengesi olarak ele alarak bütüncü görüflü temsil etmektedir. 7-9. Bu oluflumlar›n. Böylece küresel bir kültürün oluflmaya bafllad›¤›n›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. medine) kavramlar› vard›r. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 3. s. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. insan›n do¤ay› dönüfltürme eylemlerinin tam›m› olarak tan›mlanabilir. Ünite . Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simgelerin Kayna¤› Olarak Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 10. ve yerel birimler anlam yaratma ya da anlam müzakere etme kapasitelerini kaybetmekte. Yerel var oluflun getirdi¤i s›k›nt›lar yetmezmifl gibi. 2006. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür ve ‹deoloji” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün ve Bilgi ‹liflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Sosyolojide. Dünya’n›n küresel bir pazar hâline gelmesi için yap›lan icatlar. d 6. bir yan›yla ekonomik bir bütünleflme ve standartlaflmaysa di¤er yan›yla kültürel bir ço¤ullaflma ve yeni bileflimlerin ortaya ç›kmas› anlam›na gelir. sosyal ve kültürel aç›l›mlar›n yay›lmas›nda kullan›lan ideolojik oluflumlar çerçevesinde incelenmektedir. S›ra Sizde 4 Ulaflt›rma ve iletiflim alanlar›ndaki teknolojik ilerlemeler. e 9. insan topluluklar›n›n daha örgütlü hâle gelmelerini. ifllevselci ve yap›salc› yaklafl›mlar. a 2. Kent yaflam› do¤rudan do¤ruya uygarl›kla iliflki içindedir. S›ra Sizde 3 Küreselleflme tart›flmalar›nda. ‹nsan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. kültür kavram› ço¤unlukla. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Küreselleflme. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz . b 5. dünya çap›nda. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. e 8. S›ra Sizde 1 Kültür. Her iki sözcü¤ün de kökeninde kent (civitas. Kültür birikimi.Kültür 21 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› faletin ve alçalman›n bir göstergesidir. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. unsurlar›n bütünleflmesi yönünde oluflu ve bu bütünlü¤ün tek tip bir kültüre do¤ru evrilmesi tehlikesiyle birlikte. kendi denetimleri d›fl›ndaki anlam verme ve yorumlama eylemlerine giderek daha fazla ba¤›ml› hâle gelmektedir.

(1979). Madlen: Blackwell Publishers.Tümertekin. Critique Sociale du Jugement. L. Paris: Eds. Özlem. (1970). Cours de Linguistique Générale. Henry (2002). Ankara: Ministry of Culture of the Turkish Republic-Indiana Universty Pres.: Ergüden. La Distinction. ‹lkça¤ Felsefesi.: S). du Seuil. Ritzer. R. (2006). (1996). London: Sage.Payot. R. Mythologies. S. Bourdieu. The Culture Industry. (2009). Barthes. Althusser. (2005). Castells. (1995). (2001). B. Paris: Eds. Glassie. Ifl›k . K›l›ç. Anahtar Sözcükler.22 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adorno. Kültür ve Toplumun Sözvarl›¤› (Çev. (2008) Kültür Bilimleri ve Kültür Felsefesi. Yeniden-Üretim Üzerine (Çev. F. . M. G. Paris: Eds. de Minuit. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›. The Rise of the Network Society. D. Alp). (2006). Explorations in Social Theory: From Metotherizing to Rationalization.W. Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. Londra: Routledge. Williams. Turkish Traditional Art Today. ‹stanbul: ‹thaki Yay›nlar›. Uslu. Saussure (de). T.

.

Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klayabilecek. ‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirebilecek. Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetleyebileceksiniz.2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetleyebilecek. Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klayabilecek. Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • Ekonomi • Taylorizm • Fordizm: Kitle Üretimi • Post Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi • Esnek ya da Yal›n Üretim • Enformasyon Devrimi Ekonomi • G‹R‹fi • EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ • ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ .

Marks’›n çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm›. Ekonomi. Ü N E L ‹ M ‹nsanlar mallar ve hizmetler arac›l›¤›yla bir taraftan yaflayabilmeleri için gerekli ihtiyaçlar›n› karfl›larken di¤er taraftan da bunlar sayesinde toplumsal statü elde ederler (ThomS O R U son & Hickey. Sosyologlar. ‹nsanlar. yiyecek. Jiobu& Schwirian. insan›n toplumsal davran›fl›n› ekonomiye dayand›r›r. Hizmet ise dinî liderlerin. giyecek korunma gibi zorunlu ihtiyaçlardan araba. ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ Sosyolojide.Ekonomi G‹R‹fi Baflta sosyoloji olmak üzere birçok sosyal bilim çok say›da önemli kavram› ekonomistlerden ödünç alm›flt›r.” dedi¤i gibi. T›pk› Anadolu insan›n›n “Mal can›n yongas›d›r. Ayr›ca mal ve hizmetlerin da¤›t›m›. fonksiyonalistler de sosyolojik analizlerinde ekonomiden etkilenmifllerdir. Bunlar: “Fonksiyonalizm”. 1999:494). toplumda mallar›n ve hizmetlerin sistematik bir biçimde üretim. Mallar. yüzme havuzu ve yat gibi lüks unsurlara kaK ‹ Tdoktorlar›n. en az›ndan genel hatlar›yla kestirilebilir yerleflik davran›fllar içinde ifllev gördü¤ünü ima eder. 1997:380): ‹NTERNET ‹NTERNET . K›saca ifade etmek gerekirse ekonomi. tüketim ve da¤›t›m› D ile Ü fi ilgilenir. 1998:410). mallar ile hizmetlerin. Ekonomiyi bir “kurum” olarak adland›rmak. mal ve hizmetlere de¤er verirler çünkü onlar insanlar›n hayatTELEV‹Z YON lar›n› kolaylaflt›r›r (Macionis & Plummer. ekonoAMAÇLARIMIZ minin di¤er sosyal kurumlar›n alan ve oluflumunu elefltirel olarak inceleyerek belli ekonomik düzenlemelerin özelliklerini tart›fl›rlar. “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m”d›r. Toplumsal hayat›n farkl› yönlerini anlamam›za yard›mc› olan bu yaklafl›mlar› flu flekilde özetleyebiliriz (Curry. ekonomik çal›flmalardan çok büyük ölçüde etkilenmifltir. çeflitli flekillerde insanlar›n yaflant›lar›n› biçimlendirir. polislerin ve telefon operatörlerinin faaliyetlerinden elde edilen de¤erleri/kazançlar› ifade eder. Özellikle Karl Marks ve onun çat›flma yaklafl›m›. Di¤er baz› sosyoloSIRA S‹ZDE ji kuramlar›nda oldu¤u gibi. A P dar genifl bir alandaki ürünleri kapsar. üretimi da¤›t›m› ve tüketimini örgütleyen D ‹ K K A T sosyal bir kurumdur.

mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›rlar. 19. Bu ö¤renci. FedEx bugün oldukça baflar›l› bir kargo flirketi olarak varl›¤›n› sürdürmektedir. afla¤›daki gerekler ve fonksiyonlar›n yerine getirilmesiyle sa¤lanabilir: Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› Fonksiyonalistler. risk almalar›n› ve yeni ifller gelifltirmelerini teflvik edecek yüksek kârlar sa¤lamaz. Yenilik Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar. bu da yeni yat›r›m alanlar›n›n bulunmas›na yol açar. serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin. Resim 2. Fonksiyonalistlere göre toplumsal istikrar. sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. Güç bireylere hükümetleri etkileme imkân› verir. Andrew Carnegie ve Andrew Mellon gibi kapitalistler. Rockefeller. Onlara göre bu iliflki. elde ettikleri dev boyutlardaki servetleri güce dönüfltürmeyi bilmifllerdir. ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. John D. Bir örnekle aç›klamak gerekirse Federal Express fiirketi (flimdi ad› FedEx ). toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine. Çünkü bu sistem insanlara. Çat›flma Kuram› ‹stikrar: Üretim ve tüketim aras›ndaki denge. kendisini destekleyen bir finansör bularak fikrini uygulamaya geçirmifltir.26 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Fonksiyonalist Perspektif Fonksiyonalist teoriler. Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar. Bunun sebebi ise iflletmelerin yeni hizmetler ve ürünler önererek müflteriler için sürekli rekabet hâlinde olmas›d›r. yüzy›l›n “soyguncu baronlar›” ekonomik ve siyasal gücün nas›l bir arada yürütülebilece¤ini göstermifllerdir. çat›flma kuramlar›. ekonomik baflar› bireylerin zenginleflmelerine ve bunu güce dönüfltürmelerine imkân sa¤lar. kargolar›n çok k›sa bir sürede devredilmesi ihtiyac›n› duyan bir üniversite ö¤rencisinin fikridir. kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öne sürerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. Örne¤in. Örne¤in. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. . piyasan›n taleplerine yeterince h›zl› cevap veremezler. ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia ederler.1 Fonksiyonalistler serbest piyasa ve kar anlay›fl›n› öne ç›kar›rlar Gücün ve Zenginli¤in Üretimi Fonksiyonalistler. Öte yandan merkezî/bürokratik yap›lara sahip olan sosyalist ekonomiKaynak: htpp:// neo%20fonksiyonalist%20 ler. kapitalist toplumlarda.

kapitalizmin üretti¤i büyük ekonomik eflitsizli¤e iflaret eder. Yine bu yaklafl›ma göre mevcut eflitsizlik gelecek kuflaklara da büyük ölçüde yans›maktad›r.2 Karl Marx Bilindi¤i gibi çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini Karl Marks (1818-1883) ortaya atm›flt›r. medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda. Formel sosyalleflme araçlar›: Aile. . birer rol modeli oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler. çocuklar genellikle aileleri ile ayn› mesleklere girerler. özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süKaynak: http://www. Televizyon. ‹nformel sosyalleflme araçlar›: Genelde aileler ilk ve en önemli sosyalleflme araçlar›d›r. “‹syankâr çocuk” imaj›na ra¤men. Örne¤in. Resim 2. kariyer sosyalleflmesi nin ( career socialization ) etkisini vurgular. Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi. kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öngörerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Mesleki miras baz› durumlarda da spesifik meslekler için sosyalleflmeyi kapsar. Örne¤in. Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r. arkadafl çevresi. Bu rehberlikler ço¤u kere ö¤rencilerin meslek tercihlerini etkiler.3 Çat›flmac› yaklafl›mc›lar. Medya. çocuklar›n çal›flmaya yönelik tutumlar›n› ve kariyer süreçlerini etkiler. bugün Amerikan ailelerin en zengin %10’luk grubu. okullarda meslek seçimi konusunda tavsiyeler söz konusudur. Birçok sembolik etkileflimci. kitaplar.arastiralim. Yine iflverenler belki de en önemli formel kariyer sosyalleflmesi arac›d›r. okul ve ifl çevresi gibi formel mesleki sosyalleflme araçlar› da bulunmaktad›r.Ekonomi 27 Resim 2. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m› Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken Sembolik Etkileflim yaklafl›m› bireyler.2. Çat›flmac› kuramc›lar. gazeteler. Baz› durumlarda mesleki miras. aileler çocuklar›n› aile iflletmelerine getirdiklerinde bafllar ve öncelikle s›radan ifller yapan çocuklar daha sonra orada yönetici olurlar. iflle ilgili rol modellerinde hâlâ en önemli kaynaklard›r. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar. nüfusunun % 90’›n›n sahip oldu¤u servetten daha fazlas›n› ellerinde tutmaktad›r. Yafl›tlar. Ailenin yan› s›ra arkadafl çevresi de bir baflka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. serbest piyasan›n s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›rlar. comtagkapitalizmpage4 reciyle ilgilenir. Her meslek kendine özgü vas›flar ve kiflilik özellikleri ister. Bu süreç mesleki miras olarak adland›r›l›r. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r. Ünite . büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. “kazananlar› ve kaybedenleri” meflrulaflt›r›r. kariyer sosyalleflmesi sürecinde bir baflka önemli araçt›r. bir bütün olarak ekonomik düzen söz konusu oldu¤unda. Ayr›ca bu durum bir sorun olarak da alg›lanmamaktad›r çünkü ideolojik olarak desteklenen kapitalizm. Ekonomik davran›flla ilgili olarak aileler. filmler. Ancak medya nadiren iflle ilgili gerçekçidir.

Etzioni.5 na iliflkin temel sorunlar› ortaya koymaya çal›flarak bunlara iliflkin çözüm yollar› getirmifl ve rutin üreTaylor ifllerin atölye tim ifllerinde yap›lan faaliyetlerin belirlenmesinin ve bürolarda önemli bir hüner mümkün oldu¤unu göstermifller ve daha çok örgügerektirmeden sürekli tün mekanik boyutu ile ilgilenmifllerdir (March & Sitekrarlanan flekilde mon. (March & Simon. En iyi yöntem. Bunun yan›nda Taylor.28 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu Weber’den farkl› olarak Taylor bilim adam› de¤il bir mühendistir. Bu amaçla bütün aletlerin yerleri sabit ve tan›mlanm›fl olmal›d›r. uygulamaya yönelik yapm›flt›r. Ancak Taylor’a göre bu çat›flma gereksizdir. • ‹flçiye verilen ücret ile onun performans› aras›nda yak›n iliflki olmal›d›r. • ‹fli en iyi ve en h›zl› bir biçimde yapabilmesi için iflçiyi özendirin. Atölyelerde ve bürolarda yap›lan ve yap›lmas›n› gerçeklefltirmifltir.canaktan. E¤er verimlilik art›r›labilirse hem iflçiler hem de iflverenler bundan kazançl› ç›kacakt›r.1964:22): orgyonetimyonetimteorilerianasayfa• Bir ifli yapmak için “en iyi tek yolu” bulmak amateoriler. Dolay›s›yla Taylor’un bilimsel yöTaylor örgütlere netim yaklafl›m› ile Weber’in bürokratik örgüt iliflkin kuram› aras›nda büyük ölçüde benzerlikler söz çal›flmalar›n› konusudur. baz› yazarlar taraf›ndan iddia edilmektedir (Drucker. günlük üretimi en yüksek ortalama düzeye ç›karan yönetim anlay›fl›d›r. .4 kilenmifltir.1975:21. ‹nsanlar›n istihdam›Resim 2. önemli bir hüner gerektirmemekle birlikte sürekli tekrarlanan iflleri inceleyen Taylor’un önermeleri Kaynak: (ya da daha do¤ru bir ifade ile yöntemleri) flunlard›r http://www. ‹flçi standart üretim düzeyine eriflti¤i zaman. günlük ücret d›fl›nda belli bir ek prim verilerek motive edilmelidir. Taylor ve onu izleyenler incelenen konuyu çok daha fazla s›n›rlayarak bir taraftan içinde bulunduklar› durumun tarihsel özelliklerini ve kiflisel formasyonlar›n›. öte yandan da rutin üretim iflinin gerçeklefltirilmesinde makinelere ek olarak insan kullan›m›n› incelemifllerdir. iflin örgütlenmesi konusunda Weberyen teoriden büyük ölçüde etResim 2. her iki el hareketlerini an›nda do¤al olarak yapabilir hâle gelmelidir. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r. Bilindi¤i gibi Taylor’un ifl kavram›n› incelemeye bafllad›¤› dönemde iflçilerle iflverenler aras›nda oldukça fliddetli gerilimler mevcuttur. 1975:14). Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor. Nitekim daha sonra uygulamaya geçirilen Taylor’un bu görüflleri kadar çok az insan›n görüfllerinin entelektüel tarihte etkili oldu¤u.1994:55). önce iflin analizini daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r. • ‹flçiler.htm c›yla zaman ve yöntem araflt›rmas›n› kullan›n.

Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verimlilik elli kat artm›flt›r. Bu verimlilik patlamas›ndan iflverenler kadar iflçiler ve toplumun di¤er üyeleri de faydalanm›flt›r.2. gerekse Mayo ve haleflerince farkl› bir çizgide. 1994:62). Özetle belirtmek gerekirse mevcut teoriler içinde en deterministik ve teknokratik karakterli olan (Grint. Bu örgütsel amaçlar›n gerçeklefltirilmesi ile de sa¤lanabilir. endüstriyel iflin örgütlenmesi konusunda endüstri sosyolojisinin teorisine önemli katk›lar yap›lm›flt›r (Öncü. maksimum üretim • Her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. Bu ödüllerin en önemlisi ise benli¤in doyurulmas› ve gerçeklefltirilmesidir. Sonuçta Marx’›n proleteri art›k orta s›n›f›n temsilcileri hâline gelmeye bafllam›flt›r (Drucker. Örgüt teorisinde “insan iliflkileri” ekolü olarak an›lan bu teori. 1930 y›l›na geldi¤imiz zaman Taylor’un bilimsel yönetimi gerek sendikalar›n gerekse ayd›nlar›n karfl› ç›kmalar›na ra¤men. Daha sonraki y›llarda ise gerek Taylor’un ilkeleri do¤rultusunda. Bu sayede endüstri öncesi toplumun çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimlilikleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir. Taylor’un görüflleri sendikalar taraf›ndan büyük tepki görmüfl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. • Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleriyle ilgili olarak ödüllere ba¤l›d›r. makinelerin h›z›.Ekonomi 29 ‹flçinin çal›flmas›n› kuflatan yöntemde.1992:117) Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r ( Hicks&Gullett. ifl öncelikleri gibi koflullar› düzenlemek için uzmanlaflm›fl kimseler kullan›lmal›d›r. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini. hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u. Tayloristlerin görüfllerinin aksine s›radan bir insan. Ünite . 1992:117): • Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi • Çat›flma de¤il uyum • Bireycilik de¤il ifl birli¤i • S›n›rl› üretim yerine. Teorik planda büyük yank›lar yapan “insan iliflkileri ekolü”nün temel varsay›mlar›n› Douglas McGroger (1970: 39-40) flu flekilde s›ralamaktad›r: • ‹flte fiziki ve zihni çaban›n harcanmas› oyun ya da dinlenme kadar do¤ald›r. geliflmifl ülkelerin tümünü sarm›flt›r. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20. Bu anlay›fl büyük ölçüde. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimlili¤i art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yaratabilece¤ini ileri sürmüfltür. • D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flanlar› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yol de¤ildir. insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r.1982:30). do¤ufltan iflten nefret etmez. ak›lc› hareket eden ve kendi ç›karlar›n› düflünen insan. Proleterya: ‹flçi S›n›f› Homo Economicus: Maksimum fayda peflinde koflan. Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini. Ba¤l› olduklar› amaçlar do¤rultusunda çal›flan insanlar. kendi kendilerini yönetme ve kendi kendilerini denetim yollar›n› kullan›rlar. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›. bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. Nitekim insan›n iflten kaytarmas›n›n genel bir kural oldu¤unu söyleyen Troçki’nin “insan tembel bir hayvand›r” sözü büyük ölçüde bu mantalitenin bir ürünüdür. ‹fl bir doyum kayna¤› oldu¤u müddetçe iflçi onu severek yapar ancak ceza kayna¤› hâline dönüfltü¤ü zaman yapmaktan kaçar. .

Örgütü ve çal›flanlar› âdeta mekanik unsurlar olarak gören Taylorist görüfllerden farkl› olarak iflin örgütlenmesinde sosyolojik ve psikolojik unsurlar› ön plana ç›kartan “insan iliflkileri” ekolünün günümüzde çok daha fazla do¤rulanan bu varsay›mlar› 1930’lu y›llarda ortaya at›lmas›na ra¤men uygulamada Taylorist görüfller kadar etkili olmam›flt›r. SIRA S‹ZDE 1 Taylor’›n çal›flan› mekaniklefltirdi¤i ifl modelinin iflin örgütlenmesi konusunda endüstri SIRA S‹ZDE sosyolojisine nas›l bir katk›s› olmufltur. sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislerde de bölmüfltür. D Ü fiKitle Ü N E L ‹ M Üretimi Fordizm: DÜfiÜNEL‹M S O R U Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi Henry Ford olmufltur. sadece tek K ‹ T A P Kmodelinin ‹ T A P bir ifli vard›r.answers. LEV‹ZYON TELEV‹ZYON bilmesi dahi gerekmemektedir. Bu parçalar›n nas›l bir araya geldi¤ini dü‹NTERNET ‹NTERNET flünmek ise endüstri mühendisinin görevidir.30 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar • Uygun bir ortamda s›radan bir kifli sorumlulu¤u sadece kabul etmeyi de¤il. Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri de tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r. yoksa do¤ufltan gelen özellik de¤ildirler. • Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptirler. Buna karfl›l›k sadece birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. Baz› imalat mühendisleri montaj donan›m›n›n tasar›m›nda uzmanlafl›rken di¤erleri her özel parça için belli makineler tasarlamaktad›rlar. iflçi bir arac›n hatal› çal›flmas›n› dahi bildirememekteydi. Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir. c›vata s›kmak ya da üretilen her Fordist üretim arabaya bir tekerlek takmak gibi. kalite kontrolü yapKaynak: mas› ve hatta yan›ndaki iflçilerin ne yapt›¤›n› T Ehttp://www. Ford bu Silkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimO R U den kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. Yine kitle üretim biçiminde Henry Ford: montajc›n›n. Sorumluluktan kaç›nma. Bunun yerine comtopichenry-ford kafas›n› önüne e¤ip baflka fleyler düflünmektedir. • Ça¤dafl endüstri toplumunda normal insan›n yeteneklerinin sadece bir k›sm›ndan yararlan›lmaktad›r. ‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay›. s›. Örne¤in. Bu üretim biçiminde en önemli unsur. birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve uyumlu bir montaj hatt› de¤ildir. Baz› ürün mühendisleri . aletlerini tamir etmesi. Ayr›ca Ford iflgücünü. biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›nin çok daha önemli oldu¤u idResim 2.6 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ dia edilmektedir. Bu tür görevler ustabafl› ve endüstri mühendisine aitti. son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤laD‹KKAT D‹KKAT m›flt›r. h›rs yoksunlu¤u ve güvenli¤e afl›r› önem verme gibi özellikler genellikle tecrübeler sonucunda elde edilir. ayn› zamanda aramay› da ö¤renir. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir. Montaj iflçisinin parça ›smarlamakurucusu.

Di¤er bir ifade ile iflçinin üretim üzerindeki kontrolü tamamen ortadan kald›r›lmaya çal›fl›lm›fl ve iflçilerin tatmini büyük ölçüde ücret art›fl›yla sa¤lanmaya çal›fl›lm›flt›r (Yentürk. özel amaçl› makinelerin kullan›m›. belirsizliklerden korunmaya çal›fl›lm›fl (Stinch-Combe. her fleyi zaman›nda yapmak ve söz dinlemek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. 1992:185): • Standart parçalar›n birlefltirilmesi.1993:44). • Merkezî yönetim taraf›ndan karakterize edilen iflin örgütlenmesinin hiyerarflik ve bürokratik biçimi. • Büyük fabrikalarda yar› vas›fl› kitle iflçileri ile yüksek ücretli iflçilerin konsantrasyonu. yüzy›lda Fordist kitle üretim süreci ile birlikte çok daha yayg›nlaflt›r›lm›flt›r. Özetle belirtmek gerekirse kitle üretim biçiminin temel özellikleri flunlard›r (Allen. Bunun yan›nda iflçi. Böylece fabrika. büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r (Toffler. hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i. • Kitle üretimi ve kitle tüketimi aras›ndaki ba¤lant›n›n mevcudiyeti. yüzy›lda bafllat›lm›fl olmakla birlikte 20. 1981:53). talep ve refah dengeleri ve Keynezyen politikalar taraf›ndan düzenlenen ulusal devlet ekonomilerinin yönetimi. baz›lar› da elektrik sistemleri üzerinde uzmanlaflm›fllard›r. Ünite . meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl.Ekonomi 31 motorlar üzerinde. . Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi. iflgücünün vas›f yönünden fragmantasyonu ve montaj hatt›.2. amirlerinin ve yöneticilerinin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi. • Gümrük duvarlar› yoluyla korunan pazarlarda.1993:27-33). • Büyük hacimli kitle üretimi yoluyla sa¤lanan ölçek ekonomileri. Asl›nda bu süreç 19. • Arz. Emek ile sermaye aras›nda yaflanan yo¤un gerginliklerin de etkisiyle Fordist kitle üretiminde ifl. e¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma-yazma. Örne¤in. karar sürecinin de bütünüyle d›fl›nda tutulmufltur. Kitle üretimi sürecinde kullan›lan makineler niteliksiz iflçilerin kullanabilece¤i flekilde dar amaçl› olarak tasarlanm›flt›r. Bu yeni uzmanlar›n görevi endüstride vas›fs›z iflgücünün kullanaca¤› makineleri tasarlamakt›r (Womack&Jones. baz›lar› gövde üzerinde. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. uzun süreli standart mal üretimi.1990:62-3) ve iflçiler birbirlerinin yerine kolayca ikame edilebilecek flekilde örgütlenmifltir. Her ifli kendileri yapan bu iflçi yöneticiler montajc› ile anlaflmakta parçalar›n tasar›m›n› yapmakta. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar. onu yapacak makineleri getirmekte ve ço¤u zaman atölyede makinelerin iflletimini yönetmektedirler. Bilgileri ve fikirleri yönlendiren fakat gerçekte bir otomobile hiç dokunmam›fl ya da fabrikaya girmemifl olan endüstri toplumunun bu “bilgi iflçileri” emek sanat ba¤›ml› geçmiflin e¤itimli atölye sahiplerinin ve eski tip fabrika ustabafllar›n›n yerlerini alm›fllard›r. toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur.

yüzy›lda egemenli¤ini büyük ölçüde sosyo-kültürel unsurlar›n varl›¤› ile sürdürebilmifltir. 1970’li y›llara kadar gerek ulusal gerekse uluslararas› piyasalar kitle üretimi için oldukça müsait olmufltur SIRA S‹ZDE (Yentürk. kitle üretiminin yayg›nl›k kazanmas›yla yani fabrikada. kitle tüketimi anlay›fl›ndaki bir gerileme 70’li y›llar›n sonras›nda görüldü¤ü gibi kitle üretimi sürecinde de oldukça ciddi krizlerin yaflanmas›na yol açm›flt›r. Resim 2. Yükselifliyle üretim sürecinde maliyetlerin düflüflünde ve toplumsal yap›lar›n de¤iflmesinde büyük rol oynayan kitle üretimi zamanla tüm dünyaya yay›lm›flt›r ve bunu ilk kullanan firmalar aç›s›ndan söz konusu rekabet avantaj› da böylece ortadan kalkm›flt›r.sustainablecityblog. Durkheim’in toplumsal farkl›laflma sürecinin art›fl›yla birlikte ortaya ç›kt›¤›n› söyledi¤i “bireysellik” olgusu. Bu dönemde uygulanan Keynezyen politikalarla desteklenen “refah devleti” uygulamalar› piyasalar› geniflleterek kitle üretimi için oldukça uygun bir ortam sa¤lam›flt›r (Loveman&Sengenberger. Rekabetin artt›¤› bu dönemde giderek daha TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .1990:2). Rejimleri ne olursa olsun bu kitleselleflmenin etkisiyle Kerr ve arkadafllar›n›n (1960) vurgulad›¤› flekilde endüstrileflmifl ülkeler aras›nda da giderek artan bir benzeflmeye tan›k olunmufltur. 1993:44). 1993:21). e¤itimde. Ayr›ca kitle üretiminde pazarlar hem kitlesel üretilmifl mallar için yeterli hem de büyük ölçekli firmalar›n D ‹ K Kolarak AT maliyetlerini amorti edebilmesi için istikrarl› olmal›d›r.com20110420henry-ford-socialist SIRA S‹ZDE 2 SIRA S‹ZDE yayg›nlaflmas›n›n endüstri toplumunun flekillenmesinde nas›l etFordist üretim biçiminin kileri olmufltur? DÜfiÜNEL‹M Fordizmin Krizi DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de krize girS Kitle O R U üretiminin varl›¤›n› sürdürebilmesi standart tüketim kal›plar› ve di¤i y›llard›r.7 Ford fabrikas›ndan çal›flmaya örnekler Kaynak: http://www. Öte yandan kitleselleflmifl endüstriyel standart üretim düzeniyle bu toplumun kültürel ve siyasal mant›¤›n› oluflturan modernizm teorileri aras›nda da büyük paralellikler söz konusu olmufltur (Jeanniere.32 Kitle Üretimi: ‹flin küçük parçalara bölünerek büyük miktarlarda üretilmesi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kitle üretimi 20. istikrarl› pazarlar›n mevcudiyeti ile yak›ndan ilgilidir. iletiflimde. Ayr›ca giderek ucuzlayan teknolojinin küçük ve orta ölçekli firmalara geçmiflten olarak büyükler karfl›s›nda rekabet edebilme flans› vermeK ‹ T A farkl› P si piyasalarda rekabetin daha çok k›z›flmas›na ve dolay›s›yla kitle üretiminin de daha çok krize girmesine yol açm›flt›r. Örne¤in. AMAÇLARIMIZ Yukar›da belirtilen tarihten sonra ise piyasalarda genel bir istikrars›zl›k görülmeye bafllanm›flt›r.com/2009/06/retool-the-auto-industry/ http://asitoughttobe. mimaride ve tüketimde giderek artan standartlaflma ile birlikte son derece zay›flam›flt›r.

L‹M DÜ lay›s›yla esnekli¤i olmayan ve büyük stoklarla çal›flan dev firmalar. . Ünite . Özellikle petrol fiyatlar›n›n art›fl› devletlerin sosyal refah harcamalar›n› k›smalar›na K ‹ an›lan T A P faktörlerin neden olmufltur. Bunun yan› s›ra 70’li y›llar›n sonundan itibaren baz› ülkelerin. yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda.designworldonline. 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de D‹KK A Tkrize girdi¤i y›llard›r. ‹flin dönüflüm sürecinde ise çal›flma yaflam›n›n motor gücünü teflebbüsler oluflturmaktad›r (Oscarsson. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›flt›r. önemli ölçüde buradaki gereksinimlerin de etkisiyle ortaya ç›kan teknolojik de¤iflmeler. 1993:47). Yine ucuzlayan ve yayg›nlaflan teknolojiler sayesinde kitle iletiflim araçlar›nda tekeller k›r›lmaya bafllanm›fl ve toplumsal farkl›laflma ve dolay›s›yKaynak: http://www.8 tan rekabet ortam›nda faaliyette bulu1970'li y›llardan nan iflletmeler yeniden yap›lanma süitibaren artan recine girmifllerdir.aspx lam›flt›r. Standartlaflman›n Sonu Özellikle 1970’li y›llardan itibaren arResim 2. 70’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da ölümü anlam›na gelmifltir. ço¤u kez de¤iflimin ana kayna¤›n› teflkil etmifltir. ‹NTERNET SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Post-endüstriyel topluma geçiflin etkisini en çok hissettirdi¤i alan›n çal›flma hayat› olmas›ndan dolay›. Çünkü kitle üretirekabet ortam›nda faaliyette bulunan mi için gerekli olan piyasalar büyük iflletmeler yeniden ölçüde doyma sürecine girmifl ve reyap›lanma sürecine kabet ise çok daha fazla fliddetlenmiflgirmifllerdir. Eski yöntemlerle çal›flan. Böylece geçmiflte kitle üreT E L E yap›lanmalar V‹ZYON timinin rasyonel örgütlenmesi olarak kabul edilen kat› bürokratik yeni toplumun ve ekonominin gereksinimlerine cevap veremez olmufltur. Tüketici art›k kendisine sunulan çeflitli ürünler karfl›s›nda gerçek anlamda krall›¤›n› ilan etmifltir.Ekonomi SIRA S‹ZDE 33 DÜfiÜNEL‹M S O R U çok seçene¤e sahip hâle gelen tüketici de daha fazla “nazlan›r” hâle Dofi Ü N Egelmifltir. Di¤er bir ifadeyle. tir. Sürekli en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir. 1991:18). kitle üretiminin avantajlar›n› ortadan kald›rm›flt›r. talepte daralmalar›n da ortaya ç›kmas› kitle üretiminin çok daha olumsuz etkilenmesine yol açm›flt›r (Yentürk. talebi canland›rmay› öngören Keynesyen politikalardan s›k› para politikas›n› öngören Friedmanc› AMAÇLARIMIZ politikalara yönelmifl olmas›n›n etkisiyle.SIRA S‹ZDE 2.comarticles238611Newla bireyselleflme güç kazanmaya baflLean-Manufacturing-Podcast-from-Bosch-Rexroth. talepleri k›sa sürede de¤iflen oldukça “nazl›” tüketicilerden oluflan istikrars›z piyasalarda eski S O R U avantajlar›n› kaybederek yaflam mücadelesi vermeye bafllam›fllard›r. Ancak kitle üretiminin çözülmesinde yukar›da d›fl›nda teknolojik geliflmenin çeflitlili¤i ve “siparifl usulü çal›flma”y› ucuzlatm›fl olmas›. Bir üründen di¤erine çok daha kolay geçer hâle gelmifltir.

1970’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. 1991:19). Ayr›ca bu tarihten sonra özellikle enformasyon teknolojileri alan›ndaki geliflmeler. Bu nedenle firmalar bürokratik formaliteleri mümkün oldu¤unca en aza indirmeye çal›flmaktad›r. Bilindi¤i flekilde afl›r› ifl bölümünü öngören kitle üretiminin. D‹KKAT ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütKS ‹ OT RAaray›fllar lenmesinde yeni bafllam›flt›r. Model DÜfiÜNEL‹M T’yi tüm bir nesil için üretmesine karfl›l›k. onun beraberinde getirmifl oldu¤u bireyin konumunu geri plana iten.Bugün bürokratik örgütlenme oldukça sert elefltiriler almaya devam etmektedir. Giderek yayg›nl›k kazanan bu üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. toplumsal dönüflüm sürecinde derin etkiler yapmaya SIRA S‹ZDE bafllam›fllard›r. Dünya ticareti büyük ölçüde artm›fl ve ulusal pazarlar›n önemi giderek azalm›flt›r. Bunun yan› s›ra enformasyon toplumuna geçifl sürecinde Taylorizm gibi endüstri toplumunun ürünü olan ve Weber taraf›ndan rasyonel organizasyon biçimi olarak sunulan bürokratik örgütlenme de kat› ve hantal yap›s›yla günümüzün gereksinimlerine cevap veremez hâle gelmifltir. Sadece bununla kalmay›p bürokratik örgütlenmeye paralel iflleyen kitle üretimi anlay›fl› yerine küçük ve orta ölçeklerde esnek üretim anlay›fl›n› ön plana ç›kartan bir örgütlenmeye do¤ru bir yönelifl de ivme kazanm›flt›r. ekonomik faktörler yan›nda. Örne¤in Ford’un. Bu yöneliflte 1974 Petrol krizinden sonra dünyan›n do¤al kaynaklar› bak›m›ndan en yoksul ülkelerinden biri olan Japonya’n›n özellikle mikro elektronik alan›nda yapt›¤› at›l›mlarla öncülü¤ü üstlendi¤ini görmekteyiz. bireyin yabanc›laflmas›na yol açm›fl olmas›. Geçmiflte kitle hâlinde standartlaflt›r›lm›fl üretimde bulunan firmalar daha esnek ve daha mobil örgütlenme biçimine yönelmifllerdir. Hizmet sektöründe h›zl› bir geliflme gözlenmifltir. Bu örgütlenme biçimi bugün kat›l›kla ve çok farkl›laflm›fl müflteri taleplerine cevap verememekle suçlanmaktad›r.34 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayr›ca Fordizmin kitle üretimi anlay›fl›na karfl› ç›k›lmas›nda. Ayr›ca ürünlerin yaflam süreleri k›salm›flt›r (Oscarsson. 1994:16). K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Bu süre her geçen gün daha S O R U da k›salmaktad›r. ‹ZYON talism) olarak Ancak bugün yeni üretim düzenini tan›mlamada en çok kullan›lan esnek üreSIRA S‹ZDE tim kavram›d›r. “Modern Zamanlar” filminde ya da “‹nsan ‹liflkileri” ekolünde oldu¤u gibi ayd›nlardan oldukça sert elefltiriler alm›flt›r. yeknesak hâle dönüfltürülmüfl yaflam biçiminin de etkisi olmufltur. Ortaya ç›kan bu üretim biçimi Lash ve Urry UP gibi baz› sosyologlar taraf›ndan çok net bir görünüm sergilemedi¤inden sermayenin düzensiz yeniden yap›lanmas› ya da örgütsüz kapitalizm (disorganized capiD‹KKAT T E L E Vtan›mlamaktad›r. günümüzde piyasaya ç›kan bir bilgisayar›n ömrü en çok iki y›ld›r (Hammer. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 TüketicininSIRA tamamen S‹ZDE krall›¤›n› ilan etmesi sonucu endüstride nas›l bir de¤iflim olmufltur? DÜfiÜNEL‹M ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Esnek Üretim: Talepteki farkl›laflmalar K S ‹ O T RA UP göz önünde bulundurularak ve teknoloji etkin kullan›larak yap›lan üretim fleklidir. 1970’lerdeki D ‹petrol K K A T krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. ‹NTERNET ‹flgücünün niteli¤inde ve sendikalar›n fonksiyonlar›nda ve önemlerinde de¤iflmeAMAÇLARIMIZ ler ortaya ç›kmaktad›r.

yerel pazar›n darl›¤›. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz.2. . tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r. Masuda’n›n (Masuda. Yeni anlay›fl›n önemli unsurlar›ndan birisini Schumacer’›n ifadesiyle “küçük güzeldir” ilkesi oluflturmaktad›r.Ekonomi 35 Enformasyon toplumu. ikinci yaklafl›m için ise Japon firmalar›n›n baflar›lar› örnek olarak gösterilmektedir. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. sadece yeni ortamda küçük firmalar›n yaflayabilece¤i de kastedilmemektedir (Yentürk. makine temposunda çal›flma yerine de bant üretiminden ba¤›ms›z çal›flma tercih edilmeye bafllanm›flt›r. Bu anlay›fla göre sadece esnek uzmanlaflm›fl küçük firmalar kriz flartlar›na daha kolay uyum sa¤layabilirler. Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten bilir. Japon Toyoto firmas›. Birinci yaklafl›m için ‹talya örne¤i s›kça verilmekte. Ünite . Toyotaizm: Üretim ve yönetimde sürekli iyilefltirme yaklafl›m› ile hatas›z üretim gerçeklefltirme. Bir di¤er ifadeyle bugün genel e¤ilim küçülmekten yana olsa bile baz› sektörler (örne¤in otomotiv) Drucker’›n da belirtti¤i gibi hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir. Dolay›s›yla çal›flan bireyin makineyle iliflkisi de¤iflmektedir. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek bir amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini. ‹flin yeniden örgütlenmesi sürecinde çat›flma yerine iflbirli¤i. Ancak hem ölçek ekonomilerinden yararlan›p hem de mikro elektronik teknolojilerini adapte ederek istikrars›z küçük taleplerin ayr› ayr› dikkate al›nabilece¤i üretim sistemleriyle yeni çal›flma düzenine adapte edilebilece¤i de iddia edilmektedir. Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde.1993:49). Ancak ölçek ekonomisiyle amaçlanan 70 öncesi farkl› bir dönemin mant›¤› ile üretim kastedilmedi¤i gibi. buna karfl›l›k araç talebinin çeflitlili¤i gibi faktörlerin de bask›s›yla ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. 70’li y›llarda ise ortaya ç›kan kriz bütün sanayileflmifl ülkelerde üretim biçimlerinin yeniden sorgulanmas›na yol açm›flt›r.1990:46) da vurgulad›¤› flekilde büyük ölçüde küreselleflmenin egemen oldu¤u toplum biçimidir. Dolay›s›yla bu toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. Dolay›s›yla Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir. Çünkü kitle üretimi yapan dev firmalar›n istikrars›z piyasalara karfl› küçük firmalar kadar uyum gösteremedi¤i anlay›fl› oldukça yayg›nd›r.

abprotek. K›saca belirtmek gerekirse esnek ya da yal›n üretimin özelliklerini flu flekilde s›ralayabiliriz (Preffer.36 Resim 2. • Statü engelleri azalt›l›r. • Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r. tesisin ve bireyin performans›na k›smen ba¤l›d›r. Dolay›s›yla bu yaklafl›m Japonya’da gelifltirilmifl olsa bile bütünüyle sadece Japonlara özgü bir yönetim biçimi olarak görülmemelidir. Böylece firmalar esnekleflme ile bir taraftan üzerlerindeki fazla yükleri kald›r›rken di¤er taraftan da üretim sürecinde sahip olacaklar› belirleme yetkisinin art›fl›yla de¤iflime daha kolay adapte olur hâle gelmektedirler. • Kalite ve etkinlik do¤ru orant›l› kabul edilir. bireyselli¤in ön plana ç›kart›lmas› ve çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gibi. • Üretim sürecini gerekli flekilde anlayan çok becerikli elemanlar vard›r.9 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Charlie Chaplin’in Modern Zamanlar filminde elefltirilen (fordist kitlesel üretim sisteminde) çal›flan bireyin makina ile iliflkisi (Solda) günümüzdeki bilgisayarlarla desteklenmifl modül (esnek) üretiminde (Sa¤da) oldukça farkl›laflm›flt›r Kaynak: http://salihcenap. Ancak Fordist-Taylorist görüfllere alternatif olarak Toyota firmas›ndaki uygulamalardan esinlenerek gelifltirilen iflin örgütlenmesindeki bu yeni yaklafl›m ile 1930’larda Amerika’da Hawthorne araflt›rmalar› ile ortaya at›lan “insan iliflkileri” ekolünün varsay›mlar› aras›nda da paralellikler söz konusudur. Japon toplumunun de¤erleriyle de yak›ndan ilgilidir. ifl yerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› ve ömür boyu istihdam gibi uygulamalar. • E¤itime gerekli flekilde önem verilir. . stok fazlal›¤› kald›r›l›r. kaliteden taviz verilemez.com20110424modern-zamanlar http://www.1995:61): • Fazla iflçiler de dâhil olmak üzere. • Ücret sistemi.com Bir tür esnek üretim biçimi olan yal›n üretimin temel felsefesi. flirketin. • Bir üründen di¤erine h›zla de¤iflebilme yetene¤ine önem verilir. otoritenin daha ›l›ml› hâle getirilmesi. • ‹yi e¤itimli iflçileri elde tutmaya önem verilir. Japonlar›n grup kültürü. yeni üretim biçimi için uygun bir kurumsal ya da kültürel ortam oluflturmufltur.wordpress. Örne¤in.

Bu araflt›rmaya göre ad› geçen yerdeki fabrikada uygulanan Taylorist “Time and motion” yöntemi sadece ifl yerinde verimlili¤in ve kalitenin art›r›lmas›na de¤il. Kaynak: http://www. karmafl›kl›k ve standards›zl›k sebebiyle müflterinin istedi¤inden daha az veya daha fazla ifl yap›lmas› Esnek Üretim modelinde sürekli iyilefltirme esast›r. Yeni çal›flma düzeninde baflar› çok de¤iflik yollarla elde edilebilir.10 Zay›f ergonomik süreç tasar›m›n›n veya organizasyonel kurgunun sonucu olarak fazla insan hareketi çaba ve ifllemler Müflterinin hangi ürünü. Mevcut teknolojiler bireylere ve iflletmelere büyük bir esneklik kazand›rm›flt›r. ayn› zamanda iflçilerin de daha iyi motive olmalar›na yol açm›flt›r. gerek tar›m toplumundaki.comtagyalin-dusunce Bunun yan›nda esnek örgütlenmeye yönelik geliflmelerin tam karfl›s›nda yer alanlar da vard›r. Çünkü günümüzde özellikle yeni ifllerde küçüklük. malzeme.Ekonomi 37 Resim 2. de¤er katmayan. makina kayna¤› 7 2 HATALAR Uygunsuz düzeyde ( az ya da çok) malzeme. Ünite . gerekse endüstri toplumundaki gibi. ara stok veya bilgi STOK 6 5 4 3 Spesifikasyon ve üretilen ürün aras›ndaki farktan dolay› fire veya tekrar iflleme do¤mas› TAfiIMA Gerekli olmayan.eneraconsulting. bürokratik formalitelerin azl›¤› ve esneklik dolay›s›yla süratlilik büyük bir avantaj olarak kabul edilmekle birlikte özellikle otomotiv gibi vaktiyle “endüstrilerin endüstrisi” olarak kabul edilen baz› sektörler hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir. sorunlara her yerde her zaman geçerli kat›. ne kadar ve ne zaman istedi¤i ile gerçekte üretilen aras›ndaki fark FAZLA ÜRET‹M 1 HAREKET ZAMAN Gecikme bekleme sonucu at›l insan. çeviklik. Yine yukar›da belirtilen görüfller esnek örgütlenme teorisini bütünüyle yanl›fllamamaktad›r. bilgi ve insan hareketi SÜREÇ VER‹MS‹ZL‹⁄‹ Yetersiz proses tan›mlar›.2. Örne¤in ünlü “Harward Business Review”da ç›kan bir makalede GM ve Toyoto’nun ortakl›¤› olan Kaliforniya’da Foremont tesislerindeki uygulamadan hareketle Taylorist görüfllerin tekrar öne ç›kart›ld›¤›n› görmekteyiz. tek bir yöntemle yaklaflmak mümkün de¤ildir. Yine ayn› uygulama neticesinde esnek üretim teorisyenlerinin varsay›mlar›n›n tam aksi istikamette ö¤renmenin ve sürekli iyileflmenin de ortaya ç›kt›¤› vurgulanmaktad›r. ürün. . Bu da flunu göstermektedir ki yeni çal›flma düzeninde.

de¤iflimin nispeten daha yavafl oldu¤u tar›m ve endüstri toplumunun örgütlerinden farkl› olarak bu de¤iflime ayak uyduracak ve projeler üretip çözüm getirecek tak›m çal›flmalar›n›n geçici süreler çal›flmalar›na tan›k olunacakt›r (Paker. 1990’l› y›llara gelindi¤inde ise bu say› toplam iflgücünün beflte birine düflmüfltür. tar›m.1993:25-30). Yeni teknolojiler yukar›da da vurguland›¤› gibi. Dolay›s›yla endüstriyel üretimden farkl› süreçlere tabi hizmet/ bilgi/enformasyon üretiminin egemen oldu¤u enformasyon toplumunda iflin yeniden örgütlenmesi bir zorunluluk olarak ortaya ç›kmaktad›r. Ancak bununla imalat›n bütüResim 2. Enformasyon teknolojilerinin sa¤lad›¤› avantajla muhtemelen tek kiflilik müteflebbisler ordusunun ortaya ç›kmas› mümkün gözükmektedir. Örgütler h›zla de¤iflen ifl atmosferinde. Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› do¤al olarak sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmekte de¤il ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›karmaktad›r. kaym›flt›r. 1994:4).bilgicagi.aspx derece gerilemifltir. . Dolay›s›yla enformasyon toplumunda imalat.11 nüyle ortadan kalkaca¤› düflüYeni toplumun merkezi nülmemelidir. tar›msal üretimi azaltmam›fl. akKaynak: sine art›rm›flt›r.38 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri Baz› yazarlar endüstriyel üretim alan›nda art›k verimlilik devriminin sona erdi¤i görüflündedir. Dolay›s›yla gelecekte kültürel çeflitlilik esas olacakt›r. Tar›m toplumunimalattan bilgiye dan endüstri toplumuna geçifl. farkl› etnik gruplar beraber çal›flacakt›r. Enformasyon toplumunda zenginli¤in kayna¤› beden iflçisi olmayanlar›n yani bilgi iflçilerinin veriminin art›r›lmas›ndan geçecektir (Drucker. zaman ve mekân kavram›n› de¤ifltirmesi dolay›s›yla örgütlerde yeri ve zaman› da de¤iflken hâle getirmifl. Bu süreçte özellikle bilgi iflleri. merkezî bir öneme sahip olmaktad›r. madencilik ve ulaflt›rma dallar›ndaki beden iflçilerinin verimini art›rmak art›k kendi bafl›na servet yaratamaz hâle gelecektir. geYazilar1689-bilgi_ rekse toplam has›la içinde son toplumu_caginda_ mahremiyet. Ancak yine de tahttp://www. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r. bir di¤er ifade ile standartlaflmadan uzaklaflmaya bafllanm›flt›r. 2010 y›l›nda da bu rakam muhtemelen toplam iflgücünün onda birinden fazla olamayacakt›r. buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir.com r›m›n pay› gerek istihdam. ‹fl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. Bunun yan› s›ra örgütlerde hiyerarflik yap›lar h›zla çözülecektir. fiöyle ki 1950’li y›llarda imalat ifli yapan ya da eflya tafl›yan insanlar tüm geliflmifl ülkelerde ço¤unlu¤u oluflturmaktayd›.

yönetsel kontrolden daha çok kendi kendilerini kontrol edeceklerdir. Yak›n zamanlara kadar bilgi gerektiren çok az ifl söz konusudur. Ünite . Workplace 2000 (Boyet & Conn. Okullarda oldu¤u gibi iflletmeler de kendi içlerinde e¤itimi ön plana ç›kartmak zorunda kalmaktad›rlar (Stone. hizmet ve dolay›s›yla enformasyon/bilgi üretimine dayanan toplumdur. Yine esnekli¤in yan› s›ra yarat›c›l›k da son derece önemli olacakt›r. Ford gibi geliflmeleri ö¤renen bir kiflinin olmas› yetmemektedir. 19. Örne¤in. Art›k örgütlerde Taylor. 1991:2-7) adl› bir çal›flmaya göre iflletmeler. yüzy›l Amerikan ifl dünyas›n› kuranlar aras›nda yaln›zca banker J. Yeni örgütlerde enformasyon ak›fl›nda da büyük ölçüde de¤ifliklik ortaya ç›kacak ve enformasyonun paylafl›m› en hayati konulardan birisini oluflturacakt›r. Bunun yan› s›ra endüstriyel üretimin yap›s›nda da çok köklü dönüflümler ortaya ç›kmas› beklenmektedir. iflletmelerin en önemli sorununu oluflturmaktad›r. Öte yandan dönüflüm kaç›n›lmazd›r çünkü küresel rekabet de art›fl göstermektedir. Ancak bugünkü geliflmifl ülkelerin özellikle stratejik ürünlerin imalat›n›. endüstriyel üretim yerine. Enformasyon toplumuna geçifl geçmiflten büyük ölçüde bir kopufl anlam›na gelmektedir. Çünkü gelecekte di¤erlerinin önüne geçecek örgütler. Bir di¤er ifade ile bilgi bu toplumlarda bir zorunluluktan daha çok bir süstür. 1993:47). 1994). müflteri taleplerine adapte olabilmek amac›yla bugünkünden çok daha esnek olacakt›r. Aksi takdirde iflletmelerin giderek fliddetlenen rekabet ortam›na uyum sa¤lamalar› imkâns›z hâle gelmektedir. Oysa günümüz enformasyon toplumlar›na bakt›¤›m›z zaman üniversite mezunlar›n›n say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl›n mevcudiyeti göze çarpmaktad›r (Drucker. 1993:12). Nitekim Amerika Birleflik Devletleri’nde 80’li y›llarda yafland›¤› flekilde imalat sektörü neredeyse çökü- . Örne¤in. flimdiki geliflmekte olan ülkelerin ise gelecekte imalat ifliyle meflgul olan fabrikalar olabilece¤i tart›fl›lmaktad›r. Çünkü yeni teknolojiler paylafl›m› kolaylaflt›rmaktad›r. yar›n geliflmekte olan ülkelere devredebilece¤ini düflünmek oldukça güçtür. Baz› senaryolara göre bugünkü ileri düzeyde endüstrileflmifl ülkelerin gelecekte.12 Günümüzde ifl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. Bilgi bu toplumlarda günümüzdekinden farkl› bir anlama ve iflleve sahiptir. Daha önce de vurguland›¤› gibi enformasyon toplumu imalata de¤il. kiflilerin bir örgütün tüm seviyelerinde ö¤renme yükümlülük ve kapasitesini.Ekonomi 39 Resim 2. Morgan adl› birisinin ileri say›labilecek bir e¤itimi oldu¤u ileri sürülmektedir. Yar›n›n fabrikas› çok daha fazla bilgisayar kullan›m› ile karakterize edilecektir (Rürup. iflin tasar›m› ya da teorik bilginin üretimiyle meflgul olan ofisler hâline dönüflebilece¤i. Ayr›ca ayn› çal›flmaya göre iflçiler. 1991:46). nas›l de¤erlendirebilece¤ini keflfedenler olacakt›r (Senge. Bu küresel rekabet ortam›nda e¤itim. Bundan böyle birinin tepeden düflünüp bulmas› ve örgütte geriye kalan herkesin bu büyük stratejistin emirlerini dinliyor olmas› mümkün de¤ildir. O da üniversiteyi b›rakm›fl birisidir.P.2.

Ayr›ca endüstri devrimiyle üreticilikten ç›km›fl ve sadece tüketici konumuna düflmüfl olan ailenin. aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir.1993:12). bugün kalite kontrol çemberleri örne¤inde oldu¤u gibi. “bir ifli en iyi yapan bilir” anlay›fl›na dayanmaktad›r. kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri. Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u.40 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar flün efli¤ine gelmifltir. 1970’li y›llarda Amerika’da yarat›lan 19 milyon yeni iflin 17 milyonunu hizmet sektörü iflleri oluflturmaktad›r. Misyon. postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. geçmiflten farkl› flekilde de olsa tekrar merkezî önem kazanmaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. 1994:657). Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k. hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini. Ancak bu kat›l›m endüstri toplumlar›nda gözledi¤imiz motivasyon sürecinin bir parças› olmaktan çok. Tam aksine mevcut üretim sürecinde çal›flanlara geçmiflten daha çok bireysel sorumluluk düflmektedir. bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k. Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir (Thurman. ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r (Alsene. Karfl›l›kl› güven. hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. . Bu ifllerin büyük bölümü ise bilgi iflleridir (Naisbitt. standart. Bilgi üretimi her fleyden önce onu üreten bireyin yarat›c›l›¤›n› ön plana ç›kartmay› gerektirir. Bu yöntemler yarat›c›l›¤› teflvik eden yöntemler de¤ildir. Modernist örgütlerden farkl› olarak post-modernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. 1987). Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. Nitekim aile ifllerinin say›s›nda da bir art›fl gözlenmektedir. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›. mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin yüksek olmad›¤› ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerinin içsellefltirilmedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Geçmiflte bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde ne kadar ifllevsel olmufl olsalar da bugün yeni toplumun ifllerini. aksine çal›flanlara standartlaflt›r›lm›fl kitle üretiminin talimatlar›n› makine temposunda b›kmadan tekrar tekrar yapmay› empoze ederler. Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. Yine bu süreçte çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gerekti¤i görüflü de yayg›nl›k kazanmaktad›r. enformasyon ça¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r. enformasyon toplumunda üretim sürecinde. Öte yandan enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. Özellikle krizde olan sektörlere bakt›¤›m›z zaman bunlar›n geleneksel endüstriler oldu¤unu görmekteyiz. Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi. Bu da yukar›dan dayat›lan kat› çal›flma kurallar›yla yerine getirilemez.

Nitekim Amerika gibi enformasyon toplumu sürecinde olan ülkelerde bu kâr amaçs›z izciler. “maddi ihtiyaçlar› karfl›- .“s›k›nt›. geçmiflte çal›flmak kölelere özgü. Bizde de “emek” sözcü¤ü . K›z›lhaç. gerekli olan fleylerle aç›k-seçik görev tan›m›n›. sayg› görme. ›zd›rap” gibi ça¤r›fl›mlara sahiptir. Çal›flma bir tür. afla¤›l›k bir ifl ya da ceza olarak görülmüfltür. ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ Bat› dillerinde “çal›flma” anlam›na gelen travail.” bir “çal›flma toplumu” olmufltur. bir davaya inançla ve tutkuyla ba¤lanmay›.Ekonomi 41 Üçüncü Sektör Enformasyon toplumunun sosyal yap›s›n›n nüvesini. Bu toplumlarda çal›flma. kendi kendini denetlemeyi. birçok konuda ihtilaf hâlinde olmalar›na ra¤men. Pre-endüstriyel toplumlarda insanlar flimdikinden daha az çal›flmaktad›r. Bugün hükümetlerin cevap veremedi¤i sosyal sorunlar›n çözülmesinde katk›da bulunan üçüncü sektör kurulufllar›. zor ifller beklemeyi fakat karfl›l›¤›nda yetki vermeyi. çal›flman›n kölelere özgü afla¤›l›k bir ifl oldu¤u konusunda hemfikir olmufllard›r. modern ça¤da endüstrileflme sürecine paralel olarak toplumsal yaflamda merkezî bir önem kazanm›flt›r. Ünite . Nitekim Drucker. Antik ça¤ filozoflar›. Özellikle Protestanl›k. hedonist yaflam biçimine ve gösterifl tüketimine karfl› ç›km›fl çok çal›flmay› kutsallaflt›rm›flt›r. geçim için yap›lan bir süreçtir. büyük ölçüde atadan kalma do¤al yaflam ritmine ba¤l›. 1993:229-64). sürekli ö¤renme ve ö¤retmeyi. Bu dönemde kilise. Böylece iflinde yeterince yetki ve mücadele f›rsat› ile baflar› ortam› bulamayan insanlar. 1990:120). yorgunluk. zahmet ve yorgunluk” anlam›na gelmektedir. Pre-endüstriyel toplumlar›n “do¤al insan”› için çal›flma.1994). Latince’de bir tür iflkence aleti olan tripalium’dan türemifltir. sezgisel bir hünerdir.Yani. liyakat ve al›nan sonuçlar›n sorumlulu¤unu tafl›yabilmeyi ö¤retmifltir. kendini gerçeklefltirme gibi arzular›n› gönüllü kurulufllar içinde gerçeklefltirme f›rsat› bulmaktad›rlar. Dolay›s›yla böylesine bir geliflme toplum yap›s›nda da (iflin örgütlenmesi dâhil) oldukça önemli de¤iflmeleri beraberinde getirecektir. amaçlar do¤rultusunda yönetimi. kiliseler vb.2.bat› dillerine benzer biçimde . iflletmelerin ç›karaca¤› dersleri flöyle s›ralar: Kâr amaçs›z kurulufllar bilgi iflçilerinin nas›l kullan›laca¤›n›. çal›flma kültürünü yaratma yolunda. ac›. Gorz’un da ifade etti¤i gibi sanayileflmenin bafllang›ç y›llar›nda iflçilerin sürekli tam gün çal›flmay› istememeleri ilk fabrikalar›n çökmesine yol açm›flt›r. endüstri uygarl›¤›nda yok say›lan. ait olma. bir veya birden fazla kurulufl için çal›flarak geçirmektedir. Çal›flma. Yine Romal›lar’›n kulland›¤› labour sözcü¤ü de “zahmet. Bunun yan› s›ra modern dünyan›n ekonomik organizasyonlar› ve e¤itim kurumlar› da güçlü bir çal›flma disiplini/eti¤i oluflturulmas›nda önemli ifllevler görmüfltür. Ayr›ca giderek bireyselli¤in artt›¤› enformasyon ça¤›nda insanlar. ‹nsanl›¤›n son 300 y›l›na damgas›n› vuran “modern/endüstriyel toplum. kapitalizmin “entelektüel ordusu” gibi çal›flm›flt›r. bu arzular›n› gönüllü kurulufllarda çok daha kolay tatmin edebilir hâle gelmifllerdir (Drucker. insanlar›n kendi istekleri ile kat›lm›fl olduklar› gönüllü kurulufllar (yani üçüncü sektör) oluflturacakt›r (Masuda. asla “toplumsal bütünlük” unsuru olmam›fl ve “özel alan”a hapsedilmifltir. Amerikan toplumunun en önemli ay›rt edici özelliklerinden birisi hâline gelmifltir (Drucker. gönüllü kurulufllar›n üye say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl gözlenen bu sektörde 80 milyondan fazla insan (yani her iki yetiflkinden biri) haftada befl saatini.

42

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. 19. yüzy›l›n endüstriyel düzeninde y›lda yaklafl›k befl bin saat çal›flan iflçiler, 1900 y›l›nda yaklafl›k üç bin iki yüz saat çal›flmaya bafllam›fllard›r. Attali’ye göre bu oran, geliflmifl ülkelerde bin saate kadar inecek ve çal›flmaya adanan süre beflte bire gerileyecektir.Yazar, gelecekte çal›flanlar›n yar›dan fazlas›n›n ücret almayaca¤›n›, ücretlilerin ne tam zamanl› çal›flaca¤›n› ne de s›n›rl› bir sözleflme ile iflletmeye ba¤l› olaca¤›n› ifade ediyor. ‹flyerine gitmeden çal›flma, istihdam›n yar›s›n› oluflturacak ve insanlar bir flirketin hem orta¤› hem de kendi iflvereni olabileceklerdir. Weber’in de belirtti¤i flekilde, endüstriyel düzenin yükselifline paralel bir biçimde, ev ile iflin ayr›lmas› (duygusal/kiflisel iliflkiler ile çal›flma iliflkileri birbirinden ayr›larak) toplumsal rasyonalizasyon için uygun bir zemin haz›rlam›flt›r. Bu sayede modern toplumun alamet-i farikas› olan rasyonalite, ekonomiden kültüre bütünüyle toplumsal dokuyu derinden etkilemifltir. Ancak günümüzün yeni dijital ekonomik düzeni içinde avukatlar, dan›flmanlar, reklamc›lar, ö¤retim üyeleri vb. giderek artan biçimde enformasyon teknolojilerinin sundu¤u imkânlarla ifllerini evlerinden yapabilir hâle gelmektedir. Endüstriyel devrimin aksine enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Örne¤in Rifkin’e göre, yeni zeki makineler birçok alanda, insanlar›n yerine geçmektedir; yani “çal›flman›n sonu” gelmifltir. Dahrendorf’un “üçte iki” kuram›na göre de gelecekte iflgücünün “üçte ikisi” ifl bulurken “üçte biri” çal›flma hayat›n›n d›fl›nda kalacakt›r. Bu da çal›flma hayat›nda vas›fl› iflçilerle di¤erleri aras›nda bir kutuplaflmaya yol açacakt›r. Bir baflka öngörüye göre de gelecek 50 y›l içinde, yar›m düzine vas›fl› iflçi ile otomobil fabrikalar›nda üretim gerçeklefltirilebilecektir. Asl›nda, ücretli iflin sonuna iliflkin kayg›lar› ifade eden görüflleri daha da uzatmak mümkün. Ancak ortada bir gerçek var ki “çal›flman›n sonu” tezleri abart›l› olsa bile bildi¤imiz ekonomik, toplumsal ve kültürel düzenin “sonu”na geliyoruz. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Niteli¤i ve çal›flman›n gerçeklefltirildi¤i mekânlar flimdikinden çok farkl› olsa bile bugün oldu¤u gibi yar›n da çal›flma olacakt›r. ‹nsanl›k görünür bir gelecekte çal›flarak “varolma”ya devam edecektir. Ancak yeni çal›flma düzeni, e¤itim düzeyinin çok düflük oldu¤u bizim gibi ülkelerde toplumun geneli e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa daha genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanmas›na yol açacakt›r. Orta ve uzun vadede toplumun yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

2. Ünite - Ekonomi

43

Özet
A M A Ç

1

Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klamak Sosyolojide, ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan, üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. Bunlar: “Fonksiyonalizm”, “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›.” Fonksiyonalist teoriler, daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. Fonksiyonalistler, serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin, mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›r. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. Fonksiyonalistler, ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia eder. Onlara göre bu iliflki, toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar, sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine çat›flma kuramlar›, ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar, kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia ederek, uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini, Karl Marks ortaya atm›flt›r. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar serbest piyasan›n, s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›r. Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar, ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken, sembolik etkileflim yaklafl›m›, bireyler, gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r. Birçok sembolik etkileflimci, kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurgularlar; özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süreciyle ilgilenir. Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi, büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r. Genelde aileler ilk ve en önemli informel sosyalleflme araçlar›d›r. Arkadafl çevresi bir bafl-

ka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. Yafl›tlar, birer rol modelleri oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler. Aile, arkadafl çevresi, medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda, okul ve ifl çevresi gibi, formel meslekî sosyalleflme yer al›r.
A M A Ç

2

Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetletmek. Weber’den farkl› olarak Taylor bir bilim adam› de¤il bir mühendistir. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r. Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor iflin analizini, daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r: Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi, çat›flma de¤il uyum, bireycilik de¤il iflbirli¤i, s›n›rl› üretim yerine maksimum üretim ,her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. Taylorist anlay›fl büyük ölçüde, hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u, insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r. Taylor’un görüflleri özellikle sendikalar taraf›ndan büyük tepki alm›fl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle de ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini, bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören, yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. Bu sayede endüstri öncesi toplumun vas›f ve çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir. Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verim elli kat›na ç›km›flt›r.

44
AM A Ç

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

3

Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klamak. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamada temsilcisi Henry Ford olmufltur. Ford bu ilkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimden kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. ‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay› son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤lam›flt›r. Bu üretim biçiminde en önemli unsur birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden montaj hatt› de¤ildir. Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve tutarl› bir biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›n›n çok daha önemli oldu¤u iddia edilmektedir. Yine kitle üretim biçiminde montajc›n›n sadece tek bir ifli vard›r. Birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir.Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir. Ayr›ca Ford iflgücünü, sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislikte de bölmüfltür. Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. Böylece fabrika, endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar, meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle tüketimi ve kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl; toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir.

A M A Ç

4

‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirmek. 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütlenmesinde yeni aray›fllar bafllam›flt›r. Esnek üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. Enformasyon toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten kifli bilir. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. Japon Toyota firmas›, ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz. Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde, tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek, firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r. Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimin ön plana ç›kt›¤›n› görmekteyiz. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini, yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz.

2. Ünite - Ekonomi

45

AM A Ç

5

Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klamak. Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmez. Ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›kar›r. Bu süreçte özellikle bilgi iflleri, merkezî bir öneme sahip olmaktad›r. Ancak bununla imalat›n bütünüyle ortadan kalkaca¤› düflünülmemelidir.Tar›m toplumundan endüstri toplumuna geçifl, tar›msal üretimi azaltmam›fl, aksine art›rm›flt›r ancak yine de tar›m›n pay› gerek istihdam, gerekse toplam has›la içinde son derece gerilemifltir. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r; buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir. Enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. Bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde geçmiflte ne kadar ifllevsel olurlarsa olsunlar, bugün yeni toplumun ifllerini, standart, kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir. Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u, çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin düflük oldu¤u ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerini içsellefltiremedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri, mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi, hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k, enformasyon ça-

¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r. Misyon, hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini, postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. Modernist örgütlerden farkl› olarak postmodernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. Karfl›l›kl› güven, bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k, aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›, ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r. Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetlemek. Modern dünyada çal›flma, bir tür, “maddi ihtiyaçlar› karfl›lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. Enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Türkiye gibi ülkelerde toplumun geneli, e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanma tehlikesi söz konusudur. Orta ve uzun vadede toplumun, yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

A M A Ç

6

e. Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r e. Bir iflçi birkaç dakikal›k bir e¤itimden sonra iflin bafl›na geçer c. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi kimdir? a. b. 6. Endüstri toplumunda sermaye merkezi bir öneme sahiptir. Afla¤›dakilerden hangisi Enformasyon Toplumunda zenginli¤in kayna¤›n› oluflturan unsurlardan de¤ildir? a. Stoklu üretim 3. Emniyet birimleri e. Standart miktar üretimi gerçeklefltirildikten sonra ilave yap›lan üretim için performans ücreti verilir. Robert Bosch b. Arkadafl çevresi 8. ‹flin yeniden örgütlenmesi süresinde çat›flma yerine iflbirli¤i alm›flt›r. Andrew Carnegie e. c. S›n›rl› üretim yerine maksimum üretim 9. ‹flin gelifltirilmesine tedarik zincirinin de dâhil edilmesi d. ‹flyerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› c. Bilgi iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› b. d. Stoklu çal›fl›l›r. Çal›flanlar kendi kendini yönetme ve kendi kendini denetim yollar›n› bir bask› olmadan kullanamazlar 10. Ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular c. Afla¤›dakilerden hangisini formel sosyalleflme araçlar› aras›nda sayamay›z? a. Endüstri toplumunda sermaye sahipleri e¤itim ve araflt›rma gelifltirmeye en çok harcamay› yapm›fllard›r. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r e. Afla¤›dakilerden hangisi Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri aras›nda yer almaz? a. e. Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleri ile ilgili olarak cezalara ba¤l›d›r. e. Afla¤›dakilerden hangisi fonksiyonalist yaklafl›m› temsil eder? a. d. Babadan kalma yönetim anlay›fl› c. Bilimsel yönetimin tesisi b. John D. Grup kültürü b. d. ‹fl çevresi d. b. Endüstri toplumu mallar›n üretimi için makinelerin ve insanlar›n koordinasyonuna dayan›r. Bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. c. Bireyler. Bir iflçinin yerine yeni bir iflçi kolayl›kla getirilebilir. Afla¤›dakilerden hangisi Yal›n Üretim felsefesini yans›tmamaktad›r? a. Beden iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› d. Ürün farkl›laflmas›n›n artt›r›lmas› yoluna gidilmifltir. Bant üretimi modeli uygulamas›.46 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Post-endüstriyel toplum bilgi etraf›nda örgütlenir. b. D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flan› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yoldur. Kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia eder d. Üretim biçimine göre esnek makineler kullan›lmaya bafllam›flt›r. Rockefeller d. Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptir. Tar›m toplumlar›nda stratejik kaynak toprak ve iflgücüdür. S›radan bir insan do¤ufltan iflten nefret eder. Bireycilik de¤il iflbirli¤i e. d. Toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler b. Henry Ford c. Kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurdular 7. Afla¤›dakilerden hangisi Esnek Üretimin özelliklerindendir? a. Andrew Mellon . Sürekli iyilefltirme e. Enformasyon iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› 5. Yarg› kurumlar› c. Çat›flma de¤il uyum d. 2. Hizmet üretiminin artmas› c. Afla¤›dakilerden hangisi McGroger’in insan iliflkileri ekolünün temel varsay›mlar›ndan biridir? a. b. Okul b. Bilgi sektörünün a¤›rl›k kazanmas› e. c. 4. Afla¤›dakilerden hangisi toyotaizm denen örgütlenme biçimini anlatmaz? a.

onun dünyayla olan ba¤lant›lar›yla ilintili oldu¤unu yazar. sürekli olarak risk almalar›. Yeni Kapitalizmde ‹flin Kiflilik Üzerindeki Etkileri (‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nevi. onun belki de en kafa kar›flt›r›c› yönü. Yüzy›l ‹ngilizcesindeki “Job” [ifl] kelimesi bir maddenin tafl›nabilir büyüklükteki bir miktar›n› veya parças›n› ifade ediyordu. d 4. Esnekli¤in kiflinin karakteri üzerindeki etkileri. ‹flçilerden seri hareket etmeleri.b 2. “kapitalist sistem” sözünün tafl›d›¤› lanetten kurtulmak için “serbest giriflim” sistemi veya “özel giriflim” sistemi gibi pek çok dolaylama gelifltirilmiflti. Kaynak: Richard Sennett. Burada eseneklik vurgulan›r. Günümüzde esneklik de. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. her an de¤iflime haz›r olmalar›. belirli bir anda yaflad›¤›m›z duygu karmaflas›n›n içinden baz› duygular› seçer ve içimizde yaflat›r›z: Yaflatt›¤›m›z bu duygular karakterimizi oluflturur. Karakter Afl›nmas›. Geçmiflte. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu anlamda “karakter. kendi arzular›m›za ve di¤er insanlarla aram›zdaki iliflkilere yükledi¤imiz etik de¤erdir. a 7. Horatius bir insan›n karakterinin. Ancak bu yeni kontrol biçimlerini anlamak oldukça zordur. genelde okunaks›z bir iktidar rejimidir. . Her birimiz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Sab›rs›z. kapitalimin üzerindeki laneti silmenin baflka bir yolu olarak kullan›l›yor. kiflinin ekonomik u¤rafllar›n›n bir ömür boyu akt›¤› mecray› anlat›yordu. karfl›l›kl› sadakat ve ba¤l›l›k nas›l sürdürülebilir? Bunlar yeni. Eski ‹ngilizce kullananlar›n. Karakter. hatta antikça¤ yazarlar›n›n “karakter” kelimesinin anlam› konusunda hiçbir flüpheleri yoktu: Karakter. sadakat ve karfl›l›kl› ba¤l›l›k. as›l olarak duygusal deneyimlerimizin uzun vadeli boyutu üzerine odaklan›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 5. e 8. parça parça ifller yapmalar› fleklinde. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 6. Yeni kapitalizm . Esnekli¤e yap›lan vurgu bizzat iflin anlam›n› ve dolay›s›yla onu anlatmak için kulland›¤›m›z kelimeleri de¤ifltiriyor. b 9. mevcut ana odaklanan bir toplumda. 2008). XIV. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Oysa yeni düzen sadece geçmiflin yürürlükten kald›r›lm›fl kurallar›n›n yerine yeni kontrol biçimlerini geçiriyor. Esnek kapitalizm. Kat› bürokrasi biçimlerini elefltiren ve risk almaya vurgu yapan esnekli¤in. esnek kapitalizmin karakter konusunda karfl›m›za ç›kard›¤› sorunlard›r.Ekonomi 47 Okuma Parças› Bugün “esnek kapitalizm” sözüyle nitelenen sistem. insanlar›n hayat boyu götürü usulü çal›flmalar›. bildi¤imiz bir olgunun yeni bir varyasyonundan ibadert de¤ildir. uzun vadeli bir hedef için çaba sarf etme ya da gelecekteki bir amaç u¤runa bugünkü kimi mükafatlar› erteleme fleklinde gösterir. Esnekli¤in kayg› yaratmas› son derece do¤al: ‹nsanlar hangi risklerin olumlu sonuç verece¤i veya hangi rotay› seçmeleri gerekti¤ini bilemiyor.2. Karakter kendini. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kelime çal›flma ba¤lam›nda kullan›lmaya baflland›¤›nda da. Örne¤in ‹ngilizcedeki “career” [kariyer] kelimesi eskiden tafl›tlar›n [carriage] kulland›¤› bir yolu ifade ediyordu. d 10. Günümüzde esneklik. düzenlemelere ve formel prosedürlere giderek daha az ba¤l› olmalar› isteniyor. insanlara kendi yaflamlar›n› flekillendirmede daha fazla özgürlük tan›d›¤› söyleniyor. Karakter kendimizde de¤erli buldu¤umuz ve baflkalar›n›n de¤er vermesini bekledi¤imiz kiflisel özelliklerimizdir. ifle eski anlam›n› iade eder. hangi özelli¤imizin kal›c› de¤er tafl›d›¤›na nas›l karar verebiliriz? K›sa vadeye kilitlenmifl bir ekonomide nas›l uzun vadeli hedeflere sahip olabiliriz? Her an parçalanan veya sürekli olarak yeniden flekillendirilen kurumlarda. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.e 3. s.” insan›n içinde besledi¤i ancak kimse taraf›ndan gözlemlenemeyen arzu ve duyarl›l›klar› ifade eden “kiflilik” adl› modern türevinden daha kapsay›c› bir terimdir. kariyerin izledi¤i düz yolu kesti ve çal›flanlar› aniden bir ifl türünden di¤erine yönlendirdi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10-11 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Bir yandan kat› bürokrasi biçimleri di¤er yandan da kör rutinin zararlar› elefltirilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Computerized Integretion and The Organization Work in Enterpries. “Modernite Nedir?. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›fllard›r. Sociology For The 21. Massachusetts.Hall. Prentice Hall. Cambridge.. C.Belk›s Çorakç›. J. Rekabet artm›flt›r ve böylesi bir rekabet ortam›nda faaliyette bulunan iflletmeler yeniden yap›lanma sürecine girmifllerdir. vol. (1992). Buttenworth Ltd.. A Dutton Book.st Century. Jiobu. Series. Çev.K. gösterileni kafa kullanmadan ö¤renmek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. Blackwell. Boyet J. Post-Industrializm and Post-Fordizm. S›ra Sizde 3 Tüketici bir üründen di¤erine çok kolay geçer hâle gelmifltir. S›ra Sizde 2 Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. (1993). ‹nk›lap Yay.A.J.&Gullett. M..G. J. A. Ö.& Simon.Seized Enterprise Sector.ILO Pub. (1997). Printed in Great Britain. vd. Mc. Gelecek ‹çin Yönetim:1990’lar ve Sonras›. The Sociology of Work.H. W. P. Workplace 2000: The Revolution Reshaping American Business. Modernity and Its Futures.F. Küçük. Oxford.J. Ankara. Curry. Kapitalist Ötesi Toplum.48 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini.133. S. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. amirlerin ve yöneticilerin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi. Prentice Hall Europe. Edit. Türkiye ‹fl Bankas› Yay. Foundations of Modern Sociology.. Vadi/Toplum Yay. (1992). Edit by W. Loveman. (1994). Hicks. (1975). (1994) Managing The Non Profit Organizations. Der.’ Modernite Versus Post Modernite. & Conn. Polity Press. Alsene.&Dunlop&Harbson&Myers (1960). . P. Taylorizm bir taraftan verimlili¤i çok büyük ölçüde art›r›rken di¤er taraftan da insan›n ihmal edildi¤i bir çal›flma düzeninde yabanc›laflman›n artabilece¤ini fark etmemizi sa¤lam›flt›r. K. Oxford. Ankara.Sengerberger. (1994). Harward University Press. (1975). Drucker. Drucker. E¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma yazma hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i. “Introduction-Economic and Social Reorganization in the Small and Medium. her fleyi zaman›nda yapmak. C. H. P. Etzioni.M. Fikret Üçkan. Bu sebeple en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir.R. H. Sociology: A Global Introduction. & Sengenberger. P. Newyork. büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r. söz dinlemek. ‹stanbul. Organizations: Theory and Behaviour. J.” in The Reemergence of Small Enterprises: Industrial Restructuring in Industrialized Countries.G. R. A. Drucker. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›. March. Onaran... Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi. Kerr.F. Örgütler. De¤iflim Mühendisli¤i. Grew.G.P. ‹stanbul.F. Loveman.F. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimi art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yarataca¤› ortaya konulmufltur. Bunun sonucu olarak eski yöntemlerle çal›flan. Drucker. Grint.Grow-Hill Book Company. Modern Organizations. Geneva.. (1990). (1991).. Ankara.. (1998). Jeanniere. TODA‹E Yay. Bozkurt ve O. K. T. Çev. yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda.(1994). Piore. Hammer. Çev. Buttenworth Ltd. International Labour Review. Endüstri toplumunda ifl tüm yaflam hâline dönüflmüfltür. H. Macionis. Mc. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Allen. M. (1964). (1993). Schwirian. Managing The Non Profit Organizations. Sabah Yay. Industrialism and Industrial Man. Böylece fabrika. E. Polity Pres. Plummer. G. (1994).

&Jones. (1995). Naisbitt. Çev. (Edit. New York. (1993). Longman. A.. Toffler. Thomson. San. J. No. Preffer.P. Womack. (1993). Geneva. Yay. ‹stanbul. N. B.” Toplum ve Bilim. Dünyay› De¤ifltiren Makine.E and Hickey. ‹stanbul.Der. ‹stanbul. D.A. “Post-Fordist Fordist Geliflmeler ve Dünya ‹ktisadi ‹flbölümünün Gelece¤i. Say›: 56-61. Alt›n Kitaplar Yay. D. MarchApril.Thurman vd) International Labour Office Pub. . Bassil Blackwell.. J. (1993). W. ‹ldeniz. Ünite . (1981). Society in Focus. Oto. Sabah Yay. Senge. ODTÜ Yay. On Business and Work: An Overviev.. Yap› Kredi Yay. Bilgi Toplumu. Turhan Kitabevi. Managing in the Information Society. A. Çev. ‹stanbul Mülkiyeliler Birli¤i Vakv› Yay. Information and Organizations. Bahar. J. N. Relasing Snergy Japanese Style.Ekonomi 49 Masuda Y. Harvard Business Review. (1990). (1993). (1999).2. B. “Does Business Have Any Business in Education?”. Sweden. Work of the Future-The Future of Work.Yay. Örgütün ‹nsan ‹liflkileri Yönü. Deutschland. Örgüt Sosyolojisi. Oscarsson. J.E. Yentürk. in On Business and Work Toward New Frontiers. (1982). 2000 Y›l›n›n Sonras›: Sanayi Sonras› Toplum.” On Business and Work. (1993). Paker. Rürup. Thurman.. J. University of California Pres Ltd. Energin. P.L. Üçüncü Dalga. (1991). C. (1990). ‹stanbul.. Rekabette Üstünlü¤ün S›rr› ‹nsan. (1993). Ter. “Competence and Choice and Work.2. (1987). Roos. Stone. Ankara. (1991). Öncü.. (1970).A. Bireyselleflme ve Yönetim: ‹fl Yönetiminde Devrim.11.V. Do¤ukan. Stinch-Combe. ‹stanbul..A. Tükçesi: Ali Seden. Mc Groger. Third Edition. Beflinci Disiplin.

dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klayabilecek. Din ve toplum iliflkisini.3 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Din Sosyolojik Kurum Kutsal Din D›fl› • • • • Cemaat Altyap›-Üstyap› Sekülerizm Teokrasi ‹çindekiler • • • • D‹N NED‹R? D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ D‹N SOSYOLOJ‹S‹ KLAS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹LERDE D‹N Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Din . Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetleyebileceksiniz. Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptayabilecek. Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klayabilecek ve din sosyolojisi ile dini sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt edebilecek.

normal ve hak din olarak gösterirler. Ancak bu tan›mlardan yola ç›karak dinin tabiat› hakk›n- . K›saca. Üstelik dünyan›n her yerinde dini inanç ya da davran›fl olarak ortaya konulan pratikler birbirinden oldukça farkl›l›k gösterebiliyor. yasa. tap›nak ve ritüelleriyle yaflanan ve bütün toplumu etkisi alt›na alan bir flekilde ya da bir bütünsellikten yoksun bireysel dinî inançlar veya davran›fllar fleklinde ortaya ç›k›yor. Dilimizde kulland›¤›m›z “din” sözcü¤ünün kökeni Arapça olup sözcü¤ün de¤iflik türevleri boyun e¤me. kulluk. Dinlerin büyük ço¤unlu¤unun din hakk›nda da bir tan›m› vard›r ve bu tan›mlarda genellikle kendilerini standart. ceza ve mükafat gibi anlamlarda kullan›l›r. hakimiyet. âdet. Grekçe ve Latince “religion” olarak ayn› zamanda belli bir inanç çerçevesinde ba¤l›l›k ve düzenli olarak yap›lan ritüelleri kapsar. mezhep. cemaat. Resim 3. Do¤rusu bu tan›mlar›n her biri bir dinin kendisini baflka dinlerden nas›l ay›rt etti¤ini görmek aç›s›ndan önemlidir.1 Sözlüklerde bir tanr›ya veya tanr›lara inanmay› ve o tanr›lara tap›nma pratikleri ile ifade edilen din. dinin bir sosyal olgu olarak her yerde varl›¤›n› görüyoruz. itaat. yol.Din D‹N NED‹R? Dünyada gelmifl geçmifl bütün toplumlarda ve hâlen yaflamakta olan bütün toplumlarda din olgusuna rastl›yoruz. Bu olgu ya tam teflekküllü bir kilise. izlenen örnek.

özellikle din sosyolojisi alan›nda en önemli çal›flmalar› yapm›fl ve ifllevselci yaklafl›mlar› formüle etmifl Frans›z sosyolog. Bu tan›mda göze çarpan en önemli unsurlar. Yine de toplumsal yap› ve de¤iflim süreçleri içinde din. Eski oldu¤u ölçüde din. Bu konuda Émile Durkheim’in (1961: 62) tan›m›ndan yola ç›karsak “Kutsal fleylere. Ancak dinin bu flekilde kendini ve dünyay› tan›mlay›fl› belirli bir dinin sosyolojik incelemesi için önemli bir veri olufltursa da dinin sosyolojik tan›m› için yeterli de¤ildir. ay›rt edilebilir bir etken olarak teflhis edilmeye çal›fl›lm›flt›r. Dinin Sosyolojik Tan›m› Din olgusu bütün toplumlarda rastlanacak kadar yayg›n ve eski bir davran›fl örüntüsüdür. dinlerin din tan›m›yla kendini en temelde ay›rt etmesi gerekir.52 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar da sosyal bilimler aç›s›ndan de¤erlendirilebilir bir tipolojiye ulaflmak mümkün de¤ildir. Aksine din sosyolojisi dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik. meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. genifl bir çeflitlili¤e sahiptir. sosyolojik bak›fl aç›s›ndan ay›rt etmek üzere bir tan›ma ulaflma çabalar›nda farkl› sosyolog veya antropologlar›n çabalar›n› görebiliyoruz. Özellikle “Dini Hayat›n ‹lk Biçimleri” isimli eseriyle din sosyolojinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›flt›r. toplumun genel flekillenmesine. sosyolojiyi bir disiplin hâline getirmifl. Onun için öncelikle dinin sosyolojik mahiyetinin ne oldu¤unu ve bu mahiyeti ortaya ç›karmaya çal›flan sosyolojik çabalar› ele alal›m. Dini. ailevi. Bu o dinin iddias›n› ayn› düzeyden hareket ederek reddetti¤i anlam›na gelmez. Bu çeflitlilikte her dinin kendine özgü bir hakikat iddias› vard›r. “kilise” ve “bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar” (yani cemaat) olarak ay›rt edilebilir. Dinin sosyolojik tan›m› ise sosyoloji tarihinde öyle kolay yap›lm›fl de¤ildir. Sosyolojiyi dinsel bir düflünce yap›s›na alternatif olarak o düflünceyi yanl›fllayan bir tez olarak düflünmek de gerekmez. Ancak dinin her toplumda ortaya ç›k›fl tarz› farkl›d›r. Sosyologlar böyle bir tan›ma ulaflmak için epey çal›flm›flt›r. Oysa sosyolojik düflünme ile dinsel düflünme temelden birbirinden farkl›d›r. Genellikle her din kendine göre “do¤ru din” hakk›nda kendini iflaret eden bir tan›ma sahiptir. . Aksi taktirde sosyoloji kendini bir anda teolojik bir tart›flman›n içinde bulabilir. Bu aç›dan sosyolojik olarak dinin tan›m›n›n. o davran›fl› dinsel olarak nitelemeyi gerektirecek olan›n ne oldu¤una dair genel kurallar› belirlemeye çal›fl›r. ancak onlar›n da ço¤u din hakk›nda kendi öznel tan›mlar›n› gelifltirmekten geri durmam›flt›r. Hangi tür davran›fllar›n dinsel olarak nitelenebilece¤i ve genel olarak sosyolojik bilginin bir nesnesi olarak dinin nas›l teflhis edilece¤i hususu sosyologlar aras›nda tart›flma konusu olmufltur. Bunu yaparken dinin kendini tan›mlay›fl›yla kendini bir tart›flman›n içine sokmamas› önemlidir. Dinin kendini tan›mlay›fl› kadar dünyay› da inananlar›yla inanmayanlar›yla tan›mlay›p tasarlamas› söz konusudur. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi -Kilise diye an›lan bir tek ahlâkî toplulukta birlefltiren inanç ve pratikler. “kutsal”. onlara taraftar olanlar›n tümü”nü ‘din’ olarak ay›rd edebiliriz. siyasi. Bu fark› sosyoloji lehine bir farkl›l›k olarak düflünmek gerekmiyor. Bunun için din sosyolojisinin her fleyden önce bir din tan›m›na sahip olmas› gerekir. Aksine toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsü olarak binbir çeflitlili¤e sahip olan din olgusunda ortak olan›n ne oldu¤unu. Oysa sosyal bilim dünyan›n her yerinde karfl›lafl›lan bir olgu olarak dinin mahiyetine dair tarafl› olmayan bir tan›ma ulaflmak durumundad›r. Émile Durkheim (18581917).

bir nehir veya herhangi bir cisim kutsal olabilir. hatta görünürde en din d›fl› toplumlarda bile rastlanmaktad›r. geliflmiflli¤i. Bu kutsal say›lan fleylerle insanlar›n kurduklar› iliflkilerin toplumda bir etkisi. bir a¤aç. Bu ay›r›m da topluluk duygusunu canl› tutan bir tutumdur. bir sembol. bir odun parças›. Kutsaldan ise sadece Tanr›lar veya kutsal ruhlar kast edilmez. Bir tafl. Totem düflüncesinin nas›l do¤mufl olabildi¤ini. Kutsal anlay›fl› etraf›nda toplumda oluflan birliktelik duygusu toplulu¤un bizatihi temelidir. Sosyoloji bu kutsallar›n bizatihi kendi etkilerinin var olup olmad›¤› sorusuyla ilgili de¤ildir. Durkheim dinin en ilkel biçimlerinden en karmafl›k ileri biçimlerine kadar hepsinde kutsal ve din d›fl› ay›r›m›n›n ortak bir özellik oldu¤undan hareketle. basitli¤i ya da ilkelli¤ine paraleldir. . basketbol oyunlar›ndaki) sembolizm türlerine bakarak tahmin etmek zor olmaz. Bunlar›n en ilkel toplumlarda totemler fleklinde ortaya ç›kt›¤›n› görebilece¤imiz gibi daha ileri toplumlarda daha karmafl›k flekillerde ortaya ç›kt›¤›n› görebiliriz. Bu ay›r›mlar›n karmafl›kl›¤› veya basitli¤i söz konusu toplumlar›n da karmafl›kl›¤›. Resim 3. Topluluk sembollefltirdi¤i kutsallar üzerinden asl›nda kendi topluluk s›n›rlar›n› oluflturur ve kendisini baflkalar›ndan ay›r›r. Her tak›m› temsil eden sembolün zamanla fanatik taraftarlar› için fetiflleflme sürecine girdi¤ini görebiliyoruz. Ona göre bütün toplumlar her fleyi “kutsal” ve “din d›fl›” fleklinde ay›ran bir kategorilefltirme sistemine sahiptir. sonuçlar› veya tezahürleri vard›r.2 Hemen hemen dünyan›n her yerinde ço¤u futbol taraftar› için tuttuklar› tak›m›n formas› kutsald›r. Totemizm düflüncesinin modern dünyada da örnekleri hayat›n içinde bolca bulunur. Kendilerine atfedilen inanc›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› ile ilgili asla bir fley söylemeksizin insanlar›n onlara yak›flt›rd›klar› özellikler dolay›s›yla kendi davran›fllar›n› belirlemeleri sosyolojik aç›dan önemli bir durumdur.Din 53 Kutsal ve Din D›fl› Kutsal kavram› Durkheim’›n bütün toplumlar› incelerken baz ald›¤› kavramlardan biridir. Önemli olan her kutsal say›lan nesnede sembolik bir yan olmas›d›r. Bütün kutsall›k anlay›fllar›nda bu tarz bir toplumsal özdeflli¤in izlerini bulmak mümkündür. bir ev. Ünite . Bu ölçüde geniflletilmifl bir kutsall›k hemen hemen her yerde bulunabilir. Bir toplum ne kadar ilerlemiflse o kadar karmafl›klaflm›fl olup kutsal ve din d›fl› ay›r›mlar› da o ölçüde bundan etkilenmifltir. Kutsal›n bir fleyi temsil ediyor olmas› söz konusudur.3. Din de Durkheim’a göre “kutsal fleylere yani bir kenara ayr›lm›fl ve tabulaflm›fl fleylere iliflkin birleflik bir inançlar ve davran›fllar sistemidir”. Din de bir bak›ma bu ay›r›ma dayan›r. sosyolojik olarak dini en kolay bu noktada teflhis edebilece¤imizi söyler. Kutsal say›lan nesnelerin kendi özünde bir kutsall›k olup olmamas› da sosyolojik aç›dan anlaml› bir soru de¤ildir. Bu tür davran›fllara dünyan›n hemen bütün toplumlar›nda. günümüzdeki reklam ve oyun (futbol.

Resim 3. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü Dinlerin en önemli ifllevlerinden birisi mensuplar›n› ortak bir inanç etraf›nda birlefltirmeleridir. Din paylafl›lan bir anlam sistemi oluflturdu¤u için insanlar›n dünyay›.54 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Asl›nda modern seküler toplumlarda da görünürde bir kurumsal din söz konusu olmad›¤› hâlde kutsall›k atfedilmifl baz› sembollerin bu tür ifllevleri yerine getirdi¤ini görebiliriz. Bu ortak anlam sisteminin paylafl›m› dünyaya dair derin bir düzenlilik ve anlaml›l›k hissi verir. Dinin yeterince güçlü olmad›¤› toplumlarda bile bunun yerini de¤iflik düzeylerde büyük veya küçük çapl› ideolojiler al›r. kilisesi fabrikalar olarak bafltan sona bir kutsall›k aray›fl›yla bezenmifl oldu¤unu görüyoruz. tanr›y› ve kendilerini nas›l alg›layacaklar›na dair ortak bir anlay›fl ve alg› sistemi oluflturur. Hristiyanlar ve Yahudiler hep birlikte ya¤mur duas›ndalar. kutsallaflt›rma sadece bilinen geleneksel dinlerde söz konusu de¤ildir. Ayn› inanc› paylaflan insanlar dünyaya ayn› pencereden bakarlar ve o pencereden ayn› fleyleri gördüklerini düflünürler. Bir ya¤mur duas›na ç›kan insanlar yapt›klar› duan›n sonunda ya¤murun ya¤abilece¤ine inan›rlar. cenneti insanlar›n haf›zalar›. mücadele sürecine atfedilen kutsall›k. dualar›n›n kabul edilmedi¤ine hükmederek inançlar›na sadakatlerini sürdürürler. Genellikle cemaatlerin gerçeklik hakk›ndaki ortak bilinç ve . Esasen bu ortak alg› ve inanç sistemleri ad›na din denmese de toplumun kuruluflunun temel bir düzeyidir. Farkl› bir ifadeyle. Cemaat ortak inanç ve alg›ya dayal› olarak oluflan toplulu¤u baflkalar›ndan ay›racak bir bilinci de gelifltirir. bütün toplumlar›n ancak bu ortak alg›lar sistemiyle var olabildi¤ini vurgular. Fenomenoloji ve etnometodoloji gibi yaklafl›mlar. toplumu.3 Kutsal topraklarda. D›flar›dan bakanlar için genellikle bir anlam ifade etmeyen ritüellerin devam› ancak bunlara dair ortak kabullerin oluflmas›yla sürdürülebilir. Din bu ortak alg›lar sistemini en iyi düzenleyen mekanizmalardan biridir sadece. Kendisi dinleri aflacak bir pozitivist felsefe iddias›nda sosyolojinin kurucusu Auguste Comte’un da nihayetinde idealize etti¤i dünyay› bir tür pozitivizm dini olarak tasarlad›¤›n› biliyoruz. Ateist baz› toplumsal hareketlerde de bile yarat›lan flah›s kültleri. Bat› fieria’da Müslümanlar. Kaynak: http://www.com/2010/11/west-bank-muslims-jews-and-christians-pray-for-rain/ Dinin inanç paylafl›m›n›n en do¤rudan toplumsal sonucu cemaatleflmedir.loonwatch. Ya¤mur ya¤mad›¤› takdirde ise genellikle ibadet ettikleri tanr›n›n ya¤mur ya¤d›ramad›¤›na veya bu yapt›klar›n›n etkisiz ve anlams›z bir fley oldu¤una de¤il. Bu durum ortak inanc›n sürdürülebilmesi için genellikle iflleyen bir mekanizmad›r. Bu dünyan›n peygamberleri bilim adamlar›. ölümlerin flehitlikle nitelenmesi gibi durumlar da din sosyolojisi aç›s›ndan incelenmeyi hak eder.

Ünite . Dini cemaat böylece insanlara bir kimlik (identity) verirken baflkalar›ndan ayr›flmay› da (difference) ö¤retir. Özellikle ‹ngiliz filozof Thomas Hobbes taraf›ndan dillendirilen meflhur “insan insan›n kurdudur” ifadesinin arka plan›nda insan toplumlar› hakk›ndaki bu gözlem vard›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ‹nsan sosyal bir varl›kt›r. Do¤al durumda.3. Asl›nda dinin sosyolojik tezahürleri aç›s›ndan en önemli boyutu belki de cemaat boyutudur. Dini D ‹ Khiç K A önemsemeyen T baz› insanlar›n kimi davran›fllar› dinsel olabilir. Küçük veya büyük insan topluluklar› insan›n yeryüzündeki seyrinin vazgeçilmez görünümünü oluflturmufltur. Locke ve Montesquieu gibi ayd›nlanma filozoflar›n›n as›l amaçlar› insan›n nas›l olup da toplum hâlinde yaflamaya bafllad›¤›n› anlamakt›. lemedi¤imiz dönemlerde de tek tek veya da¤›n›k biçimde yaflam›fllar m›d›r yoksa bafltan beri toplum hâlinde mi var olmufllard›r? fiayet bafltan beri toplum hâlinde deT E L E V ‹ Z Sonradan YON ¤illerse insanlar hangi nedenlerle toplum hâline yaflamaya bafllad›lar? herhangi bir nedenle toplum hâlinde yaflamaya karar verildiyse. Her dinsel davran›fl tam teflekküllü bir dine mensup olmay› gerektirmeyebilir. O yüzden dinin sosyolojik incelemesi çok genifl bir davran›flS O R U lar yelpazesini içerebilir. Sonuç olaS‹ZDE olarak dinrak burada sosyolojik olarak ay›rt edilebilecek bir din tan›m› SIRA ile genel sel davran›fl aras›nda da bir ay›r›m yap›labilir. Her dinsel davran›fl mutlaka bir dine ait olmay› gerektirmeyebilir. rekabet ve düflmanl›k hâlinde bulundu¤unu görebiliyoruz. ‹nsan do¤as› üzerine tart›flan Rousseau. yani do¤as›nda. dini hiç önemsemeyen baz› insanlar›n baz› davran›fllar› dinsel olarak nitelenebilir. ‹nsan›n bu durumu de¤iflik dönemlerde baz› düflünürler veya K ‹ T A P ‹nsanlar bisosyologlar taraf›ndan üzerinde ciddiyetle durulmufl bir konu olmufltur. Gerçekten de bir taraftan insanlar›n sürekli birbirleriyle çat›flma. ‹nsan›n do¤as›nda nas›l bir varl›k oldu¤u hususunda birbirleriyle ihtilafa düfltülerse de hepsi insan›n do¤a durumu hakk›nda çaresiz bir düflünce içindeydiler. Tarihin yaz›l› veya yaz›l› olmayan en eski dönemlerine giAMAÇLARIMIZ dildi¤inde bile insan varl›¤›n›n bir toplum içinde cereyan etti¤ini görürüz.Din 55 alg›s› inananlarla inanmayanlar› veya bu ortak alg›y› paylaflanlarla paylaflmayanlar aras›nda bir ay›r›ma da gider. Hayatlar›n›n merkezine dini L ‹ M koyan inDÜfiÜNE sanlar oldu¤u gibi. yani özünde “iyi” oldu¤u anlat›lan insan için ge- AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bu vurgular dolay›s›yla insanlar›n toplum hâlinde yaflamaya bafllamalar› bir tür muamma olarak görülmüfltür. Ayn› fleyi di¤er sosyal düflünürler de merak etmifllerdir. Çünkü do¤al durumunu bilimsel imkânlarla hiç kimsenin hiç bir zaman bilme flans› olmayacakt›. Çünkü dinin do¤rudan etkisi yol açt›¤› bu grup bilinci. dayan›flma örüntüleri ve bunun üzerinden girilen ittifak veya çat›flmalard›r. Toplumsal düzeyde dinin devrede oldu¤u hadiselerin bafl›nda bu cemaat boyutu gelmektedir. bu karar nas›l oldu da hiç de¤iflmedi ve insan karakterinin vazgeçilmez bir parças› hâline geldi? Bu sorular özellikle insanlar›n birbirinin kurdu oldu¤unu gözlemledi¤imiz du‹NTERNET rumlarda akla çok daha kolay düflen sorulard›r. ‹nsanlar›n bir toplum hâlinde yaflad›klar› bütün durumlarda ölesiye ve öldüresiye bir rekabet içinde bulunduklar› vurgulanm›flt›r. Dinin sosyolojik görünürlü¤ü de yine bu cemaat boyutunda olmaktad›r. Dinin inananlar› gerekti¤inde tam bir grup bilinci içinde inanmayanlara karfl› bir birlik ve dayan›flma davran›fl›na kolayl›kla girerler. Do¤al durum hakk›ndaki bütün öngörüler bir yandan insanlar›n nas›l toplum hâline geldiklerini aç›klamaya çal›flan senaryolard› ama bir yandan da bu senaryolar› tetikleyen fley gelecekte kurulmas› hayal edilen dünya imgesiydi.

Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi ‹nsan›n toplumsal bir varl›k olmas› böylece tart›fl›lmaz bir gerçek olarak kabul edilmifltir. di¤er yandan bu toplumsall›¤a efllik eden vazgeçilmez ortak baz› kurumsal özellikler üzerinde durulmufltur. Çünkü insan kelimesi “ünsiyet” (al›flma. Dolay›s›yla insan›n do¤as› denilen fleyin ne oldu¤u üzerinde her halükârda bitimsiz bir tart›flma olsa bile bu do¤an›n en tart›fl›lmaz yan› onun toplumsal bir gerçeklik oldu¤udur. insan olma) anlamlar›yla tan›m gere¤i baflka insanlar›n varl›¤›n› kaç›n›lmaz k›lar. Burada kurum. insan özgürlüklerini alabildi¤ine tan›yan bir düzen olacakt›. Din ve Siyaset ‹liflkisi Bütün toplumsal oluflumlar›n kendi içlerinde bir liderlik. Bu iliflkiye dayal› olarak rejimler teokratik veya seküler rejimler aras›nda farkl› örneklerle çeflitlenir. ›s›nma. Ne kadar eski olursa olsun ve nerede olursa olsun insanlar›n öte dünyayla. insan toplumsall›¤›n›n kendileriyle tezahür etti¤i ve hiç bir toplumda eksikli¤i görülmeyen toplumun varolufl dayana¤›n› oluflturan davran›fl örüntüleridir. görünen dünyan›n ötesiyle ilgilendikleri.56 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar lecekte kurulacak düzen insana güven esas›na dayal›. Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. O yüzden insan ancak baflka insanlar›n varl›¤›yla insan olabilen bir varl›kt›r. Çünkü genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. Bu da din kurumudur. fiimdi din kurumunun di¤er baz› önemli kurumlarla olan iliflkisini inceleyelim. Ancak sosyologlar. Toplumsal kurumlar. Siyasal düzeyi olmayan hiç bir toplum yoktur. Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. bu toplumsall›¤›n kendisinde ortak veya ay›rd edici baflka nitelikler de aram›flt›r. nereden gelip nereye gittikleriyle ilgili sorular› anlamland›rd›klar› ve toplumda kutsal ve din d›fl› alanlar› oluflturup tan›mlad›klar› belli bir davran›fl düzeyi daha vard›r. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. ‹flte din de böylesi bir kurumdur. Ancak teokratik say›lan rejimlerde dinin gerçekten de o rejimin hedefini mi belirledi¤i yoksa o siyasetin dini inançlar› kendi meflruiyetini sa¤lamak için bir araç olarak m› kulland›¤› kolay ay›rt edilebilen bir . ‹nsan toplumsall›¤›n›n ortaya ç›kt›¤› yerlerde toplumsal farkl›l›klar›n üzerinde de bu nedenle durulmufl. Sonuçta bütün bu yaklafl›mlar›n bir yandan da cevab›n› arad›klar› ana soru toplumlar›n nas›l var olabildi¤iydi. Dinin devlet yap›s›n› veya siyaseti tamamen belirledi¤i örneklere teokratik rejim(ler) denir. Bu iliflkiler genel olarak “siyasall›k” diyebilece¤imiz bir düzeyi iflaret eder. Böylece hangi insan toplumsall›¤›na göz at›l›rsa at›ls›n görülebilecek asgari düzeyde paylafl›lan davran›fl örüntüleri tespit edilmeye çal›fl›lm›flt›r. Ne kadar eski zamanlara kadar gidilebilse orada insanlar›n küçük veya büyük toplumlar hâlinde yaflamalar›n›n bir alternatifi bulunam›yor. ‹nsan kelimesinin kendisi bile ancak baflka bir insan›n varl›¤›yla tamamlanan bir anlam içeri¤ine sahiptir. ‹flte toplumsall›k insan›n do¤as›n›n bir parças› olarak insan›n ortaya ç›kt›¤› her yerde ve her zaman rastlanan bir olgu olmufltur. yönetim ve iktidar iliflkileri ortaya ç›kard›¤› tespit edilmifltir. gündelik dilde kullan›lan ve baz› örgütlenmeleri ifade etmek üzere kullan›lan kurum sözcü¤ünden farkl› olarak davran›fl örüntülerini ifade eder. Bu toplumsall›k ise bizatihi do¤al olan› iflleyerek onu do¤a d›fl›na ç›kararak var olabiliyor.

yap›s› ve kodlar› farkl›laflabilir ancak aile hayat› olmayan hiç bir topluma rastlanmaz. Sekülerleflme dünyevileflme anlam›nda kullan›l›r. Bu arada toplumlar sanayileflmenin ve kentleflmenin de etkisi alt›nda siyasal düzenlerinden görece ba¤›ms›z olarak sekülerleflebiliyor. Bu aile hayat›n›n flekli.Din 57 durum de¤ildir. Ancak laikli¤in her yerde ayn› flekilde uygulanmamas› da din ve devlet aras›ndaki iliflkileri düzenleme kapasitesini düflürmektedir. O yüzden siyasi çat›flmalar›n bir ço¤unda dinin önemli bir unsur olarak ortaya ç›kt›¤› görülür. Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifllev gördü¤ü hâlde farkl› dinler aras›nda da bir çat›flma etkeni olarak çal›flabilir. ‹ngiltere ve ‹rlanda aras›nda. Özellikle Yahudilik. Ünite . H›ristiyanl›k ve ‹slam gibi dinler kiminle evlenilebilece¤i veya evlenilemeyece¤ini belirlemede ve neslin devam›n›n hangi iliflkiler düzeni içinde sa¤lanabilece¤ine dair aile kurumunu flekillendiren de¤er yap›lar› ve kurallar ortaya koymufllard›r. Burada siyasal bir etki alt›nda laikleflme ile sekülerleflme aras›nda bir ay›r›m yapmak mümkündür. . Din ve Aile ‹liflkisi Bütün toplumlarda biyolojik ve kültürel yeniden üretimi temin etmek üzere belirgin bir biçimde “aile” denilebilecek bir davran›fl örüntüsü bulunur. Orta Ça¤ Avrupa’s›nda otuz ve yüzy›l olarak bilinen din çat›flmalar› yüzünden milyonlarca insan öldükten sonra kilise ve devletin birbirinden tamamen ayr›flt›r›lmas› yönünde genel bir ortak ak›l geliflti. Sekülerleflmeyi insanlar kendi tercihleriyle veya toplumsal hayat›n veya siyasal düzenin etkisiyle yapabilirler. Fransa ve bir çok örnekte laiklik devletin tarafs›zl›k ilkesi yerine kendisi dinler aras›nda bir din gibi çal›flmakta oldu¤undan dinler aras›ndaki çat›flmay› daha da art›ran örnekler ortaya koymufltur. Ayn› flekilde ‹srail’in hem devlet olarak varl›¤› hem de bütün yay›lmac› politikalar› Yahudili¤in bir okuma biçimine dayand›r›l›r. Baz› kullan›mlarda sadece siyasal düzenin bir özelli¤i olan laiklik (laicite) den ay›rt edilebilir. Bu ak›l ile laiklik din ve devlet iliflkilerini düzenleyen bir ilke olarak ortaya ç›kt›. Günlük hayat›n veya siyasi düzenin dinin etkisinden ar›nmas›d›r. Bu kurallar›n en önemlilerinden birisi ensest yasa¤›d›r. Ayr›ca aile içindeki statüler ve bunlara uygun rollerin belirlenmesinde de dinin ahlaki söylemi aile bütünlü¤ünü koruma do¤rultusunda oldukça etkili olmaktad›r. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. ‹ran ve Suudi Arabistan’›n siyaset biçimine ‹slam ad›na muhalefet eden Müslümanlar oldu¤u gibi ‹srail’in siyonist politikalar›na daha do¤ru bir Yahudilik yorumu ad›na fliddetle muhalefet eden Yahudiler de bulunmaktad›r. ‹slam’›n (veya asl›nda ‹slam’›n bir yorumunun) devletin kurumsal yap›s›n› ve hedeflerini belirledi¤i ‹ran’da veya Suudi Arabistan’da bütün siyasetler dinin kurallar› veya hedefleriyle meflrulaflt›r›l›r. Kendileriyle evlenilmesi yasak olanlar›n belirlenmesi tamamen din kaynakl› bir konudur.3. Irak’ta ve Pakistan’da fiiilerle Sünniler aras›nda veya yine ‹srail ile bölge halklar› aras›ndaki çat›flmalarla din unsuru önemli bir rol oynuyor.

Ço¤u durumda fakirlerin durumunu gözeten din egemen s›n›flar› rahats›z eden bir yaklafl›m› da temsil edebilir. Protestan ahlak› aras›nda bir iliflki tespit etmifltir. yönetim. Bu konuda en somut örnek politeist inançl› site toplumlar›d›r. uygulamalara veya davran›fl örüntülerine yani “e¤itim” davran›fl›na sahiptir. gibi) do¤al yap›s›n›n üzerine de¤erler yüklemifllerdir. Kaynak: Mustafa Ayd›n. Bu toplumlarda aile kurumu dinden daha güçlüdür. boflanma. Burada ailenin pek çok motifi kutsal hâle gelmifltir. dolay›s›yla da ailenin dini belirlemesi daha ön plandad›r. vb.. atalar ruhu. Max Weber kapitalizm ile kapitalizmin ortaya ç›kt›¤› ba¤lamda mevcut olan. Her fleyin bir Tanr›s› vard›r: Do¤um Tanr›s›. tüketim ve paylafl›m iliflkileri ortaya koyarlar. O yüzden dini kitlelerin afyonu olarak görmüfltür.58 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Daha baflka tarihî örnekler de göz önünde bulundurulursa din-aile aras›ndaki iliflki konusunda flu sonuçlar ileri sürülebilir: a) Yüksek tipli dinler (salt toplumsal etkileflimlerin ürünü olmayan din) aileye etki ederek onu yeni bafltan flekillendirmifltir. Din özgürlükleri de o yüzden her fleyden önce belli bir dinin e¤itiminin önünde bir engel olup olmamas›yla ilgilidir. Bilinen bütün dinler kendi anlay›fllar›n› sonraki kuflaklara en sa¤l›kl› biçimde aktarmay› önemserler. Kurumlar Sosyolojisi. Dinde ifllemekte olan tarihsel süreklilik mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de iflliyor olmas› sayesinde sa¤lan›r.. bu da “ekonomi” dedi¤imiz davran›fl örüntülerini görünür k›lar. Ayr›ca din bir zihniyet dünyas› olarak insanlar›n ekonomik davran›fllar›n› da belirler. Dinlerin t›pk› siyasette oldu¤u gibi mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›r›p onlar›n ma¤duru olan kitlelerin de bu durumu kolayl›kla kabullenmelerini sa¤lamak gibi bir ifllevi olabiliyor. Bereket Tanr›s›. tarzlar›n› aktarmak üzere baz› düzenlemelere. kültürünü. Meselâ Yahudilik. atalar kültü gibi. aileye ait mallar›n kullan›m›. neslin devam›n› sa¤lamas›. Dolay›s›yla dinlerin varl›¤› bizatihi güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. miras. Burada aile kendi yap›s›na uygun bir din gelifltirmifl bir kült oluflturmufltur: Ocak kültü. belli kurallara ba¤lanm›flt›r. püriten ifl ahlak› ve çok çal›flmay› sal›k veren. evin belli köfleleri kutsald›r. gibi. . Ekonomide paylafl›m› da mutlaka sal›k veren bir dinî anlay›flla birlikte kapitalist bir geliflmenin nas›l yaflanabilece¤i de bu ba¤lamda sorulan bir soru olmufltur.. Oysa dinin ayn› zamanda yard›mlaflma a¤lar›n› harekete geçiren ve onlar› dini yaflam›n bir parças› hâline getiren boyutlar› daha belirgindir. Aile reisi. vb. Buna göre evlenme flekli. Ankara: Vadi Yay›nlar›. b) Toplumsal flartlar›n ürünü olan dinler ise di¤er kurumlar›n etkisi ve belirleyicili¤inde oldu¤u kadar. Bu iliflkiler üzerinde de dinin düzenleyici kurallar› var oldu¤u için din ve ekonomi iliflkisi özel bir öneme sahiptir. Hristiyanl›k ve özellikle ‹slam aile konusunda ayr›nt›l› kurallar getirmifl ve onun (iki ayr› cins aras›nda meydana gelmesi. vb. kad›n ve erke¤in konumu. do¤al/sosyal bir birlik olan aile taraf›ndan da flekillendirilmifllerdir. Din ve E¤itim ‹liflkisi Yine bütün toplumlar gelecek nesillere sahip olduklar› anlam kodlar›n›.. ocak. 1997. Marx’›n yaklafl›m› dinin egemen s›n›flar›n hizmetinde bir üstyap› kurumu oldu¤u yönündedir. karfl›l›kl› haklar ve ödevler. Din ve Ekonomi ‹liflkisi Bütün toplumlar bir üretim. Bu ifllevi dinin hakim s›n›flar›n ç›kar›na çal›flt›¤› durumlar› ortaya ç›kar›r. keyfî ve geçici olmamas›.

Baz› toplumlarda ekonomi. Müslümanlar. Altyap› her zaman kendi ihtiyaçlar› temelinde belli bir aile. Ünite . Hiç bir toplum için özü itibariyle dinin veya di¤er sosyolojik kurumlar›n daha belirleyici oldu¤u yönünde bir saptama yap›lamaz. ekonomi. Peki bu belirlenimcilik iliflkisinin baflka türlü cereyan etti¤i örnekler yok mudur? ‹deolojik yap›lar›n ve bilhassa dinin ekonomik davran›fl› belirledi¤i örnekler çokça bulunabilir.3. bilhassa siyaset veya din taraf›ndan veya aile yap›lar› taraf›ndan belirlendi¤i toplumlar veya durumlar da söz konusudur. Ancak Althusser’e göre hangi kurumun hangi toplumda son kertede belirleyici olaca¤›n› yine ekonomi belirler (üst-belirlenim) diyerek Marx’›n b›rakt›¤› bofllu¤u kendince kapat›r. bir aile ve bir e¤itim düzenini üstyap› olarak belirler. feodal üretim biçiminde insan eme¤i çok merkezî oldu¤u için aile de bu ihtiyaçlara göre genifl aile olarak flekillenir. Örne¤in. di¤er bütün kurumlar de¤iflken olarak düflünülür. siyaset ve ideoloji ayaklar› üzerine oturur. aile veya e¤itim durumu bu toplumlar›n önceliklerini belirleyebilir. Bu kurumlar›n her birinin mutlaka toplumun oluflumunda çok önemli bir yeri vard›r ancak muhtemelen her toplumda bu kurumlar›n ayr› a¤›rl›klar› veya di¤er kurumlara karfl› belirleyicilikleri olabiliyor. Toplumlarda hangi kurumlar›n daha belirleyici olaca¤› toplumun tarihine. Örne¤in. bir siyaset. dinamizmine göre de¤iflir. belki de ileri kapitalist toplumda giderek geliflen teknoloji insan eme¤inin önemini azaltt›¤› ölçüde aile hayat› gevflemeye yüz tutmufl en az›ndan çekirdek aileye do¤ru bir geliflim kaydedilmesine yol açm›flt›r. Yahudiler. örne¤in. Böylece ekonomi sabit. Bu durumda toplumun baflka kurumsal örüntüleri. ‹slam’›n da toplumu bafltan afla¤›ya yap›land›rd›¤› örnekler çoktur. Ancak bütün bunlar her yerdeki Yahudilerin. Ekonominin tam da Marksist anlamda di¤er bütün kurumlar› belirledi¤i toplumlar olabildi¤i gibi. Budistler veya Mormonlar›n içinde dinin emir ve yasaklar›n› gözeterek ve sadece bunlar› gözeterek bir hayat kurman›n öncelendi¤i örneklerin yan› s›ra dinî emirlerin bu toplumlar taraf›ndan hiç önemsenmedi¤i. Belirlenimcilik tek tarafl› de¤ildir. Din yine var olmaya devam etse de belirleyicili¤i azal›r. H›ristiyanlar. Ayn› flekilde Amerika’daki Mormonlar dinin toplumu flekillendirdi¤i tipik toplum biçimlerindendir.Din 59 Dolay›s›yla toplumun dayand›¤› bu kurumsal olgular aras›nda din de bulunuyor. Max Weber (1864-1920) ise özellikle ekonomi ile din aras›ndaki belirlenimcilik hususunda dinin öneminin Marksist literatürde fazla küçümsenmifl olmas›na karfl› önemli bir tezi ifade etmifltir. bir din. Altyap› ekonomi yani maddi üretim iliflkilerinden oluflur. Müslümanlar›n veya Mormonlar›n bütün eylemlerindeki tek motivasyonlar›n›n din oldu¤u anlam›na gelmiyor. bir ideoloji. ‹nsanlar› bir dinî inanç etraf›nda topland›klar›. Karl Marx (1818-1883) toplumu alt yap› ve üstyap› aras›ndaki bir belirlenim iliflkisi olarak tan›mlam›flt›r. Oysa modern kapitalist toplumda. görece sekülerleflmifl örnekler de var olabilir. harekete geçip o inanc›n flekillendirdi¤i bir toplumu kurmaya çal›flmalar› s›kça görülen örneklerdendir. Ona göre toplum yap›s› ekonomi. ‹srail devlet ve toplumunun tüm flekillenifli dinin anlamland›rd›¤› bir çerçevede gerçekleflir. Bu durumda dindarl›¤›n içeri¤i veya etkinli¤i di¤er kurumsal örüntülerin belirleyicili¤i alt›nda kal›r. baz› toplumlarda siyaset baflka baz› toplumlarda da ideolojik saç aya¤› belirleyicidir. siyaset. Onun Protestan Ahlak› ile kapitalist ruh aras›ndaki çekicili¤e dair görüflleri bir ekonomik olgu olarak kapitalizmin oluflumunda bir . Yap›salc› Marksizmin ünlü düflünürü Louis Althusser tam da bu kurumlar aras›ndaki belirlenimcilik (determinizm) iliflkisini Marx’›n altyap›-üstyap› eksenine üçüncü bir boyut getirerek aç›klar. Çocuk say›s› özellikle eme¤iyle geçinenler için ekonomik olarak da güçlü olmay› getirir.

Bu katk›n›n mahiyeti kuflkusuz tart›fl›labilir. Telhis’ül Aksâm li-Mezâhibi’l Enâm. fiehristani. fakat buradaki konuyu DÜfiÜ N E L ‹ M tamamlamak için önceden diyebiliriz ki. E¤itimini Horasan’›n yan› s›ra Nisabur. O yüzden sosyolojik bilginin kökeD‹KKAT T E L E V ‹olarak Z Y O N flekillenmeye bafllad›¤› 19. Musâraâtü’l Felâsife. Ancak baflka insanlar›n hayatlar›na dair bu ilgi kuflkusuz din sosyolojisinin bütün ihtiyaçlar›n› karfl›layacak kadar flekillenmifl de¤ildir. Bir süre Ba¤dat’a dersler vererek ö¤renci yetifltirmifltir. O yüzden Bat› dünyas› co¤rafi kefliflerin sonucunda karfl›laflt›¤› yabanc› . rak çok daha eskilere Bu ba¤lamda Orta Ça¤ H›ristiyan kozmolojisinin di¤er insanlar ve inançlar hak‹NTERNET k›ndaki görüfllerine karfl›l›k ‹slam dünyas›nda çok daha eski bir literatür vard›r. Yahudilik ve H›ristiyanl›¤›n d›fl›nda kalanlar paganistler olarak önemsenebilecek bir çeflitlilik arz etmiyordu. Eserleri aras›nda en bilineni. Aksine bu belirlenimcili¤in tek tarafl› olmad›¤›n› ve özellikle kapitalist bir ahlak ile diS O R U nin bir araya gelmesinin bir tarihsel olay› meydana getirdi¤ini söyler. Bu eserlerde farkl› dinler kendi kavramlar›yla tan›t›l›rken bir tür fenomenolojik veya anlamac› din sosyolojisi çabas›n›n ilk örnekleri de verilmifl. Abdulkerim (ö. vekilli¤ini yapt›¤› vezire ithaf etti¤i Kitâbü’l Milel ve’n Nihal’dir. D‹KKAT ‹nsan toplumlar›n›n D ‹ K K A T oldu¤u her yerde din var olsa da dinin hem her toplumdaki belirleyicili¤i ve hem de görünüm biçimi farkl› olabilmektedir.60 SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE dinsel zihniyet olarak Protestanl›¤›n çok önemli bir katk›s› oldu¤una dairdir. 548/1153) Horasan’›n fiehristan bölgesinde do¤mufl. Târihü’l-Hükema ve el-Mebde’ ve’l Meâd adl› eserleri say›labilir. Din ile di¤er sosyolojik SIRA S‹ZDE kurumlar aras›nda hangisi toplumun flekilleniflinde daha belirleyicidir? DÜfiÜNEL‹M D‹N SOSYOLOJ‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O T RA U P SIRA S‹ZDE 1 AMAÇLARIMIZ K S‹ OT R AU P Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› D‹KKAT TEL EV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimi genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. yaflay›fllar›na ve dinlerin ortaya ç›k›fllar›na dair önemli sosyolojik verileri ‹NTERNET içermektedir. H›ristiyanlar için de insanlar yeterince tan›mlanm›fl ve s›n›rl› bir çeflitlili¤e sahipti. ve Heretik Grup ve Düflünceler için K›lavuz) isimli eseri bu ‹ T A P alandaki en önemli öncü metinlerdir. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok danini bir disiplin ha gerilere götürebiliyorsak dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olaSIRA S‹ZDE götürebiliriz. Ancak farkl› dinlerin tabiat›na. Bat›’da ise H›ristiyanl›¤›n veya Yahudili¤in baflka dinlere olan ilgisi nispeten daha zay›f kalm›flt›r. Weber ekonomik belirlenimcili¤e tam karfl› bir alternatif olarak din belirlenimcili¤ini savunmaz. Kelam. farkl› dinlerin inançlar› kendi kavramlar›yla anlat›lmaya çal›fl›lTELEV‹ZYON m›flt›r. Muhammed b. Yahudilik ‹srailo¤ullar›n›n d›fl›nda kalan insanlar›n tamam›n› gentile (Yahudi olmayanlar) olarak neredeyse tek bir kategoride de¤erlendirirken inançlar›n› önemsiz ve ilgilenmeye de¤mez olarak görmüfltür. BüAMAÇLARIMIZ yük ‹slam bilginlerinden fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal (Dinler ve Heretik Gruplar) isimli eseri ile Endülüslü büyük alim ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal K (Dinler. felsefe ve dinler ve mezhepler tarihi alan›nda önemli eserler vermifl bir ‹slam alimi. Afla¤›da bu konuya tekrar dönece¤iz. Bu eserinin yan› s›ra el-‹rflâd ilâ Akaidi’l ‹bâd. Harizm ve Cürcan’da sürdürmüfltür.

Comte. Feuerbach dinin tabiat›n› ve ortaya ç›k›fl flartlar›n› anlamaya çal›fl›rken Marx için her fley çok belliydi. Daha sonra Durkheim’›n dinin özünü ve kökenini bulmak üzere ilkel dinler üzerine yapt›¤› ve Dini Hayat›n Temel Biçimleri bafll›¤› alt›nda toplanm›fl çal›flmalar› ile Weber’in Marx’›n maddeci yaklafl›mlar›na bir tür reddiye gibi alg›lanm›fl olan Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli eseri din sosyolojisi alan›n› disipline eden temel referanslar› oluflturmufltur. Gerçekten de dünyan›n sanayileflmenin etkisiyle büyük bir dönüflüm içinde oldu¤u 19. 19. . Marx. dini teolojik dedi¤i birinci hâle ait görüyordu. Buna ra¤men bu merak dini sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir konusu olmaktan ç›karmad›¤› gibi dine yönelik sosyolojik ilginin çerçevesini oluflturmufltur. Onun bu görüflleri kendisinden önce Hegel taraf›ndan bafllat›lm›fl olan ve ünlü Alman felsefeci Ludwig Feuerbach (1804-1872) taraf›ndan belli bir yönde gelifltirilmifl olan düflüncelere bir tür reddiye niteli¤indeydi. Uzun y›llara yay›lan din savafllar› ve akabinde sanayi toplumunun etkisiyle yaflanan sekülerleflme süreci dine yönelik bak›fl› da derinden sarsar. ‹sa’ya inan›p Tanr› Krall›¤›na girecek olan insanlar›n d›fl›ndaki hiç kimse için bir yer ay›rm›fl de¤illerdi. yüzy›lda dine bir gelecek biçilemiyordu. Afla¤›da her ikisinin görüfllerine daha detayl› bir biçimde de¤inece¤iz.3. Bu yüzden karfl›lafl›lan yeni din ve inançlar teolojik bak›mdan bir bak›ma huzur kaç›r›yorlard›. Özellikle David Hume’un (1711-1776) dinin do¤as› üzerine olan kitab› din sosyolojisi tarihi aç›s›ndan bafllang›ç metinlerinden biri say›labilir. Bu düflünceye paralel olarak paylaflt›klar› bir kanaat de dinin insan uydurmas› bir fenomen oldu¤uydu. Bu dönemde Francis Bacon’un ve David Hume’un dinin tabiat›na dair yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ve antropolojinin modern zamanlardaki ilk nüvelerini oluflturur. O yüzden bu dönemlerde sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir k›sm› dini toplumsal bir kurum olarak alsalar da bu kurumun çözülmeye ve yok olmaya yüz tutan bir kurum oldu¤unda neredeyse birlefliyorlard›. gelece¤in pozitif-bilimsel hâlinde tamamen yok olaca¤›n› öngörüyordu. Üç hâl yasas› olarak bilinen bu kurgusuna göre. anlafl›lacak bir fley yoktu. Bu atmosfer alt›nda geliflen pozitivist-ilerlemeci yaklafl›mlar yaflanmakta olan geliflmenin ileri aflamalar›nda dinin yok olaca¤›n› öngörüyorlard›. O yüzden bu dönemde dine yönelik sosyolojik ilgi dinin bir sorun oldu¤u alg›s›na ve cenazesinin nas›l kalkaca¤›na dair bir meraka dayan›yordu. Ünite . Sosyolojinin kurucusu say›lan Auguste Comte tarihi do¤rusal bir ilerleme mant›¤› üzerine kuruyordu. Sanayileflmenin etkisiyle bu döneme kadar yaflanan h›zl› ve bafl döndürücü toplumsal de¤iflimden din de nasibini al›r. Felsefi dedi¤i ikinci hâlde zay›flayarak da olsa ayakta kalm›fl olan dinin. yüzy›lda geliflen sosyoloji disiplini içinde din de özel bir yer tutar. dini di¤er bütün üstyap› kurumlar› gibi egemen s›n›flar›n ç›karlar›na hizmet eden bir ideoloji olarak de¤erlendiriyordu. Bat›l› flartlarda flekillenmifl olan H›ristiyan teolojisiyle e¤itilmifl kitleler bu dünyan›n gelece¤inde Hz. Avrupa’da Rönesans ve reformasyon döneminde din alg›s›nda önemli de¤iflimler meydana gelir. Comte’un bu yaklafl›mlar›na paralel olarak Marx da dini bir üstyap› kurumu olarak ve yine bir sorun olarak infla ederken bu yaklafl›m›yla din sosyolojisinin flekillenmesine önemli bir katk› yapm›fl oluyordu.Din 61 kültürleri âdeta bir sürpriz gibi karfl›l›yordu. Din sosyolojisinin genel sosyolojinin tarihine paralel olarak geliflmesinde Marx’›n din hakk›ndaki olumsuz da olsa bu de¤erlendirmelerinin özel bir önemi vard›r.

Comte bugün bir veri. yani bilim bütün aç›klanamayanlar› aç›klad›¤›nda. Onlar dinin nas›l ortaya ç›kt›¤› gibi hiçbir zaman ö¤renemedikleri ve belki de sosyolojik olarak hiçbir zaman tam olarak bilinemeyecek bir sorunun peflinden gitmifllerdir. Dinlerin kökenine dair 19. O yüzden gelece¤in pozitif dünyas› bilimin her fleyi aç›klayaca¤› bir dünya olaca¤› için dine de Tanr› fikrine de yer kalmayacakt›r. kendisinin as›l gerçekli¤ini ara- . Ona göre yeryüzünde yetenekleri ve güçleri bak›m›ndan do¤a karfl›s›na oldukça zay›f kalan insan. aksine insanlar daha fazla bilgilendikçe dinsel aç›klamalar›n yeri ayr› tutuluyor hatta bu aç›klamalarla dinî düflünce daha da pekiflebiliyor. Bu yüzden sebebi aç›klanamayan bu olaylar›n gerçek nedenleri anlafl›ld›¤›nda. Ama hiçbir zaman test edilemeyecek dönemlere veya alanlara dair bir fley söylemeye s›ra geldi¤inde bunu bilimsel olarak temellendirmek nas›l mümkün olacakt›r? Bu noktada ilk dönem sosyologlar›n hepsi binlerce y›l öncesine ait bir olgunun nas›l ortaya ç›km›fl oldu¤unu sormaya kalk›fl›nca bunu bilimsel olarak temellendirme sorunuyla karfl›laflm›fllard›r. Karl Max ise dinin kökenine dair Feuerbach’›n aç›klamalar›n› paylaflm›fl ancak onun dinin ifllevlerine gere¤inden fazla önem vermifl oldu¤unu düflünmüfltür. bu ifllevler üzerinde durmaktad›r. Marx’a göre din bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur: “Cennetin fantastik gerçekli¤i içinde süper insan› arayan fakat orada kendi yans›mas›ndan baflka bir fley bulamayan insan. Sorun flu ki bugün test edilebilecek bir alanda sosyal bilim yapmak mümkün. kendi zaaflar›n›n ve eksikliklerinin tamamlanm›fl oldu¤u kendi varl›¤›n›n mükemmel bir suretini Tanr› olarak yaratm›flt›r. Oysa din sosyolojisinin temel referanslar› say›lan isimlerin dinle ilgili sorduklar› sorular bunlarla s›n›rl› kalmam›flt›r. tanr› fikrine de ihtiyaç kalmayacak demektir. ama biçim olarak Comte’un düflündü¤ünden farkl› olarak ve bir ihtiyaç olarak yarat›ld›¤›n› düflünmüfltür.62 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar Dinin toplumda ne tür bir ifllevi oldu¤u. ‹nsan. Feuerbach’›n tanr› düflüncesine (teolojiye) getirdi¤i antropolojik yaklafl›m teoloji tarihinde oldukça önemsenmifltir. f›rt›na. Bu konuda sergilenen yaklafl›mlar asl›nda bir yandan da sosyolojinin çok temel bir metodoloji sorununu da a盤a ç›karm›flt›r. siyaset ve e¤itim gibi di¤er kurumlarla ne tür bir iliflki içinde oldu¤unu tespit etmek nispeten kolayd›r ve bunlar din sosyolojisinin asl›nda en temel ve görece kolay cevap verebilece¤i sorular›d›r. Örne¤in. dolay›s›yla belli bir olgunun bugün baflka olgularla olan temaslar›n› ve etkileflimlerini tespit etmek mümkün. ya¤mur gibi do¤a olaylar›n› aç›klamak üzere “tanr›” düflüncesini uydurmufltur. aile. yüzy›l filozoflar› aras›nda çarp›c› görüfllerden birini de Ludwig Feuerbach ortaya atm›flt›r. ekonomi. Comte’un düflündü¤ünün aksine insanlar›n baz› konulardaki bilgileri artt›¤› hâlde. deprem. Dinin kökenine dair bu cesur aç›klamas›na karfl›l›k Feuerbach. bir gerçek olarak karfl›m›zda duran din olgusunun tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›fl oldu¤unu söylemifltir. yine de dinin toplumsal ifllevlerini önemsemekte. Yani Tanr› mükemmel bir insan olarak insan taraf›ndan bir yans›tma arac› olarak ortaya ç›km›flt›r. O da Tanr›’n›n yine insan taraf›ndan uydurulmufl oldu¤unu. toplumsal olaylar› nas›l etkiledi¤i. Dinin kökenine dair söyledikleri yöntemsel olarak söylenemeyecek fleyler olsa da teolojiyi insan› anlaman›n bir yolu olarak ele alan yaklafl›m› antropolojiye önemli bir katk› say›lm›flt›r. Feuerbach’a göre bir dönemin düflüncesine yans›yan tanr›y› ö¤renince asl›nda sadece o dönemin insan›n› ö¤renmifl oluruz. nedenleri aç›klanamayan ve korkutan y›ld›r›m. dini düflünce terk edilmiyor.

toplumudur. O tutum dinin kökenine dair önceden verilmifl bir hükümden baflkas› de¤ildir. kalpsiz bir dünyan›n kalbidir. Dinin elefltirisi. bu toplum dini bu tersine dönmüfl bilinçlili¤i üretir. Kuflkusuz bu dinin ifllevine dair baflka bir konudur. Dinin ortadan kald›r›lmas› insanlar›n gerçek mutlulu¤u için gerekli olan aldat›c› (illusory) bir mutluluk gibidir. Buna gerekçe olarak da Marx’›n ça¤›nda afyonun uyuflturucu anlam› kadar ilaç anlam›n›n da revaçta oldu¤u ileri sürülmüfltür. Din insan›n afyonudur. Feuerbach’›n H›ristiyanl›¤›n Özü kitab›ndaki din hakk›ndaki görüflleri. onun ruhsal onur meselesi. Marx. Bu devlet. popüler bir form içindeki mant›¤›. Dini afyon olarak niteleyen ifadeleri ise genellikle onun dine karfl› uzlaflmaz karfl›tl›¤› fleklinde anlafl›lm›fl oldu¤u hâlde farkl› yorumlara da konu olmufltur. t›pk› ruhsuz bir dünyan›n ruhu oldu¤u gibi. Din. d›¤›. Bu da tanr› veya di¤er dini unsurlardan baflka bir fley olmayacakt›r. din insan› de¤il. çünkü bu tersine dönmüfl bir dünyad›r. gerçek ›zd›raba karfl› bir protestodur. bast›r›lm›fl varl›¤›n müflahadesi. Dinsel ›zd›rap ayn› zamanda gerçek (reel) ›zd›rab›n bir ifadesi. güçlü retori¤iyle bu iliflkiyi kurmakta zorlanmayacakt›r. teselli ve hakl›laflt›r›m› için evrensel bir zemindir. 2007: 121).3. Ünite .Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltirisine Katk› Marx dinin kökenine dair bu kadar kesin konuflurken dinin sosyal ifllevine dair yer yer afl›r› ekonomik indirgemeci bir yaklafl›m› benimsemifltir. Dinin hakiki bir gerçekli¤inin olmad›¤› peflinen kabul edildi¤inde geriye onun ne flekilde uydurulmufl oldu¤unun aç›klamas›na gelir. onun ansiklopedik bir özeti. Din. bu dünyan›n genel teorisidir. Fakat insan dünyan›n d›fl›nda ikamet eden soyut bir varl›k de¤ildir.baflka bir fleyi bulmaya çal›flmayacakt›r” (Marx & Engels. baz› örneklerde Marx’›n tam da resmetti¤i flekilde iflliyor olmas›. coflkusu. ciddi tamamlan›fl›. Din yine tümevar›msal olarak altyap›n›n (maddi dünyan›n. Örne¤in dinin bir afyon olmas›n›n basitçe dinin insanlar› uyutan bir olgudan öte. Onun koflullar›yla ilgili aldan›fltan (‹llüzyondan) vazgeçme iste¤i. Baflka bir deyiflle din henüz kendini bulamam›fl veya zaten kendini tekrar kaybetmifl insan›n öz bilinci. üretim düzenlerinin) bir türevi olarak kabul edildi¤inde yine geriye bu iliflkiyi mant›ksal olarak kurmak kal›yor. Bu terimlerle yaklafl›lan dine dair hükümler. bir s›k›nt› ›rma¤›n›n tasar› hâlindeki elefltirisidir. aldan›fllara ihtiyaç duyan bir kofluldan vazgeçme iste¤idir. böylece hâlesi din olan bir hüzün. Marx’›n kendi teorisini gelifltirmede önemli olmufltur. onun kökeni hakk›nda ne Marx’›n ne Comte’un ne de Feuer- . Karl Marx . Din d›fl› elefltirinin temeli (esas›). devleti.Din 63 Resim 3.4 Ünlü Alman Felsefecisi Ludwig A. Dinin bugün baz› toplumlarda.. fludur: ‹nsan dini infla eder. insanlar› tedavi ve rehabilite eden bir s›¤›nak olmaya da iflaret edebilece¤i üzerinde durulmufltur. dine karfl› tümevar›msal bir tutumdan kaynaklan›r. onun manevi müeyyidesi. öz hissiyat›d›r. ‹nsan insan›n dünyas›. Bu yüzden dine karfl› olan bu savafl dolayl› olarak öteki dünyayla olan savaflt›r -dinin ruhsal bir koku katt›¤› dünyaya karfl›.. aramas› gereken yerde. art›k kendi benzerinden -insan d›fl›ndan. ‹nsan›n özünün fantastik gerçeklefltirimidir çünkü insan›n özü hakiki bir gerçekli¤e sahip de¤ildir.

H›ristiyanl›k ilk ortaya ç›kt›¤›nda tam ikonoklazmik (put k›r›c›l›¤›. Ayr›ca dinin toplumsal bütünlü¤ü sa¤lamak gibi baz› ifllevlerine de¤inilebilir. Çünkü kendi teorik yaklafl›mlar›n› do¤rulayacak kadar ampirik veriye dayanabilirler. çok tanr›l›l›ktan tek tanr›c›l›¤a do¤ru bir evrim geçirir/geçirmifltir. O yüzden de Avustralya kabileleri aras›nda yaflamakta olan din binlerce y›l önce dinin ilk ortaya ç›kt›¤›nda yaflayan dinle ayn›d›r. 2. Çünkü insanl›k tarihinin çok eski oldu¤u gerçe¤i göz önünde bulunduruldu¤unda en temel biçimlerin de bu en eski toplumlarda olaca¤› da kabul edilir.64 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bach’›n yapt›¤› ç›kar›ma imkân vermiyor. Durkheim’in çal›flmalar›na yön veren varsay›mlar flöyle s›ralanabilir. Binlerce y›l önceki ilk topluluklar›n nas›l oldu¤u bile tart›flma konusuyken ve o toplumlara dair elimizde hiçbir konuda kesin bilgiler yokken bugün yaflamakta olan bir kabilenin onlar› temsil ediyor olabilece¤ini düflünmek. Oysa bütün bunlar dinin ilk kökeninin ne oldu¤una dair bu kadar kesin konuflmaya imkân vermez. Nas›l bugün ilkel kabilelerle eflzamanl› olarak alabildi¤ine geliflmifl medeniyetler örneklerini beraber sergiliyorlarsa geçmiflte de en ilkel san›lan dinsel biçimlerle efl zamanl› olarak daha medeni veya karmafl›k versiyonlar da ortaya konulmufl. Din. Asl›nda burada Durkheim’in dinin kökenine dair yaklafl›m› di¤er pozitivist gelenekten gelen ça¤›n›n düflünür ve sosyologlar›nkini tekrarlamaktad›r. 1. Demek ki dinlerin kökeninin çok tanr›l› oldu¤u ve dinlerin tek tanr›l› bir dine do¤ru bir evrim geçiriyor oldu¤u düflüncesi basit bir . Dinin en ilkel toplumlarda da bulunan temel bir flekli vard›r ve ilk ortaya ç›kt›¤›nda nas›l ise bu flekil bugünkü ilkel kabilelerde de ayn› flekliyle bulunabilir. Örne¤in. Çünkü din fikrinin ilk defa bütün insanl›¤›n akl›na nas›l gelmifl oldu¤unu bugünden bilimsel bir yolla tespit etmenin imkân› yoktur. 3. Durkheim’in da Marx’›n da gözlemini yapmakta olduklar› dinsel olgular›n ifllevleri hakk›nda söylediklerine ilk anda itiraz edilmeyebilir. basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. Dahas› çok ilkel say›labilecek baz› toplumlarda yine tek tanr›l› dinsel inançlar›n varl›¤› da gösterilebilir. Din toplumlar›n geliflmesine paralel olarak basitten karmafl›¤a. Üstelik baz› örneklerde belli dinsel inançlar›n uydurulmas›na da tan›k olunabilir. Dinî hayat›n ilk biçimlerini anlamay› hedeflerken bu ilk biçimleri nereden bulaca¤› ister istemez akla geliyor. Bugün baz› ilkel kabilelerde dinin yaflanma biçimi dinin geçmiflteki bütün örneklerde böyle yaflanm›fl veya böyle do¤mufl olmas›n› da göstermez. do¤rusu bilimsel aç›dan ciddi s›k›nt›l›d›r. her toplumda bulunuyor olmas›ndan hareketle bu ifllevin toplum için çok önemli ve evrensel nitelikli oldu¤unu kabul eder. heykel karfl›tl›¤›) bir vurguya sahip oldu¤u hâlde k›sa bir süre içinde önce teslis inanc› arkas›ndan da kutsallaflt›r›lm›fl say›s›z figürün yeflermesine imkân veren bir geniflli¤i benimsemifltir. Dinin belli pratiklerde gerçekten iktidarlar› meflrulaflt›ran bir ideolojik araç olarak kullan›m› da yayg›nd›r. dinin sonuçta uydurulmufl oldu¤unu düflünmesine engel de¤ildir. Oysa Durkheim en eski toplumlar›n ça¤›m›zda Avustralya’n›n balta girmemifl ormanlar›nda yeterince temsil ediliyor oldu¤unu düflünmüfl ve bu kabileleri inceledi¤inde sanki binlerce y›l önceki ilk insan toplumlar›n› da incelemifl olaca¤›n› varsaym›flt›r. Durkheim. Buna ra¤men bir s›n›fland›rmaya göre tam karfl›t bir noktada olmas›na ra¤men Émile Durkheim de dinin kökeniyle ilgili ayn› cesur yaklafl›m› paylafl›yor. Dinin sosyolojik ifllevlerine dikkat çeken çal›flmalar›yla din sosyolojisinin tart›flmas›z en önemli isimlerinden olan Durkheim’in dinin kökenine girerken sosyolojinin bilimsel s›n›rlar›n› zorlamak durumunda kald›¤›n› kaydetmek gerekiyor. Tek tanr›l› dinsel prati¤in tarihi de çok eski zamanlara götürülebilece¤i gibi baz› tektanr›l› dinlerin k›sa bir süre içinde pagan bir kültüre do¤ru farkl› bir de¤iflim yaflad›klar› da görülmüfltür. Ancak bu kabul.

Hem dinin yeni nesillere geleneksel bilginin aktar›lmas›nda oynad›¤› rol hem de dinin kendi süreklili¤ini sa¤layabilmek için içerdi¤i e¤itim boyutu din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r. Dinin flu veya bu flekilde olmas›. aile. Bir baflka sosyolojik kurum olarak e¤itim ile din aras›ndaki iliflkiden de din sosyolojisinin ilgilenece¤i bir dizi soru üretilebilir. Bu kurumu ayakta tutan. toplumu bir arada tutma veya baflka toplumlara dair ne tür alg›lar üretti¤i ve bu alg›lardan ne tür toplumsal dayan›flma veya çaAMAÇLARIMIZ t›flmalar›n ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmeye çal›flmakt›r. Toplumlarda paylafl›lan belli bir kutsall›k inanc› ve bu kutsall›k etraf›nda paylafl›lm›fl bir uygulamalar alan› varsa sosyoloji için ilgiye veya kayda deSIRA bu S‹ZDE ¤er bir din olgusu da var demektir. flu veya bu içeri¤e sahip olmas› burada D‹KKAT önemli de¤ildir. Bütün bu sorular bir sosyolojik kurum olarak dinin di¤er sosyolojik kurumlarla (ekonomi. siyaset.3. yoksa tamamen irrasyoTELEV‹ZYON nel bir flekilde insanlar› her türlü dünyevi etkinlikten uzak durmaya m› yöneltir? Dahas› ekonomik iliflkiler mi kendine özgü bir dinsellik yarat›r yoksa din mi ekonomik iliflkilere gerçek anlamda yön verir? Yan› s›ra bir sosyolojik kurum olarak ‹ N T biyolojik ERNET ne tür bir ailenin oluflumuna ne ölçüde yön verir? Aile toplumun yeniden üretimini sa¤layan temel bir sosyolojik kurumdur. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Dinin kendisinin e¤itim rolü veya e¤itim ihtiyac› oldu¤u aç›kt›r. belli dinsel anlay›fllar ile belli sosyal geliflmeler aras›nda ne türden bir iliflki oldu¤unu bulmaya çal›flmakt›r. Bütün bu aç›klamalar› yaparken din sosyolojisi inceledi¤i dinî davran›fl›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› hakk›nda bir yarg›da bulunmaz. Ekonomik iliflkilerde Protestanl›kta veya Yahudilikte oldu¤u gibi rasyonel davran›fl› besleyerek sermaye birikimine mi yol açar. Oysa bu temel varsay›m›n kendisi sorunludur. Bunun yan› s›ra. dinsel davran›flla di¤er sosyolojik davran›fllar aras›ndaki iliflkiyi anlamaya ve aç›klamaya çal›flan sosyolojinin bir alt disiplinidir. Ünite . din kurumunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan iliflkisini. Dinî inanç veya davran›fllar ekonomiK ‹ T A P ye nas›l etki eder? Ekonomik geliflmeye etkileri olumlu mu yoksa olumsuz mudur? etki eder. laiklik veya din devlet iliflkilerine dair di¤er kombinasyonlar da din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r. Demokratik siyasete kat›l›mda bulunan vatandafllar›n davran›fllar›nda dinî inanç veya cemaatleflmelerinin etkisi de din sosyolojisi aç›s›ndan her zaman önemsenen konulardan olmufltur. din sosyolojisinin görevi bu asgari hâliyle tespit edilen din olgusunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan etkileflimlerini de incelemektedir. Amac› hangi dinsel davran›fl›n do¤ru veya hangisinin yanl›fl oldu¤unu anlatmak de¤il. Dinin ilk kez ortaya ç›kt›¤› zamanlar› veya nedenleri bugünkü ilkel örneklerden SIRA S‹ZDE yola ç›karak ne ölçüde bilebiliriz? SIRA S‹ZDE 2 Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark› DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisi.Din 65 evrimci tarih anlay›fl›n› temel almaktan kaynaklanmaktad›r. flekillendiren de¤erlerin oluflumunda dinin etkisi nedir veya dinî inançlar›n nesilden nesile aktar›lmas›nda aile kurumunun rolü nedir? Di¤er sosyolojik kurumlardan siyasetle din aras›ndaki iliflki de her zaman din sosyolojisinin önemli konular›ndan birisi olmufltur. Teokrasi. e¤itim) olan iliflkilerine dair sorulard›r. ‹lk dinsel tecrübenin nas›l yaflanm›fl olabilece¤ine dair gözlem ve deneye dayal› modern bilimin söyleyebilece¤i fazla bir fley yoktur. Sosyolojinin görevi paylafl›lan kutsall›klar›n toplumda ne ölçüde etkili oldu¤u. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. Dinin sosyolojik bir kurum oldu¤u S O R U yani dünyan›n her yan›ndaki bütün toplumlarda mutlaka var oldu¤u üzerinde uzlafl›lm›fl bir tespittir. Din sosyolojisi.

kurumlar aras›ndaki iliflkilerin nas›l olmas› gerekti¤ine dair tespitlerinden ziyade önerileri temellendirilmeye çal›fl›l›r. Resim 3. tart›flmas›z gerçek veriler olarak alm›flt›r. G›rnata. ayn› zamanda onlar› çok derin tarihsel gözlemlerinden derledi¤i verilerle bir arada düflünüp ç›kar›mlara varm›flt›r. H›ristiyanl›¤›n güçlü. Kuflkusuz o da Kur’an’daki verileri temel. Gerçekten de baflta temel eseri Mukaddime olmak üzere di¤er kitaplar›nda da gelifltirdi¤i yaklafl›mlar bugün de toplumsal de¤iflimi anlamak için önemli bir çerçeve sunmaktad›r. Kur’an’daki bu tarz tespitlerden yola ç›karak toplumsal de¤iflimi modellemifltir. O. Cezayir. ‹bn Haldun (1332-1406). ‹bn Haldun’un Mukaddime isimli kitab› asl›nda bir ‹bretler Kitab› olarak tasarlad›¤› tarihin yöntem bilgisini içeren giriflidir.5 ‹bn Haldun. H›ristiyanl›¤›n önemsedi¤i aile kurumunun toplumdaki olumlu ifllevlerine vurgu yap›lmas› ayn› zamanda dinî bir sosyolojinin de temel öncelikleri aras›ndad›r. Tunus’ta do¤mufl ve hayat› boyunca Fas. Bu tespitlerden yola ç›k›larak ‹slam’›n toplumsal de¤iflim için kendine özgü bir teorisinin bulundu¤u üzerinde durulmufltur. sadece Kur’an’dan okudu¤unu yal›n hâliyle aktarmam›fl. o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. dayan›flmay› ve bar›fl› sa¤lama konusunda içerdi¤i ahlaki unsurlara vurgu yap›l›r. ancak o verilerin anlafl›lmas› ve yeniden yorumlanmas› hususunda kendine özgü bir kuramsallaflt›rma yapm›flt›r. Burada söz konusu dinin içinden. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r. Benzer bir tart›flma ‹slam sosyolojisi için de geçerlidir. H›ristiyan teolojisi ile sosyoloji aras›nda. Ayn› zamanda H›ristiyanl›¤›n referans kaynaklar›nda nas›l bir toplum ve toplumsal de¤iflim modelinin ç›karsanabilece¤ine dair baz› araflt›rmalar da yap›lm›flt›r. Protestanl›¤›n ekonomik bir geliflme olarak kapitalizmin gelifliminde oynad›¤› role dikkat çekilmesi bir tür Protestanl›k güzellemesi olarak okunmufltur. Bu durumda din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki ay›r›m›n da yap›lmas›n›n kolay olmad›¤› güçlü örneklerin oldu¤unun en önemli kant›n› oluflturuyor. Buna göre söz konusu dinin nas›l bir toplum yap›s› önerdi¤i. böyle bir iliflki olmufltur. M›s›r’da de¤iflik devlet görevlerinde bulunmufl ve bu görevleri dolay›s›yla devlet hakk›nda güçlü gözlemler yapm›fl bir tarihçi. ahlakl› ve H›ristiyan bir toplum oluflturma konusunda sosyolojinin verilerinden nas›l yararlan›labilece¤ini araflt›r›r. Kur’an-› Kerim’de toplumsal de¤iflimin tarz›na ve kurallar›na dair çok önemli tespitler vard›r. Sosyolojinin bir disiplin olarak ad›n›n bile konmad›¤› bir tarihte yaflam›fl olsa da tarihi yapma tarz› dolay›s›yla dünyadaki ilk sosyolog olarak nitelenmeyi hak etmektedir. Bu kitap tarihte en erken sosyolojik metinler aras›nda yer almakla birlikte hareket noktas› büyük ölçüde ‹slam dininden esinlenmifl temel kabullerdir. . Kilise. H›ristiyanl›¤›n toplumsal bütünlü¤ü.66 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Oysa dinî sosyoloji.

odak grup çal›flmalar›. Ayr›ca bir dine mensup olan insanlar her zaman o referansa müracaat etmiyor olabilir. Derinlemesine mülakat. Oysa bu niyetler ve aç›klamalar çok önemlidir ve insanlar›n belli olaylara kat›l›rken hangi niyet ve motivasyonla hareket ettiklerini gösterir. Dine belli teorik varsay›mlardan hareketle aç›klamac› bir yolla yaklafl›rken aktörlerin kendi eylemleri hakk›ndaki niyetleri veya anlam kodlar› genellikle ihmal edilir. edince de farkl› yorumluyor olabilirler. Varolan üretim ve paylafl›m iliflkilerine bakarak bu iliflkilerin nas›l bir din kurumu gerektirdi¤i ç›karsanabilir. Bu da tümdengelimsel baz› yarg›larla insanlar›n davran›fllar› hakk›nda karar vermekten ziyade insanlar›n zihinlerini anlamay› gerektiriyor. Bu durumda dinin referans kitab›ndan yola ç›karak o dinin sosyolojisi yap›lamaz. Sonuçta din olgusunun a¤›rl›¤›n› ve etkisini teflhis ve tespit etmenin yolu budur. Marksist bir bak›fl aç›s›ndansa. Yani insanlar›n zihinlerinde yaflad›klar› olaylarla ilgili anlam kodlar›n›n ne oldu¤u ve hangi duygularla ne tür davran›fllar yapmaya yöneldiklerini tespit etmek önemlidir. ancak ankette yanl›fl sorulmufl bir soru yanl›fl yönlendirerek yanl›fl cevaplar›n ortaya ç›kmas›na da yol açabilir. Bir dinin referans metnini insanlar›n sosyolog gibi anlamalar›n›n ne bir zorunlulu¤u ne de bir garantisi vard›r. Ünite . Bu da insanlar›n olaylara hangi anlam kodlar›yla bakt›klar›n› tespit etmekle bafllar. Din ile belli sosyal olgular aras›ndaki iliflkileri anlamak önemli oldu¤undan dinin etkisinin nas›l ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmek çok önemlidir. Pozitivist yaklafl›mlar din hakk›nda önceden baz› yarg›lara sahiptir. O yüzden bir din cemaatinin mensuplar› ayn› kitab› yorumlarken çok farkl› yorumlarla birbirlerinden farkl› pratikler ortaya koyabilir. Dinin kökeni ve toplumdaki ifllevine dair önceden benimsenmifl yaklafl›mlardan yola ç›karak bütün dinler hakk›nda aç›klamalar yapmaya giriflildi¤inde insanlar›n zihinlerinden neyi ne flekilde tasarlad›klar›yla ilgilenmenin gere¤i olmuyor. Dine mensup olanlar aras›nda o referans metinler hakk›nda da farkl› alg›. din olgusunun toplumdaki etkilerini. Kuflkusuz dinin referans kitab› o dine mensup olanlar›n o referans kitab›ndan en kadar etkilendi¤i hususunda da bir fikir verebilir.3. Oysa bu yol o dinin teorik veya doktrin temelini verse de iflin sosyolojik yans›malar› hususunda her zaman sa¤l›kl› bir sonuç vermez. fiu veya bu üretim sistemi içinde varolan din kurumunun da nas›lsa o üretim sistemiyle uyumlu ve onun bir sonucu oldu¤u varsay›m›yla dine dair do¤ru dürüst bir merak bile gereksiz görülebilir. Metodoloji elefltirisi de belli bir yöntemin bize belirli bir konudaki bilgiyi yeterince verip verememesiyle ilgilenir. Aç›kt›r ki. kat›l›mc› gözlem gibi yollar din sosyolojisi çal›flmalar› için çokça baflvurulmas› gereken yollard›r. Dini incelemenin bir yolu olarak bir din cemaatinin referans ald›¤› metinleri incelemek de s›kça baflvurulan bir yoldur. Sosyoloji. yorum veya ilgi olabilir. bu da bir metodoloji sorunudur. ama Sosyoloji referans al›nan kitaplar üzerinde bir incelemeden ziyade o dine mensup olan insanlar›n zihinlerinde her fleyi nas›l alg›lay›p yorumlad›klar›yla ilgilenir. Bu alg› ve yoruma referans al›nan kitap hakk›ndaki bak›fllar da dahildir. . Sosyolojik metodolojide. din bir üstyap› kurumu oldu¤u için onu anlamak için ona bakmak bile gereksizdir. Ayr›ca araflt›r›lan konuyla ilgili olarak anketin uygun bir veri sa¤lamayaca¤› da düflünülebilir. Bir anket sorusuna verilen cevaplar görünüflte sosyolojik bir çözümleme için bir veri sa¤lar.Din 67 Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› Metodoloji her zaman bir fleyin asl›na en uygun bilgiyi elde etmenin yolunu ifade eder. insanlar için anlam›n› gerçe¤e en yak›n flekilde çözümlemek hedeflenir. örne¤in ‹slam’a iliflkin bir sosyoloji yaparken ‹slam dininin temel metinlerinde neyin nas›l tan›mland›¤›ndan ziyade.

Allah’›n eylemidir. Allah tabii ki her fleyi belirliyordur ve her fleyin mutlak failidir. Marksist aç›dan bak›ld›¤›nda Allah veya genel olarak dinî inanç ve tasavvurlar›n insan eylemi üzerinde bir etkisi vard›r ama bu etki zaten ekonomik üretim iliflkilerinin bir türevi ola- . Tamamen bireysel s›n›rlarda kalan bu davran›fl›n sosyolojinin konusu olmas› için ya o duan›n baflkalar›yla da paylafl›lan bir ortak inanc› a盤a ç›karmas› ya da bu dua eyleminin bir araya getirdi¤i insanlarda yaratt›¤› sosyalleflmeyi iflaret etmesi gerekiyor. Bu sosyoloji yapan birinin ayn› zamanda böyle bir endiflesi olamayaca¤›n› göstermez. Sosyolojinin bir konusu olarak sosyal eylem için eylemi yapan›n yönelmesi gereken baflka bir insan eylemi gerekiyorsa insan›n Tanr› ile kurdu¤u iliflki sosyal bir eylem say›lamaz m›? Dahas› insan›n etkisine inand›¤› ve bu yolla etkisine cevap verdi¤i bir inanç konusu olarak Tanr› sosyolojik anlamda bir sosyal aktör say›labilir mi? Allah’a inanan bir insan için kuflkusuz bu soru anlams›z hatta yanl›fl bir sorudur. yani insanlar›n birbirleriyle etkileflimlerini. Bu konuda tart›flmalar var olsa da sosyolojik davran›fl›n kabaca s›n›rlar›n› bu esas çerçevesinde görebiliriz.6 Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda özel bir etkisi vard›r. kendi bireyselli¤iyle s›n›rla kalan bir davran›fl genellikle sosyal bir davran›fl olarak nitelenmez. Resim 3. Bu durumda bir kiflinin hiç kimseyi ilgilendirmeyen bir biçimde kendi bafl›na dua etmesinin ne ölçüde sosyal bir eylem oldu¤u sorulabilir. O davran›fl›n sosyal say›labilmesi için baflka birinin davran›fl›na yönelmesi ve baflka insanlarla bir etkileflim içinde olmas› gerekli görülür. Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda ve inflas›nda özel bir etkisi vard›r. Her iki durumda insanlar aras›nda iflleyen ortak anlay›fl bir dünya kurma sürecini de bar›nd›r›r. Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar Sosyoloji sosyal aktörlerin. K›sacas› dinin sosyolojik incelemesi yap›l›rken aslolan o dinin belli bir dönemde belli insanlar taraf›ndan nas›l anlafl›l›p o anlama fleklinden nas›l bir pratik ortaya ç›kt›¤›d›r. Sadece yöntemsel olarak iki ifli birbirinden ay›rt etmenin gereklili¤ini söyler. Bir kiflinin kendi bafl›na yapt›¤› ve sadece kendisini ilgilendiren. Sosyal eylem sadece eylemi fiziksel olarak yapt›¤› görülen bir insan m›d›r. yoksa insan›n infla etti¤i bir alan olarak kutsall›klar›n da bu eyleme bir katk›lar› varsay›labilir mi? Bu soru asl›nda daha ötede Allah için de sorulabilir. Dua eyleminin bir anlam› oldu¤u ve bu eylem yoluyla dünyaya bir etkide bulunulabilece¤i ortak anlay›fl›n›n kendisi dünyaya bir etkide bulunuyordur. O yüzden sosyolojinin “do¤ru ‹slam” veya “‹slam’›n do¤rusu” gibi bir endiflesi yoktur. sosyolojik bir araflt›rmada tespit edilmek üzere. Ancak burada bahsetti¤imiz bu de¤il.68 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bu tan›mlar›n insanlar taraf›ndan ne ölçüde benimsendi¤i ve baz› eylemleri ne ölçüde belirledi¤inden hareket eder. bu etkileflimler sonucunda ortaya ç›kard›klar› sosyal olay ve olgular› ele al›r.

tam da benimsenen flekline uygun olarak da insanlar› etkisi alt›na al›r. Yani insan zaten kendi yaratm›fl oldu¤u tanr›n›n etkisi alt›na girer. LeibK aç›klamalar› ‹ T A P niz. 3 SIRA S‹ZDE KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N D Ü fi Ü N E L ‹ M Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri. her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl sosyologlardan bahsediyoruz.7 Tanr› veya din sonuçta insan›n zihninde veya kalbinde olan bir konu olsa da insan davran›fllar› üzerinde en az›ndan bu yolla da olsa bir aktör olarak etkide bulunmaktad›r. Ancak ortal›kta fiziksel olarak bulunmayan ama varl›¤› insanlar›n benimsedikleri inançla flekillenen tanr›. Örne¤in. Bugün Türkiye’nin kendine özgü bir ‹slam anlay›fl›n›n oldu¤u ve bunun SIRA ‹slam S‹ZDE dünyas›ndaki di¤er ülkelere nazaran onu daha avantajl› k›ld›¤›n› ne ölçüde söyleyebiliriz? Resim 3. Sonuçta dinî inanc› benimseyerek insanlar kendileri aktif bir tercih yap›yor olabilir. muhafazakar ve sa¤c› davran›fl tarz› hakim olur. TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Hume. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin SIRA S‹ZDE bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren. bu sorumlulu¤u yerine getirmeyenleri de cezaland›raca¤›n› düflünenlerden sosyal hayata daha aktif bir kat›l›m beklenebilir. Sonuçta dinin D‹KKA T toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir. Do¤rusu sosyolojik anlamda farkl› Allah düflüncelerinin insanlar›n hayatlar› üzerinde farkl› etkileri oluyor.Din 69 rak üstyap›sal bir etkidir. Spinoza. olup biten her fleyin tanr›’n›n bir takdiri oldu¤u inanc›yla hiç bir fleye itiraz etmemeyi do¤ru sayarlar. Oysa Allah’›n insanlara hem seçme gücü vermifl oldu¤unu ve yap›lan her fleyden de sorumlu tutaca¤›n›. Bu dinî inanc›n insan hayat› üzerindeki etkisini gösteriyor. Baz› toplumlar›n geliflmifllik seviyesi o yüzden do¤rudan tanr› veya din anlay›fllar›na ba¤lanabiliyor. Ünite . Yoksa bilmemiz gerekir ki Ayd›nlanma Dönemi düflünürlerinin hemen hepsinin dine dair bir bak›fllar› vard›r. AMAÇLARIMIZ Toplum filozoflar›ndan Jean-Jacques Rousseau. dünyada olup biten her fleyi insana hiç bir seçme gücü vermeksizin Tanr›’n›n yaratt›¤›n› düflünen insanlarda bir tür kaderci. Yukar›da dinin kökenine dair aç›klamalar›yla buSdüflünürlerin aç›klamalar›n›n sadece bir yönüne iflaret etmifl olduk. Oysa bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r. John Locke ve Thomas Hobbes’dan Montesquieu ve Alexis de Tacqueville’ye ve Vico. ‹nsan üretimi olan bir fleyin (emek veya düflüncenin) insan› etkileyecek bir noktaya gelmesi yabanc›laflman›n bir baflka örne¤ini ortaya koyar. Kant ve Hegel’e kadar bütün büyük felsefecilerin dine dair olmufltur. Burada dinin bütün bu felsefeciler için ne anlam ifade etti¤inden ziyade bir disiplin olarak din sosyolojisini flekillendiren sosyologlar›n görüfllerini baz al›yoruz.3. Farkl› dinî inançlar farkl› eylem tarzlar›n› ortaya ç›karabiliyor. Newton. Çünkü olup bitenlerde nas›lsa bir etkileri olmayacaklar›n› düflündüklerinden. ifllevi ve konumu konusu çok özel bir O R U yere sahiptir.

Toplumsal yap›n›n temeline üretim iliflkilerini. dine iliflkin her fleyin tamamen insan zihninin bir ürünü oldu¤udur. Bu yolla Comte. sonras›nda bu üretimin mahiyeti üzerine kendi elefltirisini katm›flt›r. Bu durumda Comte’un dinin toplumda oynad›¤› olumlu ifllevlerine inand›¤› ama bu ifllevine ra¤men dinin insan zihni taraf›ndan uydurulmufl bir hurafe oldu¤u inanc›nda oldu¤unu gösteriyor. Ancak muhtemelen di¤er üstyap›sal kurumlardan biraz daha farkl› olarak din hakk›ndaki temel varsay›m›. dinin bireysel de¤il toplumsal bir ürün oldu¤unu ve bu ürünün de yanl›fl ve aldat›c› bir dünya oluflturdu¤unu anlat›r. Asl›nda Comte’un bu din kurma giriflimi ile din hakk›ndaki genel görüfllerini bir arada almak laz›m. Büyük Fetifl ve Büyük Orta fleklinde ifade etti¤i bir tür teslis düflüncesi gelifltirdi. yani maddi-ekonomik altyap›y› koyunca dinin de bunun bir türevi olan di¤er birçok üstyap›sal kurumlar›n yan› s›ra bir ba¤›ml› de¤iflken gibi de¤erlendirilmesi kaç›n›lmaz olmufltur. yani dinin insan zihninin bir tasar›m› oldu¤u düflüncesi Marx’a yeter görünmüfl. toplum için daha faydal›. Comte bu düflünceden hareketle bilimsel bir ça¤da. Bu yan›yla din egemen düzenin sürdürülebilmesi için gerekli ideolojik deste¤i. Feuerbach da dinin insan zihninin bir ürünü oldu¤unu savunmufl ama bu üretimin insan›n yaflad›¤› tarihsel flartlarda kendisine teselli hatta güç veren bir imge olarak yani bir bak›ma toplumsal hayatta bir ifllevselli¤i olmak üzere dini yaratm›fl oldu¤unu anlatm›flt›. gelece¤in bilim insan›na hizmet edecek. olsa olsa maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r ve toplumdaki ifllevi de bu temel varsay›ma göre de¤erlendirilmelidir. Bu görüfle göre dinin gerçek bir varl›¤› yoktur. Yüce Varl›k. O yüzden Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› isimli meflhur eserinde din elefltirisinin Almanya’da tamamlanm›fl ve geride kalm›fl oldu¤unu söylemiflse de o bu elefltiriyi daha da ileriye götürmüfltür.70 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine Comte’un din hakk›ndaki görüflleri çok karmafl›kt›r. Gelifltirdi¤i dinin terminolojisi asl›nda H›ristiyanl›¤›n kavramlar›n› taklit ediyordu. Buraya kadar›. egemenlerin kurdu¤u dünyan›n yeniden üretilmesine katk›da bulunur. Bu yanl›fl ve aldat›c› dünya t›pk› ideoloji gibi egemenlerin ç›kar›na hizmet eder. bu düzenin yaralad›¤› ve konumlar› gere¤i isyan noktas›na gelebilecek insanlara gerekli teselliyi ve huzuru yat›flt›r›- . rahipleri ise bilim adamlar› olacakt›. Bilimsel düflünceye dayal› olaca¤› oldu¤u için evrenselli¤i ve kesinli¤i ispatlanm›fl olaca¤› beklenen bu insanl›k dinine bir de ilmihâl yazd›. Geçmiflte uydurulmufl ve olumsuz ifllevleri de olan dinlere karfl›l›k. yukar›da da belirtti¤imiz gibi. Bu dinin kiliseleri üniversiteler ve okullar. ça¤›n ruhuna uygun bir din gelifltirme yolunu deneyerek bir “insanl›k dini” tasarlad›. Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri onun toplumsal yap› hakk›ndaki genel görüflleriyle tutarl› bir görünüm sergiler. Dinsel düflünceyi ilkel zamanlardaki insanl›k durumuna özgü bir cehalete ba¤lam›fl ve bilgi seviyesinin art›fl› oran›nda afl›lacak bir evre olarak görmüfl oldu¤u hâlde Comte’un kendisinin bilimsel dönemlere özgü bir din infla etme yoluna gitmifl olmas› da ilginçtir. Bu do¤rultuda Marx. asl›nda dinin bir hurafe ve uydurma oldu¤unu düflünse de bunun ayn› zamanda toplum için ifllevsel yönleri olan bir gereklilik oldu¤unu da kabul etmifl olur. Almanya’daki din elefltirisinden kast› Ludwing Feuerbach’›n din elefltirisidir. onun dünyas›na denk düflecek uygun bir din gelifltirmek pekâla iyi olabilirdi.

‹çinde bulunulan gerçek dünyadan farkl› fantastik bir dünya kurarak yanl›fl bir dünya bilinci kurar. En önemli eseri ise Kapital’dir. Dinin ifllevi D‹KKAT hakk›nda alabildi¤ine nesnel gözlemlere dayanarak ç›kar›mlarda bulunmaya çal›flm›flsa da bu onun dine olan ilgisinin tamamen de¤erlerden ba¤›ms›z oldu¤u anlaSIRA yaflanmakta S‹ZDE m›na gelmez. Tamamen kuruntu olan bir inanç ve ideoloji zamanla insanlar› nas›l bu kadar etkisi alt›na alabilir? Marx. Dini hayat›n baz› örneklerini kuflkusuz aç›klamakta. hem dindar hem Marxist olman›n yolu Marx’›n bu yaklafl›mlar›yla daha elefltirel bir hesaplaflmadan geçmek zorundad›r. Öncelikle din olgusunu bütün boyutlar›yla anlamaya çal›flm›fl ve onun toplumdaki rolünü. Marx’›n din konusundaki yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ihtiyaçlar›n› tam olarak karfl›lamaktan uzak olmufltur. avukat bir baban›n o¤lu olarak do¤du. DÜfiÜNEL‹M Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisinin gerçek anlamda çerçevesi belirlenmifl bir disiplin olarak ilk deS O R U fa Durkheim taraf›ndan uygulanm›fl oldu¤u rahatl›kla söylenebilir.3. özelde Fransa’da ve genelde Avrupa’da olan AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . nihayetinde Marx’›n dine atfetti¤i afyon nitelemesinin bir metafor olarak ayn› zamanda tedavi edici anlam›na dikkat çekilmifltir. yüzy›lda dindar marksistler aras›nda farkl› yorumlara aç›lm›flt›r. dinin insan zihninden yola ç›karak zamanla insanlar› etkisi alt›na almas›n› yabanc›laflma teorisine uygun olarak aç›klar. Buna göre afyon nitelemesi dini afla¤›layan bir fley de¤il aksine rahatlatan. yani aldatarak verir. Özellikle Latin Amerika ve ‹talya’daki H›ristiyan-Marksist ittifaklar bu tür yorumlara yüklenmifltir. burada 1848 y›l›nda meflhur Komünist Manifesto’sunu yazd›. Marx’›n dini bir afyon olarak niteleyen sözleri 20. Çünkü aslolan onu bu hâliyle yans›tmas›n› sa¤layan maddi gerçekli¤i. her iki yaklafl›m›nda da dinin bir insan kuruntusu oldu¤unda ›srar etmifltir. dine hem bir üstyap› kurumu olarak hem de ideoloji olarak yaklaflm›fl. Oysa Marx’›n dinle ilgili teorik yaklafl›mlar› dinin kökenine dair kesin bir yarg› içerdi¤inden. Altyap›y› de¤ifltirmeden sadece üstyap› üzerinde yap›lacak bir de¤iflikli¤in kal›c› olma flans› yoktur. Nas›l insan eme¤i kapitalizme art›-de¤eri tafl›yarak kendine yabanc›laflan ve kendisini ezen-sömüren bir sistem kuruyorsa din de benzer bir yabanc›laflma sürecinin sonucunda insan› kuflat›r. Bu hâliyle çarp›k da olsa gerçekli¤in üretti¤i bir yans›mad›r din. yani üretim iliflkilerini de¤ifltirmektir. Durkheim. Ama Marx’a göre dine karfl› mücadeleyi do¤rudan dine yöneltmek de gereksizdir. Sonraki y›llarda Brüksel. Ünite . Alman ‹deolojisi. Bu hareketler için dine çok aç›k cephe alm›fl olan Marx’›n sözlerinin elveriflli bir yorumu zorlamalardan kurtulamam›fl. hatta anlamakta yard›mc› olsa da bütün din olgusunu anlamam›z› sa¤layacak bir teorik çerçeve sunamam›flt›r. Karl Marx (1818-1883) Almanya’da. tedavi eden bir ilaç boyutuna vurgu yapan bir niteleme olarak anlafl›labilir ki Marx’›n zaman›nda afyonun bu anlam›n›n daha bask›n oldu¤u bile düflünülmüfltür. Feuerbach Üzerine Tezler ve Kapital K›sacas› Marx. Marx’›n din konusundaki çal›flmalar› flu kitaplar›nda a¤›rl›kl› olarak yer alm›flt›r: Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk›. Köln ve Paris de bulunan Marx Paris’te Friedreich Engels ile devrimci gruplara kat›ld›.Din 71 c› bir afyonla. Din egemen s›n›flara hizmet eden bir ideoloji midir yoksa yoksul kitlelerin duygular›n› ve SIRA S‹ZDE isyanlar›n› dillendirmenin bir arac› m›d›r? Güncel örneklerle aç›klay›n›z. ifllevini ampirik yöntemlere dayanan yaklafl›m›yla aç›klamaya çal›flm›flt›r. 1841’de doktoras›n› tamamlad›.

toplumu bir organizma olarak düflünmüfl ve her toplumsal kurum veya birimin bu yap›da bir ifllevi yerine getirdi¤ini belirtmifltir. Sanayi toplumu farkl› kültürlere ve inançlara sahip bir çok insan› bir araya getirmifltir. Ayn› flekilde görece bireyselli¤i teflvik eden bir din olarak Protestanlar›n daha fazla yaflad›¤› ülkelerde de cemaat de¤erlerini daha fazla önemseyen Katolikli¤e nazaran daha fazla intihar vakas›n›n yafland›¤›n› tespit eder. Bu noktada Comte’un evrimci düflüncesini dinin tarihi için paylaflt› ve dinlerin basit mekanik toplumdan karmafl›k organik topluma do¤ru evrildikçe paralel olarak karmafl›klafl›p geliflti¤ini düflündü. örne¤in. Özellikle din söz konusu oldu¤unda belli ölçekteki bir toplumsal oluflum için tutkal veya yap›flt›r›c› ifllevini yerine getirdi¤i hâlde bir baflka ölçekteki bir toplumsal oluflumda toplumsal gruplar› birbiriyle çat›flt›ran ve o toplumu bir arada tutmak yerine bölen bir etki yapabilmektedir. toplumu kaynaflt›rmakt›r. Dinin de ifllevi toplumu bir arada tutmak. Ancak modern dünyada organik yap›ya do¤ru gelifltikçe farkl›laflan ve giderek parçalanma e¤ilimine giren toplumsal yap›y› bir arada tutan dinde de kayg› verici bir gevfleme bafl göstermifltir. yukar›da da belirtti¤imiz gibi. Robert K. Merton. Yani dini toplumsal bütünlü¤ün sa¤lanmas›nda ve sürdürülmesinde en güçlü yap›flt›r›c› (tutkal veya çimento) olarak görüyor ve bu ifllevinin sürdürülmesine olumlu bak›yordu. Bu ifllev için çimento veya tutkal gibi metaforlar kullan›lm›flt›r. Daha önce homojen bir çevrede yaflamakta olan ve bundan dolay› beraber yaflad›¤› insanlarla ayn› anlam dünyas›n› paylaflan modern insan flehirde kendi inanc›n› hiç tan›mayan. . bir ifllevi yerine getiren herhangi bir kurum veya birimin bunu hangi ölçekteki bir toplum için yerine getirdi¤ini sormufltur. Çünkü grup çat›flmalar› grubun dayan›flmas›n› ve grup bilincini canl› tutar. Durkheim’in anomie dedi¤i bu oluflum sanayi sonucu oluflan kentlerin tipik özelli¤idir. O yüzden Durkheim’in dinle ilgili çal›flmalar› da t›pk› intihar ile ilgili çal›flmalar› gibi toplumsal bütünlük ve düzen gibi pratik sorunlara bir çözüm aray›fl›nca yönlendirilmifltir. Bu da dinin eskiden oldu¤u gibi toplumu bir arada tutan bir tutkal ifllevini yerine getirmeyi zorlaflt›rm›flt›r.72 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar büyük parçalanma dönemini kendilerine dert edinen ve bu parçalanmadan bir bütünleflme formülü veya harc› üretmeye çal›flan toplum düflünürleri çevresinde yetiflmifltir. Hatta Durkheim bütün dinlerin kökeninin bir oldu¤unu ve dünyada var olan bütün dinlerin belli bir tarihsel geliflimin de¤iflik evrelerine göre flekillendi¤ini düflündü. Yine de bu çat›flma ortam›nda bile dinin belli ölçekteki grubu bir arada tutma ifllevi daha fazla çal›flmaktad›r. Durkheim’›n din çal›flmalar› o yüzden toplumsal bütünlü¤ü hedefleyen araçsalc› bir yaklafl›m› da içinde bar›nd›r›r. Bireyleflme ve ortak de¤erlere ba¤l›l›ktaki gevfleme toplumda ciddi sorunlara yol açmaktad›r. di¤er pozitivist ça¤dafllar› gibi dinin sonuçta insan zihninin bir ürünü oldu¤u düflüncesinden de al›koymuyordu. O durumda dinin ifllevsel de¤il ifllev-bozma (disfunctional) etkisi daha a¤›r basmaktad›r. Ancak Durkheim sonras› ifllevselciler dinin gördü¤ü bu ifllevin ne türden bir ifllev oldu¤u konusunda Durkheim kadar emin olamam›flt›r. Durkheim’in meflhur eseri ‹ntihar. gerçek bir sorunun çözümüne odaklanan çal›flmalard›r. dini inançlar›n bu flekilde zay›flamas› ile intihar oranlar›n›n art›fl› aras›nda da anlaml› bir iliflkinin var oldu¤unu vulgular. o inançlara karfl› tamamen kay›ts›z insanlarla karfl›laflt›kça kendi inançlar›na olan ba¤l›l›¤›nda bir güvensizlik hissi oluflmaya bafllam›flt›r. Bu ortam paylafl›lan normlar›n zay›flamas› anlam›na gelir. Kuru akademik çal›flmalar olmaktan öte. Yap›salc›-ifllevselci düflüncenin en önemli ismi say›lan Durkheim. Dinin bu olumlu ifllevine olan inanc›.

O Protestanlar›n dünyay› ve kendi eylemlerini nas›l yorumlad›klar›na. Weber bu yaklafl›m alt›nda dünya dinlerini ve dinlerin farkl› statü veya s›n›flar aras›ndaki flekilleniflini de inceler. Bu sonuca Weber kapitalizmin ilk ortaya ç›kt›¤› yerlerin Protestanlar›n yo¤un olarak yaflad›¤› yerler oldu¤undan hareketle var›r. aksine kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkili olan bir çal›flma ve ifl ahlak› motivasyonu sa¤lad›¤›n› keflfeder. Weber’in bu yaklafl›m›n› uygulad›¤› meflhur çal›flmas› Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu’nda Marksistlere göre basitçe ekonomik flartlar›n bir sonucu veya türevi olmaktan ibaret olan Protestan hareketin. Bu anlay›fl›n harcamaks›z›n çok çal›flmay› ve bu yüzden bir maddi birikimi üretti¤ini keffleden Weber böylece bir zihniyet dünyas›n›n kapitalizm gibi özünde maddi veya ekonomik olan bir geliflmeye etki etti¤ini söyler. Bugün din araflt›rmalar›n›n bir ço¤u Weber’in yorumlamac› sosyolojisinin etkisi alt›nda daha kolay yap›lmaktad›r. Onu ortaya ç›karmak için bizzat eylemi yapan insanlar› dinleyip anlamaktan baflka bir yol da yoktur. bizzat onlar› dinleyerek kendi sosyolojik yaklafl›m›n›n fark›n› ortaya koyar. içmek gibi en temel befleri hareketlerini bile hayvanlardan farkl› olarak kendi kültürel farkl›l›¤›n›.3. Böylece Marksizmde ihmal edilen ve maddi flartlar›n bir sonucu olarak geliflen zihniyet dünyas›n› sosyolojik araflt›rman›n merkezine koyar. anlamlar›n› veya tan›mlar›n› ö¤renmeden onlar hakk›nda baz› teorilerden yola ç›karak aç›klama yapamay›z. Bu elefltiri “aç›klamac› sosyoloji” ile “anlamac› sosyoloji” aras›ndaki bir ay›r›m›n netleflmesine yol açarken Weber’in birinci önceli¤inin eylemin aktörünü “anlamak” oldu¤u görülür. Do¤rusu kendisi de bir Protestan oldu¤u için Protestanlar›n anlam dünyas›n› zaten yeterince tan›yordur.Din 73 Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din Yorumlamac› sosyolojinin ilk ve en önemli ismi olan Weber’in din sosyolojisi ile ilgili çok özel ve güçlü çal›flmalar› vard›r. Onun dine dair yaklafl›m› sosyal eylem hakk›ndaki tan›m›yla tutarl›d›r. Protestanl›k ise bu çileyi dünya için pozitif bir de¤ere dönüfltürmüfl ve çile çekercesine çok çal›flmay› bu çilenin bir kefareti olarak al›r. O yüzden yemek yemek. çileci bir hayat önerilir. O yüzden yemek yeme adab› veya davran›fllar› her kültürde de¤iflir. Böyle olunca sosyolojinin de temel görevi eylemleri yapan insanlar›n kendi yapt›klar› hareketleri hakk›ndaki niyetlerini. her çeflit kültür araflt›rmas› için Weber’in bu yaklafl›m› oldukça verimli bir çerçeve sunmaktad›r. Onun Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli kitab›n›n d›fl›nda ayr› bir Din Sosyolojisi ve Din Sosyolojisi üzerine Makalelerinin derlendi¤i kitaplar› da vard›r. yani anlam›n› atfederek yapar. Sosyolojinin bafll›ca rolünü sosyal eylemin yorumlanmas› ve anlafl›lmas› oldu¤unu söyleyen Weber’e göre “sosyal eylem” de anlaml› eylemden ibarettir. ‹nsanlar›n do¤ufltan günahkâr oldu¤una inan›lan H›ristiyanl›kta bu günah›n yükünden kurtulman›n bir yolu olarak dünya zevklerine mesafeli. ‹nsan bütün eylemlerini bir anlam atfederek yapan bir varl›kt›r. Çünkü insan varl›¤›yla do¤al olarak oluflan kültür bir anlam sistemidir ve bu anlam bireysel veya kolektif olarak insanlar›n zihinlerinde yer almaktad›r. Asl›nda sadece din araflt›rmalar› için de¤il. Ünite . .

meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir. AM A Ç 4 . Burada dinin içinden. Durkheim’in tan›m›yla din: “Kutsal fleylere. Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetlemek. Din ve Toplum iliflkisini. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. Dinlerin varl›¤› güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. O yüzden sosyolojik bilginin kökenini bir disiplin olarak flekillenmeye bafllad›¤› 19. Marx ve Weber gibi sosyologlardan bahsediyoruz. siyasi. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren. her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl Comte. Durkheim. Din kurumu di¤er baz› toplumsal kurumlarla oldukça iliflkilidir. Bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r. Dinlerin mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›rmak gibi bir ifllevi de olabilmektedir. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. Oysa dinî sosyoloji. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. Ayr›ca dinin tarihsel süreklili¤i mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de ifllemesiyle sa¤lan›r. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi” olarak tan›mlanabilir. Sosyolojik bak›fl dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik. ifllevi ve konumu konusu çok özel bir yere sahiptir. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok daha gerilere götürebildi¤imiz gibi dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olarak çok daha eskilere götürebiliriz. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klamak ve din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt etmek. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez. Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri. ailevi.74 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptamak. yani o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. Din sosyolojisi. Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. zira genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klamak. toplumun genel flekillenmesine. Sonuçta dinin toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir.

Din-Ekonomi ‹liflkisi d. kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkilidir. Din-Aile ‹liflkisi b. Kapitalizmin geliflmesi Protestanl›¤›n ortaya ç›kmas›n› sa¤lam›flt›r. L. kökeni bilinemeyen bir olgudur. Afla¤›daki önermelerden hangisi Émile Durkhem’in din görüflü ile ba¤daflmaktad›r? a. Din. maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r. Din. c. d. Din. Bir H›ristiyan’›n günah ç›karmas› fleklinde c. c. Din insanlar›n bu dünya ve öte dünyalar› için bir k›lavuzdur.Din. herhangi bir metodoloji ile aç›klanamaz. dini infla eder. bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur. Protestan Ahlak›. anlaml› bir sosyal eylem ve motivasyon olarak aç›klayan Weber’in din teorisi dikkate al›nd›¤›nda afla¤›daki önermelerden hangisi yanl›flt›r? a. Afla¤›dakilerden hangisi Karl Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri aras›nda yer almaz? a.Din basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. e. 5. halklar›n afyonudur. e. Dinin kökenleri ve ifllevleri birbirinden farkl›d›r.Din tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›flt›r. Doyumluluk 3. c. Din-Siyaset ‹liflkisi c. . Dinin kökeni hakk›nda sunulan görüfller çerçevesinde afla¤›daki hangi efllefltirme yanl›fl yap›lm›flt›r? a. Din-E¤itim ‹liflkisi e. sosyal olaylara etki eden bir anlam sistemidir. Cemaat b. Yar›n ölecekmifl gibi vecd ile ibadet etmek fleklinde e. 8. Kutsal d. Din maddi üretim flekillerinin bir sonucu olarak flekillenmifltir. “Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifl görebildi¤i halde farkl› dinler aras›nda bir çat›flma etkeni olarak çal›flabiliyor” ifadesi dinin hangi kurumla iliflkisinin bir tezahürüdür? a. Engels . bir ihtiyaç olarak insan taraf›ndan yarat›lm›flt›r. Din ve dini inançlar bir sosyal aktör olarak nas›l tezahür eder? a.‹nsan. A. Din. Bir Yahudi’nin a¤lama duvar›ndaki ayini fleklinde d. Din olgusu. e. K. Afla¤›daki cümlelerden hangisi dinin sosyolojik yönüne vurgu yapmaz? a. Kilise c. d. d. b. Birleflik inançlar ve davran›fllar e. Hiç ölmeyecekmifl gibi dünya için çal›flmak fleklinde 6. c. Din. Comte . ifl ahlak› motivasyonu sa¤lar. Din. Protestan Hareket.Tanr›. Din-Hukuk ‹liflkisi 4. b. Din. Ünite . b. F. Feuerbach . Din. ekonomik. meflruiyet düzeninin oluflumuna katk›da bulunabilir. toplumun siyasi. Marx . Bireyleri bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar dinin bir unsurudur. e¤itimsel ve s›n›fsal örüntülerine etkide bulunabilir c. Dinin insanlar› etkisi alt›na almas› “yabanc›laflma” ile olmufltur. e. Dini. b. d. e. Din toplumsal bütünleflme için bir yap›flt›r›c›d›r. d. Bir dindar insan›n yata¤›na yatarken dua okumas› fleklinde b. Davran›fllar›n arkas›nda yatan niyet ve anlamlar bir sosyolojik araflt›rma için esast›r. 7.3. sosyolojik de¤il psikolojik bir olgudur.Din 75 Kendimizi S›nayal›m 1. 2. b. toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsüdür. Maddi flartlar›n oluflturdu¤u zihniyet dünyas› sosyolojik araflt›rman›n merkezinde yer al›r. Durkheim . Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n din tan›m›n›n unsurlar› aras›nda yer almaz? a.

Daha sonra 1980’de. 1979’da. Sosyologlar›n. militan ‹slami hareketlerin yay›lmas›n› da beraberinde getirecek olan. Afla¤›dakilerden hangisi dinin. Müslüman militanlar fiah ‹ran’›n› devirmifl. Pitrim Sorokin 10.” Fakat daha sonraki on y›llarda ifller önemli ölçüde de¤iflmifltir. ‹slami bir cumhuriyet kurmufllard›r. sekülerli¤in krizine do¤ru bir geçifl yafland›¤›”ndan ve “gerileyen sekülerlik”ten bahsetmektedir (Berger. dine sosyal bir etken olarak yaklaflmada yeniden artan ilgisinin temel nedeni. tarihsel süreç içerisinde evrilerek geliflti¤ini ve çok tanr›l› dinlerden tek tanr›l› dinlere do¤ru bir geliflme kaydetti¤ini düflünmektedir? a. Tom Bottomore b. Latin Amerika özgürlükçü dini hareketindeki etkinli¤i nedeniyle. Salvador-Roma Katolik Baflpiskoposu Oscar Romero. Bireyin inanç dünyas›n›n sosyal yaflam›n› etkilemesi Din Sosyolojisi Bundan otuz y›l önce. Dinin akademik yönden ihmal edildi¤i dönem boyunca sosyal yaflamda süregelen toplumsal önemini göstererek seçkin bilimsel çal›flmalar ortaya koyan sosyologlar bulunmaktayd›. ne de dinin çok büyük önem tafl›d›¤› düflünülüyordu. 1983. Cehalete karfl› korunmas› için dinin do¤rusunu ortaya koymak c. “güncel olaylara iliflkin analizlerinde dini göz ard› edenlerin. Ortado¤u ve Ortado¤u’nun da ötesinde pek çok bölgede. Dinin bilimsel bir içerikle de¤erlendirilememesi e. Ayn› zamanda. ne sosyologlar taraf›ndan dinin sosyal yaflamda önemli bir etken oldu¤una gereken önem veriliyor. onun sona ermesidir. . Berger. Önceki dönemin sekülerli¤i en iyi anlatan kuramc›lar›ndan biri olan Peter Berger. bilim dünyas›n›n hayrette kal›p eski sekülerleflme paradigmas›ndan uyanmas›. 1996: 12). Auguste Comte e. Antropolog Anthony Wallace (1966: 265) dönemin geçerli anlay›fl›n›. ancak uluslararas› arenada yaflanan siyasi olaylarla mümkün olmufltur. büyük bir tehlikede olduklar›” sonucuna varmaktad›r (Berger. Bunlara ra¤men. Bilimsel bilginin insanlar için giderek daha yeterli hale gelmesi ve yay›lmas› sonucu do¤aüstü güçlere inan›fl yavafl yavafl yok olmaya mahkûmdur.76 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9. art›k “dinin krizinden. bölge kilisesini giderek artan sosyal eylemcilik ve bazen de yoksullar›n ad›na baflkald›r›c› isyanlara teflvik eden. onun hayatî önemini vurgulayan küresel geliflmelerdir. daha sonralar› flu flekilde özetlemifltir: “Dinin. Platon d. ayr›ca. suikast düzenlenerek öldürülmüfltür. Dinin metafizik gerçeklerinin yayg›n bir merak konusu olmas› b. Do¤a kanunlar›na ba¤l› olmaks›z›n do¤ay› flekillendiren do¤aüstü varl›k ve güçlere inan›fl y›pranacak ve sadece ilginç bir tarihî hat›ra haline gelecektir. Dinin sosyoloji için bir araflt›rma konusu olmas›n›n nedenlerinden biri afla¤›dakilerden hangisidir? a. ‹bni Haldun c. Buradaki kritik seneler ise 1979 ve 1980’dir. evrimsel gelece¤i. Dinin bireyin içsel dünyas›yla ilgili sergiledi¤i performans d. 1996). kendilerini Hristiyan fundamentalistler olarak tan›mlayan Hristiyan Sa¤’›ndan bir kesim Amerikan siyasetine yönelmifl -bu kifliler yar›m yüzy›l boyunca siyasi arenada görünmemifl ve seküler hümanizm güçlerine karfl› “ahlakl› bir ço¤unlu¤u” harekete geçirme ve bu suretle de yeniden bir Hristiyan Amerika oluflturma niyetlerini aç›kça ilan etmifllerdir.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Marx” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 5. Christian Smith . 215-216. Bunlar abart›l› say›labilirse de. Ünite . Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din ve Toplum ‹liflkisi ‹le Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 100-114. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din Nedir ve Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Hunter (1991) Amerika’da din temelli bir “kültürler savafl›” oldu¤unu aç›kl›yor ve Harvard Üniversitesi’nden Samuel Huntington (1996) dinsel farkl›l›klardan kaynaklanan küresel bir medeniyetler çat›flmas›n›n yaflanaca¤› öngörüsünde bulunuyordu. d 10. b 9. 2001.. s.pdf adresinden eriflerek okuyabilirsiniz] 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.3. Blackwell Publishers. dünyan›n pek çok farkl› köflesinde önemli din-temelli bir dizi hareketin ortaya ç›k›fl›na tan›k olacakt›r: Güney Afrika’daki imtiyaz-karfl›t› hareket. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ayn› zamanda giderek artan bir flekilde Latin Amerika’da yay›lmakta olan Pentakostalizm.Robert D. “Sociology of Religion”. a 7. Dinin toplumsal ve siyasal önemine farkl› bir bak›fl aç›s›yla yaklaflan sosyologlar.Din 77 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Romero hadisesi 1970’lerde kaç›r›lan. temel nokta de¤iflmez: Din geri dönmüfltür. Blau. Woodberry. Do¤u Asya’n›n baz› bölgelerinde yay›lan Hristiyanl›k.edu. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s. Birleflik Devletler’deki Orta Amerika bar›fl hareketi. gibi geliflmelerin yo¤unluk kazand›¤›n›n da fark›na varm›fllard›r. iflkence edilen ve öldürülen on binlerce Latin Amerikal› Hristiyan sosyal eylemci içerisinde sadece en çok bilinenidir. Virginia Üniversitesi’nden James D. The Blackwell Companion to Sociology. Edited by Judith R. Çeviren: ‹hsan Çapç›o¤lu) [Yaz›n›n tamam›n› http://dergiler. b 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Di¤er Sosyolojik Kurumlarla iliflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yeni göç dalgalar› ile Amerika’da dinlerin çok daha bütünlük kazanan yap›s›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.tr/dergiler/37/59/568. (Kaynak: AÜ‹FD 47 (2006). d 2. eski-komünist Avrupa’n›n baz› yerlerinde yeniden dirilen dini kimlikler vs. Say› 2. .. 1990’lar ile birlikte. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dini ‹nançlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.ankara. e 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Weber” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Do¤u Almaya’da komünizm-karfl›t› hareket. Takip eden y›llar. d 8. e 6.

din. Bu kurumlar dünyan›n her taraf›nda bulunan ekonomi. Marx.78 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplum sosyolojik (toplumsal) kurumlardan oluflur. S›ra Sizde 4 Din tarih boyunca Marx’›n tespitlerine hakl›l›k verecek flekilde egemen s›n›flara hizmet eden say›s›z örnekleri olmufltur ama her zaman bu yönüyle ortaya ç›km›fl de¤il. En ilkel topluluklar›n pagan veya totemist oldu¤u düflüncesi dinin kayna¤› hakk›nda da bir hüküm vermifl oluyor. Oysa bilinen en ilkel insan topluluklar›nda bile tevhid düflüncesi ve uygulamas› ile paganist. O mant›¤›n temeli de a. Oysa bu yorumun göz ard› etti¤i bir gerçek Taliban’›n güçlü oldu¤u Afganistan’da da Hanefili¤in yayg›n oldu¤u ve Taliban’›n da Hanefi oldu¤udur. ‹lk dönem hakk›ndaki bilgiler ampirik de¤il mant›ksal olarak temellendirilir. Yahudilik Hz. Bir bak›ma toplumlar›n karakterini oluflturan konulardan biri de bu kurumlardan hangisinin ne ölçüde belirleyici oldu¤udur. Ço¤u zaman din yoksullar›n. ancak bu karfl›laflt›rmalar daha sosyolojik-siyasal nedenleri görmezden gelmemize yol açmamal›d›r. S›ra Sizde 3 Türkiye’nin baflka ‹slam ülkelerinden fark›n›n onun farkl› ‹slam yorumuna veya anlay›fl›na ba¤lanmas› söz konusu edilebiliyor. ‹slamiyet ise bafltan itibaren Mekke’deki egemenlerin adaletsizliklerine. Sonuçta bütün dinler bütün toplumlarda ayn› etkiyi yap›p ayn› sonuçlar› do¤urmazlar. H›ristiyanl›k ise bir ›rk›n üstünlü¤üne ve bir oligarflinin parças› hâline gelmifl olan Yahudi din kurumuna bir itiraz. ama bütün toplumlarda bu kurumlar›n hepsi bulunur. Esasen üç tek tanr›l› dinin her birinin ortaya ç›k›fl›nda bunu görmek mümkündür. Bu konuda farkl› örnekler üzerinde durulabilir. Marx. köleli¤e ve kad›nlar›n ezilmesine karfl› güçlü bir itiraz olarak ortaya ç›km›flt›r. üstelik bu ezilmiflli¤i baflka bir dini anlay›flla içsellefltirmifl olanlar›n baflkald›r›fl›n› da sa¤lam›flt›r. totemist veya animist uygulamalar efl zamanl› olarak bulunmufltur. siyaset. Bugünün ilkel kabilelerinde (nas›lsa geliflimini tamamlamam›fl toplumlar olmas› dolay›s›yla) eski toplumun görülebilece¤i gibi alt varsay›mlara dayan›yor. daha belirleyici olabilir. e¤itim ve bofl zamanlar gibi davran›fl örüntülerinden oluflur. Din anlay›fl›n›n farkl› davran›fl tarzlar›na yol açt›¤› düflüncesi Max Weber’in Protestan Ahlak› teziyle örneklenebilir. Türkiye ‹slam’›n›n Hanefi-Maturidi oldu¤u için daha radikal. aile. Dinin bütün toplumlarda di¤er kurumlar üzerinde ayn› etkiye sahip oldu¤u söylenemez. özel mülkiyetin yoklu¤undan mülkiyetli topluma ve ailenin de mülkiyetin bir parças› oldu¤u. Durkheim ve Weber’in her birinin sosyolojik kurumlar› kendilerine özgü bir s›n›fland›rmas› var ve her birinin hangi kurumun daha belirleyici oldu¤una dair kendilerine özgü görüflleri vard›r. Örne¤in. Farkl› toplumlarda bu kurumlar›n baz›lar› di¤erlerinden daha önde. örne¤in. Bu sürecin basitten karmafl›¤a. örne¤in Taliban ‹slam’›ndan daha ›l›ml› ve daha geliflmelere aç›k oldu¤u söylenir. . Musa’n›n ‹srailo¤ullar›n› kölelikten ç›karmak üzere yapt›¤› uzun yolculuk. c. Bütün toplumlar›n ayn› süreçlerden geçti¤i. ezilmifllerin. ekonominin bütün di¤er kurumlar üzerinde belirleyici oldu¤unu ve her fleyin ona göre flekillendi¤ini söylerken dinin de ekonominin bir sonucu oldu¤unu söylemifl olur. b. Bu yaklafl›m biraz da mant›ksal veya teorik bir faraziyeye dayan›yor. S›ra Sizde 2 Bugünkü ilkel say›lan kabilelerin kadim zamanlarda yaflam›fl olan insanlara benzedi¤i düflüncesi ampirik verilere dayanm›yor.

Ankara: Vadi Yay›nlar›. Engels’in On Religion. Marx. Max Weber ve ‹slam: Elefltirel Bir Yaklafl›m. 1993. ilk bask›s› The Sacred Canopy ad›yla. Aktay. Weber. trans. Emin Köktafl der. The Social Reality of Religion. New York.) Seçme metinler. Ankara: MEB Yay›nevi. Garden City. by Talcott Porsons. Peter L. Ali Coflkun. (1967). çev. Süleyman Uluda¤. Max (1930). Bryan S. Karl (1971). çev. George Eliot). çev. 1969. Ankara: Vadi Yay›nlar›) fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal: ‹stanbul: Litera Yay›nc›l›k (Dinler ve Heretik Gruplar). Auguste (1952). Ayd›n. London: Allen & Unwin. 2 cilt. Din Sosyolojisi. J. ‘Theses on Feuerbach’.Din 79 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. çev. Turner. Moskova. Londra. K. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Dinin Sosyal Gerçekli¤i. Bryan S (1997). 1957. Pozitivizmin ‹lmihali. The Sociology of Religion (çev. Hume. Second edition. çev. Turner. Din Sosyolojisine Girifl: Klasik ve Ça¤dafl Kuramlar. ilk bask›s› 1841. Inger ve Pal Repset (2011). Ünite . Ankara: Vadi Yay›nlar›. Swain). Religion and Social Theory. Ludwing (1841). The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. ‹stanbul: Dergah Yay›nlar›.3. Mukaddime. ‹hsan Çapo¤lu ve Halil Ayd›nalp. 1967 (Türkçesi için bkz. ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal Marx. Max (1965). Emin Köktafl (1998). 1961 Feuerbach. Yasin ve M. Karl (1999). (1994). London: Sage. Yasin (1999). Kurumlar Sosyolojisi.. Türk Dininin Sosyolojik ‹mkân›. David (1945) Dinin Do¤as›. Mustafa (1997). . The Elementary Forms of Religious Life (çev. Berger. Weber. Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› (Yasin Aktay ve M. Ankara: MEB Yay›nevi ‹bn Haldun (1986). Marx ve F. The Essence of Christianity (çev. ‹stanbul: ‹nsan Yay›nlar›). Peyami Erman. Durkheim Émile (1961). Fuseth. Ankara: Birleflik Yay›nlar›. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Comte. Londra.Selmin Evrim. Eprahim Fischoff). New York. New York.

Ataerkillik kavram›n› aç›klayabilecek ve farkl› görünümlerini ay›rt edebilecek. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet • • • • • G‹R‹fi A‹LE TOPLUMSAL C‹NS‹YET ATAERK‹ (PATR‹ARKA) TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K • C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK . Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlayabilecek.4 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Aile Toplumsal Cinsiyet Cinsiyet Özellikleri Cinsiyet Kal›plar› • • • • Ataerkillik Cinsiyet Eflitli¤i Cinsiyete Dayal› Ayr›mc›l›k Cinsiyet Eflitli¤i ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aile. Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapabilecek ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirebileceksiniz. Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klayabilecek. cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirebilecek. Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlayabilecek.

Toplumsallaflma. yani. bireyin toplulu¤un de¤erlerini ve normlar›n› ö¤renme ve içsellefltirme sürecidir. Örne¤in. baflta dil olmak üzere.Aile. medya gibi kurumsal arac›larla gerçekleflir. Bu olay ya da nesneler. Aile ile hane halk›. toplumun anlafl›lmas› ile de ilgili oldu¤u sonucuna varabiliyoruz. e¤itim kurumlar›. bizim aile konusunu da yeni bir ›fl›k alt›nda ele almam›za neden oluyor. toplumun çeflitli kurumlar›nda ve alanlar›nda devam ederek sistematik bir örüntü hâline geliyor. aralar›nda düzenli ve sistematik iliflkiler vard›r. öngörülebilir bir flekilde tekrarlan›r. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet G‹R‹fi Toplumsal cinsiyet ve toplumsal cinsiyet eflitli¤i/eflitsizli¤i. iliflkileri vurgulayan bir kavramd›r. toplumsal cinsiyet ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n›n sadece kad›n haklar› ile de¤il. bireyler aras›nda kan ya da evlilik ba¤› ile oluflturulan soy çizgilerine iflaret eder. aralar›nda akrabal›k ba¤› olmad›¤› halde ayn› evde yaflayan kiflilere iflaret eder. “Ayn› kazandan yemek” olarak da tarif edilen bu iliflki. Hane halk› ise. eriflkin üyelerin çocuklara bakma sorumlulu¤unu üstlendi¤i bir insan toplulu¤udur. . ‹kincil toplumsallaflma. Çocuk. ailede ve yüzyüze iliflkiler içinde olur. çocuklar›n dünyaya getirilmesi ve büyütülmesidir. Örüntü: Frans›zca patron kelimesinden gelen örüntü (pattern). bir grup üniversite ö¤rencisi ailelerinden uzakta bir kentte birlikte yafl›yorlarsa bunlar bir hane halk› olufltururlar ama aile de¤ildirler. aile üyesi olarak kabul edilir. birbirlerine benzeyen ama ayr› iki kavramd›r. içine do¤du¤u toplulu¤un kültürünü ö¤renir. Ço¤u toplulukta çocuklar›n toplumsallaflmas›n›n temel kurumu da ailedir. Böylece. birbirlerine do¤rudan akrabal›k ba¤lar›yla ba¤l› olan. bir ailenin baflka flehirde okuyan çocu¤u. Ailenin birincil ifllevi. sadece gündelik yaflam›m›zda ve siyasal alanda de¤il. Aile. Aile üyeleri ayn› evde oturabilecekleri gibi. ortak mekândan çok. Akrabal›k. meydana gelen olaylar ya da nesnelere iliflkin belirli bir iliflki modeline iflaret eder. Aile içinde bafllayan cinsiyet eflitsizli¤i. üyeleri aras›ndaki iliflkileri eflitlik ve adalet kavramlar› çerçevesinde ele alabildi¤imiz bir kurum olarak de¤erlendiriyoruz. farkl› mekânlarda da yaflayabilirler. biyolojik ve kültürel yeniden üretimdir. Bu geliflme. Birincil toplumsallaflma. sosyal bilimlerde de giderek daha genifl yer kaplayan kavramlar hâline geldi. A‹LE Aile. Aileyi çeliflkisiz ve tutarl› bir bütün olarak görmek yerine. Örne¤in. as›l olarak mekânsal birlikteli¤i vurgular.

Bu yaklafl›mlar. Biz burada makro düzeydeki üç temel yaklafl›mdan söz edece¤iz: ‹fllevselci yaklafl›m. farkl› sosyolojik yaklafl›mlar taraf›ndan farkl› biçimlerde ve düzeylerde kavramsallaflt›r›lm›flt›r. aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lamdan ayr› olarak ele almas› gelir. Kad›nlar›n ev içindeki eme¤inin görülmeyip yaln›zca ücretli eme¤e kat›lmalar› durumunda “emekçi” olarak adland›r›lmalar› ve bak›m ifllerinin de¤ersiz k›l›nmas›. . Çat›flmac› yaklafl›mlara yönelik elefltiri. belirli ifllevleri yerine getirmek üzere varl›¤›n› sürdürür. özel mülkiyetin ortaya ç›kmas›yla birlikte. toplumsal süreklili¤i ve oydaflmay› oda¤a al›r. çat›flmac› yaklafl›m ve feminist yaklafl›m. toplumsal çat›flmalar›n hafifletilmesinde de önemli rol oynar. onun yap›s›n› büyük ölçüde belirleyecektir. Yani. Parsons’un “modern aile” idealini norm olarak kabul etti¤i ve böylece farkl› aile biçimlerini birer sapmaym›fl gibi ele ald›¤›d›r. sosyoloji içinde yayg›nl›¤›n› kaybederken aileye iliflkin görüflleri de elefltirilmifltir. Aile de bu toplumsal kurumlardan biri olarak farkl› tarihsel dönemlerde farkl› ifllevler üstlenmifltir. Bir baflka elefltiri. Buna göre aile kurumu. emekçilerin biyolojik ve toplumsal yeniden üretimlerinin çok düflük maliyetle sa¤lanmas›d›r. Parsons’un aile kuram› da gözden düflmüfltür. onlara göre her toplumsal kurum. Birincil toplumsallaflma (toplumsal yeniden üretim). psikoloji ve psikiyatri disiplinlerinden de beslenmifllerdir. ‹fllevselci okulun en önemli ismi Talcott Parsons. buna karfl›l›k tüketici ifllevi a¤›rl›k kazanm›flt›r. bebeklerin içine do¤duklar› kültürün de¤erlerini ö¤renmesidir. Ayn› zamanda aile.82 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aileye Farkl› Yaklafl›mlar Aile kurumu. erkeklerin d›flar›da çal›flmas› biçimindeki modern aile idealinin zay›flamas›yla birlikte. Modern sanayi toplumlar›nda ise ev ile ifl yerinin ayr›flmas› sonucunda ailenin üretim ifllevi gerilemifl. Bu yaklafl›ma yönelik elefltirilerin bafl›nda. Kad›nlar›n evde. Aileye makro yaklafl›mlar›n en yayg›n olan› ve en bilineni. ‹fllevselci okul. ev kad›n› olan bir anne ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan Bat› tipi orta s›n›f ailesini evrensel bir norm olarak görmektedir. üretim ifllevi de vard›. Bu elefltirilere göre. yetiflkin üyelerine de destek vermeyi sürdürerek onlar›n kendilerini güvende hissetmelerine katk›da bulunur. Kapitalist toplumlarda ise ailenin ifllevi. d›flar›da çal›flan bir baba. ifllevselcilik okuludur. Tar›msal üretimin yayg›n oldu¤u dönemde ailenin biyolojik ve toplumsal yeniden üretim ifllevinin yan› s›ra. tüketim ve yeniden üretim birimidir. Bir baflka deyiflle aile art›k üretim de¤il. çat›flmac› okulun yaklafl›m›d›r. Aileye iliflkin makro yaklafl›mlardan ikincisi. Kiflili¤in dengelenmesi ise eriflkinlerin duygusal ve maddi destek bulmalar›yla mümkün olur. Aileyi mezo (orta) ve mikro (küçük) ölçekte ele alan çok say›da yaklafl›m da mevcuttur. ‹fllevselcilik okulunun sosyolojik yaklafl›m›. ailenin toplumun hangi kesiminden oldu¤u. Aile içindeki rol da¤›l›m›n› sorgulamadan kabul etmesi de elefltiri noktalar›ndan biridir. as›l olarak feminist sosyologlardan gelmifltir. Aile. bu elefltirilerin en önemlileridir. ailenin as›l olarak iki ifllevi oldu¤unu söyler: Birincil toplumsallaflma ve kiflili¤in dengelenmesi. sosyal psikoloji. miras›n güvenceye al›nmas› amac›yla oluflmufltur.

Böylece geleneksel sosyolojinin aileyi bir bütün olarak alan yaklafl›m›n› kökten de¤ifltirirler. feminist yaklafl›md›r. Bu yazarlar. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 83 Resim 4. iki kad›n ya da iki erkek ve edinilmifl çocuklar›ndan oluflan aileler de çekirdek ailenin farkl› bir biçimine iflaret ederler. ailenin toplumsal bütünleflmeyi sa¤lad›¤›n› ve eflitsizlikleri hafifleterek çat›flmay› engelledi¤ini söylemiflti. Bir erkek ve birden fazla kad›n ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan aileler de genifl aile biçimlerinden biridir. Örne¤in. kad›nlar›n artan oranda ev d›fl›nda çal›flmaya bafllamas› gibi de¤iflimler. boflanma oranlar›ndaki art›fl. Çekirdek aile.Aile. aileyi toplumsal ifllevi aç›s›ndan de¤il. google. Ünite .4. aile kurumunu önemli ölçü- ‹NTERNET . Benzer biçimde. dünyan›n pek çok yerinde. baba ve ortak çocuklar›ndan oluflsalar da farkl› biçimler alabilirler. SIRAnedir? S‹ZDE ‹fllevselci yaklafl›m ile feminist yaklafl›m aras›ndaki en önemli farkl›l›k Farkl› Aile Biçimleri 1 SIRA S‹ZDE Aile. birbirleriyle evlilik ba¤›yla ba¤l› iki yetiflkin dan oluflur. AMAÇLARIMIZ Modern çekirdek aileler genellikle anne.com/lh/photo/iJMmD Bc9pC1nONfO4OAPNA?feat =embedwebsite Aileye iliflkin üçüncü makro düzey sosyolojik yaklafl›m. günümüz sosyolojisinin temel konular›ndan biri hâline gelmifltir. Burada evli olan çocuklar da kendi çocuklar›yla birlikte. Haven in the Heartless World (Kaplsiz Bir Dünyada S›¤›nak) isimli çok ses getiren kitab›nda. yaln›zca anne ile çocuklar›ndan oluflan “tek ebeveynli aileler” vard›r. Kaynak: https://picasaweb. farkl› kültürlerde ve toplumlarda farkl› biçimlerde tan›mlanabilir ve farkl› bileflenlerden oluflabilir. DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Toplumsal De¤iflim ve Aile TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Toplumsal de¤iflimin do¤rudan etkiledi¤i (ve ondan etkilendi¤i) aile. Christopher Lasch taraf›ndan yap›lm›flt›. anne ve babalar›n›n oluflturD‹KKAT du¤u haneye dâhil olurlar. aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lam çerçevesinde ele alarak yoksulluk ve tek ebeveynlilik aras›ndaki iliflkileri de analiz ederler. Genç kuflaklarda evlili¤e ve ana ‹NTER NET babal›¤a iliflkin tutumlar›n de¤iflmesi. çok efllilik günümüz modern toplumlar›nda yasal de¤ildir anSIRA S‹ZDE cak hem tarihte hem de günümüzde. aile içindeki iliflkiler ve eflitsizlikler aç›s›ndan ele al›rlar. Ayn› zamanda. “çekirdek S O R ile U çocuklar›naile”dir. Ayn› cinsiyetten aras›nK ‹ T bireyler A P da evlili¤in yasal kabul edildi¤i toplumlarda. Genifl aile ise ikiden fazla kufla¤›n oluflturdu¤u bir aile türüdür.1 Yirminci yüzy›l›n Amerikan ailesine iliflkin en önemli analizlerden biri. çok eflli evliliklere rastlanmaktad›r. Modern toplumlarda en s›k rastlan›lan aile biçimi.

.. fark› bölgelerde ve farkl› sosyal s›n›flardan aileler içinde yapt›¤› araflt›rma sonucunda. birlikte yaflama. Daha önce yayg›n olmayan baz› kavramlar. dünyada bafl›m›za gelen fleylerle iliflkilidir. Sonra s›ra isim koymaya gelir. bazen benimseriz bazen bize yük gelir. O¤lan› bulana kadar çocuk yapmaya devam etmek ya da sohbetlerde uzayan bir sessizlik oldu¤unda “k›z do¤du galiba” flakas› yapmak ender gördü¤ümüz fleyler de¤illerdir. tabii “erkek adam›n erkek evlad› olur” ayn› zamanda. çal›flan anne. içinde yaflad›¤›m›z toplumda de¤er verilen fleyleri de gösterir. çocuklara verilmek istenen de¤erlerin de zaman içinde dönüfltü¤ü gözlenmifltir. daha alt s›n›flarda itaat ve uyum sa¤lamaya önem verildi¤ini ortaya koymufltur. Ailenin de¤iflimine iliflkin tart›flmalar. aile de¤erlerinin ortadan kalkmas› ve bunun da toplumsal kaosa yol açmas› korkusundan beslenir. Daha biz do¤madan ailemizin beklentileriyle bafllar hikâyemiz: “Ah” derler. Bunlar aras›nda tek ebeveynli aile. orta s›n›f ailelerde çocuklara özerk davranma al›flkanl›¤› ve özgüven kazand›rman›n önemli olmas›na karfl›l›k. 1970’ler sonras›nda sosyoloji literatürüne girmifltir. ‹simler. Ayn› flekilde.. K›z Çiçek Gül Yaprak Duygu Sevgi Gönül Kader Döndü (art›k o¤lan istiyoruz!) O¤lan Arslan Pars Y›lmaz Savafl H›ncal Zeki Yaman Hakan Çiçekleri de azmi de seviyoruz. sadece ailemizin beklenti ve umutlar›n› de¤il. ‹simler. bu beklenti ve umutlar› yaflam›m›z boyunca tafl›r›z.84 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar de de¤ifltirmifltir. di¤erini erkekte! Dünyaya geliflimiz muhtemelen ailemize sevinç verir ama baz›lar›m›z›n gelifli biraz daha fazla: O¤lan annesi olmak. . do¤ufltan getirdi¤imiz özelliklerimiz kadar hatta ondan çok daha fazla. pek çok yerde genç gelinin aile içindeki statüsünü yükseltir.. Örne¤in Çi¤dem Ka¤›tç›bafl›. olmayan baba. Bir baflka görüfl ise aile de¤erlerinin ortadan kalkmad›¤›. birini kad›nda. ›rklar aras› evlilikler ve eflcinsel evlilikler vard›r. “bir o¤lan olsa!”. TOPLUMSAL C‹NS‹YET Cinsiyet. ailemizin bizden beklentilerini ve bizimle ilgili umutlar›n› yans›t›rlar. ama tafl›r›z. sadece biçim de¤ifltirdi¤i ve çeflitlendi¤i yolundad›r. aile içi fliddet.

mutfak eflyalar› bir yanda. erkekler canavar”. Toplumsal gerçekli¤in oluflumunda ve sürdürülmesinde etkin olarak rol oynayan bireyler ya da birey gruplar›na at›fta bulunur. Minik k›zlar›n ve minik o¤lanlar›n oyuncaklar› da birbirinden farkl›d›r: Bebekler. E¤er o¤lansa çad›r mutludur. Bu mesajlar bize birkaç hikâye (klifle) anlat›r: “Kad›nlar kurband›r. çocuklar ve ergenler için ö¤renme kadar toplumsallaflma yeridir. Haberlerden reklamlara. art›k cinsiyet kimli¤ini kazanm›flt›r ama yine de ifli s›k› tutar. ayn› gün içinde iki o¤lan çocu¤u do¤urttu¤unu gururla anlatm›flt›: “O¤lan do¤urmak daha hay›rl›d›r. Ünite . okul kadar belki ondan da daha etkili bir ö¤renme arac›d›r. bedenin geliflimi onun için do¤al bir fleydir. amcalar mutludurlar ve anneonun ne kadar mutlu oldu¤unu anlatamam!” (Lila Abu-Lughod. Ebelik günlerini anan yafll› bir kad›n. “kad›nlar fettand›r. Erkek canavard›r ama öznedir de ayn› zamanda. Erkeklerin de kad›nlar›n da a¤›zlar›ndan “erkekler o¤lan yapmak için kad›nlarla evlenirler. Herkes dü¤ün bayram eder. Çocuklu¤un ilk dönemlerinden bafllayarak medyan›n etkisi alt›nda sosyallefliriz. böylece erkekli¤iyle gurur duymay› ö¤renir (ve erkek olman›n bir bedeli oldu¤unu!). Bu kliflenin ka- Özne: ‹nsan bilimlerinin temel kavramlar›ndan biridir. do¤umda haz›r bulunanlar. Hatta çad›r yasa bo¤ulur. düfle kalka ö¤renmeyi severler. Sessizce. hatta bazen annesinden bir tokat yiyerek (kad›nl›¤›n bedeli öyle bir seferde ödenip bitmez!). bu kliflelerden biridir. küçük maceralar yaflamay›. arabalar. Aile içi fliddet haberlerinde s›kl›kla karfl›m›za ç›kan klifle budur. Babas›na koflup o¤lunun oldu¤unu söylerler. annenin mutfakta çal›flt›¤› kitaplardan hayat› ö¤renirken ö¤retmenlerin ço¤unun kad›n ama müdürün neredeyse hep erkek oldu¤unu da zihninin bir köflesine yazar. Özneli¤i vurgulamak. Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü Günümüzde medya. Bir baflkas›. Okul. yumuflakl›k ve “idare etme” ile iliflkili oldu¤unu sezer. K›z çocuklar› bir ifle yaramazlar” gibi laflar ç›kar. e¤itimine devam ederiz: O¤lan› dü¤ün dernek sünnet ederiz. Yemek yenmez. bu gerçekli¤in kurucular› oldu¤una iflaret etmek anlam›na gelir. 2004) Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› Çocuklar. Okul ça¤›na gelen bir çocuk. bireylerin ya da birey gruplar›n›n kendilerini saran toplumsal gerçekli¤in ürünü de¤il. o¤lanlara k›zlardan daha çok sevinirler. . onu do¤uran. tabancalar. Böylece kad›na ac›rken bir yandan da onun edilgenli¤ini onaylam›fl oluruz. utanç ve s›k›nt›yla geçer o. erkekler saf” kliflesidir. Gidip erkeklere haber vermezler. Baban›n gazete okudu¤u. baba mutludur.) ‹nsanlar..4. Peçeli Duygular. K›z›n kad›nl›¤a geçifli böyle törenle olmaz. Araflt›rmalar gösteriyor ki erken çocukluk evresinde ailelerin k›z ve erkeklere davran›fllar›nda belirgin bir farkl›l›k var: K›zlara daha koruyucu. k›zlar›n s›n›rlar› ihlal etme giriflimlerine ise hem ailelerinin hem de ö¤retmenlerinin dehfletle bakt›¤›n› fark eder. herkes üzülür. dizilerden e¤lence programlar›na kadar cinsiyet rollerine iliflkin mesaj bombard›man›na tutuluruz. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 85 Erke¤in ve Kad›n›n Toplumsal De¤eri Bedevilerin kad›nlardan çok erkeklere de¤er verdiklerinin önemli bir ifadesi. toplar di¤er yanda. (. O¤lanlar›n terbiyesizliklerinin normal karfl›land›¤›n› hatta b›y›k alt›ndan gülündü¤ünü. o¤lanlar› k›zlara tercih etmeleridir. erkeklere daha cesaretlendiricidirler (ona bofluna koymam›flt›k Yaman ismini zaten.Aile. güç ile di¤erininkinin itaat.. cesaret. de¤il mi?!). çok erken yafltan itibaren etraf› keflfetmeyi. E¤er k›zsa. Birinin hayat bilgisinin kendini gösterme. plastik fincanlar.

86
Yeme Bozukluklar›: Bireyin zihinsel ve fiziksel sa¤l›¤›n› tehlikeye atacak nitelikteki yeme al›flkanl›klar›d›r. Bunlar, afl›r› yemek ya da yetersiz beslenmek biçiminde ortaya ç›kabilir. S›kl›kla genç kad›nlarda görülmekle birlikte son y›llarda k›z ve erkek ergenlerde rastlanmaktad›r. Bu türden bozukluklar›nda yayg›n beden imajlar›n›n olumsuz etkisi oldu¤u düflünülmektedir.

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

d›n› özne olmay› becerebilmifltir ama gücünü kötüye kullanmakta erkeklerin hayat›n› mahvetmektedir. Buradaki erke¤e de ac›r›z ama onun gülünç bir yan› da vard›r: Erkeklikle edilgenlik bir arada olmaz çünkü!.. Tabii en çok da flu klifleleri duyar›z: “Mutlu, güzel, baflar›l› kad›nlar bizim deterjan› kullan›rlar”... “Kad›nlar›n bay›ld›klar› erkeklerin alt›nda, bizim arabam›z vard›r...” Böylesine bir “bombard›man”dan sa¤ salim ç›kmak zordur: Kad›n ve erkeklerin nas›l olduklar› (ve ayn› zamanda nas›l olmalar› gerekti¤i) hakk›nda kökleflmifl kanaatler ediniriz. Bu kanaatler, ölümcül sonuçlara yol açabilir: Kad›nlar›n ince, çok ince, çok çok ince olmalar› gerekti¤ini dinleyen küçük k›zlar, yeme bozuklu¤u hastal›klar›na yakalan›rlar örne¤in. Erkeklerin sert, çok sert, çok çok sert olmalar› gerekti¤ini dinleyen delikanl›lar, bir bakars›n›z s›n›f arkadafl›n› b›çaklay›vermifl. Yeme bozukluklar›yla SIRA S‹ZDE cinsiyet kal›plar› aras›nda nas›l bir ba¤lant› vard›r?
D Ü fi Ü N E Lk›z ‹ M ya da o¤lan bebekler olarak geliriz. Bu bizim seçti¤imiz bir fley Hepimiz dünyaya de¤ildir. Hangi kültürde, ça¤da yaflarsak yaflayal›m, k›z ya da o¤lan olarak do¤mak, t›pk› ölümlüSolmak O R U gibi biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤idir. Böyle oldu¤u için üzerinde düflünmeye gerek duymay›z: Öyle ya nas›l mavi gözlü, uzun boylu yahut siyah saçl› olmak “do¤al” durumlarsa kad›n ya da erkek olmak da öyledir. Oysa biraz D‹KKAT daha yak›ndan bakt›¤›m›zda, cinsiyetin yaln›zca biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤i olmakla kalmad›¤›n›, toplumsal konumumuzu da derinden etkiledi¤ini görebiliriz.

SIRA S‹ZDE

2

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Cinsiyet Özellikleri

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Resim 4.2

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ Beauvoir, “Kad›n

Simone de

AMAÇLARIMIZ

do¤ulmaz, kad›n olunur” diyerek cinsiyetin K ‹ T A P toplumsal boyutunun alt›n› çizmifltir.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Kaynak: http://www.listal.co m/viewimage/1454 686h

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Yani, cinsiyetimiz, yaln›zca biyolojik bir nitelik olmakla kalmaz, bizim toplumsal varl›¤›m›z›n da en önemli bileflenlerinden biridir. Kad›n ve erkekler için “uygun görülen” baz› nitelikler vard›r: Cesaret, özgüven, güç gibi nitelikler erkeklere, yumuflakl›k, fedakârl›k, çekingenlik gibi nitelikler ise kad›nlara atfedilir. Peki nedir bu “cinsiyet özellikleri” dedi¤imiz fley?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

87

Kad›n Do¤urabilir Sevecen ve fedakârd›r Sessizdir Ayr›nt›c›d›r Duygusald›r Tek efllili¤e yatk›nd›r Dikkati insanlar ve iliflkilere yöneliktir Dedikoducudur

Erkek Zihinsel yarat›c›l›¤› yüksektir Sorumluluk duygusu güçlüdür Yönetmeyi bilir Soyut düflünme yetene¤i geliflkindir Rasyoneldir “Bir çiçekle bahar olmaz” der. Duygular ve iliflkilerden çok, teknolojiye ve nesnelere ilgi duyar Sald›rgand›r
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE Hangileri Cinsiyet özelliklerinden hangilerinin “biyolojik” oldu¤unu düflünüyorsunuz? içine do¤du¤umuz kültürün bize ö¤retti¤i nitelikler?

3

Cinsiyete göre da¤›t›lan bu nitelikler, bizim biyolojik varl›¤›m›zla iliflkilendirilir: Yani cinsiyetin, anatomik ve hormonal yap› taraf›ndan belirlendi¤i düflünülür. ÖrS O R U denir. Cinsine¤in, “kad›nlar anne olduklar› için erkeklere göre daha yumuflakt›r” yetimiz ile biyolojimizi birbirine en kolay ba¤layabilece¤imiz nokta budur çünkü: Annelik. Kad›nlar›n annelik potansiyelleri nedeniyle “kad›ns›” davrand›klar› söyleD‹KKAT nir. Oysa bu potansiyelin tamamen baflka türlü toplumsal niteliklere kaynakl›k etmesi mümkündür: Bir kad›n, anne oldu¤u için daha y›rt›c›, daha korumac› ve sert S‹ZDE de olabilir. Baz› kültürlerde bunun örneklerine de rastlar›z; SIRA örne¤in, çocuklar›n atalar›n ruhlar›n›n yeniden cisimleflmesi olduklar›na inanan topluluklar, çocuk bak›m›n› da toplulu¤un ortak ifli olarak tan›mlarlar; bu durumda annelik ve babal›k AMAÇLARIMIZ rolleri bizim “do¤al” kabul etti¤imizden çok farkl› biçimlenir.
Avustralya yerlilerinde “annelik” ve “babal›k” temelde biyolojikKolmayan, ‹ T A P özellikle toplumsal kavramlar olarak görülür. Anne ile çocuk aras›nda da kan ba¤› oldu¤una iliflkin bir fikir yoktur- ayn› flekilde, baba ile çocuk aras›nda da. Bu gerçe¤e pek önem verilmez... Bizim inanç sistemimiz bize bir çocu¤un kendisini tafl›yan kad›n›n TELEV‹ZYON yumurtas›n›n döllenmesinin ürünü oldu¤unu söyler -fizyolojik annelik- ama Aborjinler aras›nda kad›n ile “ondan ç›kan çocuk” aras›nda bu türden temel bir fizyolojik iliflki bilinmez. Kad›ndan do¤an çocu¤un, o s›rada kabilede yaflayan herkesten ‹ Ndünyaya T E R N E T yeniden daha yafll› oldu¤una, çünkü atalardan birinin ya da bir bilgenin geldi¤ine inan›l›r; bu nedenle de bebek, kabileye do¤du¤u ya da yeniden dünyaya geldi¤i zamandaki herhangi bir fizyolojik nedenden köken olarak tamamen ba¤›ms›z bir varl›k olarak kabul edilir (Ashley-Montagu, Coming into Being among the SIRA S‹ZDE Australian Aborigines, 1974).

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET
‹deal Annelik: Her kültüre, dönemine göre de¤iflebilen ideal bir annelik modeli hakimdir. Bilerek ya da bilmeyerek bütün kad›nlar SIRA S‹ZDE bu modelden etkilenir. Onu oldu¤u gibi kabul edebilir ya da etraf›ndan dolanabilirsiniz; D Ü müzakere fiÜNEL‹M edebilir ya da reddedebilirsiniz ama son kertede kendinizi hep bu S O R U modele göre belirlersiniz.

Bizim annelik ile “kad›ns›l›k” aras›nda kurdu¤umuz ba¤, gerçekte biyolojiden DÜfiÜNEL‹M çok, cinsiyete iliflkin inanç ve de¤erlerimizden kaynaklan›r. Bir baflka deyiflle kad›nlar anne olduklar› için fedakâr de¤iller, kad›nlar›n fedakâr olmalar› beklendi¤i S O R U için annelik de fedakârl›kla tan›mlan›yor. Biyoloji ile kültürün birbirlerine karfl›t iki alan olarak görülmesinin D kendisi, ‹ K K A T tart›fl›lmaya muhtaç bir yaklafl›md›r. Antropoloji disiplininin bize ö¤retti¤i bir gerçek, insan biyolojisi ile insan kültürü aras›nda yak›n bir etkileflim oldu¤udur. SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

88
Resim 4.3 “‹deal annelik” kavram›, cinsiyet kal›plar›n›n en SIRA S‹ZDE güçlülerinden birine iflaret eder.
DKaynak: ÜfiÜNEL‹M

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

SIRA S‹ZDE

http://www.formeo. com.tr/anne-cocuktum/4.html S O R U
D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Elisabeth Badinter’›n K ‹ T A P Kad›nl›k m› Annelik mi (‹letiflim Yay›nlar›, 2011) bafll›kl› kitab›, ideal anneli¤in de¤iflimi üzerine genifl bir perspektif sunmaktad›r.

TELEV‹ZYON

Cinsiyet TÖzelliklerinin Kültürel ‹nflas› ELEV‹ZYON
Kad›nl›k ve erkekli¤in toplumda nas›l alg›land›¤›, bunlara hangi anlamlar›n yüklendi¤ini bize gösteren pek çok fley olabilir: Deyimler, atasözleri, halk hikâyeleri gibi... Bunlar yaln›zca bizim içinde yaflad›¤›m›z (ya da araflt›rd›¤›m›z) toplumun ‹NTERNET özelliklerini anlamam›z› sa¤lamakla kalmaz, ayn› zamanda kad›nlar ve erkekler olarak belirli rol kal›plar›na girmemizi de sa¤lar. Örne¤in, “elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma!” deyiflinin iki farkl› ifllevi olabilir: Birincisi, bu deyiflin geçerli oldu¤u bir toplumda, kad›nlar›n ikincil say›ld›klar›n›, “erkek ifli” olarak tan›mlanan karar verme ifllerinin d›fl›nda b›rak›ld›klar›n› gösterir. ‹kincisi, kad›nlara “yerlerini” hat›rlat›r: Hamur yo¤urmak ve erkek ifllerine kar›flmamak. Geleneksel ifadeler, modern toplumlarda etkisini yitirmifl ve güçsüzleflmifl gibi görünseler de farkl› biçimlerde varl›klar›n› sürdürürler. Kad›n›n yumuflak erke¤inse sert oldu¤u yolundaki eski inan›fl, günümüzde bir madencilik teriminde varl›¤›n› sürdürmektedir örne¤in: Kolay ifllenen madenlere “difli”, ifllenmesi güç olanlar›na ise “erkek” denir.

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

4

Modern toplumlarda SIRA S‹ZDEerkeklik ve kad›nl›k kal›plar›na iliflkin hangi örnekleri verebilirsiniz?
DÜfiÜNEL‹M Cinsiyet özelliklerinin anlamlar› göz önüne al›nd›¤›nda, “kad›n” ve “erkek”, cinsiyetlerin isimleri olduklar› kadar, o cinsiyetten olan insanlara uygun görülen s›fatS O R U lard›r da. Biyolojimiz, basitçe bizi kad›nlar ve erkekler olarak ikiye ay›rmakla kalmaz, uymam›z gereken kurallar›n, içine s›¤mam›z gereken kal›plar›n ve bize uygun görülen s›fatlar›n oldu¤u bir dünyaya da sokar bizi. Art›k burada biyolojiden D‹KKAT de¤il, toplumdan ve kültürden söz etmeye bafllamam›z gerekir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

89

Cinsiyet Kal›plar›
Cinsiyetle ilgili isimlendirmeler, beklentiler, onaylamalar ya da cezaland›rmalar, çocuklar›n çok küçük yafltan itibaren birtak›m kal›plara uygun biçimlenmelerini sa¤lar. “K›z kal›plar›” ya da “erkek kal›plar›” diyebiliriz bunlara. Ancak, hat›rlatmak gerekir ki bütün k›zlar ya da bütün erkekler için tek bir kal›p yoktur: Yaflanan yere, ailenin durumuna, zengin ya da yoksul olmaya... Pek çok fleye göre farkl›laflan kal›plar vard›r. Örne¤in, ‹zmir’de yaflayan bir ortaokul ö¤rencisi k›z›n içine s›¤mas› gereken kal›pla Afyon’un bir köyünde yaflayan k›z›nki ayn› de¤ildir. Bu kal›plar›n hem biçimleri hem de genifllikleri farkl›d›r: Kimisi o kadar genifl olabilir ki, içine girmek hiç sorun olmaz ve varl›¤› fark edilmez; kimisi de o kadar dard›r ki içinde soluk alamayan k›z kendini can havliyle d›flar› atar... Bu kal›plar, çocuklukta bizi flekillendirmekle kalmaz, hayat›m›z boyunca de¤iflseler de varl›klar›n› korurlar: ‹ffetli genç k›z kal›b›, uysal gelin kal›b›, fedakâr anne kal›b›, cad› kaynana kal›b›... Kimimiz, çeflitli nedenlerle bu kal›plara s›¤makta di¤erlerinden daha fazla zorluk çekeriz: Hayallerimiz vard›r, yeteneklerimiz, arzular›m›z... Ya da bazen hayat›m›zda öyle bir fley olur ki art›k orada duramaz hâle geliriz: Biz fedakâr anne/iffetli efl kal›b›na uydu¤umuz hâlde kocam›z evi geçindiren/aileye kol kanat geren adam kal›b›na uymam›flt›r mesela. Yahut komflunun k›z› üniversiteye gitmeyi baflarm›flt›r ve onu gördükçe art›k evde çeyiz haz›rlamak bize daha zor gelir. Cinsiyet kal›plar› o kal›ba uymakta güçlük çeken bireyler taraf›ndan de¤ifltirilebilir mi? SIRA S‹ZDE Elbette ki sadece kad›nlar için de¤il, erkekler için de böyle örseleyici, daralt›c› ÜfiÜNEL‹M kal›plar vard›r. Onlar›nki hemen her durumda daha genifltir- D ne de olsa erkektir! Ama her zaman güçlü olmak, her zaman kararlar vermek, sorumluluk tafl›mak, naS kad›nlardan O R U mus bekçili¤i yapmak... Çok kolay olmasa gerektir. Erkeklerin daha güçlü olduklar› bir toplumsal düzende, erkeklik kal›b›n›n erkeklere nas›l zarar verdi¤ini görmek daha güçtür. D‹KKAT Güç, sorumluluk getirir. Erkekler için de güçlü cins olman›n a¤›r bir bedeli daha vard›r: Güçlü olmaya devam etme gerilimi! Erkeklerin strese ba¤l› hastal›klara SIRA S‹ZDE daha s›k yakalanmalar›, erken teflhis edilmesi gereken hastal›klardan ölüm oranlar›n›n daha yüksek olmas›, bu bedelin parçalar›d›r. “Erkek adam a¤lamaz” diye bafllayan hikâye, hastal›klar›n geçifltirilmesi, gerekti¤inde yard›m istenememesi, stresAMAÇLARIMIZ le bafla ç›kman›n becerilememesi ile devam eder. Bunlar kadar yaflamsal görünmeyen ama belki de birden fazla kufla¤› etkilemesi bak›m›ndan üzerinde daha fazla durulmay› hak eden bir baflka K ‹ T Ayük, P duygular dünyas›na uzakl›ktan kaynaklan›r. ‹nsan türünün her iki cinsinde de benzer biçimde yaflanan duygular, kad›nlar için serbestken erkekler için yasakt›r. Çocu¤una sevgisini göstermemeyi babal›¤›n bir parças› sanan erkek kuflaklar› sand›¤›m›z kaTELEV‹ZYON dar geride kalmad›!
Kal›p tip: “belirli özelliklere sahip en genel model” anlam›na gelir. Bütün modeller gibi, kal›p tiplerin de gerçeklikte birebir karfl›l›klar› yoktur, ancak gerçekli¤i anlamak için son derece elveriflli araçlard›r.

5

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi
‹NTER NET Cinsiyet kal›plar›, baflka toplumsal de¤er ve normlar gibi toplumu oluflturan bireyler taraf›ndan yeniden üretilir, tekrarlanarak ço¤alt›l›r. Bu süreç, genellikle fark›nda olunmadan yaflan›r. Çünkü “uygun davran›fllar” kuflaktan kufla¤a aktar›l›r, ö¤renme süreçlerinde pekifltirilir. Böylece, komflunun gelini çal›fl›yor diye dedikodu yapmak ya da k›z›n› okula göndermemek gibi gündelik davran›fllar, varolan kal›plar›n yeniden üretilmesini sa¤larlar. ‹NTERNET

Bu çaba her zaman do¤rudan bir karfl› ç›k›fl niteli¤inde de¤ildir. Türkiye’deki kad›n örgütleri televizyon haberlerindeki özensiz dil kullan›m› veya canland›rmalar ile gelenek. Örne¤in. Bu gözle bak›ld›¤›nda.. de¤iflmesi için çabalarlar. Raporda 2002 y›l›nda 150 olan töre cinayeti say›s›n›n 2007 y›l›nda 220’ye yükseldi¤i belirtilmektedir. Örne¤in otuz y›l önce çok güçlü bir ideal olarak çizilen ev han›ml›¤›. kad›nlar›n yaflam hakk›n› ve kad›n cinselli¤ini yok sayan bir gelenek ve kültürün medyada nas›l yeniden üretildi¤i ya da pekifltirildi¤i sorununa dönüflür. bu kal›plar›n esnemesi. töre. kad›nlar›n çal›flmas›n›n uygun bulunmad›¤› bir toplumsal çevrede dedikodulara kulak vermeden çal›flmaya gitmek ya da k›z çocuklar›n›n okutulmad›¤› bir yerde okuma hakk›n› elde edebilmek için yetkililere mektup yazmak gibi davran›fllar. 20 Haziran 2008). Rapora göre töre ve namus cinayetlerinin ifllendi¤i yerlerin bafl›nda büyük iller gelmektedir. t›pk› kal›plar›n yeniden üretiminde oldu¤u gibi. Benzeri bir özensizlik k›skançl›k nedeniyle ifllenen cinayetlerle ilgili haberlerde de karfl›m›za ç›kmaktad›r. kad›n erkek iliflkileri söz konusu oldu¤unda. Sadece ‹stanbul’da her hafta en az bir kad›n töre cinayetine kurban gitmektedir (Radikal. bunlar›n de¤ifliminde de gündelik davran›fl ve tutumlar belirleyici bir rol oynarlar. bu tür meflrulaflt›r›c› ifadeler medyada s›kl›kla yer alabilmektedir. Türkiye’de medyada kad›n›n temsiliyle iliflkili sorun. Söz gelimi. üçüncü sayfa haberleri. Reklamlar. cinsiyet kal›plar›n›n de¤ifliminde de etkili olur. kar›s›n› ve kar›s›n›n sevgilisini öldüren “k›skanç koca”yla . Baflbakanl›k ‹nsan Haklar› Baflkanl›¤› taraf›ndan Haziran 2008’de aç›klanan Töre ve Namus Cinayeti Raporu’na göre. dizi filmler. e¤itimli kad›nlar› piyasaya çekmek daha uygun görünmektedir. Cinayetlerin fail ve ma¤durlar›n›n say›s› e¤itim seviyesi düfltükçe artmakta ve bu cinayetlerin %9’unu çocuklar ifllemektedir. Örne¤in. namus saikiyle ifllenen cinayetlere âdeta meflruiyet atfedildi¤ini s›kl›kla dile getirmektedir. kendilerine söz ve yaflam hakk› tan›mayan bir gelene¤in ve törelerin bask›s› alt›ndad›r. K›sacas›. Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü Medya. art›k yeni yetiflen genç kad›nlar için arzu edilen bir fley de¤ildir. Çünkü en az›ndan belirli sektörler için kad›n ifl gücüne talep vard›r. toplumsal koflullara ba¤l› olarak da de¤iflir.90 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bir yandan da ayn› kad›n ve erkekler. Türkiye’de kad›nlar ve medya Türkiye’de kad›nlar bir yandan geliflmifl Bat› ülkelerinde yaflanan kad›n sorunlar›n›n birço¤u ile gerek özel gerek kamusal hayatlar›nda yo¤un biçimde karfl›laflmakta öte yandan da kültür ve gelene¤in a¤›rlaflt›rd›¤› baflka türlü bask›larla mücadele etmektedirler. son befl y›lda “namus” nedeniyle ifllenen cinayetlerin say›s› bini geçmifltir. onlar meslek sahibi olmay› hayal ederler. yaln›zca belirli bir bireyin hayat›nda de¤ifliklik yaratmakla kalmaz. geçti¤imiz günlerde popüler bir gazete. Cinsiyet kal›plar› sadece insanlar›n onlar› de¤ifltirmesiyle de¤il. Genifl bir kad›n nüfusu. “namus cinayeti” teriminin yanl›fll›¤›na birçok kad›n örgütü dikkat çekti¤i hâlde. belirli bir toplumda revaçta olan kad›n ve erkek kal›plar›n›n hangileri oldu¤una iliflkin çok fazla ipucu verirler. cinsiyet kal›plar›n›n üretilmesinde ve de¤iflmesinde önemli bir etkendir: ‹deal tipler yaratarak baz› tipleri komiklefltirerek hatta baz›lar›n› suçlu/fleytan göstererek bunu yapar. eflitlikçi bir temsil sorunu olman›n ötesine geçer..

4. özensiz bir habercili¤in tecavüz suçuna ifltirak etmek anlam›na geldi¤inin alt›n› çizmifl ve tecavüz haberleri ile iliflkili olarak flu konulara dikkat edilmesi gerekti¤ini belirtmifltir. Ancak tar›mdaki ölçek büyümesi ve makineleflmeyle birlikte kad›nlar›n üretimdeki pay› da düflmektedir. s. Televizyon Habercili¤inde Etik Sorunlar” ‹çinde.panora mio. Dünyan›n her yerinde ve bildi¤imiz bütün kültürlerde. etkinliklerini de biçimlendirir. Bizim toplumumuzda. Üstelik bütün suç da bu “fettan kad›n”a yükleniyordu. bütün toplumlar›n ortak bir özelli¤idir (bilebildi¤imiz bütün kültürlerde kad›nlar›n ikincil oldu¤unu da buna eklemeliyiz). Kad›nlarla ilgili bu tür haberlere televizyonda da s›kl›kla rastlanmaktad›r. ayn› zamanda yaflamlar›n›. Bu örnekte hemen her zaman oldu¤u gibi.com/photos/ori ginal/15328108 . bu kad›nlar›n adeta kendilerine yap›lan sald›r›lar› k›flk›rtt›klar› ya da bunu hak ettikleri ima edilmektedir. 232-233. Cinsiyetlerden beklentiler birbirinden çok farkl› olabilir. “Kad›nlar›n Medyada Temsili ve Etik Sorunlar. “fettan kad›n iki erke¤i birden yakt›”. Ünite . Resim 4. Bunun gibi tecavüz olaylar›nda da tecavüz ya da sald›r›ya u¤rayan kad›nlarla ilgili haberlerde. Kas›m 2008’de medyaya bir ça¤r› yapan Kad›nlar›n Medya ‹zleme Grubu (MED‹Z). sadece ölen sevgili ile hapse giden koca “kurban” olarak görülüyor ve kad›n›n da öldürülmüfl oldu¤u gerçe¤i büsbütün gözard› ediliyordu. Sevilay Çelenk. Kaynak: http://static. dünyadaki tar›msal üretimin %75’ini gerçeklefltirirler. Tecavüz haberlerinde ma¤dur kad›nlar›n suçlu gibi sunuldu¤u konusu kad›n örgütlerinin mütemadiyen dikkat çekti¤i bir konudur. kad›nlarla erkekler. cümlelerin bafl›na “gece e¤lencesinden dönen kad›n” veya “alkollü genç k›z” gibi tan›mlamalar yerlefltirilerek. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 91 ilgili haberi flu bafll›k alt›nda vermiflti. kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifller yaflad›klar› ortama göre de¤iflse de genel kal›p ayn›d›r: Kad›nlar evle ve eve yak›n olan ifllerle u¤rafl›rlar. Ama cinsiyetlerin yapt›klar› ifllerle ayr›lmas›. erkeklerse toplulukla ve evin d›fl›ndaki ifllerle. Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü Kad›n ve erkeklere atfedilen nitelikler yaln›zca onlar›n kendilerine ve birbirlerine bak›fllar›n› belirlemez. yani cinsiyete dayal› ifl bölümü.4 Kad›nlar. her fleyden önce yapt›klar› ifllerle birbirlerinden ayr›l›r. örne¤in kimi kültürlerde erkekler fliirle ve estetikle u¤rafl›rken kaba ifller kad›nlar taraf›ndan yap›l›r ya da kad›nlar›n savaflç› özelliklerini yücelten toplumlar vard›r.Aile.

Ancak ayn› zamanda büyük bir risk de tafl›r: Erkeklik evin geçindirilme sorumlulu¤u ile tan›mland›¤› sürece. toplumsal hayata kat›lmak için çeflitli kanallara sahiptir. Delikli Tafl Yerde. g lar›n evde yapt›klar› ifl günde 18 saatlik bir çal›flma anlam›na gelse bile. çal›flmak gelir. erkeklerin kendi aralar›ndaki toplumsallaflman›n mekânlar›d›rlar. okula gidebilmesinden baba sorumludur. ‹NTERNET Çal›fl›r Kad›nlar iflgücü piyasas›nda da çal›fl›rlar. asli iflleri her zaman evle ilgili olanlard›r. T›pk› bulgur ö¤ütmeye yarayan delikli bir tafl›n ifllevselli¤i nedeniyle sahiplenilmesi gibi. Örne¤in tar›m kesiminde. Bu kimli¤in bir parças› olarak sendika. SIRA S‹ZDE Erkekler ne yapar? Çal›fl›r Erkeklerin çal›flma alanlar›. Erkekler. hayvanlar›n bak›m› gibi emek yo¤un ve eve yak›n ifllerde kad›nlar. makineli tar›mda ise erkekler çal›fl›rlar. “yuvay› difli kufl yapar”. Yap›ld›¤›nda de¤il de yap›lmad›¤›nda fark edilir. Erkekler ise as›l olarak ailenin geçimini sa¤lamakla yükümlüdür. Bunun için ev d›fl›nda çal›fl›r. ayn› ayr›m› görürüz: Bahçecilik. D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M Kad›n›n görünmeyen eme¤i: Bu kavram. Bu statü. evin d›fl›d›r. Ev AMAÇLARIMIZ ifli. kad›n iflleri ve erkek ifllerine bakt›¤›m›zda. cinsiyet eflitsizli¤inin de temelidir. Gelinlik K›z Evde Kalmaz. evdir. Ekonomik krizlere ba¤l› olarak çal›flma koflullar› a¤›rlaflsa bile sigorta ve emeklilik haklar› vard›r. Kad›nbak›mdan. “evde kalmaz”. Ev d›fl›nda ücretli çal›fl›yor bile olsalar. Ayr›ca. maddi karfl›l›¤›. Bu geleneksel deyim. erkekler aç›s›ndan kimlik kayb› ve buna ba¤l› güçsüzleflme anlam›na da gelir. çocuklara bakar. Bu temel ifl bölümü. Tar›msal iflgücüne büyük bir katk›lar› vard›r. genellikle cinsiyete dayal› ifl bölümünün bir sonucu olarak görülür.Geleneksel Deyim SIRA S‹ZDE Kad›nlar ne yapar? AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Çal›fl›r Kad›nlar›n birincil çal›flma alanlar›. bu farkl› ifllere farkl› de¤erler yüklenmesi. gelinlik k›z da aiS O emek R U leye getirece¤i gücü yüzünden. kad›nlar›n ev içinde harcad›klar› ve S O R U herhangi bir karfl›l›¤›nda ücret almad›klar› için “çal›flma” say›lmayan eme¤e iflaret D‹K K A Tetmek üzere kullan›l›r. Eflin ve çocuklar›n maddi ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas›. “çal›flan bir insan” olarak toplumsal statü de kazan›rlar. Kad›nlar›n bilinen bütün kültürlerde erkeklere göre ikincil oluflu. iflsizlik yaln›zca yoksullaflma de¤il. Bu kanallar›n bafl›nda. toplumun farkl› kesimlerinden kad›nlar için farkl› biçimlerde geçerlidir. SIRA S‹ZDE 6 Bütün kad›nlar ve bütün erkekler ayn› iflleri mi yaparlar? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Kad›nl›k. yani cinsiyet eflitsizli¤i. iflçi. Kahvehaneler ve stadyumlar. Bu istihdam görünmez oldu¤u için bu kad›nlar da istatistiklerde “ev han›m›” olarak görülürler. tekstil gibi sektörlerde kad›n eme¤i a¤›rl›kl›d›r. G›da. Genellikle ücret karfl›l›¤› çal›fl›rlar. erkeklerin aile içindeki konumlar›n› pekifltirir.92 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Cinsiyete dayal› ifl bölümüne örnekler düflünelim: Kad›nlar ev ifllerini yapar. Bu Kör‹ün TmA eyP en bir emektir. baflka fleylerin yan›nda “çal›flma” ile belirlenir. “sevgi eme¤i” T E L Eve V‹Z YON olarak görülür kad›nl›¤›n do¤al bir parças› gibi alg›lan›r. memur ya da esnaf olarak toplumun üretici eme¤inin bir parças›d›rlar ve bu onlara toplumsal bir kimlik sa¤lar. ‹liflkiler kurar Erkekler. ‹NTERNET . Kay›t d›fl› ekonomide büyük ölçüde kad›nlar istihdam edilir. mesai saati. sadece k›rsal üretim için de¤il. sigortas› ve emeklili¤i olmayan bir çal›flmad›r. Çocuklar›n terbiyesi ve temizli¤inden anne. onlar›n sorumlulu¤undad›r. hayat›n pek çok alan›nda tekrarlan›r. Ne de olsa. meslek örgütü ya da odas› türünden örgütlere kat›l›rlar. Yani kad›nlar›n ve erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›laflmas›.

Belediye meclislerinden parlâmentoya.4. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Kad›nlar›n estetik ve bilgiyle iliflkileri.. Karar verir Yaln›zca “siyasal” diyebileceklerimiz de¤il. Onlar. hastalara onlar bakarlar. kimlerle görüflemezler. kendi aileleri ve kocalar›n›n ailesi aras›ndaki iliflkileri ustal›kla yürütmek zorundad›rlar. çocuklar ve mülkiyet üzerinde egemendirler. Baba soyluluk: Soyun baba taraf›ndan takip edildi¤i. Benzer biçimde. sosyal hizmet uzmanlar› ve hemflirelerdir. Bunu yaparken genellikle destek görmezler. de¤ersiz kabul edilir. mülkiyetin ve ünvanlar›n da babadan o¤ula geçti¤i soy sistemidir. bir sosyal sistemdir. kad›nlar. gündelik yaflam› estetize etme çabalar› da genellikle görmezden gelinir. ayn› zamanda onlar için bir güçlenme kayna¤›d›r da. iliflkileri ayarlar. Kim. ne s›kl›kla ziyaret edilecek? Kime ne kadar hizmet edilecek? Hangi konular› öteki taraf bilmese daha iyi olur? Hangi selamlar iletilecek. hangi haberler iletilmeyecek? Hangi durumda çocuklar “idare edilecek”. Konu komfluyla akrabalarla görüflmeleri. gidebilecekleri ve gidemeyecekleri yerler nerelerdir. tarihsel olarak çok farkl› kültürlerde toplumsal. pek az say›daki istisnalar d›fl›nda. kad›nlara önemli bir hareket ve güç alan› açar. Ailedeki engelli ve yafll›lara. kurumsallaflm›fl bilim ve sanat›n d›fl›nda kurulur. sadece çal›flma de¤il.. evlilikleri düzenlerler. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 93 Çal›fl›r Kad›nlar.Aile. Ünite . Gündelik yaflam›n düzenlenmesine iliflkin kararlar›n al›nmas›. Y›l dönümlerini hat›rlar. Babayla çocuklar. Ataerkillik. Ataerkillik. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Sanat ve bilim. hangi durumlar›n babaya bildirilmesi gerekir? Gündelik yaflam›n “siyasetini” yürütür Kad›nlar›n yürüttükleri halkla iliflkiler ve diplomasi iflleri. Bu çizelgeye sizin ekleyebilece¤iniz faaliyetler var m›? ATAERK‹ (PATR‹ARKA) Ataerkillik. gündelik deneyimin bilgisini biriktirirler. Siyasetle u¤rafl›r Türkiye’de siyasal örgütlerin tamam›nda erkekler yer al›rlar. halkla iliflkiler uzman›d›rlar. insan türünün gelifliminde temel önemde faaliyet alanlar›d›r ve bu iki alan. Çal›fl›r Kad›nlar. Çal›fl›r Kad›nlar. parti delegeli¤ine kadar her aflamada erkekler büyük bir a¤›rl›¤› olufltururlar. Ama yapmad›klar›nda “kad›nl›ktan uzak” olmakla suçlan›rlar. bu kararlara iliflkin “r›za” üretimi. gündelik yaflam›m›z› etkileyen pek çok konuda erkekler karar verirler. hediyeleri düflünürler. Aile bireyleri hangi saatlerde evden ç›kacaklar. ayn› zamanda baba soyludur. . Ataerkil toplumlar›n ço¤u. erkeklerin egemen ve ayr›cal›kl› olduklar› kurumlara ve kad›nlar›n itaatine iflaret eder. diplomatt›rlar. kimlerle görüflebilirler. toplumsal örgütlenmenin merkezinde durur ve babalar. erkeklerin tekelindedir. Bu sistemde erkeklerin temel otorite figürü rolleri. Bu bilginin yaflam›n devam›nda büyük bir rolü olmas›na karfl›n. Merkezî ve yerel siyasetin aktörleri onlard›r.

Türkiye’de ve dünyada yap›lan pek çok araflt›rma. Örne¤in. kad›nlar›n ve gençlerin bu otoriteye tabiyetlerinin namus kodlar›yla düzenlendi¤i bir toplumsal sisteme iflaret eder. siyasal ve kültürel de¤iflimleri karfl›s›nda varl›¤›n› oldu¤u gibi sürdürememifltir. cinsiyet kal›plar› ve cinsiyete dayal› ifl bölümü bafll›klar› alt›nda gördü¤ümüz gibi cinsiyet farkl›l›¤›n›n kiflisel yaflamlar›m›z üzerinde son derece SIRA S‹ZDE önemli etkileri vard›r. bize kad›nlarla erkekler aras›ndaki farkl›l›klar›n toplumsal sonuçlar›n› gösterir. Ders kitaplar›nda annenin mutfakta. sa¤l›k. siyasal kat›l›m. Türkiye K ‹ T A P baflta ‹statistik Kurumu olmak üzere. ataerkil bir sosyal sistem içinde yaflad›¤›m›z için toplumsal cinsiyetler aras›ndaki T Eortaya L E V ‹ Z Y ç›kmaktad›r. Ayn› zamanda.gov sitesini ziyaret ede‹NTE RNET bilirsiniz. ‹flte bu sonuçlar›n do¤mas›na yol açan. bu konuda henüz pek çok eksiklik mevcuttur. Bu sistem. K›z ve erkeklerin e¤itimden yararlanabilmekteki eflitsiz‹KKAT likleri ile birlikte e¤itim kurumlar›n›n yap›s›nda ve e¤itimin içeri¤inde de eflitli¤e ayk›r› pek çok öge vard›r. modern e¤itimin cinsiyet aç›s›ndan eflitlikçi oldu¤unu.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 94 DÜfiÜNEL‹M U ayr›flt›r›lm›fl S O R göre Cinsiyete istatistikler: Çeflitli düzeylerde istatistiki veri toplan›rken veri toplama D‹KKAT aflamas›ndan ham verinin ifllenmesi ve analizi aflamalar›na kadar. AMAÇLARIMIZ E¤itim. Yani. ‹KKAT Bireysel D Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye Toplumsal cinsiyet. Ataerkilli¤in “geS O R U leneksel” biçiminden “modern” biçimine geçilirken kad›nl›k ve erkeklik modellerinde (kal›plar›nda) de¤iflim olmakla birlikte. bize bunun do¤ru olmad›¤›n› gösterir. okul müdürlerinin ve yöneticilerin a¤›rl›kla erkekler olmas›na kadar pek çok fley. SIRA S‹ZDE cinsiyete göre ayr›flt›rma iflleminin yap›lmas› son derece önemlidir. Bu etkiler. verinin cinsiyete göre ayr›flt›r›lmas› T ELE V ‹ Z Y O N olmakla birlikte. bunun geçmiflte kalm›fl bir sistem oldu¤udur. Siyasal olarak ‹ N T E R N Etemsil T mutlak monarkta edilen “patriark” modeli. modern dönemin ekonomik. KlasikT ataerkillik. 1996) kitab›n› okuyabilirsiniz. toplumsal cinsiyet ile ataerkillik aras›nda do¤rudan bir ba¤lant› vard›r. istatistiki veri toplayan kurulufllar›n yönelimi. . dahas›. toplumsal düzeyde de aile reis- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P T ELEV ‹ Z Y O N Deniz Klasik Ataerkillik: Kandiyoti. siyasal ve ekonomik örgütlenmelerde kendini ortaya koyar. Konuyla ilgili bilgi için Firdevs Helvac›o¤lu’nun (1996) Ders Kitaplar›nda K ‹daha T A ayr›nt›l› P Cinsiyetçilik 1928-1995. ON eflitsizlikler Birincisi kiflisel düzeydeki iliflkilerimize iflaret ederken ikincisi toplumsal ve genel düzeydeki iliflki örüntülerine odaklan›r. pek çok kültür daha eflitlikçi sosyal sistemlere geçmekte ise de ataerkilli¤in etkisiS O R U ni modern uygarl›kta da görürüz. istihdam gibi temel alanlardaki cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl istatistikler. “klasik ataerkillik” kavram›n› modern öncesi Orta Do¤u ve Akdeniz toplumlar› için ‹NTERNET kullan›r. modern e¤itim kurumlar›n›n eflitsizli¤i pekifltirici AMAÇLARIMIZ etkileri oldu¤una iflaret eder. baban›n salonda SIRA S‹ZDE temsil edilmesinden e¤itim sektörü çal›flanlar›n›n neredeyse yar› yar›ya kad›n ve erkeklerden oluflmas›na karfl›n. kad›nlarla erkekler aras›ndaki eflitsizlik varl›¤›n› D sürdürmüfltür. E L E V ‹ Z Y O N baban›n otoritesinin sars›lmaz ve tart›fl›lmaz oldu¤u. topDÜfiÜNEL‹M lumsal eflitli¤i sa¤lamakta ifllevsel oldu¤unu düflünebiliriz.ksgm. içinde yaflad›¤›m›z K ‹ T A P sosyal sistem ataerkilliktir. (Kaynak Yay›nlar›. kaynaklardan yararlanma ve f›rsat eflitli¤i anlam›nda da dikkate al›nmas› gereken sonuçlar do¤urur. Cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl ve güncel istatistikler için www. Oysa daha önce de belirtti¤imiz gibi modern toplumsal kurumlar da ataerkilli¤in farkl› biçimlere SIRA S‹ZDEbürünmesini. basitçe bir “farkl›l›k” de¤ildir. yeni koflullara uyarlanm›fl biçimde varl›¤›n› sürdürmesini sa¤larlar. Böylelikle kad›n ve erkekler aras›ndaki AMAÇLARIMIZ farkl›l›¤›n toplumsal sonuçlar›na iliflkin veriye dayal› bir bilgi edinmek mümkün olur. günümüzde baz› “ataerkil kal›nt›lar”la karfl›laflsak bile gerçekte bunlar ancak geçmiflin miras› olarak de¤erlendirilebilir. ‹NTERNET Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki Ataerkillik ile ilgili s›kl›kla tekrarlanan bir yan›lg›. DÜfiÜNEL‹M yasal. Bu yanl›fl kavray›fla göre.

Siyasal düzeydeki modernleflme monarklar› yerlerinden ederken sosyal düzeyde de aile reislerinin otoritesinin sars›ld›¤›n› görürüz. erkeklere tan›nan f›rsatlardan yararlanamamas›. eflitlikçi bir toplumun vazgeçilmez kofluludur. Yani bir insan›n içine do¤du¤u ailenin diyelim bir ayakkab›c› ya da çiftçi ailesi olmas›. ayn› zamanda yoksul köylü k›zlar›n›n e¤itim haklar›ndan yararlanabilmesini sa¤lamaya dönük bir “geçici özel önlem”dir. bunlar›n kabul edilmesi. eflitsiz koflullarda bafllayan bir yar›fl›n daha eflit hâle getirilebilmesini sa¤lamay› amaçlar. Türkiye’de yasal olarak 2002 y›l›na kadar devam eden “aile reisli¤i” kavram›. Eflitlik Fikrinin Geliflmesi Bir ideal olarak eflitlik yayg›nl›kla benimsense de gerçeklefltirilmesinin çok kolay olmad›¤› ortadad›r. Örne¤in. baflka pek çok niteli¤imiz nedeniyle de birbirimizden farkl›y›z ve toplumu toplum yapan da bütün bu farkl›l›klar›n getirdi¤i zenginliktir. insanlar›n birlikte yaflamalar›n›n kurallar›n› belirleyen Toplum Sözleflmesi’nde de yepyeni bir döneme iflaret ediyordu. yafll› reislerin otoritesi sars›l›r ve genifl haneler çözülürken yeni. bütün bu niteliklerimizin bizim di¤erlerinden daha fazla (ya da daha az) f›rsata sahip olmam›za. böyle bir mant›kla gelifltirilmifltir.4. anne ve babas› okur yazar olmayan. erkek yafl›tlar›n›n yaflad›¤› engellenmelere ek olarak bir de cinsiyetleri nedeniyle okuma hakk›ndan mahrum kalmaktad›r.Aile. Frans›z Devrimi’nin üç ilkesinden biriydi: Eflitlik. Ancak. Elbette ki yaln›zca cinsiyetimiz de¤il. varolan eflitsizliklerin sürdürülmesini sa¤lar. o insan›n zorunlu olarak ayakkab›c›l›¤› ya da çiftçili¤i sürdürece¤i anlam›na gelmez. Do¤ufltan eflit haklara sahip olmak ve kanun önünde eflitlik son derece önemli kazan›mlard›r ancak bu kazan›mlar›n fiilen eflitli¤i sa¤lamas› için baz› ek önlemler gerekir. Eflitlik ilkesi hiçbir zaman insanlar›n birbirlerinin “ayn›” olmas› anlam›na gelmedi. Kad›nlar›n siyasette erkeklerle eflit biçimde varolabilmeleri için gelifltirilmifl kota gibi geçici özel önlemler de benzer biçimde. engellenmesi. bilindi¤i gibi. ayr›mc›l›kt›r ve eflitli¤e ayk›r›d›r. Özgürlük. “Haydi K›zlar Okula” Kampanyas›. günümüzde de fiilen sürmektedir. Çünkü fiilen eflit olmayanlara eflit muamele. sonra da bu eflitsizlikleri gidermek için önlemler al›nmas› gerekir. kendisi de alt› yafl›ndan itibaren tarlada çal›flmaya bafllam›fl bir çocukla kentli ve e¤itimli bir ailenin çocu¤unun eflit f›rsatlara sahip olmas› için “temel e¤itim herkes için zorunlu ve paras›zd›r” hükmü yeterli olabilir mi? Yoksul olan çocuk çal›flmad›¤› zamanlarda okula gidebilse bile alaca¤› e¤itimin onu di¤eriyle eflit k›lmas› mümkün müdür? Bunun gibi. Bunun gibi. Çünkü bilinmektedir ki bu k›zlar. TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K Eflitlik. Ünite . kad›nlar›n erkeklerle eflitli¤inin sa¤lanmas› için de her fleyden önce çeflitli alanlardaki eflitsizliklerin fark›na var›lmas›. ‹nsanlar›n do¤ufltan getirdikleri baz› nitelikleri sebebiyle di¤erlerinden daha üstün ya da afla¤› olmayaca¤›n› teminat alt›na alan “eflitlik” ideali. Kad›nlar›n kendilerini sis- . modern toplumun kurucu ilkeleri oldu. Kardefllik. yaln›zca ideolojik ve politik bir kampanya de¤il. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 95 lerinde karfl›l›¤›n› bulur. “geçici özel önlemler”. kad›nlar›n da do¤ufltan getirdikleri nitelikler nedeniyle erkeklerden daha üstün ya da daha afla¤› bir konuma yerlefltirilmesi. Örne¤in. ‹flte. seçeneklerimizin bu niteliklere ba¤l› olarak genifllemesi ya da daralmas›na neden olmamas›. Bu ilkeler. Ancak. modern ailenin de bir reisi vard›r: Erkek.

96

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

tematik olarak d›fllayan bir mekanizmaya girebilmelerini mümkün k›lar, böylece daha fazla say›da kad›n›n siyasette varolmas› yoluyla cinsiyet eflitsizliklerine siyasal çözümlerin sa¤lanmas›n›n kolaylaflaca¤›n› öngörür.

Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?
Cinsiyet eflitli¤i, en genifl anlam›yla kad›nlarla erkeklerin eflit haklara ve sorumluluklara sahip olmalar› anlam›na gelir. Türkiye Cumhuriyeti, kuruluflundan bu yana, kad›n erkek eflitli¤ini ve kad›nlar›n toplumun her alan›nda hiçbir k›s›tlama ve ayr›mc›l›¤a u¤ramaks›z›n var olmalar›n› tart›fl›lmaz ilkeler olarak kabul etmifltir.
Resim 4.5 Atatürk ve ö¤retmenler kad›n erkek eflitli¤ini gerçeklefltirmek için büyük ad›mlar atm›flt›. K›z çocuklar›n›n e¤itimine büyük önem vermesi, eflitli¤in ancak e¤itimle gerçekleflebilece¤ine inanmas›ndand›. Kaynak: http://nkfu.com

Yasalar önündeki eflitlik, yani yasalarda cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n yap›lmamas›n›n eflitli¤i sa¤lamaya yeterli olmad›¤›, özellikle son otuz y›lda, bütün dünyada çok farkl› kesimler taraf›ndan dile getirilmektedir. Fiilen eflit olmayanlara eflit muamele yapmak, eflitsizliklerin ortadan kalkmas›n› sa¤lamaz. Bunun yerine eflitsizlikleri gören, dikkate alan ve düzeltmeye çal›flan bir bak›fl aç›s›na ihtiyaç vard›r. Örne¤in, Türkiye’de kad›nlar 1934’ten beri seçme ve seçilme hakk›na sahipler. Bu hakk› dünyan›n baflka pek çok ülkesindeki hemcinslerinden önce kazand›lar. Bu hakk› kazand›ktan sonraki ilk seçimlerde, Atatürk’ün de müdahalesi ile Mecliste %4.2 oran›nda temsil edildiler. Aradan geçen yetmifl y›lda bu oran de¤iflmedi. Bugün Mecliste kad›n milletvekili oran› % 9.1. Demek ki fiilen eflitsiz olanlar›n yasa önünde eflit olmas›, eflitsizli¤in ortadan kalkmas›n› sa¤lam›yor. O hâlde, eflitsizli¤i ortadan kald›rmak için özel politikalara, önlemlere ihtiyaç var. Atatürk’ün bundan yetmifl y›l önce görmüfl oldu¤u bu gerçe¤i bugün hâlâ göremeyenler olsa da özellikle son yirmi y›lda, eflitlik yönünde ciddi ad›mlar›n at›ld›¤›n› söyleyebiliriz.

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

97

Okuma Parças› Türkiye Cumhuriyeti, varl›¤›n›n ilk y›llar›ndan itibaren ça¤dafl anlamda kad›n-erkek eflitli¤ine çok olumlu bir anlam yüklemifl, hatta o dönemde birçok Bat› ülkesine k›yasla çok daha radikal düzenlemeler ve uygulamalar gerçeklefltirmifltir. Bu durumun en bilinen örneklerinden bir tanesi, kad›nlar›n gerçek vatandafllar olarak tan›nmas›nda önemli bir ad›m olan kad›nlara seçme ve seçilme hakk›n›n Türkiye’de kad›nlara hayli erken bir dönemde (1934) tan›nm›fl olmas›d›r. Ancak, kad›n-erkek eflitli¤i alan›nda Cumhuriyet miras›n›n özü, kan›mca, eflit vatandafll›k tan›m› içerisinde kad›nlar›n yaln›zca kamusal alanda eflitli¤i ilkesini de¤il, ayn› zamanda özel alana yönelik eflitlik ve hak tan›mlar›n›n da yer alm›fl olmas›d›r. Cumhuriyet reformlar›n›n çok efllili¤i kald›rmas› ve evlilik kurumu ba¤lam›nda kad›n-erkek eflitli¤ini öngörmesi, dönemin koflullar› göz önüne al›nd›¤›nda, bu reformlar›n ne denli radikal oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Nitekim, Cumhuriyet’in “ça¤dafl medeniyetler seviyesine ç›kma” söylemi ve bu yönde benimsedi¤i politikalar, Türkiye’de kad›nlar›n önemli bir kesiminin toplumdaki konumunu kökten de¤ifltirmifl ve ülkemizde kad›nerkek eflitli¤i alan›nda çok ciddi bir s›çrama kaydedilmesinde etken olmufltur. Laik devlet yap›s› ve Cumhuriyet’le benimsenen tekil hukuk sistemi, günümüze kadar gelen kad›n-erkek eflitli¤ine yönelik olumlu yasal çerçeveyi mümkün k›lm›flt›r. Uluslararas› deneyimin iflaret etti¤i bir gerçek, çoklu hukuk sistemlerinin uyguland›¤› toplumlarda flah›s hukuku ve özel alan iliflkilerinin (kad›n haklar› ve evlilik, boflanma, miras vb. konular›n) daima dinî hukuk ya da örf âdet hukukuna tabi olarak kald›¤›d›r. Bu durumlarda da kad›n-erkek eflitli¤inde yol al›nmas›n›n neredeyse imkâns›z oldu¤u aç›kt›r. Buna karfl›l›k ak›lc› yaklafl›m ve pozitif hukukun tek yasal düzenleme çerçevesi oldu¤u devletlerde cinsiyet ayr›m›n› gözetmeyen, eflitlikçi bir düzene yönelik ad›mlar›n çok daha kolay at›labildi¤i malumdur. Nitekim, Türkiye’de durum böyle olmufltur. Cumhuriyet reformlar› bir yandan kad›nlar›n kamu alan›na aç›lmas›n›n önündeki çok say›da engeli ortadan kald›r›rken bir yandan da toplumda kad›n-erkek eflitli¤i fikrine olumlu bir ideolojik anlam yüklemifl ve bu ideolojiyi benimseyen kad›n ve erkek yeni kuflaklar ve kadrolar yaratmaya çal›flm›flt›r. Feride Acar, Kad›n Haklar›/Uluslararas› Hukuk ve Uygulama

Kad›n ve erke¤e atfedilen nitelikler kültürden kültüre ve tarih içinde de¤iflimler gösterse de baz› unsurlar›n de¤iflmedi¤ini söyleyebiliriz. Bunlardan biri, kad›nlar›n do¤aya erkeklerden daha yak›n olduklar› fikridir. Anneli¤e ve “ölmeden kanama yetene¤ine” ba¤l› olarak kad›nlar›n erkeklerden daha “do¤al” olduklar› varsay›l›r. Bu nedenle ürkütücü, anlafl›lmas› zor, gizemli görünürler. Tam da bu noktada, cinsiyet eflitli¤i ile cinsiyet kal›plar› aras›ndaki ba¤lant› berraklafl›r: Kendilerinden korkulan cinsiyet olarak kad›nlar, farkl› kültürlerde ve tarih boyunca, ikincillefltirilmifllerdir.

98
Resim 4.6 ‹nsano¤lunun bilinç d›fl›n› keflfeden Freud, kad›nlar› karanl›k bir k›taya benzetmifl ve sormufltu: Kad›nlar ne ister?! Kaynak: http://www.mamm akaze.com/wpcontent/gallery/ma mmakazipics/freud -final.jpg

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Bu varsay›m›n bir sonucu, kültürün ve uygarl›¤›n erkeklere, do¤an›n ise kad›nlara ait oldu¤u fikridir. Gerçekten de eski Yunan’dan bafllayarak Bat› felsefesinin önemli temsilcileri (Aristotales, Pythagoras, Heiddegger, Nietzsche...) uygarl›¤›n bir erkek ürünü oldu¤unu öne sürmüfllerdi. Kad›nlar›n korkulacak varl›klar oldu¤una iliflkin sözlerdeyse karfl›m›za kad›n düflmanl›¤› (misogyny) ç›kar: “Evrende, düzeni, ›fl›¤› ve erke¤i yaratan iyi bir ögeyle kar›fl›kl›¤›, karanl›¤› ve kad›n› yaratan kötü bir öge vard›r” (Pythagoras). Düzen ve ›fl›k kadar karanl›¤›n da insanlara özgü bir nitelik oldu¤unu hat›r›m›zdan ç›karmadan, cinsiyetlere atfedilen özelliklerin gerçekten cinsiyetle iliflkili olup olmad›¤›n› sorabiliriz: Nezaket, bilgelik, adalet duygusu, özgürlük arzusu... Bunlar›n biyolojiyle ya da anatomiyle bir iliflkisi var m›? Ya hesapç›l›k düzenbazl›k yahut kabal›¤›n? Üreme organlar›ndaki ve hormonlar›ndaki hangi nitelik insan› yalanc› yahut dürüst yapar? ‹nsan türüne ait niteliklerin ve potansiyellerin her birimizde farkl› derecelerde bulundu¤unu söyleyebiliriz. Bazen hayat›m›z›n sonuna kadar bu nitelik ve potansiyelleri ortaya ç›karmaya, hatta fark etmeye imkân bulamay›z. T›pk› ola¤anüstü resim yetene¤ini keflfedemeden yafllanan bir köylü gibi. Daha s›k yaflad›¤›m›z durum, baz› niteliklerimizin desteklenip yeflertilirken baz›lar›n›n bast›r›lmas›d›r. K›z ve erkek çocuklar› yetifltirirken sistematik olarak kimi niteliklerini destekler, kimilerini cezaland›r›r›z: “Ne iflin var k›z bafl›na senin orda?” “Erkek adam a¤lamaz!” “Hadi han›m k›z›m, a¤abeyine su ver”, “o¤lum, kardefline sahip ç›k”... Sonra da “kad›nlar çekingen”, “erkekler duygular›n› göstermeyi bilmez” gibi yarg›lara kolayca var›r›z. Kendi yapt›¤›m›z fleyi do¤aya yükleriz yani! Kad›nlar›n “erkeksi” nitelikleri benimsemesi, böyle özellikler göstermesi, belirli s›n›rlar içinde hoflgörülebilir: “Erkek gibi kad›n!” bir övgüdür. Kad›n›n cinsiyetinden beklenmeyecek bir cesaret ya da mertlik gösterdi¤ini ifade etmifl oluruz bunu söyleyerek. Oysa bir erke¤e “kad›n gibi” demek, yap›labilecek en büyük hakaretlerden biridir. Neden böyle dersiniz?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

99

Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i
Kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›l›¤›, onlar›n eflitsizli¤inin de temel kayna¤›d›r. Cinsiyete dayal› ifl bölümü, basitçe kad›nlarla erkekleri farkl›laflt›rmaz, ayn› zamanda, onlar› eflitsiz de k›lar. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerle erkeklerinkiler aras›ndaki farklara bakt›¤›m›zda bu eflitsizli¤i görmemiz kolaylafl›r. Farkl›l›klar›n bafl›nda, eme¤in karfl›l›¤›n›n olup olmamas› gelir. Erkekler, çal›flmalar›n›n karfl›l›¤›nda genellikle maddi bir kazanç sa¤larken “kad›n iflleri”nin karfl›l›¤›, ancak manevi olabilir. Bunun sonucunu mülkiyet ve gelire iliflkin rakamlarda görmek çok kolayd›r: Bütün dünyada özel mülkiyetin %1’i, gelirin ise %10’u kad›nlar›nd›r. Rakamlar, onlar›n daha az çal›flt›¤›n› de¤il, emeklerinin karfl›l›¤›n› almad›klar›n› gösterir. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerin büyük bölümü, ailenin ve evin çevrilmesine iliflkindir. Dolay›s›yla, “ifl” olarak görülmeyen, yap›ld›¤›nda de¤il ancak yap›lmad›¤›nda fark›na var›lan büyük bir ifl y›¤›n›, “ev kad›n›” rolünün arkas›nda gizlidir. Kad›nlar›n kendileri bile kendilerini “çal›flm›yor” olarak görürler çünkü yapt›klar› fley gün be gün tekrarlanmas› gereken, karfl›l›¤› olmayan, görünmeyen bir fleydir. Bir baflka farkl›l›k, yap›lan ifllerin niteli¤ine iliflkindir. Bütün bir ailenin günde üç ö¤ün doyurulmas›, evin temizlenmesi, çamafl›rlar›n y›kanmas›, al›flveriflin yap›lmas›... Bütün bu ifller, son derece rutin, bezdirici, kendini tekrarlayan ifllerdir ve insan›n kendini gelifltirmesine bir katk›lar› yoktur. Üstelik tam da masalda dendi¤i gibi, ev kad›n› da “az gider, uz gider, dere tepe düz gider, bir de dönüp arkas›na bakar ki bir arpa boyu yol gitmifl”! Arkas›na dönüp bakt›¤›nda “iflte bunu da ben yapt›m” diyebilece¤i somut bir ürün yoktur. Toplumsal statü ve gelir getirmeyen, üstelik pek çok durumda varl›¤› bile fark edilmeyen bir çal›flma alan›nda ömür tüketmeleri, kad›nlar›n erkeklerle eflit olmaSIRA S‹ZDE s›n›n önündeki en büyük engeldir. Yine buna ba¤l› olarak ücretli çal›flmaya kat›ld›klar›nda, ailenin geçiminden sorumlu olmad›klar›, sadece “muavin ve müflavir” addedildikleri Diçin daha ÜfiÜN E L ‹ M düflük ücretlere raz› olurlar. Kamu kesiminde, yani eflit ifle eflit ücret ilkesinin en güçlü uyguland›¤› yerde bile, kad›nlar›n ve erkeklerin kazand›klar› ücretler aras›nda önemS O R U li farkl›l›klar vard›r.
D ‹ K K A T kar› ve ko2002 y›l›nda yap›lan Medeni Kanun de¤iflikliklerinden önce, evlilik birli¤inde can›n rolleri tan›mlan›rken kocan›n aile birli¤inin “reisi”, kad›n›n ise onun “muavin ve müflaviri” oldu¤u ifade ediliyordu. 2002 y›l›nda bu tan›mlamalar kald›r›ld›. SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Kad›nlar, as›l olarak aile ve evle tan›mland›klar› için toplumsal sorunlarla ilgiAMAÇLARIMIZ lenmeleri, siyaset yapmalar› hofl karfl›lanmaz. “Elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma” sözü, bunun bir ifadesidir. Böyle oldu¤u için de yaflad›klar› sorunlar› dile getirmeleri, çözüm önerileri gelifltirmeleri mümkün olmaz. Bu nedenle örne¤in aile K ‹ ifli” T A olarak P içi fliddet gibi çok önemli bir toplumsal sorunun “ailenin kendi görülmekten ç›k›p kamusal çözümler üretilmesi gereken bir konu olarak görülmesi, ancak son yirmi y›lda mümkün olmufltur. T E Lakraba EV‹ZYON Hareket alanlar› evle ve mahalleyle, görüfltükleri kifliler ise ve komflularla s›n›rland›r›lm›fl kad›nlar›n var olan haklar›n› bilmeleri, kullanmalar› da mümkün olmaz. E¤itim ve sa¤l›k hizmetlerinden yararlanmalar›n›n önündeki engellerden biri budur. Böyle bir k›s›tlanma, sadece kad›nlar› de¤il, erkekleri ve bütün bir ‹NTERNET toplumu da güçsüz düflürür. Çünkü nüfusun yar›s›, üretim gücünü, yarat›c› kapasitesini yeterince kullanamamaktad›r.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

önceden oluflmufl yarg›lar›m›z do¤rultusunda de¤erlendiririz.100 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bütün bunlar. Ayr›mc›l›k. web. yöneldi¤i grupla her türlü iliflkinin kesilmesi anlam›na gelir ama daha s›k rastlanan ayr›mc›l›k biçimi. kimi durumda. karfl› cinsin “öteki” olarak alg›lanmas›. Bu çizimde. ayr›mc›l›k ad› verilir. siyasal ve sosyal haklardan mahrum olarak kentin çeperlerindeki mahallelerde yafl›yorlard›. Kaynak: http://www. çok küçük yafllarda bafllayabilir. hem cinsiyet eflitsizli¤ine hem de toplumsal güçsüzlü¤e kaynakl›k etti¤ini gösterir. Önyarg›lar›n davran›fllara dönüflmesine. Bugün de getto sözcü¤ü. bireysel varolufllardan çok. “Bütün Türkler. biz/onlar ayr›m›n› pekifltirdi¤i gibi “onlar” olarak adland›rd›¤›m›z grubu da türdeflmifl gibi alg›lamam›za neden olur. Önyarg›lar.. sosyal farkl›laflma yaratmaya yöneliktir. Bu de¤erlendirme ve tutumlar. Ayr›mc›l›k. böyle bir farkl›laflmaya elefltirel bak›fl›n da çok küçük yafllarda mümkün olabildi¤ini görüyoruz. cinsiyete dayal› ifl bölümünün basit bir “alanlar›n ayr›lmas›” meselesi olmad›¤›n›.children slibraryorg/library/r eviews/Grace_YR24-3-05-Friends. sosyal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lar.7 Cinsiyetlere dayal› önyarg›lar ve ayr›mc›l›k. Buna karfl›l›k. belirli bir Türk vatandafl›na yönelik olarak bu aidiyetinden ötürü bir önyarg›. Yahudilerin gettolarda yaflamak zorunda kald›klar› dönemler.jpg . kad›nlara yönelik ayr›mc›l›k. Resim 4.” biçimindeki bir de¤erlendirmeden kaynaklan›r. C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK Getto: Bir kentin herhangi bir az›nl›kça yerleflilen bölümüne verilen add›r. Orta Ça¤ Avrupas›’nda Yahudiler ve yabanc›lar. böylece karfl›laflt›¤›m›z durumlar› ya da kiflileri gerçeklikte olduklar› gibi de¤il. göçmenlerin ve az›nl›klar›n yaflad›klar› ve kötü koflullara sahip mahalleler için kullan›l›r. belirli sosyal ifllevlerle s›n›rland›r›lmalar›n› amaçlar. onlar›n fiziksel olarak yal›t›lmalar›na de¤il. Örne¤in. ayr›mc›l›¤›n fiziksel yal›t›m biçiminde ç›kt›¤› bir örnektir. Örne¤in. ait olunan grubu hedef al›rlar. Bu de¤erlendirme.. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz bir de¤erlendirme ve tutumdur.

‹NTERNET . Ünite . Cinsiyetçilik terimi.4. Ergenlikten itibaren de ‘cinsel yönelimimiz’ belirginleflir. karfl› karfl›ya kald›klar› durumlard›r. karfl› cinsten birini istiyorsak heteroseksüel. aynen heteroseksüel yönelim gibi bir durumdur. keyfî. ‹lk çocukluk yafllar›nda ‘cinsel kimli¤imiz’ geliflir. medeni durumlar›na bak›lmaks›z›n ve kad›n ile erkek eflitli¤ine dayal› olarak politik. Eflcinsel yönelim.DBu birinci maddesi. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü önyarg› ve kal›p tiplefltirme. Konuyla ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gökçeçiçek Ayata. Cinsiyetçilik. cinsel yönelim ayr›mc›l›¤› ad›n› al›r. S O R U “kad›nlara karfl› ayr›m” deyimi kad›nlar›n.Aile. ekonomik. cinsel ‹NTERNET yönelim ayr›mc›l›¤›na temel oluflturur. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 101 Cinsiyetçilik ya da cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k. Ayr›ca cinsellikle ilgili bu üç temel kavram. en az 30 y›ld›r hastal›k ya da bozukluk olarak kabul edilmiyor. 2010) kitab›na bakabilirsiniz. Hiçbirimiz kad›n ya da erkek olarak do¤may› seçemeyece¤imiz gibi. Bu üç cinsel yönelim de birbirine eflde¤erdir ve hiçbiri psikiyatride. genellikle belirli bir cinsiyetin üstünlü¤ü inanc›yla beslenir. kiflilerin istemli olarak seçtikleri de¤il. taraf devletlerin cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k içeren her türlü yasal düzenlemeyi ve kurumsal uygulamay› de¤ifltirmesini ve ayr›mc›l›¤› önlemeye daAMAÇLARIMIZ yal› somut önlemler almas›n› gerektirmektedir. mahrumiyet veya SIRA S‹ZDE k›s›tlama anlam›na gelecektir. ahlaki veya istemli bir seçim de¤ildir. bir kiflinin cinsiyetle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin ve kapasitesinin cinsiyetiyle iliflkili oldu¤unu varsayan yanl›fl inançlara iflaret eder. bedensel cinsiyet. Uluslararas› Hukuk ve Uygulama (Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. “Ben kad›n›m” ya da “Ben erke¤im” duygumuz oluflur. her ikisini de istiyorsak biseksüel oluruz. daha çok kad›nlara yönelik cinsiyet ayr›mc›l›¤› durumlar›nda kullan›l›r. Hepimiz kad›n ya da erkek cinsel organlar› ile do¤ar›z. taraf devletlere cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n her düÜ fi Üsözleflmenin NEL‹M zeyde ortadan kald›r›lmas› için çeflitli görevler yüklemektedir. kad›nlara karfl› ayr›mc›l›¤› flöyle tan›mlar: “‹flbu sözleflmeye göre. Geleneksel cinsiyet kal›plar› ve cinsiyet rollerine dayal› önyarg›lardan kaynaklan›r. medeni veya di¤er sahalardaki insan haklar› ve temel özgürlüklerinin tan›nmas›n›. Kendimize kendi cinsimizden birini cinsel efl olarak istiyorsak eflcinsel. Bunun istisnas› da gene nadir olan cinsel kimlik farkl›l›klar›d›r. kültürel. Sevinç Ery›lmaz K ‹ Dilek T A Pve Bertil Emrah Oder’in Kad›n Haklar›. belirli bir cinsiyete yönelik nefret veya ayr›mc›l›kt›r. kullan›lD‹KKAT mas›n› ve bunlardan yararlan›lmas›n› engelleyen veya ortadan kald›ran veya bunu amaçlayan ve cinsiyete ba¤l› olarak yap›lan herhangi bir ayr›m. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n özel bir türü. Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) Türkiye’nin de 1985 y›l›nda baz› çekincelerle imzalay›p 2000 y›l›nda tüm çekinceSIRA S‹ZDE leri kald›rarak tam taraf oldu¤u Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW).” Bu sözleflme. cinsel kimlik ve cinsel yönelim. ‘Bedensel cinsiyetimiz’ do¤ufltan belirlenir. cinsel yönelimimizi de seçemeyiz. sosyal. Tek istisna nadir görülen hermafroditlerdir.

eflcinsel/biseksüel bireylerin sorunlar›. Toplumun bilgilenmesinde rol oynayan tüm profesyoneller bu ifllevi yerine getirirken do¤ru bilgiler vererek önyarg›lar›n k›r›lmas›na yard›m edebilece¤i gibi. bebeklerin cinsiyetinin önceden tahmin edilebilmesi ve k›z bebeklerin daha do¤madan hamileli¤e son verilmesinden namus cinayetlerine. eflcinsellere karfl› yanl›fl ve eksik bilgilenmeden kaynaklanan. Genellikle fliddet türlerinden biri varsa di¤erlerinden biri ya da bir kaç›n›n da bulundu¤u düflünülür. hukukçularda. bunlarla s›n›rl› olmaks›z›n afla¤›dakileri içerir biçimde anlafl›lmas› gerekir: a) Dayak ve h›rpalama. sömürüyle ba¤lant›l› fliddet dâhil olmak üzere aile içinde meydana gelen fiziksel. evlilik içi tecavüz. zorla çal›flt›rmaya ve tecavüze kadar. Dr. Tedavi ve Araflt›rma Derne¤i Kaynak: www. eflcinselli¤i normalize edemeyen. drahoma ba¤lant›l› fliddet. cinsel veya psikolojik fliddet. kad›nlar›n evde u¤rad›klar› her türlü fliddet. Aile içi fliddet. Nesrin Yetkin CETAD: Cinsel E¤itim. kad›nlara yönelik fliddeti flu flekilde tan›mlar: Madde 2: Kad›nlara yönelik fliddetin. önyarg›lar›n pekiflmesine.org. Böylelikle. ev halk›na dâhil olan k›z çocuklar›n›n cinsel suistimali. eflcinsel olmalar›ndan de¤il. Kad›nlara ve k›z çocuklar›na yönelik fliddet. ötekilefltiren bir sistem içinde yafl›yor olmalar›ndan kaynaklan›r. eflcinselli¤e. Hepimiz bu homofobinin izlerini düflüncelerimizden. önyarg›lar vard›r. efl haricinde (ev halk›na dâhil) kiflilerce uygulanan fliddet. her ›rk ve her s›n›fta yaflanan bir sorundur. politikac›larda yayg›nd›r ve de¤iflime dirençlidir. Çünkü hepimiz eflcinselli¤e karfl› olumsuz de¤er yarg›lar›n›n yayg›n oldu¤u bir toplumda yetifltik. yaflam›n her safhas›nda karfl›lafl›labilen bir insan hakk› ihlalidir. medya üyelerinde. cinsel. Homofobik inan›fllar da tüm önyarg›lar gibi toplumun her kesiminde. Üstelik yanl›fl bilgilerle pekiflmesi ne yaz›k ki daha yayg›nd›r. duygular›m›zdan ve belki de en önemlisi dilimizden temizlemek zorunday›z. Ulusal ve kültürel s›n›rlar› aflan. genellemelere dayanan.102 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Önyarg›lar› De¤ifltirmek Toplumsal önyarg›lar. Mesle¤imiz ve cinsel yönelimimiz ne olursa olsun. Homofobiyi. kad›nlara yönelik fliddettir. olumsuz veya düflmanca tutum. doktorlarda. özellikle cinsellikle ilgili olanlar. 20. Birleflmifl Milletler taraf›ndan 20 Aral›k 1993 tarihinde kabul edilen Kad›nlara Yönelik fiiddetin Ortadan Kald›r›lmas›na Dair Bildirge’nin ikinci maddesi. psikiyatristlerde. psikolojik ya da ekonomik fliddet olabilir. ö¤retmenlerde. yanl›fl bilgiler vererek ya da fark›nda olmadan verdi¤i yanl›fl mesajlarla. Bu fiziksel. Cinsel yönelim nedeniyle ayr›mc› davran›fllar›n temelinde homofobik inan›fllar.cetad. ailenin “iç sorunu” olarak yasal ve kurumsal düzenlemelerin d›fl›nda b›rak›lm›flt›r. en yayg›n insan hakk› ihlalidir. psikologlarda. sürmesine de neden olabilir. .çok yavafl ve güç de¤iflir. do¤ru bilgilendirme olsa bile. kad›n cinsel organ›n› sakatlama veya kad›na zarar veren di¤er geleneksel uygulamalar. bir önyarg› olarak tan›mlayabiliriz. yasal bir düzenlemeye konu olmam›flt›r. hepimiz az ya da çok homofobi¤iz. yüzy›l›n son çeyre¤ine gelininceye kadar kad›nlara yönelik ev içi fliddet. yeni bilgi ve anlay›fllarla karfl›lafl›ld›¤›nda de¤iflmeye aç›k olmayan. Oysa. Çünkü aile içinde yaflanan çat›flmalar›n ve sorunlar kamusal bir sorun olarak görülmemifltir.tr Kad›na Yönelik fiiddet Ayr›mc›l›¤›n ve eflitsizli¤in sonuçlar›ndan biri.

fliddet görmüfl bireylerin sa¤l›kl› bir yaflama dönebilmeleri için fliddetin etkilerini azaltacak bir tedavi sürecinden geçmeleri gerekir. Bu nedenle. Her e¤itim düzeyinden. e¤itim kurumlar›nda ya da di¤er yerlerde meydana gelen cinsel taciz ve sindirme.8 fiiddete u¤ramak. bireylerin kapasitesini azaltan. Resim 4. kifliliklerini örseleyen bir etki yapar. kad›n erkek eflitli¤inin sa¤lanmas›. Bu davran›fl. kad›nlar›n dövülebilir oldu¤u “bilgisi” nedeniyle fliddet uygularlar. cinsel veya psikolojik fliddet. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 103 b) Tecavüz. kad›n ticareti ve fahifleli¤e zorlama dâhil olmak üzere genel olarak toplum içinde meydana gelen fliddet. en az›ndan azalt›lmas› için son derece önemli bir hedeftir. Dünyada ve Türkiye’de fliddete u¤rayan kad›nlar›n baflvurabilece¤i telefon hatlar›. c) Nerede olursa olsun devlet taraf›ndan ifllenen veya göz yumulan fiziksel. cinsel suistimal. kad›n› denetleme arzusundan ve kad›nlar›n ikincil cinsiyet olduklar›na duyulan inançtan kaynaklan›r. kad›nlara karfl› fliddet uygulayabilmektedir. dan›flma merkezleri bulunmaktad›r. Bu nedenle. .4. Ünite . ifl yerinde. alkol ya da uyuflturucu gibi ba¤›ml›l›klardan ya da ruh hastal›¤›ndan kaynakland›¤› söylense de fliddet uygulayanlar üzerinde yap›lan araflt›rmalar. her toplumsal kesimden erkek. durumun böyle olmad›¤›n› göstermektedir. s›¤›naklar. Kad›nlara yönelik fliddetin e¤itimsizlikten. Yani erkekler. fliddetin ortadan kald›r›lmas›.Aile.

do¤ufltan getirilen biyolojik özelliklere de¤il. bireylerin belirli cinsiyet kal›plar›na uygun olarak biçimlenmelerini sa¤lar. Kad›nlarla ilgili kal›p yarg›lar ve önyarg›lar. Erkeklerin egemenli¤inin sonuçlar›. emek gücünün yeniden üretimini sa¤lamakt›r. siyaset. Modern öncesi dönemde soyun yeniden üretimi ve üretim a¤›rl›kl› olan bu ifllevin modernleflme ile birlikte soyun yeniden üretimi ve tüketim olarak belirdi¤ini öne sürer. önyarg›lar›n davran›fla dönüflmesidir. Klasik ataerkillikte yafll›lar›n ve erkeklerin egemenli¤i geleneksel kültürün kal›plar›yla desteklenirken modern olanlarda yafll› egemenli¤i sars›lm›flt›r ve modern kültürün kal›plar› daha büyük önem tafl›maya bafllam›flt›r. Kad›nlara yönelik ayr›mc›l›¤›n ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere bir uluslararas› sözleflme imzalanm›fl ve taraf devletlerin yasal ve kurumsal düzenlemelerle ayr›mc›l›¤› ortadan kald›rmalar› hedeflenmifltir. Ayr›mc›l›k. Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n bir biçimi de cinsel yönelim ayr›mc›l›¤›d›r. Önyarg›lar. Toplumsal cinsiyet. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz de¤erlendirme ve tutumlard›r. Ayr›mc›l›k. ailedeki birincil toplumsallaflmadan bafllayarak kültür. feminist yaklafl›m. çat›flmac› yaklafl›m. kad›n olman›n ve erkek olman›n toplumsal inflas›na iflaret eden bir kavramd›r. Eflitlik. Ataerkillik kavram›n› aç›klamak ve farkl› görünümlerini ay›rt etmek. eflit hak ve sorumluluklar› güvence alt›na almaya yetmez. Modern toplumlarda ataerkillik yeni biçimler alarak kendini sürdürür. Ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapmak ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirmek . ‹fllevselci yaklafl›m. bu çerçevede düflünülmelidir. Ataerkillik. Bunlar›n üçü de ailenin toplumsal organizasyonundaki yerine iliflkin makro düzeyde analizler yaparlar. ailenin özel mülkiyetin miras b›rak›lmas›n› garanti alt›na almak üzere ortaya ç›kan bir kurum oldu¤unu iddia eder. eflitsizlikleri hafifletmek. toplumsal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lad›¤› için çok kolay yay›labilen ve kolay benimsenen bir tutumdur. eflitsizliklere ve çat›flmalara odaklanmas›d›r. e¤itim ve medya gibi kurumlar arac›l›¤›yla ikincil toplumsallaflma sürecinde de devam eden bu infla. Bu nedenle. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü ayr›mc›l›k ve fliddet. Kad›nlara yönelik fliddet de ayr›mc›l›¤›n sonuçlar›ndan biridir. Yasalar önünde eflitlik. Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlamak. Ataerkil toplumlar genellikle baba soyludur. Buna göre. Çat›flmac› yaklafl›m. Yani toplumsal cinsiyet. ailenin ifllevlerine odaklan›r ve bunlar›n tarihsel olarak nas›l de¤iflti¤ini tart›fl›r. aileyi bir bütün olarak ele almay›p içindeki iliflkilere.104 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klamak. eflitsizliklerin ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere “geçici özel önlem” ad› alt›ndaki eflitlik politikalar›n›n uygulanmas› gerekir. A M A Ç 5 A M A Ç 2 A M A Ç 3 . kapitalist düzende ailenin rolü. Bu yaklafl›ma göre. kaynaklardan ve f›rsatlardan eflit oranda yararlanabilmesi anlam›na gelir. toplumsal iliflkiler içinde kurulan cinsiyet kimliklerine odaklanan bir kavramd›r. mülkiyet. Cinsiyet eflitli¤i de kad›nlarla erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› demektir. A M A Ç 4 Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlamak ve cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirmek. onlar›n cinsiyetleriyle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin de cinsiyetleriyle iliflkili oldu¤unu varsaymaya neden olur. Aile kurumuna makro düzeyde üç temel sosyolojik yaklafl›m vard›r: ‹fllevselci yaklafl›m. sosyal yaflam ve kültürde görülebilir. Feminist yaklafl›m›n di¤erlerinden temel fark›. erkeklerin temel otorite figürü olduklar› bir sosyal sistemdir. insanlar›n birbirinin ayn› olmas› de¤il.

Aile içindeki sorunlar›n aile içinde kalmas› gerekir. b. hane halk›nda yoktur. Kad›nlar›n da erkekler gibi olmalar› 9. Cinsiyet eflitli¤i ne anlama gelir? a. 6. Aile iliflkilere. b. Kad›nlar›n kad›n olduklar› için “do¤al olarak” yapt›klar› ifllerdir. Hepsinde görülür 8. 3. Kad›n kuflaklar› aras›nda aktar›lan baz› gizli becerilerdir. Modern dönemde ailelerin tüketim ifllevleri önem kazanm›flt›r. e. ruh hastas›d›r. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 105 Kendimizi S›nayal›m 1. Kad›na fliddet uygulayanlar. Kad›nlar›n ikincilli¤i ile fliddet aras›nda ba¤lant› vard›r d. 7. Kapitalist toplumlarda d. Aile içi kavgalar normaldir. c. özel mülkiyetin kuflaktan kufla¤a aktar›lmas›n› sa¤lar. Yasalar önünde herkesin eflit olmas› e. Toplumsal cinsiyetin oluflumunda afla¤›dakilerden hangisi etkilidir? a. Aile daha dar. Kad›nlar›n haklar›n›n verilmesi b. Kad›n iflçilerin fabrikada çal›flmas› ama emeklerinin karfl›l›¤›n› alamamalar›d›r. Kad›nlar›n kendilerini belirli modellere göre biçimlendirmesi b.4. E¤itim sistemi d. Ataerkillik afla¤›daki toplumlardan hangisinde görülmez? a. Kad›nlara yönelik fliddetin sona erdirilmesi c. Kad›n›n görünmeyen eme¤i ne demektir? a. Bir tokat yahut fiske gibi fleyler fliddet say›lmaz c. afla¤›dakilerden hangisini amaçlamaktad›r? a. Aile içinde sevgi ve sayg› vard›r. E¤itim sistemi. c. Modern toplumlarda c. cinsiyete dayal› ifl bölümü pekifltirir. Aile daha genifl. 2. b. e. Erkeklerin eflitlik konusunda e¤itilmeleri 10. Farkl› toplumsal kesimlerde cinsiyete dayal› iflbölümü farkl›lafl›r. Geleneksel toplumlarda b. e. d. Kad›nlara yönelik fliddet konusunda afla¤›dakilerden hangisi söylenebilir? a. hane halk› mekâna iflaret eder. Kad›nlara yönelik her türlü ayr›mc›l›¤›n sona erdirilmesi d. Bütün kad›nlar›n benzer iflleri yapmas›d›r. d. Bize konan isimler c. Çocuk do¤urma gibi bedensel ve mahrem fleylerdir. Ünite . CEDAW. b. Aile. e. Kad›nlar›n kapat›lmas›d›r. Kad›nlar fliddete u¤rasalar bile yuvalar›n› da¤›tmamal›d›rlar . Ailemizin beklentileri b. Kad›nlar›n temiz içme suyuna kavuflma haklar›n›n sa¤lanmas› e. hane halk› daha dard›r. Namus anlay›fllar› 5. Cinsiyet kal›b› ne demektir? a. Kad›n ve erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› d. de¤er ve tutumlar c. Sanayi sonras› toplumlarda e. Ekonomik özgürlü¤ünü elde etmifl bir kad›n fliddete u¤ramaz e. Bütün dünyada kad›n okumaz yazmazl›¤›n›n s›f›ra indirilmesi b. c. Erkeklerin önyarg›lar› d. Önemli olan. Afla¤›dakilerden hangisi cinsiyete dayal› ifl bölümü için söylenemez? a. K›r ya da kentte yaflamak. hane halk› daha genifltir. Kad›nl›¤›n ve erkekli¤in biçimlenmesini sa¤layan inanç.Aile. cinsiyete dayal› ifl bölümünü etkiler. Medyadaki rol modelleri e. Aile ile hane halk› ayn› fleydir. Hepsi 4. d. Erkek imtiyazlar›n›n ortadan kald›r›lmas› c. d. Aile ile hane halk› aras›ndaki fark nedir? a. Afla¤›dakilerden hangisi çat›flmac› aile yaklafl›mlar›na ait bir görüfl olabilir? a. b. c. Kad›n erkek eflitsizli¤i e. ailenin kendi içindeki eflitsizlikler ve çat›flmalard›r. Zaman içinde cinsiyete dayal› ifl bölümü farkl›lafl›r.

Neleri var neleri yoksa vermek için hep oradalar. Federico Fellini’nin “Sekiz Buçuk” filminin eksik kalan “yar›s›n›”. Nedir yani sonuç olarak? Kad›nlar.. Onun hayat›nda sizin bu rollerden hangisini üstlendi¤inize. erke¤e hizmet etmek için.. Kendisine fliir yaz›lmas›na de¤il fliiri kendisi yazmaya karar vermifl kad›nlar›n bafl›na ne tür fenal›klar gelebilece¤ini görmek için.. Çünkü..106 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar “ Yaflam›n ‹çinden Sen olmak isterdim Adam. bir erkek. Anne. bir erke¤in var olmas› için ne çok kad›n›n çabalad›¤›na bak›n. hiç de¤ilse bir kez olsun. bir kare bile film çekemeyece¤ini. Elde edemediklerinde de “varoluflsal k›vran›fllar” ad› alt›nda fl›mar›kl›k etmelerini hofl görüyoruz... San›r›m yaratan erkek ile yaratan kad›n›n hayatlar› aras›ndaki trajik fark› görmek için iki filmi art arda izlemek iyi bir ders olacakt›r. Üstelik o kad›nlar hep bir araya geliyorlar. Erkeklerin içinde çok rahat hissetti¤i bu fl›mar›kl›k saray›nda onlar i¤reti duruyorlar. bütün o kad›nlar bir araya gelince var olabiliyor.. yarat›c›l›klar›n›n onlara verebilece¤i fl›mar›kl›k hakk›n› kullanamadan ve kimseden duygusal hizmet talep etmeden yaflamak zorunda kal›yorlar. gösterime yeni giren “Dokuz” filminden bir sahne.. görüyorsunuz. Hep öyle olaca¤›n›. yani yönetmenin yarat›rkenki “yar›s›n›” anlat›yor. onlar›n derdiyle dertleniyoruz. Erkeklerin bucak bucak kaçt›¤› fley budur... s›rtlar›nda bir yük olarak yafl›yorlar. “duygu hizmetçisi” istemiyorlar. efl. Erkek egemenli¤i vesaire vesaire. Dünyas›n› kad›n›n döndürdü¤ünü.. Ah! Ne çok ac› çekiyorlar! Ama kad›nlar..” Ben de! Ben de isterdim! Yaratan erkeklerin duygusal olarak bir eli ya¤da bir eli balda lüksünü. Ve kad›n konuflur: “Senin yerinde olmak isterdim. Daha da beteri. Anlars›n›z. Peki temel fark nerede? Bu tür bir duygusal bollu¤un sadece erkeklere ait olmas›n›n nedeni ne? Yaratan Erke¤in Krall›¤› Bir sürü fley s›ralayabilirsiniz.. fiiir yazan bir erkek tüm dünyay›. Ece Temelkuran Haber Türk Gazetesi.. yeteneklerini hayatlar›n› kolaylaflt›ran bir hediye olarak de¤il.. severler. Neden? Kad›nlar çünkü.. ço¤u ne halt edeceklerini kestiremezler.. Kad›ndan ona do¤ru akan fliir olmazsa kül olaca¤›n›. “Yaratan erke¤in” hayat› nas›l.. cilveli hayran. tüm dünya kad›nlar›n› tavlayabilir. Egolar› bunun için yap›land›r›lmam›fl. Ama yaratan kad›nlar o tanr›ça-kraliçe taht›nda bir türlü. dost. ilham perisi. Erkek patronunuza bak›n. Fellini’nin ilham perisi Claudia’y› canland›r›rken böyle diyor: “Senin yerinde olmak isterdim. Ne bileyim iflte. Elde edemedi¤i fleyler yüzünden fl›mar›kl›k yapma hakk› olmad›¤›n› bilen yetiflkinler.. Nas›l diyeyim? Nas›l “hizmetçi” kad›nlarla dolu “yaratan erke¤in” hayat›. o olmadan yazamayaca¤›n›. Onlar baflka bir fley istiyorlar. Yaratan erkekler tanr›-kral taht›nda. Filmi izlerken akl›ma bir baflka film geldi. “metres”. Ama esas›nda fludur sorun: Kad›nlar. Bu yüzden iflte filmde kendisine ilham perisi olarak övgüler düzülen Nicole Kidman. yok olaca¤›n›. Bilirsiniz. onu görüyorsunuz.. Erke¤in Çocukluk Hakki Niye peki? Çünkü yaratan erkeklere bütün dünya olarak biz çocuk kalma hakk›n› veriyoruz. 6 Mart 2010 ” . kad›na ona nas›l ilham verdi¤ini anlat›r. yazd›¤› ne varsa ona yazd›¤›n›.. Rodin’in aflk› ve kendisi de en az Rodin kadar çarp›c› bir heykelt›rafl olan Camille Claudel’in hayat›n›n anlat›ld›¤› filmi hat›rlad›m.. Ölece¤ini. Filmlerini ona yapt›¤›n›.. Ne Halt Edecekler? Bu yüzden yaratan kad›nlar. Her fleyi hak etti¤i büyüsüne kapt›ram›yorlar kendilerini... bir hiç olaca¤›n›.. Ne flanl› bir tanr›ça oldu¤unu. Nihayet. Ama erkekler mikrofon kendilerinde olmad›¤›nda. dinlemeyi bilirler. Onlar.. rahat oturabiliyor.” Sekiz Buçuk’un Eksik Yar›s› Bu. yetiflkin. Bu “her fley dahil” servis onlar›n ruhuna iyi gelmiyor. t›pk› her çocuk gibi istedikleri her fleyi hak ettikleri duygusunu yaflama hakk›n› veriyoruz.. Ama fliir yazan bir kad›n. Hatta bu yetmiyor.. Baflka bir fley iflte.. o taht› hak ettiklerinden bütünüyle emin...

c 9. b 5. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 107 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. lendirici bir etki yapmaktad›r. Bu bak›mdan. kad›n-bireylerin en önemli sorumluluklar›ndan biri olarak görülmektedir. bu kal›b›n d›fl›ndakiler için baflar›s›zl›k duygusunu güç- . mutfakta harcayaca¤› zaman› azaltacak yollar aramak gibi davran›fllar benimseyebilir. alt s›n›ftakiler için geçerli olmayabilir. toplumsal normlar›n ve kal›plar›n oluflumunda di¤erlerinden daha etkilidirler. Ancak unutmamak gerekir ki orta s›n›flar. S›ra Sizde 3 Biyoloji ile kültür aras›nda bir karfl›tl›k iliflkisi kurmak ve kültürün do¤aya “ra¤men” gelifltirilen bir insan etkinli¤i oldu¤unu ileri sürmek.Aile. de¤iflimi de¤il. Yan›t›n›z yanl›fl ise. s›n›fa ve yafla göre farkl›l›k gösterir. Örne¤in.4. “Ataerkillik ile modernlik aras›ndaki iliflki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu nedenle. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Sözleflmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 2. a 6. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹fllevselci yaklafl›m aileyi bir bütün olarak alarak toplumsal ifllevini analiz ederken feminist yaklafl›m. Yan›t›n›z yanl›fl ise. S›ra Sizde 5 Cinsiyet kal›plar›na çeflitli nedenlerle uyum sa¤layamayabiliriz. Bu nedenle cinsiyet özelliklerinden baz›lar›n›n biyolojik baz›lar›n›n kültürel oldu¤unu ileri sürmek. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “Aile” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Cinsiyet kal›plar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. T›pk› yemek yemenin sadece karn›m›z› doyurmak anlam›na gelmemesi gibi biyolojimizle ilgili oldu¤unu düflündü¤ümüz tutumlar›m›z›n ço¤u da kültür içinde flekillenmifltir. Ailedeki de¤iflimlere dikkat etti¤inde de bunlar›n toplumsal de¤iflimlerden kaynakland›¤›n› ileri sürer. c 10. kal›b› biraz esnetmek. kültür taraf›ndan biçimlendirilir. “Kad›na yönelik fliddet” konusunu yeniden gözden geçiriniz. orta s›n›ftan ergen k›zlar›n çok küçük yafllardan itibaren ölümcül diyetler yapt›klar›n› ve beden imajlar›n›n çarp›lm›fl oldu¤unu ortaya koymaktad›r. toplumdan topluma ve zaman içinde de¤iflir. mümkün de¤ildir. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yap›lan araflt›rmalar. “Toplumsallaflma sürecinde cinsiyetin inflas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Ayn› flekilde. feminist yaklafl›mlar ise toplumsal de¤iflimlerle ailedeki de¤iflimler aras›ndaki etkileflimi do¤rudan bir yans›ma olarak de¤il. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. modern toplumlara özgü bir anlay›flt›r. ifllevselci yaklafl›m çat›flmay› de¤il uzlaflmay›. karfl›l›kl› bir de¤iflim biçiminde kavramaya çal›fl›r. b 7. Medyada çok zay›f modellerin cinsel cazibe örnekleri olarak sunulmas›. Yukar›da belirtilen alt s›n›ftan kad›n›n orta s›n›f ev kad›n› kal›b›na uymakta güçlük çekece¤ini kestirebiliriz örne¤in. e 8. Ünite . 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise. S›ra Sizde 2 Cinsiyet kal›plar›. “Aileye farkl› yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Bu nedenle. b 3. Oysa biyoloji ile kültür aras›nda bu türden bir karfl›tl›k yoktur ve biyolojik niteliklerimizin pek ço¤u. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Çünkü onun orta s›n›f ev kad›n› kadar zaman› ve maddi imkân› olmayabilir. Günümüzde. “güçlü ve paral› erkek” kal›b›na uymaya çal›flmaktad›r. S›ra Sizde 4 Modern toplumlarda erkeklik ve kad›nl›k kal›plar› kültüre. “hâlâ annesinin ya¤›n› kullanmayan” meslek sahibi genç kad›nlar da t›pk› anneleri gibi ailenin beslenmesinin birincil sorumlusudurlar. Bat› toplumlar›nda orta s›n›f kad›nlar ve erkekler için geçerli olan kal›plar. kentli genç erkekler için bir statü sembolü olan otomobili sat›n alma gücü olmasa da borçlanarak alan erkek. süreklili¤i anlamaya çal›fl›r. Bu türden çabalar zaman içinde kal›plar›n de¤iflmesini sa¤layabilir ancak bu de¤iflimin s›n›rlar› oldu¤unu unutmamak gerekir. e Yan›t›n›z yanl›fl ise. ücretli çal›flmaya kat›lmaktan baflka seçene¤i olmayan alt s›n›ftan bir kad›n için de orta s›n›f ev kad›n›n›n “difli kufl” kal›b› önemli ve etkilidir. orta s›n›ftan kentli genç kad›nlar için bedensel imaj son derece önemlidir çünkü bedenin forma sokulmas›. aile içindeki eflitsizlik ve çat›flma noktalar›na odaklan›r. “Cinsiyet eflitli¤i ne demektir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ayata. Badinter. Yerel Kalk›nma ve Cinsiyet Eflitli¤i. Aksu (2009).ankara.edu. Bu nedenle. cinsiyete göre ifl bölümünün s›n›flar› ve kültürleri aflan genel örüntüleri yine de vard›r. Giddens. Routledge: New York. STGM Yay›n›: Ankara.108 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde 6 Cinsiyete dayal› ifl bölümü. AÜ Kasaum Yay›n›: Ankara. Gümüflo¤lu. Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul. Sivil Toplum Kurulufllar› ‹çin Toplumsal Cinsiyet Rehberi.unwomen. bütün erkekler ve bütün kad›nlar ayn› iflleri yapmazlar. Bek.pdf Kardam.ksgm. Annelik mi. Aksu (2008). KSGM (2011). Aksu (2010). baz› kad›nlar›n evin bütün iflini yapmas›. Progress of World’s Women. Medya ve Cinsiyetçilik. Anthony (2005). http://kasaum. http://progress. ‹letiflim Yay›nlar›: Ankara. kad›nlar›n ev ifllerinden sorumlu olmas›.gov. Ancak. Ayraç Yay›nevi: Ankara.org/ . Bora. Gökçeçiçek vd. baz›lar›n›n ise bu ifli yapacak bir baflka kad›na ücret ödemesi biçiminde gerçekleflir. Bu fark. Filiz vd.edu. (2010). Toplumsal Cinsiyet Göstergeleri. www. Kad›n Haklar› ve Uluslararas› Hukuk ve Uygulama.pdf Bora. Ka-Der Yay›n›: Ankara Fenstermaker. Kad›nlarla Grup Çal›flmas› ‹çin Rehber. Elisabeth (2011). Örne¤in. HÜÜNE Raporu. Sarah ve Candace West (2002) Doing Gender. Doing Difference. Kad›nl›k m›. Firdevs (eriflim tarihi: 10 Aral›k 2011) http://www.huksam. kültürel ve s›n›fsal farkl›l›klar gösterir. Ka-Der Yay›n›: Ankara. Mine Gencel ve Mutlu Binark (2000). Bora. Sosyoloji. Türkiye’de Kad›na Yönelik Aile ‹çi fiiddet Araflt›rmas›. sorumlulu¤un kad›nda oldu¤u gerçe¤ini de¤ifltirmez.hacettepe. (2008).tr/Turkce/SayfaDosya/ders_kitaplarindaki_cinsiyetcilik.tr/gorsel/dosya/1215414832MedyaveCinsiyetcilik.tr UNIFEM (2011).

.

Anahtar Kavramlar • ‹deolojiler • Liberal Demokrasi ‹çindekiler • S‹YASET NED‹R? • S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI • S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER • DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR. Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klayabilecek. bu kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgileri özetleyebileceksiniz. Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlayabilecek. DEVLETTOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Siyaset . Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirebilecek. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetleyebilecek.5 Amaçlar›m›z • Siyaset • Uzlaflma • Çat›flma SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

Toplumsal yaflam sürdükçe bu hayat›n devam›n›n mümkün k›lan ortak kurallar ve ortak sorunlar hakk›nda karar alma süreci de olacakt›r. Tatmin edilen isteklerin yerini hemen bir yenisi almaktad›r. herkesi ba¤layan bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak karar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. al›flkanl›klar. ‹kinci bir sebep ise kaynak problemidir. kamu yat›r›mlar›nda önceli¤in hangi alanlara ve hangi bölgelere verilece¤i siyasetin ilgilendi¤i günlük kolektif kararlar›n bafl›nda gelir.Siyaset S‹YASET NED‹R? ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilirler. Kimlerin topluma ait say›lacaklar› ya da toplumun s›n›rlar›n›n ne olaca¤›. Herkesin yeme içme. takdir edilme. düflünceler. toplum d›fl›nda yaflayabilen kiflilerin ya “Tanr›” ya da “ucube” olmalar› gerekti¤ini belirtmifltir (Aristoteles. elektrik gibi altyap› hizmetlerine ne kadar›n›n sosyal harcamalara. Bu nedenle siyasetsiz bir toplumsal hayat düflünebilmek mümkün de¤ildir. su. kimlerin nas›l yönetici olabilecekleri. de¤er verilme gibi kiflinin baflka- . yöneticilerin yönetilenlerle iliflkilerinin nas›l düzenlenece¤i bu kurallar›n bafl›nda gelir. ‹nsanlar aras›ndaki çat›flmalar›n bir k›sm› farkl›l›ktan kaynaklan›r. be¤enilme. güvenlik ve soyunu sürdürme arzusu gibi maddi nitelikli isteklerini doyurabilecek bir bolluk toplumu hiç bir zaman söz konusu olmam›flt›r. e¤itimin içeri¤inin ne olaca¤›. Yunanl› düflünür Aristoteles. Bir toplumdaki kaynaklar da s›n›rl›d›r. mizaç. bar›nma. 1948). Siyaset bir kez olup biten bir durumdan ziyade bir süreçtir. Kimlerden ne kadar vergi al›naca¤›. bu vergilerin ne kadar›n›n yol. ‹nsanlar›n ortak kurallara ve bu kurallara uyulup uyulmad›¤›n› gözetecek kurumlara ihtiyaç duymas›n›n temel sebebi kurallar olmazsa insanlar aras›ndaki çat›flmalar›n kontrolden ç›kmas›. Maddi isteklerin tatmini bir yana. güçlü olan›n yeni bir güçlü gelene kadar hakim olmas› ihtimalini önleme arzusudur. Kolektif karar alma süreci de ayn› flekilde toplum varl›¤›n› devam ettirdikçe var olacakt›r. Bu kurallar› de¤iflen siyasal güç dengeleri ve toplumsal flartlara uygun bir biçimde de¤ifltirmek gerekebilir. Siyaset sadece ortak yaflam› mümkün k›lan kurallarla ilgilenmez. Toplum içinde yaflamak demek. ‹nsanlar baflta cinsiyet. ne kadar›n›n e¤itime ve ne kadar›n›n da savunmaya harcanaca¤›. Ortak kurallar› bir kez koyduktan sonra süreç sona ermez. ayn› zamanda toplum hâlinde yaflaman›n gerektirdi¤i kolektif kararlar (ve karar alma süreçleri) ile de ilgilenir. arzu ve isteklerin mahiyeti aç›s›ndan olmak üzere birçok aç›dan birbirlerinden farkl›d›r.

sürekli yenilenen ittifaklar yapma sanat›d›r. Siyaset.1 Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes’a (1588-1679) göre “insan insan›n kurdudur. siyasi birimin tamam›n› ilgilendiren kararlardan bahsetmek uzlaflmay› içerir. onu di¤er toplumlardan ay›ran. siyasetin kaç›n›lmaz bir zorunluluk oldu¤u gerçe¤ini belirttikten sonra. Her toplumsal kural siyasetle ilgili de¤ildir.riayet edilir. E¤er mücadele sürecinde herkesin uymas› gereken ortak kurallar olmazsa güçlü olan›n hiç bir s›n›r tan›madan güçsüzü ezdi¤i bir kaos ve kargafla hâli söz konusu olur. insan›n kendini de¤erli hissetmesine yol açan bir faktör oldu¤u vurgulanm›flt›r. Siyaset. toplumsal bask›ya güvenilir. 1968: 185). fikir yürütme. Toplumsal hayat›n do¤as›nda çat›flma olgusu yatar. Hiç bir çat›flma sonsuza kadar sürmez. Ortak kurallardan bahsetmek. ahlâk ve örf âdet kurallar›yla de¤il kalabal›k y›¤›n› ya da insan kümesini toplum hâline getiren. Bu. Toplumsal kurallar bu ihtimali önlemek için vard›r. Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek mümkün müdür? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . Kimi düflünürler. çat›flmalar›n içeri¤i ve çat›flan taraflar da sürekli de¤iflirler. Toplumlar sürekli de¤ifltikleri için. çat›flma noktalar›n› ortadan kald›rmadan bir süre içinde olsa ortak noktalar› vurgulamakta ve bu ortakl›klar üzerinden yeni diyalog f›rsatlar› yaratmaktad›rlar. manevi. insan›n kendi hayat›n› ilgilendiren konularda söz sahibi oldu¤unu düflünebilmesinin de özgüveni art›r›c›. Uzlaflma farkl›l›klar›n ortadan kald›r›lmas› ya da çat›flman›n ebediyen sonland›r›lmas› anlam›na gelmemektedir. birbirinden çok farkl›. Örne¤in. Ahlak ve örf ve âdet kurallar›n›n ihlali hâlinde devreye bir otorite girmez. siyasal faaliyetlere kat›l›m yoluyla insanlar. bizi siyasetin bir di¤er ayr›lmaz unsuru. düzenlemeye ve ehlilefltirmeye gayret gösterir. baflkalar›n› etkileme gibi siyaset olmasayd› kazan›lmas› kolay olmayan yetenekler kazanabilmifltir. Bu de¤iflim sürecinde çat›flmalardan daha çok diyalo¤un sürdürülmesi ve uzlaflma noktalar›n›n vurgulanmas› hayati öneme haizdir. k›t olan maddi kaynaklar yan›nda. kendilerini ifade etme. Siyaset bu çat›flmay› kontrol alt›nda tutmaya. duygusal ya da statüye iliflkin de¤erler için de birbirleriyle mücadele eden insanlar akla gelmektedir. bu kaç›n›lmazl›¤›n insan›n insanlaflmas›na yapt›¤› olumlu katk›lar› da vurgulam›flt›r. düflünme. Keza.112 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5. Aristoteles’e göre. ortak kurallar› belirleme ve gerekti¤inde zor kullanarak uygulama yetkisine sahip olan siyasi/merkezî iktidar›n ortaya ç›k›fl› ve varl›¤›n› sürdürmesi ile ilgilidir.” lar›n›n gözündeki yeri ile ilgili manevi ya da duygusal ihtiyaçlar›n tatmini maddi ihtiyaçlar›n tatmininden daha zordur. uzlaflma ya da anlaflma boyutuna getirir. Dolay›s›yla toplum hâlinde bir arada yaflayan insanlardan bahsetti¤imizde. Taraflar. Hatta çat›flman›n en sert hâli olan savafl durumunda bile belli kurallara -ki bu asgari bir uzlaflman›n varl›¤›na iflaret eder. Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes “insan insan›n kurdudur” diyerek bu durumu anlatmak istemifltir (Hobbes.

onu di¤erlerinden korumak. ola¤an. Bir kifli bir baflkas›na normalde yapmayaca¤› bir fleyi yapt›rabiliyorsa o kifli di¤eri üzerinde bir iktidara sahiptir. Devlet. Egemenlik. ‹ktidar kavram› iktidara sahip olan ve iktidara tabi olan aras›ndaki bir iliflkiyi belirtir. eylemi yapan›n iradesinden ba¤›ms›z bir dayana¤› oldu¤unu dile getirir. dinsel olabilece¤i gibi. Her iktidar kendisini “meflru” göstermek zorundad›r. Devlet. Egemenlik Krala aittir dedi¤imizde ise Kral’›n as›l güç oda¤› oldu¤u iddias›n› dile getiririz. merkezî iktidar ya da ço¤u zaman onunla efl anlaml› olarak kullan›lan devlet kurumundan bahsetmek gerekir. Ünite . Bu dayanak. siyasal sistemin en üstün gücünün bir baflka soyutlama olan millet oldu¤unu ifade ederiz. Merkezî iktidar› tan›mlamadan önce iktidar kavram› üzerinde dural›m. Osmanl›ca kökenli meflruiyet kelimesi “fler” kökünden gelir ve temel yasa olan “fieriat”a uygunlu¤u ifade eder. Bir iktidar›n meflruiyeti ne kadar az ise o kadar çok zor kullanmaya baflvurmak zorunda kalacakt›r. Merkezî siyasal iktidar ya da devlet dedi¤imiz zaman. olmas› gereken bir eylem olarak gösterebilmek demektir. Bir eylemin ya da durumun meflru olmas› demek onun di¤erleri taraf›ndan normal. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r. Kendisi d›fl›ndaki fliddet kullananlar› cezaland›r›r. devredilemez bir güç olarak egemen olma iddias›ndad›r. Meflruiyet aray›fl› yap›lan eylemin veya uyulmas› istenen kural›n keyfî olmad›¤›n›. ‹ktidar. do¤al hukuk kavram›nda oldu¤u gibi din d›fl› da olabilir. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. ülke içinde düzeni sa¤lamak gibi modern iddialar da kullan›lm›flt›r. . devletin kurumlar›n›n bafl›nda olan kiflilerden ba¤›ms›z olarak varl›¤›n› devam ettiren bir tüzel kifliliktir. Devlet. Bir iktidar kendisini ne kadar çok meflrulaflt›r›rsa o kadar az zor kullan›r. akla ya da geleneklere uygun. sadece kendisinin kulland›¤› fliddetin meflru oldu¤unu. Egemen güç olarak devlet ortak kurallar› herkes eflit bir biçimde uygulama iddias›ndad›r. iktidara itaat etmeyi normal. itaat edilmesini istedikleri toplumun varl›¤›n› sürdürmesine yard›m etmek. bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder (Weber. Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip oldu¤unu iddia eden hiyerarflik bir örgütler bütünüdür (Weber. Meflrulaflt›rmak demek. 1970: 181). 1947: 154). eylemi yapmas›n› isteyen kifliyi çok sevdi¤i için ya da kendisi de bu eylemden yarar görece¤ine inand›¤› için yapabilir. Keza. ahlâken kabul edilebilir olarak görülmesi anlam›na gelir. di¤er kifli. belli bir co¤rafya üzerindeki iktidar› tekeline alm›fl bir kurum akla gelir. Bir kifli gerçekte istemedi¤i bir eylemi. Egemenlik millete aittir denildi¤inde. grup ya da örgütlerin ise meflru müdafaa hâli d›fl›nda fliddet kullanamayacaklar›n› iddia eder.Siyaset 113 S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI ‹ktidar. bölünmez. Meflruiyet Herkesi ilgilendiren kurallar ve herkesi ilgilendiren kararlar alma anlam›nda siyasetten bahsedildi¤inde. Devlet.5. ‹ktidar iliflkilerinin özünde zor kullanma tehdidi yatar. Ancak ço¤u zaman iktidar iliflkilerinde karfl›l›kl›l›k ya da sevgi yerine zor kullanma tehdidinin öne ç›kt›¤›n› görürüz. Geleneksel toplumlarda egemenlik iddia eden krallar kendilerine itaat edilmesini isterlerken ya dinsel/geleneksel meflrulaflt›rma tezlerini dile getirirler ya kendilerinin karizmatik yönlerini öne ç›kar›rlar.

farkl› kifli ya da gruplarla ittifaklar ifl birlikleri içine girmek de siyasetin ayr›lmaz bir parças›d›r. Siyasi fetih ve kâr amac›yla Bat›l› devletlerin ve giriflimcilerin dünyan›n Avrupa d›fl›nda kalan di¤er bölgelerine ulaflma çabalar› 17. iletiflimin kolaylaflmas› insan. Devlet. hiç olmad›klar› kadar güçsüz bir hâldedirler. En basit anlam›yla küreselleflme mal. yüzy›l önce hayal bile edilemeyecek ölçülerde h›zland›rm›flt›r. Kendi iyi toplum anlay›fl›n›z› sizden farkl› olan di¤erlerine anlatmak. mal. Modern devletlerde. Ancak ulus-devletin bitti¤ini söylemek ise abart›l› olacakt›r. Hava ve deniz yoluyla ulafl›m›n kolaylaflmas›. . devletler. ulus-devlet olarak da nitelendirilir. yasal/ak›lc› dedi¤i -bürokrasinin modern hayat›n devam› için ne kadar merkezî oldu¤unu vurgulayan. istemedikleri fikirleri ülke d›fl›nda tutma konusunda. Gündelik hayatta. S›n›rlar bulan›klafl›r. Bir örgütlenme biçimi olarak ulus-devletlerin gerçekçi bir alternatifi bulunmamaktad›r. Tüm bu geliflmelerin ulus-devletleri zay›flatt›klar› bir gerçektir.meflrulaflt›rma biçimleri a¤›rl›k kazanm›flt›r. siyaset sadece devlet dedi¤imiz kurumu etkilemeye yönelik olarak yap›lan bir faaliyet de¤ildir. Refah devletleri gelir eflitsizliklerini gidermeye çal›fl›r. bu da refah devleti uygulamalar›n› sürdürmeyi zorlaflt›rm›flt›r. Küreselleflme olgusu ulus devletleri eflit olmayan biçimlerde etkilemektedir. ulus devletler uluslararas› siyasetin temel aktörü olmaya devam etmektedir. hizmet. sermaye ve fikirlerin dünya üzerinde her zaman oldu¤undan çok daha h›zl› biçimde hareket etmeleri olgusunu ifade eder. ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür. yüzy›ldan itibaren h›z kazanm›flt›r. insan. Refah devletlerinde sa¤l›k ve e¤itim harcamalar›n›n önemli bir k›sm› devlet taraf›ndan karfl›lan›r. Di¤er bir deyiflle. ulus-devletlerin kaynak da¤›tma yoluyla meflruiyet sa¤lama ifllevleri zorlaflm›flt›r. Bu nedenle de genellemelerden kaç›nmak gerekir. Modern dünya ulus-devletlerden oluflmakta. Devlet mekanizmas›na hakim olmak. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruma ile beraber. Ulus-devletlerin vatandafllar›n›n fikirlerini biçimlendirme çabalar› da küreselleflme ile büyük yara alm›flt›r.114 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ulus-Devlet ve Küreselleflme Modern toplumlarda devlet. Küreselleflmenin ulus-devletin sonunu getirece¤i iddia edilmiflti. Refah Devleti: Bireylerin hayat. ‹nternet ve uydu televizyonlar sayesinde. iflsizlik. özel kifli ya da gruplar kendi geleceklerine iliflkin planlar›n› da “siyaset” kelimesini de kullanarak ifade edebilmektedirler. Modern devletler. Baz› ulus-devletler küreselleflmeden olumlu etkilenir ve güçlenirlerken di¤erleri zay›flamaktad›r. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler. Ancak. uzun menzilli silahlar›n keflfi. Küreselleflme yeni bir olgu de¤ildir. bilgi ve paran›n dünya üzerinde hareket edebilmesini. Küreselleflme sermayenin de çok kolayl›kla ülkeler aras›nda hareket edebilmesi anlam›na geldi¤inden devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerinin düflmesi anlam›na gelmifl. hastal›k gibi hâllerde vatandafl› korumaya gayret gösterirler. 2002: 9). Küreselleflme ülkeler aras›ndaki iliflkileri ve karfl›l›kl› ba¤›ml›l›klar› art›r›r. Teknolojinin geliflimi küreselleflmenin h›z›n› etkileyen esas dinamik hüviyetindedir. Dünyan›n bir bölgesinde olan bir olay di¤erini de yak›ndan etkiler (Stiglitz. onun kararlar›n› etkilemeye çal›flmak ya da devlete karfl› koymak siyasal faaliyet ve siyaset yapma sürecinin özü ve temelini oluflturur. belli bir sosyoekonomik düzeyde yaflamalar›n› da amaçlayan devlet türü. dinî/geleneksel meflrulaflt›rma biçimleri etkisini yitirmifl ve onun yerine Max Weber’in.

Karl Marx. Bize neyin önemli neyin önemsiz olduK ‹ T A P ¤unu ifade ederler. kat› bir ayr›m yapman›n imkâns›z oldu¤u görüflü hakim olmaya bafllam›flt›r. insanlar› siyasal eyleme di¤er bir ifadeyle siyasete kat›lmaya ça¤›r›rlar. ‹deolojiler. nas›l iflleyebilece¤ini göstermektir. ‹deolojiler. Daha sonralar›. ‹deoloji kelimesi ilk kez Frans›z Destutt de Tracy (1754-1836) taraf›ndan “düflünceleri inceleyen bilim” anlam›nda kullan›lm›flt›r. Bu. bilim ile ideoloji aras›nda. Bir insana liberal. do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›. anlafl›l›r bir biçimde s›radan insanlar›n duygular›na hitap etmektir. ideolojik denilerek küçümsenen bak›fl aç›fllar›ndan kendini kurtarabilmenin hiç de kolay olmad›¤›n› da gösteriyor (Hoffman ve Graham. Bugün bilim ile ideoloji aras›nda net bir ayr›m yapmak imkâns›z olarak görülmektedir. eflitsizlik. ‹nsanlar sadece maddi gereksinimleri taraf›ndan yönlendirilen varl›kAMAÇLARIMIZ lar de¤illerdir. S O R U 2009: 172).5. ‹deolojinin ikinci ifllevi insanlara. toplumsal yaflamTELEV‹ZYO N da hep var olan suç. üst düzey siyasal aktörlerin s›radan insanlar› siyasete çekebilmelerini kolaylaflt›r›rlar. do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›d›r. hayat›m›za. Ünite . k›sa basit. SIRA S‹ZDEdaha öncehalen de tart›fl›lmaktad›r. ideolojinin asli ifllevlerinden biri so¤ukkanl›. objektif analiz ya da aç›klama ve öneriler sunmaktan ziyade. çarp›k. bilimsel olmayand›r. ‹deolojiler. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . yani D ‹basitçe K K A T bilimsel olmayan de¤ildir. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. ‹deoloji. Gelinen noktada. ideoloji yanl›. Ancak bu sefer. ‹deolojiler bize anlam sistemleri sa¤larlar.Siyaset 115 S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER ‹deoloji Kavram› Siyasal ideolojiler. SIRA S‹ZDE Totalitaryanizm: Farkl›l›k ve ço¤ulculu¤u redderek hakikatin ne oldu¤unu bildi¤ini iddia eden seçkin kadronun tart›fl›lmaz önderli¤inde toplumsal yap›n›n her alan›na SIRA nüfuz S‹ZDE etmeyi amaçlayan siyasi anlay›fl. karmafl›k sosyal olgular içinden elemeyi mümkün k›lan yol haritalar› sunarlar. Esasen. Yapt›¤›m›z ifllere. Her ne kadar ‹NTERNET bir ideoloji var olan düzeni meflrulaflt›rmaya ve onun kurulabilecek en iyi düzen oldu¤unu iddia etmeye çal›flabilirse de ideolojiler genellikle düzeni elefltirip köklü ya da küçük de¤iflikliklerle daha iyi bir düzen hâline getirmeye/ de¤ifltirmeye yönelik aray›fllar› ifade ederler. sosyalist ya da muhafazakâr dedi¤imizde o insan›n siyasi duruflu hakk›nda belli ça¤r›fl›mlar uyan›r. bilimsel olmayan kat› ideoloji olarak görülmüfl ve ideoloji toplumsal hayat›n tüm veçhelerine nüfuz etmeyi amaçlayan totaliter devlet ile özdefllefltirilmifltir. leri düflünüldü¤ü gibi. ideolojiyi s›n›f ve sömürü gerçekli¤ini gizlemek için egemenler taraf›ndan oluflturulup sürdürülen düflünceler anlam›nda kullanm›flt›r. yoksulluk gibi olgular›n sebeplerinin neler oldu¤unu. adaletsizlik. 1950’li y›llarda Marksist olmayan Amerikal› sosyal bilimciler de benzeri bir anlay›fltan yana olmufllard›r. sosyalist ve faflist fikir sistemleri. bunlar›n nereden kaynakland›klar›n› basitçe ifade ederler. anlaml› yaflam›n mümkün oldu¤u “iyi toplum”un nas›l bir toplum olaca¤›. Bilimi ideolojiden ay›rmam›za yard›m edebilecek mükemmel ölDÜfiÜNEL‹M çütlere sahip de¤iliz. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹deolojiler karmafl›k gerçekli¤i basite indirgeyerek dünyay› anlamam›za yard›mc› olurlar. Di¤er bir deyiflle ideoloji. Bilim ile ideolojinin birbirinden nas›l ayr›laca¤› konusu uzun y›llar tart›fl›lm›flt›r. çarp›t›lm›fl düflünceleri ifade etmek için kullan›l›r olmufltur. bir “anlam” da yüklemek zorunday›z. Nazi Almanya’s› ve Stalin dönemi Rusya’s› D Ü fi Ühayata NEL‹M totaliter ideolojinin geçirilmeye çal›fl›ld›¤› iki çok önemli örnektir.

Ancak liberaller. Liberaller.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 116 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Siyasal ideolojiler daha detayl› bilgi için Andrew Heywood’un Siyasal ‹deolojiK ‹ T Ahakk›nda P ler. hürriyet ve mülkiyeti koruyacak bütün bireylerin birbirlerine zarar vermeden dilediklerince yaflamalar›n mümkün k›lan genel hukuk kurallar›n› herkese eflit flekilde uygulayacak. her bir bireye en çok negatif özgürlük alan› tan›yan bir toplumsal/siyasal örgütlenmenin kurulmas›d›r. bir di¤er bireyi herhangi bir biçimde düflünmeye ya da davranmaya zorlayamaz. Devlet. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Gerekli fieytan: Hiç arzulanmayan ama kaç›n›lmaz olarak katlan›lan kifliler ya da kurumlar için ‹ngilizce ‘de kullan›lan bir deyimdir . Bunun ötesinde bireyleri ortak amaçlar do¤rultusunda yönlendirmeye ya da flekillendirmeye yönelik politikalardan kaç›n›lmas› gerekti¤ini savunur. Bir bireyin di¤eri üzerinde bask› yapmas›n› (zor kullanmas›n›) önlemek için devlete ihtiyaç vard›r. 2007) kitab›n› okuyabilirsiniz. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür (Yayla. din. Özgürlük. Liberaller. baflkas›na zarar vermedikçe diledi¤ini yapabilmektir. bunun d›fl›nda bireylere herhangi bir doktrin afl›lamaya çal›flmayacakt›r. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak belli haklara sahip olmal›d›r. Ayr›ca devlet. hiç kimsenin tekelinde olmayan bilgileri uzun dönemde herkesin yarar›na olacak flekilde toplumun menfaatleri için kullan›lmas›n› Liberalizm TELEV‹ZYON . dil. ‹NTE R N E T bünyesinde güçlü bir ayd›nlanma elefltirisi de bar›nd›r›r. Arz ve talebe göre belirlenen fiyatlar. “güçlü” ve fakat “s›n›rl›” bir devletten yanad›r. renk. ›rk. hayat. (Anahtar Yay›nlar›. bir kiflinin özgürlüklerinin s›n›r›n›n di¤erinin özgürlükleri oldu¤u bir toplumdur. Ancak liberalizm devletsiz bir toplum düflünmez. ak›l ve bilim yoluyla insan›n do¤a ve kendi hayat› üzerinde kontrol kurabilece¤ini ve insanl›¤›n sürekli daha iyiye do¤ru ilerledi¤i varsay›mlar›na dayal› “ayd›nlanma” gelene¤inin bir parças›d›r. bireylerin sahip olduklar› mallar ve sunabildikleri hizmetlerin karfl›l›kl› ç›kar temelinde de¤ifltirilmesine dayal› piyasa ekonomisinden yanad›r. Liberal toplum. Bu nedenle. Liberaller için devlet “gerekli fleytan”d›r. LiAncak liberal ideoloji beral gelenek içinde ak›lc›l›¤› ve ilerlemeyi öne ç›karan çizgi ile akl›n önemiyle birlikte ilerleme düflüncesini de sorgulayan çizgi aras›nda bir mücadele vard›r. Bir ideoloji olarak liberalizm. bireyi di¤er bireylere karfl› koruyan devletin kendisinin de özgürlüklere bir tehdit oluflturabilece¤inin fark›ndad›r. Bu ilkeye zarar ilkesi de denilir. Bireyler kendileri için neyin iyi oldu¤unu bilme ve seçme potansiyeline sahiptir. Liberalizme göre. hayat. ‹nsanlar s›rf insan olmalar› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan. Liberalizmin ortak iyisi. toplumu di¤er devletlere karfl› korudu¤u gibi. Devlet. her bireyin kendi hayat anlay›fl›n› özgürce seçebildi¤i. birey özgürlü¤üne en büyük tehdit devletten gelir. Liberalizm. Bir birey ya da kurum. Liberaller özgürlü¤ü bireyin herhangi bir s›n›rlamaya tabi olmadan ve di¤er bireylerin özgürlü¤üne zarar vermeden istedi¤i flekilde hareket edebilmesi olarak tan›mlar. 1993: 137). Esasen bu özellik. ortak iyi ya da kamu ç›kar› kavram›n›n kapsam›n› olabildi¤ince daraltmaktan yanad›r. ülke içinde sözleflmelerin yerine getirilmesini de garanti alt›na al›r. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyacakt›r. farkl› liberalizmlerin ortaya ç›k›fl›nda etkili olan en önemli faktörlerden biridir. ortak iyi ad›na hareket etti¤ini iddia eden kamusal otoritelerin gerçekte belli özel ç›karlar› ortak iyi maskesi alt›nda savunduklar›n› düflünür ve devlet müdahalecili¤inin en aza indirilmesi gerekti¤ini ifade eder. Bu özgürlük anlay›fl›na “negatif özgürlük” de denilir. insan› öne ç›karan.

Liberalizmin refah devleti karfl›tl›¤›n›n arka plan›nda yatan gerekçelerden biri de budur. ço¤unlu¤un tiranl›¤› da denilen.5. Liberalizm kaynak da¤›l›m›n›n piyasa taraf›ndan gerçeklefltirilmesini savunur. Liberaller. iktidarlar›n keyfiliklerinin s›n›rland›r›lmas› gibi iki temel liberal de¤erin sadece bat› kültürüne özgü olmay›p baflka kültürlerde de bulunabildi¤ini belirtir. Liberalizm her bir bireyin farkl› oldu¤unu. Bir mal ve hizmetin fiyat›n›n düflük olmas›. talebin çoklu¤unu gösterir ve yeni oyuncular›n ayn› mal ve hizmeti üretmelerini teflvik eder. Keza.sahip olup olmad›¤› sorusuna dikkat etmedikleri gelir. . Siyasal süreç kaynak da¤›l›m›na müdahaleden olabildi¤ince kaç›nmal›d›r. Demokrasinin alternatifi yoktur. 1945: 123). liberalizm ve liberal de¤erlerin evrensel olmay›p Bat› kültürünün bir ürünü oldu¤u bu nedenle de Bat› d›fl› kültürler için fazlaca bir anlam ifade etmedi¤idir. Bir ideolojinin de¤erinin onun nerede ç›kt›¤›ndan ba¤›ms›z olarak de¤erlendirilmelidir fleklinde bir baflka cevap da verilir. Liberalizm ile demokrasi birbirinden farkl›d›r. farkl› bireyleri ortak payda da eflitlemeye çal›flman›n hem mümkün olmad›¤›n› hem de baz› bireylerin özgürlüklerini zedeledi¤ine inan›r. birey özgürlüklerine tehdit oluflturma potansiyeline sahiptirler. Liberaller insana verilen de¤er. Demokrasi. onun be¤enilmedi¤ini gösterir ve üreticileri daha iyi mal üretmeye ya da piyasadan tamamen çekilmeye zorlar. Bu da piyasada oluflmufl bulunan dengeyi bozma potansiyeline sahiptir. Tüm bu elefltirilere ra¤men liberaller demokrasiden vazgeçmez. liberallerin bireyin arzu ettiklerini gerçeklefltirebilme potansiyeline -literatürde buna pozitif özgürlük de denilir. Di¤er bir deyiflle iktisadi hayat›n devlet kontrolü alt›na girmesi ya da devletin a¤›rl›¤›n›n artmas› temel hak ve hürriyetlerin korunmas›n› da zorlaflt›r›r. liberalizm ya da di¤er ideolojiler gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na sahip de¤ildir. yöneticileri kans›z bir biçimde iflbafl›ndan uzaklaflt›rmaya yarayan vazgeçilemez bir araçt›r (Popper. Demokratik ço¤unluklar. bireylerin pozitif özgürlüklerini art›rmaya yönelik önlemlerin. liberaller aç›s›ndan temel de¤er olan hayat. Gündelik hayatlar›n› sürdürmek için flu ya da bu flekilde devlete ba¤›ml› olan insanlar.Siyaset 117 sa¤lar. Demokrasi. Bireylerin hiçbir demokratik ço¤unlu¤un dokunmamas› gereken hak ve hürriyetleri vard›r. birbirinden habersiz milyonlarca farkl› bireyin arzu ve taleplerini birbiriyle buluflturan bir araç olarak görülür. Liberaller aç›s›ndan demokrasi. piyasan›n alternatifinin olmad›¤›na inanmalar› kadar. özgürlük idealinin de piyasalara asgari müdahaleyi gerektirdi¤ini düflünmeleriyle ba¤lant›l›d›r. Ünite . Liberalizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. Bir di¤er elefltiri. Liberallerin piyasa savunusu. Siyasal kat›l›m ya da daha fazla demokrasi her zaman en iyi sonuçlar› do¤urmaz. di¤er bireylerin negatif özgürlüklerini zedeleyebilece¤ini iddia eder. Piyasa ekonomisi sa¤lad›¤› sinyallerle. Yüksek fiyatlar ise. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› tehlikeye düflürebilir ancak faydas› potansiyel zararlar›ndan daha fazlad›r. Demokrasi. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyan bir diktatörün var olabilece¤ine inanmak hayat›n ola¤an ak›fl›na ayk›r›d›r. demokratik ço¤unluk iktisadi süreçlere müdahale edilmesini de arzu eder. Zira hayat. Belli bir doygunluk noktas›nda fiyatlar yeniden düfler ve böylece ihtiyaçlar merkezî planlaman›n beceremeyece¤i bir biçimde karfl›lanm›fl olur. siyasal karar alma mekanizmalar›nda ço¤unlu¤un ya da ço¤unlu¤un temsilcilerinin olabildi¤ince yer almas› gerekti¤ini savunur. özgürlüklerine yönelik bir tehdit hâlinde devlete karfl› güçlü bir biçimde hareket edemez.

Rusya’da 1917 Ekim Devrimi ile iktidar› ele alan Lenin ve arkadafllar› sosyalist toplumu infla etmeye soyundu. Sosyalist düflünce. Marx’tan önce kaynaklar›n eflit bir biçimde da¤›ld›¤›.2 Karl Marx (18181883) . di¤erlerininkiniyse ütopik ya da ideolojik olarak nitelendiren Marx. Böylece insanl›k tarihinin en büyük sosyal mühendislik tecrübesi bafllam›fl oldu. toplumu de¤ifltirmeye yönelik kapsaml› bir ideoloji olarak sosyalizmin ortaya ç›k›fl› Avrupa’da Endüstri Devrimi’nin yaratt›¤› iflçi s›n›f›n›n do¤uflu ile paralel seyretmifltir. Sosyalist rejimler iktisadi kalk›nma sürecinin k›smen kolay ilk aflamalar›nda gösterdikleri baflar›lar› tüketim mallar› üretiminde gösteremediler. kardefllik. okuryazarl›k ile kad›n/erkek eflitli¤i gibi konular olumlu geliflmeler gözlendi. eflitsizliklerin olmad›¤› bir toplum hayalini kuran ütopyac› sosyalistler vard›. eflitsizliklerin kaynaklar› konusunda kapsaml› bir aç›klama getirmedikleri gibi bu ideal toplumun nas›l kurulabilece¤i konusunda da gerçekçi öneriler getir(e)mediler. Di¤er büyük ülke Çin ise sosyalizm söylemini koruyarak h›zla kapitalist bir sisteme do¤ru evrilmeye devam etti. Bundan sonra da baflta Do¤u Avrupa ülkeleri ve Çin olmak üzere dünyan›n birçok yöresinde sosyalizmi amaçlayan yeni rejimler kuruldu. ‹nsan›n hem do¤aya hem de sosyal dünyaya hakim olabilece¤ine inan›r. topluluk ve kolektif mülkiyet gibi de¤erleri öne ç›karan bir ideolojidir (Heywood 1998: 105-116). ‹flçi s›n›f›n›n tamam›n› temsil etme iddias›yla devleti s›n›rland›ran mekanizmalar› reddeden sosyalist devletler. Resim 5. T›pk› liberalizm gibi sosyalizm de ayd›nlanma düflüncesinin bir ürünüdür. Rus Marksisti Vladimir ‹lyiç Lenin (1870-1924) sosyalist devrimin geliflmifl kapitalist ülkelerde gerçekleflece¤ini ileri süren Marx’›n teorilerini gelifltirerek devrimin emperyalizmin en zay›f halkas›nda gerçekleflebilece¤ini savundu. paylaflma. gerçeklefltirilemeyece¤ine de inanan liberallerden farkl› olarak sosyalistler. etkileyici bir kapitalizm elefltirisiyle birlikte sosyalizmin kapitalizmin krizlerinin kaç›n›lmaz bir neticesi olarak kurulabilece¤ini ileri sürdü. belli bir iktisadi geliflme sa¤land›. reel sosyalist rejimlerde insan hak ve hürriyetleri büyük ölçüde ihlal edildi.118 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyalizm Sosyalizm sosyo-ekonomik eflitlik. Kendi yaklafl›m›n› bilimsel. hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtmifllerdir. Bu anlamda sosyalist düflüncenin kökleri çok gerilere götürülebilir. bireylerin tek bafllar›na yaflayamayacaklar›n› belirterek beraberce üretmenin ve paylaflman›n önemli oldu¤unu vurgular. Karl Marx (1818-1883) sosyalizmin tarihinde bir dönüm noktas›d›r. komünist parti mensuplar›n›n ayr›cal›kl› bir s›n›f oluflturdu¤u di¤erlerininse yoksullukta eflitlendi¤i yeni bask›c› rejimlerin koruyucusu hüviyetine büründüler. Sosyo-ekonomik eflitli¤in özlenilir olmad›¤› gibi. Bu isimler. Di¤er yandan. Di¤er taraftan. Tarih boyunca sosyo-ekonomik eflitsizliklerin elefltirisi hep var olmufltur. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli¤i (SSCB) 1991 y›l›nda da¤›ld›. Kendilerine sosyalist ad›n› veren bu ülkelerde altyap› yat›r›mlar› gerçeklefltirildi.

5. Muhafazakârl›¤›n babas› say›lan Edmund Burke. toplumsal de¤iflimin h›zland›r›labilece¤i düflüncesini sorgular. Kapitalist sisteme radikal bir meydan okuma olup olmad›¤› çok flüpheli bu tutum ve davran›fl›n ne ölçüde sosyalist olarak nitelendirilebilece¤i tart›fl›labilir. Di¤er taraftan liberalizm ya da sosyalizm kadar net olmasa da kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› bir doktriner diyebilece¤imiz bir muhafazakârl›k da söz konusudur. Soyut prensiplerden ziyade. Sosyalistler.Siyaset 119 Reel sosyalizmin çöküflü sosyalizm ideolojisinde de büyük bir aray›fl sürecini tetikledi. Sosyalist olman›n ne anlama geldi¤inin yeniden tan›mland›¤› bir dönemde oldu¤umuz söylenebilir. daha uluslararas› bir yönelim sergiliyor. refah devletini koruma ve güçlendirmeyle beraber. 2004: 5-6). insan akl›n›n gücü abart›lmamal›d›r. Günümüzde kendilerini sosyalist olarak nitelendirenlerin önemli bir ço¤unlu¤u. “bürokratik” muhafazakârl›ktan bahsedilebilir. Muhafazakârlar. Merkezî planlamaya dayal› bir iktisadi sistemin belli bafll› temel ihtiyaç maddelerini ancak k›smen üretebilece¤i. dolay›s›yla toplum da hiçbir zaman mükemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. Bu anlamda “sosyalist” muhafazakârl›ktan. çevreci. ‹nsan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir yarat›kt›r. Var olan durumu koruma e¤ilimi olarak muhafazakârl›k -Samuel Huntington buna “durumsal muhafazakârl›k” der. Tart›flmalar daha uzunca bir süre devam edece¤e benziyor. kapitalist sistemi bütünüyle reddetmeden daha fazla sosyo-ekonomik eflitli¤i sa¤lamaya yönelik önerilerle geliyor. 2010). Bu görüflü savunanlar. sosyalizm ve milliyetçilik gibi ideolojiler. eski s›n›f siyasetini sorguluyor. kendi yaklafl›mlar›n› genellikle bir ideoloji olarak görmez. somut durumun gereklerine göre tutum ve davran›fllar› ayarlamak politikalar› belirlemek gerekir. Muhafazakârl›k olsa olsa çok temel bir iki de¤er/ilke d›fl›nda olmazsa olmazlar› olmayan bir pozisyon al›flt›r. Frans›z Devrimi ve onun arka plan›ndaki Ayd›nlanma felsefesinin sorgulanmas› Avrupa’da muhafazakârl›¤›n ortaya ç›k›fl›n› tetikleyen temel siyasal olgudur (Özipek. Di¤er bir kesim ise. Muhafazakârlara göre. Muhafazakâr felsefe.insan do¤as›n›n temel özelliklerinden biri oldu¤u gibi hemen her ideolojide bulunan bir özelliktir (Huntington. kapitalizmin elefltirdikleri yönlerini de törpülemeye çal›fl›yorlar. ak›l yoluyla akl›n çizdi¤i plana göre toplumu de¤ifltirmeye yönelen toplumsal mühendislik projeleridir. . Ünite . Muhafazakârl›k tam da soyut prensipler ›fl›¤›nda toplumu de¤ifltirmeyi amaçlayan bu tür projelere karfl› oldu¤u için kendisinin bir ideoloji olmad›¤› iddias›n› dile getirir. Frans›z Devrimini önceleyen toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i. esneklik ya da ürün çeflitlili¤ini sa¤layamayaca¤›n› iddia eden liberal tezleri ciddiye alan baz› sosyalistler piyasa sosyalizmi kavram›n› tart›flmaya bafllad›. Bir k›s›m sosyalistler. 1957: 455-6). Onlara göre liberalizm. Muhafazakârl›k Muhafazakârl›k tan›mlanmas› en zor olan ideolojilerdendir. etnik ve cinsiyet temelli siyasi hareketlere yönelik daha hassas tutum ve davran›fllar. özellikle erken dönem sosyalistlerinin küçümsedi¤i temel hak ve hürriyetlerin sosyalist devlete karfl› da korunmas› gerekti¤i fikrini reddetmeyecek bir sosyalizm aray›fl› içine girdi (‹nsel. sosyalizmin Marx taraf›ndan ifade edilen teorisinde bir sorun olmad›¤›n› meselenin uygulamadan ve Marx’›n yanl›fl anlafl›lmas›ndankaynakland›¤›n› ifade etti. seçmen düzeyinde anlaml› bir baflar›ya ulaflamad›. hiçbir zaman kapitalist sistemin sahip oldu¤u verimlilik. bilindik sosyal demokrat siyasal çizginin devam› oldu¤unu söylüyor. Birçok sosyalist bunun sosyalizm de¤il. tezlerini Frans›z Devriminin elefltirisi üzerinden aç›klamaya çal›flm›flt›r.

sevgi kendini kontrol etme gibi de¤erleri ö¤renir. Gelenek. Muhafazakârlar. Birçok muhafazakâr kanun önünde eflitlik ilkesini kabul eder. yerellik önemlidir. Dolay›s›yla. rahats›zl›k duymaz. Muhafazakâr felsefe din. bu da genel olarak muhafazakârl›k üzerine konuflmay› güçlefltirmektedir. Muhafazakârlara göre toplumu akl›n buldu¤u ilkelere göre yeniden flekillendirme giriflimi. Muhafazakâr felsefe. eskiyi geri getirmeyi amaçlayan reaksiyoner veya gerici gelenekten de ço¤u zaman ayr›l›r. onun kaç›n›lmaz oldu¤una inan›r. do¤alar› itibar›yla yanl›fl yapmaya meyyal bireyleri kontrol alt›nda tutmaya yard›m edebilecek kurumlard›r. TELEV‹ZYON T E L E VResim ‹ Z Y O N 5. aile ve baz› durumlarda devlet gibi kurumlar›n sosyalleflme süreciyle sosyal düzenin sürdürülmesinde aktif rol almalar›n› ister. Siyaset. Bu otorite her fleyden önce ailedir. muhafazakârlar için çok önemlidir zira yüzy›llar›n tecrübesi içinden süzülüp gelmifltir. var olan geleneksel hiyerarflilerden. Gelene¤e sayg›. Gelene¤i koruyarak de¤iflmek temel muhafazakâr slogand›r. ahlak.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 120 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Muhafazakârl›¤›n K ‹ T bir A P ideoloji olarak nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve ne oldu¤unu kapsaml› bir biçimde ele alan Bekir Berat Özipek’in Muhafazakârl›k: Ak›l. ‹NTERNET H›zl› toplumsal de¤iflme ve h›zl› siyasal de¤iflmenin bir örne¤i olarak “devrim” muhafazakârlar›n hep elefltirdikleri bir olgudur. gideni yeniden geri getirmeyi. Toplum. önce aile içinde do¤ruyu. Çocuk. Devlet tarafs›z olamaz. (‹stanbul: Timafl Yay›nlar› 2011) çal›flmas›na bakabilirsiniz. Sosyal dünya karmafl›kt›r. Tedrici dönüflümlere karfl› ç›k›lmamal›d›r aksi takdirde çok daha radikal ve h›zl› dönüflümün önüne geçilememifl olur. Ne flekilde olursa olsun do¤ruyu yanl›fltan ay›rmam›z› kolaylaflt›ran bir otorite flartt›r. insan›n kendi hâline b›rak›l›rsa en iyiyi seçece¤i görüflü de sorgulan›r. geleneksel de¤erleri koruma hedefi u¤runda de¤iflimi durdurmay› denemeyi düflünmez. bir toplum için geçerli olan fley di¤eri için geçerli olmayabilir. ‹nsan akl›na duyulan güvensizlik muhafazakârl›¤›n temel köfle tafllar›ndan birisidir. o tecrübenin kaybolmamas› ve yeni kuflaklara aktar›lmas›na yard›mc› olmaktad›r. Bu kurumlar.sorgular. madem de¤iflim kaç›n›lmazd›r bu tedrici/›l›ml›/yavafl bir toplumsal de¤iflim olmal›d›r. Bunlar›n yeni kuflaklara ö¤retilmesi ve uymayanlar›n uyar›lmas› gerekir. Ancak yine de bu ilkeye liberaller gibi yaklaflt›klar›n› söylemek zordur. Bu nedenle muhafazakârl›k her toplumda çok farkl› biçimler alabilmekte. Din kurumu da ayn› ifllevi yetiflkin hayat›nda yerine getirir. yanl›fl› ve sayg›. Önemli olan de¤iflimin h›z›d›r. Muhafazakârlar. Bu felsefenin arka plan›nda insanlar›n eflit yarat›lmad›¤› ve buna uygun olarak da eflit muameleye tabii tutulmas›n› savunan hiyerarflik toplum anlay›fl› yatar.3 ‹NTERNET . Herkesin haklar› ve sorumluluklar› vard›r. ‹nsan ahlaken bozulmaya meyyal bir yarat›kt›r. büyük bir baflar›s›zl›kla sonuçlanmaya mahkûmdur. Keza muhafazakârlar her zaman her yerde uygulanabilecek olan kurallar›n var oldu¤u düflüncesini -evrenselcili¤i. statülerden. “Korumak için de¤iflmek” ya da de¤iflime katlanmak birçok muhafazakâr›n benimsedi¤i bir slogand›r.

Milliyetçilik bir bilinç meselesidir. flu ya da bu flekilde. liberalizm. Bir ideoloji olarak milliyetçilik teorik tutarl›l›k aç›s›ndan en sorunlu olan ideolojilerden biridir. AMAÇLARIMIZ ‹deoloji olarak milliyetçilik. Üst s›n›flar›n da -haklar› kadar. Millete ba¤l›l›¤›n di¤er tüm ba¤l›l›klar›n üzerinde olmas› gerekti¤i de milliyetçiler taraf›ndan savunulur. çok farkl› ideolojilerle yan yana gelebilmifltir. Keza. herkesin bu organizma içinde belli bir yeri ile birlikte görev ve sorumluluklar› da vard›r. gelenek ve birlikte yaflama iradesinin varl›¤›-yoklu¤u aç›s›ndan farkl› gören kimselerin oluflturdu¤u S‹ZDE bir bütün olarak görülebilir. farkl› gruplar birbirlerine ihtiyaç duyarlar. cinsiyet. Devlet. ‹nTELEV‹ZYON sanlar aras›ndaki din. sosyalizm ya da muhafazakârl›k gibi kapsaml› lum ve siyaset anlay›fl›na dayal› temel ideolojilerden biri de¤ildir. Toplum yaflayan bir organizmad›r. kendisini di¤er milletlerden dil. devletlerin s›n›rlar› içinde K ‹ T A P mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. bunlar› liberaller gibi gerekli fleytan olarak görmez ancak bu devlete mutlak güven anlam›na da gelmez. sosyo-ekonomik köken gibi hayati farkl›l›klar› bir kenara iterek sadece bir hayal edilen bir cemaat olarak millete ait olanlar ile o milletin d›fl›nda kalanlar ayr›m›na indirgeme e¤ilimi içindedir. keyfî siyasi müdahaleler söz konusu oldu¤unda s›¤›n›lacak bir kale görevi görebilir. Devlet ço¤u zaman mistik anlamlar da yüklenen bir mekanizmad›r. toplum dün yaflam›fl olan bugün yaflayan ve yar›n da yaflayacak olan kuflaklar aras›ndaki bir ba¤d›r ve tamamen ak›lc› ve sözleflmeci teoriler temelinde aç›klanamaz. Devlet.Siyaset 121 Muhafazakârlar›n toplum anlay›fl› bir süreklilik içerir. devletin iktisadi hayat› kontrol etmesini talep etme aflamas›na kadar gelmez. Ancak muhafazakârlar›n önemli bir ço¤unlu¤u milliyetçili¤in de ak›lc›l›¤a dayanan sosyal mühendislik arzusundan fazlaca etkilenebilece¤inden de korkarak milliyetçilik ile araya belli bir mesafeyi koymay› arzularlar. topMilliyetçilik. Muhafazakâr felsefe için özel mülkiyet kutsal de¤ildir fakat çok önemlidir. yoksa zengin yoksul uçurumu sistemin tamam›n› tehdit edebilir. Devletin iktisadi hayata müdahalesi söz konusu oldu¤unda liberallere göre çok daha devletçi bir çizgiden yanad›r. yoksullar› korumal›. Ünite .sorumluluklar› vard›r. Mülkiyet kiflinin kendisi ve ailesi için küçük ve özel bir dünya yaratmas›n› kolaylaflt›r›r. Milliyetçi ideolojiye göre. bir milletin parças› olduklar›n› iddia ediyorlarsa bu iddia hayata geçirilebiliyorsa orada bir milletin var oldu¤unu düflünmek yanl›fl olmaz. siyasi otorite ve devleti çok önemser. Milliyetçilik de ayn› flekilde. her flu ya da S O ideoloji R U bu flekilde milliyetçilik ideolojisi ile yak›nlaflmak/hesaplaflmak durumunda kalm›flt›r. D‹KKAT Millet ya da ulus. Bu noktada muhafazakârl›k milliyetçilik ile benzer bir pozisyondad›r. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir (Gellner 1991: 382). “Liberal-Muhafazakârl›k” tutars›z bir ideolojik bileflim midir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N Ebir L ‹ M insan. güvenlik hissi verir.5. kültür. Liberallerden farkl› olarak muhafazakârlar. sosyal harcamalar› art›rmal›d›r. Milli-devletlerin hakim siyasi örgütlenme biçimi hâline dönüflmeleriyle beraber. millet olma ölN T E R N E T hayata geçütlerinin ne oldu¤u ile milletlerin kendi kaderlerini tayin etme‹ hakk›n›n çirilmesi konusunda milliyetçilik net ve tutarl› aç›klamalar getirmekten uzakt›r. Ancak bu. Dünyan›n millî devletler taraf›ndan paylafl›ld›¤› düflünüldü¤ünde bir milletin kendi ka- Milliyetçilik 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . statü. soy. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. Özel mülkiyet savunusu muhafazakârlarla liberalleri birbirine yaklaflt›ran bir ortak noktad›r.SIRA E¤er insanlar. ‹nsan›n geçmifli ve gelece¤i olan kurallar› bulunan bir toplulu¤a ait olma ihtiyac› vard›r.

anayasal idare ve insan hak ve hürriyetlerinin tan›nmas› talebini de içermekteydi. Di¤er taraftan milliyetçilik. bizden olmayanlar›n hayat hakk›n›n olmad›¤› noktas›S O R U na kadar gidilebilmektedir. Millî devlet içinde sosyolojik anlamda az›nl›klara bask› fleklinde tezahür edebilen bu e¤ilim. Milliyetçili¤in do¤as› gere¤i yapmak zorunda oldu¤u farkl›laflt›rma D‹KKAT d›fllamaya dönüflebilmektedir.hakim millete ait olmayanlara yönelik bask›c› politikalara yönelimi kolaylaflt›rabilmektedir. uluslararas› siyaset arenas›nda yay›lmac› AMAÇLARIMIZ e¤ilimleri güçlendirmektedir. dini. Erken dönem Avrupa milliyetçili¤i ile liberal talepler aras›nda önemli bir yak›nlaflma ve benzerlik vard›r. MilliyetçilikKve kuramlar›na iliflkin elefltirel bir de¤erlendirme için Umut Öz‹ milliyetçilik T A P k›r›ml›’n›n Milliyetçilik Kuramlar›: Elefltirel Bir Bak›fl (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›.4 Ressam Eugéne Delacroix’un Frans›z Devrimi’ni temsil eden ya¤l› boya tablosu (1830). Milliyetçilik Frans›z Devrimi’nden sonra yay›lmaya bafllam›flt›r. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5. egemenli¤in krala ya da hanedana de¤il soyut bir kavram olarak millete ait olmas› gerekti¤ini ifade etmifllerdir. Milliyetçili¤in millî ç›karlar›n di¤er bütün de¤erlerin üstünde tutulmas› talebi. 2008) kitab›na bakabilirsiniz. Milliyetçi ideoloji. rahatl›kla d›fllay›c›. ülke içindeki -sosyolojik anlamda. insanlardan ziyade co¤rafyay› öne ç›karan yurtseverli¤in ›rkç›l›¤a meyletme potansiyeli yüksek milliyetçilikten daha liberal bir anlay›fl› temsil etti¤ini söyleyenler de vard›r. rengi. Yurtseverlik ile milliyetçili¤in ayn› fley oldu¤unu düflünenler yan›nda. siyasi inançlar› ne olursa olsun insan›n hiç bir biçimde ihlal edilemeyecek teSIRA S‹ZDE mel hak ve hürriyetlere lay›k bir varl›k oldu¤u düflüncesinin sorgulanmas›n› kolaylaflt›rmaktaDÜfiÜNEL‹M d›r. Bu anlamda milliyetçilik.5 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ derini tayin hakk› di¤er millî devletin toprak kayb› anlam›na gelmektedir. Mutlakiyetçi imparatorluklara karfl› meydan okuyan yeni siyasi güçler. Yurtseverlik. bir kiflinin ülke ya da yurduna duydu¤u sevgi ya da ba¤l›l›k anlam›na gelir. dili. TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .122 Resim 5. Bizden olanlar ve olmayanlar ayr›m› bask›c› politikalara temel oluflturabilmekte. Biz farkl›y›z noktas›ndan biz üstünüz noktas›na geçifl zor de¤ilSIRA S‹ZDE dir. Bu nedenle birçok yorumcu buna liberal milliyetçilik der. Ayn› flekilde sömürge yönetimlerine karfl› ayaklanan millî ba¤›ms›zl›¤› savunan hareketler de liberal ideallerden esinlenmifllerdi. Bu da çat›flmalar› beslemektedir. otoriter ve genifllemeci bir e¤ilim içine de kolayl›kla girebilmifltir.

Sosyal demokrasinin kayna¤›nda sosyalizme bar›flç› parlâmenter yollardan geçme fikri yatar. alt s›n›flar lehine devlet müdahalecili¤ini öngören bir kapitalizmdi. 1998). Bu. sosyalizmin bu flekilde kurulabilece¤ini savundu. Her iki parti de iktidar olduklar›nda yüksek vergilendirme yoluyla toplumsal eflitsizlikleri gidermeye çal›flt›. SIRA S‹ZDE 1970’lerin iktisadi krizinin etkisiyle devletin iktisadi alandan geri çekilmesini.5. Sosyalizmin gerçek bir tehdit olarak alg›land›¤› so¤uk savafl y›llar›nda burjuvazi ya da kapitalistler iflçi s›n›f›n› sistem içinde tutaca¤› gerekçesiyle yüksek vergilere.birlefltirme iddias› dile getirildi. iflçi ve ücretli kesimin sosyal haklar›n› geniflletti. baflta ‹ngiltere ve ABD olmak üzere birçok ülkede uygulanmaya baflland›. Sosyalist sisS O R U temlerin çöküflü ve sermayenin dolafl›m› önündeki engellerin azalt›lmas›. liberalizm. yüzy›lda ortaya ç›kan ve iflçi s›n›f›n›n kapitalist düzeni devirmesini de¤il de sistem içinde kalarak demokratik mücadeleler yoluyla haklar elde etmesini savunan bir ideolojidir. muhafazakârl›k gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› temel ideolojiler aras›nda say›lmaz. Ancak seçim baflar›lar›na ra¤men “üçüncü yol” siyaseti. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen ve ‹ngiliz SIRA S‹ZDE ‹flçi Partisi’nce Tony Blair iktidar›nda uygulanan “üçüncü yol” siyaseti. içeri¤i bulan›k b›rak›lm›fl bir sosyalizm hedefinden vazgeçmemiflti. Karma ekonomi söylemlerine ra¤men. Ünite . Ortodoks Marksistler Eduard Bernstein (1850-1932) ve Karl Kautsky (1854-1938) gibi ilk sosyal demokratlar› revizyonist olmakla elefltirdi. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Petrol kriziyle birlikte Avrupa’n›n belli bafll› ülkelerinde refah devleti uygulamalar› ve ekonomiyi uyarmak için kamu harcamalar›n›n art›r›lmas›n› savunan Keynezyen iktisat sorgulanmaya baflland›. birçok kifli taAMAÇLARIMIZ raf›ndan kapitalizmin daha yumuflak bir biçimde sunulmas› olarak alg›land›. Marksist toplumsal analizden esinlenen ve kendilerini sosyalist diye tan›mlayan ilk sosyal demokratlar. iflçi s›n›f›n›n oy hakk›n›n genifllemesine paralel olarak en az›ndan Avrupa’da iflçi s›n›f›n›n parlâmenter yollarla iktidara gelebilece¤i. Sosyalizm ile kapitalizmin en iyi yönlerini verimlilik sayesinde artan üretim ve artan zenginli¤in piyasa mekanizmas› taraf›ndan de¤il adil bir biçimde paylafl›lmas›. ‹ngiliz ‹flçi Partisi. Sosyal demokratlar. sosyalizm. devletin aktif olarak üretim faaliyeti içinde yer almas›n› savundu. kurulan düzen sosyalizm de¤ildi.Siyaset 123 Sosyal Demokrasi Sosyal demokrasi. ekonomilerin d›fla aç›lmas›n› ve sermayenin serbestçe dolafl›m›n› sa¤lamay› hedefDÜfiÜNEL‹M leyen neo-liberal iktisadi politikalar yeniden gündeme geldi. 2000) kitab›na bakabilirsiniz. sosyal demokrat ideolojiyi yeniden canland›rma çabalar›n›n en önemli örne¤i oldu (Giddens. keza. bildi¤imiz anlamda sosyal demokrat politikalar›n savunulmas› ve uygulanmas›n› da zorlaflt›rd›. orta s›n›flara da güvence sa¤layan refah devleti kavram›n› gelifltirdi. geliflmifl kapitalist ülkelerde 19. Sosyal demokrasi alt›n ça¤›n› savafl sonras› iktisadi genifllemesine tekabül eden 1950-1973 y›llar› aras›nda yaflad›. sosyal devlete fazlaca itiraz etmedi. Bu politikalar. devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerini de oldukça azaltt›. Zira iflçi s›n›f› rejime bir tehdit olmaktan ç›km›flt› ve sermaye art›k daha düflük maliyetli ülkelere yat›r›m D‹KKAT yapabiliyordu. Dünyan›n en eski partilerinden Alman Sosyal Demokrat Partisi kendisini sosyalist bir parti olarak nitelendiriyor. sosyalizmi amaçlad›¤›n› belirtiyordu. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen “üçüncü yol” siyaseti hakk›nda daha K ‹ T A P detayl› bilgi için kuramc›n›n Üçüncü Yol: Sosyal Demokrasinin Yeniden Dirilifli (Birey Yay›nc›l›k. Sosyal demokrasi.

protestolar. Faflist hareketler. Bu noktada. yabanc›lara yö- . savafl ve militarist de¤erleri öne ç›karan bir kültür savunusu. Üstün bir ulus ya da ›rk›n üstün olmayan di¤er uluslar üzerinde egemenlik hakk› oldu¤u fikri. 1930’lu y›llarda doruk noktas›na ç›km›fl savafl sonras›nda ise k›smen marjinal bir hareket olarak devam etmifltir. yabanc› düflmanl›¤› ve ‹slamofobi temelinde güç toplamaya çal›flmaktad›rlar. liberal de¤erler.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ‹flçi s›n›f›n›n nicel olarak zay›flamas›. faflist hareketler daha çok ›rkç›l›k. büyük ve gösteriflli mitingler. Faflizm kendisini daha çok karfl› oldu¤u fleyle tan›mlamaya çal›flan bir ideolojidir. Asya’n›n yükselifli vb. Kesif propaganda ve ajitasyon faflizmin temel özelliklerindendir. sistematik bir ideolojik çerçeve kayg›s› duymam›flt›r. topluma nüfuz etmeyi bir kitle temeli yaratmay› amaçlam›fllard›r. Yahudi aleyhtarl›¤›n› vurgular ve ›rkç› özellikler tafl›rken ‹talyan faflizmi devlet kültüne dayal› olmufltur. geliflmeler Avrupa’da bildi¤imiz anlamda sosyal demokrasinin gelece¤inin parlak olmad›¤›n› düflündürüyor. kitle mobilizasyonuna özel önem veren belli bir ulus ya da ›rk›n üstünlü¤ünü vurgulayan. fliddet. devlet müdahalecili¤inin yaratt›¤› iktisadi sorunlar. temel hak ve hürriyet kavram› ile parlâmenter demokrasinin reddi. demokrasi ve Ayd›nlanma düflüncesi karfl›tl›¤› öne ç›kar (Hoffman ve Graham. Faflizmi di¤er geleneksel otoriter rejimlerden ay›rt eden bafll›ca özellik. yay›lmac› ya da ›rkç› niteli¤i öne ç›kmamakla beraber aç›kça otoriter olan di¤er rejimleri de ifade etmek için de kullan›labilmektedir. yüzy›l ideolojisidir. kitlenin radyo gibi döneminin ça¤dafl iletiflim araçlar› kullan›larak harekete geçirilmesidir. sosyal demokrat aray›fllar›n hâlen önemini korudu¤u görülmektedir. kimlik siyasetlerinin ortaya ç›k›fl›. Ancak günümüzde neo-liberal iktisadi politikalar›n çok sorguland›¤› göz önüne al›nd›¤›nda. Düflünceden ziyade eylemi vurgulayan faflistler. devleti öne ç›karan otoriter bir 20. Faflizmin kendine has özelliklerinin gözden kaç›r›ld›¤› söylenmektedir. Afl›r› milliyetçilikle faflizm s›n›rlar›nda dolaflan yasal örgütlenmelerin güç kazand›klar› hatta koalisyon orta¤› olarak hükümete girebildikleri görülebilmektedir. Keza. 2009: 287-9). ifl yerleri ve okullarda örgütlenmeye gitmifllerdir. ‹talya ve Almanya baflta olmak üzere. faflist ideolojilerin neredeyse ortak diyebilece¤imiz temel özelliklerindendir. kendi aralar›nda birçok farkl›l›k ve çeflitlilik gösteren otoriter rejimleri ifade eden genel bir kavram hâline dönüfltürdü¤ü için elefltirilmektedir. Her ikisi de sorgulanmayan üstün liderler kavramlaflt›rmas›ndan yanad›r. yürüyüfller yapm›fllar.124 Resim 5. Genellikle korkular›n› k›flk›rtarak harekete geçirdikleri s›radan insanlar› etkilemek için. Alman faflizmi. bireyin tamamen üstün liderin kiflili¤inde somutlaflan devlete tabi olmas›. Faflizm bazen askerî rejimlerle birlikte. Günümüzde geliflmifl ülkelerde. Faflizm Faflizm. flovenist milliyetçilik ya da ›rkç›l›¤a dayal› yay›lmac› ve sald›rgan d›fl politika anlay›fl›. Bir siyasi hareket olarak faflizm. komünizm ve sosyalizm karfl›tl›¤›. devlet d›fl›ndaki ara kurumlara izin verilmemesi. Bu kullan›m faflizmi.

Aile. insanl›k tarihî patriyarkal kültürün yeflermesi ve yerleflmesinin de tarihidir. 1998: 239-240).Siyaset 125 nelik d›fllama. akademik dünyada üst pozisyonlarda yer alan kad›nlar›n oran› düflüktür. yeni filizlenmekte olan kamusal alana girebilmeleri. erkeklerle eflit vatandafl olabilmeleri talepleriyle paralel geliflmifltir. bir ilerlemeydi ancak bu kad›nlar aleyhine iflleyen ayr›mc›l›k düzenini de¤ifltirmeye yetmiyordu. Buna göre. yabanc› karfl›t› bir atmosfer yaratarak merkez partileri bu konuda daha milliyetçi bir çizgi izlemeye zorlama gücüne sahip olmalar›nda yatar. onu tamamen dönüfltürmek gerekir. Seçme ve seçilme haklar›na sahip olmak. Feminizmin ilk ortaya ç›k›fl›. Toplumsal cinsiyet kavram›yla kad›nl›k ya da erkeklik gibi rollerin do¤al biyolojik farkl›l›klardan kaynaklanmay›p erkeklerin egemenli¤ini sürdürmeye yönelik olarak üretildiklerini belirttiler. kanun önünde eflitlik yeterli de¤ildi. siyasette. Ünite . 1980’lere kadar etkili olan sosyalist feministler. Büyük flirketlerde. ayr›mc›l›k ve fiziksel fliddet hareketlerinin yayg›nlaflt›¤› bir vak›ad›r. Faflist hareketlerin gücü iktidara gelme ihtimallerinden ziyade.7 Toplumsal cinsiyet eflitli¤i sembolü = . Kad›nl›k rolü ve hâllerinin tan›mlanmas› ve belirlenmesi erkekler taraf›ndan yürütüldü ve erkek egemen düzenin devam›na yönelik olarak gelifltirildi. toplumsal zenginli¤in ancak ufak bir k›sm›n› kontrol etmektedir. Liberallerin soyut insan haklar› savunusu. sanat gibi faaliyetler erkek-merkezli ve erkeklerin egemenli¤ini yeniden üretmeye yönelik bir e¤ilim içinde flekillenmifllerdir. kurtulufl ancak sosyalizm ile mümkün olacakt›. din. kad›nlar›n kanun önünde eflitlik ilkesini özellikle de kad›nlar›n erkeklerle eflit seçme ve seçilme ve miras haklar›na sahip olmalar›n› amaçl›yordu. 1960’lardan sonra ise ikinci dalga feminizmi diyebilece¤imiz siyasal e¤ilim gündeme geldi. liberal ve sosyalist feministlerin “toplumsal cinsiyet” (gender) kavram›na gerekli önemi vermedikleri tespitiyle yola ç›kt› (Donovan.5. kad›nlar›n yaflad›¤› sorunlar›n kapitalist sistemin gereklerinden kaynaklad›¤›n› belirtiyordu. kad›nlar›n erkeklerle eflit siyasi haklara sahip olmalar›. Onlara göre kapitalist sistem ortadan kald›r›lmadan bu sorunlar›n düzelmesi imkâns›zd›. Sosyalist blo¤un çökmesi ile sosyalist feminizm de ikinci plana düfltü. Ataerkil düzenden hak talep etmek yetmez. Ekonomi. Radikal feministler. Resim 5. Feminizm Genellikle klasik ideolojiler aras›nda say›lmayan feminizm. günümüz siyasal ve sosyal düzeninin erke¤in lehine kad›n›n aleyhine iflledi¤i düflüncesinden yola ç›kar. Onlara göre. kad›nlar hem cinsel hem de cinsel kaynakl› olmayan fliddete maruz kalmaktad›r. cinsiyet ayr›mc›l›¤›na dayal› fiilî durumun gözden kaçmas›na sebep oluyordu. Bunun ötesinde kad›nlara yönelik pozitif ayr›mc›l›k talepleri söz konusu de¤ildi (Heywood. Geliflmifl ülkelerde bile kad›nlar nüfusun yar›s›n› oluflturmalar›na ra¤men. ‹lk dalga feminizmi ya da liberal feminizm denen bu e¤ilim. erkek egemen düzeni sembolize eden “patriyarki” (ataerkillik) kavram› yard›m›yla kad›n/erkek eflitsizli¤inin di¤er eflitsizliklerle benzer statüye sahip olmad›¤›n› belirtti. ataerkil de¤erlerin yeniden üretildi¤i en önemli kurumdur. ‹kinci dalga feminizmi bünyesinde çok farkl› e¤ilimler bar›nd›rmaktayd›. tarih. 2005: 268 vd). Keza. edebiyat. Radikal feministler.

Birinci e¤ilim. Dünyan›n böyle devam edemeyece¤i vurgulan›r. toplumsal siyasal hayat› mümkün k›lan do¤al dünyan›n. klasik sosyalist gelene¤in üretimin art›r›lmas› hedefinden vazgeçilmesi gerekti¤ini belirterek do¤a-merkezli bir sosyalist anlay›fl› önerir. “Yeflil siyaset” de her iki e¤ilimi ifade etmek kullan›lan bir di¤er kavramd›r. Sosyalist çevreciler. modern hayat› mümkün k›lan teknolojileri ve onun gerisindeki kapitalist sistemi reddettikleri için gerçekçi olmamakla elefltirir. Bu ak›ma göre.126 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feminizm klasik siyasi ideolojilerin ihmal etti¤i önemli bir çat›flma ekseni olan kad›n/erkek eflitsizli¤ini gündeme getirerek çok önemli bir hizmette bulunmufltur/bulunmaktad›r. “gölge” ekolojist olmakla suçlayan ve “derin ekoloji” de denilen ak›m ise çok daha radikal ve kapsaml› bir dönüflümün peflindedir. insanlar ve insanlar›n faaliyetleri neticesinde zarara u¤rad›¤›. 1998: 266-7). do¤adaki tüm canl›lar›n hayatlar›n› sürdürmelerini mümkün k›lan kendi kendini yeniden düzenleyen/üreten bir do¤al mekanizman›n varl›¤›n› kabul eder. meselenin de¤iflik boyutlar›n› ortaya koymufllard›r. kad›n/erkek farkl›laflmas› d›fl›ndaki alanlarda feministlerin söylebildiklerinin s›n›rl› kald›¤› gelir. Çevreyi korumak için. Biyolojinin bir alt dal› olarak geliflen ekoloji bilimi. Bu. Çevrecilik denilen genifl ideolojik çerçeve içinde iki farkl› e¤ilimden bahsedilebilir. insan›n bütün dünyan›n merkezî ve efendisi oldu¤u ve bütün do¤al yaflam›n da (tabiat ve hayvanlar›n) insana hizmet etmek için var oldu¤u anlay›fl›d›r. tahrip oldu¤udur. hem çevre duyarl›l›¤›n›n art›r›lmas› hem de çevreyi kirleten faaliyetlerin azalt›lmas› ve çevreci teknolojilerin teflvik edilmesi merkezinde politikalar demeti önerilir. Derin ekolojistlere göre bu anlay›fl toptan reddedilip ekosantrik ya da do¤a-merkezli bir toplumsal siyasal örgütlenmeye gidilmedikçe sorun çözülmeyecektir. Ekolojizm bu mekanizman›n insan müdahalesiyle bozuldu¤u varsay›m› üzerinden flekillenir. çevreyi kirletmenin maliyetinin art›r›lmas› ilkesine dayal› serbest piyasa çözümleri önerir. meseleyi teknik bir sorun olarak ele al›r. Do¤a-merkezli bir siyasal örgütlenmeden ne anlafl›ld›¤› konusunda da farkl› görüfller söz konusudur. Örne¤in. çevreci tezlerin. çevre sorunlar›n›n kayna¤›nda kapitalizmin ve sistemin teflvik etti¤i bitmek bilmez üretim ve tüketim ç›lg›nl›¤›n›n yatt›¤›n› söyler. Çevrecilik ak›m›n›n temel tezi. Farkl› ideolojik geleneklerden beslenen farkl› feminizmler. Liberal çevreciler. k›rsal hayat ile cemaatçi bir toplumsal yap›lanmaya dönüflü arzulayan dinsel renkler tafl›yan “ekomuhafazakar” bir çizgi de söz konusudur. Meselenin teknik boyutunu öne ç›karanlar›. Kapsaml› bir ideolojinin karmafl›k çat›flma eksenlerini tek bir boyuta indirgememesi gerekti¤i de öne sürülür. Do¤al dünyaya ve insan d›fl›ndaki di¤er canl›lara ve gelecek kuflaklara karfl› sorumluluklar›m›z vard›r. Çevrecilik “Çevrecilik” ço¤u zaman “ekolojizm” ile eflanlaml› olarak kullan›l›r. klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini . Hangi e¤ilime sahip olursa olsunlar. Feminizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. Ekofeministler ise kapitalizmle beraber “patriyarki”nin de reddedilmesi gerekti¤ini belirtir. son iki yüzy›ld›r bütün siyasi ideolojiler antroposantrik ya da insan merkezli olmufllard›r (Heywood. Fakat derin ekoloji dedi¤imiz ak›mlar›n ortak noktas› sürekli daha fazla tüketimi teflvik eden kapitalist iktisadi düzenin reddedilmesi ya da zararl› oldu¤una inan›lan yönleri kontrol alt›nda tutacak bir otorite taraf›ndan kontrol edilmesidir. Derin ekolojistler. ekososyalistler. ‹lk ikisi kadar güçlü olmasa da endüstri kapitalizmi ile büyük flehir yaflam›n› reddeden basit.

halk›n. Çevrecilik. Bu ilke ayn› zamanda. Seçimler. devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. yönetilenlerin haklar›n›n tan›nmas›. dil. dolays›z demokrasi idealini ifade eden. seçilmifl siyasiler taraf›ndan belirlenmifl politikalar› uygulamakla mükelleftir. bu sorunlar çözülünce kurulabilecek bir siyasi rejim de de¤ildir. özerk birey kavram›yla birlikte gönüllülük temelinde örgütlenmelerin öne ç›kmas›. 1993:146). Yönetilenlerin yönetime kat›l›mlar›. demokrasinin özelliklerindendir. . toplumlara damgas›n› vuran çat›flma ve farkl›l›klar›. Ünite . halk›n r›zas›n›n olmas› gerekti¤ini söyleyen siyasi ilke. siyasal mücadele ehlilefltirilmek istenir.olmas›d›r (Schmitter ve Karl. Ancak demokrasi sadece seçimlerden ibaret de¤ildir. Demokratik rejim hem temel hak ve hürriyetlerin daha iyi korunabilmesine imkân verir. hem sosyo-ekonomik. seçilmiflleri denetim alt›nda tutman›n temel arac›d›r. halk›n seçti¤i -ve geri ça¤›rabilece¤i. Ayr›ca yöneticilere de¤iflen derecelerde hesap sorabilmeyi de mümkün k›lar. Demokratik rejimler. Sadece bu farkl›l›k ve çat›flmalarla bir arada yaflamaya. iyi vatandafl olman›n haklar yan›nda sorumluluklar da yükledi¤ini belirtir ve kamusal alan›n güçlendirilmesini savunur.Siyaset SIRA S‹ZDE 127 DÜfiÜNEL‹M S O R U yeniden ciddi bir biçimde düflünmeye zorlad›klar› bir vak›ad›r. Çevre meselesinin en öncelikli gündem meselesi olaca¤›ndan çok az kimse kuflku duymaktad›r. Cumhuriyetçi “halk›n halk taraf›ndan halk için yönetimi” anlay›fl› gerçekçi bulunmaz. as›l de¤er olan özgürlükleri korumak için bulunabilen en iyi sistem olmas› hasebiyle de¤erlidir. ›rk. 1991: 76). Toplumdan bahsetmek demek din. klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini yeniden ciddi bir düflünmeKKAT D ‹ biçimde ye zorlamaktad›r DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹). statü ya da düflünce farkl›l›klar›yla k›t SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Cumhuriyetçilik: Siyasi gücün kayna¤›nda hanedan ya da monarflinin de¤il. Ancak birey de¤il topluluk öne ç›kar›l›r. düzenlemeye gayret gösterirler (Mouffe. DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT AMAÇLARIMIZ Demokrasi Nedir? K ‹ biçimlerinden T A P Demokrasi modern devleti idare etmekte kullan›lan siyasi rejim biridir. Demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i nihai siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl -bu T E L E V ‹daha Z Y O N korunakl› temel hak ve hürriyetlerinin demokratik olmayan rejimlere k›yasla olmas› anlam›na gelir. kanun önünde eflitlik ve siyasi eflitlik prensiplerinin kabulü. etnik ya da cinsiyet ayr›mlar›na dayal› eflitsiz iliflkileri görünür k›larak düzeltme yönünde ad›mlar at›lmas›n›n önünü açar. kültürel. bunlar› belli kurallara tabii tutarak. Cumhuriyetçilik ilke olarak liberal demokrasiyi d›fllamaz. ‹NTERNET 1999: 23-55). Demokrasi. yurttafl giriflimleri. Bu O R U nedenle çevreci düflünce gelene¤inin canl›l›¤›n› sürdürece¤ini Ssöylemek gerekir. Demokrasi bütün toplumsal ve siyasal çat›flmalar› çözecek sihirli bir anahtar olmad›¤› gibi. iktidar iliflkilerini ortadan kald›rma iddias›nda de¤ildir. Sosyo-ekonomik eflitli¤e ya da seçimler d›fl›nda yurttafl kat›l›m›na özel bir yer vermeyen bu kavramlaflt›rmaya “minimalist” ya da “liberal demokrasi” de denilmektedir (Przeworski. Ba¤›ms›z yarg›. cinsiyet. Bu yaklafl›mda. sivil toplum kurulufllar› ve medya fleffafl›¤›n sa¤lanmas›nda hayati rol oynar.temsilciler taraf›ndan halk için idaresi anlay›fl› savunulur. Demokrasiler. Demokrasilerde askerî/sivil bürokrasi. Siyasal mücadelede neyin yap›l›p neyin yap›lamayaca¤›n› belirlemeye/s›n›rland›rmaya çal›flarak siyasal hayata bir düzen vermek amaçlan›r. Seçilmifl otoriteler bütün eylem ve ifllemlerinde hukuka uygun davranmakla yükümlüdür.SIRA S‹ZDE 5.

Hiç bir demokrasi mükemmel olmad›¤› gibi yüksek kaliteli demokrasilerin hep ayn› düzeyi tutturabileceklerini düflünmemeliyiz. Seçim sistemleri ço¤u zaman her iki sistemden özellikler tafl›r. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsili öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. kamusal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve kamusal gücü kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” bunlar› yapamad›klar› ölçüde de “düflük kaliteli” demokrasi olarak nitelendirilebilirler (DiaDÜfiÜNEL‹M mond ve Morlino. seçmenlerin taleplerini arzular›n› dikkate alacaklard›r ancak temsilci seçmenin taleplerini harfiyen yerine getirmesi beklenen bir kifli de¤ildir. Amerika Birleflik Devletleri ile Almanya buna örnektir. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir.128 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U kaynaklar›n eflitsiz da¤›l›m›ndan kaynaklanan sorunlar›n hep var olaca¤› gerçe¤ini kabul etmek demektir. ‹kinci meclisler tamamen sembolik de olabilir. Kullan›lan oylar›n parlâmentoya nas›l yans›yaca¤›n› seçim sistemleri vas›tas›yla K ‹ T A P buluruz. 2009). çokça tart›fl›lsalar da. Meclis araflt›rmas›. Demokrasilerin düzeyi ya da kalitesi hakk›nda çeflitli ölçütler kullan›larak s›n›fland›rmalar yap›lmaktad›r (Munck. Zaten temsilAMAÇLARIMIZ cilerin sadece seçildikleri bölgeyi de¤il. Demokrasi. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olabilir mi? SIRA S‹ZDE Seçimler ve Yasama Organ› D Ü fi Ü N E L ‹ M rejimin olmazsa olmaz›d›r. 2004). Baz› ülkelerde kad›n temsilci kotalar› getirilmifltir. Seçim sistemleri. Bu s›n›fland›rmalar. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir. dil. ‹ktidar›n merkezî hükümet ile yerel hükümet aras›nda paylafl›ld›¤› federal sisteme sahip ülkelerde genellikle çift meclis olur.yasa yapmak. Seçimler yoluyla halk›n temsilcileSeçimler demokratik rini seçti¤i K kabul Kimlerin oy kullanabilece¤ine iliflkin ›rk. DemokR U S O rejimlerdir. ‹NTERNE T Halk›n seçti¤i temsilcilerin oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›. Birleflik Krall›k Lordlar Kamaras› bunun bir örne¤idir. Genellikle 18 yafl ve üzerinde olma flart› ile vatandafll›k flart› d›fl›nda baflka söz konusu de¤ildir. onlar› yönetilebilir ve katlan›labilir hâle getirmenin en önemli yollar›ndan biridir. ‹ T Aedilir. Kimlerin temsilci olabilecekleri koT E Lbir E V ‹ s›n›rlama ZYON D‹KKAT nusunda da genellikle yafl ve vatandafll›k s›n›rlamalar› d›fl›nda herhangi bir s›n›rland›rma getirilmez. bireylerin hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karSIRA S‹ZDE fl› koruyabildikleri. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. kaD ‹ bireylerin KKAT musal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve iktidar› kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” olur. bizatihi sorunlarla bir arada yaflaman›n. soru ve gensoru yollar› denetimin AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P S O R U TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Yasama organlar› tek ya da çift meclisli olabilir. En basit anlat›m›yla demokrasiler. meclis soruflturmas›. Se‹NTERNET çilenler. hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karfl› koruyabildikleri. tüm ülkeyi temsil ettikleri parlâmenter sistemlerde özel olarak vurgulan›r. din. SIRAile S‹ZDE Temsilciler seçenler aras›ndaki iliflki bir emredici vekâlet iliflkisi de¤ildir. herhangi bir demokratik rejimin nas›l alg›land›¤› konusunda fikir verirler. rasiler k›r›lgan Demokrasiler. P e¤itim düzeyi ya da cinsiyet temelinde oy hakk› s›n›rlamalar› modern dünyada orS O R U tadan kalkm›flt›r. Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere. Birinci sistem temsilde adaleTELEV‹ZYON ti öne ç›kar›rken ikincisi hükümet kurabilecek ço¤unlu¤a sahip parlâmento kompozisyonu yaratmay› amaçlar. mülkiyet.

yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. Yürütme organ› hükümetin gündelik iflleyiflinden sorumludur. Kriz yönetimi de yürütmenin sorumlulu¤undad›r. Bürokrasi al›nan kararlar› hayata geçirir (Kettl. Yar› Baflkanl›k sistemindeyse Baflkanl›k sisteminde oldu¤u gibi baflkan›n yasama organ›ndan ayr› seçildi¤i ancak parlâmentoya karfl› sorumlu ve parlâmento içinden gelmesi zorunlu bir kabineyi de öngören karma bir sistem söz konusudur. Baflbakan hukuken di¤er bakanlardan farkl› bir statüde olmasa da eflitler aras›nda birinci konumundad›r. bürokrasi de anlafl›l›r. Yasama organlar›ndan farkl› olarak yürütme organlar› ortaya ç›kan kriz durumlar›na karfl› h›zl› ve kararl› bir biçimde müdahale etme flans›na sahiptir. Parlâmenter sistemlerde. baflbakan ve bakanlar kurulu parlâmento üyeleri aras›ndan seçilirler ve parlâmentonun güvenine mazhar olduklar› müddetçe iktidarda kalabilirler.Siyaset 129 temel araçlar›d›r. temeli ve merkezidir. Genifl anlamda yürütme denildi¤inde sadece hükümet. Tipik örne¤i 1958 sonras› Fransa’d›r. Ünite . yasama organ›na da hakim olacak. Baflkan›n. hükümet tasar›s› olarak meclise gelir ve tart›fl›l›r. hizmetlerini yerine getirmek için sürekli memurlara ihtiyaç duyar. Zira seçmenlere hesap vermek durumunda de¤illerdir. Bürokrasi kelime anlam›yla bürokratlar›n idaresi anlam›na gelir. . Baflkanl›k sistemi ile parlâmenter sistem aras›ndaki temel fark budur. Baflkanl›k sisteminin yap›s› piramide benzer. Cumhurbaflkan› ya da varsa Kral ya da Kraliçe de yürütmenin sembolik bafl›d›r. Yürütme Organ› ve Bürokrasi Yürütme. Demokrasilerde bürokratlar ya da atanm›fllar seçimlerle gelenlerin belirledi¤i politikalar› uygulamakla/hayata geçirmekle yükümlüdürler. yarg› teflkilat› bürokrasinin temelini oluflturur. Baflkan taraf›ndan atanan bakanlar sadece baflkana karfl› sorumludur. 2006: 430-434). Di¤er bir deyiflle parlâmento güvensizlik oyu verirse herhangi bir hükümeti iktidardan düflürebilir. Özellikle de tek bafl›na iktidar olabilecek kadar bir ço¤unlu¤a sahip olan parti. vergi toplamadan sorumlu maliye teflkilat›. Yasama organlar› ayn› zamanda halka aç›k ülkenin bütününü ilgilendiren sorunlar›n tart›fl›ld›¤› bir platform hüviyetindedir (Carey. Ancak disiplinli partiler sayesinde parlâmenter sistemlerde yürütme organ›n›n yasama organ› üzerindeki etkisinin artt›¤› bir gerçektir.5. Dolay›s›yla yürütme organ›n›n yasa yapma konusunda da inisiyatifi ele alabildi¤i bir gerçektir. Yeni yasa önerilerinin büyük bir k›sm› s›radan milletvekillerinden de¤il. Buna k›saca kabine de denilir. Ancak yasa yap›m› ve yüksek bürokratlar›n atanmalar› sürecinde baflkan meclisin deste¤ine ihtiyaç duyar. Ancak fiili durum ço¤u zaman farkl›d›r. Kendi bafllar›na siyaset belirleyemezler. yasama organ›ndan ayr› olarak seçildi¤i baflkanl›k sisteminde ise yasama organ› yürütme organ›n› güvensizlik oyu ile düflüremez. bu duruma örnektir. Devlet. Baflkanl›k sisteminde ise belli bir süre için seçilen baflkan›n görevde kalmak için meclisin onay›na ihtiyac› yoktur. Ancak ad› üzerinde herhangi bir sorumlulu¤a sahip olmad›¤› için kural olarak yetkisi de yoktur. Baflkan ile yasama organ›n›n karfl›l›kl› olarak birbirlerini etkileme olas›l›klar› bulunur. ‹ç ve d›fl güvenlikten sorumlu olan ordu ve polis teflkilat›. Teorik olarak yürütme organ› yasama taraf›ndan yap›lan yasalar›n uygulanmas›n› gözetmekle sorumludur. Yürütme devlet ayg›t›n›n ilk planda görünen yüzü. 2006: 366). yasama neredeyse yürütme organ›na tabi hâle gelebilecektir. Büyük Britanya ve 2007 seçimleri sonras› Türkiye. Yürütme organ› devleti temsil etti¤i gibi parlâmenter sistemlerde yürütme organ› bakan ve baflbakanlardan oluflan hükümet taraf›ndan oluflturulur. kabine ya da baflkan de¤il. Baflkan yürütmenin asli unsurudur.

Bürokrasiyi kontrol alt›nda tutabilmenin sihirli bir reçetesi bulunmufl de¤ildir. genellikle S O belli R U bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir (Heywood. Toplumsal kesimlerle sürekli bir biçimde karfl›l›kl› etkileflim içindedirler. belirli bir toplumsal kesime hitap etmeye çal›flan ve uzun dönemde iktidar olmay› amaçlayan partilerle daha belirsiz esnek bir ideolojiye sahip olup tüm toplumsal kesimlere hitap etmeyi amaçlayan “hepsini yakala” (catch all) partileri aras›ndad›r. siyasetçiyi önemsemeyen bir siyasi zihniyeti benimsemifl olabilir. Koalisyon iki ya da üç parti taraf›ndan kurulabilir. SIRA S‹ZDE 4 DemokratikSIRA rejimin istikrar› aç›s›ndan baflkanl›k sistemi mi. genellikle hiçbir parti tek bafl›na hükümet kuracak kadar oy alamaz ve koalisyonlar zorunluluk olur. bürokrasinin belirlenen politikalar› uygulamak yerine politikalar›n biçimlenmesinde merkezî rol oynad›¤› elefltirileri s›kl›kla dile getirilmektedir. bürokratlar›n be¤enmedikleri proje ve programlar›n hayata geçirilmesine. çeflitli kesimlerin arzu ve beklentilerini bir ayna gibi yans›tmazAMAÇLARIMIZ lar. kadro partileri ve kitle partileri olarak ikiye ayr›l›rlar. Bürokrat. Geleneksel olarak siyasal partiler. seçimlerin iki parti aras›nda geçti¤i ve bir partinin iktidar›n›n di¤erinin muhalefette olmas› anlam›na geldi¤i sistemlerdir. gelece¤in siyasal elitinin de yetiflti¤i yerlerdir. Siyasal Partiler. Bu beklentiler partileri nas›l flekillendirirse partilerin de bir ölçüde bu talepleri ve daha genel K ‹ T A P düzlemde toplumsal tabanlar›n› biçimlendirebilme güçleri vard›r. Bürokrasinin gücünün kayna¤›nda bürokrat›n hem kendi konusuna hâkimiyeti hem de devletin iflleyifline iliflkin hukuki/teknik bilgiye sahip olmas› önemli rol oynar. Siyasi partiler. durumun de¤iflen gereklerine göre de¤ifliklikler de yaparlar. . parlâmenter sistem mi tercih S‹ZDE edilmeli? D Ü fi Ü N E L ‹ M ve Parti Sistemleri Siyasi Partiler DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. Il›ml› çok parti sisteminde. ‹ktidara gelmeleri hâlinde. hukuki engel yaratma. S‹ZDE topland›¤› bir havuz olan siyasal partiler bu talepleri birbirleToplumsal SIRA taleplerin riyle ba¤daflt›rmay› denerler. 2007: 272). Kadro partileri. Muhalefette olduklar›nda ise topluma yak›nlafl›rlar. uygulamaya iliflkin tavsiyeler de bulunanlar ço¤u zaman bürokratlard›r. Seçilmifl otoritelere bilgi sa¤layanlar. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. Liberal demokrasilerde partilerin birbirleriyle etkileflimini ifade eden parti sistemleri de farkl›l›klar gösterir. genellikle seçim zamanlar› aktif olan dar bir kadro ile fa‹NTERN ET aliyet gösteren seçmen taban›n›n geniflletme ve dönüfltürme ifllevine öncelik vermeyen partilerdir. toplumsal talepleri dikkate al›r. bürokrasi içi dayan›flma da önemlidir. ‹ki partili sistem. Bu. ifli uzatma gibi yollarla sekte vurabilmelerini kolaylaflt›r›r. 2005: 281).130 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bürokrasinin denetim ve kontrolünün çok zor oldu¤u. sorumlulu¤u koalisyon ortaklar›na yükleyemezler. partiler yapt›klar› ve yapamad›klar› için sorumlu tutulurlar. Ad›na toplumsal dedi¤imiz talepler de bu karmafl›k süreç içinde flekil al›r. Keza. Bir baflka ayr›m ise. Siyasal partileri bir sarkaç gibi düflünebilmek mümkündür (Schwartz D‹KKAT and Lawson. k›smen net bir ideolojiyi yaymaya. Siyasi partiler. Keza. eksik bilgi verme. Partiler iktidara geldiklerinde devletin en üst karar alma mevkilerini iflgal etmifl olurlar. Kazanan ve kaybedenler bellidir. Kitle partileri ise üye say›lar›n› art›rmay› ve üyeleriyle her zaman s›k› iliflki kurmay› hedefleyen partilerdir. bunlar› bir siyasi paket hâline döTELEV‹ZYON nüfltürürler ve seçmenlerin karfl›s›na ç›karlar. bu politikalar› uygulamaya çal›fl›rlar.

Ancak sivil toplum kurulufllar› denildi¤i zaman çok daha genifl bir yelpazeyi kapsayan örgütlenme a¤lar› akla gelir. herhangi bir dini ya da inanc› yaymak için kurulan gruplar verilebilir. her partinin baflar›y› kendilerine baflar›s›zl›¤› ise koalisyon ortaklar›na mal etmelerine imkân verdi¤i düflünülür. kültürel ç›karlar› bünyelerinde bar›nd›r›yorlarsa bu farkl› ç›karlar›n da temsil edilmeleri özlenilir. gönüllülük esas›na dayal› örgütlenmeler olarak tan›mlanabilirler. refah devleti uygulamalar›n›n eskisi gibi sürdürülemeyece¤i anlam›na gelen dünya ekonomik sistemindeki de¤iflimler. Günümüzde siyasal partilerin etkisinin azalmakta oldu¤u gözlemlenmektedir. Örne¤in. Siyasi partilerin yeni siyaset yapma biçimleri karfl›s›nda yetersiz kalarak siyasetin oda¤›n›n siyasi parti karfl›t› gruplar ve yeni sosyal hareketlere do¤ru kayd›¤› da ifade edilmektedir. Bask› gruplar›n›n amac› iktidara gelmek de¤il. cami yapt›rma derneklerini ya da Anarflist Düflünce Toplulu¤u’nu siyasi iktidar› etkilemeye yönelik ve ücretli çal›flan nüfusun büyük bir k›sm›n› bünyesinde bar›nd›ran . Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› Bask› gruplar› belli kesim ya da gruplar›n taleplerini siyasal alana tafl›may› amaçlayan genellikle s›n›rl› üye say›s›na sahip örgütlerden oluflan siyasi aktörler olarak tan›mlanabilirler.Siyaset 131 E¤er iktidara gelebilmek için üç ya da daha fazla partinin ifl birli¤i yapmas› gerekli oluyorsa afl›r› çok partili sistemden söz etmek mümkün olacakt›r. Bu türlü örgütler üyelerinin ço¤u zaman maddi menfaatlerini öne ç›kar›rlar. yeni gruplara ve onlar›n taleplerine yan›t vermedi¤i elefltirileri de yap›lmaktad›r. Parti sistemlerinin biçimlenmesinde o ülkenin siyasal çat›flma eksenleri rol oynad›¤› gibi seçim sistemleri de rol oynar. bir fikri yaymak için kurulan bask› gruplar›na örnek olarak ise çevre ya da hayvanlar› koruma gruplar› ile beraber. ekonomik. Üye say›lar› azalmakta. Keza hemflehri dernekleri ya da kad›nlara yönelik fliddetin önlenmesi ya da yoksullara yard›m etmeyi amac› güden dayan›flma a¤lar›n› güçlendirmeye yönelik gruplar da bu ikinci gruba girerler. Her bask› grubu ayn› zamanda bir sivil toplum kurulufludur ya da bask› gruplar› sivil toplumun vazgeçilmez unsurlar›d›r. Koalisyonlar› zorunlu k›ld›¤› için ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin siyasal istikrar› olumsuz etkiledikleri. E¤er toplumlar çok farkl› siyasi. Siyasal hayatta görselli¤in öne ç›kmas› kaç›n›lmaz olarak liderleri öne ç›karmaktad›r. partilere duyulan ba¤›ml›l›k (partizanl›k) düzeyinde de zay›flama oldu¤u iddialar› dile getirilmektedir. Ancak flekli olarak örgütlenmemifl daha çok klik hüviyetini tafl›yan bask› gruplar› da söz konusu olabilir (Granados and Knoke. 2005: 287-289). Di¤er taraftan. Siyasi partiler bu temsil için ço¤u zaman yeterli olmazlar. Bir grup ya da kesimin a¤›rl›kl› olarak maddi ç›karlar›n› korumak ve geniflletmek isteyen gruplara örnek olarak iflçi ve iflveren örgütleri verilebilir. partiler aras›ndaki ideolojik ve siyasi farkl›l›klar›n azalmas›n› gündeme getirmifl bu da parti ba¤l›l›klar›n› zay›flatan bir di¤er etken olmufltur.5. bask› gruplar› yerine sivil toplum kurulufllar› kavram›n›n giderek daha fazla kullan›ld›¤› görülmektedir. Özü itibar›yla bürokratik bir yap›lanma olan siyasal partilerin bir siyaset s›n›f›n›n ç›karlar›n› gözetti¤i. Bir ideali. Keza sosyalist ideolojinin krizi. Sivil toplum kurulufllar› devletten ba¤›ms›z olarak kamusal alan› etkilemek isteyen bireyler taraf›ndan oluflturulmufl. Burada devreye bask› gruplar› girer. ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin her siyasi görüfl ve toplumsal taleplerin bir biçimde iktidarda yer almalar›na imkân vererek siyasal bütünleflmeye hizmet ettikleri de dile getirilmektedir. kendilerini ilgilendiren konularda iktidardakileri etkilemeye çal›flmakt›r. Ünite . Siyaset bilimi literatüründe.

‹flveren sendikas›na üye bir iflveren. herkesi ilgilendiren. Her örgütlü az›nl›k kendi fikirlerini kamunun fikirleriymifl gibi sunma çabas› içine girecektir. Örnekler ço¤alt›labilir. Bask› gruplar› ve sivil toplum kurulufllar›. Kelime anlam› olarak halk›n kanaatleri anlam›na gelir. örgütler yoluyla siyasete kat›ld›kça taAMAÇLARIMIZ hammül. kamuoyunun ço¤unlu¤un önemli bir k›sm›n›n iradesini yans›tmayabilece¤i ihtimalini bilirler. siyasetçiler ve hatta bürokratlar önemli olduklar›n› düflündükleri meselelerde “kamuoyu” oluflturma çabas› içindedirler. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Kamuoyu ve Medya TELEV ‹ZYO N Kamuoyu kavram› tart›flmal›d›r. Bask› gruplar›. iktidarlar üzerinde bir bask› unsuru oluflturabilmektedir. Di¤er bir deyiflle kamuoyu kararlar›n al›nmas›nda fazla etkili olmasa bile hükümetlerin neleri yapamayacaklar›n›n belirlenmesinde etkili olur (Qualter. Zira siyasi partiler. medya. Ancak hükümetlerin her zaman kamuoyunu çok ciddiye ald›klar›n› söylemek kolay de¤ildir. siyasal partiler taraf›ndan yeterince temsil edil(e)meyen ç›karlar› siyasal sistemin merkezine tafl›ma potansiyeline sahiptirler. E¤er demokrasi halk›n isteklerine uygun yönetim ise halk iradesinin yans›tt›¤› düflünülen bir olgu olarak kamuoyu da önemli olacakt›r. ‹NTERNET . kendilerini de devlete karfl› daha iyi korumalar›na da yard›m ederler. Bask› gruplar› ya da sivil toplum kurulufllar›. Bask› gruplar›. O hâlde kamuoyu. kendi iflletmesine yönelebilecek çeflitli siyasi bask›lara S O R U karfl› daha güçlü bir biçimde mücadele edebilir. sorunlar› diyalog yoluyla çözme gibi demokratik de¤erleri içsellefltirme ihtimalleri de artar. milyonlarca insan›n benNTERNET zer fikirde ‹ olmas› mümkün olmad›¤› gibi bir toplumda yaflayan herkesin o topluma iliflkin sorunlar›n tamam› hakk›nda fikir sahibi olmas›n› beklemek de gerçekçi de¤ildir. devletin ezici gücü ile k›yasland›¤›nSIRA bireylerin S‹ZDE da zay›f kalan sadece kendi ç›karlar›n› savunmalar›na de¤il. baflkalar›n› anlama. Bu gruplar›n. 1991: 511). siyasi iktidarlar›n kendilerine yönelik uygulamalar›na karfl› ses ç›karmalar›. Ancak. çok küçük bir kesimi ilgilendiren ayr›nt›l› teknik meseleleri gözden kaç›rabilir ya da bilerek bir kenara itebilirler. Sendikal› bir iflçi. devletin ezici gücü karfl›s›nda zay›f kalan bireylerin hem kendi ç›karlar›n› D‹K KAT savunmalar›na hem de kendilerini devlete karfl› daha iyi korumalar›na yard›m ederler. Hükümetler. Bir ülkede sivil toplum kurulufllar›n›n say›s›n›n ya da genel olarak örgütlenme düzeyinin yüksek olmas›n›n. Kamuoyu dedi¤imiz fley hiç de öyle önemli bir ço¤unlu¤un arzular›n›n yans›mas› olmayabilir. iflsizlik ihtimalinden daha az çekinir. kamuya iliflkin meselelerde hakim olan fikirler akla gelir. daha çok örgütlü ve sesini duyurabilen kesimlerin önemli gördükleri meseleler hakk›nda oluflturduklar› ve di¤erlerine benimsetmeye çal›flt›klar› fikirler bütünü olarak görülebilir. Kamuoyu böyle düflünüyor denildi¤inde ortak. Di¤er taraftan örgütlü ve çok kuvvetli bask› gruplar›n›n zay›f K ‹ T A P siyasi iktidarlar› etkileri alt›na alarak kendi lehlerine ve fakat kamusal ç›karlar aleyhine kararlar almaya zorlayabildikleri de bir vak›ad›r. yurttafll›k de¤erlerinin de geliflimine olumlu katk›da bulundu¤u genellikle kabul edilir. Kamuoyunun hükümetin ne yapaca¤›n› de¤il de neler yapamayaca¤›n› daha fazla etkileme potansiyeline sahip oldu¤u söylenmifltir. Örgütlenme düzeyi yüksek bir toplumda devlet kaynakl› hak ve hürriyet ihlallerine karfl› tepki göstermek DÜfiÜNEL‹M daha kolayd›r. ‹nsanlar. Ancak her ikisinin de sivil toplum kuruluflu olduklar› tart›flma götürmez.132 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U büyük iflçi sendikalar› ile ayn› kefeye koyarak bask› grubu olarak nitelendirmek yerinde olmayabilir.

Medyan›n demokratikleflmeye hizmet eden bir yönü oldu¤u düflüncesi de giderek daha az taraftar bulmaktad›r (Dumitrescu ve Mughan. Medya. hükümete sempatiyle bakmayan bir medya gurubu. Medya. S›radan insan.5. hükümete destek olmay› düflünen bir medya grubu. iktidarlarla kurduklar› özel iliflkiler ve medyan›n kendi içinde fleffaf olmaktan uzak olmas›. var olan sosyal siyasal gerçekli¤i bir ayna gibi yans›tmaz. . hangi meselenin tart›fl›l›p hangilerinin tart›fl›lmayaca¤› konusunda çok etkili olabilecek bir güçtür. kamuoyu oluflturma faaliyetinin en önemli unsurlar›ndan biridir.Siyaset 133 Medya. Di¤er taraftan medyan›n gücünün abart›lmamas› gerekti¤ini söyleyenler de vard›r. Medyan›n ço¤u zaman demokratik de¤erleri içsellefltirme seviyesinin yüksek olmamas›. kendi kontrollerindeki medyay› etkin bir propaganda arac› olarak kullanm›fllard›r. kötü ekonomik haberleri görmezden gelir ya da çok az yer verir. gazete yazar ve editörlerinin. Örne¤in. onu önemli ölçülerde yeniden biçimlendirir ve bizlere sunar. Demokrasilerde de siyasi iktidarlar medya üzerinde etkili olmaya çal›flmaktan vazgeçemezler. iktidarlar›n bilinmesinin istemedikleri hak ihlallerini gündeme tafl›ma potansiyeline sahiptir. medyan›n manipülatif faaliyetlerinin ters tepti¤i gibi iddialar dile getirilmektedir. ait olunan holdingin ç›karlar›n› zedeleyebilecek haberler yapmaktan kaç›nd›klar›na iliflkin elefltiriler giderek artmaktad›r. ülke içi ve d›fl›nda neler olup bitti¤ini a¤›rl›kl› olarak medya kanallar›yla ö¤renmektedir. hükümete yönelik muhalefeti gösteren haberleri öne ç›karabilir. Hangi haberin ne zaman ve ne flekilde verilece¤ini kararlaflt›rma gücünün önemi ihmal edilemez. Diktatörlükler. kamusal meseleler hakk›nda anlaml› ve ciddi bir tart›flma platformu olma potansiyeline de sahiptir. Medya ayr›ca. bu rolün yerine getirilmesini güçlefltiren faktörler aras›nda say›lmaktad›r. Zira. 2010: 490). Medya neyin önemli olup olmad›¤›. Büyük ifl dünyas›n›n medyaya giderek daha fazla girmesi ile birlikte kâr güdüsünün öne ç›kt›¤›. hükümete yönelik flikâyetlerden ya da protestolardan bahsetmeyebilir ya da tam tersi. Bir süzgeç ifllevi görür. Ünite . a¤›rl›kl› olarak yaz›l› ve sözlü medya arac›l›¤›yla insanlar gündemden haberdar olurlar. medyaya olan güvensizli¤in orada ifade edilenlere karfl› kat› bir güvensizlik yaratt›¤›. olumlu geliflmeleri görmezden gelebilir. ‹nsanlar›n zaten kendi görüfllerine yak›n olan görüflleri dile getiren medya organlar›n› okuduklar› ya da izledikleri. ‹deal olarak medyan›n demokrasilerde hükümet ile bürokrasinin iktidarlar›n› kötüye kullanmalar› ihtimallerine karfl› bir denetim ve bask› unsuru olabilece¤i düflünülür. Siyasi iktidarlar›n medyaya yönelik ilgisi ise yeni de¤ildir.

Seçimler yoluyla halk›n temsilcilerini seçti¤i kabul edilir. Seçimler demokratik rejimin olmazsa olmaz›d›r. Yürütme. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler. Halk›n seçti¤i temsilcileri oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›. bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak kararlar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir. Liberal demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl olmas›d›r. Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip hiyerarflik bir örgütler bütünüdür. belli haklara sahip olmal›d›r. Muhafazakâr felsefe. belli bir ›rk ya da milletin üstünlü¤ünü öne ç›karan. Demokratik rejimler.134 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klamak. Milliyetçi ideolojiye göre devletlerin s›n›rlar› içinde mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür. yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. ‹nsan. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. geleneksel ideolojilerden farkl› olarak çevre ve kad›n/erkek eflitsizli¤ini vurgulayan ideolojilerdir. Toplum içinde bir arada yaflamak demek. Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. Faflizm. devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. dil. toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i düflüncesini sorgular. ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilir. ‹ktidar. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetlemek. Siyasal ideolojiler. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte bu kurumlar›n nas›l iflledi¤ine iliflkin temel bilgileri özetlemek. s›rf insan olmas› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan renk ›rk. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r. Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirmek. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsilî öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. Devlet. Devlet. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlamak. Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere.yasa yapmak. AM A Ç 4 AM A Ç 5 A M A Ç 3 . bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder. Seçim sistemleri. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. fliddeti yücelten yay›lmac› bir otoriter ideolojidir. herkesi ba¤layan. din. Modern devletler. genellikle belli bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir. ‹deoloji olarak milliyetçilik. Çevrecilik ve feminizm. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir. Muhafazakârlara göre insan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir varl›kt›r dolay›s›yla toplum da hiç bir zaman mü- A M A Ç 2 kemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. Sosyalistler ise hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtir.

Her devlet kendi milletini yönetmelidir. ‹yi toplumun nas›l olaca¤›n› gösterme e. Afla¤›dakilerden hangisi ideolojilerin ifllevlerinden biri de¤ildir? a. Devletten ba¤›ms›zl›k c. d. Baz› milletler di¤erlerinden üstündür. c. Yasama organ› . e.5. Kamuoyu ço¤unlu¤un görüflü anlam›na gelmez. Sosyalist ideoloji hem özgürlük hem eflitlik arzu eder. Sosyalistler özgürlük istemezler. Gönüllülük b. Medya kamuoyu oluflturulmas›nda etkili bir araçt›r. 8. 3. e. ‹nsan haklar› millet kavram›ndan önce gelir. Il›ml› çok partili sistemde hükümet kurmak için iki ya da üç partili koalisyon gerekir c. Baflkanl›k sistemi d. Her millet kendi devletine sahip olmal›d›r. Kamusal meseleler hakk›nda görüfl bildirmek. 9. Ünite . e. Faflist ideoloji afla¤›daki görüfllerden hangisini benimser? a. Üyelerinin siyasal sosyalleflmesine katk›da bulunmak. Medya e. Sosyalist feministler kapitalizmi sorgulamazlar. Serbest seçimler b. c. e. Kamuoyunun oluflumunda bütün siyasi güçler eflit bir biçimde yer almaz. Afla¤›dakilerden hangisi sivil toplum kurulufllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Liderlik sorgulanmamal›d›r. Ba¤›ms›z yarg› c. b.Siyaset 135 Kendimizi S›nayal›m 1. Millet bir hayali cemaat de¤ildir. c. Kamusal meselelere ilgi duyma d. c. yüzy›lda ortaya ç›km›flt›r. 4. Siyasal eyleme ça¤r› b. b. Devlet gücü kontrol alt›nda tutulmamal›d›r. Kamuoyu hakk›nda söylenilenlerin hangisi yanl›flt›r? a. Siyasal olaylar› aç›klama c. Siyasi iktidar› etkilemeye çal›flma e. Afla¤›dakilerden hangisi siyasal partilerin görevlerinden biri de¤ildir? a. Sosyalizm kabul edilebilir bir ideolojidir. Hükümetler de kamuoyunu biçimlendirmeye çal›fl›rlar. e. 7. Siyasi iktidara gelmeyi hedefleme 10. Farkl› ç›karlar› temsil etmek. b. Siyasal ç›karlar›n temsili 2. Afl›r› çok partili sistemlerde tek parti iktidar olabilir. Milliyetçi ideoloji afla¤›daki önermelerden hangisini savunmaz? a. c. Sosyalistler rahatl›kla milliyetçi olabilirler. Siyasetçi yetifltirmek. ‹ki partili sistemde kazanan ve kaybedenler bellidir d. ‹ki partili sistemde koalisyon kurmak gerekli de¤ildir. b. d. Siyaseti anlamland›rma d. b. Liberal feminizm kad›nlar ve erkeklerin kanun önünde eflitliklerini savunur. d. 6. Afla¤›dakilerden hangisi liberal demokrasinin olmazsa olmazlar›ndan de¤ildir? a. fiiddet kullanmak yanl›flt›r. Sosyalistler her fleyin devlet kontrolü alt›nda olmas›n› isterler. b. Parti sistemleri hakk›nda afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. d. Üyelerine maddi ç›karlar sa¤lamak. d. Radikal feminizm liberal feminizmi tamamen reddeder. Feminizm ile ilgili olarak afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. Hâkim parti sisteminde hür seçimlere ra¤men ayn› parti seçim kazan›r b. 5. Feminizm 20. Bütün milletler eflittir. Kad›n/erkek eflitli¤i reddedilir. e. e. Bütün feministler erkek düflman›d›r. Hükümetler kamuoyuna ters düflen bir biçimde davranamaz. d. c. Sosyalist ideoloji hakk›nda afla¤›daki önermelerden hangisi do¤rudur? a.

Dini Fundamentalistler.. Devlet do¤al olarak bask›c› ve zalim oldu¤u için tüm devletlerin ayn› karakteri vard›r. liberal demokratik yönetimi benimsemektedirler ama bu demokrasi. di¤er türlere ve do¤aya bir bütün olarak dayatma arac› gibi tan›mlar. mevcut kufla¤›n ( bu yönde oy hakk› olmaks›z›n) ç›karlar›n› gelecek kuflaklara. do¤rudan demokrasiyi savunurlar ve süreklilik arz eden halkç› kat›l›mla beraber radikal adem-i merkeziyetçilik vurgusu yaparlar. Kapitalist demokrasi oldu¤u gerekçesiyle liberal demokrasiyi d›fllayan sosyalistler. Muhafazakârlar. demokrasiyi. devleti. Feministler. dini otoritenin ve hikmetin siyasi manifestosu olarak kabul edilir. Dini fundamentalist devlet. s. toplumu kaos ve düzensizlikten koruma ihtiyac›yla ba¤lant›l› olarak gördükleri için geleneksel olarak güçlü bir devleti tercih ederler. devleti toplum içinde rekabet ve mücadele eden s›n›flar aras›nda sosyal düzeni sa¤lamak için gerekli. neo-liberaller bürokratik ifllemlerle ekonomik baflar›y› engelledi¤i için devletin etkisinin afla¤› çekilmesini benimserler. Marksistler s›n›flar aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki ba¤lant›y› vurgularlar. seçimlerde hayata geçirilebilecek reformlar›n bir arac› olarak görürler. Di¤er sosyalistler devleti ortak faydan›n somutlaflm›fl hali olarak görürler ve bu yüzden sosyalizmin hem sosyal demokrat hem de devletçi-kolektivist flekli. bask›c› ve zorlay›c› otoritesi güçlü. devletin müdahalecili¤ini onaylar. devleti. Ekolojistler. Devlet Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller. Naziler devleti içinde ›rk ya da ulus bulunan bir damar olarak görürler. mülkiyeti ve geleneksel kurumlar›. özel bir temsili demokrasi elefltirisi gelifltirmifllerdir. devleti otorite ve disiplini sa¤layarak. “Koyu” yefliller. Sosyalistler. bireyci terimler çerçevesinde oy sand›¤›nda ifadesini bulan r›za olarak görürler. Liberal feministler yine de devleti. Temsili demokrasi. moral ve kültürel yenilenmeyi getirecek araç olarak gördükleri devleti pozitif olarak de¤erlendirirler. modern liberaller özgürlü¤ü geniflleten ve f›rsat eflitli¤ini sa¤layan devletin pozitif rolünü vurgularlar. tarafs›z bir hakem olarak görürler. ideolojik bilgeli¤i tekeline alabilir ve yaln›zca bu lider tek bir halk›n gerçek ç›karlar›n› dillendirebilir. liberal demokratik yap›lara sad›k kalmada flüphe etmezler. Bu elefltiri temsili demokrasiyi . sosyal. Sosyalistler.. Kaynak: Andrew Heywood. ayr›cal›kl› seçkinlerin bask›s›ndan daha az mas-um de¤ildir. flimdisi modern sosyal demokratlar. Klasik liberaller devleti gerekli bir kötülük olarak görürler ve minimal devleti överler. Devletin hakim. Ankara: Adres Yay›nlar›. temsili demokrasiyle afl›r› müdahaleci yönetim ve iktisadi durgunluk meseleleri aras›nda iliflki kurmaktad›r. ço¤unlukla radikal ya da kat›l›mc› demokrasiyi desteklerler. terbiye görmemifl “halk y›¤›n›”n›n iradesinden korunma ihtiyac›n› karfl›layacak nitelikleri bar›nd›rmal›d›r. 56 ve 238 . erkek ihtiyac›n›n bir arac› olarak görürler. Ancak. Anarflistler. Faflistler. yozlaflm›fl ve kokuflmufltur. totalitarizme olan inançlar›ndan ötürü. Hakiki bir demokrasinin mutlak diktatörlük oldu¤u düflüncesini tafl›rlar. Anarflistler.136 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› Demokrasi Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller. seçkin tahakkümünü örtme ve kitleleri bask›ya boyun e¤dirme teflebbüslerini gizleyen sahte bir görüntüden baflka bir fley de¤ildir. geleneksel olarak. ulusal toplulu¤un bütünlü¤ünü yans›yan üstün etik ideal olarak görürler. totaliter demokrasi dairesindeki fikirleri benimserler. kad›nlar› kamusal ve siyasal ve hayattan d›fllamaya veya bu alanda onlar› ikincil konuma itmeye yarayan ataerkil devletin. Geleneksel muhafazakârlar devlet ve sivil toplum aras›nda pragmatik bir dengeyi desteklerken. her zaman anayasal bir çerçevede iflletilmelidir. Muhafazakarlar. iktisadi yaflam› kamusal denetim alt›na alma arzusu tafl›rlar. Bu yüzden parti ve seçim rekabeti. halk›n kat›l›m›na dayal› radikal bir demokrasi fleklini benimserler. devletle ilgili birbiriyle çat›flan görüfl aç›lar›na sahip olmufllard›r. Ancak yeni sa¤. Yani demokrasi. Çünkü önder. Siyasi ‹deolojiler. özellikle ‹talyan gelene¤inde. Demokrasi bir yandan iktidar›n kötüye kullan›m›n› engellemektir ama ço¤unlu¤un zorbal›¤›n›n engellenmesi ad›na. düzenli ve rekabete aç›k seçimler ile ayn› fleymifl gibi görülür. 2007. Faflistler. devletin gereksiz bir kötülük oldu¤unu kabul ederler.

kamu otoritesine muhalif olabilmek çok zordur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kamuoyu ve Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ayr›ca demokratik rejimin istikrarl› olup olmamas› etkileyen birçok faktör vard›r.5. Böylece liberalizm ile muhafazakârl›k aras›nda yak›nlaflma platformu do¤mufltur. Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olmaz demek. d 7. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi ‹deolojiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Tüm bunlar da yetmez. Hükümetlerin kolayca kurulmas›na izin veren parlâmenter rejimin sistem d›fl› aray›fllar› da frenleyece¤i. d 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Feminizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Faflizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Milliyetçilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyalizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Demokrasi Nedir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz s›cak bakar hâldedir. Ancak böyle bir toplumda ortak kurallar ve kurallar› uygulayacak bir mekanizmaya gerek kalmaz. uzlaflma kültürünün eksik oldu¤u di¤er ülkelerde sistemin t›kanmas›na ve askerî darbelere yol açm›flt›r. Zira tek ya da saf bir baflkanl›k ya da parlâmenter sistem tipi yoktur. Bu teze göre baflkanl›k sistemi sadece ABD’de de baflar›l› olmufl. yüzy›l liberalleri özellikle de Hayek. Piyasa ekonomisi. e 4. c 8. Bu toplumun düflman› da olmamal› ya da kendisini di¤erlerinden tamamen ay›rabilmelidir. Çok farkl›. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek ancak insanlar›n birbirlerini tam olarak anlayabildikleri. Bu meyanda. a 6. birbirlerinin hak ve sorumluluklar›n›n neler oldu¤unu kendili¤inden bilip buna uygun davranabildikleri bir toplumda düflünülebilir. Siyasal rejim bunlardan sadece biridir. d 5. 20. serbest piyasa ekonomisinin mutlaka liberal demokrasiyi gerektirdi¤i anlam›na gelmez. Böyle bir toplumun k›tl›k gibi bir sorun da yaflamamas› gerekir. S›ra Sizde 3 Serbest piyasa ekonomisi ve bu sistemin dayand›¤› özel mülkiyet rejimi olmadan liberal demokrasi de mümkün olmaz. S›ra Sizde 2 E¤er liberalizmden ak›l yoluyla insanl›¤›n sürekli daha iyiye gidece¤ini varsayan ayd›nlanmac› liberalizm anlafl›l›yorsa bu türlü bir liberalizmin muhafazakârl›kla yan yana bulunmas› mümkün de¤ildir. Ünite . Özel mülkiyetin tan›nmad›¤› rejimlerde. ara renkler tafl›yan sistemler de söz konusudur. muhaliflerin baflvurabilece¤i alternatif iktisadi güç odaklar›n›n var olmas›na izin verir. S›ra Sizde 4 Siyaset bilimcilerin önemli bir ço¤unlu¤u demokratik rejimin istikrar› aç›s›ndan parlâmenter sistemin tercih edilmesi gerekti¤ini ileri sürmüfllerdi. Öte yandan muhafazakârlar›n önemli bir k›sm› da liberallerin bireysel özgürlük vurgusuna her zamankinden daha . klasik muhafazakâr tezlerden yak›ndan etkilenmifllerdir. Bu tez giderek daha fazla siyaset bilimci taraf›ndan sorgulanmaya bafllanm›flt›r. 10. liberal muhafazakârl›k da daha az çeliflkili bir görünüm alm›fl gibidir. Zira otoriteyle ters düfltü¤ünüz anda iflinizi de kaybedersiniz. Ancak post modern düflünce ikliminin de katk›s›yla ayd›nlanmac› liberalizmin liberal gelenek içinde giderek güç kaybetti¤i de aç›kt›r. Serbest piyasa ekonomisi otoriter rejimlerle de uyum gösterebilir. çat›flmalar› yumuflatabilece¤i de söylenmifltir. a 3.Siyaset 137 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Özel mülkiyet ve serbest teflebbüsün varl›¤› sizin kamu otoritesine ba¤›ml›l›k düzeyinizi düflürür. e 2.

(Der. Christopher B. Gerardo L (2009). Bekir Berat (2004). Popper.M Henderson ve Talcott Parsons). Sarah Binder. Measuring Democracy. Joseph E. 2. Toplum. London: Routledge Yayla. (der. Oxford: University Press. Leviathan. Sarah Binder. Politics. J ve David Knoke (2005).Third Way: the Renewal of Social Democracy Cambridge: Polity. Przeworski. Thomas Janoski ve di¤erleri. Heywood Andrew. New York: Oxford University Press Weber. (1993). Oxford). “Nationalism. C. Feminist Teori (çev. Cambridge: University Press. Lars Tonder and Lassa Thomassen.138 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aristotle (1948). Ernst (1991). (2002). Philippe ve Karl. The Handbook of Political Sociology. Muhafazakârl›k. London: Routledge and Paul. Özk›r›ml›. Bert A Rockman). Siyaset. Norton.A. Mouffe.” Radical Democracy. “Conservatism as an Ideology. E. “Public Bureaucracies” The Oxford Handbook of Political Institutions. London: Longmann Pearson. haz. Cambridge).” Journal of Democracy. “Political Parties: Social Bases. Max.W. 51. vol 1. (2005). Cambridge). Umut (2009). 1991. “Public Opoinion” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. Esasa. John M. Tery Lynn (1991). The Handbook of Political Sociology.” American Political Science Review. Open Society and Its Enemies. ‹nsel. Elefltirel Bir Bak›fl. (Der. Oxford: Oxford University Press. Chantal (2005). Sosyalizm. London: Penguin. Schwartz. Kegan Paul. Globalization and Its Discontents. 3. (der. 2. Ankara: Do¤u Bat›. Hoffmann John ve Paul Graham (2009). Wright Mills). Atilla. ‹stanbul: ‹letiflim. Manchester). Thomas H (1991). Özipek. (1957). Granados Fransisco. Adam (1999). ‹stanbul: Birikim Ketll. Cambridge: University Press. (1968). Gellner. haz. From Max Weber. Palgrave. Aksu Bora ve di¤erler). Oxford: Blackwell. Baker). New York: Palgrave.” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. “Organized Interest Groups and Policy Networks”. Oxford: Clarendon. (1970).” Democracy’s Value. The Oxford Handbook of Political Institutions (der. Carey. (1998). Thomas. R. (2007). (yay. Political Ideologies. Gerth ve C. Macpherson). Politics (yay. Josephine (2005). Giddens Anthony. Weber. New York: London. (Der. “Minimalist Conception of Democracy: A Defence. (Der.H. Rhodes. Mildred A ve Kay Lawson. Ak›l. (2006) “Legislative Organization”.” Handbook of Politics -State and Society in Global Perspective. Donovan. Munck. Liberalizm. Ahmet (2010). Vernon Bogdanor). Heywood. Plato. Oxford: Blackwell. Hobbes. New York: Springer. Ankara: Liberte. “For an Agonistic public sphere. Ankara: Turhan. s. Samuel P. Cambridge). and Environment”. R. (Çev. Donald F (2006). Bert A Rockman. Max (1947). Andrew (1998). “What Democracy is and is not. “Mass Media and Democratic Politics. Introduction to Political Theory. Huntington. Stiglitz. Leicht ve J. (der. A Bridge Between Scholarship & Politics.W. Cambridge: University Press.A. Ian Shapiro & Casino Hacker Gordon. Milliyetçilik Kuramlar›. Ufka ve Bugüne Dair. Karl (1945).Essays in Sociology. The Theory of Social and Economic Organization. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. New York. Schmitter.: A. Rhodes. H. Craig Jenkins). Vernon Bogdanor). Manchester: University Press. 454-473. Kevin T. Dumitrescu Delia ve Anthony Mugan (2010). Politics Between Abundance and Back. . Thomas Janoski ve di¤erleri. (Der. (der. Organization. Qualter.

.

Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klayabilecek. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlayabilecek. Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klayabileceksiniz. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetleyebilecek.6 Amaçlar›m›z • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma Toplumsal Eflitsizlik Sosyal S›n›f Sosyal Statü Toplumsal Hareketlilik • • • • Orta S›n›f Kültürel Dönüfl Yaflam Tarz› Yoksulluk ve Yeni Yoksulluk ‹çindekiler • G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE • TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA • TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI • TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR & KURAMLAR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik .

siyasi ve sosyal f›rsatlara eriflim aç›s›ndan bir farkl›l›k bulunmad›¤›. Öte yandan en bafl›ndan beri en basit örgütlenmifl olandan en geliflmifl örgütlülü¤e sahip toplumlara kadar tüm toplumlarda toplumsal eflitsizli¤in farkl› derece ve türlerine rastlamak mümkündür. siyasi yaflama eflit bireyler olarak kat›labilmeleri ve kendilerini sosyokültürel düzlemde temsil edebilmeleri gereklidir. Bu toplumda insanlar aras›ndaki sosyal adaleti sa¤lamak için eflitli¤in olabilmesi ve bunun için gerekli ekonomik. Ancak toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar›nda dönüm noktas› 1789 Frans›z Devrimi ve kapitalist toplumdur.anormal”. biyolojik. gibi bir de¤erlendirmeye. farkl› etnik köken ve inançlarda toplumsal eflitsizliklere neden olabilir. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için baz› önemli kavramlar›n iyi aç›klanmas› gereklidir.alt”. yafl.kötü”. ‹nsanlar ve gruplar aras›nda fiziksel. Eflitsizlikleri ortadan kald›rmak için tüm bireylerin e¤itime. Genellikle bu eflitsizliklerin kayna¤› olarak ekonomik gelir ve mülkiyet farkl›l›klar› düflünülürse de toplumsal cinsiyet. kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›k bulunmaktad›r. Modern toplum art›k krallar›n veya dinî otoritelerin yönlendirmesine ba¤l› olmayan. insan›n kendi akl›n› kullanarak kendi kaderi ve gelece¤i üzerine karar verebilece¤i bir toplumdur. Krallar ve dinî otoriteler gibi çeflitli egemen güçler bu düflünceyi desteklemektedir. Toplumun üyeleri aras›nda ekonomik. siyasal. s›ralamaya sokmaya veya de¤erlendirmeye bafllar›z iflte . ekonomik.” “kaç›n›lamaz” ve “mutlak” olarak kabul edilmifltir. ifl gücüne. Kapitalizm öncesi toplumlarda eflitsizlikler var olmakla beraber bu eflitsizlikler “do¤al. “iyi . Daha önceki egemenlerin öne sürdü¤ü dine ve soy sopa dayal› eflitsizliklerin yerine Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar› toplumda bireyler veya gruplar aras›nda var olan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›l›r. eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl ve kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. “üst . sosyal adaletin tüm bireyler aras›nda tümüyle sa¤land›¤› “eflitlikçi” bir toplum daima eriflilecek bir hedef olmufltur. kimsenin di¤erine göre daha az eflit olmad›¤›. Bu kavramlardan ilki farkl›laflmad›r. 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir. Ancak ne zaman ki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre bu olas› farkl›l›klar› “normal . psikolojik. sosyal yap›sal mekanizmalar›n gelifltirilmesi gerekmektedir.

sanat ve kültürel etkinlikler gibi daha zor ve toplumda daha ‘üst’ görülen . statü ve güçiktidara göre tan›mlanmas› ve bunlar›n neden ve sonuçlar›n›n çal›fl›lmas› en temel konulardan biridir. Belli bir gruba. Bu toplumda insanlar ya köle olarak ya da köle sahibi olarak do¤ar. fleref gibi özellikler prestij farkl›l›klar› yaratmaktad›r. Ancak tar›m›n temel üretim oldu¤u bu toplumlarda savaflta kaybeden taraftan olan kiflilerde kölelefltirilerek tar›m ifllerinde ve askerî görevlerde kullan›l›rlar. bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik olarak kabul edilir. flan. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba. ‹mtiyaz toplumdaki insanlar›n elde etmek istedikleri. Ekonomik f›rsatlara ulaflabilen kifliler ayn› zamanda siyasi ve sosyal güce de ulaflabilir ve bu anlamda imtiyazl› olabilir. Tar›m iflinin yorucu ve hor görülen bir ifl biçimi olarak köleler taraf›ndan yap›lmas› normal karfl›lan›r. Güç ve iktidar bireylerin ve gruplar›n kendi iradelerini ve isteklerini baflkalar›na. ‹nsanl›¤›n yerleflik düzene geçmesi ve özellikle insan eme¤ine dayal› tar›m topluluklar›n›n geliflmesi ile bafllayan tarihsel süreçte ortaya ç›km›flt›r. unvan. TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA Toplumsal tabakalaflma insanl›k tarihinin ilk aflamalar›ndan beri farkl› formlarda görülen bir gerçekliktir. Örne¤in. toplumsal eflitsizli¤in sosyal s›n›f.142 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik o noktadan sonra bireyin yaflam›na girer ve tüm yaflam›n› belirler. Aristo’nun belirtti¤i gibi kölelerin de köle sahibi olanlar›n da bu konumlar›n›n “olmas› gerekti¤i gibi oldu¤u” düflünülür. s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. Köle sahipleri ise yöneticilik. sosyal. zenginlik bir imtiyaz olabilirken her zaman prestij sa¤lamayabilir (Haralambos ve Holborn. onlar›n onaylar› olsun veya olmas›n. 1). S›ralama yap›ld›¤›nda baz› farkl›l›klar daha üst bir de¤er al›rken baz›lar› daha alt bir de¤er al›rlar. Örne¤in. s. Bu anlamda tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür: • Kölelik sistemi • Kast sistemi • Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem • Sosyal s›n›flar Kölelik Sistemi Kölelik. dayatabilmeleri anlam›na gelir. Bu anlamda prestij daha çok subjektif ve de¤erler sistemine ba¤l› bir farkl›l›kt›r. özenilen ancak herkesin ulaflamayaca¤› f›rsatlar› anlatmak için kullan›l›r. liderlik yetene¤i. Sosyolojide. herkesin tercih edece¤i. Bunlar›n yan› s›ra Güç ve ‹ktidar kavram› da eflitsizli¤in sosyolojik analizinde önemli bir kavramd›r. Dolay›s›yla toplumda daha çok yap›sal olarak ortaya ç›kan farkl›l›klar bu anlam sistemi içinde bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli (ekonomik. Ancak “prestij” kavram› toplumda önem verilen ve kültürel ve sosyal olarak anlaml› özelliklere iflaret etmektedir. Di¤er bir kavram ise imtiyaz kavram›d›r. Kölelik daha çok do¤ufltan belirlenen ve babadan o¤ula geçen bir statüdür. kültürel) eflitsizliklere neden olabilirler. ‹nsanlar›n yaflam stilleri. toplumsal konumlar›. siyasal. E¤itimli olmak üst bir de¤er alarak toplumda yükselmeye olanak tan›rken e¤itimsiz olmak alt bir de¤er al›r ve bireyin toplumda yükselmesini olumsuz etkiler. toplumda varl›kl› olmak üst bir de¤er ve olanaklar sa¤larken yoksul olmak alt bir de¤er al›r ve olanaklar› k›s›tlar. 2004.

Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 143 görevleri yerine getirmektedir. kast sistemini. Kast Sistemi Kast Orta Ça¤’da. Ancak Hindu inan›fllar›na göre insanlar bu yaflamlar›nda ait olduklar› kast grubunun görevlerini yerine getirdi ve kurallara harfiyen uydu ise ikinci defa dünyaya geldiklerinde bir üst kast üyesi olarak do¤ar ve bu flekilde ödüllendirilebilirler. . Bailey’e göre kast üyelerinin ortak bir meslek. Bu da toplumda çok kat› bir hiyerarfli ve parçalanm›fll›k yarat›r. Buradan görülebilece¤i gibi “beden ifli” ile “beyin ifli”nin toplumlarda farkl› de¤erlendirilmeleri konusu çok eskilere dayan›r. Burada önemli bir farkl›l›¤a da de¤inirsek eski Yunan’da güvenilir ve ak›ll› oldu¤u görülen kölelere bazen kâhyal›k gibi görevler verildi¤i.N. Bu flekilde bir temas olursa kast üyelerinin ar›nma töreninden geçmeleri gerekir. Ünite . Kast konusunda çeflitli tan›mlar mevcuttur. sosyal ve dinsel yaflam ve ortak kültürü takip etmeleri gerekir. ‹spanyolca’da Kast “tür” veya “akraba grubu” anlam›na gelir. özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. baz› kölelerin de sadakatlerini ispat ederlerse serbest b›rak›ld›klar› görülse de Güney Amerika’da var olan kölelik bundan çok daha kat›d›r. kal›tsal bir statüdür ve ortak bir soy ve bir atadan gelir. Resim 6.1 Steven Spielberg’in yönetmenli¤ini yapt›¤› ve konusu yaflanm›fl gerçek bir olaya dayanan 1997 tarihli Amistad filmi 1839 y›l›nda siyahi köleleri tafl›yan ayn› adl› gemide kölelerin ç›kard›¤› isyan sonras› yaflananlar konu edilir. Kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› Kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. Bu gruplar toplumda hayvan bak›c›l›¤› ve temiz olmad›¤› kabul edilen iflleri yaparlar. din. Bu dört kast grubundan baflka birde herhangi bir kast üyesi olamayan kastd›fl› (dokunulamayan) gruplar vard›r. Buradan görülece¤i gibi Varna sistemi din ve geleneklerin yan› s›ra toplumda bir ifl bölümü ve meslek bölünmesine de dayan›r. Hindu toplumu dört temel Varna grubuna ayr›lm›flt›r: Brahmin (din adamlar›). Srinivas. kastd›fl› gruptan birisinin sundu¤u bir hizmeti kullanmas› veya temas etmesi yasakt›r.6. Her Varna grubuna üyelik do¤ufltan kazan›lan. herbir kast grubunun kendi içinde alt kastlara bölünerek toplumu kesitlere ay›ran bir mekanizma olarak görür. Kast Hindistan’dan baflka tüm Uzak Do¤u toplumlar›nda da görülebilen ve Asya’n›n kolonileflmesi s›ras›nda ‹spanyol gemicilerin bu toplumsal kuruma verdikleri isimdir. Hindistan’da Sanskrit dilinde Kast kelimesinin karfl›l›¤› “varna”d›r ve “renk” anlam›na gelir. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir. özellikler Brahmin olanlar›n. Kast üyelerinin. Kölelik çok kat› kurallar› olan bir sistemdir. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). Di¤er taraftan. töre. Kashtriya (askerler). M.

yüzy›la kadar bu flekilde devam eder. E L E V kavram› ‹ZYON Sosyal Ts›n›f sosyolojik çal›flmalarda çok çeflitli kuramlarla aç›klanmaktad›r. Ancak di¤er sistemlerde unvan. Bir kiflinin sosyal s›n›f›. çal›flma yaflam›nda kifliler aras›nda ald›klar› ücret. bunu da AMAÇLARIMIZ kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. yetkileri ve yükümlülükleri ile birlikte bir soyluya verilir. Sosyal s›n›f kifliler aras›nda özellikle maddi kaynaklar›n mülkiyeti ve kontrolü gibi ekonomik temelli farkl›l›klara dayan›r. ‹NTERNET Sosyal bir s›n›fa ait olma durumu aileden miras al›nan ve yasal veya geleneksel bir temele oturmaz. sayg›nl›k. ekonomik A P Sosyal s›n›f› kaynaklara ayn› uzakl›kta veya yak›nl›kta olan. meslekleri aç›s›ndan farkl›l›klar vard›r. Sosyal s›n›flar daha çok formal iliflkiler içinde belirlenir. dikey ve yatay toplumsal hareketlilik olas›l›¤› vard›r. 2001: 282). pazar yeri giÜfiÜNEL‹M bi sosyal gereksinimlerini karfl›lamak ve bir kurakl›k durumunda aç b›rakmamaktan sorumludur. yüzy›ldan 14 . vergileri toplamaktan ve geSIRA S‹ZDE rekti¤inde kral›n hizmetine sunacaklar› bir ordu yetifltirmekten sorumludur.144 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. Örne¤in. toplumsal yaflam tarzlar› ve tercihlerinin birbirine benzedi¤i. Feodal sistem. Bunlar: 1. ölüm. Serfler ise toprakta çal›fl›p vergilerini ürün olarak vermek ve askerlik görevlerini yerine getirmekleDsorumludur. soylular. serfler ve din adamlar›d›r. Buradan anlafl›laca¤› gibi çeflitli aç›klamalar olmakla beraber. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. Her toprak parças› yasal hak ve görevleri. Sosyal s›n›flar herhangi bir kanunla veya dinsel bir aç›klama ile yap›lanmaz. Di¤er toplumsal tabakalaflma biçimlerinde ise eflitsizlikler daha çok bireyler aras› hak ve görev ilifl- . K ‹ T. 2. Öte yandan sosyal s›n›f sisteminin di¤er sistemlerden baz› farklar› vard›r (Giddens. Tabakalar aras› yukar› ve afla¤›. Bu sistem içinde üç temel grup. Serfler ise kendi yaflamlar›n› sürdürebilmek için soylulardan üzeS O R U rinde üretim yapabilecekleri bir toprak parças›n› alabilmek hakk›na sahiptir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Sosyal S›n›flar SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal s›n›flar di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevkii/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u. Soylular bu toprak parças› üzerindeki üretimden. büyük bir topluluk kesiti olarak tan›mlayabiliriz. üyelerinin siyasi güç ve iktidara eriflebilirli¤i.15. yine içine do¤ulan konum önemli olmakla beraber. çal›flma flartlar›. Bu toprak da soylu derebeyi taraf›ndan üzerinde yaflamakta olan serf aileleri aras›nda topra¤›n ekilmesi amac› ile da¤›t›l›r. yüzy›ldan sonra feodalite çeflitli faktörlere ba¤l› olarak çözülmeye bafllar ve 18. Ancak 15. 4. geleneksel ve kültürel kurallar gibi ekonomik olmayan farkl›l›klar daha önemlidir. Bu kuramlara altta de¤inece¤iz. yüzy›ldan sonra Kapitalizme geçifl ile beraber bu sistem sona erer. sosyal s›n›flar daha çok “modern” ve sanayileflmifl toplumlarda ortaya ç›kt›¤› kabul edilen bir eflitsizlik biçimidir. D ‹kral K K AT soylular .serfler aras›ndaki “karfl›l›kl› haklar ve sorumluluklara” dayanan bir sistemdir. bir ölçüde de “kazan›lm›fl” bir konum olmaya izin verir. bilgi ve becerileri. Bu sistem 9. Öte yandan soylular serflerin do¤um. Farkl› s›n›flar aras› evlilik daha yayg›n ve herhangi bir resmî veya dinî k›s›tlanma yoktur. 3.

etnik köken. 1980 sonras›nda ki eflitsizlik tarD‹KKAT t›flmalar›nda ise “sosyal s›n›f” kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri. bölgesel farkl›l›k gibi birçok nedene ba¤l› olarak kendi farkl›laflD ‹ K K içinde AT t›¤›n› da göz önünde bulundurmak gereklidir. Do¤al olarak köylülü¤ün de kendi içinde toprak sahibi olup olmama. Fransa ve Almanya’da ekonomik paralel T Egeliflmelere LEV‹ZYON olarak yaflanan. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹nsanl›k tarihi içinde kaç tabakalaflma sistemi sayabilirsiniz? SIRA S‹ZDE Karl Marx (1818-1883) ve Max Weber (1864-1920) eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri S O R U içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r.‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. tercihler. Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet. Orta S›n›f . sahip oldu¤u topra¤›n büyüklü¤ü. sanayici veya üst düzey yönetici konumunda toplumda kaynaklara sahip veSIRA S‹ZDE konumunya kontrol edebilen grup. Ancak hâlen nüfusun % 25’i köylerde yaflamakta ve köy hem kentsel yaflam biçimlerini. kültürel dönüflümleri AMAÇLARIMIZ büyük ölçüde etkilemektedir. yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur. En büyük eseri olan Kapital’in (Das Capital) üçüncü cildi üzerinde çal›fl›rken “Sosyal s›n›f nas›l oluflur?” K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . ›rk. Öte ‹yandan Marx’›n sosyal s›n›flar üzerinde yazd›¤› bir eser veya bölüm yoktur. Bu deneyimlerine ba¤l› olarak Marx. devlet görevlileri. genellikle imalatta çal›flan iflçiler.beyaz yakal›. masa bafl› ifl yapan da çal›flanlar. Türkiye’de sanayileflme sürecinde h›zla geliflmekte olan toplumlardan olup köylülükle geçinenSIRA kitleler giderek azalS‹ZDE makta ve kentlere büyük oranlarda göçle beraber köyler boflalmaktad›r. 1995. veya köleler ve efendiler veya üst alt kastlara ait olan kifliler aras›ndaki gibi).6. Ünite . Bunlardan baflka sanayileflmekte olan ve tar›m sektörünün hâlen güçlü oldu¤u toplumlarda birde köylülerden bahsetmek S O R U gerekmektedir. D Ü fi Ü N E L ‹ Mdevlet görevinde daha alt ücretli ifllerde çal›flanlar. [Üçüncü bask› 2009]) kitab›n› okuyabilirsiniz. profesyonel mesleklere sahip olanlar. iflledi¤i ürün. Marx ayn› zamanda o dönem ‹ngiltere.gayrimenkul ve menkul sahipli¤i. iflveren. el eme¤i ile çal›flanlar. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim AMAÇLARIMIZ farkl›l›klar›.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 145 kilerine dayan›r (soylular ve serfler. yaflam stratejilerini ve hem de de¤erleri. çal›flmalar›nda ‘sosyal s›n›flar’ ve ‘toplumsal eflitsizlik’ NTERNET kavramlar›n› kuramlar›n›n bel kemi¤i olarak kullanm›flt›r. tercihleri. ‹ T A P ‹stanbul ve Türkiye’de s›n›flarla ilgili olarak daha ayr›nt›l› bilgi için KorkutKBoratav’›n Anadolu’dan S›n›f Profilleri (‹stanbul:Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. Alt S›n›f mavi yakal›. de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› kuvvetle idSIRA S‹ZDE dia edilmifltir. pazarla bütünleflmifl olup olmama. Sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl toplumlarda genellikle üç sosyal s›n›ftan söz etmek mümkündür: Üst S›n›f . TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ‹NTERNET 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M ‹N T‹ M DT ÜE fiR ÜN NE EL S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Karl Marx Almanya’da do¤up yaflam›n›n büyük bölümünü ‹ngiltere’de geçirmesi Marx’› ‹ngiliz sanayileflmesini ve iflçi s›n›f›n›n do¤uflunu izleme flans› verilmifltir. liberalleflme ve bireysel özgürlük gibi konular› çözmeye çal›flan siyasi hareketler ve dönüflümlerin ço¤unun içinde bizzat yer alm›flt›r. Daha sonra 1950’de Amerika Birleflik Devletleri’nde ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal. tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n.

fabrikalara. sermaye sahibi burjuva . Bu tür tan›mlar sadece bir tür kategorilefltirmedir. “orta s›n›f” ve “alt s›n›f” kavramlar› Marx’›n s›n›f tan›m› d›fl›ndad›r. Marx’a göre sosyal s›n›flar basitçe gelir farkl›l›klar›na.146 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Mülkiyet iliflkileri: S›n›flar›n yaflamlar› sürdürmeleri için üretim yapabilmelerini sa¤layan üretim araçlar›n›n sahipli¤i ve kontrolüne olan yak›nl›k ve uzakl›¤› belirtir. makinelere sahip olan sermaye ve bu sermayenin kontrolünde olan emektir. Ne zaman ki toplumda var olan üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n geliflmesine engel olur o zaman üretim iliflkilerinin çözülüp yeni bir üretim tarz›na geçifl gerçekleflir (Marx.efendi. Almanya’daki güçlü Bismark dönemini görmüfl ve Almanya tam kendi sanayileflme hamlelerini gerçeklefltirirken izlemek flans›n› bulmufltur. Weber’in kuram› Marx’dan çok farkl› ve kendi yaflad›¤› deneyimleri daha iyi yans›t›r flekilde biçimlenmifltir. Tarihsel süreçte s›n›f ç›karlar› mücadelesi içinde oluflan s›n›flar bir yandan da kendi tarihlerini yazmakta ve kendi deneyimlerini yaflamaktad›rlar. yasal. Weber’de sosyal s›n›flar›n ço¤unlukla ekonomik temeller üzerinden belirlendi¤ini kabul etmekle beraber. tüm eserlerinin okunmas› ve incelenmesinden ortaya ç›kar›lan bir analize dayal›d›r. soylu toprak sahibi . . eserin geri kalan k›sm› tamamlanamadan hayata veda etmifltir (Marx. Tabakalaflma yaz›n›nda s›k kullan›lan “üst s›n›f”.emek gücünü oluflturan proletaryad›r. 1974). veya prestij farkl›laflmas›na göre tan›mlanmazlar. meslek gruplar›na. 1974). Mülkiyet iliflkileri içinde üretim araçlar›n›n mülkiyetini ve kontrolünü elinde tutan ancak üretici olmayan s›n›f giderek birikimini art›r›r ve zenginleflirken üretim araçlar›n›n mülkiyetinden d›fllanan ancak üretici olan s›n›f sürekli kaybeden ve ancak geçimini sa¤layabilen bir durumda kalmaktad›r. Max Weber Marx gibi Weber’de Almanya’da do¤mufl. Asl›nda kendinden önce Marx’›n yapt›¤› analizin etkisinde kalsa da her iki düflünürün analize bafllama öncüleri çok farkl› oldu¤undan. Üretim iliflkilerinin ve üretim araçlar› sahipli¤inin birbirleri ile olan bütünlü¤ü o tarihsel aflamadaki üretim tarz›n› belirler. 2001: 284). üretmeyen ancak üretilen de¤ere el koyan s›n›f› tan›mlar. Dolay›s›yla sosyal s›n›f kavram›n› nas›l anlad›¤›. Öte yandan. Tarih boyunca tüm toplumsal aflamalarda üretimdeki ifl bölümüne göre üreten ve üretmeyen iki temel s›n›f vard›r. Marx bir üretim tarz› içindeki sosyal s›n›flar› tan›mlamak için üç boyutun gerekli oldu¤u söyler. bafll›¤› at›ld›ktan sonra. Bu da çeflitli analistler aras›nda tart›flmaya yol açabilmektedir (Giddens. Sosyal s›n›flar›n yap›sal temelini mülkiyet iliflkileri oluflturur. Bu iki kavram›n birbirleri ile olan çeliflkisi ise toplumlardaki dönüflümü belirleyen temel unsurdur. yani siyasi erkin belirleyici gücünü vurgular. Bu deneyimler sayesinde s›n›flar s›n›f çeliflkisini yaflarlar (Marx. Ancak Almanya’da sanayileflmeye karfl› ç›kan güçlü toprak sahiplerine karfl›n. sanayileflme devletin sanayicilere verdi¤i destek ile gerçekleflmifltir. Tarihteki aflamalarda temel s›n›flar köle . Marx “gerçek s›n›flar” derken her s›n›f›n kendi flartlar›nda bizzat yaflad›¤› deneyimleri kastetmektedir. Birincisi. Weber’in tabakalaflma konusundaki görüflleri de bu nedenle ekonomik temeli de¤il üst yap›n›n etkisini. Üretim araçlar›: Sanayi öncesinde toprak ve topra¤›n ifllenmesi için kullan›lan aletler. 1974).serf. hukuksal üst yap› ve s›n›f bilinci. Ekonomik alt yap›. Weber’le Marx aras›nda iki temel fark vard›r. kapitalist sanayileflme sonras›nda ise topra¤a ilaveten. Bu üç düzey birbirleri ile diyalektik bir iliflki içindedir. Ayr›ca s›n›flar kendi ç›karlar› için di¤er s›n›flara karfl› mücadele verirken tarihi oluflturan tarihsel aktörlerdir. Üretim iliflkileri kavram› ise üretim sürecindeki ifl bölümüne dayal› olarak yarat›c› olan ve de¤er üreten s›n›f ile de¤erin üretimine katk› yapmayan. Marx’a göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur. Hâlbuki Marx’›n tan›mlad›¤› sosyal s›n›flar sosyal ve ekonomik yap›da ifl bölümündeki eflitsizliklere dayal› oluflan gerçek s›n›flard›r.

Güç bir grubun veya kiflinin iradesini di¤er kifli ve gruplara ra¤men gerçeklefltirebilmesi olarak tan›mlan›r. ‹flçiler vas›fl›. Bu durumda gücün bir s›n›f taraf›ndan kullan›m› olas› olur. Örne¤in. 2002: 300). Weber’in bu görüflü. Mülkiyete sahip olmak temel s›n›f farkl›l›¤›d›r. 3.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 147 ekonomik faktörlerin sadece üretim araçlar›na uzakl›k üzerinden de¤il. kifliler aras›ndaki bilgi beceri farkl›laflmas› gibi çok çeflitli faktörlere göre de belirlendi¤ini söylemektedir.6. politik partiye üyelik egemenlik ve güç getirebilecektir. Gücün meflru olarak siyasi alanda kullan›m› otoriteyi oluflturur ve egemenli¤i sa¤lar. Ancak bazen s›n›f partileri veya statü partileri olabilir. sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r. Öte yandan Weber’in tabakalaflma kuram›nda önemli olan üç kavram önemlidir: 1. yar›-vas›fl›. statü gruplar› toplumsal eylemin içinde olabilecekler. Ayr›ca her iki grubun sadece birbirlerine karfl› de¤il kendi içlerinde de farkl›l›klar› vard›r. Örne¤in. Dolay›s›yla Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram› üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r (Bendix ve Lipset. s›n›f konumu bireylerin piyasadaki ekonomik konumudur. 1947). 2. Her iki mülkiyet sahipli¤i de mülkü paraya dönüfltürerek imtiyaz ve üstünlük sa¤layabilecek güce sahiptir. Hizmet sunanlar mal sahiplerine göre daha az imtiyazl› yaflam f›rsatlar›na sahip olsalar da her grup kendi içinde daha üst veya daha alt imtiyazl› ve ayr›cal›kl› gruplara ayr›l›r. 3. . mal sahibi olan grup kendi içinde sahibi oldu¤u mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erine göre daha üst imtiyazl› veya alt imtiyazl› gruplara ayr›l›rken iflçilerde sunduklar› hizmetin vas›f düzeyine ve ücretlerine göre daha üst veya alt imtiyaz gruplar›na ayr›l›r. Zengin olmak otomatik olarak kifliye yüksek statü veya iktidar konumu sa¤lamaz. Müteflebbis olmak ve ticari yat›r›m sermayesine sahip olarak bu yat›r›mlar›n kar›ndan yararlanmak. Egemen ve üstün olma. ‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. Bu üç kavram tabakalaflman›n üç boyutunun tan›m›nda kullan›lacakt›r. Bireylerin s›n›f konumu bir anlamda yaflam f›rsatlar›n› belirler. Gerth ve Mills. ‹kincisi ise Weber sosyal s›n›flar› tabakalaflman›n sadece bir boyutu olarak görür. rantiyer olmak ve sahip oldu¤u toprak veya gayrimenkulün kiras›na sahip olmak. Ünite .1967. Sadece mal ve eme¤in karfl›l›kl› de¤ifliminin yer ald›¤› pazar iliflkileri içinde tan›mlan›r. Toplumsal eylem. Weber’e göre. Bu anlamda s›n›f de¤iflkendir ve s›n›f çeliflkisi yaratacak bir aidiyet içermez (Weber. Mülkiyet ve mal sahiplerinin eme¤e sahip olanlara göre aç›k bir imtiyaz fark› vard›r. vas›fl›l›k derecesi. Marx’tan çok farkl› olarak Weber’de s›n›fa ait olma bir güç veya siyasi egemenlik sa¤lamaz. ‹ktidar-Güç. Marx’›n birbirine z›t ve aralar›nda s›n›f çeliflkisi bulunan iki temel s›n›f anlay›fl›ndan farkl› olarak çoklu s›n›f anlay›fl›n› temsil eder. vas›fs›z olarak hizmet sunarlar ancak bu gruplar aras›nda imtiyaz fark› vard›r. ‹ki tür mal sahibi vard›r: 1. 2. Ekonomik ç›karlara ve zenginli¤e ba¤l›d›r.1948). Her iki grubun kazan›mlar›na göre yaflam standartlar› ve yaflam f›rsatlar› farkl›d›r. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. Sosyal S›n›f Weber’in sosyal s›n›f tan›m›n›n üç önemli özelli¤i vard›r: 1. Gayrimenkul sahipli¤i. Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir. Toplumsal eylem ise bir konuda benzer düflünen kiflilerin beraber bir eylem ortaya koymalar›d›r. statü ve politik partidir (Kalayc›o¤lu. 2. Bunlar sosyal s›n›f. Bireylerin yaflam f›rsatlar›n› (life chances) belirler.

Bir partiye veya sendikaya. unvan gibi prestij faktörlerine göre yap›lan ayr›flmaya karfl›l›k tan›mlanm›flt›r. ‹ngiltere’de Oxford flivesi ile konuflmak üst bir statü kriteridir. Günümüzde en çok tüketim normlar›na ba¤l› olarak bu tür statü farkl›l›klar› yaflanmaktad›r. Buna göre e¤itimli olan›n toplumsal statüsü ve prestiji di¤erine göre daha üstündür. Yine s›n›ftan ba¤›ms›z bir boyuttur. Örne¤in. . Örne¤in. Weber’de sosyal s›n›f objektif kriterlere göre ve ekonomik düzlemde belirlenirken sosyal statü subjektif kriterlere göre ve sosyal düzlemde ve tüketim içinde belirlenir. Zira statü kuramsal olarak zenginlik veya ekonomik yaflam f›rsatlar›ndan ba¤›ms›z belirlenir. Var olan dilin kullan›lan fliveleri aras›nda bir prestij farkl›l›¤› olabilir. sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r. fleref. Toplumda herkesin bir partiye üye olmas› düflünülmedi¤inden bu boyut sadece parti üyesi olanlar› kapsar. e¤itimli olmak üst bir de¤er iken e¤itimsizlik alt bir de¤erdir. Parti Weber’de parti siyasi erke ve otorite konumlar›na yak›nl›k ve uzakl›¤› belirler. giyinme. derne¤e üye olmak üye olan kiflilere toplu olarak baz› ayr›cal›klar sa¤lar. Örne¤in. Yaflam tarzlar› ve kültürel farkl›l›klara atfedilen de¤erlere göre statü farklar› ortaya ç›kmaktad›r.148 Resim 6. Sosyal s›n›flar toplumsal bir hareketin temelini oluflturamazken statüye ba¤l› toplumsal hareketler oluflabilir. Sosyal s›n›f kifliye aidiyet sa¤lamaz iken kiflinin kendi statü grubuna aidiyeti beklenir. Toplumlarda var olan kültürel kodlara göre baz› sosyal konumlara verilen de¤er ve tan›ma di¤er konumlardan üstündür. Toplumda dili kullanma. Öte yandan Weber’de önemli bir nokta zenginlik veya mülkiyet her zaman yüksek statü sa¤layacak diye bir kuralda yoktur. tüketiciler statü grubu olarak artan fiyatlara karfl› ç›karlar (Weber. En az›ndan bu kifliler karar mekanizmalar›na daha yak›nd›rlar ve al›nan kararlar› kendi ç›karlar› için etkileme flans›na sahiptir.2 ‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. Türkiye’de ‹stanbul flivesi. davranma veya belli bir gruba ait olma gibi birçok statü konumu olabilir. 1947). Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal Statü Weber’in bu kavram› toplumda flan. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. Toplumlarda meslekler aras›nda da mesleklere verilen de¤erler aras›ndaki farklara dayal› olarak statü farkl›l›¤› belirlenir.

beceri. beceri. Ancak bu S O R U katmanlar birbirleri ile etkileflime geçen insan katmanlar›d›r. Bu yüzden tabakalaflma Marx’taki gibi dönüflüme neden olmaz. ‹fllevselci AMAÇLARIMIZ okula göre toplumsal tabakalaflma. D‹KKAT Dinamik de¤il statik bir bak›fl aç›s› söz konusudur.E. ‹fllevselci okulun toplum analizi toplumun gereksinimleri kavram›ndan bafllar. TELEV‹ZYON ‹NTERNET . sosyal ve kültürel geliflme düzeyine ba¤l› olarak verili bir zamanda. Marksist ve Weberyan S›n›f görüfllerini karfl›laflt›r›n›z. AMAÇLARIMIZ teknolojik. Tabakalaflma görüflü eflitsizli¤i tarihsel ba¤lam›ndan ba¤›ms›z sadece var olan toplumdaki bir farkl›laflma olarak görür.6. deneyim ve ilgi alanlar› olan kiflilere seslerini duyurabilecekleri bir platform olabilme ayr›cal›¤›n› sa¤lad›¤› için çok kullan›lan bir kavramd›r. vas›f düzeyleri yüksektir ve bu bilgi becerilere sahip olabilen kifli say›s› azd›r. Parsons. Önemi yüksek olan bu ifllevler ya toplumun sürdürülebilmesi için büyük önem tafl›rlar ya da gereksinim duyduklar› bilgi. Dolay›s›yla bu tür bir parti. “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur. Böylece ortaya en üstten en alta kadar toplumdaki ifllevleri ve karfl›l›¤›nda beklenen becerileri s›ralayan bir sistem ç›kar. Davis ve Moore’a (1945) göre: • Toplumlarda gereksinimlerin sa¤lanabilmesi. • Ancak toplumdaki baz› ifllevler di¤erlerinden daha önemlidir. toplumun devam› ve düzenin sa¤lanmas› için K ‹ T A P gerekli olan ifllevlerdir. Bu mant›¤a ba¤l› olarak toplumsal tabaklaflma T E L E V ‹ Z Y O N toplumda eflitsizlik de¤il “do¤al” ve “kaç›n›lmaz” olarak ele al›nmas› gerekli bir farkl›laflma ortaya ç›kar›r. Buna liyakat sistemi denir. Moore Eflitsizli¤i anlatmak için toplumsal tabakalaflma kavram›n› kullanan ifllevselci okula göre toplum aynen jeolojide oldu¤u gibi farkl› katmanlara ayr›lm›flt›r. 2002: 301). K. Ancak toplumun ortaya ç›kan bu ifllevsel öncelikler s›ralamas›na göre bu yeteneklerin öncelikle bir e¤itimden geçerek bilgi. • Toplumda herkesin farkl› yetenekleri bulunur. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Yap›sal-‹fllevselci Okul-T. vas›f ve yetene¤e gereksinim vard›r. siyasi. prestij ve statü gibi kavramlar› kullanarak alt s›n›ftan üst s›n›fa kadar toplumu SIRA S‹ZDE baz› katmanlara ay›r›r. beceri ve vas›f niteli¤ine dönüflmesi gereklidir. Bu farkl›l›k toplum için olumlu ve gereklidir. Bu masraf ve fedakârl›¤› yapabilme durumuna göre kifliler toplumun kendilerine sa¤lad›DÜfiÜNEL‹M 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Toplumun gereksinimleri: O toplumdaki ekonomik. Davis ve W. • E¤itim ise kifli için bir anlamda uzun süreli ve masrafl› bir “fedakârl›k” anlam›na gelir. Tüm parçalar bütünü tamamlamak için gereklidir. iflleyiflin düzenli olabilmesi için her türlü bilgi. Ünite . Dolay›s›yla tüm bilgi ve beceriler toplumun ifllevsel önceliklerine göre bir s›ralamaya tabi tutulur. Toplumun gereksinimlerine göre de toplumdaki ifllevler belirlenir. Bu farkl›laflma sayesinde toplumda gerekli ifllevler liyakat’a (meritokrasi) dayal› bir biçimde yerine geti‹NTERNET rilir ve toplumda istikrar ile düzen sa¤lan›r.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 149 Weber’in parti boyutu da bugün siyasi yönetimlerde “çok sesli demokrasi” kavram› ile anlat›lmak istenen ve toplumda ortak ç›kar. Yap›sal ifllevselci K ‹ T A P okul toplumu analiz ederken “bütünü oluflturan parçalard›r” mant›¤› ile hareket etti¤i için bu ifllevlerin yerine getirilmesi ve gereksinimler aras›ndaki uyum çok önemlidir ve toplumda düzeni sa¤lar. sendika veya dernek üyesi olamama daha az siyasi ayr›cal›k anlam›na gelmektedir (Kalayc›o¤lu. Ayr›ca tabakalaflma gelir. • Buna ba¤l› olarak kifliler bu uzun ve masrafl› e¤itime ve fedakârl›¤a ancak bu konumlara daha yüksek ödüller verilirse hevesli olabilirler. e¤itim.

Wright’›n sosyal s›n›flar›n günümüzde nas›l alg›lanmas› gerekti¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalardan ç›km›flt›r. toplumda önemli konumlara uygun kifli say›s›n›n az oldu¤u düflüncesine de belki daha fazla say›da yetenekli kifli var ama ellerine f›rsat geçmedi¤i için ortaya ç›kam›yorlar diyerek karfl›l›k verilmektedir (Kalayc›o¤lu. Marx’›n s›n›f kuram›n› modern topluma uyarlarken ortaya ç›kan ara katmanlar› Marx’tan farkl› olarak bir s›n›f olarak görmektedir. otorite ve ‘sömürü’ iliflkilerine göre tan›mlayarak Amerika için bir ‘s›n›f haritas›’ ortaya ç›karmakta ve bu kriterlerle her ülke için benzer bir çal›flman›n yap›labilece¤ini savunmaktad›r (Wright. Bu tart›flma Türkiye’de ücret ve maafllar aras›ndaki dengesizlik tart›flmalar›n› veya “ifle göre adam de¤il. Dolay›s›yla Davis ve Moore toplumsal tabakalaflman›n bu anlamda olumlu katk›lar› oldu¤unu öne sürer. E. 1985). toplumun devam›n› ve bütünlü¤ünü sa¤lama gibi duygular yarat›r. Ayr›ca Wright. Ayr›ca bu kurama göre kifliye e¤itim verilmeli ve bu kiflinin de fedakârl›¤›n›n karfl›l›¤›n› almas› sa¤lanmal›d›r. Örne¤in. bu önem s›ras›n›n objektif olarak yap›lamayaca¤› nedeni ile karfl› ç›k›lmaktad›r. bu . pahal› ve farkl› yetenekler isteyen bir farkl›l›k varsa bireyler kendi durumlar›na göre karar vererek bu e¤itime devam eder. Örne¤in. adama göre ifl” uygulamas› elefltirilerini akla getirmektedir. • Bu ödüllendirme sistemi üzerinde toplumun de¤erler sisteminde oluflmufl herkesin farkl› oldu¤u ve herkesin ayn› ifli yapamayaca¤› üzerine. küçük burjuva da kendi bafl›na s›n›f olma özelli¤i kazanm›flt›r. beceri gereksinimine göre ve gerekli fedakârl›k ölçüsünde ödüller belirlenece¤i için toplumda eflit olamayacak olan bir ödüllendirme sistemi olmak zorundad›r.150 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ¤› f›rsatlardan ne kadar yararlanabileceklerine karar verirler. E¤er toplumlarda kilit konumunda olan ve büyük sorumluluk isteyen görevleri dolduracak do¤ru insanlar› özendirecek bir ödül mekanizmas› yoksa o toplumlarda istikrar ve sa¤l›kl› bir toplumsal düzen sürdürülmesi olanakl› de¤ildir. lise mezunu olmak ile üniversiteye gitmek aras›nda herkesin raz› olamayaca¤› veya karfl›layamayaca¤› çok uzun. • Bu yüzden toplumlarda her toplumsal konumun e¤itim ve bilgi. Ayr›ca. toplumda baz› konumlar›n di¤erlerinden önemli oldu¤u fikrine. O.bir uzlaflma (value consensus) vard›r ve bu durum eflitsizlik olarak de¤il farkl›l›k veya ifllevsel bir tabakalaflma olarak alg›lan›r. Bu durum bireylerde konumlar›na yönelik bir çeliflki. kontrol ve mülkiyet. Wright Yeni say›labilecek tart›flmalardan olan 1980 sonras› daha çok önem kazanan bir baflka görüfl ise E. 2002:310). Ancak sonunda toplumda o e¤itimin sa¤layabilece¤i konuma ve bu konuma verilen ödüle raz› olurlar. O. Wright. toplumlar›n devam› ve yeni konumlar›n gereklerini yerine getirecek ama toplumlarda az bulunan yetenekli kiflilerin bu görevleri kabul edebilmesi için gerekli ve kaç›n›lmazd›r. 1976. Onlar için toplumsal tabakalaflma. Örne¤in. Wright. Marx’›n iki s›n›fl› yap›s›na ilaveten. topluma yararl› olma. memnuniyetsizlik duygusu de¤il tam tersine bir bütünün parças› olma. Sonunda her birey kendi karar› ve gerekli e¤itimi gerçeklefltirdi¤i ölçüde toplumda bir konuma sahip olur. Yine bu önerme Türkiye için özellikle üniversiteyi bitirip iflsiz kalan gençler örne¤ini hat›rlatmaktad›r. Davis ve Moore’un bu yaklafl›mlar› baz› yönleri ile elefltiriye aç›kt›r. Wright ilk çal›flmas›nda 1979’da Amerika’da tabaka/s›n›f analizlerinde kuram›n ihmal edildi¤i ve Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanarak yeniden düflünülmesi gerekti¤ini savunmufltur. Wright farkl› s›n›flar› aralar›ndaki üretim.

sosyal ve siyasi aç›dan geliflmifl say›lan bir toplumda tüm bireylerin bir evvelki nesile göre yukar› hareketlilik yapmalar› beklenir. güç ve iktidar kavramlar› kullan›lmaktad›r.ifllevci okul ve Weberyan okulun toplumsal tabakalaflma konusuna yapt›klar› bir baflka katk› da “Toplumsal Hareketlilik” kavram›d›r. Afla¤›ya do¤ru hareketlili¤in daha yüksek olmas› ise o toplumda ekonomik geliflmenin eksik oldu¤u. yar›-hünerli iflçili¤in çok azald›¤›. toplumsal hareketlili¤in iki farkl› formu vard›r. Her iki kuramda kapitalist toplumlar› inceledikleri. teknolojik geliflmelerin toplum . Toplumsal konum bireyin toplumda kendisine verilen f›rsatlar› de¤erlendirerek e¤itimle ve fedakârl›kla kazand›¤› (ascriptive) konumdur. yer de¤ifltirmeyi toplumsal hareketlilik olarak adland›rm›fllard›r. 1963). Glass. ‹ngiltere’de 1954’te D. Bir kiflinin yaflam süresi boyunca nesil içi (intragenerational). toplumdaki geliflmifllik düzeyi ölçülmeye çal›fl›l›r. Toplumsal hareketlilik ile ilgili ilk çal›flmalar. Toplumsal hareketlilik kavram› bireylerin ‘babadan o¤ula’ olarak tan›mlanan. Savafl›n etkileri geçti¤inden ve toplumda ekonomik geliflme sa¤land›¤›ndan kol eme¤i ile çal›flan ve en alttaki kategori olan hünersiz. 1. 1980). üniversite mezunu iflsizlerin yayg›n olmas› vb. ‹ngiltere’de yukar› hareketlili¤in oran›n› düflük bulmufl. ayr›ca üst tabakadan ailelerin çocuklar›n› ayn› konumda tutamad›klar›n› ve bu çocuklar›n yaklafl›k % 50’sinin afla¤› hareketlilik yaparak babalar›na göre konum kaybettiklerini ortaya ç›karm›flt›r. Toplumsal hareketlilikte iki olas›l›k vard›r: Nesiller aras› yukar› dikey hareketlilik ve afla¤› dikey hareketlilik. ücreti daha yüksek. yani kendi ilk ifline bafllad›¤›ndan son ifline kadar yapt›¤› tüm kazan›mlar› anlatan hareketlilik 2. Bir kiflinin kendi ailesine k›yasla yapt›¤› kazan›mlar› anlatan. ayr›ca yönetim ve karar verme kademelerine yak›nl›¤› ile de kol eme¤inin önüne geçmifltir. Toplumsal Hareketlilik Yap›sal .). Ekonomik.6. demografik yap› ile var olan toplumsal konumlar aras›nda uyumsuzluk oldu¤u (nüfus art›fl›n› karfl›layacak say›da pozisyon olmamas›. Daha sonra 1980’de J. yeni f›rsatlar›n yarat›lmad›¤›. f›rsatlar›n aç›k ve herkes taraf›ndan ulafl›l›r olmad›¤›. ifl konumu ve otoriteye yak›nl›k gibi kriterlere göre bu s›n›flara kat›lamayacak ara s›n›flardan da (contradictory class locations) bahsetmifltir. masa bafl› ifl. Buna göre beyaz yakal› iflçilik. bu toplumlara özgü çoklu s›n›f konumlar›n› kabul ettikleri ve kapitalist toplumun “tüm bireylere eflitlik de¤ilse bile f›rsat eflitli¤i sunan ‘aç›k toplumlar’” oldu¤u fikrinden hareketle farkl› toplumsal konumlar aras›ndaki geçiflkenli¤i. Goldthorpe’›n Oxford Toplumsal Hareketlilik Projesi’nde mesle¤e endeksli bir s›n›f/tabaka çal›flmas› yap›lm›flt›r. Toplumsal hareketlilik çal›flmalar›nda daha çok Weber’in statü. nesiller aras› (intergenerational) hareketlilik. temiz ifl ve statüsü daha yüksek bir ifl konumu olarak yorumlanm›fl. Glass’›n bafllatt›¤› ve bir hareketlilik analizi gelifltirme amac›na yönelik olarak bafllayan çal›flmalard›r (Glass ve Hall. Bunun nedeni ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda ortaya ç›kan savafl›n ekonomik etkilerinin insanlar›n yaflam›na ve kazan›mlar›na etkisidir. Ünite . Bunlara ilaveten. kol eme¤i yerine kafa eme¤i kullanan. Bu da o toplumdaki ekonomik. Kapitalist toplumlarda bireyin bu kazan›mlar› ile babas›ndan (ailesinden) daha farkl› ve tercihen daha üst bir konuma gelece¤i varsay›l›r ve aradaki farka bak›larak toplumdaki f›rsatlardaki yayg›nl›k.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 151 üçlü s›n›f yap›s› yan› s›ra mülkiyet. liyakat sisteminin (meritokrasinin) ifllemedi¤inin göstergesi olarak kabul edilir. öte yandan orta gruptaki beyaz yakal› iflçilik ve teknisyen grubunun çok artt›¤› görülmüfltür (Goldthorpe. kiflinin babas›na göre toplumsal konumundaki de¤ifliklikleri aç›klamak için kullan›l›r. toplumsal.V.

toplumda her zaman aktif iflgücü içinde yer almayan ancak potansiyel ifl gücünü oluflturan gruplar› kapsam d›fl› b›rakmas›. Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi. Mavi yakal› babalar›n o¤ullar› art›k yönetici kademelerine gelebilmektedir. Goldthorpe buradan devamla. ekip biçilen ürünler. 2002: 313). 2000). iflçiler aras›nda farkl›laflman›n oluflmas› (Sennett. 1998) ve benzer flekilde ifl dünyas›nda yönetim ile mülkiyet aras›nda bir bölünme yaflanmas› tart›fl›lmaya baflland› (Harvey. Boratav’›n çal›flmas› ölçek gelifltirme yönünde ilk çal›flmad›r (Kalayc›o¤lu. siyasi partilere ve sendikalara karfl› tutumlar›n› inceleyerek 1980’lerde Avrupa’daki sa¤ ve muhafazakâr partilere yöneliflin nedenlerini irdeler. emek gücünün becerisinin ve dolay›s›yla iflyerinde inisiyatifinin almas›. özellikle hane reisinin meslek statüsü üzerine yo¤unlafl›p hanelerde art›k giderek önemli bir gelir getiren kad›n eme¤ini yok saymas›d›r. Türkiye’de toplumsal s›n›flar/tabakalaflma konusunda yap›lan çal›flmalarda daha çok 1960-70 döneminin özelli¤ini yans›tan tarihsel ve siyasi geliflmeler a¤›r basm›flt›r. Mesle¤e dayal› statü endekslerine en çok yöneltilen elefltiriler aras›nda mesle¤in kiflilerin ellerindeki sermaye. Kentsel s›n›flar›n tan›mlanmas›nda en çok meslek ve meslekteki mevki. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflmesi. 1980’lerle birlikte çal›flma yaflam›n›n de¤iflmesi.152 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar katmanlar› üzerinde etkisini göstermektedir. köylerin suya ve yola yak›nl›¤› uzakl›¤› gibi birçok faktörü kullanarak yap›lan çal›flma dört köydeki farkl› geliflme olanaklar›na ba¤l› olan toplumsal tabakalaflma biçimlerini anlatmaktad›r. k›rsal s›n›flar›n tan›mlanmas›nda ise toprak mülkiyetlerinin flekli ve büyüklü¤ü ana kriterleri oluflturmufltur. Türkiye’nin tar›msal yap›s›na uygun olarak Çukurova’daki 4 köyde karfl›laflt›rmal› olarak tar›mdaki toprak sahipli¤i. TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR Sosyal S›n›f. 1970’de K›ray ve Hinderik’in çal›flmas› Çukurova’da dört köyü tabakalaflma aç›s›ndan karfl›laflt›rmaktad›r. Sonuç olarak s›n›f/tabakalaflma ve hareketlilik analizlerinde bugün gelinen noktada sadece meslek kategorilerinin kullan›ld›¤› görülmektedir. köylerin pazara aç›l›p aç›lmad›¤›. Daha sonra bu s›n›flar›n ekonomik koflullara karfl› nas›l savunma stratejileri gelifltirdiklerini irdelemifltir. Öte yandan. köyde yaflayanlar›n geçimlerini kazanma biçimleri (tar›m iflçisi veya küçük toprak sahibi). topra¤›n verimlilik düzeyi. mal ve tafl›nmazlara ait mülkiyet konumlar›n› belgelemekten uzak oluflu. Bu çal›flmalar öncelikle Türkiye’nin iflçi s›n›f› tarihi’ni yazmaya yönelmifllerdir. . fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› (post-fordist) ifl süreçlerine b›rakmas›. siyasi yaflamda sosyal refah devletinden vazgeçilmesi ve toplumda herkesin kimseden destek almadan art›k kendi ayaklar› üzerinde durabilece¤i ve refah ödemelerinin zaten çok fazla büyümesi nedeniyle art›k devlet taraf›ndan karfl›lanamayaca¤› savlar› da önemli bir dönüflüme neden oldu. özellikle geniflleyen orta s›n›flar›n/katmanlar›n siyasi görüfllerini. 1995’te Boratav’›n çal›flmas› 1991-1992 aras›nda geliflen ekonomik koflullar›n toplumsal s›n›flar› nas›l etkiledi¤i sorusundan yola ç›karak önce k›rda ve kentteki s›n›flar› tan›mlamaktad›r.

etnik köken.6. iyi bir restoranda yeme¤e gitmek. Bu yeni toplumda ise art›k ekonomik SIRA S‹ZDE yaflam.3 Günümüzde iflçilik kol eme¤inden çok belirli vas›f ve beceri gerektiriyor. ev eflyalar›n› yenilemek ve genelde ifl yaflam› d›fl›ndaki yaflama önem vermek tipik davran›fl örnekleridir. Böylece 1980 öncesinin ifl yaflam› odakl› iflçili¤i gitmifl. Bu nedenle sosyal s›n›f kavram›na D Ü fi Ü N E L ‹ M iliflkin tart›flmalarda bir dönüflüm geçirmifl ve toplumsal cinsiyet. SIRA S‹ZDE Burada s›n›f tart›flmalar›nda önemli bir tart›flma ortaya ç›km›flt›r. 2000’lere gelindi¤inde art›k sosyoloji eflitsizlik ve tabakalaflma çal›flmalar›nda en çok a¤›rl›k kazanan tart›flmalar sosyal s›n›f. Bir kere bu iflçilik art›k tüm zamanlar›n› ifl yerinde ve iflten sonra ifl arkadafllar› ile geçirmek istemiyor. siyaset ve sosyal yaflam de¤iflmek zorundad›r. yeni markalar sat›n alarak giyim kuflam›na dikkat etmek. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› S O R U s›ra önem kazanm›flt›r. becerisi artan ve dolas›yla yaflam standard› yükselen bir iflçilik var ve bu iflçilik Marx’›n zaman›nda bahsetti¤i kol eme¤inden çok farkl› özellikler tafl›yor. Art›k günümüzde zenginleflen. yerine tüketim odakl› bir yeni toplum gelmifltir. toplumsal cinsiyet ve etnik köken kimliklerinin ile orT E L E Vkesiflmesi ‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . sa¤l›kl› yaflam için spor yap›p hep “fit” gözükmek. Örne¤in. 1980’ler sonras›nda sosyal s›n›f kavram› iliflkin tart›flmalar bir dönüflüm ve topD ‹ K Kgeçirmifl AT lumsal cinsiyet. Yeni iflçilerin istedi¤i ifl sonras› vakitlerini ailesi ile veya farkl› kiflilerle geçirmek ve baz› yeni bofl zaman faaliyetlerine yönelmek. Bu bofl zaman faaliyetlerinin daha çok yöneldi¤i alan ise tüketim alan› olmufltur. Bu yeni toplumda eskiden oldu¤u gibi ifl odakl› bir s›n›f kimli¤i insanlar aras›ndaki eflitsizlik ve farkl›l›klar› ortaya koymaya yeterli olmamaktad›r.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 153 Resim 6. Bir grup sosyal s›n›f kimli¤inin hâlen geçerli oldu¤u ve terk edilmemesini savunurken AMAÇLARIMIZ di¤er bir grup ise s›n›f kimli¤i kavram›n›n tabakalaflma tart›flmalar›nda yetersiz kald›¤›ndan ç›karak toplumda daha çok önem kazanan yeni kültürel kimliklere dayal› eflitsizK ile ‹ T kültürel A P likleri çal›flmaya yönelmifllerdir. Ünite . Bir grup ise sosyal s›n›f kimli¤i kimliklerin kesiflti¤i iddias› ile yeni tart›flmalar yürütmüfllerdir. etnik veya ›rka dayal› köken. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazanm›flt›r.

çok vas›fl› bir gruptur. bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›ft›r. . Örne¤in. Bu nedenle eflitsizlik tart›flmalar›nda toplumsal cinsiyete dayal› eflitsizlikler çok önemli bir yer tutmaktad›r. zevkler. daha rafine ve incelikli katmanlarda kad›n/erkek olman›n veya bir etnik kökene ait olman›n sosyal s›n›f›n üstüne neler katt›¤›n› görebilmemizi sa¤lam›flt›r. Orta s›n›f. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. daha derin eflitsizlikler ortaya ç›karmaktad›r. Toplumlarda yeni yaflam.) eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. 2004). Di¤er bir örnek. göçmen ve farkl› etnik kimliklerden olmalar› ile anlafl›lmal›d›r (Kastoryano. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslek alanlar› (enformasyon teknolojileri. kafa eme¤i. Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f Tüketim odakl› yeni toplum biçiminin ortaya ç›kard›¤› baflka bir kavram ise iflçili¤in esas faktör olarak çal›fl›ld›¤› dönemlerde fazla üzerinde durulmayan ancak 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›ft›r.154 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar taya ç›kan eflitsizliklerdir. inisiyatifi yüksek. Avrupa’da göçmen iflçilerin sosyal yaflamdan d›fllanmas›n›n ve çal›flma yaflam›nda en alt statüde ifller almalar›n›n nedeni sadece iflçi olmalar› ile de¤il. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen. reklamc›l›k. Orta s›n›f kendini “iflçi” görmeyen. yeni aktör orta s›n›f taraf›ndan art›k farkl›l›klar›n tasarland›¤› bir gösteri dünyas› olarak yeniden yap›lanmaktad›r. yöneticilik. üst düzey e¤itimli. kendini iflçiden farkl›laflt›ran bir gruptur. medya ve iletiflim sektörü vb. en alt ücretli ve güvencesiz iflleri yapmakta en alttakiler olmaktad›r. Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. iflletmecilik. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. stiller. Burada önemli olan insanlar›n yaflam›nda bu kesiflmenin ne gibi yeni eflitsizliklere neden oldu¤unu anlamakt›r. marka kullan›m› olarak belirlenir. Orta s›n›f›n en önemli özelli¤i iflçi s›n›f›ndan farkl› olarak kendi içinde heterojen olmas›d›r. profesyonel. ‹maj ve kiflinin kendine bir “tarz” edinmesi gündelik yaflamda önemli bir faktör olur. tek tip olamayan hatta buna karfl› olan. ‹flçi s›n›f›n›n hiç bu flekilde bir davran›fl› yok iken orta s›n›f için gündelik yaflamda en önemli konu bu farkl›l›¤›n gösterimidir. “kad›n” olmak ve “siyah” olmaktan da kaynakland›¤› ve hatta üçlü bir etki yaratt›¤›n›n yeni kavramlarla gözlenmesi daha olas›l›kl› hâle gelmifltir (Anthias. 2005). tasar›m ve grafik. Buradan anlafl›ld›¤› gibi art›k toplumsal eflitsizlik kavram› sosyal s›n›flar anlay›fl› ile herkesi homojen oldu¤u varsay›lan tek bir s›n›fta toplamak yerine. toplu s›n›f davran›fllar›na. siyah bir kad›n›n ifl yaflam›nda kendi durumuna özgü yaflad›¤› eflitsizliklerin sadece iflçi olmaktan de¤il. yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) fleklinde adland›r›l›r. toplumdaki en alt statüde. Orta s›n›f› oluflturan bireyler çok farkl› özelliklere sahiptir ve bu farkl›l›klar›n› da özellikle öne ç›karmak yani bir birlerine benzememek isterler. s›n›f analizlerinde kullan›lan meslek s›ralamalar›nda ve toplumsal tabakalaflma kategorilerinde “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. Belli bir toplumsal cinsiyet veya etnik veya ›rk kimli¤i insanlara var olan s›n›f eflitsizliklerinin üstünde ve onlar›n etkisini katlayan. ‹nsanlar toplumsal cinsiyet veya etnik köken kimlikleri ile d›fllanmakta. otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen.

Yeni paradigmaya göre s›n›flar araflt›rmac›lar taraf›ndan doldurulan nesnel ve bofl kategorilerden ziyade bireylerin sosyal pratikleri ve sembolik araçlar› arac›l›¤›yla infla olunan bir de¤iflkendir. Ancak toplumsal eflitsizliklerin derinleflerek devam etti¤i bir dönemde s›n›f kimliklerinin net bir biçimde gözlemlenemiyor oluflu. Bu yaklafl›mlar. al›flkanl›klar›m›z›. . zevkler ve marka kullan›m› olarak belirlenir Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik Geleneksel s›n›f teorilerini. bu yeni yaklafl›m›n günümüz toplumunu analizinde karfl›laflt›¤› en temel sorun olarak gösterilmektedir. Bir baflka deyiflle s›n›f›n izleri kolektif hareketlerde de¤il.6. çeflitli aç›lardan elefltiren ve s›n›f analizlerinde kuramsal ve kavramsal yenili¤in gereklili¤ine ça¤r› yapan yeni yaklafl›mlar sosyolojide “kültürel dönüfl” (cultural turn) olarak isimlendirilmifltir. stiller. gündelik yaflant›m›z›. kolektif hareketlerde somutlaflan geleneksel s›n›f tan›mlar›yla ölçüldü¤ünde s›n›f fark›ndal›¤›n› ve bilincini gözlemlemek mümkün de¤ildir çünkü toplumsal s›n›flar kolektif hareketler ve kümelenmeler arac›l›¤›yla somutlaflamamaktad›r. 2000: 40). de¤erlendirme flemalar›m›z› içeren bireysel alanlarda aranmal›d›r. bireysel kimliklerin s›n›f süreçleri ile nas›l flekillendi¤ini sorunsallaflt›rarak çal›flmalar›n odak noktas›n› kolektif s›n›f kimliklerinden s›n›flaflan bireysel kimliklere tafl›m›flt›r. Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. Savage’a göre.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 155 Resim 6. Bu yeni paradigma s›n›f kimliklerini kolektif olarak tan›mlamak yerine. Bu yeni paradigmaya göre öncelikle geleneksel çal›flmalardaki k›s›tl›l›klar› aflmak için ekonomik alan ile sosyal alan›n karfl›l›kl› kurdu¤u iliflkiye odaklanarak kimliklerin ve kiflilerin özel ilgilerinin. yukar›da aç›klad›¤›m›z geleneksel s›n›f teorilerine çeflitli elefltiriler getirmektedirler.4 Orta s›n›f› oluflturan bireyler farkl›l›klar›n› öne ç›karmak ister. ‹flte bu tart›flma sonucunda Savage ve di¤er baz› akademisyenler “sosyal s›n›fa ba¤l› kolektif bir bilinç oluflmuyorsa ve s›n›f kendi bafl›na kolektif bir bilinç yaratm›yorsa niçin hâlâ s›n›f `kültürel dönüfl` paradigmas› için aç›klay›c› bir de¤iflken olarak önemlidir?” sorusunu sormaktad›rlar. be¤enilerinin. ‹ngiltere’de. farkl›l›klar›n›n yak›ndan araflt›r›lmas› gerekmektedir. Savage`in ‹ngiltere`de s›n›f kimli¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalar›ndan ç›kard›¤› sonuçlarda s›n›f›n de¤iflen deneyimlenme biçimine iflaret etmektedir. Ünite . Ancak grup aidiyetlerinin temel kayna¤› olmaktan uzak ve salt ba¤lamsal bir s›n›rl›l›k içinde olsa bile bireylerin kendilerini bir s›n›fa mensup olarak tan›mlad›klar› gözlemlenmifltir (Savage.

156 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› Yukar›da belirtti¤imiz gibi 1980 sonras›nda sosyal bilimlerde uzunca bir süre ihmal edilen tüketime olan ilginin artmas›. Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r. Bourdieu. e¤itim de¤iflkenlerinin yerini almas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Bourdieu’den (1989) gelmifltir. bunun yan›nda veya alternatif olarak yafl. bar›nma yoksullu¤u ile beraber davran›flsal ve toplumsal iliflkiler aç›s›ndan sorunlara yol açabilecek bir konumda olmas› durumunu anlatmaktad›r. kültürel sermaye (kiflinin eriflebildi¤i e¤itim. sosyal sermaye (kiflinin sosyal iliflki a¤lar›). sembolik sermaye (kifliyi etkileyen de¤erler. toplumsal cinsiyet. Bu durumda daha yayg›n kullan›lan “mutlak yoksulluk” daha çok bireylerin fiziksel yaflamlar›n› sürdürebilme hedefine yönelikken “göreceli yoksulluk” bireylerin di¤er kesimlere görece olarak yaflama standartlar›n› karfl›laflt›rmaktad›r. Göreceli mahrumiyet: (relative deprivation) Alt gelir gruplar›na ait kesimlerin daha üst konumda olan›n çok fazla göz önünde olan yaflam biçimlerinden etkilenmesini ve karfl›laflt›rd›¤›nda kendini mahrum hissetmesini aç›klayan bir kavramd›r. sanayileflmenin gerilemesi. Her çal›flma yoksullu¤u farkl› tan›m ve ölçeklerle çal›flmaktad›r. Bunlardan en yayg›n olan› yoksullu¤u mutlak yoksulluk (absolute poverty) veya göreceli yoksulluk (relative poverty) gibi iki kategoriye ay›rarak incelemektir. Dünyada giderek sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan vazgeçilmesi. teknoloji ve sanayide ortaya ç›kan yenilikler s›n›f/tabaka terimlerinin ve tabakalaflma kavram›n›n yeniden ele al›nmas› tart›flmalar›n› getirmifltir. Eflitsizlik ve yoksulluk iliflkisini anlamak için önemli olan bir baflka kavram ise kent yoksullar› kavram›d›r. gelir. normlar) gibi dört yeni de¤iflkenin eski s›n›f analizlerindeki meslek. çeflitli nedenlerle tarihsel ve co¤rafik olarak belirlenmifl asgari bir geçim standard›n› sa¤layabilecek yeterli kaynaklara ve konuta ulaflamamas›. Art›k s›n›f/tabaka terimlerinin sanayi sonras› toplumlardaki geliflmeleri aç›klamaktan yoksun oldu¤u. de¤iflen yaflam standartlar›. boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir. Mutlak yoksulluk daha çok refah devleti politikalar›nda gelir da¤›l›m› ve tüketim harcamalar› hesaplamalar›na dayal› olarak somut ve ölçülebilen kriterlerle tan›mlanmakta ve kullan›lmaktad›r. Bu tart›flmalara önemli bir kuramsal katk›da P. kaliteli e¤itime. bilgi olanaklar›). hobiler. iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri. konfora ve yaflam koflullar›na sahip olman›n olanaks›z veya son derece k›s›tl› hâle gelecek kadar yetersiz kalmas›” fleklinde tan›mlamak da mümkündür. Mutlak yoksulluk hanelerin veya bireylerin asgari geçim standard›n›n alt›na düflmesini ve hesaplanm›fl yoksulluk s›n›r›n›n alt›na düflenleri tan›mlar. bofl zaman al›flkanl›klar› gibi farkl› zevklere hitap edebilen konular›n çal›fl›lmas› gerekti¤i üzerinde durmakta ve ekonomik sermaye (kiflinin elindeki maddi olanaklar). Göreceli yoksullu¤u “maddi kaynaklar›n toplumda norm olmufl veya en az›ndan özendirilen ve onaylanan normal etkinliklere kat›l›m›n. insanca bir yaflam düzeyine ve toplumdaki sosyal temsile kat›lman›n engellenmifl olmas› durumunu içermektedir. kendisinden daha yüksek yaflam standard›na ve f›rsatlara sahip bir referans grubu ile karfl›laflt›rmas› sonucunda ortaya ç›kan göreceli mahrumiyet olgusudur. tüketim. Öte yandan göreceli yoksulluk daha çok bir kiflinin veya grubun yaflam düzeyini. . Yoksullukla ilgili en tart›flmal› konu yoksullu¤un nas›l tan›mlanmas› gerekti¤ine dairdir. ›rk veya etnik kimlik gibi de¤iflkenlerin aç›klay›c›l›¤›na gereksinim oldu¤u belirtilmektedir. Birleflmifl Milletler Habitat Raporunda (1996) nüfusun kentlerde yaflayan bir kesiminin. Göreceli yoksulluk mutlak temel ihtiyaçlar›n› karfl›layabilen ancak f›rsat eflitsizlikleri yüzünden toplumun genel refah düzeyine. günümüzde toplumsal s›n›flar›n belirlenmesinde yaflam tarz›.

Toplumda tüketici görevlerini yerine getirememenin güçsüzlü¤ü. Bauman’a göre yoksulluk sadece yokluk ve bedensel tehlike anlam›na da gelmemektedir.6. Bu özgürlük ise daha çok tercih yapabilme özgürlü¤ü. Bu yeni modernitede birey daha özgürdür. toplumdan ve var olan kamusal veya sosyal olanaklardan d›fllanm›fl bir gruptur söz konusu olan. yaflam›n›n yegâne sorumlusu olmufltur. yakalad›¤› f›rsatlar› kamusal alanda gösterebilen tüketici bireyler olarak tan›mland›¤›nda. yetersiz olarak tan›mlayarak d›fllar. tüketim özgürlü¤ü ve yaflamdan haz alma özgürlü¤ü olarak tan›mlanmaktad›r. Ayr›ca “mutlu bir yaflam” tüketim toplumunda hayat›n sundu¤u f›rsatlardan yararlanma. Bireyleri yaflamlar› da tüketim toplumu içinde parçal›. Birey yeni koflullara uygun olarak sürekli de¤iflen stratejiler yapabilmeli. ar›zal›. Kültürel ve sosyal pratikler arac›l›¤›yla s›n›f süreçlerinin kimliklere nas›l örtülü bir flekilde ifllendi¤ini araflt›ran farkl› ülkelerde farkl› yöntemlerle yap›lm›fl çal›flmalar›n hepsine bu bölümde de¤inmemiz çal›flmam›z›n s›n›rlar› aç›s›ndan mümkün de¤ildir. Yoksulluk ayn› zamanda sosyal ve psikolojik bir durumdur. Toplumda nezih yaflam standard› olarak kabul edilmifl ölçütlerde yaflayamamak bireyin öz sayg›s›n› yitirmesine de sebep olur. Bireylerin h›zla de¤iflen süreçlere adaptasyon yetene¤i onlar›n yaflamdaki baflar›s›n› belirlenmektedir.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 157 Bütün bu tan›mlar›n yan› s›ra 1990 sonras› literatüre giren s›n›f alt› ya da s›n›f d›fl› (underclass) kavram› ise uzun süren iflsizlik çeken ve ifl bulma olas›l›¤› zay›f veya art›k çal›flamayacak durumda olan kesime iflaret eder. sat›n alabilme özgürlü¤ü. Toplum. Görüldü¤ü gibi yoksulluk toplumsal tabakalaflma ile yak›ndan ilgilidir ve flu s›ralar tabakalaflman›n en çok gündeme gelen konusudur. Bireyin refah›nda ve baflar›s›nda toplumun sorumlulu¤u son derece azalm›fl. esnek bir hâl almaktad›r. Ancak tüketim ve yoksulluk aras›ndaki iliflkiye vurgu yapan Zymaunt Bauman’dan (1998) burada bahsetmek gereklidir. birey ise tüm yaflam›n›n sorumlulu¤unu üstlenmifltir. Buna karfl›l›k sivil toplum kurulufllar› arac›l›¤› ile bafllat›lan birçok sivil inisiyatif bu noktada çok önem kazanm›flt›r. . üreticiler a¤›rl›kl› bir toplumdan tüketici a¤›rl›kl› bir topluma evrilmifltir. tüm sosyal hastal›klar›n ilac› olarak düflünülen ifl ve istihdam›n asl›nda yoksulluk problemini tam da çözmedi¤i bilgisi hayal k›r›kl›¤›na neden olmufltur. kusurlu. Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k Yoksulluk çal›flmalar›nda yeni bir e¤ilim tüketim çerçevesinden sosyal yaflama bakarak yeni toplumsal kimliklerin ve farkl›l›klar›n. Tüketim toplumu zevk ve haz üzerinden tan›mlad›¤› toplumsall›k ile yoksullar› sakat. Toplumda tam istihdam olsa bile çal›flan yoksullar olabilece¤i. tüketim toplumu yoksullar› mutlu yaflam flöyle dursun. Bauman’›n vurgulad›¤› gibi yeni yoksulluk anlay›fl› tüketim toplumunda “toplumda yayg›n kabul gören ve gösterisel biçimde tüketemeyenin yoksullu¤u” olarak tan›mlanmaktad›r. eskisinden farkl› olarak üretime dayal› toplumsal s›n›f kimli¤i ile de¤il. normal yaflama bile eriflemeyen bireylerdir. zevk alma. onur k›r›c› durumdan tek ç›k›fl yolu tüketici yetersizli¤i ile bafl etmektir. yaflam stilleri ve tüketime iliflkin be¤enileriyle olufltu¤unu öne süren çal›flmalard›r. bireylerin tüketim alan›nda benimsedikleri tarzlar›.enformel sektör iflleri de k›s›tlanm›fl olan. Toplumlarda ifl olanaklar› azald›kça kitleler giderek beklentilerinin alt›na düfltükçe ve sosyal devletin sa¤lad›¤› bir çok yard›m kesildikçe bireylerin kamu harcamalar›na kat›lmalar› anlay›fl› egemen oldukça yoksullu¤un ve toplumdaki olumsuz etkilerinin artmas›ndan korkulmaktad›r. Ünite . Formel sektörden d›fllanm›fl ancak marjinal . belirsizlikler içinde sürekli kay›plar›n› ve kazançlar›n› hesap ederek yaflamal›d›r. Birey. Bauman’a göre içinde yaflad›¤›m›z toplumsal yap›da kat› modernlikten daha esnek ve de¤iflken bir moderniteye geçilmifltir. Bu yetersizlik öncelikle tüketici olarak yetersizliktir.

Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük. Kashtriya (askerler). Ancak bu farkl›l›klar toplumdaki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre. Bu gruplara üyelik do¤ufltan kazan›lan kal›tsal bir statüdür ve kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. Sosyal S›n›flar ise di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevki/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u.158 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet AM A Ç 1 Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlamak. Sosyal s›n›flar olarak kabul edilir. Dört temel kast (Varna) grubu vard›r: Brahmin (din adamlar›). Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram›ysa üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r. Kölelik sistemi 2. kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için önemli kavramlardan ilki farkl›laflma’d›r. “üst . Bunlar. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim farkl›l›klar›. 1. Genelde do¤ufltan kazan›lan babadan o¤ula geçen bir statüdür. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). Sosyolojide Karl Marx ve Max Weber eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r. Bunlar. din. Ona göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. Daha sonra eflitsizlik 1950’de ABD’de ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal-‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl. ›rk. biyolojik.alt” gibi bir de¤erlendirmeye tabi tutulduklar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik bireylerin yaflam›nda önem kazanmaya bafllar. Belli bir gruba. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetlemek. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba. Yap›sal-‹fllevselci okula göre toplumsal tabakalaflma “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler AM A Ç 3 A M A Ç 2 . tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n. töre. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. Kast sistemi 3. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir. yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur. de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› yayg›n bir flekilde iddia edilmifltir. Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›¤a iflaret eder. Tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür. psikolojik. Toplumda daha çok yap›sal. 1980 sonras›ndaki eflitsizlik tart›flmalar›ndaysa sosyal s›n›f kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri. Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur. etnik köken. Sosyal s›n›fa aidiyet aileden miras al›nmad›¤› gibi yasal veya geleneksel bir temele de oturmaz. statü ve politik partidir. serfler ve din adamlar›d›r. s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klamak. Kast Orta Ça¤’da. bunu da kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet. ekonomik. Bu kavram insanlar ve gruplar aras›nda fiziksel. Kölelik bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik biçimidir. sosyal s›n›f. tercihler. Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem ve 4. Ancak savafllar sonunda da yenilen taraf›n kölelefltirilmesi mümkündür. Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir. özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. ekonomik ve kültürel nedenlerle ortaya ç›kan farkl›l›klar bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli eflitsizliklere neden olabilirler. 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir. Bu sistem içinde üç temel grup soylular.

reklamc›l›k. medya ve iletiflim sektörü. stiller. O. kafa eme¤i. . profesyonel. Dünyada sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan giderek vazgeçilmesi. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen. otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen.” “göreceli yoksulluk. bofl zaman faaliyetlerinin ve tüketim alan›n›n insanlar›n yaflam›nda daha çok yer tuttu¤u bu yeni zamanlarda eflitsizlik tart›flmalar› da bu yeni alanlarda oluflan eflitsizlikleri anlamaya do¤ru evrildi. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. Yoksulluk ve eflitsizlik aras›ndaki iliflki “mutlak yoksulluk. Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klamak. Çal›flma yaflam›n›n de¤iflti¤i. zevkler. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›f- AM A Ç 4 t›r. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslekler (enformasyon teknolojileri. etnik veya ›rka dayal› köken. Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r. marka kullan›m› olarak belirlenir. yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) gibi ifl ve meslekleri temsil eder. vb. iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri. iflletmecilik. tek tip olamayan ve buna karfl› ç›kan. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflti¤i. üst düzey e¤itimli. 1980 sonras›nda E. iflçiler aras›nda bir farkl›laflma yafland›¤›. Sosyal s›n›f kavram›na iliflkin tart›flmalar da bir dönüflüm geçirdi. 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazand›.6.) ise eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. yöneticilik. tasar›m ve grafik. boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir. toplu s›n›f davran›fllar›na.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 159 aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur. Ünite . Orta s›n›f›n tüketim odakl› bir dünyada farkl›l›klar› özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. çok vas›fl› bir grup olarak yeni orta s›n›f› oluflturmaktad›r. sanayileflmenin gerilemesi. Wright tabaka/s›n›f analizlerinde Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanmas›n› savunmufltur. emek gücünün becerisinin artt›¤›. Bu da¤›lma liyakat kural›na göre olmal›d›r. fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› ifl süreçlerine b›rakt›¤›. “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. Toplumsal cinsiyet. 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›f.” “kent yoksullar›” ve “s›n›f alt›” gibi kavramlarla anlat›lmaktad›r. inisiyatifi yüksek.

Soy sopa dayal› eflitsizlikleri ifade etmek için kullan›l›r b. Sosyal s›n›f tart›flmalar›nda 1980 sonras› en önemli geliflme nedir? a. Köleli¤in bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk› olmas›. Kifliler aras›ndaki hak ve görev iliflkilerine dayan›r. Modern toplum c. e. Bireyin do¤um yerine ba¤l› oldu¤unu c. e. Yeni markalar›n ortaya ç›kmas› e Toplumda güvencesiz ifllerin artmas› 10. Statü gruplar› c. Parsons’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r b.yoksulluk konumunu anlat›r c. T. Bireyin babas›n›n konumuna ba¤l› oldu¤unu Söyler. a. E¤itim sistemine ba¤l› oldu¤unu d. Afla¤›dakilerden hangisi Sosyal statü kavram› için do¤ru bir ifadedir? a. Köleli¤in kat› kurallar› olmas›. Düflük ücretliler c. Temel ihtiyaçlar›n› karfl›layamayan gruplar b. Modern toplumda çal›flma yaflam›ndaki iflbölümünde kazan›lm›fl bir statünün paylafl›ld›¤› bir gruba ait olma durumunu ifade eder. Hindu felsefesine ve ikinci hayat inan›fl›na dayan›r b. Kast sistemi toplumda uzun seneler yaflayabilmesin temelindeki meflruiyet afla¤›dakilerden hangisine dayan›r? a. Sosyolojide Sosyal S›n›f kavram› daha çok hangi amaçla kullan›l›r? a. 4. unvan farkl›l›klar› ile belirlenir e. Köleli¤in babadan o¤ula geçmesi. b. Genel refah düzeyine ve insanca bir yaflam düzeyine eriflmesi engellenmifl olanlar . Marx’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r c. c. Siyasi gücü olan ile olmayan aras›ndaki farkl›l›¤a karfl›l›k gelir d. Yafll›lar ve engelliler d. Sosyal s›n›flar e. Kölelerin en yorucu ifllerde çal›flmas›. Aile kökenine ba¤l› oldu¤unu b. c. Toplumsal uzlaflma ile çözülür.afla¤› do¤u hareketlili¤inin afla¤›daki faktörlerden hangisine ba¤l› oldu¤una iflaret eder? a. d. Afla¤›dakilerden hangisi bir toplumsal tabakalaflma sistemi de¤ildir? a. Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem 3. Toplumda fleref. flan. d. 5. K. 6. Eflitsizlik kavram›n›n toplumda dikkat çeken bir konuma gelmesi ve sorgulanmaya bafllanmas› için afla¤›da verilen geliflmelerin hangisi en önemlidir? a. b. Kast sistemi d›fl›nda gruplar olmas›na dayan›r. Toplumsal cinsiyet kimli¤inin toplumda önem kazanmas› d. Toplumda kat› bir hiyerarfli olmas›na dayan›r e. Göreceli yoksulluk kavram›na afla¤›dakilerden hangisi karfl›l›k gelir? a. Toplumda k›t bulunan maddi kaynaklar›n mülkiyetine ulaflabilme yetkisini ifade eder d. d. Marx için s›n›f çeliflkisi kavram› nas›l tan›mlan›r? Toplumsal süreç içinde geçicidir S›n›flar aras›nda z›tl›klar oluflturur Toplumsal süreç içinde kal›c› ve çözülemezdir Toplum düzeninin bozulmas›d›r. K. 1789 Frans›z ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi 2. Miras yolu ile kiflilere geçen vars›ll›k. Tarihte kölelik sisteminin en afl›r› eflitsizlik olarak tan›mlanmas›ndaki temel neden afla¤›dakilerden hangisidir? a. 7.160 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Kapitalizmin geliflmesi b. Dezavantajl› gruplar e. 1789 Frans›z Devrimi e. Kölelerin özgürlüklerinin olmamas›. S›n›f. Çal›flma yaflam›ndaki dönüflümler c. Toplumsal hareketlilik toplumda bireylerin toplumsal konumlar aras›nda yukar›. Toplumun farkl› kast gruplar›na bölünmesine dayan›r c. Toplumdaki liyakat mekanizmas›na ba¤l› oldu¤unu e. Farkl› kastlar aras›ndaki ifl bölümüne dayan›r. 9. Toplumdaki ekonomik farkl›l›klar ile belirlenir 8. Soy sopa ba¤l› eflitsizliklerin ortaya ç›kmas› d. Kast Sistemi d. toplumsal cinsiyet ve etnik köken gibi kimlikler aras›nda kesiflme ile ortaya ç›kan eflitsizlikler b. Kölelik sistemi b. e.

öncelikle ‹ngiltere’de yap›lan çal›flmalar etken olmufltur. genelev kap›c›lar›. Öte yandan “Yeni Endüstriyel Paradigma ve Kurumsal Ekonomi” teorileri ise. “kentsel yeni yoksulluk” kavram›n› da ortaya ç›karm›flt›r.. gerek zorunlu göç kapsam›ndaki büyük yer de¤ifltirmelerin gerekse küreselleflmenin ortaya ç›kard›¤› düflük nitelikli iflgücünün kentlere ak›s›n›n bir ç›kt›s› olarak. Parkin için “non-labor”. 1962) ya da E. Hareket kabiliyeti ve f›rsat›n› en az ele geçirebilenler. Goldhorpe ve Marshall (1992) yeni üretim sistemati¤i ve kentsel s›n›f analizlerinde “Halihaz›rdaki toplumda 2/3 istihdama karfl›l›k 1/3 iflsiz oran›n›” vurgulayarak. 1993). Pahl (1984. 1980’leri izleyen y›llarda. 1999). kentlere farkl› tabakalardan ve nedenlerden akan göç ve göçle birlikte hareket eden iflgücü. sokak çalg›c›lar›. kent yoksullar›. ifli yapan kiflinin bireysel karakteristiklerini ve ayr›ca ifle eriflme yollar›n›. “k›rsal alan”. Yeni kentsel s›n›flar›n ya da tabakalar›n ortaya ç›kmas›. bu yeni durumun göstergeleri olarak kabul ediliyor” (Payne & Payne& Hyde. dilenciler. cepçiler. “kentsel alanlar” ve “çal›flma” üzerinde yeniden düflünmemizi gerektirdi.6. Yeni iktisadi yap›lanmalar›n yaratt›¤› etkiyi en iyi yeni kentsel iflkollar› ve kentsel mekan da¤›l›mlar› ile çözebilece¤imiz aç›kt›r (Lash & Urry. yeni iflkollar›n›n ortaya ç›kmas›. 1992. özellikle iflin ve çal›flman›n yeni biçimleri ve kentsel meslek ve ifl d›fl› alanlara iliflkin aç›klamalar bu çerçevede de¤erlendirilmektedir. göç. Ona göre “‹nsan Kaynaklar› Teorisi”.. “kendili¤inden ç›kar›n› maksimize eden insan” temelinde. non-labor’un . (2000). “yoksulluk”. 1991) ve spesifik üretim normlar›n›n kapitalist pazar ekonomisini bu yolla yayg›nlaflt›rd›¤›n› iddia edenler (Lipietz. statü ile ifl aras›nda anlaml› bir korelasyon oldu¤unu iddia ederken. Kentsel yeni yoksulluk tart›flmalar›. “. gelir ve statü iliflkisini.. “. e¤itim sisteminde niteli¤in bütünsel olarak azalmas›.. sosyal hizmet uzmanlar›n›n da ilgi oda¤› olmaktad›r. göstergelerle u¤rasan akademisyenler kadar. 1992). bileyciler. 1991). Güvenç. kumarbazlar. 13-18 yas_ gruplar›d›r.tüm suç ve h›rs›zl›k türlerine bulaflm›fl. kaçak köleler. iflin statüsünü ve iflçinin buna ba¤l› statüsünü etkileyen üç as›l faktör olarak al›r” (Granovetter. “‹kincil ‹flgücü Pazar›” kavram›yla tart›flt›¤› analizinde. 1996:1). Mingione (1996)). Ne yaz›k ki bu anahtar. Kentsel iflgücünün yeni nitelikleri üzerine çal›flmalar. tüm s›n›flardan kovulmufl art›klard›r (Marx.. Yoksullu¤un bu tabakas›n›n Marx’a göre tarifi moral bir kavramlaflt›rma içermekteydi ve sonradan bu moral kavramsal analizle çal›flan birkaç sosyolog için de anahtar olabildi. analizlerinde ücret yap›lar›n› ve ifl gücü pazar›n› do¤rudan ekonomik pazar›n birer ba¤›ml› de¤iflkeni olarak almaktad›r. Kaygalak (2001). hapishane kaçk›nlar›. “Oysa” der Granovetter. yani ikincil ifl gücü pazar›n›n daimi oyuncular›: kad›nlar. iflin süreklili¤i ve karakteristi¤i. olmayan. imalat›n bu yolla üçüncü dünyaya yay›ld›¤›n› ve bu nedenle yoksullu¤un artt›¤›n› öne sürenler (Brown & Scase. 1999). ba¤lant›s›. tenekeciler. çanta tafl›y›c›lar›. ordu art›¤› askerler. Bu göstergeler “göç”. çul-çaput toplayanlar. Bu dönüflümü “Küreselleflme” ve “ Post-Fordist üretim sistemlerin yayg›nlaflmas›” ve buna ba¤l› olarak yoksullu¤un yayg›nlaflmas› ile birlikte alan görüfller (Jessop.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 161 Okuma Parças› Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›* Küreselleflme ve buna ba¤l› olarak yeni ekonomi politikalar›ndaki (NEPs) yay›lma..k›r/kent dengelerinde bozulmalar. belirli bir ifli. yoksullu¤un hangi kategorilerle tan›mlanaca¤›. Marx için lümpen proleter:“. tehlikeli yeni s›n›f›n (“S›n›f d›fl›”n›n. tokatç›lar. toplumun k›r›nt›lar›yla yetinen.. Payne (1987). Ünite . cahiller. tamam›yla sosyal ve sosyalpsikolojik eriflme ve edinme faktörlerini göz ard› etmektedir.O Wright’›n Kapitalin bir fonksiyonu olarak s›n›f” kavramlar›ndan farkl› bir yeni aç›klama gerektiren bu yeni tabaka. 1994).. Kentsel yeni yoksulluk kavram›. tombalac›lar. Parkin. 1994). kentsel yap›larda gerilemeler. torbac›lar.bu ayaktak›m›. Myrdal için “underclass” (s›n›f d›fl›) kavramlar›yla aç›klanan bu yeni yüzer-kategorileri tan›mlamada.. Marx’›n “Yedek iflgücü ordusu” (Marx. Granovetter..’ikincil iflgücü pazar›’ aç›klamas›. meslektafllar› taraf›ndan “ekonomistik” aç›klamalarla yetindikleri için elefltirildiler (Burrows & Loader. ayr›ca yeni iflkollar›n›n kentte yaratt›¤› yoksulluk ve yoksullukla birlikte yaflama biçimlerine iliflkin çal›flmalarla birlikte ilerlemektedir. tabaka ve s›n›f analizleri konusunu revize etmemizi gerektirecek yeni analizlere ihtiyaç duyurdu. siyahlar. t›rt›kç›lar. bu ba¤lant›n›n basit bir korelasyona dayanmad›¤›n› gösterir (Granovetter.1988). 1962:295). yeni göç ve yeni kentli analizlerinde anahtar bir kavram olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r (Bkz. Birleflmifl Milletler için “Dezavantajl› gruplar”. yine moral bir tersine çevirmeyle “Yeni sa¤” teorilerine. istenmeyen ve tehlikeli olan›n) analizleri yapmada da öncü olabilmifltir (Westergaard. süprüntü. bunlar›n belirgin yaflam stilleri ve tüketim kal›plar› aç›s›ndan ay›rt edilebilece¤ini gösterdiler. Jenks & Peterson.

88-89. Kuramlar” konusunu gözden geçiriniz. Liberal görüflün de temel fikri olan insan özgürlü¤ü bu anlay›fl›n temel dayana¤›d›r. kaç›n›lmaz ama toplum için geliflmeyi sa¤layan bir eflitsizliktir. b 4. Erder(1996. Ancak bu aç›klamalar. Bir y›l arayla iki flehirde (Denizli ve Samsun) gerçeklefltirilen “Kentsel Kat› At›k Projeleri”nde toplanan veriler ›fl›¤›nda. Kaynak: Nefle Özgen. Yap›sal-ifllevsel okul ise toplumun gereksinimlerinden yola ç›karken farkl› meslekleri topluma yararl› farkl› ifllevler olarak kabul edip bu yararl› bilgi becerilerin elde edilme süresi (e¤itim) ve bu konuda yap›lan fedakârl›klar›n (zaman ve para harcama) ilerde farkl› gelir düzeyleri olarak bir ödül sistemine dönüflmesini öngörür. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Eflitsizlik ve Tabakalaflmada Yeni Tart›flmalar. kentsel bir yoksul tipi olarak “çöp toplay›c›l›¤›n” bir ifl ya da meslek kategorisi olarak ele al›n›p al›namayaca¤› tart›fl›lacak. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu çal›flmada. a 5. d 8.neseozgen. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz.1997)). e S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹nsanlar›n edindikleri e¤itim ve mesle¤e dayal› bir gelir elde etmeleri daha çok Weber’ci ve Yap›sal ‹fllevselci kuramlar›n üzerinde durdu¤u do¤al. b 3. “ifl ve kazanç olanaklar›na ve refah›n istihdam.” Toplum ve Bilim. c 7. 10. “Çöpte Yaflayanlar” ve “Çöpten geçinenler” kategorileri. bu yolla ‘çöp insanlar›’ araflt›rmas›. yeni eflitsizlik kategorilerinin.162 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› üç kategori ile belirlenebilece¤ini belirtir: ›rk. Treanor. Türkçe d›fl›ndaki karfl›l›¤› olan 'scavengers' ise. cinsiyet ve etnisite (Parkin. aile yap›s›. Kentsel yeni yoksullu¤un. Scott(1994). Makalenin devam›n›/tamam›n› http://www. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunun gözden geçiriniz. Ancak Marx kapitalist sistemin insanlara dayatt›¤› toplumsal ifl bölümü ile ortaya ç›kan egemen s›n›f ve tabi olan s›n›f yap›s›nda böyle aç›k bir . kentsel yeni yoksullu¤u yine de yap›salc› aç›klama çabalar› olmakla elefltirildiler (Bauman (1998). Abelda (1999:725) yoksullu¤u. “Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›.pdf adresinden okuyabilirsiniz. bak›m sözü ve kazanç konusundaki yükümlülüklerine eriflmede yetersizlik” hali olarak tan›mlar. ‘yeni yoksulluk’ kavram›n› tart›flmak için arac› k›l›nacakt›r. her iki okulda kapitalizmin “aç›k bir toplum” olarak insanlara eflit düzeyde f›rsatlar sundu¤unu ama insanlar›n bu f›rsatlardan yararlanmalar›n›n kendi kararlar› oldu¤unu söyler. 1. Öte yandan. Say›: 89. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk” konusunu gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz." "Çöpte çal›flan ve çöpte yaflayan" ya da günlük deyimiyle "korsan çöp toplay›c›lar›"n› tan›mlamak için üretilmifl bir kavramd›r. ›rk. s. *"Çöp ‹nsanlar›" terimi. argoda 'lefl yiyen' anlam›na gelmektedir. ikinci olarak çöpün ekonomik ve ekolojik de¤erleriyle birlikte ele al›nacakt›r. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl ve Kavramsal Çerçeve” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ayr›ca Weber pazara mal sunanlar ile hizmet sunanlar aras›ndaki temel eflitsizli¤i de yine gelir fark› olarak anlar. salt etnisite. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yeni kent yoksulu profili. d 9. kentsel alanda "Sokaktan çöp toplayarak geçinen. öncelikle küresel ekonominin kentsel iflgücü üzerindeki mikro ve makro etkileriyle. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Hareketlilik” konusunun gözden geçiriniz. gelir gibi eski kriterlerle aç›klanamayacak yeni bir kast sistemine do¤ru evrildi¤ine dikkati çeker. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yoksullu¤un daha ileri ve a¤›r bir biçimi oldu¤una iliflin önermelerin tart›fl›lmas› ise son k›sm› oluflturacakt›r. kentsel yeni yoksulu tan›mlamada oldukça elveriflli kavramlard›r. Harris(1996). 2000). Weber toplumda s›n›fa dayal› eflitsizliklerin piyasa mekanizmas› içinde ortaya ç›kt›¤›n› kabul etti¤i için farkl› meslek gruplar›n›n farkl› e¤itim düzeylerine gereksinimleri olaca¤› ve bu edinilen bilgi becerinin de iflçiler aras›nda farkl› gelir gruplar› yarataca¤›n› görmek mümkündür. e 6. e 2.net/tr/yayinlar/7.

ve Mills. Oxford : Polity Gerth. (ed. Anthias. (1986). gelirine. (1996). Readings in Contemporary Political Sociology. New Left Review.) Gender and Stratification. babas›na ba¤›ml› olarak yaflamak zorunda kald›¤›ndan toplumsal statüsünün yükselmesi de olanaks›z hâle gelir.. Anadolu Üniversitesi Yay›n› No: 2415. Goldthorpe. “Race and Ethnicity in France” in Devine. ‹hsan Sezal). D. From Max Weber: Essays in Sociology. Eskiflehir : Aç›kögretim Fakültesi Yay›n› No: 1401.R. Dolay›s›yla kalk›nm›fl toplumlar bireylerinin kendi toplumsal konumlar›n› görece özgür ve kendi tercihleri do¤rultusunda belirleyebildikleri toplumlard›r. E. M. (1970). ve Hall. K. ve Hinderik. K. Black Belt : Racial Division. syf. Kad›n ev d›fl›nda bir e¤itim. 295-316. (1976). T. (1985).Z. Kalayc›o¤lu. Londra: Blackwell. New York : Praeger Publications Savage. “Social Stratification and Social Inequality: Models of Intersectionality and Identity” içinde Devine. The Theory of Social and Economic Organization.O. Classes. F. R.) Social Mobility in Great Britain. Capital. European Journal of Women’s Studies.R. Glass. “Intersectionality and Feminist Politics”. s. Social Inequalities in Comparative Perspective.V. Distinction : A Social Critique of Judgement of Taste. M. (ed). “Toplumsal Tabakalaflma”. Polity Press. M. Mike (2000). (2002). Social Stratification as an Obstacle to Development : A Study in Four Turkish Towns. London: Routledge Davis. (1948). M. Ve Lipset. toplumsal temsiliyet kazanamad›¤›ndan ve sürekli kocas›na. Kastoryano. (1963). “Gender. New York: Norton Marx. Ayr›ca. Blackwell.. Türkiye Araflt›rmalar›. siyasal ve sosyal konumlar›nda kendileri seçmese de yaflamlar›n› sürdürmek zorundad›r. (2004). toplumsal cinsiyet rollerine ba¤l› olarak kad›nlar için geçerli olmayan kavramlard›r. Öncelikle toplumsal cinsiyet rollerinin ö¤retisi kad›nla erke¤in farkl› rolleri oldu¤unu. Ço¤u durumda kad›n ailesinin statüsüne ba¤l› kalarak liyakat ilkesinden yararlanamamaktad›r. K›ray. Londra: Hutchinson. (1974). D. (1995) ‹stanbul ve Anadolu’dan S›n›f Profilleri. (2011). ‹nsanlar kendilerine dayat›lan ekonomik.. Status And Power. New York: Palgrave Macmillan. (1980). S.C. e¤itimine yans›yarak daha gelifltirece¤i varsay›m›ndan yola ç›kar. (ed. Class Inequality and the State in the French Urban Periphery and the American Ghetto” içinde Mingione. American Sociological Review. Londra : Collins. D.C. S›ra Sizde 2 Toplumsal hareketlilik toplumdaki geliflmelerin bireylerin refah›na.. C. (1989). 66. Corrosion of Character. Ünite 7. J. Ünite . Ankara : Mart› Kitap ve Yay›nevi.E. Scott. (2. 6.S. F. (2000). Kalayc›o¤lu. Haralambos.E. K. Bendix. (2005).F. A. ve Holborn. Bauman. cilt:10. Sosyolojiye Girifl. s.O. London: Verso Yuval-Davis. Londra: Blackwell.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 163 toplum olamayaca¤›n› belirtir. Buckingham/ Philadelphia: Open University Press. Londra: Routledge. ve Crompton.M. Oxford: Clarendon Press. Work. s. P. ifl gücüne kat›l›m› ve yükselen kariyeri ile sürekli yükseltebilir. 234-274. “From Fordism to Flexible Accumulation” içinde Nash. (1998). (2006). Dolay›s›yla toplumsal cinsiyet kimli¤ine göre ayr›flm›fl bir toplumda bu varsay›m tam da yerine gelmez. (2001). (eds. M. (Eds. E. M. Yani erkekler için tan›mlanm›fl. 13 (3): 193-290 . bas›m).) Urban Poverty and The Underclass. R. Cilt: 3. Savage. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bourdieu. M. no. Londra: Lawrence Wishart Walby. günümüzde kalk›nma dendi¤inde ekonomistlerce ortaya at›lan kavram geliri art›rmak veya pastay› büyütmek olsa da sosyolojide ve eflitsizlik yaz›n›nda bu gelirin/pastan›n bölüflümü veya bu sistem içinde kimlerin kendi toplumsal konumlar›n› seçme hakk›na ne kadar sahip olabildikleri konusunda bir tart›flma vard›r.D. R.88. Class and Stratification” içinde Crompton. Wacquant.. N. Wright. Erkek ise toplumsal konumunu e¤itimi. ‘Class Boundaries in Advanced Capitalist Societies’. J. ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›.W.) Rethinking Class. ve W. S. ve Waters. Bu anlamda.S. (1998). “Social Mobility in Great Britain: A study of Intergeneration Changes in Status” içinde Glass. kad›nlar›n ev içi emeklerinin daha önemli oldu¤unu vurgulad›kça kad›nlar toplumsal hareketlilikte bir konum almaktan geri b›rakt›r›lm›fl olurlar. Sennett. “Toplumsal Eflitsizlikler. Sociology: Themes and Perspectives. Consumerism and the New Poor. J. 242-249. Londra. 98. J. (1947). Bask›.” Open University Press.. L.6. (ed.V. H. Boratav.J. Weber. (2004). Bask›.).R. “The Red Belt. S›n›f ve Yoksulluk” Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik kitab› içinde. Sociology. onlar›n ev d›fl› faaliyetleri üzerinden tan›mlanm›fl bir kavramd›r. kariyer edinebilece¤i bir ifl. Ayr›ca bu kavram di¤er tabakalaflma kavramlar› için oldu¤u gibi eril bir kavramd›r. (ed. Harvey. NewYork: Oxford University Press Wright. 4. (1967) Class. Social Mobility and Class Structure in Modern Britain. toplumsal hareketlilik kavram›n›n öngördü¤ü liyakat ve kazan›lan toplumsal konumlar. Londra: Taylor & Francis Giddens. K. Moore (1945) “Some principles of Stratification”. ve Mann. “Class analysis and Social Transformation.

Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz edebilecek. Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar A¤ Toplumu Enformasyon/Bilgi Toplumu Bilgisel Ekonomi Dijital Uçurum-Dijital Bölünme Etkileflimli Medya ‹nternet ‹zleyici Küreselleflme Medya Endüstrisi • Medya ‹çeri¤i • Medya’n›n Al›mlanmas› • Medya’n›n Ekonomi-Politik Yap›s› • Sanal Cemaatler • Sosyal Paylafl›m A¤lar› /Sosyal Medya • Yak›nsama • Yeni Medya ‹çindekiler • G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA • MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) • ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Medya . Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirebilecek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klayabileceksiniz. ekonomik. toplumsal niteliklerini tan›mlayabilecek. Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirebilecek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klayabilecek. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptayabilecek ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flabilecek.7 Amaçlar›m›z • • • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptayabilecek ve a¤ toplumunun teknolojik. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetleyebilecek.

kullan›c›lar›n bir a¤ ya da site içinde bütün ‹nternet kullan›c›lar›na aç›k (iste¤e göre yar› aç›k veya kapal›) bir profil oluflturmalar›na. Medyan›n toplumsal. Di¤er bir deyiflle günümüzde medya kurumlar› kapitalist piyasa koflullar›nda ve kâr maksimizasyonu mant›¤›/hedefi ile faaliyet gösteren birer endüstridirler. Toplumsal yaflam›n. 1995) soludu¤umuzu söyleyebiliriz. Günümüzde milyarlarca insan›n günlük yaflam›n›n en önemli parças›n› art›k medya oluflturuyor. di¤er iletiflim araçlar› içerisinde öne ç›kt›. 1980’lerde ivme kazanan neo-liberal politikalarla efl zamanl› gerçekleflen özellefltirme ve deregülasyon uygulamalar›yla medya kurumlar›n›n yap›s› ve ifllevi farkl›laflm›flt›r. dergi ve televizyon gibi ‘geleneksel’ medyadan farkl› olarak kullan›c›lar›na etkileflimli iletiflim imkân› sa¤layan cep telefonlar›. yüzy›ldan itibaren. Günümüzde medya kültürünü soluyan bireyler olan› biteni anlama. siyasal ve ekonomik alanda da medyan›n çok önemli bir yeri oldu¤u uzun zamand›r tart›flmas›z kabul görüyor. sosyal a¤lar ya da yayg›n tabirle “sosyal medya” hayat›m›z›n her alan›n› sar›p sarmalad›. . befl y›l öncesini göz önüne getirdi¤inizde bile. kültürel alan›n ve siyasi arenan›n önemli bir ögesi hâline gelen medya art›k hayat›m›z›n merkezindedir. Sadece günlük hayat›m›zda de¤il sosyal. yüzy›l›n en önemli toplumsal kurumlar›ndan biri hâline gelen medyan›n “kapsama alan›” hayal gücümüzü zorlayacak bir h›zla genifllemifl durumdad›r. bugün medyan›n hayat›n›zda -”dün”e k›yasla. Bu süreçte baflta ‹nternet olmak üzere yeni medya. Çünkü önemi her geçen gün artan bir toplumsal kurum olan medyan›n. Medya. e¤itim kurumu hariç. tablet ve avuç içi bilgisayarlar. Medya ayn› zamanda devasa hacimde bir ekonomik sektördür. kültürel. bugünün küresel dünyas›nda insan›n hayata. Yeni (etkileflimli) Medya Radyo. di¤er toplumsal kurumlardan farkl›laflt›¤› bir nokta söz konudur. Öyle ki epeydir “medya kültürü”nü (Kellner. Bireyler aras› iletiflim bugüne dek hiç olmad›¤› kadar art›k etkileflimsel mecralarda sosyal a¤larda gerçeklefliyor. toplumsal dünyay› yorumlama sürecinde büyük ölçüde medya’ya ba¤›ml› bir duruma gelmifl olduklar›ndan bu endüstrilerinin kapsaml› bir flekilde kavranmas› hayati önem arz eder. Sosyal A¤(lar) ya da sosyal paylafl›m a¤lar›. gazete.ne kadar çok yer ald›¤›na hayret edeceksiniz.Medya G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA Günde ortalama kaç saatinizi TV izlemek ya da baflta farkl› sosyal a¤lar olmak üzere ‹nternet bafl›nda geçirdi¤inizi hiç düflündünüz mü? Kabaca bir hesap yapt›¤›n›zda muhtemelen sizi bile ürkütecek ya da en az›ndan düflündürecek bir zaman diliminde medya ile iç içe oldu¤unuzu fark edeceksiniz. özellikle içinde yaflad›¤›m›z 21. Toplumsal/siyasal yaflamda “gerçeklik”(ler)in ne(ler) oldu¤u art›k önemli düzeyde medya dolay›m›yla infla edilmektedir. ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c›lar›n profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servislerdir. ülkeye ve dünyaya dair imgelerinin yegâne kayna¤› hâline gelmifltir. siyasal ve kültürel alanda böylesine kritik bir rol oynuyor olmas› üzerinde önemle durulmas› gereken bir durumdur. B›rak›n on sene evvelini an›msamay›. 20. oyun konsollar› vb ‹nternet eriflimli iletiflim ve enformasyon teknolojilerinin genel ad›d›r.

VCD. ‹kinci nesil ‹nternet hizmetlerini. iletiflim kuramayan iki düzlem ya da iki ba¤lam aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlar medya olarak tan›mlanmaktad›r. 2011: 13) ki bu anlamda ideolojik bir olgudur. funzin. Böylelikle medya sosyolojisi. televizyon ve ‹nternet kast edilmektedir.” Teknoloji. Bir ç›rp›da sayd›¤›m›z iletiflim teknolojilerinden söz ederken sadece teknik araçlardan söz etmiyoruz elbette: Teknoloji onlar› ortaya ç›karan bilgi. ak›ll› mobil (cep) telefonlar›. medya çal›flmalar›. billboard. çok farkl› disiplinlerin bir araya geldi¤i disiplinleraras›. Günümüzde kitle iletiflimi. özellikle radyo. sinema-televizyon. ‹flte ikinci nesil ‹nternet hizmetleri. alg›. Dolay›s›yla sözcü¤ü tekil. medyan›n daha çok mercek alt›na al›nmas›na neden olmufltur. Medya terimini karfl›lamak üzere son döneme kadar kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lm›fl olsa da özellikle son 20 y›ld›r medya sözcü¤ü yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. broflür. Alman filozof Martin Heidegger’in (1889-1976) ünlü deyifliyle ifade edersek “teknoloji hiç teknik bir olgu de¤ildir. Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? Türkçede kulland›¤›m›z medya kavram› ‹ngilizce’deki media’n›n karfl›l›¤› olup Latince araç. “Peki ilk kullan›m›yla kitle iletiflim araçlar› ya da bugün kulland›¤›m›z flekilde medya dedi¤imizde hangi iletiflim araçlar›na iflaret ediyoruz?” En genifl anlam›yla düflündü¤ümüzde kitap. arac› anlamlar›na gelen mediumteriminin ço¤uludur. kültürel ve politik bir olgu oldu¤unu” (Maigret. Ayr›ca iletiflim ve enformasyon teknolojilerinde flahit oldu¤umuz bafl döndürücü geliflmeler medyaya iliflkin akademik tart›flmalarda da yank›lanmaktad›r. kitle iletiflim araçlar› kavramlar›n›n yerine art›k sadece medya kavram› kullan›lmaktad›r. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Modern kitle iletiflim kurumlar›n›n. DVD. yani tek bir araç olarak görerek farkl› iletiflim araçlar›ndan söz edilirken “medyalar” denilmesi yanl›fl bir kullan›md›r. her ne kadar “kurallar›n kald›r›lmas›” demek olsa da esas olarak 1970’lerden itibaren kamu yay›nc›l›¤› tekellerinin ortadan kalkmas› ve özel radyo/televizyon yay›nc›l›¤›n›n yayg›nlaflmas› yönünde kurallar›n de¤ifltirilmesi sürecini anlatmak için kullan›l›r.0: 2004 y›l›nda gelifltirilen Web 2. üretim. Birbirleriyle iletiflimi olmayan. ikinci nesil ‹nternet hizmetlerini. avuç içi bilgisayarlar›. ak›ll› TV ve mobil telefonlar› ile bunlar› bir arada kullanmam›z› mümkün k›lan yak›nsama televizyon ve gazete gibi geleneksel medyan›n ifllevlerini farkl›laflt›r›rken araflt›rmac›lar için de yeni inceleme alanlar› oluflturmaktad›r. tablet bilgisayarlar› ve bu yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri aras›nda gerçekleflen yak›nsamay› göz önüne ald›¤›m›zda yaflanan sürecin çarp›c›l›¤›n› görebiliriz. gazetecilik vb. televizyon. Web 2. yani ‹nternet kullan›c›lar›n›n ortaklafla ve paylaflarak yaratt›¤› sistemi tan›mlar Baflta Facebook ve Twitter olmak üzere di¤er sosyal a¤lar›n›n kendi üreticilerini yine tüketicileri aras›ndan oluflturabilmesine imkân veren ‹nternet teknolojisinin temelinde Web 2. Günümüzde toplumsal iletiflim büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçeklefltirildi¤inden bu ünitede medya denildi¤inde ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar. telefon. toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin ön-kabulleri de beraberinde getirir (Ergur. Bunun nedeni sadece medya kelimesinin daha popüler olmas› de¤il. bildiri. mobil telefon. ak›ll› TV’leri. hatta disiplinler-üstü özellikler gösteren genifl kapsaml› çal›flmalar ortaya ç›km›flt›r.166 Deregülasyon. gazete. Kald› ki “iletiflimin [de] öncelikle teknik de¤il. etkileflimli uygulama yatar.0 tabanl› etkileflim uygulamalar›n›. ça¤›n›n ruhunu. Yak›nsama: Farkl› teknolojik sistemlerin benzer görevleri uyum içinde yerine getirebilecek flekilde gelifltirilmesidir. yani Web 2. Farkl› bir ifadeyle teknoloji. Burada dikkat edilmesi gereken nokta medya teriminin ço¤ul olarak bu iletiflimi mümkün k›lan araçlara karfl›l›k geldi¤idir. gazete. 2011:20) vurgulama- . yeni nesil ‹nternet hizmetlerinin geliflmesiyle birlikte “kitle iletiflimi” kavram›n›n karfl›l›kl› etkileflimin mümkün oldu¤u iletiflim ortamlar›n› yeterince tarif edemez hâle gelmesidir.0 tabanl›. ‹nternet gibi iletiflim araçlar›n› bu kavram›n s›n›rlar› içinde düflünebiliriz. yani medya’n›n toplumsal ve ekonomik yaflamdaki yerinin ve öneminin genifllemesi. radyo. dergi. tekniklere dair bilgiyi içermekle birlikte as›l bunlar›n fikrini ve bu fikrin toplumsal meflruiyet kaynaklar›n› içerir. tasavvur. kültürel çal›flmalar. sinema. de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k gelir. ortam.0.

‹flte medyay› ve medya-toplum iliflkisini anlamak için bu üç boyutu mümkün oldu¤unca birlikte düflünmemiz gerekir. Kuramsal bir bak›flla iletiflim sürecini ve ortam›n› anlarken öncelikle medyan›n hitap etti¤i izler kitleden. Savafl atmosferinin ve kitle toplumu paradigmas›n›n söz konusu oldu¤u bu döneme. Propaganda analizinde Harold Laswell. kitle iletiflim araçlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar›na ve insanlar›n bir anlamda beynini y›kad›¤›na dair bir medya görüflü damgas›n› vurmufltur. edilgin bir tutumla kabul etmek anlam›na m› geliyor? Peki ifllevi sadece bir noktadan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r? Yoksa bu içerikler bireyin toplumsal iliflkilerine katk›da bulunur mu? ‹zleyicilerin toplumsal dünyay› DÜfiÜNEL‹M yorumlamalar›nda medya nas›l bir rol üstlenir? Medya organlar›n›n genel olarak kâr amac›yla iflleyen kurulufllar oldu¤unu ve büyük sermayedarlar›n elinde bulunO R U du¤unu düflündü¤ümüzde medya içeriklerine sadece medya Sprofesyonellerinin karar verdi¤ini söyleyebilir miyiz? Medyan›n yönetimi sadece ona sahip olanlar›n kontrolünde midir? Devlet ayg›t›n›n ve siyasi iktidarlar›n medyaDüzerindeki aç›k ya ‹KKAT da örtük bask› ve müdahalesi yok mudur? Son olarak Türkiye’de RTÜK (Radyo-Televizyon Üst Kurulu) örne¤inde gördü¤ümüz denetleme/düzenleme kurulufllar›n›n SIRA S‹ZDE medyaya yönelik ne gibi yapt›r›mlar› söz konusudur? (Nalçao¤lu. yani izleyici/dinleyici/okuyuculardan. 2003: 43-55). ne gösteriyorsa onu oldu¤u gibi alSIRA medyan›n S‹ZDE mak. 20. Teknolojinin ve iletiflimin “ideolojik” oldu¤u vurgusu ünitenin ilerleyen bölümlerinde ayr›nt›l› olarak karfl›m›za ç›kacakt›r. medya ne aktar›yorsa.7. enformasyonun h›zl› ve etkili dan kitlesel ve kamusal bir iletiflim ortam›n› gerekli k›lm›fl. E R N E T di¤er yanKapitalist modernitenin geliflmesi. görmeyi ifade etse de medya çal›flmalar›nda “izleyici” ya da “izler kitle” sözcü¤ü. Dünya MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR ‹NTERNET . yüzy›l bafl›ndan 1940’a kadar iki büyük dünya savafl› aras›ndaki y›llar› kapsayan ilk dönemde medyan›n çok güçlü ve ikna edici bir etkisi oldu¤una dair ortak bir görüfl egemen olmufltur. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹ N Tak›fl›n›. Peki izleyici olmak. Kitlelerin çok güçlü oldu¤u kabul edilen medya taraf›ndan kolayca manipüle edildi¤i ve bylece kitle iletiflim araçlar›n› elinde bulunduran ve iyi kullananlar›n kitlelere istediklerini yapt›rabilecekleri varsay›m› bu döneme damgas›n› vurdu. modern kitle iletiflim araçlar›n›n ortaya ç›k›fl› ile Bat› toplumlar›nda modernitenin belirmesi efl zamanl› gerçekleflmifltir. Bu üniteyi okurken kavramakta zorland›¤›n›z ya da hakk›nda daha ayr›nt›l› almak isK ‹ T A bilgi P tedi¤iniz kavramlar için Erol Mutlu’nun ‹letiflim Sözlü¤ü’ne (Ankara: Ayraç Yay›nevi. Modernitenin ortaya ç›kard›¤› olgulardan birisi de kitle iletiflimi olmufl ve kitle medyas›n›n yayg›nlaflmas› sonucunda da kitle iletiflim (ya da medya) araflt›rmalar› 20. 2006) baflvurabilirsiniz. Ünite . Bu dönemin hakim yaklafl›m› olan Hipodermik fl›r›nga modeline göre medya mesajlar› insanlar›n beynine t›pk› bir fl›r›ngadan ilac›n zerk edilmesi gibi veriliyordu.Medya 167 l›y›z. Her ne kadar “izlemek” mastar›. fiimdilik cevaplardan çok sorular öne ç›km›fl durumda olsa da ilerleyen bölümlerde bu sorulara farkl› yaklafl›mlar ekseninde çok boyutlu bir AMAÇLARIMIZ tart›flma içinde cevap aranacakt›r. hitap ederken aktard›¤› içerikten ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap›dan söz ediyoruz. yüzy›l›n bafllar›nda ortaya ç›km›flt›r. 1. 2008) ve/veya Hüseyin Köse’nin ‹letiflim Sosyolojisi: Temel Kavramlar Antolojisi’ne (‹stanbul: Yirmi dört Yay›nevi. bütün medya tüketicilerine karfl›l›k gelecek flekilde kullan›lmaktad›r. seyretmeyi.

yüzy›lda ortaya ç›kan propaganda olgusu yeni iletiflim teknolojileri sayesinde çok daha etkili bir ifllev kazand›. Williams. Sadece kampanya türü mesajlara bakan araflt›rmac›lara göre reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratm›flsa medya etkilidir. Böylece ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetlere yap›lan profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçülmeye çal›fl›ld›. seçmenlerin oy verme davran›fllar› üzerinde çok fazla bir etkiye yol açmam›flt›. 1995: 27). ölçülebilir. mesajlar›n grup içindeki ‘kanaat önderi’ne ulaflt›¤› ve onlar arac›l›¤›yla toplulu¤a aktar›ld›¤› vurguland›. 2. dayan›flman›n egemen oldu¤u.1 Paul Lazarsfeld Savafl› sonras›ndaki olumsuz koflullar›n. iktidar›n tek bir merkezde olmad›¤› ve farkl› toplumsal gruplar›n temsil edildi¤i ço¤ulcu toplum görüflü medya çal›flmalar›nda da yank› buldu. Araflt›rmac›lara göre kitle iletiflim araçlar› arac›l›¤›yla gerçekleflen seçim kampanyalar›. Pasif ve atomize olmufl bireylerden oluflan. yaratmam›flsa etkili de¤ildir. büyük ekonomik bunal›m›n ve siyasal istikras›zl›¤›n insanlar›n psikolojisini kötü etkiledi¤ini ve medyan›n bir fl›r›nga i¤nesi gibi insanlar›n bilincine girip onlar› manipüle edebilece¤ini belirtti. neyin. Ampirik çal›flmalar etraf›nda flekillenen bu paradigmada medyan›n etkisi niceliksel bir araflt›rma konusuna. Kitle iletiflim araçlar›n›n 1. 19. zengin ve çok çeflitli ba¤larla içi içe geçmifl. ‹letiflim araçlar›n›n içeri¤inin sadece bireysel. ABD’de yap›lan Etki Araflt›rmalar› sonucunda medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤una dair bambaflka bir yaklafl›m ortaya ç›kt›. kimin üzerinde ne kadar etkili oldu¤u sorunsal›na dönüfltürüldü. Elihu Katz ve Paul Lazarsfeld’in Kiflisel Etki adl› çal›flmalar›nda yazd›klar› gibi kitle iletiflimi ak›fl›nda insanlar›n oynad›¤› rol ile ilgiliydiler.168 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. iktidar›n tek bir merkezde bulundu¤u bir toplum tasavvuru yerine. Bu tür kurumlar›n kendi yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri . Mutman. Ana ak›m ya da liberal/ço¤ulcu olarak adland›r›lan çal›flmalar›n yeflerdi¤i bu dönemde. Dünya Savafl› s›ras›nda ise kitle iletiflimi neredeyse propagandayla efl tutuluyordu (Curran vd.. 1930’larda Avrupa’da faflizm ve Sovyetlerde Stalinizm gibi totaliter rejimlerin ivme kazanmas›yla zirveye t›rmand›. 1982: 230. Araflt›rman›n sonunda kiflileraras› ve iki aflamal› bir iletiflimin daha çok etkisi oldu¤u. Kitle iletiflimi araflt›rmalar›n›n 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde totaliter tehlikenin ve beraberinde kitle toplumu paradigmas›n›n ortadan kalkmas›yla ilk döneme damgas›n› vuran “her fleye gücü yeten medya” anlay›fl› da geçerlili¤ini önemli ölçüde yitirdi. Dünya Savafl› s›ras›nda propaganda araçlar› olarak çok kritik bir rol oynad›¤›n› görüflü. 2003:23-31. k›sa vadeli ve davran›flsal “etkileri”nin araflt›r›lmas› hedeflendi. Bu dönemin en önemli isimlerinden Paul Lazarsfeld (1901-1976) ve arkadafllar› 1940 y›l›nda ABD’de yapt›klar› araflt›rmada kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤u sonucuna vard›. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini ortadan kald›rmay› hedefleyen bu yaklafl›m genellikle kitle iletiflim araçlar›n›n hangi koflullar alt›nda izlerkitlenin tutum ve davran›fllar›nda de¤iflikli¤e yol açt›¤›n› anlamay› amaçlamaktayd›.

medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› olacakt›r. Özellikle 1960 ve 70’li y›llarda iletiflim çal›flmalar›nda çok etkili olan bu yaklafl›m izleyicilerin medyay› farkl› flekillerde de¤erlendirebilece¤i vurgusuyla önemli olsa da. 1978: 21). Medya sosyolojisi alan›nda paradigmatik önem kazanan bu ampirik araflt›rma gelene¤i topluma dair birbiriyle iliflkili iki teorinin eflli¤inde geliflmifltir. iletiflim araçlar›n› ifllevsel bir etkene indirgemesi ve kitle iletiflim deneyimini “doyum” an›yla k›s›tlamas› nedeniyle elefltirilir (Mutlu. Foto¤raf 7. medyan›n insanlara ne yapt›¤›n› de¤il. ‹fllevselcilik ve ço¤ulculu¤a göre medya- .Medya 169 olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n. sonraki y›llarda artan bir ivmeyle medya araflt›rmalar› içinde yer bulacakt›r. 1994:140141’den özetlenerek aktar›lm›flt›r). kendilerini “televizyon flebekelerine.7. Merton’un bu s›n›rl›l›¤›n fark›nda olmad›klar›n› söylemek elbette haks›zl›k olur. ‹nsanlar›n “birey” olarak ne gibi beklenti ve amaçlarla medyay› kulland›¤›n›n göz ard› edildi¤ini ifade eden Katz. 2003. Curran vd. Medya izleyicisinin “verileni” oldu¤u gibi alan pasif bir tüketici konumunda oldu¤u görüflüne karfl› ç›kt›. Mutman. yaln›zl›k duygular›n› hafifletme. topluma ve siyasete büyük ölçüde elefltirel olmayan iki yaklafl›md›r. Medyan›n içinde yer ald›¤› kapitalist dinamikler ve devlet düzenlemelerinin denetiminde var olabilmesi. Bu tespit. ayn› zamanda toplumun yap›s› hakk›nda temel sorular› sormay› baflaram›yor. güncel geliflmelerle ilgili bilgi edinme. 1995. medyan›n mülkiyet yap›s›n›n ve kontrolünün meflrulaflt›r›lmas›na da yol açt›. e¤lenme. “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m›na göre izleyiciler günlük hayat›n s›k›nt›lar›ndan uzaklaflma. Kendi dile getirdikleri sorular› cevaps›z b›rakarak çal›flt›klar› kurumlarla uyum içinde. Söz konusu araflt›rmac›lar. Ayr›ca mevcut kurumsal düzeni verili kabul ederek dikkati kitle iletiflim üretiminin daha genel toplumsal anlamlar›ndan uzaklaflt›rd›. insanlar›n medyay› ne amaçla kulland›¤›na bak›lmas› gerekti¤ini vurgulad›. ifllevselci bir bak›fl aç›s›yla gelifltirdi¤i “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m› ile izleyicilerin izlenilen medya içeriklerini aktif bir flekilde de¤erlendirmelerinin ve medyay› farkl› amaçlar› için kullanmalar›n›n mümkün oldu¤unu belirtti.. Mutman. Bunlar ifllevselcilik ve ço¤ulculuktur. 1982.2 Elihu Katz: Kullan›mlar ve Doyumlar Yaklafl›m› Sosyolog Elihu Katz (1926-). elefltirel medya çal›flmalar›nda büyük ölçüde kabul böyle bir argümana 1948 y›l›nda imza atm›fl olsalar da bu görüflü hem gelifltirmemifller hem de çal›flmalar›n› bu yaklafl›m çerçevesinde yapmam›fllard›r. piyasa araflt›rmas› flirketlerine ve siyasal adaylara yararl› hâle getirmeyi” tercih etmifllerdir (Gitlin.” (Akt. 1978. Lazarsfeld ve Robert K. Williams. Kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin çok s›n›rl› oldu¤u görüflü iflte bu ba¤lam içinde düflünülmelidir. 1998). Mutlu. ‹fllevselcilik ve ço¤ulculuk. Ünite . Yine de medya sosyolojisinde egemen paradigman›n oluflmas›nda oldukça etkili olan Lazarsfeld ve Merton kitle iletiflim araçlar›n›n etkilerine yönelik olarak öne sürdükleri ‘uyuflturma etkisi’ kavram› ile izlerkitlenin toplumsal sorunlara tepki vermek ve müdahale etmek yerine tepkisiz kalmas›n›n alt›n› çizmifllerdir. Zira birlikte yazd›klar› flu sat›rlarda medyaya dair çok daha sofistike bir yaklafl›m›n ipucu vard›r: “Medyan›n gücü söyledi¤inden de¤il as›l söylemedi¤inden gelir çünkü bu araçlar statükoyu onaylamay› sürdürmekle kalm›yor. 1995: 30). Araflt›rmac›lara göre bu durumun sorumlulu¤u kitle iletiflim araçlar›d›r (Gitlin. dünya olaylar›ndan haberdar olma gibi gereksinimlerini doyurmak amac›yla medyay› kullan›rlar.

Medya. medyan›n mülkiyet sahipleri de¤il. liberal demokrasinin bugünden yar›na var olabilmesi ve geliflmesi için medyan›n “olmazsa olmaz” oldu¤unu vurgular (Williams. toplumu. Hackett. birbiriyle sürekli rekabet hâlindeki gruplar ve ç›karlar karmas› olarak görür. tüketiciler/izleyiciler ve onlar›n istekleridir. medyan›n demokrasinin ortak de¤erlerini insanlara özümseterek bir görüfl birli¤i sa¤lamadaki rolüne dikkat çekerken ço¤ulculuk. yarg› ve yürütme gücünü teslim ettikleri erk sahiplerinin sahip olduklar› iktidar› suiistimal edip etmediklerini. haber medyas›n›n yanl›l›¤›na iliflkin gözlemlerle sars›l›p liberal/ço¤ulcu literatürde bile önce yanl›l›¤› sergileyen çal›flmalara.devletten. . Liberal/ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya kurumlar›n›n topluma. var olan “d›fl gerçekli¤i” nesnel bir biçimde yans›tan/yans›tabilen bir araç olarak görülür. Bat› toplumlar›nda güç/iktidar. 1996. yürütme ve yarg› güçlerine ek olarak dördüncü güç konumundad›r (Curran. Bu gruplar aras›ndaki rekabet gücün/iktidar›n tek bir merkezde toplanmadan da¤›l›m›n› sa¤larken medya kurumlar› da -gruplar aras› bu rekabette hakem rolünde olarak görülen. hangi ve ne tür bir medya aktivitesinin toplum düzeni için ifllevsel olup olmad›¤›n›n belirli ve sabit olmamas›d›r (Williams. haber medyas› kurumlar›n›n da toplumsal gerçekli¤e ayna tutmas› gerekti¤ini ve istenirse ayna tutulabilece¤ini belirtir. siyasal partilerden ve di¤er bask› gruplar›ndan özerk bir yap›ya sahiptir. Demokratik sistemin sa¤l›kl› iflleyebilmesi için “4. yurttafllar›n do¤ruyu ve “gerçe¤i” ö¤renebilmesi için. medyan›n toplumdaki farkl› gruplar›n›n kendilerini duyurabilmesi için gerekli oldu¤unu vurgular. Ancak bu düflünce. Gökalp. Medyan›n topluma.170 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar n›n temel rolü ve ifllevi istikrarl› bir toplumu koruyacak de¤erlerin aktar›lmas›d›r. Ayr›ca. haber medyas›n›n ise toplumsal gerçekli¤e “ayna” tutan bir ifllevle tan›mlan›yor olmas›. hiçbiri tek bafl›na hakim olmayan çeflitli gruplar›n elindedir. 2009). medyan›n toplumsal/siyasal alan›n d›fl›nda ve bu d›flsal konumu nedeniyle de toplumsal› yans›tabilen bir araç olarak kabul edilmesi ile iç içedir. Liberal-ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya içeri¤ini belirleyen. yani halk ad›na gözetim yapmak ve serbest düflünce pazar› oluflturmak.haber medyas› sayesinde ö¤renebilir. Bu paradigman›n epistemolojik arka plan›na bak›ld›¤›nda ise k›saca pozitivist bir yaklafl›m söz konusudur. bireyler birbirinden izole oldukça bozulmakta ve “kolektif bilinç”in çökmesi toplumsal sorunlara ve felaketlere neden olmaktad›r. 2003: 50-51). ‹fllevselci yaklafl›m iflte bu ba¤lamda medyan›n sosyal düzen ve yap›n›n korunmas›ndaki rolü üzerine yo¤unlaflm›flt›r. bu gücü toplumun ç›karlar› lehine kullan›p kullanmad›klar›n› ancak -onlar ad›na bu güç odaklar›n› gözetleme/denetleme görevi verilmifl olan. hiçbir grubun tam olarak egemenlik kuramad›¤›. 1997. Liberal demokrasi teorisinin merkezinde yer alan ço¤ulculuk. 1996. toplumun “sa¤l›¤›” için de bütün “organlar›n›n” uyumlu bir biçimde ifllemesi gerekti¤ini ifade eden bu yaklafl›ma göre toplumsal düzen. ‹rvan. 2003: 47-49). ‹fllevselcilik. ‹fllevselcili¤in siyasal manifestosu olarak görülebilecek ço¤ulculuk. Toplumlar› canl›lara ve toplumu oluflturan birimleri de canl›lar›n organlar›na benzeten. sonras›nda ise “temsil” kavram› ile medyay› ele alan elefltirel araflt›rmalara b›rakm›flt›r (Hall. Güç” payesiyle haber medyas› kurumlar›na çok önemli bir misyon yüklenir: Kamu. ‹fllevselci yaklafl›m›n açmaz› ise bir ifllevin ne oldu¤unun tamamen tan›mlanamamas›. Bundan dolay› haber medyas› kurumlar›. yasama. haber medyas› da yay›nlar›nda tarafs›z ve nesnel olmal›d›r. 1985. Bu çerçevede dil. ‹nal. Çünkü yurttafllar oylar›yla yasama. içinde yaflan›lan dünyay›. 1990:330). yani kamusal iletiflim üzerinde do¤rudan ya da dolayl› her türlü hükümet ve/veya devlet sansürü ve müdahalesi olmamal›d›r.

ideoloji ve kitle iletiflim araçlar›na dair analizleri oldukça önemlidir. her iki yaklafl›mda Frankfurt Okulu olarak adland›r›lan ça¤dafl elefltirel gelenek bünyesindeki üç önemli kuramc›dan gelir: Adorno. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi (Adorno ve Horkheimer. literatürde yayg›n olarak Elefltirel kuram ya da Elefltirel teori olarak da adland›r›l›r. yüzy›lda geldi¤i noktay› ve bu süreçte tan›k olduklar› kültürel dönüflümü. Her alan kendi içinde ve di¤erleriyle bir sistem oluflturuyor. Kuramc›lara göre kültür endüstrisi sayesinde kitle kültürüne indirgenen kültür ürünleri rasyonel tekniklerle standartlaflt›r›l›p da¤›t›lmakta.1944: Ritzer. Adorno (1903-1969). “kültür endüstrisi” kavram› televizyon flebekeleri gibi önemli ölçüde modern kültürü kontrol edip denetleyen rasyonel olarak örgütlü-bürokratik yap›lara iflaret etmektedir. kitle iletiflimi. Geliflmifl kapitalizmdeki kültürel üretimin yap›lanmas› her fleye damgas›n› vuran bir tekdüzelilik sorunu yaratm›flt›r. Max Horkheimer (1895-1973). Ünite . art›k farkl› co¤rafyalarda yer alan modern toplumlar kültür endüstrisinin süzgecinden geçmek zorunda b›rak›lm›flt›r. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il. Mutman. Adorno ve Horkheimer.7. ayn› zamanda kitle kültürü olarak da adland›r›l›r. otorite. K›saca. Adorno . radyo ve dergiler bir sistem oluflturuyor. Onlara göre medya. sosyal bilim literatüründe k›saca Frankfurt Okulu olarak bilinmektedir. Kültürün temelsizleflmesi ve basitleflmesi olarak tan›mlanabilecek bu durum. Adorno ve Horkheimer’in (1944:7) kendi sözleriyle. bürokrasi. bu nedenle de standartlaflt›r›lm›fl ve metalaflt›r›lm›fl bir kültürdür.Medya 171 MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR Frankfurt Okulu Amerikan medya sosyolojisinin hakim oldu¤u “s›n›rl› etkiler” döneminde iki yaklafl›m. 1995). Özellikle Theodor W. kendili¤inden geliflmeyen.3 Theodor W. reklam endüstrisi arac›l›¤›yla da bireylerin sat›n alma güdüleri harekete geçirilip sürekli olarak tüketime yönlendirilmektedir. 1996. Bu yaklafl›mlar birbirlerinden farkl› olsalar da. Foto¤raf 7. Frankfurt Okulu yaklafl›m›. Kuramc›lara göre kültür endüstrilerinin ürettikleri kültür. teknoloji. K›saca. Dünya Savafl›’ndan sonraki dönemde bilhassa faflizm. Filmler. Horkheimer ve Benjamin. kültür endüstrisi ve sanat konular›nda önemli çal›flmalar yapm›fllard›r. Walter Benjamin (1892-1940). sanayileflme sonras› modernleflme sürecinin 20. Bu okulun temsilcileri 2. egemen paradigman›n yan›nda yeterince etkili olamad›. Adorno ve Horkheimer’in bu yaklafl›m› ekseriyetle ilk dönem medya kuram› içinde de¤erlendirildi. kültür endüstrilerinin bir sonucu olarak analiz ettiler. “Bugün kültür her fleyi birbirine benzetiyor. en genifl kitlelere ulaflmay› hedefleyen. Leo Lowenthal (1900-1993) ve Herbert Marcuse’un (1898-1979) kültür.” Bu dönüflüm sürecinin dinamiklerine küreselleflme ve a¤ toplumu tart›flmalar›n›n yer ald›¤› bölümünde yeniden dönece¤iz. 1920’lerin bafllar›nda Frankfurt Üniversitesinde kurulan Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü. Bu yapay ve do¤al olmaktan uzak kültürün tüketicisi ise kültür endüstrilerinin en sad›k tüketicisi olan modern bireyden baflkas› de¤ildir.

Benjamin medyay› sorgulamaya yönelerek onu basitçe bir araç olarak de¤il. medyan›n -di¤er ideolojik ayg›tlarla bir- . bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak görüyordu. Tart›flmalar ve görüfl farkl›l›klar› ise medyan›n bunu nas›l ve ne düzeyde gerçeklefltirdi¤i üzerinedir. Benjamin’in çal›flmas›. Medyada izlediklerimiz. K›saca. mevcut teknolojik yeniliklerin ve popüler sanat›n potansiyeli konusunda iyimser bir bak›fl aç›s› sergiler.172 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. Ordu ve polis gibi fliddet kullanarak müdahalede bulunabilecek unsurlar› devletin “bask› ayg›tlar›”n› olufltururken e¤itim.4 Walter Benjamin Resmî olarak hiçbir zaman Enstitünün üyesi olmayan Walter Benjamin (18921940) özellikle Adorno ile düflünsel etkileflimi sonucu okulla iliflkili olmufl. ‹deoloji 1950’lerden 60’lara kadar süregelen toplumsal istikrar›n ve refah döneminin 60’lar›n ikinci yar›s› siyasal kargafla ve çat›flmalara b›rakmas›. Ünlü kültür kuramc›s› Raymond Williams da (1921-1988) 1974 tarihli önemli çal›flmas› Televizyon: Teknoloji ve Kültürel Biçim de teknolojiyi bir kültürel biçim olarak ele almay› önerecektir. Williams’a göre özellikle televizyon basitçe bir araç olmaktan çok toplumsal formasyonu belirleyen bir kültürel biçimdir (Benjamin. fotografik ve sinematografik teknolojinin devreye girmesiyle alg›n›n nas›l de¤iflti¤ini ortaya koymas› aç›s›ndan oldukça önemlidir. okuduklar›m›z ve duyduklar›m›z bizi içinde yaflad›¤›m›z toplumsal sistemin ve dünyan›n do¤al. Ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan kuramc›lardan birisi Louis Althusser’dir (1918-1990). ç›karlar›n› ve gücünü meflru k›lmak için çal›flan ideolojik bir ayg›t oldu¤udur. Teknolojik geliflme ve mekanik yeniden üretim yeni alg› biçimlerini beraberinde getirmifltir. ‹ktidar. Benjamin medyan›n etkili olup olmad›¤›ndan ziyade fotografik ve sinematografik alg›lama tarzlar›n›n nas›l farkl›laflt›¤›n› göstermifltir. Yine de savafl sonras› dönemde bu düflüncenin ciddi de¤iflikli¤e u¤rad›¤› da unutulmal›d›r. Marks’›n ideoloji ve kültürü toplumun ekonomik alt-yap›s›n›n belirledi¤ini süren klasik modelinden. Klasik Marksist görüflten farkl› olarak Althusser. Neo-Marksist teoriler aras›nda önemli farkl›l›klar olmas›na ra¤men hepsinin ortak noktas›. devletin bask› ayg›tlar› ve ideolojik ayg›tlar› aras›nda ayr›m yapar. meflrulaflt›ran ve pekifltiren bir iflleve sahiptir. Klasik Marksist bak›fl aç›s›na göre medya egemen kapitalist s›n›f›n ç›karlar›n› bugünden yar›na koruyan. 1995). ideolojinin görece özerkli¤ini vurgulayan Yap›salc› yaklafl›mlara geçilmesi önemlidir. erken ölümünden sonra da bütün eserleri kurumun katk›lar› ile yay›nlanm›flt›r. Mutman. Bundan dolay› Frankfurt Okulu kuramc›lar›yla birlikte an›lan Benjamin Mekanik Yeniden Üretim Ça¤›nda Sanat Yap›t› (1936) adl› önemli makalesinde. din ve medya gibi kurumlar devletin ideolojik ayg›tlar›d›r. normal ve kaç›n›lmaz oldu¤una ikna etmeye çal›fl›r. medyan›n hakim s›n›f›n görüflünü. ‹deoloji ve Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (1970) adl› çal›flmas›nda Althusser. Ona göre foto¤raf ya da sinema basitçe birer kay›t arac› olmaktan çok dünyay› belli bir biçimde alg›lama ve kurmay› ima ediyorlard›. medya teorisinde Marksizm’in güçlenmesine neden olmufltur. 1936. Medya. Özellikle.

Edles. dünya alg›s›n›n biyolojik ya da s›n›fsal faktörlere dayand›¤› görüflünü reddederek kendimizin ve içinde yaflad›¤›m›z dünyaya bak›fl›m›z›n söylemler taraf›ndan flekillendirildi¤ini belirtir. Antonio Gramsci’nin (1891-1937) ise özellikle hegemonya teorisi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulunun medya analizinde oldukça önemlidir. dil. 2003:52-53). K›saca kültürel alan oldukça önemli bir hegemonik mücadele alan›d›r. Ça¤dafl Söylenler (1957) adl› kitab›nda arkas›nda kapitalist ç›karlar›n oldu¤u düflünme biçimlerinin nas›l mitler hâline dönüflerek do¤allaflt›¤›n› inceler. kendi d›fl›nda var olan anlam›n fleffaf tafl›y›c›s› olan bir iletiflim ayg›t› de¤ildir. Bu sürecin sonunda. sosyal sistem ya da siyasi iktidar›n bask›dan çok genifl toplum kesimlerinin ona r›za göstermesi sonucu ortaya ç›kan egemenlik biçimidir. saf bir flekilde d›fl dün- .7. Uzun y›llar Stuart Hall’un (1932. Nesnel. R›zan›n kazan›lmas› veya ço¤unlu¤un ikna edilmesi ise esas olarak e¤itim. Do¤rudan medya üzerine çal›flmalar› olmasa da Michael Foucault (1926-1984) özellikle iktidar olgusunu yeniden ele al›fl› ve söylem kavram› ile dikkat çekmifltir. Bundan dolay› bu mekanizmay› çözümlemek için ideoloji. iktidar olgular› ürerinde durulmal›d›r. Hegemonya bu anlamda. 200360-61). Marx’a benzer flekilde bilgi ve ideolojinin toplum içindeki güç/iktidar iliflkilerini yans›tt›¤›n› söyleyen Foucault. Medyan›n kültürel alan içindeki “kapsama alan›” göz önüne al›n›rsa kitle iletiflim araçlar›n›n hegemonik ifllevinin muazzam oldu¤u kuflku götürmez (Edgar ve Sedgwick. egemen s›n›f(lar)›n ç›karlar›n› sürdüren ve meflrulaflt›ran fikirler ve de¤erlerin önemli bir bölümü “tarafs›z. üst-yap› kurumlar› arac›l›¤›yla gerçekleflir. ideolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc›d›r. Mevcut iktidar biçimi içselleflti¤inde ve do¤al-normal görüldü¤ünde tam bir hegemonyadan söz edilebilir. 2001:62-64.” “kaç›n›lmaz” ya da “evrensel” fikirler ve de¤erler olarak kabul edilir.egemen s›n›f›n do¤rudan kontrolünden görece özerk oldu¤unu belirtir. 2002: 50-52). aksine anlam. egemen s›n›f›n›n iktidar›n› bugünden yar›na sürdürebilmesinde yönetimin ikna ya da r›zaya dayand›rmas›n›n da önemli oldu¤unu belirtir. simgelerin ve mitlerin kullan›m›n›n büyük bir önemi oldu¤unu belirtmifltir. Roland Barthes (1915-1980). Smith. Post-yap›salc› bir düflünür olarak görülen Foucault. “anlamland›rma” mekanizmas› içinde çal›fl›r.Medya 173 likte. Ünite . Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu Birmingham Üniversitesinde kurulan Ça¤dafl Kültürel Araflt›rmalar Merkezi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu olarak an›ld›¤› gibi k›saca Birmingham Okulu olarak da bilinir.Williams. medyan›n bir ideolojiyi insanlara kabul ettirmede göstergelerin. Dilbilimci Saussure’den etkilenen Barthes. egemen s›n›f›n kendisini sadece fliddet ve güç kullanarak devam ettirmedi¤ini. 2002: 233-235.) direktörlü¤ünü yapt›¤› bu okula göre iletiflim. bunlar›n ekonomik dinamiklerin kontrolüne ba¤l› oldu¤u görüflüne ise kat›lmaz. Barthes. Althusser’in “toplumsal faillere kendini zorla dayatan görünmez bir yap›” olarak kavrad›¤› ideoloji olgusunu yeniden de¤erlendirmesi çok önemli bir u¤rakt›r (Williams. dinî kurumlar vb. (Stevenson. mitleflerek do¤allaflan ve herkese aitmifl gibi gösterilen anlamland›rma biçimleri sayesinde ideolojinin iflledi¤ini belirtir. egemen s›n›flar›n ba¤›ml› s›n›flar üzerinde zor ve ikna yöntemleri kullanarak bütünlüklü bir otorite/egemenlik kurulmas›n› sürecine iflaret eder. Bilginin kitleleri kontrol etmek için bir iktidar biçimi olarak kullan›ld›¤›n› belirtir. K›saca hegemonya kavram›. aile. dil içinde ve dil dolay›m›yla infla edilir. 2007: 157. medya. Ona göre medyan›n ideolojik rolünü oynayabilmesi ancak görece özerk ve ba¤›ms›z görülmesi sayesindedir. Bu modelde dil. anlam. bireyin bilincinin. temsil. Bu yaklafl›m ‹nflac› dil/temsil modeline dayan›r. bir rejim. Gramsci.

e¤itim. etnisite. 2009). Medyadaki kad›n imaj›n›n ya da kad›n temsillerinin. okumalar› s›n›rland›r›c› bir etkiye sahip oldu¤unu belirtmifltir (Gökalp. feminist yaklafl›m ataerkil hegemonyan›n bugünden yar›na devam›nda medyan›n önemini vurgular. Feminist Yaklafl›mlar Feminist yaklafl›mlar. geleneksel toplumsal cinsiyet rollerini destekleyerek ataerkilli¤i yeniden üretmekle sorumlu tutulur. siyasi düflünce ve medya e¤itimi/okur-yazarl›¤› gibi de¤iflkenlere ba¤l›d›r. medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edilmesi en temel elefltiri noktas›d›r. Yani. Medya içeriklerini oldu¤u gibi kabul eden pasif izleyici modelinden önemli bir kopufl gerçeklefltiren çal›flmas›nda Hall. Ancak Hall (1980:135) metinde belirli anlam(lar)›n oluflturulmas›n›n. Mine Gencel Bek taraf›ndan 2006 y›l›nda Medya ve Toplumsal Kat›l›m bafll›¤›yla Türkiye’de yap›lan araflt›rma sonuçlar›na göre kad›nlar erkeklere oranla daha az temsil edilmekle beraber. Yani medya. Medyan›n topluma. haberlerde tüm üniversite hocalar›n›n maafllar›nda bir kesintiye olaca¤› söyleniyor ve ikna oluyorsam bu egemen bir okumad›r. ‹zleyicilerin medya metinlerini nas›l okuyacaklar›/yorumlayacaklar› yafl. Stevenson (2002: 77-78) der ki. . Kimi feminist çal›flmalar. Medya. 1984. flayet üniversite hocalar›n›n ücretlerinde herhangi bir kesinti yap›lmas›n› kabul edilemez görüyorsam bu karfl›t bir okumad›r. izleyicilerin üç farkl› biçimde medya içeriklerini okuyabilece¤ini öne sürmüfltür.Müzakereci okuma: ‹zleyici/okuyucu burada metindeki anlam›n bir bölümüne ikna okurken bir bölümüne de olmaz. modern toplumlarda.K›saca. Ayr›ca medya. Ücret kesintisinin olabilece¤ini ancak bir kere geçerli olmak üzere ve sadece yüksek maafll› hocalar ile s›n›rl› kalmas› gerekti¤i düflünüldü¤ünde bu müzakereli okumad›r 3. Anlam. medya çal›flmalar›nda ve medya sosyolojisi alan›nda da her geçen gün artan bir etkiye sahiptir.Egemen okuma: Metinde oluflturulan anlam› kabul ederek okumad›r. kad›n sorununa yer vermeyen medya çal›flmalar›ndaki eksiklikler ve medyadaki kad›n imaj›n›n çarp›kl›klara dikkat çeker. 1979. s›n›f. 2007: 37-39). 2. Farkl› feminist yaklafl›mlar olmakla birlikte. Hardt.Muhalif ya da karfl›t okuma: Metindeki anlama tamamen karfl› ç›k›larak okunmas›d›r. Hall’un elefltirel medya çal›flmalar›na önemli bir katk›s› da medya metinlerinin al›mlanmas›na.5 Stuart Hall Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yada duran bir toplumsal anlam yoktur. kad›n› bask› alt›na tutan hayat pratikleriyle iliflkisi sorgulan›r. 1. toplumsal cinsiyet.1989). Bütün bu rakamlar kad›nlar›n toplumsal olarak u¤rad›klar› ayr›mc›l›k ve eflitsizlerin medyada yeniden üretildi¤ini göstermektedir (Alankufl. “gerçekli¤i” yaln›zca yeniden üretmemekte daha önemlisi onu tan›mlar. sabit ve verili de¤il. ‹flte medya anlam›n bu flekilde toplumsal inflas› sürecinde önemli bir rol oynar. egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevin yerine getirilmesine hizmet eder (Hall. 1997. tersine oluflturulan bir fleyse bu durumda ayn› olaylara farkl› anlamlar atfedilebilir. hayata ve dünyaya dair anlam›n oluflmas›nda rol oynamas› onun ideolojik bir ifllevi yerine getirdi¤ini gösterir.174 Foto¤raf 7. bütün “ötekiler” aras›nda “öteki” olarak medyada en fazla temsil edilenlerdir. yani izleyiciler taraf›ndan nas›l okundu¤una iliflkindir.

Bu bak›fl aç›s›.7. Ünite . Baudrillard’a göre bireyler günümüzde bir imge/gösterge bombard›man› alt›nda olmas› insanlar›n gerçekli¤i de¤il. Kuramc›. tam tersine. farkl›l›klar›n ortadan kalkt›¤› ve benzerliklerin öne ç›kt›¤› küresel ölçekte bir köy olufltu¤unu belirtir. Foto¤raf 7. S›radan insanlar medyan›n say›s›z ve anlams›z mesaj› karfl›s›nda pasif bir durumda olsalar da bu durum izleyiciye. asl›nda tafl›d›¤› en önemli iletinin kendi meflruiyeti oldu¤unu ifade etmekteydi. Bundan dolay› kitab›n ad› olan önerme (arac› masajd›r). özellikle 1962’de yay›nlad›¤› The Gutenberg Galaxy (Gütenberg Gökadas›) bafll›kl› kitab›nda iletiflim teknolojileri sayesinde insanlar ve toplumlar aras›ndaki zaman ve mekân engellerinin yok oldu¤unu. Jean Baudrillard (1929-2007). iletinin anlam›n› çözmeye yönelik çabalar› da büyük oranda geçersiz k›l›yordu çünkü as›l anlam. medium’un kendisiydi (Williams. Medyan›n yayd›¤› iletilerin (mesaj). 2012). ‹mgeler gerçekten simgeledikleri fleylerden ayr›lm›fl. Ünlü The Medium is the Massage: An Inventory of Effects (Arac› Masajd›r: Etkiler Envanteri) adl› kitab›nda (1967) ise bir sözcük oyunundan yola ç›kan McLuhan mesaj ve masaj sözcükleri aras›ndaki fonetik benzerlikten yararlanarak arac›n›n (medium. kitle iletiflim arac›) insan duyular› üzerinde masaj gibi bir etki yapt›¤›n› belirtecektir. di¤er bir deyiflle baflta televizyon olmak üzere elektronik medyan›n dünyay› küresel bir köye dönüfltürdü¤ünü öne sürer. Marshall McLuhan (1911-1980). 2003-63-64). 2003:65-66. Böylece alg›lar› dönüfltürerek kendi varl›¤›n› meflrulaflt›rd›¤›n› öne sürer. düflünüldü¤ü gibi sadece anlam tafl›y›c› olan de¤er-yüksüz (nötr) araçlar olmad›¤›n›. post-modern dönemde imgenin gerçeklikle hiçbir ba¤› kalmam›flt›r. mesajlar› reddetme ve özümsememe gücü vermektedir (Williams. oradaki imgeyi görmesine ve hemen ard›ndan gelen yeni imgeyle bir öncekini unutmas›na neden olmaktad›r. medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgulamaktad›r.6 Marshall McLuhan . Haber ve e¤lence aras›ndaki fark›n belirsizleflmesi gibi medya içeri¤inde bir bulan›kl›k söz konusudur. Ergur.Medya 175 Post-Modern Yaklafl›m Post-modern düflünce son dönemde medya çal›flmalar›n› da oldukça etkilemifltir. yayg›nl›kla ‘arac› iletidir’ (medium is the message) fleklinde benimsenmifltir. McLuhan’›n çal›flmalar›ndan etkilendi¤ini her zaman dile getirmifltir. Baudrillard.

Medya içeriklerinin/ürünlerinin üretimi flüphesiz medya kurulufllar›n›n yap›s› ile yak›ndan iliflkilidir. Egemen seçkinlerin mülkiyetinde olan medya do¤rudan onlar taraf›nda kontrol edilmektedir. medya profesyonellerine yönelik bu yap›sal bask› ve s›n›rlamalar daha belirleyicidir (Williams. gerekirse reklam vermeme yoluyla medya içeri¤ini do¤rudan etkileyebilme potansiyelleri söz konusudur ve . 1991: 55). Mülkiyet yap›s›ndaki de¤iflim ayr›ca medyan›n siyasi iktidarla da iliflkisini de¤ifltirmifltir.176 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. Medya endüstrilerindeki kapitalistleflme pazara girifli engellemekte ve egemen ekonomik güçlerin ayr›cal›kl› bir konuma sahip olmalar›na neden olmaktad›r. Artan özellefltirme politikalar› sonucunda tekelleflme e¤ilimi tek seslili¤i beraberinde getirmektedir (Murdock. Medya patronlar› hangi fikirlerin kitlelere ulaflt›r›laca¤› konusunda tart›flmas›z söz sahibidir. Neo-liberal politikalar›n start ald›¤› 1980’li y›llarda bafllayan özellefltirme uygulamalar› sonucunda bugün “büyük” medya kurumlar›n›n tamam› büyük ölçüde finans ve endüstriyel sermaye alan›ndaki büyük holdingler taraf›ndan sat›n al›nm›flt›r. Yine de medya sektöründe alan›n en büyü¤ü olan flirketlerin toplumsal. Benzer gelenek içindeki yap›sal yaklafl›ma göre ise ekonomik yap›. Sorun sadece sahip olduklar› birçok büyük flirketle birlikte çok say›da medya kurumuna da sahip olan büyük sermayedarlar›n medya üzerinde do¤rudan denetimleri de¤ildir. Ekonomik yap›n›n bask›s› maksimum kâr için hareket etmeyi ve bunun için daha fazla rekabeti gerektirdi¤inden. Medyan›n ard›ndaki kapitalist dinamikler ve ekonomik ç›karlar ihmal edilerek analiz edilemeyece¤ini vurgulayan elefltirel ekonomi politik yaklafl›m. medya sahiplerinin. 1990:6-10). 2003: 83-84). Herman ve Chomsky (1988). büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimine tarihsel olarak özellikle ekonomi politik yaklafl›mlar hassasiyet göstermifllerdir. medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklan›r. Böylelikle halk›n neyi görece¤ine. bu yaklafl›ma göre mülkiyet sahiplerinin niyetinden çok. büyük sermaye sahiplerinin ç›karlar›n›n “basit bir yans›mas›” olarak görülmemelidir. medya yöneticilerinin ve çal›flanlar›n›n etkinliklerini flekillendirir. Medyan›n mülkiyetine sahip olanlar›n medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahip oldu¤unu belirten araçsalc› yaklafl›mlar medyada mülkiyet ve yönetimin do¤rudan birbirine ba¤l› oldu¤unu belirtirler. Ayn› zamanda reklam verenlerin. Medyada bir dizi mesleki kodlar a¤› içinde belirli kiflisel ve/veya toplumsal amaçlar do¤rultusunda çal›flan medya profesyonellerinin tamamen olmasa da görece özerkli¤i vard›r. Medya kurulufllar›n›n hükümetlerle kamu ad›na gözetim iliflkisi büyük ölçüde kendi maddi ç›karlar›n› koruma iliflkisine dönüflmüfltür. duyaca¤›na ve düflünece¤ine karar verme ve düzenli propaganda kampanyalar›yla kamuoyunu yönetme gücüne sahiptirler. Peter Golding ve Graham Murdock gibi bu yaklafl›m›n temsilcilerine göre medya içerikleri. propaganda modeli ad›n› verdikleri yaklafl›mlar›nda devlet ve özel sektörün propaganda ifllevinin medyan›n bütün hizmetleri içinde çok önemli bir yer tuttu¤unu belirtirler ve özel mülkiyet alt›ndaki medya kurumlar›n› s›n›f tahakkümünün araçlar› olarak nitelendirirler. Bu nedenle yukar›da de¤inilen yaklafl›mlar› “k›smen hakl›” olsalar da “sistemdeki çeliflkileri gözden kaç›r›r” zira “medya sahipleri her zaman dilediklerini yapamazlar” (Golding ve Murdock. kültürel ve siyasal yaflam üzerinde de kontrol gücüne sahip olabilecekleri tehlikesine dikkat çekilir.

gelire. belirli bir medya okuryazarl›¤› becerisi kazanamayan. Gökalp. Öte yandan son on y›lda yeni iletiflim teknolojilerindeki geliflmeler ve ucuzlama e¤ilimi. Günümüzde dünyan›n birçok ülkesinde oldu¤u ye’de de büyük bir “reklam pastas›” vard›r. Daha çok kâr için daha çok reklam almak. 1992: 147-148. toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekiyor ve bu sorunu ilk kez dijital uçurum (digital divide) ya da dijital bölünme olarak tan›ml›yordu. 2009) Türkiye’de Medya Endüstrisi ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gülseren TürkiK ‹ TAdakl›’n›n A P ye’de Medya Endüstrisi: Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri. 2004) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. Gelinen durum. medya sahiplerinin reklam verenlerin beklentilerine ve (ideolojik) ç›SIRA S‹ZDE karlar›na uygun yay›n politikalar› ve bu yönde bir oto-kontrol gelifltirmelerine neden olabilir (Curran. daha çok reklam almak için de daha çok izlenme oran› ve/veya tiraja S O R U gibi.2 milyar $) olmufltur. benzer biçimde ABD’de de bütün dünyadaki bilgisayarlardan fazlas› bulunuyordu (Creeber ve Martin.155-164. Türkisahip olmak gerekir. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte. sansür ve bask› mekanizmalar› gibi etkenler nedeniyle yeni medya üzerinden özgür bir iletiflim kuramayan kesimler ile bu olana¤› etkili biçimde kullanabilen toplum kesimleri aras›nda gün geçtikçe artan bir uçurum gözlemlenir oldu. kültürel s›n›rlar. ›rka ve konuma ba¤l› eflitsizliklerden söz eden bir rapor haz›rlad›. Beybin Kejanl›o¤lu’nun Türkiye’de Medyan›n Dönüflümü ‹mT E L E V ‹ Z Y O(Ankara: N ge Kitabevi. Kapitalist endüstrilerin genelinde oldu¤u gibi medya endüstrisindeki üretim de DÜfiÜNEL‹M piyasa koflullar›nda gerçekleflir ve kâr merkezlidir. yurttafll›k erdemlerini gelifltirmekten ziyade özel zevkleri gelifltirmeye hizmet etmekte. iletiflim teknolojilerine eriflim aç›s›ndan dijital bölünmenin giderek kapand›¤› ya da en az›ndan eskisi kadar büyük bir sorun olmad›¤› izlenimi yaratabilir. mobil telefon gibi teknolojilerin yayg›nlaflmas›na neden oldu. Bölünmeler ‹NTERNET . 2011 y›l›nda Türkiye’de reklam pastas›n›n büyüklü¤ü yaklafl›k 3. insanlara yurttafl olarak seslenmekten çok tüketici olarak seslenmeyi tercih etmekte” oluAMAÇLARIMIZ fludur (Golding ve Murdock. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda genel olarak toplumsal cinsiyete. bütün Afrika k›tas›ndaki mobil telefon say›s›ndan fazlayd›. Söz konusu bölünmeyi besleyen e¤itime dayal› so- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar. Raporun haz›rland›¤› 1990’l› y›llarda ileri kapitalist ülkeler birer bilgi toplumu olarak öne ç›karken dünya nüfusunun % 80’i yaflamlar› boyunca bir kez bile herhangi bir telefondan çevir sesi duymam›flt›. Oysa dijital bölünme “teknolojiye do¤rudan eriflim olana¤› bulanlar” ile “bu olanaktan yoksun olanlar” aras›ndaki uçurumdan ibaret de¤ildir. D ‹ K K A T Medya kurumlar› daha çok reklam geliri elde etmek için kamusal fayda ve toplumsal sorumluluk ilkelerinden s›yr›larak giderek “e¤lence medyas›” hâline dönüflmüfltür. yafla. Ünite .Medya 177 bu potansiyel. 1991:74. 1999 y›l›na gelindi¤inde Tayland’da kullan›lan mobil telefon say›s›. (Ankara: Ütopya Yay›nevi. dil. 1990’lar›n sonunda ABD’de Ulusal Telekomünikasyon ve Enformasyon ‹daresi (NTIA). Gurevitch ve Blumler. dünden bugüne Türkiye’de Medya sektörünün dönüflümüyle ilgili de D. dünyan›n en yoksul bölgelerinde bile ‹nternet. “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor. ‹NTERNET Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n uzun y›llar geleneksel medyaya dair dile getirdi¤i kayg›lar. bir ölçüde bu teknolojiler için de geçerli hâle geldi.8 milyar (yaklafl›k 2. 2009: 123-125). GüSIRA S‹ZDE nümüz medyas›n›n büyük bir k›sm›n› oluflturan “e¤lence medyas›.7. Dünya üzerinde dijital teknolojilere ulaflacak maddi güce sahip olmayan. 2006) kitab›n›. 1990:215-216).

bu süreç içinde. yafl ve gelir gibi sosyo-demografik engellerin yaratt›¤› toplumsal uçurumlar. 2009: 124). e¤itim düzeyine ve demokratik de¤erlere dayanan köklü uçurumlar. Bu teknolojilerle birlikte bireyin zaman ve mekân alg›s› radikal de¤iflimlere u¤ram›flt›r. bir anlamda geçersizleflmifl. kültürel. Özetlemek gerekirse dijital bölünme kavram› teknolojiye sahip olmak ya da olmamak sorununa indirgenemeyecek kadar karmafl›kt›r. kad›nlar›n. bölgesel. Bütün bu sorunlar›n yan› s›ra toplumlar›n bar›nd›rd›¤› bir ucu ekonomik-s›n›fsal koflullara. di¤er uçurumlarla ve bölünmelerle iliflki içinde tart›fl›lmal›d›r. küresel eflitsizliklerden beslenen ve dünyay› farkl› bölgelere ay›ran co¤rafi uçurumlar. engellilerin ve toplum içerisinde marjinallefltirilen di¤er kimliklerin ‹nternet ortam›nda temsilini sorunlu hâle getirirken söz konusu teknolojilere eriflimi de demokratik olmaktan ç›kar›yor. s›n›f. alt bafll›klara ayr›lmal›. Bugün milyarlarca insan uydu ve ‹nternet teknolojisiyle düne kadar sahip olmad›klar› bir dizi kültürel ve sosyal deneyimi yaflayabiliyor. Küresel kapitalizm sadece küresel ekonomi-politi¤i yap›land›rmakla kalmamakta. az›nl›klar›n. Ulusal. dahas› kendi s›n›fsal. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. ulus-devletlerin türdefl ve d›fla kapal› ulusal kültürleri korumalar›n› oldukça zorlaflm›flt›r. Bugün uydu.178 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar runlar. politik ve co¤rafi s›n›rlar bulunuyor ve bu sorunlar basit bir teknolojik altyap› politikas› ya da en yak›ndaki ‹nternet ba¤lant›s› üzerinden dijital dünyaya eriflmekle afl›lam›yor. bu içerikleri anlayabilenlerin say›s›n› önemli ölçüde s›n›rlarken yerel diller ‹nternet ortam›nda giderek marjinallefliyor (Creeber ve Martin. Benzer biçimde dünyada üretilen dijital içeri¤in büyük k›sm›n›n ‹ngilizce olmas›. çözümleyebilecek ve kendi yaflamlar›nda etkin biçimde kullanabilecek düzeyde e¤itim alm›fl olmalar›. Ça¤dafl küreselleflme sürecinin kendinden önceki dönemden belirgin biçimde ayr›lmas›nda belirleyici rol oynayan elektronik ve dijital teknolojiler sayesinde ulusal s›n›rlar. metaforik olarak ulus-devletin s›n›rlar› afl›lm›flt›r. bilgi ak›fl›n›. Böylece. kültürel. fiziksel olarak de¤il ama alg› olarak daha önce hiç olmad›¤› kadar küçülmüfl durumdad›r. kapitalizminin ve tüketim kültürünün de¤erlerini ve yaflam felsefesini tafl›yan ticarileflmifl . Baflta ‹nternet olmak üzere küreselleflme sürecinin en önemli tafl›y›c›lar› olarak yeni iletiflim teknolojileri. ‹nternet ve dijital iletiflim araçlar›n›n küresel düzeyde bireysel ve toplumsal yaflama etkilerinden söz edilebilir. ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Küreselleflmeyi yaflama geçiren en önemli dinamiklerden biri. e¤itim. Bireylerin iletiflim teknolojilerinden etkili biçimde yararlanabilmeleri için ‹nternet’in sundu¤u s›n›rs›z say›daki dijital içeri¤i eleyebilecek. çocuklar›n. politik sürece ve eylemlere etkin kat›l›m› s›n›rlayan rejimlerin yaratt›¤› (anti)demokratik uçurumlar giderilmeksizin bireyler ve toplumlar aras›ndaki dijital makas›n daralt›lmas› mümkün gözükmüyor. bu teknolojilerin sundu¤u olanaklardan ve s›n›rl›l›klardan haberdar olabilecek kadar teknoloji okuryazar› olmalar›. Yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri sayesinde dünya. sosyo-ekonomik sorunlar›n› tarif edebilecek ve bu koflullar›n oluflumunda etkili olan süreçlerle ve kurumlarla mücadele edebilecek bir bilince sahip olmalar› gerekiyor. toplumsal cinsiyete. ulusal s›n›rlar›n afl›larak ulus-ötesi kamusall›klar›n oluflmas›n› mümkün k›lmaktad›r. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin tüm dünyay› sar›p sarmalayarak küresel imgelerin. yoksullar›n. ›rk. toplumsal cinsiyet.

“a¤ toplumu”nun kavramsallaflt›r›lmas›na öncülük etmifltir Kaynak: http://4. etkileflimin tek yönlü de¤il karfl›l›kl› oldu¤unu biliyoruz.7 Kent sosyolojisi. ekonomik etkileri aç›s›ndan kendinden önceki dönemlerden farkl›laflan. her ne kadar kendinden önceki toplum modellerini miras alsa da bugüne kadar tan›k olmad›¤›m›z baflka nitelikler ve yenilikler de tafl›yor. a¤ toplumunun yükselifline iflaret ediyor. Öte yandan tek yönlü -sadece geliflmifl kapitalist ülkelerden. ideolojik. 20. teknolojik. toplumsal. Bugün dünyan›n farkl› bölgelerinde mikro/bölgesel küreselleflmelerin yafland›¤›n›. yüzy›l›n sonlar›nda enformasyon ve iletiflim teknolojileri alan›nda yaflanan radikal geliflmeleri ve bu geliflmelerin yaratt›¤› toplum modelini tan›mlamak amac›yla kullan›l›yor (2010: XVI). etnik. yeni bir toplumsal yap›n›n.ve tek tip bir küreselleflmeden söz etmek elbette mümkün de¤ildir. Kuramc›ya göre “a¤ toplumu” kavram›. “sanayi-sonras› toplum” ya da “bilgi toplumu” gibi tan›mlamalar yetersiz kal›yor. bu yeni toplumsal örgütlenmeyi aç›klamakta bize yard›mc› olabilir. teknolojik.7. enformasyon toplumu ve iletiflim alan›ndaki tezleriyle ve etkili çal›flmalar›yla tan›nan Manuel Castells.bp.com/_mVKuDt3Xp3A/R4dr3o-Y_zI/AAAAAAAAAHw/YTvaxpHTxJA/s400/castells.blogspot. Gerçekten de günümüz tüketim kültürünün ve tüketimcilik ideolojisinin yeniden üretiminde medyan›n çok önemli bir rolü vard›r. Yeni medyan›n olanaklar›ndan yararlanabilen bireyin kürenin herhangi bir bölgesiyle iletiflime geçebilmesi ve ortak bir deneyim yaflayabilmesi için. Appadurai’›n (1996) dile getirdi¤i üzere ça¤dafl küreselleflme sürecinde dünya. gerçekte küreselleflme sürecinin geldi¤i en son ve karmafl›k toplumsal örgütlenmelerden birine. kültürel. a¤ toplumunun inflas›na tan›kl›k ediyor. Bat›l› toplumlardan bafllayarak yayg›nlaflt›¤› ileri sürülen bu yeni toplumsal model. yüzy›l boyunca kullana geldi¤imiz “endüstri toplumu”. finansal son derece karmafl›k bir ak›fllar uzam›na dönüflmüfltür ve medya bu sürecin en önemli aktörlerinden biridir. ‹nternet ba¤lant›s› olan bir bilgisayar›n ya da telefonun klavyesinde birkaç tufla basmas› yetebiliyor. Ünite .Medya 179 medya ürünlerinin da¤›t›m yoluyla küresel kültürü de belirlemektedir. ekonomik ve kültürel dönüflümün do¤urdu¤u yeni toplum biçimi karfl›s›nda 20. farkl› kültürel kimlikler yeniden keflfediliyor. Dünya.jpg . A¤ Toplumu Kavram› ‹lk kez Manuel Castells taraf›ndan 90’l› y›llarda gelifltirilen kavram. Küresel kültür bir yandan benzeflme/homojenleflme e¤ilimini körüklerken bir yandan da çeflitliklerin ve farkl›l›klar›n alt›n› çiziyor. Castells’e göre ikinci milenyum sona ererken yaflanan sosyal. Bugün okuma yazmay› ö¤renmeden bilgisayar teknolojisini kullanabilen çocuklar›n bile kolayca üstesinden gelebildikleri bu “basit” iletiflim süreci. Foto¤raf 7. daha az geliflmifl ülkelere.

2008) kitab›nda tart›flmam›za temel oluflturan geliflmeleri ayr›nt›l› biçimde bulabilirsiniz. Çevreci hareketler. gündelik hayat›m›zda yans›malar›n› gide‹NTERNET rek daha fazla hissediyoruz. Küreselleflmenin toplumsal ve bireysel yans›malar›n›n en somut biçimde gözlemlenebildi¤i bir dönemden geçiyoruz ve bu süreçte yeni medya sayesinde sosyalleflme pratiklerimiz de alabildi¤ine de¤ifliyor. yerel. yersiz yurtsuzlaflma (deterritorialization). ulusal ya da uluslar aras› sözcükleri eski önemlerini h›zla yitirirken. s›n›fsal yeni topluluklar kurabildi¤ini. yak›nsama (convergence). Toplum ve Kültür (‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor. gerçek-zaman (real-time). yeni iletiflim teknolojilerinin genifl olanaklar›ndan yararlanarak ortak kültürel de¤erlere ba¤l›l›k gösterebiliyor. bölgesel. yine tan›k olmad›¤›m›z bir ba¤›ml›l›k deneyimiyle bir arada yafl›yoruz. Bir iflveren. ‹letiflimin de¤iflen do¤as› bizi alabildi¤ine özgürlefltiriyor. ulus-afl›r›l›k ve küresel ak›fl kavramlar› öne ç›k›yor. Sayd›¤›m›z iletiflim araçlar›n›n kitlelerin kullan›m›na sunulmas›n›n üzerinden henüz bir çeyrek yüzy›l bile geçmedi. hatta evlerini terk etmeden çal›flma imkân›na eriflebiliyor. dinî. Bir ürünün tamamlanmas› birden fazla iflçinin küresel efl güdümüyle gerçekleflebiliyor. Küresel düzlemde bireyler ve gruplar iletiflim teknolojilerini kullanarak ortak ç›karlar› ve ilgileri do¤rultusunda ülkelerinin politik s›n›rlar›n› aflabiliyor. s›n›fsal yeni topluluklar kurabiliyor. bir çeliflki gibi görünse de yeni iletiflim teknolojileri sayesinde hiç tan›k olmad›¤›m›z bir özgürlü¤ü. ‹nternet üzerinden pekifltirilen yatay ve etkili bir örgütlenme modeliyle hiyerarflik iktidar yap›lar› ve diktatör- . K›sacas›. Öte yandan ayn› geliflmeler bugüne dek yaflamad›¤›m›z ölçüde bir ba¤›ml›l›k ve kontrol gerçe¤ini de beraberinde getiriyor. politik. gün geçtikçe a¤lara olan ba¤l›l›¤› art›r›yor. ortak ç›karlar ve ilgi alanlar› do¤rultusunda bir araya gelebildi¤ini gözlemliyoruz. Giderek ucuzlayan ve yayg›nlaflan ‹nternet. etnik. küresel bir yurttafll›k kavram›n›n da temellerini at›yor (Stevenson. küresel kamusal alanlara aç›lman›n yepyeni yollar›yla tan›fl›yoruz. dinî. Bu de¤iflimlere ba¤l› olarak daha önce de de¤indi¤imiz üzere uzak. Bireyler do¤rudan bir flirkete ba¤l› olmadan. h›zl›. yeteneklerimizin s›n›rlar›n› geniflletiyor. kültürel. cep telefonu ve di¤er dijital teknolojiler sayesinde ulaflabilece¤imiz ve paylaflabilece¤imiz bilginin miktar› art›yor. Böylece esnek emek. politik. 2003). yavafl. hak temelli oluflumlar. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET A¤ toplumu. Bizzat içinde yafl›yoruz bu dönüflümün. efl zamanl›l›k. Kendi özel alan›m›zdan yerel. medya çal›flmalar› alan›n›n oldukça yeni kavramlar› aras›nda yerini alsa da asl›nda kavram›n iflaret etti¤i toplumsal dönüflüme yabanc› say›lmay›z. kültürel. Küresel eksende bak›ld›¤›nda ise giderek artan say›da bireyin ve grubun iletiflim teknolojilerini kullanarak ülkelerin politik s›n›rlar›n› aflabildi¤ini etnik. esnek istihdam rejimleri h›zla yayg›nlafl›yor. Özellikle ileri kapitalist toplumlarda iletiflim teknolojilerinde yaflanan ve h›zla dünyan›n kalan›na yay›lan geliflmeler. Böylece farkl› kültürlerden gelen bireyler. co¤rafyas› geniflliyor. yak›n. Günlük yaflam›m›zda bu araçlar› kullanarak gerçeklefltirdi¤imiz her türlü iletiflimde kontrol ve kay›t alt›na al›nmam›za neden olabilen izler b›rak›yoruz.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 180 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Manuel Castells’in K ‹ T AA¤ P toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. iletiflim teknolojilerinin getirdi¤i olanaklardan yararlanarak yerel bir co¤rafyaya ba¤l› kalmadan üretim gerçeklefltirebiliyor. oysa bu araçlar›n olmad›¤› bir hayat› art›k düflünemiyoruz.

7. Band›n çevresinde bulunan iflçiler ve uzmanlar.boston. Ünite . Böylesine karmafl›k bir üretim sürecinin yö- . finans merkezî konumunda olan New York. madencilik sektörünün yan› s›ra ikincil endüstrilerde çal›flanlar›n say›s› azalma e¤ilimi gösterdi. Yine ayn› teknolojiler sayesinde. Çevreci hareketler. hak temelli oluflumlar. Tokyo gibi küresel kentlerin kendi aralar›nda kurduklar› iletiflim a¤lar› ve bu yolla gerçekleflen ekonomik etkinlikler. Ford. yaratt›klar› dalgalanmalar. dikey bir örgütlenmeye anlay›fl›na tan›k oldu: Fordist üretim anlay›fl›. yüzy›l›n ilk yar›s›nda hiyerarflik.Medya 181 Afla¤›dan küreselleflme: Küreselleflme sürecinde ekonomik ve politik iktidar sahiplerinin ç›karlar› korunurken iktidara uzak bireylerin ve toplumlar›n y›k›c› etkilere maruz kald›klar›n› ileri sürenler. yüzy›l›n en önemli geliflmeleri aras›nda say›lan Fordist üretim modeli. Ulus-temelli Fordist üretim biçimi verimli olmaktan uzaklafl›rken yerini dünyan›n farkl› bölgelerine yay›lan parçal› ve esnek üretim modellerine b›rak›yordu.html) Uzun y›llar baflar›l› olan ve ekonomik ve toplumsal etkileri aç›s›ndan 20. lükler afl›n›yor. 2002) çarp›c› örnekleri aras›nda say›l›yor. küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor. bu kentlerin ait olduklar› ülkelerin gücünü afl›yor. H›zla SIRA yayg›nlaflan bu yeni üretim anlay›fl›nda maliyetleri düflürmek ve üretimi h›zland›rmak için büyük ölçekli. belirli bir sürat ve beceriyle yapmakla sorumluydu. 2001). sanayileflmifl toplumlar 20. sosyal politikalar. afla¤›dan küreselleflmenin (Kellner. otomobil üretiminde gelifltirdi¤i üretim modelinde bir otomobile ait parçalar›n fabrikada bir bant üzerinde hareket etmesini önD‹KKAT görüyordu.8 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Amerikal› sosyolog Daniel Bell K (1919‹ T A P 2011). Kaynak: http://www. 1960’lara gelindi¤inde kriz sinyalleri vermeye bafllad›: Ücret politikalar›. Yeni medyan›n olanaklar›n› etkili biçimde kullanan bu oluflumlar.com/news/local/breaking_news/2011/01/daniel_bell_not. bilgi toplumu ve a¤ toplumu ‹NTERNET tart›flmalar›na kaynakl›k edecek nitelikte öngörüler gelifltirmeyi baflarm›flt›r. ModelS ad›n› O R U Amerikal› ifl adam› Henry Ford’dan al›yor. Afla¤›dan küreselleflme kavram›n› anlafl›l›r k›lmak için küresel düzeyde SIRAbaflka S‹ZDEörnekler verebilir misiniz? 1 SIRA S‹ZDE Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Bat›l›. Bu y›llarda Bat›l› toplumlarda. bant hareket ettikçe önlerine gelen parçalar üzerinde sadece kendi görev tan›mlar›na uygun olan iflleS‹ZDE ri. dünyan›n kalan›n› yak›ndan ilgilendiriyor (Sassen. 1970’li y›llarda endüstrisonras› topluma dair çok önemli TELEV‹ZYON gözlemlerde bulunmufl. AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7. Daniel Bell gibi önde gelen düflünürlerin öngörülerini hakl› ç›karacak baz› geliflmeler yafland›: Yaflanan kriz karfl›s›nda hizmet sektöründe çal›flanlar›n say›s› düzenli olarak artarken tar›m. Londra. rasyonel ve kitlesel üretim biçimi benimsendi. yüksel maliyetli altyap› çözülmesi güç ekonomik sorunlara yol açt›. ulusafl›r› örgütlenmeler yoluyla afla¤›dan küreselleflme ad› verilen toplumsal hareketleri bafllatm›fllard›r.

yeterince aç›klay›c› gözükmüyor. Medyaya ça¤dafl elefltirel yaklafl›mSIRA S‹ZDE lar bölümünde de¤indi¤imiz üzere kitle iletiflimi. genifl halk kesimlerine ulaflmay› hedefleyen “kitlesel iletiflimi” ve Frankfurt Okulu’nun elefltirilerini yöneltti¤i “kitle kültürü” anlay›fl›n›n flekillendirdi¤i medya sektörü. Kaynak: http://modcool.9 Ünlü ‹ngiliz yönetmen ve komedyen Charles Spencer Chaplin (bilinen ad›yla. üreticisi de olabildikleri bir iletiflim ortam›ndan söz ediyoruz. Bu yeni iletiflim ortam›n› tan›mlarken “kitle iletiflimi” terimini kullanmak. araflt›rmac›lar. teknokratlar vb. televizyon. kitle kültürü. iletiflim sürecine etkin olarak kat›labildikleri. Charlie Chaplin).182 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar netilebilmesi. yüzy›lda sinema.) giderek güçleniyordu. tüD‹KKAT ketim toplumu ya da web toplumu kavramlar› gibi oldukça tart›flmal› bir kavram oldu¤unu ve yaflanacak yeni dönüflümlerin ard›ndan yerini farkl› kavramlara b›rakaca¤› gerçe¤iSIRA S‹ZDE ni akl›m›zda tutmal›y›z. bir yandan sanayi sonras› toplumlar›n temel özellikleri aras›nda say›l›rken bir yandan da 1970’li y›llarda “bilgi toplumu” ya da “enformasyon K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . televizyon flirketleri yeni nesle ulaflabilmek için onlar›n tercih etti¤i medya ortamlar›nda var olmaya çal›fl›yor. yukar›dan afla¤› yap›lanan bir iletiflim modelini betimlerken bugün bireylerin diledikleri gibi DÜfiÜNEL‹M geniflletip daraltabildikleri. t›pk› kitle toplumu. Foto¤raf 7. bireyin kapitalist üretim sisteminde bir makinenin de¤ersiz bir parças›na dönüflümünü alayc› bir tonda elefltirir.com/watson-jeopardy-and-11-other-man-vs-machine-battles-of-epic-proportions/ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U 20. üretim ve da¤›t›m politikalar›n›n bu genifl pazara göre ayarland›¤›. A¤ toplumu kavram›n›n. Bu yeni toplumsal yap› içerisinde üretim araçlar›na sahip sermayedarlar›n iktidar› h›zla zay›flarken bilgi ve enformasyonu kontrol edebilenler (Örn. Modern Zamanlar (1936) filminde. Bu geliflmenin sonuçlar›n› bugün ç›plak gözle izleyebiliyoruz. dönüflüyor. medyan›n yalS O R U n›zca tüketicisi de¤il. 21. yüzy›l›n ilk y›llar›nda bu yeni toplumsal örgütlenmeye uyum göstermek zorunda kald›. K›saca belirtmek gerekirse geleneksel medya elbette yok olmuyor ancak yeni teknolojilere uyum göstermek zorunda kal›yor. ülkelerinin s›n›rlar›na ba¤l› kalmadan küresel iletiflime eklemlenebildikleri. genifl halk kesimlerinin öne ç›kt›¤›. ‹flte buAMAÇLARIMIZ dönüflümler. gerek tek yönlü bir ak›fl› benimsedi¤i için gerekse yeni dünyada bireyin etkin rolünü görmezden geldi¤i için. radyo. B‹T uzmanlar›. ciddi bir otorite yitimine u¤ruyordu. gazete gibi iletiflim araçlar›n›n. kitle iletiflimi. Her ne kadar televizyon merkezî yerini koruyor gözükse de özellikle 15-24 yafl aras›nda yer alan genç kesimin bilgisayar temelli teknolojilerle iletiflimi bafl döndürücü bir h›zla art›yor. bilgi ve iletiflim teknolojilerine olan gereksinimi de kaç›n›lmaz olarak art›r›yordu. bilgi toplumu. Kitle iletiflimi modeli.

Nilüfer Timisi. bilgisel (enformasyonel). bilgi ve iletiflim teknolojilerini yap›sal olarak dönüfltürdü ve h›zla dünyan›n kalan›n› etkisi alt›na ald›. parçal›. son derece önemli toplumsal yans›malar› olan ve a¤ toplumu tart›flma‹NTERNET lar›nda öne ç›kan kavramlar aras›ndad›r. üretilen bir ürüne pazar bulmak yerine var olan pazar›n taleplerine göre üretimi benimseyen. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› görünür hâle geldi. Dolay›s›yla sanayi-sonras› topluma atfedilen pek çok niteli¤in. 2003) yeni D ‹ K K Akitab›nda T medyan›n demokratik kat›l›m süreçlerindeki yans›malar›n› ayr›nt›l› biçimde irdeliyor. A¤ toplumunun kurulufluna öncülük eden ve çok say›da araflt›rmac› taraf›ndan bilgi/enformasyon ça¤› olarak adland›r›lan bu dönemin arkas›nda 1950’li y›llarda mikro-elektronik alan›nda yaflanan devrim niteli¤indeki geliflmeler yat›yor. iflleme ve yayma teknolojileri de ekonominin çekici gücünü oluflturuyor. Nurcan Törenli’nin Yeni Medya. toplumsal. esnek. yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›. hatta daha da s›n›rlayarak söyleyelim. bir baflka ifadeyle “enformasyonu” kullanma.7. Üretim/tüketim iliflkilerini dönüfltüren bu yeni örgütlenme biçimi.Medya 183 toplumu” olarak adland›r›lacak olan dönüflümün ayak sesleri olarak kabul edildi. ‹lk kez Amerika Birleflik Devletleri’nde Silikon Vadisi’nde ortaya ç›kan geliflmeler. Enformasyon odakl› bu ekonomik yap›da farkl› birimler. Yeni ‹letiflim Ortam› (Bilim ve Sanat. Enformasyonun yine bir baflka enformasyonla üretildi¤i bu dönüflümlü üretim ortam›nda somut olarak dokunamad›¤›m›z ama piyasada de¤iflim de¤eri tafl›yan bu ekonomik ürünü. dijital a¤lar›n ve yeni iletiflim teknolojilerinin içeri¤ini ve s›n›rlar›n› yeniden tan›mlad›¤›. ard›ndan da bu içeriklerin bireyin toplumsal iliflkilerine ne tür katk›larda bulundu¤u sorusunu sormufltuk. Ünite . belirsizlikleri aza indirebilen. 2005) kitab›nda da SIRA S‹ZDE geleneksel iletiflim araçlar›ndan. bireysel. Açmaya çal›flal›m: “Etkileflimlilik” (interactivity). yatay bir örgütlenme modeline b›rakt›. Ther da ayn› anda kesen bir noktada duruyor.Böylesine karmafl›k bir örgütlenmeSIRA en S‹ZDE nin çökmeden ayakta kalabilmesi için. E L E iki V ‹ Z soruyu YON ‹flte bu bölümde ele alaca¤›m›z “etkileflimli medya” kavram›. küresel ve efl zamanl› iletiflimi mümkün k›lan çok merkezli. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda ekonomik etkinliklerin enformasyon/bilgi ak›fl›na s›k› s›k›ya ba¤l› oldu¤u ilk toplumsal yap›lanman›n da sanayi sonras› toplumlar oldu¤unu görüyoruz. yerel. küresel iliflkilerin bir arada buS O R U lundu¤u a¤ toplumunun da temel mimari özelli¤ini oluflturuyor. Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi (Dost. Böylece kapitalist üretim iliflkilerinde enformasyonun ve enformasyon teknolojilerinin yaflamsal önem kazand›¤›. Kimi kuramc›lar taraf›ndan kapitalizmin bu yeni aflamas›. ‹nternet’den önce gerçek anlamda “etkileflimli medya” kategorisinde say›labilecek tek iletiflim arac› telefondur. Uzak mesafelerdeki bireyK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . yeni medyaya geçiflin arka plan›n› ve haber medyas›na yans›malar›n› bulabilirsiniz. Metin boyunca yeri geldikçe bu sorulara yan›t vermeye çal›flt›k. depolama. Bir bak›ma “sanayi-sonras› toplum” kavram›. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Etkileflimli Medya An›msayaca¤›n›z üzere bu bölümün giriflinde “medyan›n ifllevi sadece bir noktaK ‹ T A hemen P dan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r?” sorusunu yöneltmifl. büyük ölçüde bilgi/enformasyon toplumuna ve a¤ toplumuna da miras kald›¤›n› ileri sürebiliriz. Hiyerarflik yap›lanma yerini. Dijital temelli teknolojilerden. daha esnek. bilgisayar teknolojisi ve di¤er ileri teknolojilerin dönüfltürücü gücüne vurgu yapan yeni parametrelerle yeniden tan›mlan›yordu. çok DÜfiÜNEL‹M dü¤ümlü bir iletiflim modeli gerekiyordu. farkl› co¤rafyalarda efl güdümlü çal›flabilir hâle geldi.

Baflka ABD olmak üzere çok say›da geliflmifl ülkede telekomünikasyon endüstrisi. bireysel ve toplumsal iletiflimin s›n›rlar›n›n da geçirgenleflmesi. bloglara ve finansal etkinliklere kadar etkileflimin geniflleyen s›n›rlar›. uzun bir bekleyiflin ard›ndan bir santral memuruna ba¤lanabilmeniz. bu denli karmafl›k ve pahal› olunca baflka ülkelerde yaflayanlar› tan›d›klar›m›z› aramak da ancak özel günlerde katlan›labilecek bir zahmete dönüflüyordu.184 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar leri efl zamanl› olarak ayn› iletiflim ortam›nda buluflturabilme niteli¤i sayesinde telefon. Bugün “etkileflimli medya” kavram›n› ‹nternet ve di¤er dijital teknolojilerin sa¤lad›¤› olanaklar aç›s›ndan düflündü¤ümüzde. hükümetlerin ve düzenleyici kurulufllar›n da ortak ad›m atmalar› zorunlu hâle geldi. geleneksel yay›nc›l›¤›n kal›plar›n› da zorlad›: ‹zleyicisine farkl› kanallarda. bir iletiflim arac›n›n dü¤mesine basarak kendisine sunulan içeri¤i tüketmek zorunda olmaktan tümüyle kurtuluyor. toplumsal ve kültürel yap› üzerindeki dönüfltürücü etkisine odaklanman›n kaç›n›lmaz oldu¤unu belirtmifltik. iletiflim tarihi içerisinde özel bir konuma sahiptir. Video oyunlar›ndan e-forumlara. içeri¤ini ve s›kl›¤›n› kendisinin seçti¤i. hatta giderek a¤’laflmas› anlam›na geliyordu. farkl› zaman dilimlerinde genifl bir içerik yelpazesi sunan ve tüketmek istedi¤i içeri¤i diledi¤i gibi seçebilme olana¤› veren televizyon yay›nc›l›¤›na da böyle bir sürecin sonunda ulafl›ld› (Hodkinson. bir postane ya da santral yard›m› olmadan da ulaflabilece¤imiz hane içi bir teknolojiye evrilmiflti. Bugün. Farkl› teknolojilerin birbirleriyle uyumlu çal›flabilmelerine olanak tan›yan dijital ve elektronik teknolojiler. Ancak tahmin edilece¤i gibi yak›nsama. iletiflime geçmek istedi¤i kitlenin büyüklü¤üne kendisinin karar verebildi¤i bir iletiflim ortam›yla tan›flm›fl oluyordu. Birey. Çok gerilere gitmemize gerek yok: 1980’li y›llara ad›m att›¤›m›z dönemde telefon. sizden önce numara yazd›ranlar›n konuflmalar›n› bitirmelerini sab›rla bekledikten sonra da ayn› santral memurunun sizi arayaca¤› o mutlu an›n bir an önce gelmesini dilemeniz gerekiyordu. Bugün birkaç saniyede gerçeklefltirebildi¤iniz bu “basit” etkileflimli iletiflim hizmeti. Yak›nsama Kültürü A¤ toplumunun niteliklerini anlamaya çal›fl›rken teknolojinin ekonomik. zaman›n›. yaln›zca teknolojik boyutla s›n›rl› bir olgu de¤il. Bu etkileri tan›mlarken de¤inmemiz gereken kavramlardan biri de yak›nsamad›r. Etkileflimin s›n›rlar›n› yeniden tan›mlayan ve daha önce bir benzeriyle karfl›laflmad›¤›m›z bu yeni iletiflim ortam›. 2011). ‹nternet ve dijital teknolojiler sayesinde yeni bir “ilk”le daha tan›flt›: Etkileflimli kitlesel iletiflim. Farkl› co¤rafyalardan say›s›z bireyin ayn› içerikle buluflmas›n› ve geribildirimde bulunabilmelerini sa¤layan bu yeni iletiflim ortam›. Uzun y›llar farkl› yasal düzenlemelere ba¤l› olarak çal›flan medya organlar›n›n ve telekomünikasyon endüstrilerinin bu yeni birlikteli¤e uyum gösterebilmeleri için. Yine de ayn› y›llarda Türkiye’de “milletleraras›” bir telefon görüflmesi yapabilmek için bir santral numaras›n› çevirmeniz. aramak istedi¤iniz numaray› söyledikten sonra telefonunuzu kapatman›z. teknolojik yak›nsama ad› verilen olguyu yarat›yor. kendi tarihi içerisinde önemli aflamalar kat etmifl. Dolay›s›yla bireyler aras›nda “etkileflim” diledi¤iniz her an gerçeklefltirebilece¤iniz bir iletiflim etkinli¤i olmaktan oldukça uzakt›. telefon sayesinde ilk kez tan›flt›¤›m›z etkileflimli iletiflim. Bu iletiflim ortam› bireysel oldu¤u ölçüde kitlesel de olabiliyordu. sohbet odalar›ndan haber sitelerine. 1980’lerde bafllayan ve 1990’l› y›llarda h›zlanan . geleneksel telefonlar›n sa¤lad›¤› “etkileflimin” son derece dar ve s›n›rl› kald›¤›n› görüyoruz. pek çok etkileflimli iletiflim arac›n›n bir arada ayn› a¤ içerisinde uyumlu biçimde çal›flabilmesiyle mümkündür.

gizlili¤in.1 Pek çok iletiflim arac›n›n birbirlerine uyumlu biçimde çal›flabilmesi. Özel ve kamusal alan aras›ndaki s›n›rlar›n silikleflti¤i bu dijital dünyada mahremiyetin. bilgi ifllem ve telekomünikasyon alanlar› aras›ndaki geleneksel s›n›rlar›n silikleflti¤i yeni medya ortam›n› düzenleyen. birer Telekomünikasyon Yasas›’n› yürürlü¤e koydular. vb. Düzenleyici yak›nsama (regulatory convergence) ad› verilen olgu. ses kayd› ya da bir metin olabilir) üretildikten sonra çok farkl› iletiflim araçlar›nda dolafl›ma girebilmesine olanak sa¤layan teknolojik geliflmeler. merkeziyetçi bürokrasinin s›n›rland›¤› bir dizi yasal de¤ifliklik gerçeklefltirildi. aç›k kodlu bilgisayar yaz›l›mlar›n›n ya da Wikipedia gibi ortaklafla bir emekle yarat›lan ortamlar›n nas›l düzenlenece¤i sorular› yeni yan›tlar bekliyor. Ünite . bu içeri¤i üreten. iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisini bir arada ele alan bir anlay›fla dayan›yor ve yeni geliflmelere ba¤l› olarak kendini ayn› h›zla yeniliyor. Kaynak: http://www. Yan› s›ra Linux benzeri kolektif olarak üretilen. Bu süreç sonunda medyada sahiplik yap›lar›n› yeniden düzenleyen. bilgi paylafl›m yöntemlerinin s›n›rs›z boyutlara ulaflt›¤› yeni ve etkileflimli bir medya ortam›.) daha da karmafl›k hâle getirebiliyor. 1998 y›l›nda ise Avrupa Birli¤i. fiekil 7. da¤›t›m›n› gerçeklefltiren ve tüketen kiflilerin yasal düzenlemeler çerçevesinde yeniden tan›mlanmas›n› da gerekli k›l›yor.Medya 185 çok say›da de¤iflime tan›k oldu. Ancak ‹nternet gibi tüketicinin ayn› zamanda üretici rolü de üstlenebildi¤i. say›s›z bilgi ak›fl›n›n dünyan›n her yerinde ayn› anda gerçekleflti¤i. yak›nsama kültürünün de temelini oluflturuyor.flickr. ‹nternet gibi medya. Bu geliflmelere uyum sa¤layabilmek ve rekabetçi bir iletiflim ortam› yaratabilmek amac›yla 1996 y›l›nda Amerika Birleflik Devletleri. telekomünikasyon alan›nda yayg›n olan devlet tekelini ortadan kald›ran.7. hak temelli baz› konular› (telif hakk›. Bu konuda çok say›da örnek verilebilir: Söz gelimi bir medya içeri¤inin (bu bir video. suçun ve suçlunun tan›mlar›n› da yeniden yapmam›z gerekebiliyor.com/ photos/pforret/152500052/ Eriflim: 4 Temmuz 2011) . bu alanda faaliyet gösteren endüstrilerin yerel-ulusal-küresel düzeydeki zorlu rekabet ortam›nda ayakta kalabilmelerini sa¤layan.

a¤ toplumunun kurucu özneS O R U leri hâline geliyordu. Yazar. kendi gözlemlerinden yola ç›karak bu yeni cemaatleflme modelinin arkas›nda ça¤dafl toplumlar- . ayn› a¤ üzerinde bulunan di¤er üyeler taraf›ndan “takip ediliyor”. Twitter. bir yandan cemaat kavram›n›n do¤as›na yak›n özellikler bar›nd›r›rken bir yandan da kavram›n geleneksel tan›mlar›ndan uzaklaflan bir topluluk modelinin do¤makta oldu¤unun iflaretlerini veriyordu.186 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal A¤lar. hedef kitlelerine bu siteler üzerinden ulafl›yor. Facebook. Sanal Cemaatler 90’l› y›llardan bugüne bireylerin. son eriflim tarihi: 24 A¤ustos 2011 ) Howard Rheingold’un ilk kez 1993 y›l›nda kulland›¤› “sanal cemaatler” (virtual communities) kavram›.com/wp-content/uploads/2010/10/alg_social-network_2. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kaynak:http://thefilmnest. ‹ngilizce “virtual community ” kavram›n›n karfl›l›¤› olarak kullan›lagelen “sanal cemaat” D‹KKA T tan›mlamas›. duygusal ve maddi SIRA S‹ZDE uzant›lar› “sanal” olamayacak kadar sahicidir. Yüz yüze SIRA S‹ZDE yak›nl›¤›n belirleyici oldu¤u ve Tönnies’in Gemeinschaft olailetiflimin ve fiziksel rak kavramsallaflt›rd›¤› cemaat ideali karfl›s›nda (Day. 2006). kurulduklar› y›llarda s›n›rl› say›da üyeye hizmet verirken 2011 y›l›na gelindi¤inde yaln›zca Facebook’a üye olan aktif kullan›c›lar›n say›s› 750 milyona ulaflt› (Facebook. Yak›n dönemde yaflanan bu geliflmeler. Bu sosyal a¤lar›n üyeleri. ilk bak›flta “farazi. 2011). AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7. Anderson’›n (1991) “hayali cemaatler” kavram›n› an›msatan. toplumlar›n ve kurumlar›n yeni medyayla iliflkileri kestirilemez ölçüde geliflti.jpg. Böyle bir dönemde küçük.10 AMAÇLARIMIZ Sosyal medya tart›flmalar›nda örnek K s›kl›kla ‹ T A P gösterilen Facebook girifliminin ortaya ç›k›fl öyküsünü T Ekonu L E V ‹ Zedinen YON “Sosyal A¤” filmi (yönetmen David Fincher). Bu devasa toplulu¤un üyelerinin kifli bafl›na ortalama 130 sitearkadafl›na sahip oldu¤unu ve site üzerinde harcanan zaman›n ayda toplam 700 milyar dakikaya eriflti¤ini de an›msatal›m. kitlesel oldu¤u ölçüde bireysel olabilen bir iletiflimi öne ç›kar›rken “cemaatleflme-bireyselleflme” ve “gerçek dünya-sanal dünya” gibi karfl›tl›klar›n geçerliliklerini de sorgulan›r hâle getirdi. yeni cemaat yap›lar›n›n ‹N T E R N E T ve oluflumu mimarisi hakk›nda fikir veriyor. sadece zihinde var olan cemaatler” anlamlar›n› akla getirse de bu yeni cemaat modelinin bireysel ve sosyal yaflamdaki alg›sal. üyelerinin ço¤u yüz yüze iletiflim kurmaDÜfiÜNEL‹M yan ama birbirlerinin varl›klar›ndan haberdar olan. Friendfeed gibi sosyal paylafl›m siteleri. büyük flirketlerden bürokrasinin en üst kademelerine kadar pek çok kurum ve kifli. daha çok tahayyüle dayal› dijital topluluklar olufluyordu.

bireyler sohbet odalar›. daha güvenilir. 2011: 39) gün geçtikçe daha da ba¤›ml› hâle geldi¤imiz gerçe¤ini görmezden gelmektedir. 2011: 190-192). World T E L Ebir V ‹ Ztür YON Wide Web’in eski sürümü. Çevrimiçi topluluklar söz konusu oldu¤unda s›kl›kla an›lan ve yüceltilen “bireysel seçme özgürlü¤ü”. birliktelik ilkesi geçici ve zay›f bir cemaati seçmektedir.com/2007/09/where-do-students-obtain-their-support. yoluyla giderek zay›flayan birliktelik ve cemaat ruhunu yeniden güçlendirebilecekleri bir ortam yaratmaktad›r.. “s›k›flt›r›lm›fl bir zaman ve S O R U uzamda iletiflim hâlinde olma” gibi nitelikler. bir bak›ma sosyal bir tutkal ifllevi üstlenen.Medya 187 da bireyin yitirmeye bafllad›¤› cemaat ruhuna duyulan açl›¤›n bulundu¤unu ileri sürüyordu. Birey. belirli s›n›rlara ve de¤erlere sayg› duyulmas›n› ve çat›flmadan kaç›n›lmas›n› gerektiren bir yerellikten SIRA S‹ZDE koparken. daha s›n›rlar› belli bir toplumsal modelin etkinli¤ini yitirdi¤i bir dönemde ‹nternet temelli teknolojiler. ‹NTERNET ‹NTERNET Kaynak: http://webucation1. asl›nda küçük bir az›nl›k taraf›ndan iflletilen. al›flverifl merkezlerinin. sosyal medyaya ve arkas›ndaki ekonomi-politik mekanizmaAMAÇLARIMIZ lara (Adakl›.2 TELEV‹ZYON Bu bir kütüphane tatl›m. birey-merkezli ça¤dafl kent yaflam›n›n ve dönüflen kamusal mekân›n dayatmalar› karfl›s›nda yok olmaya yüz tutmufltur. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹ T A P fiekil K 7. e-gruplar vb. ayaküstü yemek zincirlerinin. blog’lar.html . Ünite . e-forumlar.. “yerellikte soyutlanma”. asl›nda büyük ölçüde bireyselleflmeden ve tüketim kültüründen beslenen ça¤dafl küreselleflme sürecinin ve kapitalizD‹KKAT min vazgeçilmez unsurlar›d›r. Reingold’a göre bu ruh. Ayr›ca sanal cemaatleri olumlarken dile getirilen özgürleflim potansiyeli.7. a¤ toplumunun özünü oluflturan yeni bir cemaat modeli önermektedir. belirli kurallarla iflleyen. ‹flte bireyleri birbirlerine yak›nlaflt›ran. Sanal cemaatler kavram›na olumlu yaklaflanlar›n görüfllerinden yola ç›karak SIRA S‹ZDE “çevrimiçi a¤lar bireyi gerçek dünyadan yal›t›yor” görüflü hakk›nda ne söylenebilir? D Ü fi Üdurum N E L ‹ M oldukça Kavrama elefltirel ve mesafeli yaklaflan araflt›rmac›lar içinse farkl›d›r.blogspot. Sanal cemaat kavram›na olumlu yaklaflanlara göre ‹nternet üzerinden kurulan cemaatler. d›flar›daki/gerçek dünyada çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini almaya adayd›r. Sanal olmakla elefltirilen cemaatler do¤rudan bireylerin kiflisel seçimleriyle olufltu¤u için geleneksel cemaat yap›s›na göre daha gerçek ve sahicidir (Miller.

Medya araflt›rmalar›n›n. kültürel ve politik bir olgudur. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz etmek. medya organlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar› ve insanlar›n beynini y›kad›klar›na dair görüfl damgas›n› vurdu. Kültürel Çal›flmalar okuluna göre ise medya anlam›n toplumsal inflas› sürecinde aktif bir rol oynar ve egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevi yerine getirir. Ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetler ad›na gerçeklefltirilen profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçüldü. Althusser. etimolojik anlam› itibar›yla birbirleriyle iletiflimi olmayan. ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan önemli kuramc›lar aras›ndad›r. Gramsci’nin hegemonya kuram› ise özellikle Kültürel Çal›flmalar okulunun medya analizinde merkezî önemdedir. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il.188 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klamak. üretim. Baflta Baudrillard olmak üzere post-modern kuramc›lar ise medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgular. bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak de¤erlendirdi. reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratmad›¤› ölçüde medyan›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤unu ileri sürdür . onlar› ortaya ç›karan bilgi. medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edil biçimlerini ortaya ç›kart›r. sadece kampanya türü mesajlara odaklanarak. Medya araflt›rmalar›n›n ortaya ç›kt›¤› 20. Toplumsal iletiflim art›k büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçekleflti¤inden bu tart›flmada medya ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar ve ortamlar olarak düflünülmelidir. Feminist yaklafl›mlar. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetlemek. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini geçersiz k›lmay› hedefleyen egemen paradigma. basitçe bir araç olarak de¤il. Bu okulun kurucular› medyay›. yüzy›l›n bafllar›ndan 1940’a kadar süregelen ilk döneme. Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. ‹letiflim teknolojilerinden söz ederken sadece birtak›m teknik araçlar akla gelmemelidir. Medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklanan elefltirel eko- A M A Ç 4 . de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k geldi¤i ölçüde ideolojik bir olgudur. Teknoloji. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi. Bu ba¤lamda iletiflim de öncelikle teknik de¤il. iletiflim kuramayan iki nokta ya da düzlem aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlara karfl›l›k gelir. 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde Bat›l› toplumlarda totaliter tehlikenin bertaraf olmas› ve kitle toplumu paradigmas›n›n önemini yitirmesiyle “çok güçlü medya” anlay›fl› yerine medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤u görüflü hâkim oldu. Medya. Frankfurt Okulu kuramc›lar›na göre medya. ‹deolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc› da Barthes’d›r. Bu kurumlar›n yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› oldu. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptamak ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flmak. büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimi tarihsel olarak ekonomi politik yaklafl›mlar›n üzerinde durdu¤u konulard›r. Bu kavram›n yerine önceleri kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lsa da son dönemde medya terimi yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Klasik ekonomi-politik yaklafl›mlara göre medyan›n mülkiyetine sahip olanlar medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahiptir. Bununla birlikte kuramsal bir bak›flla medyay› anlamak için medyan›n hitap etti¤i izlerkitle hitap ederken aktard›¤› içerik ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap› birlikte de¤erlendirilmelidir.

kültürel ya da ekonomik etkinliklerini fiziksel uzakl›klar›n geçerli olmad›¤› bir uzamda gerçeklefltirmekte. Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptamak ve a¤ toplumunun teknolojik. bu yeni cemaat yap›s›n›n özünde kapitalist sisteme hizmet etti¤ini. yeni medyan›n giderek artan a¤›rl›¤› karfl›s›nda otorite yitimine u¤rad›. Daha önce var olan toplumsal modellerden radikal biçimde ayr›lan bu yeni toplum yap›s›. Üretimde uzmanlaflmay›. çal›flma koflullar› küresel düzeyde de¤iflirken esnek emek ve esnek istihdam rejimleri yayg›nlaflmaktad›r. A M A Ç 7 A M A Ç 6 . Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n geleneksel medyaya iliflkin dile getirdi¤i kayg›lar. büyük ölçekli kitlesel üretimi ve kitlesel tüketimi benimseyen bu üretim modeli. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de tüm dünyay› kuflatan yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin küresel imgelerin. ifllenmesi ve da¤›t›m›. Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirmek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klamak. parçal› ve yatay bir örgütlenme modelinin geçerli oldu¤u bu kapitalist model. rasyonelleflmeyi. küresel özellikler tafl›yan ve geleneklerden uzak sanal cemaatler güç kazanmaya bafllad›. Kapitalist üretim iliflkilerinin flekillendirdi¤i ve bilgisel ekonominin merkezî rol oynad›¤› a¤ toplumu. bilgi ve iletiflim teknolojilerinde yaflanan geliflmelerin ileri kapitalist toplumlar›n toplumsal örgütlenme biçimleri üzerindeki yans›malar›n› betimlemek amac›yla kullan›lan bir kavramd›r. standartlaflmay›. Bilginin yine bilgiyle üretildi¤i bu enformasyonel/bilgisel üretim ortam›nda ekonomik bir de¤er olarak bilginin kullan›m›. AM A Ç 5 1960’lara gelindi¤inde ücret politikalar›nda ve sosyal politikalarda ortaya ç›kan sorunlar nedeniyle kriz belirtileri gösterdi. Bu süreçte yeni iletiflim teknolojileri. Kitle iletiflim modeli. Farkl› co¤rafyalarda ve efl güdümlü çal›flman›n öne ç›kt›¤›. Bu süreçte kitle toplumu ve kitle kültürünün yerini ise bireyselleflmifl.7. daha parçal› bir toplum yap›s› ald›. sorun ilk kez dijital uçurum ya da dijital bölünme olarak tan›mlanm›flt›r.Medya 189 nomi politik yaklafl›m. A¤ toplumuna atfedilen özelliklerin önemli bir bölümü bilgi toplumundan miras kalm›flt›r. Yerine. Temelde kullan›c›lar›n kiflisel seçimlerinin belirleyici oldu¤u dijital iletiflim ortam›. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. ekonomik. depolamas›. A¤ toplumu. toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekerek. 1990’lar›n sonunda ABD’de haz›rlanan “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor. yerini üretimin dünyan›n farkl› bölgelerine yay›ld›¤›. Ünite . Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirmek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klamak. Küreselleflme sürecinin geldi¤i son toplumsal dönüflümü betimlemek için kullan›lan a¤ toplumu. genel olarak medyan›n mülkiyet yap›s› ve/veya kapitalist dinamikler ile sorunsallaflt›r›larak analiz edilmesi gerekti¤ini vurgular. ekonominin de temelini oluflturdu. bireylerin. cemaat yap›lar›n› da radikal olarak de¤ifltirdi. kurumlar›n ve toplumlar›n a¤larla birbirlerine ba¤l› olduklar›. parçal› ve esnek bir modele b›rakt›. toplumsal niteliklerini tan›mlamak. Kimi araflt›rmac›lar sanal cemaatlerin çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini ald›¤›n› ve zay›flayan cemaat ruhunu böylece güçlendi¤ini ileri sürerken elefltirel yaklaflanlar. toplumlar›n yaflam›nda geri çevrilemez bir dönüflüme neden olurken. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› üzerinde kurulur. A¤ toplumunun aktörleri sosyal. medya dolay›m›yla kurulan. kimi kuramc›lar taraf›ndan yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›. Fordist üretimin ulus merkezli üretim stratejisi. Küreselleflmeyi oluflturan en belirleyici dinamik. uzlaflmac› toplumsal de¤erlerde gerilemeye ve politik kutuplaflmaya neden oldu¤unu savunmaktad›r. yatay bir örgütlenme modeline dayan›r. sa¤lad›¤› say›s›z özgürlü¤ün yan› s›ra karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤›n ve gözetimin de yolunu açmaktad›r. sosyalleflme biçimleri üzerinde etkili olurken toplumun üzerine kuruldu¤u örgütsel yap› bir a¤›n özelliklerini tafl›maya bafllad›. yerel özellikler gösteren ve yüz yüze iletiflime dayanan geleneksel cemaat yap›s›n›n zay›flamas›na neden oldu. ‹nternet temelli teknolojiler. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte bu teknolojiler için de geçerli olmufltur.

Marcuse d. Teknokapitalizm b. Kitle toplumu e. Adorno b. Blog b. Castells d. Netsizlik e. kurumlar›n ve toplumlar›n yatay bir örgütlenmeyle birbirlerine ba¤l› olduklar› toplum yap›s› afla¤›dakilerden hangisidir? a. yafl ve gelir durumu gibi farkl›l›klara ba¤l› olarak karfl›lafl›lan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›lmaktad›r? a. s›n›f. Murdock e. S›n›f çat›flmas› c. Afla¤›dakilerden hangisi Frankfurt Okulu kuramc›lardan biri de¤ildir? a. Merton 5. Golding b. ‹çerme-d›fllama d. A¤ toplumu 6. fiziksel uzakl›¤›n önemini yitirdi¤i. S›n›f fark› d. Dijital uçurum . toplumsal cinsiyet. iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisinin bir arada ele al›nd›¤› düzenlemelere ne ad verilir? a. Düzenleyici yak›nsama c. Horkheimer c. Sosyal medya e. Yeni medya 2. Bireylerin yeni medya ve sosyal a¤lar yoluyla iletiflime geçtikleri. Kapitalist toplum 8. Yeni bilgi ve iletiflim teknolojilerinin. Afla¤›dakilerden hangisi Propaganda Modelinin bir temsilcisidir? a. iletiflim teknolojilerine eriflimde ›rk. Tabakalaflma b. Hayali cemaat e. Endüstri-sonras› toplum b. Propaganda analizi e. Negri 7. Wikipedi c. Teknolojik yak›nsama 10. Sanal cemaatler 3. Miller c. ‹nsanlar›n medyay› farkl› amaçlarla kulland›¤›n› ileri süren yaklafl›m afla¤›dakilerden hangisidir? a. Hall e. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçuruma iflarete eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. A¤ toplumu c. kiflisel seçimlerin belirleyici oldu¤u ve kü-yerel kimliklerin öne ç›kt›¤› cemaat yap›lanmas›na ne ad verilir? a. Yak›nsama kültürü e. Afla¤›dan küreselleflme c. bireylerin sosyalleflme sürecinin her aflamas›nda önemli hâle geldi¤i. Güçlü etkiler yaklafl›m› d. Chomsky c. A¤ toplumu d. Hall d. Demokratik uçurum e. Bell b. Hayali cemaatler b. Hardt e. Kullan›mlar ve Doyumlar yaklafl›m› c. Dijital uçurum d. Teknokapitalizm 9. bireylerin. Afla¤›dakiler kavramlardan hangisi. Modern toplum d. e¤itim.190 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Teknolojik yak›nsama b. “A¤ toplumu”nu ilk kez kavramsallaflt›ran sosyolog afla¤›dakilerden hangisidir? a. Lowenthal 4. ‹letiflim toplumu c. Yeni medya ortam›n›n gerektirdi¤i yasal çerçevenin haz›rlanabilmesi amac›yla. S›n›rl› etkiler yaklafl›m› b. Sosyal a¤ d. Kullan›c›lar›n bir a¤/ site içinde bütün di¤er kullan›c›lar›na aç›k bir profil oluflturmalar›n› ve ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c› profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servisleri ne ad verilir? a.

sinyaller üreten. bilgisayar grafi¤i ortamlar›. A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. iktidar›n ak›fllar›n›n önüne geçer. A¤lar. Ünite . Enformasyon Ça¤›’nda kültürel ifadenin. dengesini bozmaks›z›n yeniliklere gidebilecek. zaman›n bertaraf edilmesini amaçlayan bir toplumsal örgütlenme için çok uygun araçlard›r. deneyim. Dolay›s›yla makasç›lar da iktidar sahipleridir. Toplum ve Kültür. a¤lar aras›ndaki iç iflleyifl kurallar› ile makaslar. toplumumuzda bask›n olman›n ve de¤iflimin bafll›ca kaynaklar›d›r: Bu yüzden de a¤ toplumu dememiz yerinde olur bu topluma. esneklik ve uyarlanabilirli¤e dayal› ifl. alan seyyar ayg›tlard›r. haber ekipleri. menkul k›ymetler piyasas›d›r. sokak çeteleri. A¤lar› birbirine ba¤layan makaslar (örne¤in siyasi sonuçlar› etkileyen medya imparatorluklar›n› kontrol alt›na alan finansal ak›fllar gibi). Dolay›s›yla belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllar aras›nda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. . televizyon sistemleri. Toplumsal örgütlenmenin a¤ biçiminde olmas›. dü¤ümün ne oldu¤u. ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul. iflçiler ve flirketler için. iki nokta (ya da sosyal konum) aras›ndaki uzakl›¤›n (ya da etkileflim yo¤unlu¤u ve frekans›n›n) bu iki noktan›n ayn› a¤daki dü¤ümler olmas› hâlinde. a¤lar aras›ndaki iliflkilerin ›fl›k h›z›nda iflleyen enformasyon teknolojilerine dayal› mimarisi. A¤lar hâlindeki bu somut zemin. a¤lar üzerinde ifade edilen özgül toplumsal ç›karlardan daha yüksek düzeyde bir toplumsal belirleyicili¤i oldu¤unu savunuyorum: Ak›fllar›n iktidar›. siyasi. s›n›rs›z biçimde geniflleyebilen. a¤ çerçevesinde iletiflim kurabilmeleri. merkezsiz yo¤unlaflmaya dayal› bir kapitalist ekonomi için. Avrupa Birli¤i’ni yöneten siyasi a¤da ise ülkelerin bankalar konseyleri ve Avrupa komisyonu üyeleridir. koka ve haflhafl laboratuvarlar›. Ayr›ca bu a¤lar oluflturma mant›¤›n›n. toplumsal yap›n›n tamam›na yay›lmas› için gerekli maddi zemini de sa¤lar. süreçler giderek a¤lar etraf›nda örgütlenmektedir. (2008). iktidar iliflkilerinin anlaml› bir biçimde yeniden örgütlenmesinin de kayna¤›nda yer al›r. ayr›cal›kl› iktidar ayg›tlar›d›r. a¤lar oluflturma mant›¤›n›n yay›lmas› da üretim. Ancak a¤›n morfolojisi. baflka zamanlarda. A¤lar çok oldu¤undan. para aklayan finansal kurumlard›r. toplumlara. Dolay›s›yla belli bir noktan›n ya da konumun mesafesi (fiziksel. Küresel finansal ak›fllar a¤›nda dü¤ümler. sonu gelmez bir y›k›m ve yeniden yap›lanma kültürü için. A¤. Di¤er yandan belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllarda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. böylece toplumsal yap›n›n kendisini flekillendirir. toplumlar›m›zda bask›n olan ifllevleri ve süreçleri yap›land›r›r. baflka uzamlarda gerçekleflmifl olsa da. A¤a dayal› bir toplumsal yap›. Dünya çap›nda ekonomilere. aç›k bir sistemdir. ayn› a¤da bulunmayan iki nokta aras›ndaki uzakl›¤a k›yasla daha k›sa olmas›n› (ya da daha s›k ya da daha yo¤un) belirler. son derece dinamik. 621-23. Dü¤üm bir büklümün kendi kendini kesti¤i noktad›r. hangi somut a¤lardan bahsetti¤imize ba¤l›d›r. yeni teknolojik paradigma. yeni de¤erlerin. e¤lence stüdyolar›. Enformasyon Ça¤›’nda bask›n olan ifllevler. yönlendirilmesinin bafll›ca kaynaklar› hâline gelmifllerdir. kamunun ruh halinin an›nda ifllenmesine ayarlanm›fl bir politika için. küreselleflmeye. her a¤›n karfl›s›ndaki dinamikleri. devletlere nüfuz eden uyuflturucu kaçakç›l›¤› a¤›nda. Toplumsal evrim ile enformasyon teknolojilerinin uyumlu hâle gelmesi. sonuçlar› ciddi biçimde de¤ifltirir. sosyal. A¤lar›n tan›mlad›¤› topoloji. kültürel) s›f›r ile (ayn› a¤daki herhangi bir dü¤üm için) sonsuz (a¤›n d›fl›ndaki bütün noktalar için) aras›nda de¤iflir. yenili¤e. A¤lar. uzam›n yeniden edilmesini. toplumlar›n flekillendirilmesinin. s. iktidar ve kültür süreçlerindeki iflleyifli. Kaynak: Manuel Castells. A¤da yer almak ya da almamak. gizli havaalanlar›. A¤lar›n kapsamas›/d›fllamas›.Medya 191 Okuma Parças› Tarihsel bir e¤ilim olarak. ekonomik.7. ayn› zamanda. gizli laboratuvarlar. aç›kças› ayn› iletiflim kurallar›n› (örne¤in de¤erler ya da performans hedefleri) paylaflmalar› hâlinde yeni dü¤ümlerle bütünleflen aç›k yap›lard›r. A¤lar toplumlar›m›z›n yeni sosyal morfolojisini oluflturur. gönderen. sosyal morfolojinin sosyal eyleme üstün olmas›n›n damgas›n› vurdu¤u bir toplumdur bu (2008: 621). birbiriyle ba¤lant›l› dü¤ümler dizisidir. kamuoyunun köklerinde yer alan yeni medyan›n küresel a¤›nda ise bu dü¤ümler. Daha aç›k konuflacak olursak. bask›n toplumsal süreçlere damgas›n› vurur. sosyal yap› çerçevesindeki etkinliklerin geçeklefltirilmesi için somut bir zemin haz›rlanm›flt›r.

Yan›t›n›z yanl›fl ise. d 4. S›ra Sizde 2 Sanal cemaatler. b 9. Üstelik birey içine do¤du¤u iliflkiler a¤›na ba¤l› kalmak zorunda olmadan da üyesi olmak istedi¤i grubu ve iliflki biçimini kendi amaçlar› do¤rultusunda seçebilir ya da diledi¤inde bu cemaatin üyeli¤inden ayr›labilir. e . e 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “Girifl: Önemli Bir Toplumsal Kurum Olarak Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dünya Sosyal Forumu (World Social Forum) ya da Halklar›n Küresel Hareketi (Peoples’ Global Movement) say›labilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Aktörleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ça¤dafl dünyada hayat›n y›k›c› ak›fl› ve zaman›n bölünmüfllü¤ü içerisinde kendini toplumsal iliflkilerin d›fl›nda ya da k›y›s›nda bulan bireyin yal›t›lm›fll›ktan kurtulmas›na olanak sa¤lamaktad›r.192 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. “Medya Araflt›rmalar›n›n Tarihçesi ve ‹lk Kuramsal Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Ekonomik ve politik iktidarlar›n küreselleflme sürecinde uygulad›klar› yay›lmac› politikalar karfl›s›nda elefltirel bir tutum sergilenmesi gerekti¤ini ileri süren ve küreselleflme karfl›t› söylemleriyle bilinen çeflitli toplumsal hareketler bulunmaktad›r. c 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise. c Yan›t›n›z yanl›fl ise. Seslerini küresel düzeyde duyurmay› baflaran hareketler aras›nda Küresel Adalet Hareketi (Global Justice Movement). b 5. “Medya’n›n Ekonomi-Politi¤i ve Ekonomi-Politik Yaklafl›m(lar)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Mimarisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. c 10. b 3. Bölünmeler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yak›nsama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumu Kavram›na Genel Bak›fl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflimin ‘Yeni’ S›n›rlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 8. “Medyaya Ça¤dafl Elefltirel Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri. 199-219. Daniel (1973).” (Der. UK.” S. Londra: Verso. Emre (2009). Alankufl (Der. Gökalp. ‹ktidar. : Minneapolis: University of Minnesota Press Bagdikian. Laura Desfor (2002).” (Çev. Edgar. Medya. 19-65. J. 1997.7-62. Media. 2008). s. Curran. 228-253. Oxford University Press: USA. “Kültür Endüstrisi: Kitlelerin Aldat›lmas› OlarakAyd›nlanma. Sosyolojiye Girifl. K. Curran.” (Der. “Sosyal Medyan›n ‘Devrimci’ Gücü Üzerine Genel bir De¤erlendirme”. C.7.1996.” Culture. . (1990). Gülseren (2006). “Medya Sosyolojisi: Egemen Paradigma.) Stuart Hall ve di¤. (Der. Stuart (1980). ‹ktidar. Yaz 2003. ‹stanbul: Aç›l›m Kitap Edles. 38-41.” Cogito. ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi. s. (2001). Language. s. Gurevitch& M. Adorno.) Nadir Su¤ur. (Çeviri Editörü.facebook. Community and Everyday Life. Ankara: Siyasal Kitabevi. Bilton. s. s. (1982).” S. “Medya. Meral Özbek). James (1990). (2008). 251-274. “Kültür. Glen ve Royston Martin (2009). 1997. Castells.” (Der. 2006 Ergur. Gurevitch. A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. php?statistics. Ayd›nlanman›n Diyalekti¤i. Bask›. 128-138. 119. “‹letiflim Araçlar› Üzerine Bir Çal›flma: Kuramsal Yaklafl›mlar. 1994) içinde. Sevilay Çelenk (Ankara: DeKi Yay›nlar›. Sevda (2007). s. Castells. Golding. Medya. The Information Age: Economy.” Yay›nlamam›fl Çal›flma. Siyaset. Ç. Castells. Medya.” T. Ankara: Ütopya Yay›nevi Adakl›.com/press/info. Todd (1978).Medya 193 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. 169-209. ve Blumler. s. Manuel. (5). Imagined Communities: Reflections of the Spread of Nationalism. Mass Communication Review Yearbook. Dursun.Adorno ve M. Kültürel Kuramda Anahtar Kavramlar. Gülseren (2011). 7683 Adorno. Peter ve Graham Murdock (1991).) Mehmet Küçük Medya. ‹nal). 268301. Kültür.” ‹letiflim Çal›flmalar›nda K›r›lmalar ve Uzlaflmalar. Creeber. Kültür.. Theodor ve Max Horkheimer (1944). The Rise of the Network Society. Society and Culture-1. Ankara: Ark yay›nevi. Routledge. Türkiye’de Medya Endüstrisi. ‹deoloji (Ankara: Ark Yay›nevi) içinde. Benedict (1991). (Son eriflim tarihi: 18 A¤ustos 2011). James vd.. Karaflahan. KAOSGL. Gitlin. W. 1993.” (Der. Robert (1985).) Medya. Atay. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi AÖF Yay›nlar›. Anderson. ‹letiflim ve Ekonomi Politik. Alankufl. 1-26 Facebook (2011). Ankara: ‹mge yay›nevi. 2008. Tony ve di¤erleri (2003). Digital Cultures: Understanding New Media. ‹stanbul: Kabalc› . Theodor (1975). Stuart (1979). Ankara: Ark yay›nevi. Levy. Manuel (2010). Blackwell: Oxford. TV Haberlerinde ‹deoloji. London: Open University Press. s. “Encoding/Decoding. “Kültür. M. Communication Power. “Önsöz: Neden Kad›n Odakl› Habercilik.) Süleyman ‹rvan. Appadurai. Ünite . Hall. ‹LEF Y›ll›k. s. Andrew ve Peter Sedgwick (2007). “Decline of a Paradigm? Bias and Objectivity in News Media Studies. Çev. M. s. Siyaset. “Kültür Endüstrisini Yeniden Düflünmek. 1985. Horkheimer. Day. s. 329-356. ‹stanbul: ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›:. W. W. Sosyoloji. s. ‹deolojik Etki. Graham (2006).) M. “Siyasal ‹letiflim Sistemleri ve Demokratik De¤erler. Ben (2004).) Kad›n Odakl› Habercilik (‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›). Toplum ve Kültür.”Medya Dünyalar› ve Toplumsal Dönüflüm. s. Hackett. 25-66. ‹rvan (der.” (Der. Ali (2012). Arjun (1996). (2009). Boston: Beacon Press. 49-78. Der. Bell.) Mehmet Küçük. The Coming of the Post Industrial Society: A venture in social forecasting. 2. Kitle ‹letiflimi ve Toplum. Çev. Penguin: Harmonsworth. Uygulamal› Kültürel Sosyoloji. Modernity at Large. www. Hall.R. ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. Manuel. “Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›nda Yeni Revizyonizm: Bir Yeniden De¤erlendirme Çabas›. New York: Routledge. Say›: 36. The New Media Monopoly.

“Medya ve Toplum ‹liflkisini Anlamak Üzere Bir Çerçeve.) Medya. Nurcan (2005). S. Media.” ‹letiflim Araflt›rmalar›. Kellner. Éric (2011).” (Der.) S. Smith. Sassen. “Roland Barthes:Bir Avant-Garde Yazar›. ‹nal. Stevenson. 1997. Ankara: Ark Yay›nevi. s. “Televizyonu Nas›l Sorgulamal›?. Massachusetts: Addison Wesley.” Toplum ve Bilim. ‹ktidar Yuma¤›. Siyaset.E. ve M. “Redrawing the Map of the Communications Industries: Concentrationand Ownersip in theEra of Privatization. Londra: Collins. Nilüfer (2003). Ankara: Ütopya Kitabevi. Howard (1993). 43-57.) Sevda Alankufl. Londra: Sage Mutman. Londra: Sage. 1-15. Mutlu. Douglas (2002). ‹stanbul: ‹letiflim yay›nlar›. Media Culture. 1994) içinde. G.” Cultural Citizenship Cosmopolitan Questions. ‹letiflim Sözlü¤ü. Cultural Citizenship and the Public Sphere. Törenli. ‹rvan. ‹ktidar.” Haralambos. s. Ankara: ‹mge Yay›nevi Kellner. “‘Elefltirelin Geri Dönüflü ve Radikal Muhalefetin Meydan Okuyuflu: Elefltirel Teori. Virtual Communities: Homesteading on the Electronic Fronties.” (Der. 1994).” (Der. Saskia (2001). Convergence Culture: Where Old and New Media Collide. Jenkins.194 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Hall. “‹deolojinin Yeniden Keflfi: Medya Çal›flmalar›nda Bask› Alt›nda Tutulan›n Geri Dönüsü. Ankara: Ark Yay›nevi Nalçao¤lu. 1997.) Mehmet Küçük (der. Kültür. Haberi Okumak. “Media. Yeni Medya. s. Stevenson. ‹stanbul: Temuçin Yay›nevi. The global city: New York. Medya ve ‹letiflim Sosyolojisi. 20: 3. s. Williams. Paul (2011). 301-335. Rheingold. Sage: London. No:67. ‹stanbul: Babil yay›nlar›. Princeton University Press. Süleyman (Der. ‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›. Medya. Philip (2001). Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi. s. Lolborn. Sosyal Teori ve ‹letiflim. ‹deoloji. Medya. 2005. “Theorizing Globalization. Vincent (2011). Understanding Media Theory. Henry (2006). Hanno. Kevin (2003).” Sociological Theory.” Public Communication. 710-741. Stuart (1984). Ankara: Dost Yay›nevi Trowler. Kültürel Kuram. Ayfle (2003). Yeni ‹letiflim Ortam›. Maigret. Londra: Arnold . Çev. ‹ktidar. Kültürel Çal›flmalar ve Amerikan Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›. “Medyaya Feminist Yaklafl›mlar.1-55. Timisi. Mahmut (1995). Londra: Routledge. Kaya. Van Zoonen.” (Der. Medya-SermayeDevlet. “Communication and the Media. Hodkinson. Ayfle (1996). Themes and Perspectives. Ankara: Ark. Siyaset. “The Work of Representation. Gündo¤du. Erol (1994). 57-103. 26-71 Murdock. Aksoy. Hardt. s. s. Culture and Society: An Introduction. Miller. G. Ankara: Bilim ve Sanat.1(1): 9-38 ‹rvan. Press. 13-74. Stuart (1997). Liesbet (1991). Medya.” Londra: Sage. Sociology. (Ankara: Ark yay›nevi.) Mehmet Küçük. Güzelsar› ve ‹. Kültür.) Stuart Hall. Nick (2002). ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi. Halil (2003). (1990).) (1997). Medya ve Toplum. Medya Kültürleri. The New Imperatives. Douglas (1995). (1989). Understanding Digital Culture. Tokyo. Çev. Paul (2008). Orhon ve B. ‹nal. New York University Press: New York. s.” (Der. Nick (2003). Raflit (2009). 285-305. M. Open Uni. London. Hall.

.

8 Amaçlar›m›z • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rabilecek. Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx. DURKHE‹M. Émile Durkheim. Anahtar Kavramlar Toplum Felsefesi Toplumsal Sözleflme Muhafazakâr Sosyoloji Organizmac›l›k Evrimcilik Klasik Teorileri Modern Teorileri • • • • • Yap›salc›l›k Erken Dönem ‹fllevselcilik Yap›sal-ifllevselcilik Çat›flma Teorisi Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar› ‹çindekiler • TOPLUM NED‹R? • TOPLUM FELSEFELER‹ • KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerliklerini ay›rt edebilecek. erken dönem ifllevselcilik. Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klayabileceksiniz. WEBER VE S‹MMEL • MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ • M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplum . Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klayabilecek.

parçalar›n bütüne zorunlu olarak ba¤l› olduklar› bir ‘organizma’ biçiminde tan›mlam›fllard›r. farkl›laflm›fl bir yap› olan toplumsal bütünün. Toplumun kökeninde insan do¤as›n›n yatt›¤›n› düflünen Aristoteles. ‹nsanlar›n bu yüzden topluluklar hâlinde. Toplum felsefesi: Toplumun bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il. yani toplumun bireylerden de¤il gruplardan olufltu¤una inan›r. orta s›n›ftan) olufltu¤unu kabul eder. Bütüncü (holistik) yaklafl›m: Her varl›¤›n içinde bulundu¤u ortamla ve/veya kendini oluflturan unsurlarla bütünlü¤ü içinde aç›klanmas›. 384. Platon. TOPLUM FELSEFELER‹ ‹nsanlar en bafl›ndan beri içinde yaflad›klar› toplumlar› anlamaya ve tan›mlamaya çal›flm›fllard›r.Toplum TOPLUM NED‹R? ‹nsanlar›n tarihte uzun bir zamand›r toplum hâlinde ve farkl› toplum biçimleri içinde yaflad›klar› söylenir.M. Ayr›ca. baflkalar›yla birlikte yaflamaya mahkûm olduklar›n› öne sürer. zenginler. Bu nedenle “toplum” olgusunu anlayabilmek için farkl› yaklafl›mlarda toplumun nas›l ele al›nd›¤›n› görmek önemlidir. baflka yaz›lar›n›n yan› s›ra s›ras›yla özellikle Devlet ve Politika adl› kitaplar›nda bir toplum tan›m› yapmaya çal›flm›fl ve bu tan›mlar günümüzdeki sosyologlar ve sosyal bilimcileri farkl› biçimlerde etkilemifltir. farkl›laflm›fl bir yap› olarak kavrar. yoksullar.Ö. Toplumsal kurumlar›n bireyleri gruplar ve birlikler oluflturmaya yöneltip insan›n asli do¤as›n› gelifltirmesini sa¤layan cinsel arzu gibi iç güdülerden türedi¤ini düflünür. Toplumun sa¤l›¤›n›n. Dolay›s›yla toplumun bu iç güdünün doruk noktas›n› oluflturan toplumsal iliflkilerde içkin bir sosyalli¤in ifadesi oldu¤unu kabul eder. Bu yaklafl›ma göre. birçok sosyal bilimci ve sosyolog bunu söylerken bak›fl aç›lar›na ba¤l› olarak toplum kavram›na farkl› anlamlar yüklemektedir. toplumu ifl bölümü ve toplumsal eflitsizlik etraf›nda yap›lanm›fl ‘birleflik’ bir sistem olarak ele al›r. parçalar› bütüne tabi olmalar› çerçevesinde tan›mlayarak özellikle toplumsal düzenin birli¤ini vurgularken Aristoteles toplumu.347) ve Aristoteles (M. Antik Ça¤’da Platon (M. yani toplumsal düzenin.Ö. savaflç›lar.Ö. 427. karmafl›k.M. tüccarlar. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre sadece ak›l yoluyla aç›klanmas›n› öngören felsefedir.Ö. Örne¤in. insanl›¤›n do¤as› gere¤i toplumsal ve politik özellikler tafl›d›¤›n› belirtir. Aristoteles. ‹kisi de toplumu bütüncü (holistik) bir temelde. ayr› unsurlar›n hem bütüne katk›da bulunduklar› hem de ondan ba¤›ms›z olarak kald›klar›. Böylece toplumsal yap›n›n ifllevler ve toplumsal zenginlik temelinde ayr›flm›fl toplumsal gruplardan (üreticiler. Tarihsel bir perspektifle önce felsefi yaklafl›mlara bakal›m. Platon.322). bütünün hem kendisi hem unsurlar› di¤er parçalar›yla karfl›l›kl› iliflki içindedir ve di¤erlerinden ba¤›ms›z olarak aç›klanamaz. bütünün ç›karlar›n›n tek tek parçalar›n ç›karlar› karfl›s›nda önceli¤e sahip oldu¤u “ak›lc› yasalar”›n ürünü olarak görür. Ancak. .

Locke için do¤a durumu insan›n insan›n kurdu oldu¤u. Bu de¤iflimler keflifler ve icatlar. ‹ndirgemecilik: Evrende. do¤a yasas›n›n s›n›rlar› içinde davran›fllar›n› düzenlemek konusunda mükemmel bir özgürlük ve eflitlik içinde olduklar› bir durum oldu¤unu düflünür. Ona göre insanlar hazza. Ayd›nlanma’n›n ve önceki de¤iflimlerin hem bir sonucu olan hem de onlar› yeniden dönüfltüren iki büyük olay Frans›z Devrimi ve Sanayi Devrimi de insanlar›n toplumu anlama.198 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum Toplumsal sözleflme: ‹nsanlar›n asosyal bir durumdan ç›kmak için aralar›nda farkl› nedenlerle sözleflme (anlaflma) yapt›klar› ve kendilerini ba¤layan bu sözleflme temelinde toplum hayat›na geçtikleri düflüncesi. Do¤al koflullar›n daha çok bar›fl›. intikam›n da etkisiyle toplumsal kargaflaya yol açabilir. bunlar›n yaratt›¤› alt üst olufllar ve ciddi sosyal problemleri aç›klamaya itmifltir. mutlulu¤a yönelip elemden kaçt›klar› için herkesin kendi zevkleri ve mutlulu¤u yönünde davranmas›n›n sa¤lanmas› gerekir. ‹nsan›n toplum içindeki davran›fllar›n›n temelinde “hayat›n› sürdürmek amac›” veya bunun uzant›s› olan ‘güvenlik iste¤i’ ve ‘bencillik’ yatt›¤›n› düflünen Hobbes’a göre birey aç›s›ndan aslolan kendi ç›karlar›d›r ve toplum bireysel ç›karlar›n gerçeklefltirilme arac›d›r. Kaba materyalizm: Materyalizm her fleyin kayna¤›nda maddenin oldu¤unu veya maddenin farkl› biçim kazanm›fl hâlleri oldu¤unu öne sürerken kaba materyalizm her fleyin salt maddî oluflumlarla veya onlar›n basit yans›malar› olarak aç›klanabilece¤ini öne sürer. yani hem davac› hem de yarg›ç olma hakk›na sahip oldu¤u için bu durum. onlar üzerinde egemenlik kurmad›kça kendini güvenli hissetmeyece¤i için bu istek toplum içinde uyguland›¤›nda ‘iktidar arzusu’na dönüflür. bilginin ve bilimsel bilgilerin teknolojiye dönüfltürülmesiyle ortaya ç›kan sanayi toplumunun (ve kapitalizmin) üretti¤i sanayi burjuvazisinin ve bütün bu ekonomik dönüflümler neticesinde büyük ölçüde daha önce topra¤a ba¤l› serflerin dönüflmesiyle ortaya ç›kan iflçi s›n›f›n›n (proletaryan›n) ortaya ç›kmas›d›r. Bunlardan Thomas Hobbes (1588-1679). bu yöndeki aray›fllar› daha acil hâle getirmifltir. Orta Ça¤’›n ‹lâhi Yasa ve dinsel egemenlik anlay›fllar›n› reddeden alternatif bir dünya görüflü olarak geliflen Ayd›nlanma’yla birlikte toplumun kökenleri sözleflmeye dayal› yükümlülüklerin ve karfl›l›kl› toplumsal iliflkilerin temel oldu¤u bir yap›da aranmaya bafllam›flt›r. kiflinin kendine zarar vereni cezaland›rma hakk› ‘savafl durumu’ yarataca¤› için bu savafl durumundan kurtulmak amac›yla do¤a durumunu terk edip topluma girmifllerdir. kolay de¤iflmez ve ebediymifl gibi görünen Orta Ça¤’›n kurumlar›n›n yaflanan köklü dönüflümler sonucunda y›k›lmas› ve yeni bir toplumun ortaya ç›k›fl› insanlar› bu h›zl› de¤iflimleri. onu yeniden tan›mlama çabalar›n›. bu ‘do¤a durumu’nda güvenlik iste¤i insan do¤as›n›n temel ihtiyac›d›r. yo¤un bir sermaye birikimi sonucunda oluflan ticarî ve mali burjuvazi. Öteki insanlar aras›ndaki bir insan. O. bir insan›n öteki insanlarla ilgilenmesinin bir nedeni kendi güvenli¤iyle ilgili kayg›lar›d›r. Ancak ona göre do¤a durumunda herkes kendine zarar vereni cezaland›rma. ‹nsanlar. do¤a durumunun insanlar›n kimseden izin almadan ve baflkas›n›n iradesine tabi olmadan. Baflka de¤iflimlerin yan› s›ra. Ayr›ca. herkesin herkesle savafl içinde oldu¤u bir durum de¤ildir. Do¤a durumu: ‹nsanlar›n toplum hayat›na geçmeden önce do¤ayla uyumlu. do¤a durumunda özgür. Do¤an›n sa¤lad›¤› imkânlardan herkes eflit olarak yararland›¤› için mülkiyetin ortak oldu¤unu kabul eder. ‹stikrarl›. iyi niyeti ve karfl›l›kl› iliflkileri yans›tt›¤›n› düflünen John Locke’a (1632-1704) göre toplumsal çat›flmalar›n ve uzlaflmaz ç›karlar›n kayna¤› özel mülkiyet ve toplumsal eflitsizli¤in artmas›d›r. daha çok fizyolojik ve biyolojik varl›klar olarak yaflad›klar› bir dönemin bulundu¤u görüflü. kendi kaba materyalist ve indirgemeci yaklafl›m›ndan hareketle olaylar›n nedeni olan nesnenin hareket yasalar›n›n insan davran›fllar› alan›nda oldu¤u kadar toplumsal olaylar alan›nda da geçerli oldu¤unu belirtir. eflit ve bar›fl içinde olmalar›na ra¤men. . Bu yüzden. Burada toplum insanlar›n tarihin bafllar›nda içinde yaflad›klar› varsay›lan do¤a durumu ve dolay›s›yla bir ‘insan do¤as›’ fikri etraf›nda aç›klanmaya çal›fl›l›r. do¤ada veya toplumdaki belirli oluflumlar veya süreçleri sadece belirli bir faktöre dayand›rarak aç›klama e¤ilimi.

örne¤in Adam Smith gibi tan›mlayan. Birey kendi bafl›na çaresizdir. Bunlardan biri de muhafazakâr yan› a¤›r basmas›na ra¤men. Çünkü insanlar ancak aile. toplumsal. Bonald. “do¤rudan Tanr›’n›n yaratt›¤› toplum”u esas al›r. Ona göre toplumsal ba¤lar›n özü hiyerarflidir. metalürjinin geliflimi ve di¤er olaylar sonucunda ortaya ç›km›flt›r. Liberal kapitalizm: Bafllang›çta ‘serbest rekabetçi kapitalizm’ olarak da adland›r›lan. bir tür ekonomik maddî iliflkilerdir. cinsellik vb. Ona göre toplumsal hayat›n temel amac›. hiçbir katk›da bulunamaz. toplumlar›n bu ilkeler üzerine kurulmas› gerekti¤ini öne süren anlay›fl. yani liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› benimseyen Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) dir.8. gelenekler. mal ve hizmetlerin arz-talebinin ve fiyat oluflumunun piyasada kendili¤inden flekillenece¤inin düflünüldü¤ü ekonomik sistem. di¤erlerini de zorunlu olarak görse de devleti en üste yerlefltiren Hegel’e göre toplum kendine özgü kanunlara sahip bir yap›d›r. toplumun bireyi biçimlendirdi¤ini kabul eder. Bireycilik: Bireyin kiflisel haklar›. Toplum içinde bireyler sadece bu münasebetle birbirlerine yanafl›r ve ba¤lan›r. bireysel amaçlar›n›n peflindedir. hiyerarfli gibi geleneksel de¤erler ve yaflam biçimlerini ak›l ve bilim arac›l›¤›yla dönüfltürmeyi ve bilimsel ilkeler üzerine yeni bir toplum kurmay› hedefleyen düflünceler bütünü. Rousseau insanl›¤›n bu geliflmelerin yaratt›¤› olumsuzluklardan kurtulman›n ‘do¤a durumu’nun temel ilkelerinin modern dünyan›n. Aile. eflitlikten söz etmekse aylakl›k ve günahkârl›kt›r. ç›karlar› ve de¤erlerini toplumun genel ç›karlar› üzerinde tutan. Toplumun yap›sal kanunu. Genele dâhil oldu¤u hâlde. ‹nsanlar›n karfl›l›kl› iliflkilerinin oldukça s›n›rl› oldu¤unu ve birbirlerine fazla muhtaç olmad›klar›n› belirten Rousseau’ya göre toplum tar›m›n keflfi. insanlar›n kendi bencillikleri genel ihtiyaçlar›n doyurulmas›Ayd›nlanmac›l›k: Ortaça¤›n son döneminde yaflanan büyük çapl› ekonomik. günün koflullar›na uygun biçimde uyarlanmas›yla mümkün oldu¤unu düflünür. ‹nsan ancak toplum için varolur. Toplum olarak an›lan oluflum son derece rasyonel bir iktisadi topluluk. iflçi ve iflveren. sadece bireyler olarak birbirleriyle sat›c› ve al›c›. siyasal ve kültürel geliflmeler sonucunda ortaya ç›kan. ilerlemeci toplum ve insan anlay›fllar›na tepki olarak Orta Ça¤’a veya modern koflullarda Orta Ça¤’›n ilkelerine dönmeyi öneren muhafazakâr toplum felsefeleri ortaya ç›km›flt›r. birikmifl iktisadi mallar›n fiyat mekanizmas› arac›l›¤›yla da¤›t›m›n›n do¤al olarak düzenlenmesi sistemi. otorite. yani do¤al dürtüler oldu¤unu ifade eder. toplum onu kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirir. do¤rudan bir piyasa ve mübadele toplumudur. bireyci de¤erlerin ve piyasa ilkelerinin egemen oldu¤u.” Muhafazakâr toplum anlay›fl› sonraki dönemlerde birçok toplum felsefesi ve yaklafl›m›n› farkl› biçimlerde etkilemifltir. “‹nsan hayat› toplum onu nas›l yapm›flsa ancak o olabilir. yerel topluluk. Her birey sadece kendi bireysel ç›kar›n›n. kilise ve loncan›n otoritesi alt›nda refaha ulaflabilir. Tekil bireyler sadece kendi amaçlar› peflinde koflarken esas maddi iliflkiler kanununa uyarak di¤er bireylerin ve genelin ç›karlar›na uygun davranmak zorundad›r. ifl bölümünün. insanlar›n onun ifllerine kar›flmamalar› ve kutsal bir varl›¤› de¤ifltirmeye çal›flmamalar› gerekir. Toplum insan ihtiyaçlar›n›n. toplum ve devlet olmak üzere üç ahlakilik dünyas› oldu¤unu düflünen. Tanr› toplumu yaratt›¤› için. Ünite ..Toplum 199 Bireylerin do¤aya ba¤›ml› olduklar› ve ‘insanlar’›n sadece basit fiziksel ihtiyaçlara sahip olduklar› toplum-öncesi bir “do¤a durumu”ndan söz eden Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) da ‘do¤a durumu’nda tüm evrende insanlar›n arzulad›klar› fleylerin sadece besin. Toplumun kayna¤› Tanr› oldu¤u için akl›n geleneksel inançlardan üstün görülemeyece¤ini öne süren Bonald’a göre. bireysel özgürlük de¤il. din. bireyci. otorite olmal›d›r. bireyin kendisinin d›fl›ndakiler onun için hiçbir anlam ifade etmez. bireyin toplumu de¤il. bireylerin aile birli¤indeki organik ba¤l›l›klar›ndan ayr›lm›fl. Muhafazakâr felsefenin en önemli temsilcilerinden biri olan Louis de Bonald (1754-1840) ç›k›fl noktas› olarak bireyi de¤il toplumu. Ayn› zamanda. Muhafazakâr Tepki ve Toplum Bu Ayd›nlanmac›. . devletin bireylerin ekonomik ve di¤er giriflimlerine hiçbir müdahalede bulunmamas› gerekti¤inin. toplumu dönemin ‹ngiliz iktisatç›lar›. arz eden ve talep eden olarak belirli ç›karlarla karfl›laflmas› esas›na dayan›r.

araflt›r›lamayan ve s›nanamayan iddialar›n temelden yoksun metafizik önermeler olduklar›n› öne sürer. do¤an›n bir uzant›s› veya onun en geliflmifl düzeyi olarak görülür. Bütün toplumlar›n ortak bir evrim çizgisinden geçmeleri gerekti¤ini düflünen Comte. Saint-Simon’dan farkl› olarak toplumlar›n evriminin asl›nda özellikle insanl›¤›n dünyaya bak›fl aç›s›n›n. esas itibariyle organik bir oluflumdan ziyade bir mekanizmad›r. toplum alan›na uyarlamaya çal›flan Herbert Spencer (1820-1903) organizmac› toplum anlay›fllar›n›n örnek temsilcisi olarak görülebilir. temel görevi. onun deyimiyle ‘sosyal fizyolojinin. kal›c›. Spencer. çal›flma koflullar›. Farkl› bir ifadeyle insan topluluklar›n›n. Saint-Simon toplumun bilimini ‘sosyal fizyoloji’ olarak nitelerken Comte bafllarda sosyoloji yerine ‘sosyal fizik’ terimini kullan›r. Spencer. ‹flte ‘toplum’. Toplumun iç dinamiklerinin önemini vurgulayan Saint-Simon’a göre bir toplumdaki yap›lar. devletin aksine. sosyolojinin toplumun düzenli. Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon. iflleyifli ve de¤ifliminde etkili olan içsel faktörler. O. Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer Charles Darwin’in düflüncesini sosyal bilimlere. yal›n ve homojen ilkel kabile gruplar›ndan. Marx’a göre bireylerin sosyal s›n›flar›n› üretim araçlar›n›n özel mülkiyetine sahip olup olmamalar› belirlerken Weber’e göre bireylerin s›n›fsal konumlar›n›n belirlenmesinde mülkiyetin yan› s›ra statü ve güç de etkilidir. Organizmac›l›k: Toplumun canl› bir organizmaya benzedi¤i ve onun gibi iflledi¤i düflüncesi. istikrarl›. Sosyal Darwinizm: Darwin’in do¤ada canl› türleri aras›nda ifllerlikte oldu¤unu iddia etti¤i yasalar veya ilkelerin toplumlarda da geçerli oldu¤u düflüncesi. toplumun kendi do¤al evrimi içinde daha iyiye gidece¤ini düflündü¤ü için devrimci de¤iflmeler önermez. toplumlar›n bir içsel farkl›laflma ve bütünleflme süreciyle çevrelerine uyum sa¤lad›klar›n› ve homojenlikten heterojenli¤e do¤ru ilerlediklerini ifade eder. toplumu hareket ve dönüflüm hâlinde incelemektir. ifl bölümünün daha geliflkin hâle gelmesini anlar. Sosyal dinamik: Comte’a göre sosyolojinin toplumun nas›l ve hangi süreçlere göre ve hangi ilkeler (veya yasalar) temelinde de¤iflti¤ini ve evrimleflti¤ini araflt›ran k›sm›. tüketim al›flkanl›klar› ve genel düflünce tarzlar› bak›m›ndan birbirine benzer koflullar ve özelliklere sahip insanlar toplulu¤u veya kategorisidir. Sosyal Darwinist bir bak›fl aç›s›yla toplumlar›n t›pk› do¤a gibi do¤al ay›klanma. toplumun belirli evrim geçirdi¤ini kabul etse de bu evrimden köklü ve yap›sal bir de¤iflimi de¤il. dolay›s›yla do¤a yasalar›na tabi oldu¤u için sosyal bilimlerin yöntem olarak do¤a bilimlerini kendine model almas› gerekti¤ini savunan pozitivizm. toplumlar›n evrimine yön veren güçlerin toplumsal gruplar veya sosyal s›n›flar aras›ndaki çat›flmalar oldu¤unu düflünür. Saint-Simon. toplumun do¤an›n bir parças› ve uzant›s›. Bu ve benzeri bütün pozitivist ve evrimci anlay›fllarda Spencer’da da görece¤imiz gibi toplum do¤ayla özünde ayn› yasalara tabi bir varl›k. kurumlar ve inançlar tarihsel süreç içerisinde sürekli dönüflüm hâlindedir. Sosyal fizyoloji: SaintSimon’un toplumun bir organizmaya benzedi¤ini ve onun gibi incelenebilece¤ini belirtmek için gelifltirdi¤i kavram.200 ‹ç dinamikler: Toplumun yap›s›. Pozitivizm: Genelde. zihniyetin bir evrimi oldu¤unu düflünen Comte toplumun statik ve dinamik yanlar› oldu¤unu öne sürer. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar na dönüflür ve bireylerin özel ç›karlar› peflinden koflmalar›yla genel ç›kar geliflir. Hem toplumsal düzeni hem de de¤iflmeyi aç›klamaya çal›flan bu sosyologlar hem muhafazakâr hem de yenilikçi toplum anlay›fllar›n›n s›k›nt›l› bir kar›fl›m›n› savunur. Toplumun kanunlar›n›n do¤al kanunlar oldu¤unu belirten Hegel’e göre toplum esas yap›s›nda de¤iflmezdir. Saint-Simon. biyolojik organizmalar gibi toplumlar›n da basit yap›lardan karmafl›k yap›lara do¤ru gelifltiklerini belirtir. toplum zemininde tarihsel evrim yoktur. Sosyal statik: Comte’a göre. yani toplumun (somut) oluflumunda bulundu¤unu öne sürer. uzun süreli özelliklerini. toplumsal gerçekli¤i aç›klay›c› unsurlar›n bu gerçekli¤in. geliflmifl ve farkl›laflm›fl modern sosyal sistemlere do¤ru evrimlefltiklerini düflünür. gelir ve yaflam düzeyleri. farkl›laflmay›. Bu yüzden sosyolojinin. Hegel. Sosyal s›n›f: Meslekleri. Bu toplum anlay›fl› sonraki birçok düflünür ve sosyal bilimciyi farkl› derecelerde etkilemifltir. hayatta kalma ve adaptasyon süreciyle iliflkili belirli ‘temel yasalar’a göre gelifltiklerini öne sürer. yani onun nas›l belirli bir düzen içinde ve düzenli olarak iflledi¤ini araflt›ran k›sm›. Bu mekanizmay› düzenleyen kanunlar de¤iflmez ve bir tür do¤a kanunlar›d›r. somut olarak gözlenemeyen. Comte ve Spencer Toplum felsefesi düzeyinde kalmalar›na ra¤men daha bilimsel ve sosyolojik toplum anlay›fllar›n›n temelleri Saint-Simon (1760-1825) ve Auguste Comte (17981857) taraf›ndan farkl› biçimlerde at›l›r. sürece yard›mc› olacak reformlar›n gerekli oldu¤unu belirtir. Darwin gibi Spencer da toplumu .

düzensizlik yaratma e¤ilimi. olanlar›n ortadan kalkt›klar› veya güçlünün egemenli¤i alt›na girmek zorunda D‹KKAT olduklar› düflüncesi. Bir istikrar döneminin ard›ndan yeni bir toplumsal düzen. t›pk› do¤adaki gibi do¤al bir denge gerektirir. Spencer bu görüflleri (i) do¤al ay›klanma veya kendi deyimiyle “en uygunun hayatta kalmas›”. Ayr›ca Comte gibi. ekonomik ve sosyal alana müdahale etmemesi gerekti¤ini savunan Ü fi Ü N Euzant›lar› L‹M Sosyal Darwinist yaklafl›m›n›n insanlar aras› iliflkilere ve toplumsal D hayata sizce neler olabilir? 1 SIRA S‹ZDE KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. bu yap›n›n ekonomik temelinin di¤erlerinden daha önemli oldu¤unu düflünür. bu sayede bunu sa¤layamayanlardan birçok bak›mdan üstün olduklar› düflüncesi. yeni bir denge. mevcut veya de¤iflen koflullara ayak uyduramayan bireyler veya türlerin zamanla ay›klanacaklar›. Toplumsal de¤iflme bu denge hâlinin. yeni bir ahlakî konsensüs ortaya ç›kar ve giderek farkl›laflan toplumsal parçalar aras›nda yeni bir iliflki oluflur. (ii) her sosyal sistemin do¤as›na içkin istikrars›zl›k fikirleri etraf›nda bir toplumsal evrim teorisi içinde harmanlar. toplumu ve toplumsal süreçleri aç›klamaya çal›fl›rken hareket noktas› olarak gündelik etkinliklerimizi. de¤iflmeleri ve ortadan kalkmalar›n› belirleyen bir ‘genel evrim teorisi’ gelifltirmeye çal›flan Spencer. dengelenme ihtiyac› içinde oldu¤unu düflünen Spencer’a göre. genel evrim yasalar› bulundu¤unda insanlar onlara itaat etmeli ve siyasal yasalar arac›l›¤›yla bu yasalara ayk›r› toplumsal formlar› oluflturmaktan vazgeçmelidir. temel de¤erler ve ahlak konusunda do¤al bir uzlaflman›n oluflturdu¤una inan›r. Farkl› bir ifadeyle ekonomik teTELEV‹ZYON K ‹ T A P Genel evrim teorisi: Evrendeki bütün canl› ve cans›z varl›klar›n ayn› evrim ilkeleri veya T yasalar›na ba¤l› ELEV‹ZY ON olduklar› görüflü. varl›klar›n› sürdürmeleri. WEBER VE S‹MMEL S O R U Klâsik dönemde dört temel kurucunun toplum anlay›fllar› ve tan›mlar› öne ç›kar. Spencer’›n toplumun yasalar›n› orman yasalar›na. dolay›s›yla toplumsal alan› türler araSIRA S‹ZDE s›ndaki mücadeleye benzeten. zay›flar› koruyarak toplumun do¤al ilkesi olan do¤al ay›klanma yasas›na ters düflmemelidir.Toplum 201 Do¤al ay›klanma: Belirli bir ortam veya çevrede yaflayan canl› türleri aras›nda mevcut s›n›rl› kaynaklar etraf›nda bir hayatta kalma mücadelesi oldu¤u. Uyum sa¤layamayanlar. Temel konsensüs: Toplumun üyelerinin temel de¤erler ve kurallar konusunda fikir birli¤i içinde olmalar›. En uygunun hayatta kalmas›: Do¤al ortam ve koflullara en uygun olan veya uyum (adaptasyon) sa¤layabilen bireyler veya türlerin hayatta kalabilecekleri. karars›zl›k. Toplumsal evrim yasas›: SIRA S‹ZDE Toplumlar›n canl› ve cans›z bütün varl›klar› ba¤layan zorunlu evrim yasalar›n›n yan› s›ra. geçimimizi sa¤lama. ‹NTERNET ‹NTERNET . Karl Marx AMAÇLARIMIZ Karl Marx (1818-1881). do¤adaki türler gibi insan topluluklar› da yal›n kabile birimlerinden günümüzün karmafl›k yap›lar›na do¤ru evrimleflirler. uygun olmayanlar daha geliflmifl ve sald›rgan topluluklar›n rekabeti karfl›s›nda yavafl yavafl ortadan kaybolurlar. Ünite . yetifltirK ‹ T besinler A P me ve mamul mallar üretme biçimlerimizi al›r. toplumsal evrimin temel dinami¤i olarak özellikle nüfus gelifliminin yaratt›¤› bask›lar› görür.8. toplumsal düzenin merkezini temel bir konsensüs. Toplumu bir organizmadan daha çok “kompleks bir düzenleme” olarak gören Marx. Evrendeki tüm sistemlerin denge. birçok bak›mdan organizmaya benzetir. devletin sadece bu süreçlerin düzgün bir biçimde ifllemesine yard›mc› olmas›. ‹çkin istikrars›zl›k: Toplumun veya organizman›n do¤as›n›n veya içyap›s›n›n özelliklerinin kendili¤inden bir dengesizlik. koflullara adapte olanlar›n yeni özellikler gelifltirerek ve evrimleflerek varl›klar›n› sürdürecekleri tezi. evrende ve AMAÇLARIMIZ do¤adaki di¤er varl›klardan farkl› ortak evrim yasalar› oldu¤u fikri. ortama veya ortamdaki de¤iflikliklere uyum sa¤layamayan. toplumsal yap›n›n çeflitli parçalar› aras›ndaki veya toplumla çevresi aras›ndaki dengenin bozulmas›ndan kaynaklan›r. Adam Smith ve Hegel gibi piyasa ilkelerine dayal› liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› savunan Spencer’a göre hiçbir fley. hatta hükümetler bile toplumun do¤al iflleyifline müdahale etmemeli. D‹KKAT Toplumsal orman yasas›: DÜfiÜ NEL‹M Vahfli do¤ada oldu¤u gibi bir anlamda toplumda güçlü olanlar›n hayatta kald›klar› S O Rzay›f U ve egemen olduklar›. Bu ‘toplumsal orman yasas›’ sayesinde sadece en uygun toplumlar hayatta kal›r ve insan toplumlar› bu toplumsal evrim yasas› sayesinde ‘ilerlemifllerdir’. Spencer’a göre toplumsal düzen ve istikrar. DURKHE‹M. Bunlardan ilk ikisi Marx ve Durkheim daha yap›salc› bir e¤ilim içinde do¤rudan SIRAve S‹ZDE toplum (ve yap›) temelli aç›klamalar yaparken di¤er ikisi Weber Simmel ise bireysel eylem temelli aç›klamalar yapar. Böylece. Evrendeki bütün varl›klar›n hareketleri.

onun deyimiyle ‘üretim tarz›’ kendi içinde kaç›n›lmaz olarak yeni bir toplum biçimine (üretim tarz›na) yol açacak toplumsal iliflkileri bar›nd›r›r. toplumsal de¤iflmenin tüm toplumlar›n ayr›lmaz bir parças› oldu¤unu söyler. ‘kapitalist’. daha çok toplumlar›n iç dinamikleri oldu¤unu savunan iç-dinamikçi (veya içsel) bir toplumsal de¤iflme teorisini benimser. Bu yüzden araflt›rmac›n›n topluma bak›fl aç›s›n›n önemli oldu¤unu düflünür. bu karfl›tl›klar›n kendini gösterdi¤i bir . ‹liflkisel yaklafl›m: Bir yap› veya sistemin parçalar›. suç. teknolojiler ve üretim materyalleri) belirler. siyaset. insanlar ve nesneler aras› iliflkiler ve sosyal s›n›flar aras› iliflkilerdir. Marx’a göre.202 Resim 8. yani emek gücünün kullan›m› ve üretim araçlar› (örne¤in. Benzer flekilde. Bu bak›fl aç›s› iliflkiseldir: toplumun bir parças› içinde yer ald›¤› bütünle ve di¤er parçalar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. e¤itim ve yönetim gibi hayat›n tüm alanlar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. ‹kinci olarak insanlar sürekli artan ihtiyaçlar›n› karfl›larken tarihi yapt›klar› için. üretim ve tüketim süreci tabakalaflmayla daha genel düzeyde s›n›fsal iliflkiler ekonomi. Dördüncü olarak kendi gelifltirdi¤i praksis kavram› temelinde. ilk olarak toplumu bir sosyal yap› veya sistem. Üçüncü olarak toplumlar›n de¤ifliminin bu evreler temelinde öngörülebilir bir yönde ilerledi¤ini. Üretici güçler ve üretim iliflkileri: Belirli bir tarihsel dönemde üretimin niteli¤i veya karakteristik üretim biçimi anlam›na gelen üretim tarz›n›. söz gelimi kapitalizmin tarihsel gelifliminin daha az karmafl›k bir yap›n›n. Fakat bu en temel de¤iflimin kayna¤›n›n d›flar›s› de¤il. Bu unsurlar kimliklerini sadece bir sistemin parças› olarak yani köle sahipli¤i veya kapitalist üretim düzeninin bir parças› olarak kazan›rlar. ahlak. Marx kendi evrimci toplum teorisinde bütün toplumlar›n tarihin bafl›ndan itibaren. unsurlar ve özellikleriyle iliflkileri temelinde aç›klanmas›. unsurlar› ve özelliklerinin. daha do¤rusu önemli ölçüde flekillendirdi¤ini öne sürer. biri olmadan di¤eri olamaz. toplumun üretici de¤erlerini yönlendiren güç ve kontrol iliflkileri. bir bireyin kiflisel nitelikleri onu bir köle k›lmaz ve özel bir makinenin yap›s›ndaki hiçbir fley o nesneyi bir sermaye unsuru yapmaz. ço¤unlukla yasalarla sa¤lanan. k›saca onlar bütünlüklü bir yap› veya sistemin parçalar›d›r. Her toplum biçimi. tabakalaflma yap›s›n›n unsurlar› aras›ndaki ba¤lant›lar› araflt›r›rken burjuvazi proletaryayla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. Marx’ta insanlar›n yaflant›lar›n› meydana getiren görünür etkiler ve eylemleri yöneten üretici güçler olarak temel bir toplumsal yap› fikrine rastlan›r. Ancak bireylerin içinde eylemlerini flekillendirdikleri toplumun farkl› ç›karlar ve f›rsatlara sahip s›n›flar temelinde. Bu de¤iflme teorisi esasen toplumun bütün parçalar›n›n. yani üretici güçler ve üretim iliflkilerinin ‘üstyap›’ ad›n› verdi¤i kültür. ancak kendi seçmedikleri koflullarda yapt›klar›”n› düflünür. akrabal›k. ‘köleci’. din. tek bafllar›na de¤il de bütünle di¤er parçalar. Bu temelde Marx. yani iç dinamikleri gere¤i ‘ilkel-komünal’. e¤itim. Üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti arac›l›¤›yla. özellikleri di¤er unsurlarla iliflkileri içinde kazan›r. Tarihin yönünün ihtiyaç yaratma örüntüsünün etkisiyle daha az karmafl›k olandans daha karmafl›k olana do¤ru oldu¤unu kabul eder. Bu yaklafl›ma göre her unsur sahip oldu¤u kimli¤i. do¤alar›. ‘sosyalist’ evrelerden geçerek ‘komünist’ evreye do¤ru ilerlediklerini varsayar. aile vb. kültürel de¤erler vb. özgürce eylemde bulunan insanlar›n her toplumda geliflen öngörülebilir karfl›tl›k ve s›n›f çat›flmas› örüntüleri ›fl›¤›nda tarihin yönünü biçimlendirdiklerini baflka ifadeyle “tarihi. üretici güçler. örne¤in feodalizmin do¤as›nda içkin olarak bulundu¤unu belirtir. kurumlar› belirledi¤ini. karfl›l›kl› iliflki içinde olmakla kalmay›p ayr›ca karfl›tlar›n›n geliflimine yol açacak içkin ‘çeliflkiler’ bar›nd›rd›¤› ilkesine dayan›r. ifl bölümü iliflkileri. toplumsal kurumlar. Örne¤in. yani bütünsel bir birlik oluflturan s›n›flar. melin bir ölçüde di¤er parçalar›n varolufllar›n› koflulland›rd›¤›na ve en az›ndan orada olup bitenleri belirledi¤ine inan›r. hastal›k ve t›bbi tedavi. binalar. Söz gelimi. din. araçlar. Zira iki s›n›f aras›nda asli bir iliflki vard›r. zira bir çiçe¤in bir tohumun do¤as›nda içkin olarak bulunmas› gibi daha karmafl›k bir toplumsal yap›n›n.1 Karl Marx Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar (Ekonomik) temel: Marx ‘temel’ biçiminde kulland›¤› ‘altyap›’n›n. ‘feodal’. hukuk. ideoloji. gibi karfl›l›kl› iliflkili parçalara sahip fleyler olarak görür. âletler.

bireylerin kendi iflleri. Bu toplum anlay›fl›nda tarihsel ve yap›sal zorunluluklar›n dayatt›¤› koflullar ve bu koflullar› kendi (daha ziyade ortak) ç›karlar› etraf›nda dönüfltürmeye çal›flan. Ona göre. . S›n›f çat›flmas› bir tercih meselesi olmasa da eylemde bulunan tarih de¤il insanlar oldu¤u için. kuklalar›. kendi ifadesiyle üretim araçlar›n›n özel mülkiyetinin yatt›¤›n› öne sürer. Fakat o ço¤u insan›n çal›flarak kendi insani potansiyelini ifade imkân›n›n ifl bölümüne içkin sömürü ve yabanc›laflman›n yaratt›¤› güçlükler nedeniyle engellendi¤ini belirtir. bar›nak. Bu yüzden sosyal teori. etkileri olmay›p kendileri yaratmasalar da tarihsel koflullar› yorumlayabilecek. bu yüzden. Yabanc›laflma: Hayat›n ekonomi.8. her zaman farkl› türden araçlar kullanmay› ve bu araçlar›n daha fazla ve daha iyi tüketim mallar› üretmek için sürekli iyilefltirilmesini gerektirdi¤i için yeni ihtiyaçlar yarat›r. faaliyet alanlar›n›n ve ifllerin kendi içlerinde ayr›lmas›. giyim ve di¤er birçok [maddî] fleyi gerektirir”. ‹kinci olarak Marx’a göre üretim (veya çal›flma). kültürel. ç›karlar›n›n bilincinde olan ve ona göre davranan insanlar aras›ndaki karfl›l›kl› etkileflim vurgulan›r. Üçüncü olarak Marx. de¤erlendirebilecek ve bilinçli eylemleriyle dönüfltürebilecek bir kapasiteye sahip olduklar›n› anlatmak için gelifltirdi¤i. yapt›klar› ifli veya emekleriyle yaratt›klar› ürünleri kontrol edemedikleri için sömürülür ve yabanc›lafl›rlar. ‹nsanlar. yeme. siyaset. onlar. ‹nsan tarihinin daha az karmafl›k toplumsal yap›lardan daha karmafl›k olanlara do¤ru evrimci bir örüntü sergiledi¤ine ve de¤iflmenin bizzat toplumun içinden kaynakland›¤›na inanan Marx için.Toplum 203 Praksis: Marx’›n bireylerin basitçe yap›n›n ürünleri. siyasal vb. yarat›c› eylem” anlam›na gelen bir kavram. Ünite . uzmanlaflmas› ve farkl› insanlar veya birimler taraf›ndan yerine getirilmesi. alanlar›nda yaflanan yabanc›laflma sürecinde. egemen bir mülk sahipleri grubu ile onlar›n alt›nda yer alan farkl› ölçülerde yabanc›laflm›fl ve sömürülen di¤er s›n›flardan oluflan bir tabakalaflma yap›s› üretir. tabakalaflma yap›s› içinde anlafl›labilece¤ini öne sürer. ürettikleri ürünler ve üretim süreci. Zira üretim faaliyeti fiziksel ihtiyaçlar›n doyurulmas›n›n yan› s›ra insan›n kendine has yarat›c›l›¤›n› ifade etmesini. Üretim ve tüketim süreçleri her zaman birikimli olarak yani bir ihtiyaçlar bütünü doyuruldu¤unda yenileri ortaya ç›kacak biçimde birbirlerini besler. hayat›n farkl› nimetlerine arzuyu da gerektirir. hangi koflullarda insanlar›n s›n›fsal ç›karlar›n›n bilincine vard›klar›n›. di¤er hayvanlar sadece ‘do¤rudan fiziksel ihtiyaçlar’›n› karfl›lamaya çal›fl›rken “insanlar fiziksel ihtiyaçlar›ndan kurtulduklar›nda bile ve sadece gerçekte bu ihtiyaçlardan kurtulmalar› nedeniyle üretirler”. insanlar›n “kendi geçim araçlar›n› nas›l ürettikleri”ni aç›klamal›d›r. süreci veya sonucu kontrol edemedikle- ‹fl Bölümü: Toplumda farkl› ekonomik. din. Marx. kültür vb. tüm toplumlar›n dört temel özellik sergiledi¤ini vurgular. Bu ihtiyaçlar çevreyi bir ölçüde toplumsal olarak düzenlemeyi mümkün k›lan teknoloji sayesinde karfl›lan›r. yaratt›klar› farkl› türden eserler üzerindeki kontrollerini yitirip onlar›n egemenlikleri ve kontrolleri alt›na girmeleri. hayatlar›n› sürdürebilmek için gerekli asgari koflullar›n ötesindeki mallar› (lüks mallar›) üretir ve tüketirken di¤er türlerden farkl› kendilerine has insani özellikler gelifltirebilmeleri anlam›nda ‘uygarlafl›rlar’. insanlar›n sadece hayvan benzeri ihtiyaçlar›nda (söz gelimi. di¤er hayvanlardan farkl› flekilde varl›klar›n› sürdürebilmek ve böylece ‘tarihi yapmak’ için çevreden yararlanarak üretim yapabilir. Mülksüzler. ancak ifl bölümünün her zaman sömürü ve yabanc›laflmay› içeren bir hiyerarflik tabakalaflma yap›s›n› ifade etti¤ini ve tüm toplumlarda bunun temelinde toprak veya sermayenin. insanlar. “aktif. ‹nsan “hayat› baflka fleylerden önce beslenme. gündelik iliflkiler. ihtiyaç yaratma süreci sadece daha iyi besin. üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. maddî ihtiyaçlar›n› üreterek karfl›lamak zorunda olan “yaflayan insan bireylerin mevcudiyeti”yle temellendirilmeli. güçlerini birlefltirdiklerini ve bir devrime yol aç›laca¤›n› belirlemenin önemli oldu¤unu vurgular. giyim ve bar›nak arzusunu de¤il. ‹lk olarak. içme ve cinsel iliflki esnas›nda) kendilerini gerçekte özgür hissettikleri fantastik bir y›k›m biçimini al›r. toplumlarda üretimin ifl bölümüne dayal› oldu¤unu. S›n›f çat›flmas›: Marx’a göre tarihte s›n›flara ayr›flm›fl bütün toplumlarda karfl›l›kl› uzlaflmaz ç›karlar söz konusu oldu¤undan s›n›flar aras›nda mücadeleler ve çat›flmalar olmas› kaç›n›lmazd›r. Bu ba¤lamda yabanc›laflma. Bu anlamda üretim ve tüketimi birbirinden ayr› düflünmek imkâns›zd›r. kapasitelerini gerçeklefltirmesini mümkün k›lar.

Kapitalist toplumlarda dinsel ve siyasal inançlar bireylerin toprak ve sermaye edinme hakk›na sahip olduklar›n› ifade ederler. paradoksal olarak proleterlerin kendilerini kölelefltiren kapitalizmi sürekli yeniden-üretmeleri anlam›na gelir. Dördüncü olarak Marx toplumdaki düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl böÜ fi Ü N E L ‹ M geçimlerini sa¤lama. Toplum kavram›n› toplumsal olgular kavram› üzerinden tan›mlayan ve çoAMAÇLARIMIZ ¤u kez iki kavram› ayn› anlamda kullanan Durkheim. sosyolojinin felsefeden ba¤›ms›z ayr› bir bilim kimli¤i kazanmas› için konusunu toplumsal olgularla s›n›rland›rmas› düflünür. ço¤u kez ahlâkî de¤er yarg›lar›. Kapitalizmde “hayvan insana ve insan hayvana dönüflür”. pozitivist bir yaklafl›ma sahip olan Émi‹NTERNET le Durkheim (1858-1917). yani bir ahlaki konsensüs veya kolektif bilince D‹K KAT dayanan. temel bir de¤erler sistemi. ‹NTERNET K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TE LEV‹ ZYON 2 SIRA TE LE V ‹S‹ZDE ZYON Marx iliflkisel yaklafl›m›nda kapitalizmi hangi faktörler temelinde ve nas›l aç›klar? DÜfiÜNEL‹M ‹fllevselcilik: Bir toplum ‹ N T E Rkurumlar. Anlum. kurallar vb. yönetim v. farkl› biSIRA S‹ZDE çimlerde. ce¤i bir ‘gelece¤in Marx’a göre kapitalist D ‹ K K A T toplumlarda yabanc›laflma. düflünme ve hissetme biçimleri olarak tan›mlar. Ancak bu düflünceler ve de¤erlerin genellikle statüko S O R U yu. ihtiyaçlar yaratma ve birlikte çal›flmaya lümü. AMAÇLARIMIZ Norm: Genelde kabul gören de¤erler çerçevesinde bir toplumdaki ve K ‹ T A tutumlar P eylemlerini düzenleyen. SIRA S‹ZDE ortak düflünsel ve duygusal tepkileri. D‹KKAT Kolektif bilinç/vicdan: Bir toplumdaki insanlar›n olaylara ortak bak›fl aç›lar›. Ona göre topS O bir R U parçalar sisteminden oluflan di¤er organizmalar gibi ifller. Marx söz konusu sorunlar›n sadece kolektif mülkiyetle çözülebileS O R U toplumu’ anlay›fl›na sahiptir. aile. Ü. emek sömürüsü ve toplumsal tabakalaflma sürekli ve kaç›n›lmazd›r. sömürü ve yabanc›laflma. NET içindeki de¤erler.204 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kolektif mülkiyet: Marx’a göre bir toplumdaki herkesi SIRA S‹ZDE ilgilendiren üretim araçlar›n›n özel bireylerin (kapitalizmde burjuvazinin) elinden ç›k›p tüm toplumun DÜfiÜNEL‹M eflit kullan›m›na aç›k hâle gelmesi. Bu normlar topluma sadece genel bir çerçeve kazand›r›p istikrar kayna¤› oluflturmakla kalmaz. S O R U ri için çal›flma gibi özellikle insani görevlerinde kendilerini insan olarak hissetmezler. 2009) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. Sonuç olarak. yani mevcut eflitsiz. TERNET Kapitalizmle daha K ilgili ‹ T A P ayr›nt›l› bilgi için Anthony Giddens’›n Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev. yani egemen s›n›f üyelerinin yarar›na mallar üretmeyi sürdürebilmek için alt s›n›flaDÜfiÜNEL‹M r›n daima emek güçlerini satmak zorunda kald›klar› her toplumda bir tabakalaflma yap›s› vard›r. ayr›ca SIRA S‹ZDE toplumun kendi bireylerini kontrol alt›na al›p yönlendirmesi aç›s›ndan da hayati bir öneme sahiplerdir. Ona göre iflbölümü. biT SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON reyler üretim araçlar›n› ortak ç›karlardan ziyade kendileri için kullanma hakk›na sahiplerdir. sömürücü ve yabanc›laflt›r›c› durumu meflrulaflt›ran ‘egemen s›n›f›n ideolojileri’ olduklar›n› öne sürer. ba¤lay›c›l›¤a ve ahlakî ve hukuki yapt›r›m gücüne sahip davran›fl kurallar›.b nedenlerden oluflan bu parçalar› bir arada tutan fley. Émile Durkheim Marx’tan oldukça farkl› bir bak›fl aç›s›na. ba¤›ms›z cak ekonomi. yaniD insanlar›n AMAÇLARIMIZ yönelik somut çabalar› oldu¤unu öne sürer. A özel ç›karlar›n› tüm toplumun veya bütün insanl›¤›n genel Tç›karlar›ym›fl E L E VS‹ZDE ‹ Z Y Ogibi N göstermek SIRA için kendi ayd›nlar› arac›l›¤›yla gelifltirdikleri de¤erler ve düflünceler AMAÇLARIMIZ sistemleridir. ideoloji K ‹ T egemen A P s›n›flar›n bask› ve sömürüsünü D ‹ K K T s›n›fsal gizlemek. normlar ad› verilen bir toplumsal k›lavuzdur.nin toplumsal S O R U bütüne ifllerli¤ine katk›lar›n› vurgulayan sosyolojik yaklafl›m. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Marx’a göre dinK ‹ T A P sel ö¤retiler ve siyasal de¤erlerde somutlaflan ‘ideolojiler dünyan›n nas›l olmas› D‹KKAT gerekti¤i hakk›ndaki görüfllerdir. Böylesi bir tan›mla davran›fllar. düflünceler ve TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Statüko(culuk): Mevcut DÜfiÜN E L ‹ M gibi veya durumu oldu¤u özünde de¤ifliklikler AMAÇLARIMIZ yapmadan sürdürme e¤ilimi S O R U ‹deoloji: Marx’a göre. Tatl›can. Toplumsal olguyu (toplumu) bireye d›flsal K ‹ gerekti¤ini T A P olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. Düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl bölümü olmas› ona göre. onlar› birbirine ba¤layan. ifllevselci bir toplum teorisi gelifltirir. hem egemen düflüncenin AMAÇLARIMIZ yap›sal kaynaklar›na hem de bu inançlar›n insanlar› etkileme derecesine‹ N odaklanmay› gerektirir. üretim araçlar›nda özel mülkiyetin oldu¤u her toplumda ortaya ç›kar.

homojenlik yerini heterojenli¤e b›rak›r.2 Émile Durkheim duygular› tamamen sosyolojinin alan› içine dâhil eder. Farkl› meslekler. yani inançlar ve duygular benzerli¤ine dayal› bir iç bütünlük biçimidir. ortak mülkiyet yerine özel mülki- Toplumsal olgular: Durkheim’a göre. toplumlar zamanla daha kompleks ve farkl›laflm›fl hâle geleceklerdir. Sapmalar fliddetle ve kollektif olarak cezaland›r›l›r. ahlâkî rehberli¤e ihtiyac› vard›r. zor ve yapt›r›m uygulad›klar› için ‘zorlay›c›’d›rlar. Durkheim’›n yaklafl›m›n›n temel bir hedefi. din gibi temel toplumsal düzenlemeler arac›l›¤›yla sa¤lan›r. toplumsal olgular bireye d›flsal olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. organizmac› ve evrimci yaklafl›m› çerçevesinde iflbölümü kavram› temelinde bir toplumsal evrim teorisi gelifltirir. Ortak bir hayat tarz›. Anomi: Durkheim’a göre. Bu yüzden Durkheim’a göre. Durkheim. devlet görevlilerinin rolü doktorunkine benzer: “‹yi hijyen koflullar› sa¤layarak hastal›¤›n ortaya ç›kmas›n› engellemek veya hastal›k ortaya ç›kt›¤›nda onu tedavi etmeye çal›flmak”. Durkheim. toplum veya toplumsal olgular bireylerden önce geldikleri. kendi kiflisel mutlulu¤u için bu tutkular›n› kontrol alt›na almaya. ‹flbölümü çok basittir. Geleneksel toplumlarda topluluklar veya gruplar içindeki iliflkiler yüz yüze veya mekaniktir.8. Anomik durumlar genellikle daha önceki geleneksel de¤erler ve yaflam biçimleri y›k›lmas›na ra¤men henüz yeni de¤erler ve yaflam biçimlerinin flekillenmedi¤i geçifl toplumlar›nda yaflan›r. Durkheim’a göre. Özel mülkiyet neredeyse hiç bilinmez ve bu yüzden uyum/itaat hem ‘do¤al’d›r hem de sosyalleflmeyle ve aile. sosyolojik düflünceleri içinde yaflad›¤› dönemde Fransa ve Avrupa’daki krizler ve ç›kmazlara pratik olarak uygulamakt›r. avc› veya çiftçidir). hayat tarzlar› ve alt-kültürlerin ço¤almas› ve yasall›k kazanmas›yla benzerlik yerini farkl›laflmaya. Bu yüzden. Toplumu bir arada tutan fley ‘mekanik dayan›flma’. herkes taraf›ndan bilinen ve uygulanan ortak âdetler ve ritüeller vard›r. aksi takdirde soyutlanacak ve köksüz kalacakt›r.Toplum 205 Resim 8. düflüncelerini Comte ve Spencer taraf›ndan gelifltirilen evrimci bir çerçeve içinde konumland›r›r ve analizlerinde belirgin biçimde biyolojik analojiler ve kavramlar kullan›l›r. insan›n istekleri s›n›rs›z ve doyurulmas› imkâns›z oldu¤u için. D›flsall›k ve zorlay›c›l›k: Durkheim’a göre. Kollektivizm yerine bireycilik. bireyin istekleri ile toplumun düzen ve kontrol ihtiyaçlar› aras›nda temel bir çat›flma veya gerilim her zaman var olacakt›r. insanlar›n ço¤unlu¤u genellikle ayn› ifli yapar (örne¤in. bir toplumsal düzen veya uygarl›k biçimi var olabilmek için. anomi daha ziyade toplumlar›n geçifl veya kriz dönemlerinde yaflanan bir düzensizlik ve zihin kar›fl›kl›¤› hâlidir. onlar› d›flardan belirledikleri veya yönlendirdikleri için ‘d›flsal’. Kolektif bilinç/vicdan güçlüdür. Ona göre. Ünite .bunlar› kontrol alt›na almak zorundad›r. K›sacas› bireyin. Ona göre. . onlar üzerinde iradelerine ra¤men bask›. Özelde o dinin ve geleneksel düzenin zay›flamas› karfl›s›nda ahlâkî bir reform gelifltirmeye çal›flm›flt›r. Toplumlar geliflip modernleflirken sanayi ekonomileri ve karmafl›k iflbölümleri geliflir ve insanlar k›rdan kente göç ederken sonuçta mekanik dayan›flma topluma dar gelmeye bafllar. Sa¤l›kl› bir toplum dayan›flman›n yüksek oldu¤u ve hastal›kl› bir toplum da anominin kargaflaya yol açt›¤› ve toplumsal düzenin iflleyiflinin bozuldu¤u toplumdur. Toplumsal farkl›l›klar çok azd›r ve bireyselli¤e çok az yer vard›r. düflünme ve hissetme biçimleridir.

gerektirir. bu yüzden. Resmi sosyal kontroller. yani toplumu oluflturan unsurlar›n karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤› ve iflbirli¤ine dayal› bir iç bütünlük bir arada tutabilir. ‹nsanlar özgeci olduklar› kadar açgözlü de olabilirler. Kollektivizm: Bireysel de¤il genel. ekonomik ç›karc›l›¤›n tek bafl›na uygar toplumlar› birlefltirebilece¤i ve istikrarl› k›labilece¤ini öne süren faydac› argümanlara. toplumsal ve kollektif ç›karlar›n önde tutulmas›. Durkheim’a göre. Ona göre sosyolojik analizin toplumun parçalar›n›n bu merkezî ifllevleri nas›l yerine getirdiklerini belirlemesi gerekir. mekanik toplumlarda birey ve kollektif bilinç gerçekte ayn› fleyi anlat›rken organik toplumlarda ikisi birbirinden ayr›. karfl›l›kl› ekonomik ba¤›ml›l›¤›n yan› s›ra. ak›lc›. bir güvenlik ve adalet sisteminin üzerine kurulabilece¤i genel kabul gören ilkeler. güç ve otorite aile ve kiliseden hukuk ve devlete geçer. karfl›l›kl› ç›kar. bu yüzden. K›saca. rasyonel ve hesapl› düflünce. resmî olmayan sosyal kontroller toplumda kendili¤inden. Max Weber Max Weber (1864-1920). cezaevleri gibi resmî kurumlar arac›l›¤›yla sa¤lan›rken. Ancak anomi sadece geçici bir evredir. Toplum bileflenlerinin bir toplam› olarak görülemez. iflbölümünde farkl›laflman›n oldukça s›n›rl› kald›¤› toplumlardaki s›k› dayan›flma biçimiyken organik dayan›flma büyük. toplumun kendi bütünlü¤ü içinde anlafl›lmas› gerekir. Geliflmifl sanayi toplumlar›n›n sözleflmelerinin temelini baz› ahlak biçimleri. basit. Yüz yüze iliflkiler ve resmî olmayan sosyal kontroller art›k toplumu bir arada tutamaz. ba¤›ms›z ve ço¤u kez çat›flma içindedir. Sanayi toplumlar›n›n temel özelli¤inin rasyonelleflme e¤ilimi. eylem ve planlama biçimlerinin geliflimi oldu¤unu öne sürer. modern toplumlar›n temelini. Resmî ve resmî-olmayan sosyal kontroller: Resmî sosyal kontroller hukuk kurallar› ve yasalar gibi yöntemlerle ve mahkemeler. kalabal›k. devlet veya toplumsal grubun kurallar›na uyum ve itaati sa¤layan resmî ve resmî olmayan kurallarla iflleyen genel toplumsal süreçler ve mekanizmalar. Modern toplumlar› sadece ‘organik dayan›flma’. kendini meydana getiren bireylerin basit bir toplam›ndan daha fazlas›d›r. uzmanlaflma ve iflbölümünün oldukça karmafl›k hâle geldi¤i toplumlardaki daha gevflek. Weber’e göre. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yet geçmeye bafllar. T›pk› do¤ada oldu¤u gibi bu farkl›laflma ve karmafl›klaflma toplumsal dayan›flma için yeni bir temel -yani organik dayan›flmay›. Rasyonelleflme: ‹nsanlar ve organizasyonlar›n gündelik. (2) Organizmac› ‹lke: Toplumsal sa¤l›k farkl› parçalar›n bütünle ifllevsel olarak iliflkili olma derecesine ba¤l›d›r. mevcut bir toplum. yüz yüze iliflkilerin egemen oldu¤u. kiflilikleri bak›m›ndan büyük ölçüde farkl›laflt›klar›. Modern toplumun temelini hukuki otorite oluflturur. di¤eri toplumsal ç›karlara dayal› toplumsal bilince sahibiz. törenler. Ayr›ca. duygulardan uzak bir biçimde. Mekanik ve organik dayan›flma: Durkheim’a göre. ayinler. birbirlerinden meslekleri. Durkheim’a göre. Toplumlar bütünleflme veya düzenlenme ihtiyac›na sahip varl›klard›r. ço¤u kez ç›kar temelli dayan›flmalard›r. (3) Evrimci ‹lke: Durkheim’›n toplumsal ve biyolojik analojilerle ilgilenmesi ve onun evrim teorisinde farkl›laflma düflüncesinin merkezi rolü. küçük. toplumun rolü de bu insani özellikleri kendi özel evrimci geliflim evresine göre mümkün oldu¤u ölçüde s›n›rlamaya çal›flmakt›r. özellikle Herbert Spencer’in bu konudaki tezlerine karfl› ç›kar. normlar ve de¤erlerle iliflkili baz› ahlak kurallar› oluflturmak zorundad›r. modern toplumlarda güç rasyonel bir temele sahiptir.206 Ritüel: Ayn› de¤erler ve yaflam tarzlar›na ba¤l› bireylerin genelde kutsal say›lan mekânlarda (ve zamanlarda) benzer biçimde tekrarlad›klar›. herkesin büyük ölçüde her bak›mdan birbirine benzedi¤i. Sosyoloji modern topluma uygun de¤erler ve normatif kurallar›n uygulanmas› konusunda katk›da bulunabilir. yani mant›kl›. Toplumlar de¤erlere ve paylafl›lan de¤erlere ihtiyaç duyarlar. Ona göre. rasyonel temellerde sürdürmeleri. Durkheim’›n toplum anlay›fl›nda özetle 3 ilkeye rastlan›r. Farkl› bir ifadeyle insanlardan ziyade yasalar ve düzenlemeler taraf›ndan yönetilme. yaflam tarzlar›. insan do¤as›n›n ikili¤i fikrini gelifltirir: hepimiz iki bilince. Bu ba¤lay›c› de¤er kal›plar› ve normlar olmadan toplumsal ve siyasal hayat düzensizlik içinde olacakt›r. Ancak o. mesleki ve örgütsel faaliyetlerini. modern sanayi toplumunun temel özelliklerini belirlemeye ve Bat› kapitalizminin temel ruhu ve dinami¤ini kavramaya çal›fl›r. mekanik dayan›flma daha çok az nüfuslu. gücün gelenek ya da kiflisel . hayatta kalabilmek ve baflar› sa¤layabilmek için karfl›l›kl›l›k ve ifl birli¤i oluflturur. (1) ‹fllevselci ‹lke: Genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›. al›flkanl›k hâline gelmifl ve kutsall›k yükledikleri davran›fl biçimleri. informel (resmi) iliflkilerin egemen oldu¤u. ç›karc›l›k tek bafl›na toplumsal çat›flma ve kaos üretecektir. Sa¤l›kl› bir toplum temel de¤erlerin ve normatif rehberli¤in kurumsallaflmas›na ba¤l›d›r. biri ç›karc›l›¤a dayal› kiflisel. organik toplumlarda mekanik toplumlara göre daha fazla gerekli hâle gelir. Sosyal kontrol: Bireyler ve gruplar›n davran›fllar›n› düzenleyen. Durkheim. düzensiz ve yüz yüze iliflkiler içinde sa¤lan›r.

yani rasyonel. Ekonomik eflitsizlik önemli olmas›na ve ço¤u kez önde geSIRA S‹ZDE len bir rol oynamas›na ra¤men sadece bir eflitsizlik türüdür. Weber’e göre. Weber de. Örne¤in. Bütün eflitsizlik biçimleri güç eflitsizlikleridir. Gruplar›n organizasyonlar›n›n temelini eflitsizlikler oluflDÜfiÜNEL‹M turur ve eflitsizlikler üzerindeki mücadele gruplar aras›nda oldukça yayg›nd›r. çal›flanlar›n birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirildi¤i organizasyonlar. yani s›n›f. Ünite . Güç istedi¤iniz fleyi di¤erlerinden gelen direnifllere ra¤men yapabilme kapasitesidir. devlet ve bürokrasiye hayranl›¤›n›n ard›nda siyasal yönelimi. S O R U Bu nedenle. Modern bilim ve teknoloji. Önceki toplumlar din. Bürokrasi bu düzenleyici yönetimin. Bürokrasi: Formel olarak tan›mlanm›fl uzman görevlere sahip çok say›da birim içeren. kiflisel olmayan ve tarafs›z gücün bir örne¤idir. (1) ekonomik güç. bu ifllerin istikrarl› ve sistemli bir biçimde yerine getirilmesi için gerekli bir otorite yap›s›na ve görevler hiyerarflisine sahip.Toplum 207 Güç ve otorite: Weber’e göre. D ‹ K K A T düflünür. Mevcut bir durumda eflitsizlik mutlaka ekonomik bir eflitsizlik de¤ildir. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Do¤rudan demokrasi: Bir grup. Gücün üç boyutu. Weber’in toplum aç›klamas›ndaki anahtar bir unsur tabakalaflmad›r. kesinlikle insanlara de¤il kurallara. Marx gibi.8. En temel düzeyde toplumun güç mücadeleleriyle iliflkili organizasyonuna bakan Weber’e göre Marx gibi. Ona göre. örgüt. toplum veya ülkeyi ilgilendiren kararlar›n ilgili tüm üyeler veya AMAÇLARIMIZ vatandafllar›n kat›l›mlar› ve oylar›yla al›nd›¤› ve uyguland›¤› demokrasi biçimi. güç baflkalar›n›n direnifline ra¤men arzulanan sonuçlara ulaflma kapasitesiyken otorite insanlar›n zorlay›c› olmaktan ziyade meflru olarak gördükleri güçtür. Bürokrasi. Bu üç grup türü güç üzerinde toplumK ve ülkenin gelece¤i konusunda belirleyici olma mücadelesi verirler. toplumsal yaflam›n farkl› eflitsizliklerle iç içe oldu¤unu Resim 8. Ancak bütün bunlara ra¤men. her türden modern sanayi toplumu düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyar. toplumsal yaflam birçok toplumsal eflitsizlik biçimiyle doludur.3 Max Weber SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Ona göre tabakalaflm›fl bir sistemde eflitsizlikler üç boyutta düzenlenir ancak SIRA S‹ZDE onlar›n hepsi bir güç/iktidar biçimidir. karizmadan çok r›za ve görevin gerektirdi¤i otorite arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lmas› esast›r. gelenek veya kiflisel karizma gibi irrasyonel inançlar veya düflünce sistemlerine dayan›rken modern toplum mant›¤a ve kendi düflünce ve örgütlenme sisteminin as›l temeli olarak akla baflvurmaya dayan›r. modern toplumu geçmiflteki toplumlardan ay›ran temel dinamik ve temel bir özellik rasyonalitedir. özgürlükçü demokrasiye inan›r fakat do¤rudan demokrasiyi veya halk iradesi düflüncesini tamamen reddeder. modern toplumu yönlendiren ve düzenleyen güçlü bir ulus-devlete inanc› yatar. onun geliflmeyi sa¤layacak biçimde ve h›zda modern topluma uygulanma biçiminin örnekleridir. statü grubu ‹ T A P ve partinin temelleridir. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Weber’in güç ve otoriteye. (2) prestij ve (3) ç›plak güçtür. modern hukuk ve ifl hayat› rasyonalitenin. Onlar karakteristik olarak farkl› gruplaflma biçimlerinin. mant›kl› düflünme ve organizasyon biçimidir. ekonomik zenginlik kiflinin arAMAÇLARIMIZ zulad›¤› fleyleri almas›n› sa¤layan bir güç biçimidir. bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayand›¤› için en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir.

niyetlenmedikleri sonuçlara sahip olabilir...208 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Beklenmedik sonuçlar: Weber’e göre. geleneksel otorite uzunca süredir yerleflik kültürel örüntülere sayg›yla meflrulaflt›r›lan güç. Bu aç›dan. rasyonel-hukukî otorite yasal olarak uygulanan kurallar ve düzenlemeler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güçtür. modern öneme sahiptir? DÜfiÜNEL‹M Georg Simmel SIRA S‹ZDE 3 DÜfiÜNEL‹M Temel ve genel etkileflim biçimleri: S O R ‹nsanl›k U tarihindeki bütün toplum türlerinde yer alan genel ve zorunlu etkileflim biçimleri. hayat›n bütün alanlar›n›n temelinde çat›flman›n yatt›¤›n› söylemez. Weber. Thomas Hobbes’un aksine. “bir güç mücadelesi olarak toplum” anlay›fl›na ra¤men. Toplumu aç›klamak için. farkl› içerikler bile benzer formlara sahip olabileceklerini ve bu temelde toplumsal etkileflim hakk›nda “zamanla s›n›rl› olmayan yasalar” gelifltirme- . karizmatik. “Topleflim biçimleri lum. geleneksel ve rasyonel hukuki egemenlik. yani genel ve evrensel özelliklerinin sahip olduklar› özel. bütün insanlar (kendilerince) belirli amaçlarla hareket eden varl›klar olsalar bile onlar›n eylemleri beklenmedik. D‹KKAT “insanlar aras›ndaki etkileflim” -bu insanlar birbirlerini karfl›l›kl› etkileyecek ve kendilerini gruplar veya di¤er toplumsal birimler içinde organize edecek biçimdeSIRA S‹ZDE yeterli s›kl›k ve yo¤unlukta ortaya ç›kt›¤›nda var olur. Böylece güç bir otoriteye dönüflür. güç konumunu elinde tutanlar›n ço¤u kez nispeten az direniflle karfl›laflt›klar›n›. Herbiri itaat temelleri bak›m›ndan birbirinden ayr›l›r. yani baz› insanlar liderler veya komutanlar olarak görülür ve di¤erlerinden emirlerine itaat etmelerini bekleme hakk›na sahip olduklar› kabul edilir. güç direnifl üzerinde bile sonuçlar sa¤lamas›na ra¤men. Simmel’in toplumu bu flekilde tan›mlamas›n›n K ‹ nedeni. ‹NTERNET Geliflmekte olan sosyoloji disiplini için tek uygun konunun temel ve genel etkiS O R Uoldu¤unu öne süren Georg Simmel’e (1858-1918) göre. geometriden esinlenerek biçim ve içerik ayr›m› gelifltiren Simmel toplumsal yap›la‹ N T E R N E sergileseler T r›n. Karizmatik otorite ba¤l›l›k ve itaat afl›layan s›ra d›fl› kiflisel yetenekler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güç. Güç ço¤u kez meflrudur. güçlünün emrine ço¤u kez kolayca itaat edildi¤ini kabul eder. Ona göre. büyük insan kitlelerinin genelde daha pasif olduklar›n›. T A P toplumsal organizasyon kal›plar›n›n temel etkileflim süreçlerinden kuruldu¤unu kabul etmesidir. Weber’in insanlar›n toplumsal yap›lar› yaratt›klar› ancak bu yap›lar›n yarat›c›lar› üzerinde. insanlar aras›ndaki bütün iliflkilerin ‘herkesin herkese karfl› savafl›’ fikrindekine benzer bir üstünlük sa¤lama mücadelesi içerdi¤ini düflünmez. Weber’de birey ve toplum iliflkisinin aç›klanmas›nda beklenmedik sonuçlar kavram› büyük bir öneme sahiptir. Ona göre sosyoloji “insanlar›n. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Biçim ve içerik ayr›m›: K ‹ T A P Geometrik nesnelerin biçimlerinin. Aksine. ‘toplum’dan söz etti¤imizde devlet ve aile lonca ve kilise sosyal s›n›flar ve AMAÇLARIMIZ ortak ç›karlar üzerine kurulu organizasyonlar gibi sabitlik kazanm›fl tan›mlanabilir. kendilerine has içeriklerinden ba¤›ms›z olarak T ELEV‹ZYO N incelenebilmesi gibi toplumun da ayn› flekilde incelenebilece¤ini öne sürmek için Simmel’in gelifltirdi¤i ayr›m. Toplumsal organizasyon kal›b› olan toplum kavram› “sadece” nispeten “sürekli etkileflimler”i anlat›r. sürekli yap›lar benzeri etkileflimler akl›m›za gelir. bu özel etkileflimler bütününün sadece bir sentezidir veya ona verilen genel isimdir. zira bireyler ve gruplar›n eylemleriyle niyetlendikleri fleylerin ço¤u kez onlar›n niyetlerinden farkl› sonuçlara yol açt›¤›na inan›r. SIRA S‹ZDE toplumlarda hem ekonomik hem idari bürokrasi niçin merkezî bir Weber’e göre.. tüm do¤alar› ve tüm görünümleriyle di¤er insanlarla etkileflim içinde yaflad›klar› koflullar taraf›ndan belirlendikleri kabulü” üzeTELEV‹ZY ON rine kuruludur. Toplum bu iliflkilerin özet toplam›yla ayn› fleydir”. Akademik bir disiplin olarak sosyoloji “insanlar›n yaflad›klar› olaylar› ve hangi kurallara göre davrand›klar›n› sorar”. “Toplum”. s›n›rl› düzeyde müdahale edebildikleri kendilerine ait ba¤›ms›z bir varl›k kazand›klar›n› düflündü¤ü söylenebilir.. Bu tür meflru egemenlik iliflkileri genelde üç flekildedir. Buna göre insanlar üzerlerinde kontrol gücüne sahip olmad›klar› için yap›lar oldukça çeflitli tamamen beklenmedik yönlerde geliflebilirler. Daha özelde.

D‹K KAT genelde yeni do¤an çocuklar›n zamanla toplumun mevcut de¤erleri. tutkular. maddileflirler. SIRA S‹ZDE Saf sosyoloji: Simmel’in bütün toplum türlerinin genel ve evrensel biçimleri ve düzenlerini içinde yer ald›klar› DÜfi ÜN EL‹M tarihsel koflullardan ba¤›ms›z olarak araflt›rmak için gerekli oldu¤unu düflündü¤ü sosyoloS O R U ji türü. Bir di¤er egemen yaklafl›m yap›salc›l›kt›r. Sanatç›. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON fieylefltirme: ‹nsanlar›n kendi ürettikleri. duygular ve h›rslar hayati önemde olsalar bile.. Simmel ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Sosyolog. ondan farkl› olarak toplumsal yap›y› (toplumu) bir tahakküm ve ba¤›ml›l›k yap›s› olarak de¤il. Simmel. Ünite . içsellefltirmeleri ve kifliliklerinin bir parças› hâline getirmeleri sürecidir. . sosyal etkinlikler gibi.. belirli bir kültür veya çevrede yaflayan birey gruplar›n›n gündelik haS O fley R U yoktur. Bu yüzden. Sosyalleflme: Bir topluma yeni kat›lan bireylerin. boyunduru¤u ‹alt›na alan NTER N E ve T büyük ölçüde do¤allaflt›r›lan ve kutsallaflt›r›lan güçler hâline gelmesi. Düflünür: K ‹Georg T A PSimmel (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. hiçbir formun olmad›¤› düflünüldü¤ünde toplum var olmayacakt›r”. yani sosyallefltiren birçok farkl› form vard›r. toplumsal etkileflimler ve iliflkilere. “toplumun sadece di¤er insanlarla iliflkiler içindeki bireylerin zihinlerinde var oldu¤u” düflüncesine dayan›r. ruhu. sadece özel iliflkiler a¤›. Ça¤dafl sosyolojiye hakim olan daha makro ve yap›sal toplum anlay›fllar›ndan (yap›sal) ifllevselcilik ve çat›flma teorisi oldukça etkili olmufltur. tutumlar›. bu yüzden. Makro ve mikro sosyoloji: Makro sosyoloji toplumsal olaylar ve süreçlere en genel. 2011) kitab›n› inceleyebilirsiniz. onu üyelerinin üzerinde ve ötesinde bir ‘form’ olarak görmeye itmez. insan ‹ K Ktoplumu AT ürünü bir yarat› olarak görür çünkü toplum “sadece birçok birey etkileflimde bulundu¤unda var olur”. yaratt›klar› fleylerin kendi d›fllar›nda.Toplum 209 Resim 8.DO. SIRA S‹ZDE Marx gibi çat›flman›n toplumda her yerde ve sürekli var oldu¤unu düflünen Simmel. Gerçekli¤i hayat›n temel ‘biçim’i ve içeri¤ine göre yorumlayabilecek bir sosyoloji oluflturmaya çal›flan Simmel’in yaklafl›m›. sevgi ve yabanc›laflma gibi kavramDÜfiÜNEL‹M lar insanlar›n onlara yükledikleri anlamlardan ba¤›ms›z olarak var olmazlar. Simmel’in ifadesiyle SIRA S‹ZDE “Bilinen her toplumda bizi bir arada tutan. Bafllang›çta büyük ölçüde ‹ngiliz antropologlar taraf›ndan gelifltirilen ifllevselcilik. Formdan yoksun hiçbir toplum yoktur. Ona göre bireysel güdüler. Simmel. gündelik toplumsal hayat›n sosyal sistemi meydana getiren büyük toplumsal kurumlar›n temelini oluflturan.bir toplumsal formlar silsilesi içerir.4 Georg Simmel nin mümkün oldu¤unu düflünür. daha çok gerçek hayatta ayr›lmas› imkâns›z biçimde iç içe AMAÇLARIMIZ geçmifl birlefltirici ve ay›r›c› güçler olarak görür. özel formlar içinde somutlafl›r. onlar› yönlendiren. Anyatlar› ve toplumsal etkileflimlerinden ba¤›ms›z toplum diye bir cak bilimsel soyutlamaya bu vurgu Simmel’i toplumu fleylefltirmeye.8. yap›sal ve kurumlar düzeyinde bakarken mikro sosyoloji kifliler aras› yüz yüze etkileflimlere ve bu etkileflimle ilgili temel süreçler ve oluflumlara odaklan›r. Aile ve hukuk gibi toplumsal kurumlar. yaflam biçimi ve davran›fl kurallar›n› SIRA S‹ZDE ö¤renmeleri. makro düzeyde çal›flma e¤iliminde olan ifllevselcilik ve Marksizmin aksine duygular›. Gündelik hayat -çal›flma.ince ayr›nt›lar›na ve bireylerin toplumsal etkinli¤i (yeniden) yorumlama biçimlerine odaklan›r. gündelik hayat ve iliflkilerin ayr›nt›lar›n› yakalayan bir saf sosyoloji oluflturmaya çal›fl›r. beslenme. Amerikan sosyoloji‹NTERNET sinde Parsons’›n etkisinde ve önderli¤inde yap›sal-ifllevselcili¤e dönüflür.

Eflbiçimlilikler: Belirli bir ortamda yer alan ve ifllerlikte olan toplumlar. eflzamanl›-ve-bütüncü mant›k sadece günümüzde ifllerlikte olan tüm kültürü kapsaml› olarak anlamakla mümkün olur. ‹fllevsel mant›k: Her toplum veya organizman›n iflleyiflinin kendine ait bir iç mant›¤a. toplumun veya organizasyonun zaman içindeki tarihsel geliflimini araflt›r›rken eflzamanl› analizde tarih içinde belirli bir zaman dilimindeki iflleyifline. Onlara göre sosyal sistemlerin sa¤l›kl› olmalar› veya en az›ndan varl›klar›n› sürdürebilmeleri için belirli ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. iflleyifle. siyaset. Bu. Erken dönem ifllevselcilerden Malinowski toplumun psikolojik ve biyolojik özelliklere sahip bireylerden olufltu¤unu kabul eder. Toplumlar› bütünler olarak kavraman›n önemli oldu¤unu belirten erken dönem ifllevselcilere göre bir toplumsal unsurun anlam› onun söz konusu toplumda hâlihaz›rda kullan›mda olan di¤er unsurlarla iliflkisine ve bir bütün olarak topluma katk›s›na (yani. deyim yerindeyse foto¤raf› çekilir. ‹fllevselcilik Erken Dönem ‹fllevselcilik Genel toplumsal ihtiyaçlar: Bir toplumun. ifllevine) ba¤l›d›r. Bu unsurlar (örne¤in. Unsurlar aras›ndaki iliflki empirik olarak belirlenebilir. Bütün insan toplumlar›nda insan zihninin biyolojik ve kimyasal do¤as› gere¤i ayn› ilkeler temelinde iflledi¤ini öne süren Lévi-Strauss ‘ilkel’ ve ‘geliflmifl’ toplumlar aras›ndaki fark›n sadece zihnin içinde iflledi¤i koflullardan kaynakland›¤›n›. ekonomi. Lévi-Strauss. konuflmay› mümkün k›lan bir kurallar sistemi olan ‘dil’in nesnel oldu¤unu. Bir yap›n›n varl›¤› toplumsal hayat›n bütün unsurlar›n›n prensipte anlafl›labilir olduklar› anlam›na gelir. Durkheim’›n totem ve göstergeler analizini dilbilime uyarlamaya çal›flan. (2) ‹fl birli¤i ve dayan›flma ihtiyac› gi- . yap› (toplum) sistematik özelliklere sahiptir. yani belirli bir zamanda karfl›l›kl› iliflkileri içinde kavranabilece¤ini öne sürer. Artzamanl› ve eflzamanl› analiz: Artzamanl› analiz bir yap›n›n. yani belirli bir düzen içinde nas›l iflledi¤ine odaklan›l›r ve unsurlar› aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin. ‹fllevselci hareketin öncüleri genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›n› kullanm›fllard›r. Temel nedensellik: Bir bütünün yap›s›. hareketleri ve süreçlerinin flekillenmesinde rol oynayan faktörlerden baz›lar›n›n en temel olduklar› düflüncesi. yani hiçbiri bütün di¤erleri etkilemeden de¤iflemeyecek baz› unsurlardan oluflur. kurallar ve ilkelere sahip oldu¤u ve bütünün tüm özellikleri ve hareketlerinin bunlara göre flekillendi¤i düflüncesi. t›pk› organizmalar gibi sistemin devaml›l›¤› için karfl›lanmas› gereken zorunlu ihtiyaçlar› oldu¤u fikri. Ona göre. örgütler veya kurumlar›n yap›lar› ve iflleyiflleri aras›ndaki benzeflmeler veya paralellikler. bu ihtiyaçlar› belirlemek ve ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas› için toplumu yönlendirmeye yard›mc› olmakt›r.210 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yap›salc›l›k Kökleri dilbilimde olan bir toplumsal ve kültürel analiz modeli olan yap›salc›l›k. Saussure ‘konuflma’n›n öznel. Sosyolo¤un görevi. Ancak Malinowski’ye göre toplumu ona psikolojik veya biyolojik mekanizmalara temel nedensellik yükleyerek aç›klamak hata olacakt›r. bu yüzden bütün toplumlar›n insanlar›n ikili karfl›tl›klar temelinde kurduklar› iliflkiler çerçevesinde yap›land›¤›n› öne sürer. eflzamanl›. akrabal›k. her toplumda üç tip temel ihtiyaç vard›r. en genel düzeyde “en ilkelinden en geliflmifline kadar insan hayat›n›n her düzeyinde ifllerlikte olan evrensel ve de¤iflmez insanl›k yasalar›”n› arama giriflimi olarak tan›mlanabilir. bir iç düzenlili¤e. bir sistem (veya yap›) olarak dilin artzamanl›. Baflka deyiflle toplumsal hayat›n bu farkl› düzlemleri aras›nda eflbiçimlilikler vard›r. yani tarihsel de¤il. mit) aras›ndaki iliflkiler bir di¤erine dönüfltürülebilir. Hem yeni bir topluma aktar›lan kültürel ürünler içsellefltirilir ve yeni ba¤lam›n gereklerine uydurulur hem de toplumsal unsurlar›n kökenlerine bakmak imkâns›zd›r ve bunu yapmak söz konusu unsurlar›n günümüzdeki ifllevsel mant›¤›n› göz ard› etmektir. (1) Bireylerin hayatta kalabilmeleri için karfl›lanmas› gereken beslenme ve doyum ihtiyac› gibi ‘temel biyolojik ihtiyaçlar’›. Durkheim aksine zihnin toplumsal üzerindeki önceli¤ini vurgular. Ona göre. yani kifli unsurlardan biri de¤iflti¤inde yap›n›n nas›l tepki verece¤ini öngörebilir. Frans›z yap›salc›l›¤›n›n en önemli temsilcilerinden biri Claude Lévi-Strauss’tur (1908-2009). onun bir bilimin araflt›rma-nesnesinin nesnel olarak gözlenebilen somut oluflumlara dayanmas› gerekti¤i görüflünden hareket eden Ferdinand de Saussure’›n dil ve söz ayr›m›ndan etkilenen yap›salc›l›k toplumun bir dil yap›land›¤›n› kabul eder.

‹fllevselci yaz›larda toplum belirli bir çevrede varl›¤›n› sürdürebilmek için adapte olmaya ve evrimleflmeye. Sistemler hayatlar›n› devam ettirebilmek için. Topluma kendine özgü karakterini kazand›ran kültürel de¤erler ve normlar insanlar›n yaflant›lar›na toplumsal roller sistemi arac›l›¤›yla girerler. Bir sistem modeli kullan›larak unsurlar›n sistemin devaml›l›¤›na katk›s›n›n vurguland›¤› ifllevsel aç›klamalarda toplum birbirleriyle iliflkili unsurlar›n oluflturdu¤u bir sistem olarak tan›mlan›r.8. insan organizmas›n›n hayat›n› sürdürebilmek için g›da ve oksijene muhtaç olmas› gibi çevresel kaynaklara ihtiyaç duyarlar. toplumsal mekanizmalarla aç›klanabilece¤ini ve psikolojik olgular toplam› olarak görülemeyece¤ini öne sürer. yani ifllevleri özelleflmifl unsurlar›n kompleks iç denetimine muhtaçlard›r. genele ba¤l› olmas›na ra¤men hem genelden hem de di¤er parçalardan belirli ölçüde özerk bir iflleyifl ve düzene sahip olan sistemler. Yap›sal-‹fllevselcilik ‹fllevselcili¤e ‘yap›’ kavram›n› sokan Talcott Parsons (1902-1979) toplumu. toplumun indirgenemez bir karmafl›kl›¤a sahip oldu¤unu. (3) ‘Toplumun bütünlü¤üyle ilgili ihtiyaçlar’. Sistem kendini oluflturan unsurlar ve bu unsurlar›n aralar›ndaki iliflkileri içine alan bir bütündür ve sistemi oluflturan unsurlar sistemin bütünlü¤ünden ba¤›ms›z olarak anlafl›lamaz. Temel ihtiyaçlar›n doyurulabilmesi için bu toplumsal ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. de¤iflim bir ölçüde bir bütün olarak sistemin yeniden organizasyonuyla sonuçlan›r. Yine bu sistemler hayatlar›n› sürdürebilmek için alt-sistemlere. Erken dönem ifllevselciler gibi toplumlar› canl› organizmalara benzeten Parsons’a göre de besin ve su gibi belirli gerekler karfl›lanmad›¤› ve bunlar› enerjiye Resim 8. Ünite . .Toplum 211 bi ‘toplumsal ihtiyaçlar’. Yap›sal-ifllevselcilik toplumsal olgular›n incelenmesinde toplumun hem yap›s›n› hem de ifllevlerini göz önünde bulundurur. Bireyler ve toplumsal yap› (veya sistem) aras›ndaki ba¤lant›y› sa¤layan ve toplumun gündelik hayattaki özünü oluflturan toplumsal rollerin gerçeklefltirilmesiyle insanlar›n özel ihtiyaç ve güdüleri toplumsal düzenlemeler sayesinde karfl›lan›r.5 Talcott Parsons Alt sistemler: Genel bir sistemin içinde yer alan. Bu aflamada. ‘denge’sini korumaya ve kendi bedeninin her parças›n›n düzgün flekilde ifllerli¤ini sa¤lamaya çal›flan bir organizmaya benzetilir. onun alt düzeyde iflleyen mekanizmalarla veya biyolojik mekanizmalarla de¤il. Durkheim gibi kendi üyelerinin üstünde ve ötesinde kendine ait bir hayata ve yap›ya sahip yaflayan bir varl›k olarak görür. Bu flekilde örgütlenmifl bir sistem için ifllevler sistemin çevreye uyumu ve kendi kendini denetimiyle ilgilidir. Raddcliffe-Brown’a göre. toplumun istikrar› bütünün ‘ifllevsel birli¤i’ne yani farkl› parçalar›n karfl›l›kl› uyumuna ba¤l›d›r. Di¤er erken dönem bir ifllevselci Raddcliffe-Brown. Sistemin herhangi bir k›sm›nda görülen de¤iflme sistemde dengesizli¤e neden olur ve bu dengesizlik de sistemin di¤er k›s›mlar›nda de¤iflmeye yol açar.

(1) ‹nsanlar›n baz› temel ‘ç›karlar’›. sadece k›t ve eflitsiz olarak da¤›lm›fl. çat›flmac›larsa ‘bask›’ oldu¤unu öne sürerler. Bu süreç okul. Dolay›s›yla sosyolojinin yani çat›flma ve konsensüs teorileri olarak iki k›sma ayr›lmas› gerekti¤ini öne sürer. (3) Her toplum bir aidiyet. âdetleri ve kültürünü kuflaktan kufla¤a aktarmaya çal›fl›r ve bu örüntü/kal›p devaml›l›¤›. Kendi kurallar›n›. Parsons bir sistemin. uyumsuzluk. istikrars›zl›k ve çat›flma gibi olgular›n geçici durumlar oldu¤unu varsayan sosyoloji teorileri Farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›: Bir örgütteki otorite da¤›l›m›n›n farkl› konumlar ve mevkilerdeki bireylere daha afla¤› konumda olanlara göre farkl› güç. aksi takdirde çözülmeye u¤rayacakt›r.AGIL fiemas›’yla aç›klar. farkl› gruplar›n amaçlar›na ulaflmak için kulland›klar› silahlard›r. . L=Varl›¤›n› sürdürme biçiminde s›ralan›r. siyasal kesim. birbirlerini karfl›l›kl› gerektiren çat›flma ve konsensüs olmadan toplumlar da var olamaz. Çat›flma teorisinin kurucular›ndan Ralf Dahrendorf (1929-2009) toplumun konsensüs ve çat›flma olmak üzere iki yüzü oldu¤unu vurgular. denge. istedikleri ve elde etmeye çal›flt›klar› fleyler vard›r (2) ‘Güç’ toplumsal iliflkilerin özünü oluflturur. çat›flmac›lar›nsa ‘ç›kar çat›flmalar›’n› ve toplumu bir arada tutan ‘bask›’y› incelemeleri gerekti¤ini belirtir. toplumun eksik bir resmini sundu¤unu belirtir. ‹fllevselcili¤in toplumun bir yan›yla yani toplumun süreklili¤ine katk›da bulunan ve onu dengede tutan yap›lar ve süreçlerle meflgul oldu¤u için. da¤›t›mlar›n› yapmak ve d›fl çevreye uyum sa¤lamak için ekonomik sisteme ihtiyaç duyar. kararlar vermek ve organizasyonlar yapmak zorundad›r ve bu yüzden bir siyasal sisteme ihtiyaç duyar. faaliyetleri gücün meflru kullan›m›yla koordine ederek hedeflere ulaflmaya çal›fl›r. çocu¤unu sosyallefltiren aileye ba¤l›d›r. Bu da toplumdaki baz› konumlar›n di¤erlerinden daha güçlü olmas› ve böylece farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›n›n her zaman sistematik toplumsal çat›flmalar›n belirleyici faktörü hâline gelmesi anlam›na gelmektedir. topluluk/cemaat duygusu ve ortak bir kimlik yaratmak zorundad›r. I=Bütünleflme. (3) De¤erler ve düflünceler. Adaptasyon’u karfl›layan kesim. polis ve hapishaneler) ihtiyaç duyar. istikrar ve bütünlük.212 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar dönüfltürecek (sindirim ifllemi gibi) baz› mekanizmalar olmad›¤›nda organizman›n sonunda ölmesi gibi sosyal sistemlerin de iyi ve sürekli bir iflleyifl içinde kalmak için karfl›lamalar› gereken ‘ihtiyaçlar’› vard›r. Örne¤in. hangi düzeyde olursa olsun. Konsensüs teorileri: Toplumlarda genelde uyum. toplumun de¤erleri ve kurallar› konusunda bir genel fikir birli¤i oldu¤unu öne süren. medya. özünde zorlay›c›/bask›c› bir fleydir. Bir toplum toplumsal bölünmeler ve çat›flmalar› engellemek zorundad›r. Çat›flma Teorisi Ç›kar gruplar›: Belirli ortak ç›karlar› ve görüfllerini gerçeklefltirmek için bir araya gelen ve kimi zaman örgütlenmifl ve örgütlü mücadele veren insan topluluklar›. bu resmin tam olabilmesi için ifllevselci ve çat›flmac› toplum modellerine gerek vard›r. G=Amaca ulaflma. Ona göre. ayr›ca çevreden ustaca yararlanacak ekonomik metalar ve zenginliklerin üretimiyle ilgilidir. Adaptasyon. iletiflim (medya) ve sosyal kontrole (hukuk. (2) Her toplum kendi amaçlar›n› oluflturmak. belirli ç›kar gruplar›n›n tekelinde yo¤unlaflm›fl bir fley ve bu yüzden sadece bir çat›flma kayna¤› de¤il. Bunlar A=Adaptasyon. imkânlar ve ayr›cal›klar sa¤lamas›. Konsensüs teorisyenleri toplumda ‘de¤er bütünleflmesi’ni. bir toplumun kimli¤i ve hedeflerini tan›mlayan bir araçtan ziyade. Bu yüzden. Çat›flma teorisi üç temel ve birbiriyle iliflkili kabul üzerine kurulur. dengesizlik. (4) Di¤er bütün türler gibi her toplum kendini meydana getiren üyelerin sürekli ölmesi ve onlar›n yerine yenileri gelmesine ra¤men. S›ras›yla aktar›rsak (1) her toplum kendi üyelerinin g›da. ekonomi ve ekonomiyi güdüleyen kaynak parad›r. varl›¤›n› sürdürebilmesi için dört temel ihtiyaç› karfl›lamas› gerekti¤i düflüncesini -ilgili sözcüklerin ‹ngilizce bafl harflerinden oluflturdu¤u. bizzat varl›¤›n› sürdürmeye çal›fl›r. yerleflik davran›fl kurallar› (din). esas olarak akrabal›k sistemine. Ona göre. mahkemeler. din ve hukuk gibi di¤er toplumsal kurumlarla pekifltirilir. Bu yüzden kendi kaynaklar›n› üretmek. ‹fllevselciler sosyal sistemi bir arada tutan fleyin gönüllü/iradi ifl birli¤i. giyim ve bar›nma ihtiyaçlar›n› karfl›lamak zorundad›r.

Ancak insanlar boyun e¤mekten hofllanmad›klar› için ç›kar çat›flmalar› kaç›n›lmazd›r. Coser. onlar›n özü en iyi flekilde güçlünün ç›karlar›na göre aç›klanabilir ve neticede yerleflik normlar yönetici normlardan baflka bir fley de¤ildir.Toplum 213 Güç sahibi gruplar ç›karlar›n› sürdürebilirken güçten yoksun konumdakiler bunu baflaramad›klar› için. Bu yüzden ‘toplumsal düzen’i otorite iliflkileri yaratan süreçler ayakta tutar. toplumdaki bu iki grubun ç›karlar› zorunlu olarak farkl›d›r ve bu yüzden. yani “rekabet hâlindeki gruplar veya ç›karlar sistemi” olarak görülür. üst konumlardaki üyelerin di¤er baz› üyeler üzerinde kurduklar› bask›dan kaynaklan›r. Coser’a göre. (iii) sistemi meydana getiren parçalar›n kendi içlerindeki ve aralar›ndaki süreçler. güç kullanma bask› ve zorlamay›. art›racak veya azaltacak biçimlerde ifller. genel toplumsal normlar toplumsal konsensüsü yans›tmaz veya konsensüs sonucunda oluflmaz. fikir ayr›l›klar›. farkl› koflullarda sistemin bütünlü¤ü ve adaptasyonunu sa¤layacak. Çat›flman›n kurumsallaflmas›: Modern toplumlarda farkl› s›n›flar veya toplumun farkl› kesimleri aras›ndaki ç›kar. Ayr›ca. güce dayal› bu iliflkinin yaratt›¤› denge. (ii) her sosyal sistem farkl› iliflkili parçalar aras›nda dengesizlik. ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› 1. dolay›s›yla yapt›r›mlara baflvurmay› gerektirir. (iv) fliddet. sapma ve çat›flma gibi genellikle sistem için y›k›c› oldu¤u düflünülen ço¤u süreç. 2. gerilimler ve ç›kar çat›flmalar› sergiler. bütün parçalar› birbirine ba¤›ml› olan ve denge sa¤layacak bir biçimde iflleyen sistemler olarak görürken çat›flma teorisinde toplum gruplar›n güç mücadelesi verdikleri bir arena. güç ve de¤er çat›flmalar›n›n toplumda genel kabul gören yasalaflm›fl kurallar ve demokratik ilkeler çerçevesinde gerçekleflmesi. Dolay›s›yla. güçlülerin konumlar›n›n çok sabit oldu¤u toplumlarda bile. de¤ifltirecek. belirli koflullar alt›nda sistemin bütünleflme temeli kadar çevreye adaptasyonunu da güçlendirici bir temeli olarak görülebilir. hem çat›flma insan tarihinin yarat›c› gücüdür hem de toplumdaki veya konum içindeki güç da¤›l›m› toplumsal yap›n›n temel belirleyicisidir. Dolay›s›yla. hem mevcut normlar›n daha belirgin hâle gelmesini sa¤lar hem de yeni koflullara uygun normlar›n oluflumuna katk›da bulunabilir. de¤erler ve ortak bir ahlak temelinde sa¤lan›rken çat›flma teorisine göre düzen. mevcut normlar› güçlendirmenin yan› s›ra. ‹fllevselciler toplumlar ve toplumsal kurumlar›. Güç ve otorite hem alt gruplar›n güç iliflkileri içinde üzerinde rekabet ve mücadele ettikleri kaynaklar› hem de böylece de¤iflmenin ve çat›flman›n kurumsallaflm›fl temel kaynaklar›n› oluflturur. . ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n bir arac› olarak görürken çat›flma teorisyenleri baz› gruplar›n di¤erleri aleyhine fayda sa¤lad›klar› belirli bir düzeni tan›mlama ve desteklemenin bir yolu olarak düflünürler. Güç da¤›l›m›: Bir toplum veya örgüt içinde güç ve otoritenin eflitsiz da¤›l›m›. Ünite . çat›flma toplumsal yap›n›n oluflumu. 3. bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilir. Toplumsal düzen. toplumsal düzenin bir ölçüde. ifllevselcilere göre genelde normlar. mevcut düzenlemeler üzerinde konsensüsle sürdürüldü¤ünü ve çat›flman›n yaratt›¤› “düzensizli¤in” bu konsensüs zay›flad›¤›nda veya düzenin meflrulu¤u azald›¤›nda ortaya ç›kt›¤›n› öne sürer. Sosyal sistemlerin (toplumun) devaml›l›¤›nda çat›flman›n olumlu ifllevlerini vurgulayan Lewis Coser (1913-2003) bu görüfllerinde sosyolojinin kurucular›ndan Simmel’in düflüncelerinden oldukça etkilenmifltir. Di¤er taraftan çat›flma. hangi türde olursa olsun. Bu normlar güçlüler taraf›ndan oluflturuldu¤u ve sürdürüldü¤ü için.8. Coser’›n toplum imgesine göre (i) toplumsal dünya iliflkili farkl› parçalardan oluflan bir sistem olarak görülebilir. ç›kar farkl›l›klar›n›n yaratt›¤› ‘çat›flma’ veya ‘çat›flma potansiyeli’ nedeniyle er veya geç bozulma e¤ilimindedir.

‹fllevselcilere göre toplumdaki her unsur istikrara katk›da bulunurken çat›flma teorisine göre genel toplumsal unsurlar›n ço¤u çözülme ve çat›flmaya katk›da bulunur. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun statik veya en az›ndan hareketli bir denge hâlinde oldu¤unu vurgularken çat›flma teorisinde toplumlar›n sürekli de¤iflme hâlinde olduklar› kabul edilir. zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u toplumsal organizasyondan daha fazla bir fleyi ifade etmez. ba¤›ms›z bir zihin dünyas›na sahip de¤illerdir. Mead’in toplum anlay›fl›nda önemli olan fley toplumun bireyden önce gelmesi ve zihinsel süreçlerin kayna¤›n›n toplum olmas›d›r. ifllevselciler paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› içbütünlü¤e vurguda bulunurken çat›flma teorisi gücü vurgular. Toplumun özü aktörler ve eylem içinde bulunabilir: “‹nsan toplumunun eyleyen insanlardan ve toplumsal hayat›n da onlar›n eylemlerinden olufltu¤u düflünülebilir. toplum birbirinden ba¤›ms›z bir dizi edimden oluflmaz. Sembolik etkileflimcili¤in fikri ve bilimsel temellerini atan George Herbert Mead (1863-1931) toplum konusunu tart›flt›¤›nda Marx. ‹nsan toplumu eylem. ‹fllevselciler düzene vurguda bulunurken çat›flma teorisi sosyal sistemin her noktas›nda anlaflmazl›klar ve çat›flmalar oldu¤unu vurgular. Benzer flekilde kurumu ortak tepkiler bütünü olarak görür. Bu yaklafl›mdan hareketle toplumun nesnel özelliklerinin bu evrensel öznel temele dayand›¤›n› düflünür. Ancak. Düzenin devam›nda. Etnometodolojinin kurucusu Harold Garfinkel (1917-2011) ise toplumsal dünyay› (toplumu) süregiden pratik bir icraat olarak görür. 7. kiflisel. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görür. aksine (perspektiflerin ayarlanmas›n› mümkün k›lan) bir ve ayn› gerçeklik içinde yer al›rlar. Birbiriyle iç içe geçmifl eylem ve etkileflim kal›plar› gruplar ve toplumlar› meydana getirir. M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri alan bu tür yaklafl›mlar ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapma gere¤i duymad›klar› için onlar›n toplum anlay›fllar› genellikle yaz›lar›ndan ç›kart›labilir. Fenomenolojik e¤ilimi nedeniyle kendine amaç olarak öznel yönelimlerin nesnel yap›s›n›n betimlemesini al›r. Mead için toplum. Yani. 6. ancak kendi hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvurduklar›n› düflünür. grup hayat› ise “süregiden kompleks bir etkinliktir”. ‹nsanlar›n rasyonel olduklar›n›. 5.214 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 4. Fenomenolojik sosyolojinin kurucusu Alfred Schutz (1899-1959) toplumu. SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE topluma hangi düzeyde bakar ve genelde hangi özellikleri vurguMikro toplum anlay›fllar› larlar? DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . Ona göre toplumsal gerçeklik özneler-aras› bir meseledir. Özetle toplumsal dünya içindekiler taraf›ndan ortaklafla bilinen bir fleydir. bir toplumu meydana getiren bireyler sadece kendilerine ait. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Herbert Blumer’e (1900-1987) göre toplum makro yap›lardan oluflmaz. Weber ve Durkheim’› önemli ölçüde ilgilendiren büyük ölçekli yap›lar hakk›nda yok denecek kadar az fikre sahiptir.

parçalar› aras›ndaki uyum ve bütünlü¤ü. bireylerin yüz yüze karfl›laflmalardaki toplumsal etkileflimlerini sosyolojinin konusu olarak kabul ederler. bireyin etkisini yok saymasalar da toplumun. her olgunun kendi özel tarihsel ve toplumsal koflullar›. Ancak Simmel sosyolojinin tarihteki bütün toplumlarda özel ‘içerikler’inden ba¤›ms›z olarak ortaya ç›kan evrensel “temel ve genel etkileflim ‘biçim’leri” araflt›rmas› gerekti¤ini vurgularken Weber “genel tarihsel evrim”den ve yasalardan söz edilemeyece¤ini. iflbölümünün yol açt›¤› eflitsizlik ve tabakalaflma. bireyi neredeyse yok sayan bir ‘muhafazakâr sosyoloji’ geliflmifltir. baflka deyiflle ‘düzen ve ilerleme’yi birlikte aç›klamaya çal›flan Saint-Simon ve Comte.Toplum 215 Özet A M A Ç 1 Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klamak. Hegel devleti en üste koyan bir görüfl gelifltirirken toplumu daha bireyci. Toplumu bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre. Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerlikleri ay›rt etmek. yani ‘toplumsal konsensüs’ü vurgular. güç ve otorite iliflkilerinin temellerini ve toplumlar›n yap›laflmalar› ve de¤iflimlerindeki rollerini ortaya koymaya çal›fl›r. ilerlemeci ve Ayd›nlanmac› bir temelde. di¤erlerinden farkl› olarak modern kapitalizmin ve modern dünyan›n geliflmesinde rasyonelleflme ve bürokrasinin önemini ve içerebilece¤i tehlikeleri.8. sömürü ve bask›y›. serbest piyasac› yaklafl›m içinde temellendirmifltir. ‹fllevselci ve evrimci bir toplum teorisi gelifltiren Durkheim bir sistem olarak toplumun ifllevsel bütünlü¤ünü. Weber. ikisi aras›nda kalan görüfller gelifltirmelerine yol açm›flt›r. Marx ve Durkheim. Ünite . insanlar›n tarihte topluma geçmeden önce bir ‘do¤a durumu’nda yaflad›klar›n›. Marx toplumlar›n temeline üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. temeli ve iflleyiflini farkl› biçimlerde konumland›rsalar da evrimci ve reformcu bir geliflme anlay›fl› gelifltirmifllerdir. Ayd›nlanmac› ve muhafazakâr görüfllerin farkl› ve bazen s›k›nt›l› bileflimlerini içeren Hegel’e ve en belirgin biçimde Comte. üretici güçler ve üretim iliflkileri. ba¤lamlar› içinde araflt›r›lmas› gerekti¤ini iddia eder. toplumun bileflimi. sadece sosyal s›n›flara dayal› bir yaklafl›m›n indirgemecilik olaca¤›n›. bunlar›n meflrulaflt›r›lmas›n› sa¤layan ideolojileri yerlefltirir. Bu iki karfl›t yaklafl›m özellikle sosyolojinin kurulufl dönemindeki felsefi ve sosyolojik yaklafl›mlar› farkl› biçimler ve düzeylerde etkilemifl. farkl› nedenlerle bu durumdan uzaklaflmak zorunda kald›klar›n› vurgulam›fl. . toplumsal dayan›flmay› ve onun bozan etkenleri. Émile Durkheim. Toplumu bütüncül bir temelde aç›klayan Platon ve Aristoteles hem toplumun unsurlar› olan kurumsal birli¤ini hem de kendi içindeki farkl›laflmalar› farkl› biçimler ve derecelerde vurgulayarak günümüzdeki ifllevselci ve çat›flmac› sosyolojik teorilere öncülük etmifllerdir. ortak kültürel de¤erleri. do¤al ay›klanma. Daha bireyci olan bu anlay›fllara karfl› tam tersine toplum ve birey karfl›s›ndaki önceli¤ini vurgulayan. Saint-Simon ve sosyolojik evrimcili¤in temsilcisi Spencer’a aittir. toplumsal yap› ve koflullar›n insanlar›n eylemleri üzerindeki a¤›rl›kl› etkisini vurgularlar. Toplumun bireylerin eylemleri ve onlara yükledikleri anlamlardan hareketle aç›klanabilece¤ini kabul eden Weber ve Simmel. Toplumdaki hem de¤iflmeyi hem istikrar›. Ayd›nlanma Dönemi’nde ‘toplumsal sözleflme teorileri’ne ve onlar› kesinlikle reddeden muhafazakâr tepkiye. Weber ve Simmel ise birey temelli bir toplum anlay›fl› gelifltirerek sosyolojinin bireylerin çevreleri ve eylemlerine yükledikleri anlamlara ve bu anlamlar temelinde kurulan ‘toplumsal etkileflimler’e dikkat çekerler. sadece ak›l yoluyla aç›klanmaya çal›flan ilk giriflimler Antik Ça¤ felsefesinde Platon ve Aristoteles’e. bu ba¤lamda farkl› ‘insan do¤as›’ ve birey-toplum iliflkisi anlay›fl› ortaya koymufllard›r. adaptasyon ve en uygunun hayatta kalmas› ilkeleriyle ve (bireysel ve toplumsal) türler aras›ndaki bir mücadele fikriyle tamamlar. statü ve gücü de dikkate alan çok yönlü aç›klamalar gelifltirilmesi gerekti¤ini öne sürer. Weber ise Marx gibi üretim araçlar›nda özel mülkiyetin tabakalaflman›n ve sosyal s›n›flar›n ortaya ç›k›fl› ve flekillenmesinde etkili oldu¤unu kabul etmesine ra¤men. A M A Ç 2 Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx. Toplumsal sözleflme teorileri. Spencer ise bu vurguyu evrimci.

bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilece¤ini öne sürer. Ona göre. yap›sal-ifllevselcilik toplumu bir yap› veya sistem olarak gören. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görülür. ilkeler. organizmalar gibi toplumlar›n da genel toplumsal ihtiyaçlar› oldu¤unu. Toplumun nesnel özelliklerini bireylerin öznel yönelimlerinin oluflturdu¤u kabul edilir. Bunlardan sembolik etkileflimcili¤in kurucusu Mead toplum zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u bir toplumsal organizasyon. Çat›flmalar›n ifllevselli¤ini vurgulayan Coser gerçek toplumlar›n konsensüs. toplumun özünün aktörler ve eylem içinde bulunabilece¤ini öne sürer. ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapmazlar. AM A Ç 4 . içinde bulunduklar› toplumsal ortamda varl›klar›n› sürdürebilmek için bu temel ihtiyaçlar› karfl›lamak zorunda olduklar›n› öne sürer.216 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AM A Ç 3 Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k. Parsons. Her organizasyonun. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klamak. dengesizlik. erken dönem ifllevselcilik. Erken dönem ifllevselciler. Fenomenolojik sosyolojide toplum. yani ilgili toplumu oluflturan bireyler aras›ndaki konsensüsün önemini vurgular. di¤erlerinden farkl› olarak tarihteki bütün insanlarda ayn› biçimde var oldu¤unu ve dolay›s›yla evrensel oldu¤unu düflündü¤ü “insan zihninin yap›s›”n›n belirleyici faktör oldu¤unu kabul eder ve bu ortak yap›lar› araflt›r›r. Lévi-Strauss. büyük veya küçük. bir sistem olarak toplumun hem çevresiyle etkileflimini hem de kendi içyap›s›n›n iflleyiflini düzenleyen temel süreçler. çat›flmay› bir patoloji (hastal›k) ve ortadan kald›r›lmas› gereken bir fley olarak gören yaklafl›m›n› elefltirmek ve bütünlüklü bir sosyolojik analizin toplumun di¤er yüzünü de yani uyumsuzluk. yasalar ve kurallar› belirlemeye ve bir sosyal sistemin temellerini ortaya ç›karmaya çal›fl›r. Coser. yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rmak. Modern toplum teorilerinden yap›salc›l›k. Çat›flmac› yaklafl›m ifllevselcili¤in ve Parsons’›n toplumsal uyum. genelde toplumsal kurumlar. Etnometodolojide toplumsal dünya (toplum) süregiden pratik bir icraat olarak görülür. bir arada yaflayabilme ve zorlama sayesinde var olabildiklerini vurgular. çok önemli bir olgu olan çat›flma toplumsal hayat›n sadece bir yan›n› oluflturur ve konsensüsten daha ‘temel’ de¤ildir. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Blumer. insanlar rasyonel varl›k olmalar›na ra¤men. çat›flman›n toplumsal yap›n›n oluflumu. Evrimci bir toplum anlay›fl›na sahip olan Parsons. karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k. otoritenin eflitsiz da¤›l›m› nedeniyle bir çat›flma potansiyeli içerdi¤ini belirtir. Genellikle Frans›z yap›salc›l›¤› olarak an›lan yap›salc›l›¤›n kayna¤›nda Durkheim’›n toplum analizi. iflleyiflleri ve aralar›ndaki iliflkiler ve etkileflimlere odaklanan makro düzey yaklafl›mlard›r. yani yap›n›n (dilin) eylemden (sözden) önce geldi¤ini ve onlar› mümkün k›ld›¤›n› öne süren yap›salc› teoride bir bütün oluflturdu¤u varsay›lan yap›n›n (toplumun) bileflenleri aras›ndaki karfl›l›kl› (yap›n›n belirleyici konumda oldu¤u) etkileflimlerle ilgilenilir. güç ve otorite iliflkileri ve da¤›l›m› ba¤lam›nda ele al›r. denge. toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlar. Yap›sal-ifllevselcili¤in kurucusu olan Parsons toplumu bir tür organik sistem olarak tan›mlar. toplumun devaml›l›¤› için ortak ‘beklentiler’ setinin. toplumun makro yap›lardan oluflmad›¤›n›. dilbilimci Ferdinand de Saussure’›n “konuflma ve dil analizi” ve Claude Lévi-Strauss’›n yap›salc› mit analizleri yatar. istikrar› esas alan. hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvururlar. Toplumun bireyden. bu sistem veya yap›n›n içindeki bireylerin davran›fllar›n› belirledi¤ini kabul eden. Dahrendorf toplumsal çat›flmay› büyük ölçüde örgütsel ba¤lamda. Bu yaklafl›ma göre. erken dönem ifllevselcilik. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar› araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri ald›klar› için. istikrars›zl›k ve çat›flmay› da araflt›rmas› gerekti¤ini vurgulamak için ortaya ç›km›flt›r.

8. Ünite - Toplum

217

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi bütün toplumsal sözleflme teorilerinin ortak bir özelli¤idir? a. Bir ‘do¤a durumu’ varsay›m›na dayanma. b. Toplumsal sözleflmeyi güvenlik iste¤iyle aç›klama. c. Toplumsal çat›flmalar›n kayna¤›n›n özel mülkiyet oldu¤unu savunma. d. ‹nsan› do¤ufltan bencil bir varl›k olarak görme. e. Medeniyetin insan› gelifltirdi¤ini kabul etme. 2. Afla¤›dakilerden hangisi muhafazakâr sosyolojik e¤ilimlerin ortak bir özelli¤i de¤ildir? a. Birey üzerinde topluma öncelik tan›ma. b. Geleneklere büyük önem ve de¤er yükleme. c. Toplumun bireyi kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirdi¤ini savunma. d. Kiflisel haklar ve özgürlükleri vurgulama. e. Toplumsal ba¤lar›n özünün hiyerarfli oldu¤unu düflünme. 3. Afla¤›daki kavramlardan hangisi Spencer’›n evrimci yaklafl›m›n›n tamamlay›c› bir özelli¤i olamaz? a. Farkl›laflma ve uzmanlaflma. b. Do¤al ay›klanma. c. Toplumsal konsensüs. d. Sistemin içkin istikrars›zl›¤›. e. Türlerin eflitli¤i. 4. Afla¤›daki görüfllerden hangisi hem Marx hem de Weber’e aittir? a. Bütün toplumsal eflitsizliklerin kayna¤›nda özel mülkiyet vard›r. b. Sosyal s›n›flar bir toplumun temel bir bileflenidir. c. Eflitsizlik, sömürü ve bask›n›n temel nedeni iflbölümüdür. d. Modern toplumun belirleyici özelli¤i rasyonelleflmedir. e. Toplumun temeli bireylerin eylemlerine yükledikleri anlamlard›r. 5. Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n temel vurgular›ndan biridir? a. S›n›f çat›flmas›. b. Temel ve genel etkileflimler. c. Kapitalist ruh d. Toplumun ifllevsel bütünlü¤ü. e. Statü ve gücün önemi. 6. Afla¤›dakilerden hangisi erken dönem ifllevselcili¤in temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Bir kültürel unsur ilk ortaya ç›kt›¤› koflullara göre aç›klanabilir. b. De¤iflen koflullar ayn› bir kültürel unsura yüklenen anlamlar› de¤ifltirebilir. c. Gerçek sosyal analizler artzamanl› de¤il, eflzamanl› analizlerdir. d. Ayn› görünen iki pratik farkl› koflullarda farkl› ifllevleri yerine getirebilir. e. Bir toplumsal pratik mevcut kültürel ba¤lam› içinde anlafl›labilir. 7. Parsons’a göre, afla¤›dakilerden hangisi bir sosyal sistemin temel ihtiyaçlar›ndan de¤ildir? a. Üyelerinin temel ekonomik gereklerini karfl›lamak b. ‹nsanlar› belirli ortak amaçlar temelinde yönlendirmek. c. Bireylere ortak bir kültürel kimlik sunmak. d. Varl›¤›n› nesiller boyu sürdürmek. e. Toplumsal çat›flmalar›n kurallar›n› düzenlemek. 8. Afla¤›dakilerden hangisi Dahrendorf’un temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Çat›flma ortadan kald›r›lmas› gereken bir hastal›kt›r. b. Daha güçlü olanlar statükoyu korumaya daha fazla e¤ilimlidir. c. Toplumlarda çat›flma potansiyeli her zaman vard›r. d. Uyumsuzluk, dengesizlik ve istikrars›zl›k da toplumun do¤al bir parças›d›r. e. Çat›flmalar›n temel kayna¤› toplumdaki eflitsiz güç da¤›l›m›d›r. 9. ‹fllevselci ve çat›flmac› teorilere iliflkin afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n arac› olarak görürler. b. Çat›flma teorisi sürekli de¤iflme hâlinde toplum fikrini benimser. c. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun istikrara katk›da bulundu¤unu öne sürer. d. Çat›flma teorisi normlar, de¤erleri toplumun genelde paylaflt›¤› fleyler olarak görür. e. ‹fllevselciler düzenin devam›nda paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› iç-bütünlü¤ü vurgularlar.

218

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Okuma Parças›
10. Afla¤›dakilerden hangisi mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Yüz yüze etkileflimler ve karfl›laflmalara odaklanma. b. Toplumun özünü onun kurumlar› ve yap›s› içinde arama. c. Bireylerin öznel yönelimlerini dikkate alma. d. Toplumu süregiden pratik bir icraat olarak görme. e. Toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlama. KLÂS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹N‹N M‹RASI Ço¤u yüksek okul ve üniversitede, sosyoloji ö¤rencileri sosyal teori derslerinde Karl Marx, Max Weber ve Emile Durkheim’dan metinler okurlar. 19. yüzy›l Avrupal› sosyal teorisyenlerinin sosyolojinin temel teorik konular›n› formüle ettikleri düflünülür. Fakat bu klâsiklerin yorumlar› asla aç›k de¤ildir. Onlar›n yaz›lar›n›n anlam›yla ilgili tart›flmalar bafl›ndan beri sosyolojik teoriyi beslemifltir. Ça¤dafl toplumsal dünyay› etkileyen temel toplumsal de¤iflimler sonucunda, art›fl tart›flmalar ço¤u kez bu teorisyenlerin ça¤dafl toplumlar›n anlafl›lmas› aç›s›ndan önemlerine odaklanmaktad›r. Giddens ço¤u sosyolo¤u, ilk kez Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori’de (1971) klâsik sosyolojik teorinin do¤as› ve miras› üzerine gelifltirdi¤i yorumlar›ndan hareketle ele al›r... Klâsik figürlerin oldukça soyut veya polemik yorumlar› olarak gördü¤ü düflünceleri elefltiren Giddens Marx, Durkheim ve Weber’i ilgili dönemin toplumsal ba¤lam›na yerlefltirir; o bu üç teorisyenin modern toplumun do¤as› hakk›nda elefltirel bir perspektif yaratt›klar›n› düflünür, ancak bu yaklafl›mlar›n modern dünyay› anlamam›z› sa¤layacak biçimde yeniden formüle edilebileceklerini vurgular.... Marx, Weber, Durkheim ve modernitenin do¤usu Marx, Weber ve Durkheim’›n teorileri sosyolojik gelene¤in çekirde¤ini oluflturur. Onlar sosyolojiye çok özel yönelimler ve güçlü düflünceler sa¤lam›fllard›r. Üç düflünür de ortak fikri bir giriflime, Collins’in ‘toplumun keflfi’ ad›n› verdi¤i fleye katk›da bulunmufltur. Onlar 19. yüzy›lda ve 20. yüzy›l bafl›nda, Bat› toplumun ortaa ç›k›fl› ve dönüflümü dâhil, ortak bir ba¤lama farkl› tepkiler vermifllerdir. Frans›z Devrimi, ard›ndan sanayi devrimi ve piyasan›n ortaya ç›k›fl› toplums al, ekonomik ve kültürel imkânlara ve -(kapitalizm ve sosyalizm gibi) yeni, daha kompleks organizasyon biçimlerinden (gelenekten ziyade rasyonelli¤e, toplumsal kat›l›m ve bireycili¤e dayal›) yeni bir kültür tipine kadar-önceden akla gelmeyecek birçok soruna yol açm›flt›r. Marx, Weber, ve Durkheim, modern dünyada ortaya ç›kan ve demokraside cisimleflen rasyonalite ve insan özgürlü¤üyle ilgili imkânlar görür, ancak onlar ca¤dafl toplumlara içkin problemlerin varl›¤›n› da kabul ederler: Marx’ta yabanc›laflma, Weber’de bürokratik ak›lc›l›¤›n demir kafesinde anlam›n kayb› ve Durkheim’da an›mi. Marx’ta tarih-

8. Ünite - Toplum

219

sel materyalizmi kapitalizm ve sanay›leflmenin oluflum sürecini vurgular. Marx ideoloji ve devlek konusunda oldukça ileri görüfller gelifltirse de, teorisi insanlar›n maddî varolufllar›n› belirleyen emek sürevi içinde hayatlar›n› nas›l sürdükleri ve yeniden ürettiklerine odaklan›r. Toplumsal hayat›n maddî üretimi birbirleriyle çat›flma içindeki s›n›flar›n mevcudiyetiyle iliflkilidir, çünkü tüm tarih s›n›f mücadeleleri tarihidir. Marx’a göre, modern s›n›f çat›flmalar› kapitalizmin temel çeliflkisinden, yani proletaryan›n (iflçi s›n›f›) gerçeklefltirdi¤i üretimin toplumsal do¤as› ile kapitalist s›n›f›n elinde yo¤unlaflan ve eme¤in ürünlerinin gasp edildi¤i özel mülkiyet aras›ndaki çeliflkiden kaynaklan›r. Sosyalizm ve ard›ndan gelecek komünizm üretimin kollektif mülkiyeti ve yönetimi anlam›na gelir ve bu temel çeliflkinin afl›lmas›n› mümkün k›lar. Weber’e göre, modern toplumlar› önceki toplumsal organizsayon biçimlerinden ay›ran fley yeni s›n›f mücadelesi biçimleri de¤il, rasyonalitenin ortaya ç›k›fl›d›r. Kapitalizm ve demokrasinin ortaya ç›k›fl›yla gündelik hayat rasyonelleflir ve büflüsü bozulurken, dünya bilim ve akl›n etkisiyle gizemli ve büyüsel niteliklerini yitirir. Kapitalizmin ortaya ç›k›fl›yla ilgili bir faktör olan protestan ahlâk›ndan modern dünyada bürokrasinin hâkimiyetine ve bilimin sayg›nl›¤›na kadar, rasyonalite modern insanlar›n yaflam biçimlerine kurumsal ve öznel düzeyde kök salar. Weber’e göre, bu rasyonellefltirici genel e¤ilimlerine ra¤men, toplumsal hayat›n kompleksli¤i sosyal bilimlerin onu tamamen kavramas›n› engeller... Durkheim modern dünyay›, Weber gibi, büyüsü bozulmufl bir fley olarak görmez; daha ziyade, toplumsal dayan›flman›n yarat›lmas›nda paylafl›lan, kutsal inançlar›n merkezili¤ini vurgular. Durkheim için, toplum bir organizma gibi ifller, de¤iflti¤inde yeniden denge haline dönme e¤ilimindedir. Ancak bu süreç otomatik olarak ifllemez. ‹nsanlar›n toplumsal davran›fllar› onlar›n ininad›r›c› ve cazip bulmalar› gereken kurallar ve inanaçlara ittaatlerine dayan›r. Toplumsal kurallar insanlara anlam ve istikrar sa¤lar; etkili olmalar› için bu kurallara kutsal bir özün atfedilmesi gerekir. Toplum, de¤erlerine sayg› gösterilmesi ve periyodik olarak canl› tutulmas› gereken kutsal, ahlâkî bir evrendir. Ritüeller ve seremoniler, modern organik dayan›flman›n ifl bölümünde ve progesyonel ve mesleki gruplar içinde kök sald›¤› toplumsal hayat› anl› tutma araçlar›d›r. Organik dayan›flma insanlar›n içinde yaflad›klar› temel gruplar›n yarat›lmas›na demokratik ve rasyonel kat›l›mlar›na dayanmal›d›r. Aktif kat›l›-

m›n yoklu¤u insanlar›n toplumsal hayat›n ahlâkî faydalar›n› paylaflmad›klar› anomi ve bencilli¤in karakterize etti¤i anlams›z bir toplumsal varolufla yol açabilir. Kaynak: Kenneth Tucker, Jr., Anthony Giddens and Modern Social Theory, Sage Publications, 1998, s. 1415, Çeviren: Ümit Tatl›can http://www.umittatlican.com/files/Klasik%20Sosyolojik%20teorinin%20Mirasi%20%20(Kenneth%20Tucker,%20Jr.-1998).pdf

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. a 2. d 3. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplum Sözleflmesi Teorileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Muhafazakâr Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri” ve “Spencer” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Karl Marx” ve “Max Weber” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Émìle Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Dönem ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›sal ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

4. b 5. d 6. a 7. e 8. a 9. d

10. b

220

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Toplumun do¤adaki di¤er canl›lar gibi bir organizma, ayn› zamanda orman yasalar›na tabi bir fley olarak görülmesi toplumun di¤er toplumlarla iliflkisi ve kendi içindeki bireylerin birbirleriyle iliflkileri olmak üzere iki düzeyde sonuca sahip olabilir. Di¤er toplumlarla iliflkilerde, toplumlar aras›ndaki k›yas›ya savafllar› do¤al ve bu savafllarda galip gelenleri di¤erlerinden üstün varl›klar olarak görürüz. Toplum içindeki iliflkileri de benzer biçimde, daha güçlü ç›kma, daha güçlü ç›kan›n daha üstün ve de¤erli olmas› mücadelesi olarak görürüz. Bu bir anlamda toplumdaki mevcut ayr›mlar›, eflitsizlikler, ayr›cal›klar› ve dolay›s›yla statükoyu do¤allaflt›rmaya hizmet edecektir. Zay›f durumda olanlar› koruyacak ekonomik ve sosyal önlemleri almad›¤›m›zda onlar› güçlünün eline ve insaf›na teslim eder, toplum içindeki çat›flmalar› azaltmak yerine art›r›r›z. S›ra Sizde 2 Marx bir sistem olarak kapitalist toplumlar› öncelikle üretici güçler ve üretim iliflkileri faktörleri temelinde aç›klar. Bu üretici güçler ve üretim iliflkileri kapitalist toplumun ekonomik temelini (altyap›s›n›) oluflturur ve üstyap›y› belirler veya onlara damgas›n› vurur. Marx üretim araçlar›nda özel mülkiyetin ve iflbölümünün aralar›nda eflitsiz ve sömürüye dayal› iliflkiler olan sosyal s›n›flar› (burjuvazi ve proletarya) ve bir tabakalaflma yap›s›n› yaratt›¤›n› öne sürer. Ona göre, mevcut sistemden kazançl› olanlar statükoyu sürdürme; zarar görenlerse onu de¤ifltirme, devrimci bir mücadeleyle y›kma e¤ilimindedirler. Bu da uzlaflmaz ç›karlara sahip olan sosyal s›n›flar aras›nda s›n›f mücadeleleri veya çat›flmalar›na yol açar. Statükodan kazançl› olanlar durumlar›n› do¤allaflt›rmak ve meflrulaflt›rmak, sömürü ve bask›y› gizlemek için kendi ç›karlar›na uygun olan de¤erleri ve inançlar›n› belirli bir ideoloji alt›nda tüm insanl›¤›n evrensel de¤erleriymifl gibi sunmaya çal›fl›rlar. Kapitalist sistemin ortadan kald›r›lmas› gerekti¤ini düflünen Marx’a göre bunun çözümü üretim araçlar›nda özel mülkiyetin kald›r›lmas› ve kollektif mülkiyetin geçirilmesi, yani bunlar›n herkesin eflit yararlanmas›na aç›k olmas›d›r. S›ra Sizde 3 Weber’e göre, modern sanayi toplumlar› düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyarlar. ‹nsanlara de¤il bürokratik kurallara, bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayanan bürokrasi, en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir. Modern bir ekonomik iflletmenin veya kamu bürokrasisinin düzenli, etkili ve verimli bir biçimde iflleyebilmesi için, ilk olarak ifllerin keyfî uygulamalara de¤il, sabit, standart ilkeler ve kurallara dayanmas› gerekir. ‹kinci olarak ifllerle ilgili e¤itimi alm›fl ve gerekli becerilere sahip uzmanlar›n çal›flt›r›lmas› gerekir. Bu yüzden, üçüncü olarak iflbölümünün ilgili kurumun amaçlar›na uygun biçimde kesin tan›mlanm›fl ilkeler ve kurallar temelinde düzenlenmesi, bir görevler ve otorite hiyerarflisinin oluflturulmas› gerekir. Dördüncü olarak çal›flanlar›n ilgili birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirilmesi ve yapt›klar› ifle uygun bir ücret sistemine ba¤l› olmalar› gerekir. Beflinci olarak görevlilerin eflit, iflin gereklerine göre ve tarafs›z olarak davranmalar›, bu kamusal rasyonel davran›fl alan›n› özel hayatlar›ndan kesinlikle uzak tutmalar› gerekir. Bütün bu modern yönetim sistemi modern devleti, para ekonomisini ve rekabet esasl› uzmanlaflm›fl e¤itimin temelini oluflturan bir genel e¤itim sistemini, ayr›ca bürokratik faaliyetler için istikrarl› bir yasal ortam sunacak bir rasyonel hukuk sistemini gerektirir. Sonuç olarak oldukça karmafl›k modern toplumlarda birçok farkl› faaliyetin birbirleriyle uyumlu, koordineli, kapsaml›, h›zl›, etkili, verimli ve objektif bir biçimde yürütülebilmesi toplumdaki kurumlar›n büyük ölçüde bürokratikleflmesini zorunlu k›lm›flt›r. S›ra Sizde 4 Mikro toplum anlay›fllar› topluma yüz yüze iliflkiler ve insanlar›n gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar› ba¤lam›nda bakarlar. Bu yaklafl›mlar bireylerin, do¤al ve toplumsal dünyay› ve gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar›n›, alg›lama, yorumlama, de¤erlendirme, s›n›fland›rma biçimleri ve bunlar temelinde ald›klar› kararlar› vurgularlar. Toplumu bireylerin d›fl›nda, karfl›s›nda hiçbir fley yapamayacaklar› d›flsal bir fley olarak de¤il, kendi yorumlar›, tan›mlar›, kararlar› ve eylemleri içinde flekillendirebilecekleri süreçler ve oluflumlar olarak görürler.

Ümit. Modern Social Theory: From Parsons to Habermas. The McGraw-Hill. D. ‹stanbul: Sentez Yay›nlar›. Goodman Douglas J. (1991) The Structure of Sociological Theory. (2011). (2010).: Ü. Ü. Slattery. Sosyolojide Temel Fikirler (Yay›na Haz. Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar› Giddens.. Turner Jonathan H. (2004). and Plummer. . Bursa: Sentez Yay›nlar›. Rami Ayas). Bask›. Ünite . Bursa: Sentez Yay›nlar›. Sosyal Teoriye Girifl (Çev. Oxford University Press. Ritzer. Turner Jonathan H. Sosyal Teori ve Sosyoloji: Klasikler ve Ötesi (Der. Ü. Ü. Bask›. Prentice Hall Europe. Tatl›can). Demiriz). (2006). ‹lkel Topluluktan Uygar Topluma. 4th edition.W. Beeghley. Bilton.Toplum 221 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Baert. 8th edition. (2009). (2007). (2010). Hans (2012). Harvester Wheatsheaf. (2008). (2008). ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Benton. Powers. Turner. Ritzer. Ü. Charles H. Classical Sociological Theory. Aladdin. Tatl›can. Martin. Bursa: Sentez Yay›nlar›. Sociology. G. A. (1997). Perspectives in Sociology. 5th edition. Ü. & Francis. fienel.. E. John J. Routledge. Tatl›can). ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Tatl›can). (1990). Tatl›can). Tatl›can. Ü. The McGraw-Hill. Randall (1994). Ian (1992). ve I. fienel.: Ü. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Tahir Ça¤atay. (2004). T. W. (4. (2008). Ken. George. (1995). Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Sociological Theory. Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Ankara: Siyasal Kitabevi Collins. Bask›. Etnometodoloji (Çev. Aladdin. Leonard. Wadsworth Puplishing Company. S. 1992 Cuff. Craib (2008). Four Sociological Traditions. Alain (2010). Tatl›can). Patrick. 2011). George.C. 3rd Edition Freyer. D. Coulon. Sosyoloji ve Sosyal Teori Yaz›lar›. Yay›na haz. Craib. Sosyal Bilimler Felsefesi: Pragmatizme Do¤ru (Çev. Tony vd. 6. Sharrock. Sosyal Bilim Felsefesi : Toplumsal Düflüncenin Felsefi Temelleri (Çev. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Layder. Tatl›can). Sosyoloji Kuramlar› Tarihi (Çev. P. Sosyoloji.W. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. A Global Introduction. Siyasal Düflünceler Tarihi. Tatl›can). 11.8. Macions. Sosyolojik Teorinin Oluflumu (Çev.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful