T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2616 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1584

SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR

Yazarlar Prof.Dr. Ali ERGUR (Ünite 1) Prof.Dr. Veysel BOZKURT (Ünite 2) Prof.Dr. Yasin AKTAY (Ünite 3) Doç.Dr. Aksu BORA (Ünite 4) Prof.Dr. Tanel DEM‹REL (Ünite 5) Prof.Dr. Sibel KALAYCIO⁄LU (Ünite 6) Doç.Dr. Hakan ERGÜL (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP (Ünite 7) Prof.Dr. Ümit TATLICAN (Ünite 8)

Editör Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Doç.Dr. T. Volkan Yüzer Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Funda Gürbüz Grafiker Hilal Küçükda¤aflan Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ISBN 978-975-06-1281-7 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 6.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, Haziran 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ viii

Kültür ........................................................................................
KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ...................................................................................... SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR .................................................................... Kültür Kavram›n›n Kökeni............................................................................ Antropolojik Yaklafl›mlar .............................................................................. Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar .......................................................... ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar ....................................................... Sosyolojik Yaklafl›m ..................................................................................... KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ................................................................................ KÜLTÜR VE GELENEK.................................................................................. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ ......................................................................... S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR................................................. SANAT VE TOPLUM ..................................................................................... KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR ....................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

2
3 5 5 5 5 6 6 8 9 10 12 14 15 18 19 20 21 21 22

1. ÜN‹TE

Ekonomi ................................................................................... 24
G‹R‹fi .............................................................................................................. EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ .......................................... Fonksiyonalist Perspektif .............................................................................. Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› ........................................................... Gücün ve Zenginli¤in Üretimi................................................................ Yenilik...................................................................................................... Çat›flma Kuram› ............................................................................................. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›....................................................................... ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹..................................... Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu ................................... Fordizm: Kitle Üretimi................................................................................... Fordizmin Krizi.............................................................................................. POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ ................................ Standartlaflman›n Sonu.................................................................................. ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim.............................. Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri.................................................... Üçüncü Sektör ............................................................................................... ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹............................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 25 25 26 26 26 26 26 27 28 28 30 32 33 33 34 38 41 41 43 46 47 47

2. ÜN‹TE

iv

‹çindekiler

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

48 48

3. ÜN‹TE

Din.................................................................................. ........... 50
D‹N NED‹R? ................................................................................................... Dinin Sosyolojik Tan›m› .............................................................................. Kutsal ve Din D›fl› .................................................................................. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü ................................................................................................ D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ ............................................................................ Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi.................................................. Din ve Siyaset ‹liflkisi .............................................................................. Din ve Aile ‹liflkisi................................................................................... Din ve Ekonomi ‹liflkisi .......................................................................... Din ve E¤itim ‹liflkisi............................................................................... D‹N SOSYOLOJ‹S‹......................................................................................... Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› ................................................................... Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar .............................................. Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark›........................................................ Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› ................................... Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar............................................. KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N ................................................. Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine ......... Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din .. Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din ................................... Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din ................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 51 52 53 54 55 56 56 57 58 58 60 60 62 65 67 68 69 70 70 71 73 74 75 76 77 78 79

4. ÜN‹TE

Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet................................. 80
G‹R‹fi .............................................................................................................. A‹LE................................................................................................................ Aileye Farkl› Yaklafl›mlar .............................................................................. Farkl› Aile Biçimleri....................................................................................... Toplumsal De¤iflim ve Aile .......................................................................... TOPLUMSAL C‹NS‹YET................................................................................. Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› ............................................... Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü ................................ Cinsiyet Özellikleri ........................................................................................ Cinsiyet Özelliklerinin Kültürel ‹nflas›.................................................... Cinsiyet Kal›plar› ........................................................................................... Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi ....................... Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü................................................................................. Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü .......................................................................... Delikli Tafl Yerde, Gelinlik K›z Evde Kalmaz- Geleneksel Deyim ...... 81 81 82 83 83 84 85 85 86 88 89 89 90 91 92

.................... TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K ........................................................................................................................................................................ S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI ............... ÜN‹TE ................................................................................................................................................................................................................................................................. Meflruiyet..................... Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) ............................................................................................ Okuma Parças› ...................................................................................................................................... Özet........................................................ Devlet.................................................................................................................................... DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT ......................................................................... Sosyal Demokrasi .. Milliyetçilik............... Feminizm ...................... 93 94 94 95 95 96 99 100 101 101 102 104 105 106 107 107 108 Siyaset ................................................................................. Bireysel Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye .................................................. Kendimizi S›nayal›m............ Yürütme Organ› ve Bürokrasi ........................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ........................... Egemenlik.................................................................................................. Çevrecilik ................................................................................... Özet........................... 111 113 113 114 115 115 116 118 119 121 123 124 125 126 127 127 128 129 130 131 132 134 135 136 137 137 138 5............. Yaflam›n ‹çinden.............................................................................. ‹deoloji Kavram› .................................................................................................................................................... Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i ....................................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m............................. DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹)............................................. Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› ...................................................................................... Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri . ‹ktidar............................................................................................................................................................................................................................................................. Liberalizm ....................................................................................................................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ......... Muhafazakârl›k .... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................ Seçimler ve Yasama Organ› .................. Sosyalizm ...................... Kamuoyu ve Medya ............................. Kad›na Yönelik fiiddet ............. Eflitlik Fikrinin Geliflmesi ............................................................................................ Ulus-Devlet ve Küreselleflme........................................................................ Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki ..................................................................... Demokrasi Nedir? ........................................................................................................................ S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER .................................... Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› ................................... C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK .............. Faflizm ........... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................................................................................................ 110 S‹YASET NED‹R? .............................................................................‹çindekiler v ATAERK‹ (PATR‹ARKA) ............................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ....... Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?...................

Parsons. Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli ............................................................................... Karl Marx .................. Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik .............................. Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk ........................................... Kölelik Sistemi ............................................................... Sosyal Statü............................................... Sosyal S›n›f.. Yap›sal-‹fllevselci Okul-T.................................... ÜN‹TE Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik ..................................................................................................................... TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR ............... Wright .................................................................................................................................................... Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu ...................................................... Medya..................................................................................................................................................................... ÜN‹TE Medya...... 165 166 167 171 171 172 173 174 175 176 177 178 ........................................... MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR ............................................... ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar............................... TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA ............................. Sosyal S›n›flar................... Davis ve W........................................ ‹ktidar....................................................................................................................................................................... Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k...................................... 141 142 142 143 144 144 145 145 146 147 148 148 149 150 151 152 152 154 155 156 156 157 158 160 161 162 162 163 7....................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ..................................................................................................E....................................................................................... TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ......... Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? ............................................................ MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) ................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .......... Post-Modern Yaklafl›m ................................ Politik Parti ........................................................................................................................................................................................................................ Moore... Sosyal S›n›f ............................................ Max Weber ............................................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .... 140 G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE ....................................................................... Bölünmeler ............................... Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem ............................................... Feminist Yaklafl›mlar ......................... O............................... Özet............. E.............................. Frankfurt Okulu...................................................................... .............................................................................................................................................................................. Kast Sistemi .................. Kendimizi S›nayal›m....................................................................... K......................................................................... Okuma Parças› ........................... ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI ........... ‹deoloji ........................................................................ MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR ..................................... 164 G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA .......................................... Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f .............................. Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› .................vi ‹çindekiler 6................................. Toplumsal Hareketlilik .....................................................................

...................................................................................................................................... Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum. Émile Durkheim ................................................. KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar .......... 179 181 183 184 186 188 190 191 192 192 193 Toplum.................................................................... M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI ...................................................................................................................................................................... Yap›salc›l›k............................................‹çindekiler vii A¤ Toplumu Kavram› ....... Georg Simmel.......................................................................................... WEBER VE S‹MMEL.............. ‹fllevselcilik.......... MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ ........................................................ Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna ......................................................................... Özet ..... Sosyal A¤lar................................................. Comte ve Spencer .. ÜN‹TE ......................................... Kendimizi S›nayal›m ...................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ...................................... DURKHE‹M................................. Kendimizi S›nayal›m..................................................................................................... 196 TOPLUM NED‹R?................................................................................................................................................................................ Yap›sal-‹fllevselcilik .... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................................ Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer ................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ........................ 197 197 198 199 200 200 201 201 204 206 208 209 210 210 210 211 212 213 214 215 217 218 219 220 221 8........................ Okuma Parças› .................................. Max Weber .......................................................................................................................................................................................................................................... Muhafazakâr Tepki ve Toplum ..... Etkileflimli Medya ........................................................................................................................................................... Yak›nsama Kültürü................................................................................ ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› ........................................................................................................................ Çat›flma Teorisi ................................................... Okuma Parças› ...................................................................................................................................................................................................... ............. Erken Dönem ‹fllevselcilik...................... Karl Marx ............................................................................................ TOPLUM FELSEFELER‹ ........................................................................................... Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon.. Özet.................................................................................................................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..................................................................................................................................................................................................... Sanal Cemaatler .............................................

Doç.viii Önsöz Önsöz Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› uzaktan e¤itim yoluyla ön lisans ve lisans düzeyinde Felsefe baflta olmak üzere sosyal bilimler alan›nda e¤itim alan sizlere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r. gelenek.Dr. Ali Ergur (Galatasaray Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü). klasik ve modern toplum teorilerinin toplum anlay›fllar› ile bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüflleri aç›klanm›flt›r. Aile. belli bafll› siyasal ideolojiler tart›fl›lm›flt›r. her biri kendi alan›nda çok sayg›n olan de¤erli yazarlar›m›z›n eseridir.Dr.Dr. yeni orta s›n›f ve yoksulluk gibi kavramlarla birlikte tart›fl›lm›flt›r. Küreselleflme sürecinde a¤ toplumu tart›flmalar›yla birlikte baflta internet olmak üzere yeni medya ve sosyal paylafl›m a¤lar› ve sanal cemaatler de¤erlendirilmifltir. din. Din olgusunun sosyolojik boyutunun ele al›nd›¤› üçüncü ünitede inanç.Dr. özellikle de sosyoloji literatürüne önemli bir katk› oluflturan bu kitap. kutsal. siyaset. öncelikle. Prof. Siyaset üzerine yo¤unlaflan beflinci ünitede siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlanm›fl. Türkiye’deki sosyal bilim literatürüne. dind›fl›.sizlere tan›tmakt›r. Tanel Demirel (Çankaya Üniversitesi-Siyaset Bilimi . Prof. post endürstriyel ça¤da iflin örgütlenmesi konular›yla birlikte çal›flman›n gelece¤i tart›fl›lm›flt›r. Ayr›ca ideoloji kavram› ile birlikte liberalizm. Veysel Bozkurt (‹stanbul Üniversitesi-‹ktisat Fakültesi). Medya’n›n ele al›nd›¤› yedinci bölümde hem medya-ideoloji-iktidar iliflkisi hem de medya’n›n ekonomi-politi¤i çeflitli yaklafl›mlar do¤rultunda ele al›nm›flt›r. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› bir çok kiflinin fevkalade önemli katk›s›yla haz›rlanm›flt›r. muhafazakarl›k. statü. Ünite s›ras›yla Prof. sekülarizm ve teokrasi gibi kavramlar eflli¤inde din ve toplum iliflkisi farkl› yaklafl›mlar çerçevesinde ele al›nm›flt›r. sosyal s›n›f. Kitab›n birinci ünitesinde Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yeri ve kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri ele al›nm›flt›r. ideoloji ve sanat kavramlar›n›n da tart›fl›ld›¤› bu ünitede ayr›ca kültür ve küreselleflme iliflkisi de de¤erlendirilmifltir. Yasin Aktay (Selçuk Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü. medya gibi temel toplumsal kurumlar› temel alarak sosyal bilimlerdeki temel kavramlar› -farkl› yaklafl›mlar ve tart›flmalar ekseninde. Kitab›n temel amac› kültür. cinsiyet kal›plar›. Aksu Bora (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi). ataerkillik ve toplumsal cinsiyet üzerine olan dördüncü ünitede aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlarla birlikte ataerkillik. Tarihsel süreçte toplumsal tabakalama ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimleri kölelik. Prof. toplumsal cinsiyet. toplumsal hareketlilik. Sekizinci ve son bölümde ise farkl› toplum felsefelerinin. Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan ikinci ünitede taylorizm. Stratejik Düflünce Enstitüsü).Dr. aile. Alt›nc› ünitede toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular› masaya yat›r›lm›flt›r. Uygarl›k. milliyetçilik. sosyalizm. sosyal demokrasi. ekonomi. demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgiler verilmifltir. cinsiyet eflitli¤i ve cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k kavramlar› tart›fl›lm›flt›r. faflizm vb. fordizm.

Prof. Doç. Kitab›n tasar›m›n› gerçeklefltiren ö¤retim tasar›mc›s› Doç. Sibel Kalayc›o¤lu (Orta Do¤u Teknik Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü). Emre GÖKALP .Ö.Dr. Volkan Yüzer. dizgi birimi çal›flanlar›na da çok teflekkür ederim. Editör Yrd.Dr.Dr.Dr. Hakan Ergül (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi) ve Prof.Önsöz ix ve Uluslararas› ‹liflkiler Bölümü). Ümit Tatl›can’a (Adnan Menderes Üniversitesi–Sosyoloji Bölümü) çok de¤erli emekleri ve bu kitab›n bir parças› olduklar› için ne kadar teflekkür etsem azd›r. metindeki dil ve yaz›m hatalar›n› düzelten Funda Gürbüz ve kitab›n dizgi ve bas›m ifllerindeki emeklerinden dolay› baflta Mehmet Emin Yüksel ve Ufuk Önce olmak üzere A.F.Doç.Dr. T.

Anahtar Kavramlar • • • • Bilgi Sanat Gelenek Küreselleflme ‹çindekiler • • • • • • KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ KÜLTÜR VE GELENEK KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR • SANAT VE TOPLUM • KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültür . Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klayabilecek. Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinebileceksiniz. Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlayabilecek. Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olabilecek.1 • • • • Kültür Uygarl›k ‹deoloji Simge SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

aktarma ve bilgi birikimi gibi özellikler yaln›zca insan türünde mevcuttur. Ayn› anlam benzerli¤i Arapça Medeniyet ve Medine (kent) sözcükleri aras›nda da vard›r. ortak bir ruh hâlinin D ‹ K Kde A T temsilcisidir. insan›n yegâne kültür üreticisi varl›k oldu¤u söylenebilir çünkü insan kendi varl›¤› üzerine düflünebilme yetisine sahip bir canl›d›r. istikrarl› ticaret ve daha ileriki aflamalarda sanayi.Kültür KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ‹nsana dair özellikleri di¤er canl› türlerinin özellikleriyle k›yaslamak ve insan›n ayr›cal›¤›n› tan›mlamak belirli ölçütler aç›s›ndan mümkündür. Türkçe’de uygarl›k sözcü¤ü Avrupa dillerinin birço¤unda civilisation sözcü¤ü ile karfl›lan›r. Örne¤in. Kent S‹ZDE yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Düzenli tar›m. ortak bir ruhSIRA hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. yaz›) insanl›k belle¤ine aktar›l›rlar. çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. Yak›n zamana kadar insan› di¤er türlerden ay›ran en temel özelli¤in zekâ oldu¤u düflünülmüfl ancak di¤er canl› türlerinde de zekân›n varl›¤›na dair bulgulara rastlanmas›yla bu kan› yavafl yavafl terk edilmektedir. soyutlamalar arac›l›¤›yla (resim. Uygarl›k da insan›n kültür üretme becerisinin sonucunda ortaya ç›kan bir durumdur. Kendi varl›¤› üzerine TELEV ‹ Z Y O N düflünebilme yetisi her ne kadar modern öncesi ça¤larda bilinen bir olgu olsa da Ayd›nlanma Ça¤›’n›n temel düflünsel unsuru olarak kabul edilmifltir. Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Kültürün oluflumunda insan›n kendi varl›¤›n›n fark›nda olmas› ve kendisini “düflünen bir varl›k” olarak tasavvur etmesi etkilidir. Öyleyse insan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. Kültürü oluflturan bilgi ve ürünler. ‹nsan türünün tarihinde bir dönüm noktas› olan yaz›n›n icad› da bu fleklide örgütlü hâle gelen toplum yaflam›n›n kavramlar yoluyla S O R U kendini ifade etmeye ihtiyaç duymas›yla ilgilidir. K bütünleflmeyi ‹ T A P müzik. K›saca kültür bu flekilde bir düflünme yetisinin sonucunda ortaya ç›kan bir simge üretme etkinli¤idir. Bu sözcük ise Latince’de kent anlam›na gelen civitas sözcü¤ünden türemifltir. Di¤er bir deyiflle ‹NTERNET SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Ancak AMAÇLARIMIZ zekân›n varl›¤› sonucunda ö¤renme. kenDÜfiÜNEL‹M tin varl›k nedeni olmufltur. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. dil. Kültür bir toplumda sa¤layan en temel unsur olarak kabul edilebilir.

Her insan içerisine do¤du¤u evreni ve kendi var oluflunu aç›klayabilmek ister. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. Descartes’in ünlü ifadesiyle “düflünüyorum öyleyse var›m” (cogito ergo sum) insan›n düflünen bir varl›k oldu¤unu ortaya koymaktad›r. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Öyleyse kültürün bileflenlerinden biri olan teknoloji ça¤›n ruhunu. Bu üretimlerin birço¤u maddi koSIRA S‹ZDE SIRA anlamda S‹ZDE flullar›n somut de¤iflikli¤e u¤rat›lmas›yla olur. üretim. toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin kabulleri de beraberinde UP K S ‹ O TR A getirir. de¤er ve yarg›lar›n soyut temsillere AMAÇLARIMIZ dönüflerek her bir somut üretimin kendisi yerine. onlara dair söylem. ‹flte bu soyut temsillere simge ad› K ‹ T A P verilir. kendi iradesiyle kendi kaderini oluflturabilme gücü olan düflünsel bir birim olarak tasavvur edilmifltir. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. asl›nda. yanl›fllanabilir insan akl›n›n üstünlü¤ünü ilan ederek 1789 Frans›z Devrimi’nin düflünsel temellerini haz›rlayan düflünce ba¤lam›. onun yerine geçen daha evrensel ve dolayl› göndermeleri hâline gelirler. Bu inanç sistemi insan›n temel varolufl sorular›na tatmin edici yan›tlar vermek zorundad›r. De¤erler kültürün önemli tafl›y›c›lar› olmakla birlikte. Bu ayr›cal›¤›n kökeninde insan›n kendini sorgulayabilme yeti- . araç gereçten ziyade. Kültür sonucunda ortaya ‹NTERNET ç›kan üretimler. ortak kurucu unsurlar olarak kabul edilir. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ OT RAU P D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kültürün bileflenlerinden bir di¤eri de simgelerdir. Kendinde anlam› olmayan ses birimlerine. Toplumsal düDÜfiÜNEL‹M zen ancak kurumsallaflm›fl kurallarla ayakta durabilir. Ça¤dafl toplumlarda neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. EV‹ZYON araç gereçten onlar› ortaya ç›karan bilgi. ‹nsan için do¤a bir simge üretme kayna¤›d›r.4 Ayd›nlanma Ça¤›: Orta Ça¤’da dinsel dogmalar›n egemen oldu¤u feodal toplum düzeninde cemaat içinde kul konumunda olan insan›. toplumsal düzeni tam anlam›yla kurmak için gerekli olan dayatma gücünden yoksundurlar. onlar› ortaya ç›karan bilgi. tasavvur. sadece Tanr›’n›n iradesine göre flekillenmifl bir varl›k de¤il. Toplumsal iliflkinin devam›n› sa¤layacak olan gelenek ve göreneklere dönüflecek olan de¤erler. ‹nsan›n bu sorular›na tatmin edici yan›tlar› en baflar›l› flekilde vermeyi baflaran inanç sistemi kurumsallafl›r. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayd›nlanma Ça¤› ve Rönesans’tan itibaren insan. bir bask› unsuru olan normlar S O R U en basit anlam›yla yapt›r›m› olan toplumsal kurald›r. Örne¤in$ dil. de¤iflmeye SIRA dair olanlar› da S‹ZDE harekete geçirirler. fikir. Norm. asl›nda. en yayg›n simge sistemi olan dili ortaya ç›karm›flt›r. De¤erler ve gelenekler tek bafllar›na bask› unsuru olamayacaklar›ndan dolay›. alg›. mevcuttur. Her toplum kendi örgütlenme biçimi cinsinden bir inanç sistemi gelifltirir. Tanr› kelâm›n›n sorgulanamaz merkezîli¤ine karfl›. alg›. bu bak›mdan önce inançlar üzerine kuruludur. Sonuç olarak kültür. Norm yapt›r›m› D ‹ Kolan K A T toplumsal kurald›r. kültürün belli topTELEV‹Z YON lumsal düzeyde varl›¤›n› koruyabilmesi için vazgeçilmez önemde bir simge sistemdir. Do¤ay› dönüfltürme ve oradan anlamlar biriktirme etkinli¤i olan kültür. Ça¤dafl toplumlarda D ‹ K K A T neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. Köklerini inançlardan alan de¤erler inançlar› somutlaflt›rma e¤iliminin bir sonucudur. Simgeler belirli bir çeflitlilik ve de¤iflme arz etseler de ortak yaflam› sürdürmek için baz› simgelerin genel nitelikte olmas› gerekir. üretim. tasavvur. T E L ziyade. toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl anlamlar atfedilmesi. tek bafl›na bir toplum düzeni oluflturmak için fazla soyut bir anlat›d›r. insan etkinlikleri içinde kendine özgü dinamikleri olan ay‹NTERNET r›cal›kl› bir aland›r. De¤erler sadece kalan ve de¤iflmeyen unsurlar› de¤il. do¤as›nda özgürlük olan ve kendi bafl›na var olma hakk›na sahip bir varl›k olarak kavramsallaflt›ran felsefi yaklafl›m. Kültürün temelini oluflturan inanç düzlemi.

yy’a kadar tar›mS Ogenellikle R U sal etkinliklerde topra¤› ›slah etme ve ürün yetifltirme gibi anlamlarda kullan›lm›flt›r. insanlar›n gündelik toplumsal yaflamlar›n›n tamam›n› kapsayacak flekilde geniflletir. Fakat birçok antropolog kültürün. Tylor. 18. Tylor’a göre kültür “Bir dönemin ya da bir toplumsal grubun yaflam biçimi” olarak tan›mlan›r ve yaln›zca insanl›k kültüre sahiptir. Kent yaflam›n›n kültürle olan iliflkisi nedir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR Kültür Kavram›n›n Kökeni 1 DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Latince Colere fiilinden türemifl olan kültür terimi. Her bir kültürün ayr› ayr› incelenmesi gerekti¤ini çünkü her kültürün kendine özgü ve ayr› bir tarihi oldu¤u görüflü Franz Boas (1858-1942) taraf›ndan kültürel görecelilik yaklafl›m›yla ele al›nmaktad›r. Bu gözlük. Bu görüfle göre her kültür kendi tarihinin ürünüyse ve var oldu¤u ba¤lam içerisinde inceleniyorsa insan kültürlerini daha ilkel ya da daha uygar olarak nitelemek veya kültürler aras›nda karfl›laflt›rma yapmak sorunlu bir analizdir. Ayd›nlanma Dönemi’nde kültür terimi. bu noktada bize “kültürel gözlük” benzetmesini önerir. . kültürel olanla biyolojik olan aras›ndaki ayr›ma vurgu yapm›flt›r. Williams’a (2005: 90) referansla kültür olgusunun üç anlam katman› oldu¤unu belirtebiliriz: iGenel bir entelektüel. ‹nsan türünü di¤er canl› türlerinden ay›ran dünyay› kavramsallaflt›rma ve bunu simgeler arac›l›¤›yla anlatabilme yetene¤i en eflsiz niteli¤idir. Kültür toplumsal iliflkiler sistemi ve örgütlenme biçiminin hem kurucusu hem de yans›mas›d›r. insanlar›n ö¤rendiklerinin ve eylemlerinin niteli¤iyle il‹NTERN ET gili oldu¤una dair hemfikirdir. Bu tan›m.1. tar›msal etkinlikler için SIRA S‹ZDE kullan›ld›¤› anlam›n›n yan› s›ra. ii. tinsel ve estetik geliflim süreci (uygarl›k Kmedeniyet ‹ T A P anlam›nda). “bir toplulu¤un toplumsal davran›fllar›n›n bütün ifadelerini.dan itibaren. Ayd›nlanma Dönemi’nde antropolojinin de geliflmesiyle kültür belirli bir halk›n AMAÇLARIMIZ “bütün yaflam biçimi” anlam›nda yayg›n olarak kullan›lmaya bafllam›flt›r. Boas. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Antropolojik Yaklafl›mlar TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Kültür. farkl› antropoloji geleneklerinde farkl› flekillerde ele al›nm›flt›r.yy. Tylor (1832-1917) ayn› zamanda antropolojinin konusunun kültür oldu¤unu belirten ilk bilim insan›d›r.Entelektüel ve sanatsal ve etkinlik pratikleri (yüksek kültür anlam›nda) ve iii.Kültür 5 si yatar. kültür kavram›n›. Ayd›nlanma düflüncesiyle birlikte kültür terimi topD‹KKAT lumsal de¤er ve davran›fl biçimlerini ifade eden toplumsal bir anlam kazanm›flt›r. ‹NTERNET Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar Evrimcili¤in ilk ve en önemli temsilcilerinde olan Edward B.Bir grubun ya da bir dönemin yaflam biçimi olarak kültür. Bir di¤er ifadeyle. Taylor’a göre kültür insan yeteneklerinin birikimi iken Boas’a göre kültür. “insan zihninin etkin olarak gelifltirilmesi” anlam›n› da kazanm›flt›r. Fakat 18. içinde yaflad›¤›m›z dünyay› alg›lamam›z› ve toplumsal yaflamlar›m›z› anlam›n› yorumlamam›z› sa¤lar. bireylerin içinde yaflad›klar› grubun al›flkanl›klar›ndan etkilenen tepkilerini ve bu al›flkanl›klar›n belirledi¤i insan etkinliklerini” kapsar. Ünite .

hukuk. Her bir kültür. Etnik-merkezcilik. gereksinimleri karfl›layan kültürel uygulamalar ise yeni kültürel ihtiyaçlar› üretmektedir. ortak de¤erler çerçevesinde ortak bilinci ifade eden. kültür toplumsal ögelerin birbirleriyle olan iliflkilerinde. Sosyolojide kültür. Bir yap›salc› olarak Lévi-Strauss (1908-2009) kültürü insan zihninin simgesel ifadeleri olarak görür. Bu ba¤lamda. Resim 1. hukuk gibi kurumlar›n bir kültürün anlafl›lmas›nda merkezî rol oynad›klar›n› kabul ediyordu. bir toplumun e¤itim. Sosyolojik düflünce tarihinde kültür. kültür olgular›n›n kendi anlam ba¤lamlar›nda de¤erlendirilmeleri gerekti¤ini ileri süren Lévi-Staruss. yüceltmesi ve di¤erlerini afla¤›lamas›d›r. hukuk. bireyin di¤er kültürleri yorumlarken kendi kültürünü dikkate almas›. kültürel ifllevler. Bu tikel kültürler için oldu¤u kadar genel kültür kavram› için de geçerlidir. Bu bak›mdan birey. dolay›s›yla kültürün.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültürel görecelili¤in bir ad›m sonras› ise etnik-merkezcilik elefltirisidir. Toplumlar bu gereksinimleri karfl›lamak için din. Kültürler aras›nda hiyerarflik bir s›ralama yap›lamayaca¤›n›. toplumsal yap›n›n sürdürülmesiydi. siyaset gibi temel alanlar›nda maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini kapsar. Yap›salc›-ifllevselci ekolün kurucusu olan Radcliffe-Brown (1881-1955) din. topluma ait olup kültüre sahiptir. etnik-merkezcilik bünyesinde ›rkç›l›¤› da bar›nd›rd›¤› için. Brown. bireysel ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› de¤il. bir toplumun her gelenek ve inanc›n›n. sanat. kültürel görecelili¤i. o kültürün ba¤lam› içinde görmesini savunmak önemlidir. Fakat Malinowski’nin tersine. düzen ve süreklili¤i sa¤layan . ça¤dafl sosyolojiye de önemli katk›larda bulunmufltur.1 Claude Lévi-Strauss: Yap›salc› antropoloji yaklafl›m›n›n kurucular›ndan Frans›z düflünür. o toplumun yap›s›n› sürdürmeye dönük belirli bir ifllevi oldu¤una inan›r. aile ve akrabal›k gibi kurumlar› gelifltirmifltir. kendi fiziksel ve toplumsal çevresi taraf›ndan oldu¤u kadar tarih taraf›ndan da biçimlenir. temelde yatan bir düflünce kal›b›n›n ürünüdür. yani baflka kültürleri kiflinin kendi kültürünün de¤il. Bu bak›fl aç›s›na göre. Farkl› bir deyiflle. sanat. Genel olarak yap›salc›lara göre ise kültür. sanat. farkl› kuramsal bak›fl aç›lar› taraf›ndan bütünlefltirici ögelerle çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak ele al›nm›flt›r. teknoloji. Sosyolojik Yaklafl›m Antropolojinin kültür terimini temel konu edinmesinin yan›s›ra sosyoloji de toplumun bir bilefleni olarak inceler. bu do¤rulutuda birçok araflt›rma yapm›fl. ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar Antropolojik yaklafl›mda ifllevsel yaklafl›m›n en önemli temsilcisi olan Bronislav Malinowski’ye (1884-1942) göre her biyolojik ihtiyaç. Toplumun varl›¤›n› sürdürmesi buna ba¤l›d›r. bir kültürel sisteme yol açmakta.

Bafllang›çta Marksist düflünceye elefltirel bir tav›rla yeni bir yön varmeyi amaçlayan Frankfurt Okulu düflünürleri. toplumsal uzlaflma ve toplumsal bütünlük sa¤lamada büyük önem tafl›d›¤›n› vurgularlar. Benzer bir bak›fl aç›s›yla Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu.Kültür 7 bir kavram olarak bütünlefltirici bir role sahiptir. kültür sisteminin rolü ve kültür sistemi çal›flmalar›d›r. Dramaturjik yaklafl›msa. yönetici s›n›f›n ideolojisini kitlelere ço¤u zaman güce baflvurmaks›z›n onlar›n r›zas›n› kazanarak empoze ediflini aç›klar. Farkl› bir deyiflle yap›salc› yaklafl›m. kitle iletiflim araçlar› ve medyayla sarmalanan kültürü. Okul. zaman içinde önemli bir düflünce okulu hâline gelmesiyle k›saca Frankfurt okulu olarak an›lm›flt›r. kültürü. Bu anlamda. Ünite . toplumsal eflitsizlikleri. dilin de kültürün hazinesi ve bilincini oluflturdu¤una vurgu yapar. t›pk› dil gibi bütünlükçü bak›fl aç›s›ndan okunmas› bu yaklafl›mla mümkündür. Kitle kültürü elefltirisi yapan okul. kültür endüstrisi. kültürel etkinliklerin toplumsal kimlikler üzerindeki yans›mas›ndan. kültürün dilde yaflad›¤›. Toplumsal hayat›. Geniflletilmifl bir kültür kavram›n› yaflama geçiren Birmingham Okulu hem yüksek kültür-afla¤› kültür ayr›m›na hem de herhangi bir kültürel tabakalaflmaya karfl› gelerek böylesi yaklafl›mlardan önemli bir kopufl gerçeklefltirmifltir. kültürün. propaganda. kültürel ürünlerin tüketilmesi yoluyla çat›flmay› yeniden üreten bir endüstri olarak ele al›r. yönetici s›n›f›n görüfllerini yans›tan. Hegemonya: Bir toplumda hakim s›n›f ya da yönetici s›n›f›n iktidar›n› do¤al ve meflru göstermesi. özellikle yap›salc› ve ifllevselci yaklafl›mlar. sahnelenen bir dramaya benzeterek bireyleri bu oyunu sergileyen aktörler olarak ele al›r. oyunun gerçekleflmesinde bir arada tutucu motifler üzerine e¤ilir. 1923’te Frankfurt’ta kurulan ve bir grup genç filozofu bir araya getiren Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü (Institut für Sozialforschung). iktidar›n ve direniflin iflledi¤i bir alan olarak ele al›r. Bu yaklafl›m. kitle kültürü. Birmingham Üniversitesi’nde 1964 y›l›nda Ça¤dafl Kültürel Çal›flmalar Merkezi (ÇKÇM) olarak kuruldu¤u için Birmingham Okulu ya da Britanya kültürel çal›flmalar› okulu olarak da an›lan okul. Buna göre kültürün. Antonio Gramsci taraf›ndan formüle edilem hegemonya kavram›/kuram› kapitalist bir toplumda. . izleyicilerin alg›s›nda gerilemeye neden olur ve toplumsal eflitsizliklerin yeniden üretir. kültürün. Toplumsal tabakalaflma ve s›n›f çat›flmas›n› dinamiklerinden olan yüksek kültür ve popüler kültür ayr›m›. ça¤dafl kültürel kuram içindeki önemli okullardan biridir. Yap›salc›l›kta kültürle dil birbirine benzeyen kavramlar olarak ele al›n›r. kültür temelli araflt›rmalar yapm›fllard›r. Bu yaklafl›mlardan biri olan Frankfurt Okulu kültürü bir mücadele alan› olarak çözümler. bireysel insan bilinci de¤il. kültür endüstrisi standartlaflm›fl ürünler sunarak. Yap›salc› yaklafl›m›n kültüre iliflkin kuramsal çerçevesinin temeli yap›sal dilbilim ile göstergebilimsel alandaki çal›flmalard›r. (Adorno 2006: 98-106). Nasyonal Sosyalizm’in Almanya’da iktidar› ele geçirmesiyle birlikte sürgüne gitmek zorunda kalm›fllar ve ço¤u ABD’deki gözlemlerinden yola ç›karak. bir dizi entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. Bu konuda. aksine bir mücadele ve çat›flma alan› olarak tarif etmifltir. s›n›f çat›flmalar›n› ve bask›n s›n›f›n meflrulu¤unu yeniden üreten bir unsur olarak ele al›nm›flt›r. E¤lence ürünü üretimi ve da¤›t›m› yapan medya ve e¤lence flirketleri kültür endüstrilerine girmektedir. onu meflrulaflt›r›p onun ç›karlar›na hizmet eden bir ifllevi bulunmaktad›r. Hegemonya ve ideoloji kavramlar› çerçevesinde ele al›nan kültür kavram›. otoriter kiflilik gibi olgular üzerinde. Kültürün çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak en net hâli Marksist yaklafl›mdad›r. Yap›salc› yaklafl›mda as›l odak. kendi s›n›fsal ç›karlar›n› evrensel ç›karlar olarak ifade etmesi durumu.1. kültür endüstrisi kavram›n› gelifltirmifltir. toplumsal eylemi oyun metaforu üzerinden anlat›r. Buna göre. geliflti¤i ve birikti¤ini. ana ak›m kültürün d›fl›nda kalarak alt-kültürlerin ortaya ç›kmas›na kadar bir çat›flma ortam› yaratmaktad›r. Birmingham Okulu ayr›ca kültürü birlefltirici bir sistem ya da paylafl›lan de¤erler bütünü olarak de¤il. Yüksek kültür.

ba¤lam›n da önem Kültür kavram›na bütünlefltirici bir araç götafl›d›¤›n› vurgulam›flt›r. polis. Kültür kavram›n›n ideolojik kullan›m›n›n saflaflt›r›c› boyutu ve ulus-devlet kapsam›nda bütünlefltirici rolünün yan› s›ra kültürün ço¤ulculu¤u önceledi¤ini belirSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ten bak›fl aç›lar› da mevcuttur. hapishane.2 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE m›n›n en net görüldü¤ü örneklerden biri Louis ‹NTERNET ‹NTERNET Louis Althusser: Marksist Althusser’in Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (D‹A) yap›salc› Frans›z kavramsallaflt›rmas›d›r. ordu. Buna göre devletin kaAMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ düflünür. içinde s›n›f mücadelesinin verildi¤i bir alanTELEV‹ZYON TE LEV ‹ Z Yalan›n ON d›r. kültürel unsurlar da önemli rol oynamaktad›r. e¤itim. Modernleflmenin bir ürünü olan ulus-devletlerde. yeniden kümet. toplumun ögelerini bir arada tuSIRA S‹ZDE tan bir unsur olarak ele alm›flt›r? AMAÇLARIMIZ DÜfiÜ NEL‹M KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ‹ T A kavramlar›. din. Modernizmin kültüre yükledi¤i bütünlefltirici. dünya siyasi tarihinde ulus-devtoplumsal ‹N T E R N E T yeniden üretim ‹NTERNET letlerin kurulma süreçleriyle bafllar. senekonomik olan üzerinden dika. hangi yaklafl›mlar. Modernlik kavram›. siyaset. egemen s›n›f›n iktidar›n›n timi devletin iflleyifline ba¤layan kültürel ayg›tTEL E V ‹ Z Y O N için ideolojik TELEV‹ZYON süregitmesi lard›r (Althusser 2006: 128). Devletin Bask› Ayg›tlar›. hüve yap›salc› bir bak›fl aç›s›yla okuyan. evrensel ahlak yerine. Kültür ise bu en etkin unsurlar›ndand›r. ‹kincisi DevleK ‹ T A P K üretimin ‹ T A P sadece tin ‹deolojik Ayg›tlar›. D‹KK AT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . Marksizm’in pitalizmin yeniden üretimini sa¤lamada iki tür temel eserlerini yeniden sistemi vard›r: ‹lki. keten gruplar› Yüksek kültür.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M 8D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüS O ifade R U etmektedir. S O R U S O R U bu ba¤lamda gelecek bütün ideolojilere karfl›d›r. her türlü ço¤ulculuk ve yerellikten yanad›r. Bu nedenle. kültürü. ulus-devlet s›n›rlar› ba¤lam›nda ulafl›lmas› gereken hedefleri olan bir ideolojiler bütünüdür. saflaflt›r›c› rol postmodernizm taraf›ndan elefltirilmifltir. Bu durumun tehlikeli yan›ysa devlet s›n›rlar› içinde bulunan farkl› kültürlerin. kültür kavram›n›n ideolojik kullan›Resim 1. edilmekte ve kültürel bütünleflmeyle ortak de¤erlerin yarat›l›p paylafl›larak korunmas› hedeflenmektedir. Oysa postmodern yaklafl›m. bir D‹K K Adizi T entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. ‹ktidar. çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüketen gruplar› ifade etmektedir. Marxsist bak›fl aç›s›na göre. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 2 Sosyolojik düflünce tarihinde. Marksist perspektife göre ideoloji. asimilasyon yoluyla özgünlüklerini kaybetmeleridir. ideolojiyi bir züyle bakmak. her türlü ço¤ulculuk DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M ve yerellikten yanad›r. K ‹ T A P D‹KKAT Postmodernizm. yaln›z ekonomik alana D‹KKAT D‹KKAT dayanmamakta. bas›n-yay›n. Ulus-devsüreci olarak let terimiyle birlikte bir ulusal kültürden söz kavramsallaflt›rm›flt›r. Bunlar ideolojik yeniden üreolmad›¤n›. Postmodernizm. ulusal bir kültür yaratmak için farkl›l›klar› eleme e¤ilimi belirgin hâle gelmifltir. P ‹deoloji veK kültür ideal olanla gerçek olan aras›ndaki iliflkiyi sorgulamas› bak›m›ndan S O R U S O R Ukarfl›l›kl› iliflki içerisindedir. evrensel ahlak yerine.

1. Buna karfl›n daha fazla kufla¤›n bildiTELEV‹ZYON ¤i ve bir flekilde gelenek oldu¤u konusunda mutabakata var›lan bir fley de gelenek olarak kabul edilmeyebilir. gelene¤e benzer biçimde süre¤enlik duygusu oluflturmakta ve geçSIRAyüklüdür. Örfler. Bu nedenle toplum taraf›ndan bir yandan benimsenirS O R U ken bir yandan da ihmal edilir. Küreselleflme çok boyulu bir olgudur. indirgemeci ve tek tiplefltirici bir boyuta sahiptir. geçmifli ve dura¤anl›¤› an›msatsa da esasen dinamik bir kavramd›r ve bugüne ve gelece¤e iliflkindir. kitle iletiflim araçlar›n›n egemenli¤indedir. sermaye ve mal piyasalar›n›n çok-uluslu flirketler arac›l›¤›yla uluslararas› bir nitelik kazanmas›n› ifade etmektedir. sosyal bilimlerde s›k kullan›lan ama üzerinde me yap›lmam›fl bir kavramd›r. KÜLTÜR VE GELENEK 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Resim 1. Fakat SIRA S‹ZDE gelenek ilk baflta.3 D‹KKAT Dövme (yapt›rmak) san›ld›¤›n›n aksine SIRA S‹ZDE bugüne dair bir pratik de¤ildir. S‹ZDE mifli flimdiki zamana tafl›maktad›r. âdet ve örf aras›ndaki s›n›rlar çok belirgin de¤ildir. Küreselleflme sürecinde. küreselleflme kavram›nda da kültürel ço¤ulculuk ilkesi benimsenmektedir. Oysa gelenek sadece S O R U geçmiflle de¤il bugün ve gelecekle de ilgilidir (Glassie. Küresel ve yerel kültürlerin ideolojik aç›dan karfl›laflmas›n› de¤erlendirin. küreselleflme ekonomik bir kavramd›r ve ifl gücünün. Bu durum. geçmifle ait pratik ve de¤erleri tan›mlamak için kullan›lan bir sözcüktür. Bu süreçte. Ünite .Kültür 9 Paralel bir flekilde. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Örfler. SIRA S‹ZDE D Üsistemli fi Ü N E L ‹ M bir inceleGelenek kavram›. Âdet. Bu kavram. uzun bir zaman boyunca tekrar edilen. Fakat âdetler daha az de¤er göreli olarak daha az önemli toplumsal pratiklerdir. Bu aç›dan da gelenekler kadar etkin bir benimseme ve aktar›m sürecini geçirmezler. kurumsallaflm›fl toplumsal al›flkanl›klar olarak tan›mlanabilir. Örf ise toplumsal D Ü fi Ü norm N E L ‹ M olarak tan›mlanabilir. ulus-devletler zay›flamakta ve ulusal kültürler yerini. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . Yüzy›llard›r süregelen AMAÇLARIMIZ dövme gelene¤ine bir çok bölgede rastlamak mümkündür. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel oluflD ‹ K K kurallar› AT turmaktad›r. sermayeyle birlikte kültür ve iletiflimdir. Esas olarak. AMAÇLARIMIZ Gelene¤i tan›mlarken yaflanan sorun. Bir davran›fl ya da düflünce belli say›daki kuflaklar› gerektirmeden de gelenek say›labilir. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel kurallar› oluflturmaktad›r. Fakat küreselleflme kavram› her ne kadar bütünlefltirici yap›y› ön plana ç›kar›r görünse de bu bütün olma hâli ve ço¤ulculuk ilkesine ra¤men. Günlük dilde genel olarak. Gelenek. dinamik olmad›¤› ve toplumun de¤iflen yap›s›n› anlatD‹KKAT makta kullan›lamad›¤› nedeniyle sosyal bilimciler taraf›ndan ihmal edilmifltir. kavram› belli bir zaman dizgesine yerlefltirirken fazla tutarl›l›k aramaktan kaynaklaK ‹ T A P n›r. 2002: 8-9). Küreselleflen. Çünkü küresel kitle kültürünün ço¤ulculu¤u esasen Bat›-merkezlidir ve küresel kitle kültüründe üretim. Dolay›s›yla da de¤iflmeyi ifade ederler. küresel ve yerel olan›n bir arada bulundu¤u bir yap›lanma almaktad›r. Zira toplumlar›n uzun bir geçmifle dayand›¤›n› sand›¤› ve ‹ N T E dönemlere RNET gelenek olarak gördü¤ü pek çok pratik asl›nda görece olarak yak›n aittir. fazla üretimi satacak yeni Pazar aray›fllar›na dayanmaktad›r. ideoloji kültürel bir kod olarak kabul edilirken ço¤ulcu bak›fl aç›s›yla tüm yerelliklere büyük önem atfedilmektedir. Âdetler.

Bilginin toplumsal üretim. bir anlamda infla edilen bir olgudur. 2009: 76-77) ça¤dafl felsefenin temel ön kabulleriyle benzerlik göstermektedir. K ‹‹lginç T A Pbir flekilde. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri” olarak tan›mlanmaktad›r. onlar›n varl›k kavram›n› alg›AMAÇLARIMIZ lay›fllar›yla yak›ndan ilgilidir: Sofistler’e göre. insan akl›n›n keflfetti¤i ya da hat›rlad›¤› bir olgu olarak gör‹NTERNET müfltür. nesnel bir gerçekli¤in parças› olarak alg›- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Onlara göre. kurumlar›n biçimsel boyutlar› vb. Sofistler’in bilgi ve varl›k aras›nda kurduklar› iliflki. baflta kendisininki olmak üzere. kavram geçmifle ait ve kal›nt› olarak düflünülmektedir. Gelenek kavram›n›n modernlikle olan bu karfl›t alg›lan›fl›ndan ötürü. Bu görüfl. çok basit olarak D‹K K A T bilen özneyle bilinen nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. Ancak nan’›n. daha sonraki ça¤lar› da derinden etkileyen düflünürü Platon’dan itibaren. Eski Yunan uygarl›¤›nda Sofistler’in SIRA S‹ZDE yapm›fl olduklar› bilinmektedir. bilginin. akl›n›n ürünü olan bilgiden yola ç›k›larak yap›labilir. (Uslu. Fakat ayn› zamanda gelenekler bir seçime tabi tutulmakta ve küreselleflme sürecinde hangilerinin korunmas› gerekti¤i bir sorun olmaktad›r. özsel. yine Eski Yunu vurgular. Bu iliflki sadece teknoloji. kullan›m ve anlamlar› üzerine yap›lan tart›flmaS O R U lar ise bilgi sosyolojisi disiplininin alan›n› oluflturmaktad›r. bireyi aflan. öznellikten geçerek oluflan bir olgu oldu¤uTELE V ‹ Z Y O Nbilginin öznelli¤i üzerine kurulu bu yaklafl›m. insan›n varl›¤› aç›klay›fl›. insan›n akl› ve gündelik pratikleri sayesinde oluflan. maddî olgular olarak ortaya ç›kmaz ayn› zamanda maddî-olmayan unsurlarda da somutlafl›r. Bunlar›n içinde bilgi kavram› özel bir yer kaplar. Bilgi. Böyle bir bak›fl aç›s›.10 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ayr›ca gelenek kavram›. küreselleflmenin gelenek ve kültürle olan iliflkisini kavramaktad›r. Küreselleflmenin tan›mlanmas›ndaki temel güçlüklerden biri ekonomik ve kültürel küreselleflme aras›ndaki ba¤lant›lar›n kurulmas›ndad›r. do¤al olarak bilginin görelili¤ini. bilgi aran›p bulunacak bir hakikat olmaktan ziyade. Bilginin ne oldu¤una dair tart›flmalar. Her ne kadar bu bilen özneyle bilinen iliflki ça¤lar boyunca ayn› kalsa da unsurlar› farkl› dönemlerde farkl› flekillerde aç›klanm›flt›r. felsefenin temel konular›ndan DÜfiÜNEL‹M biridir. Bu ba¤lamda gelenek “belirli bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla bir kuflaktan di¤erine aktar›lan inanç. Oysa gelenek ve modern karfl›t olarak düflünülen iki toplum tipidir. Bu karfl›tl›k esas olarak geleneksel toplumlar ve modern toplumlar aras›ndaki karfl›tl›kt›r fakat hangilerinin geleneksel hangilerinin modern oldu¤u net ve kolay olarak cevaplanabilecek bir soru de¤ildir. Sofistler’in bu bilgi anlay›fl›. de¤er. antropolojide kimi kez kültürle eflanlaml› kullan›lmaktad›r. yerini. özünde insan›n do¤ayla kurdu¤u uyum ve dönüfltürme iliflkisinin sonucunda oluflur. mutlak ve evrensel bilgi kavram›na terk edecektir. âdet. Bilgi. edinim. Bilgi üzerine en eski felsefi tart›flmalar›. Küreselleflmenin ço¤ulcu söylemi içerisinde kültür ve gelene¤in asl›nda bir zenginlik oldu¤u ve korunmas› gerekti¤i dile getirilmektedir. Oysa geleneksel olarak adland›r›lan pratikler modern olanla iç içedir. davran›fl. Bilginin niteli¤i üzerine düflünme alan›na epistemoloji ad› verilmektedir. Platon. bilgiyi zaten do¤ada var olan. Gelenek kavram›n›n tan›mlanmas›ndaki önemli güçlüklerden biri kavram›n genellikle modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas›ndan kaynaklanmaktad›r. çok basit olarak SIRA S‹ZDE nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ Kültür kavram›. Bir di¤er güçlükse.

bilgiye ulaflmak için sadece ak›l yeterli de¤ildir. ‹talyan düflünürü Giambattista Vico (1668-1744). insan sadece kendi pratiklerinden do¤an bilgiyi edinebilir. Di¤er bir deyiflle kültürler aras›ndan üstünlük cetveli oluflturulamaz.) bir s›ralamas› yap›labilir. Özellikle Alman Tarihçi Okulu insan›n. ama tarihselli¤i. görece erken bir dönemde. Uganda’daki yerel bir cemaatin kültürünün karfl›s›na. k›saca varl›¤›n›n bütünselli¤i içinde bilgiyi kurar. kültürel koflullarda oluflmufl bilgi türlerinin. ak›l sahibi varl›k olan insanla do¤ay› bir karfl›tl›k içinde düflünerek özne-nesne iliflkisi ba¤lam›nda kavramsallaflt›rm›flt›r (Özlem. bu egemen bilgi-varl›k iliflkisi yaklafl›m›na. Ünite . Günümüz modern dünyas›n›n düflünsel temellerini oluflturan Ayd›nlanma Felsefesi de bu tür bir bilgi anlay›fl›na sahiptir. Ona göre. co¤rafi. modern felsefenin. kurumlar. Birbirinden farkl› tarihsel. Farkl› biçimlerde yeniden tan›mlansa da bu mutlak bilgi anlay›fl› ça¤lar boyunca egemenli¤ini sürdürmüfltür. ondan daha üstün oldu¤unu varsayd›¤›m›z New York’taki kent yaflam›n› yerlefltirmek) yerine. do¤an›n bilgimizin nesnesi olamayaca¤›na dair önermesiyle karfl› ç›km›flt›r. Alman Tarihçi Okulu: ‹nsan ve topluma dair olgular›n aç›klanmas›n›n soyut kavramlarla yap›lamayaca¤›n›. ayn› zamanda farkl› toplumsal örgütlenmelerin gerektirici koflullar›d›r. tarihsel ve kültürel bütünlü¤ünden s›y›rarak soyutlam›flt›r. ‹nsan akl›n›n yard›m›yla. Bu nedenle. nesnel ve evrensel oldu¤u varsay›lan bilgi türünün en de¤erli bilme biçimi oldu¤u günümüzde yayg›nl›kla kabul edilmektedir. tarihten soyutlanm›fl bilen özne kavram›na fliddetle karfl› ç›kar. . Sosyoloji biliminin do¤uflu ve geliflmesiyle birlikte bilginin toplumsall›¤›na a¤›rl›k veren çeflitli yaklafl›mlar ortaya ç›km›flt›r. 2008: 81). tarihsel ve kültürel ba¤lamda de¤erlendirerek bütünlük içinde anlafl›laca¤›n› savunan. Bilgileri kültür köklerine göre ayr›mlaflt›rmak (örne¤in. Oysa ça¤dafl felsefe ve sosyal bilimlerdeki elefltirel yaklafl›mlar. bu ba¤lamda bireyin anlam dünyas›n›n tekilli¤inden toplumsal yaflam› mümkün k›lan kolektif anlam birimlerinin kurulmas›na uzanan bir ço¤ulluk içinde kültürün kurucu unsuru hâline gelir. biçimler. bilginin insan›n dünyay› anlamland›rmas›nda oynad›¤› ifllevsel role göre d›fl gerçeklikten (görünen olgular›n dünyas›. bir bilgi hiyerarflisi kurulmayaca¤› fikri. Bunun nedeni basittir: ‹nsan do¤an›n varolufl koflul ve nedenlerini gerçek anlamda bilemez. bilginin üretiminde do¤a bilimleri kadar tin bilimlerinin (Geisteswissenschaften) de ayn› önemde pay› vard›r. toplumsal gerçekli¤in farkl› bilgi türleriyle örülen çok katmanl› bir yap› arz etti¤ini ifade edebiliriz. tarihinden ve kültüründen ayr› de¤erlendirilemeyece¤ini. inanç.Kültür 11 lanmas› anlam›na geliyordu. evrensel ve mutlak olmad›¤›n› göstermektedirler. bir de¤erlilik s›ralamas›na tabi tutulamayaca¤›. Modernli¤in kurucu düflünürü olarak tan›mlayabilece¤imiz René Descartes (1596-1650) bilgiyi. gündelik yaflam›n yap›p etme bilgileri) en derindeki gerçeklik katmanlar›na uzanan (dünyaya anlam veren temel bilgi kategorileri. sezgi. Ancak özne-nesne karfl›tl›¤›na iliflkin yaklafl›m› daha köktenci bir flekilde elefltiren düflünür Alman filozofu Wilhelm Dilthey (1833-1911) olmufltur.1. Bilgiyi s›n›fland›rmak ancak onun karfl›l›k geldi¤i gerçeklik düzeyleriyle iliflkisi kurularak yap›labilir. Bununla birlikte. Bu ba¤lamda. imgelem vb. farkl› bilgi türleri oldu¤unu. Bu nedenle. Her ne kadar köklü elefltirileri yap›lm›fl da olsa do¤a bilimlerinin üretti¤i. Modernli¤in temel bir di¤er düflünürü olan Immanuel Kant (1724-1804) ise insan› bilen özne olarak kabul etmifl ancak onu mutlak bir bilme durumu içinde. art›k yayg›nl›kla kabul gören bir yaklafl›md›r. bunlar›n farkl› türde deneyimlerin sonucu ortaya ç›kt›klar›n› kabul etmek daha do¤ru olacakt›r. gündelik yaflam içindeki üretimi. Bilgi. Bunun yerine. nesnel. Dilthey. Farkl› bilgi biçimleri sadece insan›n do¤ayla kurdu¤u iliflkinin sonuçlar› de¤il. bilginin sadece do¤a bilimleri ve onlara özgü yöntemlerle üretilemeyece¤ini savunur.yy içinde geliflen felsefe ve tarih yaklafl›m›. bilginin tek. Almanya’da 19.

Dilin bir kodlar ve AMAÇLARIMIZ göstergeler sistemi oldu¤unu. kültür kuramc›s› Roland Barthes (19151980). kavram ve yap›D‹KKAT lar olarak tan›mlanabilirler. sosyolojiden önce dilbilimde ortaya ç›km›flt›r. ‹nsan›nSIRA her S‹ZDE eylemi. onun uyand›rd›¤› duygular› yeniden ça¤r›flt›rabilecektir. Saussure. onda bütün filmin içeri¤ini. 1995: 158) Göstergeyle karfl›laflt›¤›m›zda. ‹ster karfl›m›zdaki kifliye basit bir göz k›rpma hareketi yapal›m ister dumanla ya da elektrik sinyalleriyle kodlar gönderelim ister televizyon gibi kitlesel özelli¤i olan bir araçla milyonlarca insan hitap edelim. okuyucuya göre de¤iflen anlamlar tafl›d›¤›n›. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. Zira insan›n do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i nesneler ve simgeler. K ‹gösteren T A P ve gösterilen olarak iki boyutu oldu¤undan bahsetmifltir. karanl›k bir fonda. gösterge bizim öznelli¤imizde özel ve ilk bak›flta fark edemedi¤imiz bir anlam kazanmaya bafllar: Üzerinden kan ‹NTERNET damlayan t›rpan. Simgesel anlat›m soyutlaflt›kça. sadece t›rpan nesnesini tekrar görmesi. Ancak bu çeflitlili¤e ra¤men. onun güçlü gösterge etkisinde gizlidir. ‹letiflimin çeflitli biçimleri ve araçlar› vard›r. Örne¤in. filmin tamam›n› seyrettikten sonra bir seyircinin. 20. Hatta bu teknik birçok yönetmen taraf›ndan uygulanan bir anlat›m biçimidir: Filmin son sahnesinde. Hatta her fley göstergedir diyebiliriz. bir metin gibi okunabilir göstergelerden olufltu¤unu varsayan göstergebilim. Göstergebilim. Toplumsal gerçekli¤in. gönderme yapma gücü artacakt›r. özde ayn› gösterge al›fl-verifli arac›l›¤›yla anlam aktarmaya çal›fl›r›z. ça¤dafl göstergebilimin temel kavramlar›n› ortaya atm›flt›r. birçok kültürde ortak olarak ölümün simgesel anlat›m› olan Azrail’in vazgeçilmez gerecidir. Barthes’a göre göstergenin anlamland›r›lmas› iki düzeyde gerçekleSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . anlam tafl›y›c›s› göstergeler ve bunlar›n nas›l düzenlenece¤ine dair kurallar anlam›na gelen kodlar› çözümleS O R U meyi ve sistemlefltirmeyi hedefler. Ayr›ca t›rpan nesnesi. Ancak o göstergenin E L E V ‹ Z Y Odüflünürüz N gerçek anlamland›rmas› onun içinde bulundu¤u gerçeklik ba¤lam›yla yak›ndan iliflkilidir. sürekli olarak iletiflime konu olmas›d›r. Ba¤lamsal ögeleri dikkate ald›¤›m›zda. nesne.yy’da Frans›z edebiyat elefltirmeni. önce onun yüzeyde ya da ilk anda alg›lad›¤›m›z T anlam›n› (bir tar›m aleti olarak t›rpan). Kavrama sosyal bilimlerde farkl› yaklafl›mlar gelifltirilmifl olsa da. göstergenin (Saussure. baflka herhangi bir tamamlay›c› ba¤lamsal ögeye gereksinim duyulmadan sadece t›rpan›n gösterilmesinin yaratt›¤› etki. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. bununla birlikte belli toplumsal kabuller üzerinde infla edildi¤ini ilk kez ‹sviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure (1857-1913) öne sürmüfltür. göstergenin anlam› da ço¤ullaflacak. kültür üretmeye yönelik oldu¤u için toplumsal gerçekli¤in tamam› çeflitli tipte göstergelerle doludur. ürkütücü bir flatonun önünde kime ait oldu¤u belli olmayan bir el taraf›ndan tutuluyorsa bunun bir korku filminin göstergesi oldu¤unu anlar›z. her tür iletiflim göstergelerin dolafl›m›n› mümkün k›lar. nesne. en çok DÜfiÜNEL‹M göstergebilim yorumu içinde ele al›n›r. Bu sürekli simge al›fl-verifline iletiflim ad›n› veriyoruz.12 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR Kültür kavram›n›n varolufl koflullar›ndan birisi. Saussure’ün izinden giderek. kavram ve yap›lar olarak tan›mlanabilirler. ancak insanlar aras›nda sürekli bir gösterge ve kod al›fl-verifli oldu¤u sürece var olabilirler. örne¤in bir film afiflinde t›rpan nesnesinin resmini gördü¤ümüzde. gösterge.

Dîvan flairi Nedîm’in ünlü “içinde” redifli gazelinde. üretim iliflkilerine sahip toplumlara atfedilen mitoloji kavram›n›. yan anlamlar›n inflas›nda toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl baz› kodlar›n önemli oldu¤unu belirtir. Baz› metinler özellikle böyle bir anlam tafl›mas› için insanlar aras› iletiflime konu olurlar. o güne kadar antropolojide eski ya da “ilkel” olarak adland›r›lan basit bildiriflim dizgesidir. özel bir ba¤lamda iki kifli aras›nda naT›rpan. göstergeler mitlere gönderme yaparak toplumsal gerçekli¤in Mit: ‹nsan ya da do¤a aç›klamak kurulmas› ve anlam üretmesini sa¤larlar. Barthes’a göre türemifl mitoslar. Ça¤dafl Söylenler (Mythologies) bafll›kl› kitab›nda Barthes. dolayl› anlat›m. gizleyerek de¤il biçimi de¤ifltirerek etki- . Bu kodlar. s›na örtük bir flekilde ulaflan yan karanl›k bir fonda. mitos kavram›n›n modern toplumda ald›¤› biçimleri tart›flmakta ve 1950’lerin dünyas›n›n güncel örnekleriyle bu sav›n› desteklemektedir. gündelik yaflam nesneleri gibi unsurlar ça¤dafl mitoslar›n (söylenler) üretildi¤i alanlard›r. bu tan›m›ndan kurtarm›fl ça¤dafl toplumlar›n da asl›nda benzer aç›klama flemalar› kulland›klar›n› göstermifltir. göstergelerle dolu kod sistemleridir. sonsuz say›da okumaya aç›kt›r. bir mutlak anlam yoktur). o toplumun belle¤inde ve gündelik yaflam prati¤inde yönlendiri. iflaretler. bask›n s›n›f›n ideolojik amaçlar›na hizmet eden ci bir sistematik olarak genel bir mitoloji ya da mitologya olufltururlar. gönderme. birçok beyiti anabiliriz: “Bir söz dedi cânan ki kerâmet kültürde ortak olarak ölümün var içinde/ Dün gîceye dair iflâret var içinde. okurda yapt›¤› ça¤r›fl›md›r. Böylece metin bir kendisini bir de simgesel düzeyde anlatmak istediklerini içerir. Barthes’a göre popüler kültür. kime ait oldu¤u belli anlamdan oluflur. varl›¤›.mit. Mitoslar. Ünite . e¤retileme vb.4 çözümleyen her özne bir okur olaÜzerinden kan rak kabul edilebilir) anlam dünyadamlayan t›rpan. Bu ikinci düzey.] Barthes.” simgesel anlat›m› [Sevgili. medya söylemi. varl›klar›n ola¤anüstü bu ba¤lamda dünyaya anlam vermeye yarayan. bireyin onunla kurdu¤u iliflkinin eylemlerini efsane biçiminde anlatan ve kuflaktan kufla¤a niteli¤ini belirleyen. reklâmlar.5 sözcü¤ün. bir de ba¤lam›na göre de¤iflerek okurun (göstergeyi Resim 1. bu tür metinlerin temelini oluflturur.Kültür 13 flir: Her metin (nesne. söylem de birer metin olarak kabul edilebilir) yüzeyde herkesçe üzerinde uzlafl›labilir bir düz anlam. ipuçlar› vard›. ayn› s›l özel bir yan anlam kazanabilece¤ini gösteren zamanda. evreni. bir kültürde gerçekli¤in anlamland›r›lmas›nda bir çeflit aç›klama paketi olan mit ya da mitoslar arac›l›¤›yla ifllerlik kazan›rlar. Di¤er bir deyiflle. Mitos. içinde keramet bulunan bir söz dedi olan Azrail’in (söyledi) (ve) o sözde dün geceye (sevgili ile bevazgeçilmez gerecidir! nim aramda geçen gece) dair izler. önemli olan onun kendisinde bunun bir korku filminin göstergesi mevcut olan anlam de¤il (böyle oldu¤unu anlar›z. kinaye. imge. olgular›n ve olaylar›n› amac›yla do¤aüstü nesnelerin düzenini aç›klamak için gelifltirdi¤i aç›klama flemalar› vard›r. karmafl›k ve iyi biçimlenmifl Barthes. insanlar aras› simge al›fl-veriflinde ne denli özel göstergeler kullan›labilece¤ini ya da gündelik dilde herkes için s›radan olan bir Resim 1. Ayn› kültürel mant›ktan geçen anlat›.1. Her türlü ima. Her kültürün. kavram. Her türlü metin olmayan bir el bir yananlam içerebilir çünkü taraf›ndan tutuluyorsa.

Bununla birlikte. toplumsal bir felaket. vb. görüldü¤ü gibi her zaman ço¤ul anlama sahiptir. bir insan›n çeflitli zaman ve durumlardaki ruh hâllerine göre. dinleyici. Bununla birlikte. K ‹ T A P TELEV‹ZYON SANAT VE TEL E V ‹ Z TOPLUM YON Sanat eseri. bir gün. Bütün bu anlam ço¤ullu¤unun d›fl›nda. belli toplumsal koflullarda. sanat eseri al›lmamas› da de¤iflkenlik gösterebilir. 1974 K›br›s Bar›fl Harekât› s›ras›nda “Memleketim” flark›s›n›n genifl bir be¤eniyle toplumsal bir gösterge olarak benimsenmesi). ister istemez. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Her sanat eseri. kendi ça¤›n›n ve içinde üretildi¤i toplumun özellikleri hakk›nda bize fikir ve‹NTERNET rir. belli bir tarihsel dönemde. Bu nedenle. Ça¤dafl müzik bestecisi John Cage’in (1912-1992) icrac›ya büyük özgürlük tan›yan müzikleri bu yaklafl›ma örnek olarak verilebilir. Tersine. önemli ölçüde AMAÇLARIMIZ mitoslar ve bunlar›n anlamland›r›lmada kullan›lmalar› üzerinden gerçekleflir. bizde duygusal bir y›k›ma yol açan bir olayla (sevgilimizin bizi terk etmesi. sanat eserine atfedilen kolektif anlamlar da vard›r (örne¤in.) özdefl hâle gelebilir. kültür birikimi ve tarihselli¤i ba¤lam›nda özel anlamlar bulabilir. asl›nda iliflkilendirdi¤imiz estetik ifadenin bizim zihnimizde ve o an edindi¤i özel anlam ya da anlamlar üzerinden sanat eserini anlamaya çal›fl›r›z. bir yak›n›m›z›n ölümü. Kimi eserler. bizim de dinlemekten hoflland›¤›m›z bir popüler müzik flark›s›. 2011) kitab›na bakabilirsiniz. sanat eserini tasarlayan ve üreten kifli ya da kiflilerin (sanatç›) sanat eserine katmak istedikleri bir anlam ba¤lam› da vard›r. Ancak bu sadece ikincil bir sorudur. Bu nedenle gösteren-gösterilen iliflkisi en etkili flekilde mitoslardan yararlanarak kurulur. sanat eseri. Ça¤dafl sanat. her sanat eseri ya da etkinli¤i kendi toplumsal ba¤lam›nda bile tek bir anlam tafl›maz. ayn› flekilde olumlu ve mutluluk verici olaylar da o güne kadar bizim gözümüzde s›radan olan flark›n›n çok özel bir anlam kazanmas›na neden olacakt›r. Kuflkusuz. birçok benzerinden bizim için farks›zken. sanat eseri karfl›s›nda sanatç›n›n ona yükledi¤i anlam› çözmeye çal›fl›r›z. Böylece sanat eserinin estetik ve anlamsal aç›l›mlar›n›n yüzeysel olarak göründü¤ünden ya da san›ld›¤›ndan çok daha fazla olabilece¤ini iddia edebiliriz. dinledi¤imiz. Daha ayr›nt›l› K ‹bilgi T A için P Roland Barthes’›n Ça¤dafl Söylenler (Çev. Birçok kez. al›mlayan› etkin bir flekilde estetik ba¤lama dâhil.S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 14 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ li olur (Barthes. 1970: 207).: Tahsin Yücel. her birey kendi deneyim. vb. Ayr›ca. bir anlamda bunlar›n simgesel özeti say›labilecek bir estetik ba¤lam infla eder. her sanat eseri o toplumda yaflayan her birey için ayr› bir anlam tafl›yabilecek kadar ço¤ul anlama gelebilir. okuyucu. Biz bir seyirci. Kolektif olarak üzerinde uzlafl›lan sanat eserlerinde bile. okudu¤umuz. Kültürün simge üretme ifllevi. vb. bir sanat eseri karfl›s›nda s›kl›kla “sanatç› burada ne demek istemifl?” sorusunu kendimize ya da o eseri birlikte seyretti¤imiz. olarak sanatç›n›n niyetini anlamaya çal›flmakla birlikte. hatta kimi zaman müdahil olmaya davet ederler. ‹NTERNET . Sonuçta. baflka insanlarla paylafl›r›z. önemli ölçüde bu anlam ço¤ullu¤u ve de¤iflkenli¤i üzerine kurulan bir estetik ba¤lam› oluflturmaya çal›fl›r. önemli olan sanat› al›mlayan öznenin o eserde ve belli bir anda ona atfetti¤i anlamlard›r. S›kl›kla kamusal ortamlarda duydu¤umuz.

bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. ayn› zamanda di¤er insanlar üzerinde bir iktidar kurmak anlam›na gelecektir.Kültür 15 Resim 1. Sanat. kültür üzerinden sürekli yeniden yap›lanan bir olgu olarak kavramsallaflt›r›labilir. Buna göre. bu kültür üzerinden hükmetme stratejilerinin kuruluflunda her zaman merkezî bir rol oynar (Bourdieu. Böylece SIRA S‹ZDE toplum. Sanat eserinin al›mlanmas›nda en önemli kavramlardan bir tanesi Frans›z toplumbilimci Pierre Bourdieu’nün (1930-2002) ortaya att›¤› kültür sermayesidir. sürekli yeniden yap›lanan alanlardan oluflur. kimi zaman ekonomik sermayeden bile belirleyici hâle gelebilir. kültüre sermayesi olarak adland›r›lan bu edinim ve beceriler toplam›. ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir. Böylece AMAÇLARIMIZ bu ekonomik dönüflümün kültürel. Küreselleflme kavram›n›n vurgulad›¤› küresel düzen. her ne kadar tarihsel K yy’dan ‹ T A Pitibaren süolarak eskilere dayan›yor gibi görünse de küreselleflme ile 16. ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir. Zira toplum. öncelikle ekonomik temelli bir olgu olarak ele al›nmal›d›r. daima kültür üzerinden gerçekleflecektir.1. bugün içinde yaflad›¤›m›z dünyay› tan›mlama çabas›nda bafll›ca toplumsal olgulardan birisi ol‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bireyin alanlar içinde biçimlenen hükmetme stratejileri. Di¤er bir deyiflle kültür birikim. küreselli¤in. 1979:198-99) Sanat eserine atfedebildi¤imiz DÜfiÜNEL‹M anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i. toplumsal ve siyasal etkileri daha iyi çözümlenebilir.6 Sanat eserine atfedebildi¤imiz anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i. regelen denizafl›r› bir ticaret sistemi olan dünya ekonomisi aras›nda fark vard›r. Ünite . Küresel ekonomiyi. bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. iletiflim ve ulaflt›rma teknoTEL E V ‹ Z Y O N olmas›d›r lojilerinin geliflmesiyle parça bafl›na üretimin dünya ölçe¤inde yap›l›yor (Castells. O nedenle sanat›n üretimi kadar al›mlanmas› ve toplumsal olarak kulS O R U lan›lmas› da iktidar olgusuyla yak›ndan iliflkilidir. 1996: 92). dünya ekonomisinden ay›ran fley. Ayn› zamanda bizim için yeni olan. bilgi ve edinimlerimizi sergilemek. toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere göre yap›lanmaz. Hatta Bourdieu’ye göre. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Küreselleflme. Toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere D ‹ Kgöre K A T yap›lanmaz.

fordist üretim biçiminin 1973 petrol krizi ile yerini daha ak›flkan neo-liberal ekonomik politikalara b›rakmas› ile gerçekleflmifltir. teknoloji yard›m›yla genifl kitlelere ulaflmas› amaçlanan ürünlerdir çünkü bir ürünün genifl kitlelere ulaflmas› demek. ortak bir kültür yaratan bütünleflik bir sistemdir. Kültürü ekonomiyle ve dünyadaki ekonomik dönüflümle ilgili en iyi aç›klayan kavramlardan birisi olan kültür endüstrisi kavram›. giyinme. dünyan›n hemen hemen her yerinde var olan bu restoran›n. bireye ayn› mesaj› iletirler. genifl anlam›yla kültür ürünlerinin endüstrileflmesi. yeme içme be¤enileri d›fl›nda da tüm kültürel pratikleri de standartlaflt›rmas› anlam›na gelir. Adorno taraf›ndan Marksist altyap›-üstyap› iliflkilerine referansla kavramsallaflt›r›lm›fl bir olgudur. yani ekonomik kârl›l›k esas›yla yarat›lmas›. 2001: 198-218) dedi¤i bu olgu. tüketim yaz›n›nda da kavramsallaflt›r›lm›fl olan McDonald’s zincir restoranlar›d›r. yy’›n ilk yar›s›nda Frankfurt Okulu düflünürlerinden Max Horkheimer ve Theodor W. yani asl›nda bugün mevcut bütün kültürel ürünlerin popüler kültür ürünleri kapsam›na girdi¤ine dair kavramsallaflt›rmalar›n hakl›l›k pay› olmakla bir- . Dolay›s›yla popüler kültür. sanayi kapitalizminden sanayi sonras› kapitalizme geçifl döneminde. Teknolojinin geliflmesi ve yay›lmas›yla popüler kültürün var olan bütün alanlar› iflgal etti¤i. t-shirt. k›sacas› ortak bir be¤eninin oluflmas›na zemin haz›rlar. her biri ayn› sistemin ürünleridirler. George Ritzer’in Mcdonaldslaflt›rma (Ritzer. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda kültür endüstrisi. Popüler kültür ürünleri. e¤lenme. bizzat kültür endüstrisi taraf›ndan ifllenen bir kültürel ürünler bütünü olarak görülebilir. Bugünkü anlam›yla kürselleflme olgusunun ortaya ç›k›fl›. ister müzik. söz konusu genifl kitle taraf›ndan sat›n al›nmas› demektir. Kavram. Bu olgüya en iyi örnek. Kültür endüstrisinin ürünleri. sanayileflme ile birlikte kültür ve sanat ürünlerinin metalaflmas› olgusunun alt›n› çizer. o toplumda yaflayan bireylerin oluflturdu¤u ortak bir yapma/bilme düzleminin ifadesi olmaktan çok.16 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar mas›d›r. Resim 1. Bu da belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. Bu durumun di¤er örneklerini jeans. resim ister tiyatro veya edebiyat olsun.7 Küreselleflme ayn› zamanda belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. 20. Küreselleflme ayn› zamanda standartlaflm›fl kültür ürünlerinin dünya ölçe¤inde yayg›nlaflmas›na ve bu sayede ortak bir yeme-içme. kola gibi kültürel ürünlerin dünyan›n her yerine hatta kasaba ve köylere kadar yay›lmas› oluflturur.

kendi talepleri ve arzular› do¤rultusunda yeni insanlarla tan›flmas›na.SIRA S‹ZDE 1. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹K N T‹ E T R NAE TP TELEV‹ZYON ‹NTERNET 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . toplumlar›n küresel düzenleT bütünleflip E L E V ‹ Z Y O N dünyaya AMAÇLARIMIZ aç›lmas›na. zaman ve mekân›n anlam›. Eskiden bir yerden bir yere gitmek günler ve belAMAÇLARIMIZ ki de aylar sürerken bugün dünyan›n herhangi bir noktas› bizim için yaln›zca saD ‹ K K A T ve yak›nl›atlerle ifade edilebilecek uzakl›ktad›r/yak›nl›ktad›r.com/id/25312755/ adresindeki haberi okuyabilirsiniz. Küreselleflmenin kültür karfl›laflmalar› ve yeni bileflimler yaratmas›na olarak ‹ N T Ebir R N Eörnek T http://www. kelerden insanlarla iletiflim hâlinde olmam›z mümkün hâle gelmifltir.ntvmsnbc. kültürün küreselleflmesinde nas›l bir rol oynad›¤›n› tart›fl›n. dünyay› TELEV‹ZYON kendisi gibi anlamland›ran di¤erleri ile karfl›lamas›na ve bunun sonucunda. ‹letiflim teknolojilerinin geliflmesi ve kitlelerin eriflimine aç›k hâle gelmesi ile K A EP ‹ N ‹T ETR N T bugün insanlar›n birbirleriyle olan etkileflimleri giderek artmaktad›r. birbirleriyle olan iliflkisi dönüflmüfltür. Özellikle ‹nternet kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› bireyin. hatta yaflanmakta olan her olay› takip etmemiz. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendiren toplumsal düzen. Bu durum bireysel etkileflimleri art›rd›¤› gibi. farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine ve yeni kültürel bileflimlerin ortaya ç›kmas›na olanak tan›maktad›r. Teknolojinin. farkl› etkinlikler içine dâhil olabilmesine. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendirenD toplumsal ‹ K K A T düzen. ayn› zamanda yine küreselli¤in farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir. kendisine yeni toplumsallaflma alanlar› kurmas›na olanak sa¤lamaktad›r.Kültür SIRA S‹ZDE 17 likte teknolojinin mikro-ölçekli birtak›m bireysel ve etkileflimsel mekanizmalar›n DÜfiÜNEL‹M oluflmas›na olanak verdi¤i de bir gerçektir. Bireyi. Bireyi. toplumsal hareketlerin örgütlenebilmesine. Ulafl›m ve iletiflim teknolojilerinin geliflmesiyle birlikte. dünya üzerinde farkl› yerlere seyahat edebilme. Ünite . ayn› zamanda yine küreselli¤in S O R U farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir. SIRA S‹ZDE farkl› üldünya üzerinde yaflanan. Bu sayede uzakl›k K ‹ T A P Böylelikle ¤›n. farkl› yerler hakk›nda enformasyon edinebilme kapasiS O R U temiz önemli derecede artm›flt›r.

Bu ünitede. örf. yaflarken dünyaya bir anlam katabilecek eserler b›rakmay› arzu eder. do¤ay› dönüfltürme etkinlikleri daima bu sürece dair bilgilerin de üretilmesini gerektirir. Kültür olgusu genellikle sanatla özdefllefltirilir. Bu dönüfltürme etkinliklerinin tamam›. kendi varl›¤›n›n fark›nda olan bir canl›d›r. Bu nedenle. toplumsal yaflam›n her parças›. Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olmak. A M A Ç 3 Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klamak. felsefe. bunlar›n ötesinde. çevresindeki nesnelerin do¤as›n› da anlamaya çal›fl›r. kendi varl›¤› üzerine düflünme etkinliklerinin sonucunda. En basit iletiflimizden bilim ve sanat yapmaya giden yelpazede. kültür kavram›n›n sadece gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z flekilde ‘kültürlü olmak’ ya da ‘kültürel etkinlikler’ anlam›nda de¤il. gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z ancak anlam› üzerine pek düflünmedi¤imiz bir kavramd›r. de¤er. felsefenin temel ilgi alanlar›ndan biridir. baz›lar›nda insan›n kendi deneyim. Bilgi konusu. Kültür. kültür kavram› birçok anlama gelecek bir flekilde kullan›l›r olmufltur. insan çeflitli biçimlerde do¤ay› dönüfltürür. Sanat bunun en incelmifl ve simgesel anlamda soyut anlat›m›na verilen add›r. Bu nedenle onlarla sürekli olarak bir bilme iliflkisi kurar. normlar. insan›n her edimi asl›nda kültür üretimidir. Kendini düflünebilen bir canl› olan insan. toplumsal yaflam›n düzenlenifline ait bütün unsurlar asl›nda kültürün farkl› görnümlerini oluflturur. onu. kurallar. Böylece ölüme karfl› koyman›n bir yolu olarak. Kültür sadece sanat eserleri. Oysa sanat. ölümsüzlü¤ü aray›fl arzusunun güdümüyle do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i bütün nesne. düflünsel üretim. insan ve nesneler aras›nda bir iliflkiden do¤ar. birikim ve tarihselli¤i ba¤lam›nda. AM A Ç 4 AM A Ç 2 . iradi bütün etkinlikleri bir anlamda kültür üretme anlam›na gelir. kural ve örgütlenme biçimlerinin tamam›n› içeren genel bir kavramd›r. bilgi gibi alanlarda ortaya ç›kmaz.18 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlamak. âdet. Kültür. kendi varl›¤›n›n sonlulu¤u fikrine de götürür. Bu nedenle. Gelenek. Baz› yaklafl›mlarda bilgi do¤ada mutlak ve evrensel bir flekilde bulunan ve insan›n keflfetti¤i bir fley olarak düflünülürken. öznelli¤inden üretti¤i bir olgu olarak kavramsallaflt›r›lm›flt›r. ‹nsan›n. kullan›m. filozoflar bilgi ve bilen insan aras›ndaki iliflki üzerine düflünmüfllerdir. kültür ad›n› verdi¤imiz birikimi oluflturur. Ayr›ca sanat ve düflün etkinlikleri de kuflkusuz kültürün en temel bileflenleridir. Antik Ça¤’dan beri. insan›n kendi varl›¤›n› kodlama çabas›n›n ürünü olan her fleyin toplam› olarak görebilece¤iz. ‹nsan. kültürün sadece bir boyutudur. Kültür. öncelikle insan›n. Bu fark›ndal›k. di¤er türlerinden farkl› olarak. Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinmek. Gündelik yaflam›n her ögesi. Bunu yapman›n yoluysa do¤adan nas›l farkl›laflt›¤›n› gösterebilecek eserler yaratmakt›r. Bu etkinliklerin gündelik yaflamda çeflitli flekillerde göründü¤ünü biliyoruz. olgu.

Bilginin evrenselli¤ini vurgular. Gösterge. Mit yabanc› kültüre. Sendika 7. Bir toplumun yap›s› ve iflleyifli araflt›r›l›rken kültür kavram›na büyük önem atfedilir. Kültür kavram›n›n sosyolojik boyutuna iliflkin afla¤›da yer alan ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. c. göstergeler bunlar›n simgesel ifadelerini dile getirirler. ‹nsan akl›n›n üstünlü¤ü fikri b. gösterge kendi kültürümüze aittir. 5. Mitle gösterge aras›ndaki iliflki afla¤›dakilerden hangisinde dile getirilmifltir? a. gündelik hayatta sahnelen bir dramaya benzer. var olman›n bilincine varmakt›r d. d. e. Mit eski toplumlara. varl›¤›n kültürüel anlamda aç›klamas› olan mit üzerinden anlamland›r›l›r. Hapishane d. Bilimsel bilgi yanl›fllanamaz 3. d. Kültür. Gösterge. Althusser’in “Devletin ‹deolojik Ayg›tlar›” olarak tan›mlad›¤› kültürel ayg›t ve örgütlenmelerden biri de¤ildir? a. Kültür. gösterge modern toplumlara aittir. c. 8. kültürü. Din c. e. b. Bilginin öznel ve göreli bir olgu oldu¤unu iddiaeder. Bilimsel düflüncenin yeniden düzenlenmesi gerekti¤i e. ‹letiflim ve ulafl›m teknolojileri küreselleflmenin h›z›n› artt›r›r c. Kültür özerk bir aland›r. E¤itim b. küreselleflmenin standartlaflt›r›c› etkisini azaltabilir d. Katolik Kilisesi yozlaflm›flt›r ve dinin reform sürecine girmesi gerekir c. bir toplumun maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini ifade eder. toplumun bir bilefleni olarak inceler. medya analizleri ve kitle iletiflim araçlar› üzerinden de¤erlendirilebilir. Ayd›nlanma Ça¤›’n›n felsefi temeli afla¤›dakilerden hangisidir? a. Mitler kahramanl›k öykülerini. Küreselleflme toplumsal hareketlerin örgütlenmesini imkâns›z hâle getirir. 4. yuvarlakt›r e. Dinde reform yap›lmas› gerekti¤i d. b. d. çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendiren Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu’na ait perspektiflerden biri de¤ildir? a.1. Alman Tarihçi Okulu’nun bilginin edinimi konusunda yapt›¤› katk› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Küreselleflmenin teknoloji ile olan iliflkisi düflünülerek afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. Var olman›n ön-koflulu. Afla¤›dakilerden hangisi. Tin bilimlerinin do¤a bilimleri gibi bilgi üretti¤ini belirtir. Bilgiyi nesnel bir olgu olarak de¤erlendirir. Kültür olgusu. b. yaln›zca bireylerin bir araya gelmesinden oluflmaz b. Kültür. c. Sosyoloji. Bilginin do¤ada mevcut oldu¤unu. Dünya bir tepsi gibi düz de¤il. e. e. Bat› toplumlar›n›n di¤er toplumlardan üstünlü¤ü 2. d. insan akl›n›n ona eriflmek için yeterli oldu¤unu savunur. Afla¤›dakilerden hangisi. e. bir toplumda iktidar ve direniflin iflledi¤i alanlardan biridir. kitle kültürü oluflumu üzerinde etkilidir. Sosyal paylafl›m siteleri ayn› görüflte olan insanlar›n bir araya gelmesine olanak sa¤lar b. Kültür yaln›zca ilkel toplumlara ait bir kavramd›r. Kapitalist pazarla flekillenmifl yeni iletiflim teknolojileri. Aile e. Farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine olanak sa¤lar 6.Kültür 19 Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›dakilerden hangisi René Descartes’›n düflüncesini yans›t›r? a. b. Ünite . toplumdaki bütünlefltirici ve çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendirilir. mitin daha az soyutlanm›fl hâlidir. kültürü. c. Toplum. L. . Dinin evreni aç›klamada önemli bir referans noktas› olmas› c. Kültür. Teknoloji.

küreselleflme sürecinin genellikle varsay›lan ortak etkilere sahip olmad›¤› gün gibi ortaya ç›kacakt›r. Gelgelelim. c. e. gidiflat›n› belirleyenin de küreseller oldu¤u bir dünyada hiç de memnuniyet verici ya da tahammül edilir bir durum olmayan yerelliklerine sa¤lan›p kald›. toplumsal se- . de¤iflmeyen âdet. Hepimiz küresellefliyoruz ve küresellefliyor olmak tüm küreselleflmifller için üç afla¤› befl yukar› ayn› anlama geliyor. Küreselleflmifl bir dünyada yerel kalmak. Hepimiz ister istemez. ‹fl. 10. Zaman ve mekân›n kullan›mlar› hem keskin bir biçimde farkl›laflm›fl hem de farkl›laflt›r›lm›flt›r. o kadar böler. küreselleflmenin hem geri dönüflü olmayan hem de hepimizi ayn› ölçüde ve ayn› flekilde etkileyen bir süreç. bu yeni koflulun yaratt›¤› sonuçlar son derece eflitsiz. Gelene¤in de¤iflmeden kald›¤› izlenimi vermesi. Baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley. d. b. gelene¤in modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas› sonucunda ortaya ç›kan sonuçlardan biri de¤ildir? a. birlefltirirken böler.. dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi oldu¤u. bir yerelleflme. Bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla aktar›lan de¤er. baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte. Fiziksel olarak yerimizde çak›l› duruyor olsak bile hareket hâlindeyiz: Hareketsizlik sürekli de¤iflen dünyada pek de geçerli bir seçenek de¤il. tüm insan nüfusunun varolufl koflullar› ile her bir yerli nüfusun çeflitli kesimlerinin varolufl koflullar›n› birbirinden kesin çizgilerle ay›rmaktad›r. âdetler ve kültürel süreklilikler. önemi ve hükmü olmayan bir fley olarak düflünülmesi. e. baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤umuzun nedeni. Gelene¤in kal›nt› olarak görülmesi.. Afla¤›dakilerden hangisi. geç modern ya da post modern zamanlar›n temel katmanlaflt›r›c› unsuru hâline gelmektedir. d. ticaret ve enformasyon ak›fl›n›n yerküresel boyutlara ulafl›yor olmas›n›n yan› s›ra. herkesin birleflti¤i nokta. Baz›lar›m›z eksiksiz ve gerçek anlamda küresel hâle geliyor. Küreselleflme ne kadar birlefltirirse. eylem veya davran›fl örüntüleri. g›pta edilen de¤erler aras›nda en üst s›ralara yükselmekte. Eskiden kalan. Zaman/mekân s›k›flmas› terimi. Baz›lar›na göre. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri. finans. Hareketlilik. Belirli bir toplumdaki toplumsal tutum. yerkürenin tek tipli¤ini teflvik etme nedenleriyle bölme nedenleri özdefltir. Herkesin dilinde bir küreselleflmedir gidiyor.20 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9. Bu s›k›flman›n toplumsal nedenlerine ve sonuçlar›na bak›ld›¤›nda. Bunlar›n aras›nda birbirleriyle yak›ndan ba¤lant›l› iki süreç. inanç ve al›flkanl›klar. Gelene¤in de¤iflebilece¤i ve ayn› zamanda kimi kez modern olabilece¤i. kendi seçimimizle ya da baflka seçenek olmad›¤› için hareket hâlindeyiz. küreselleflme onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley. bu moda deyim h›zla bir parolaya. Bununla birlikte. davran›fl. insanl›k durumunun parametrelerinde süregiden çok yönlü dönüflümü özetler. sihirli bir sözcü¤e. Kuflaktan kufla¤a aktar›lan âdet ve inançlar. b. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir. geçmifl ve gelecek tüm gizlerin kap›lar›n› açacak bir anahtara dönüflüyor. c. Afla¤›dakilerden hangisi gelene¤in özelliklerinden biri de¤ildir? a. ve her zaman eflitsiz da¤›t›lan k›t bir meta olan hareket özgürlü¤ü h›zla. Gelene¤in günümüzde de¤eri. Baz›lar›m›zsa hayat oyununun kurallar›n› koyan›n da. Gelene¤in sadece eskiye ait bir olgu olarak görülmesi. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün iflaretini veren fley. Âdet hâline gelmifl düflünme. baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader gibi çullanmaktad›r.

1. d 6. bir yan›yla ekonomik bir bütünleflme ve standartlaflmaysa di¤er yan›yla kültürel bir ço¤ullaflma ve yeni bileflimlerin ortaya ç›kmas› anlam›na gelir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz . ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. kültür kavram› ço¤unlukla. insan topluluklar›n›n daha örgütlü hâle gelmelerini. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Küreselleflme ve Toplumsal Sonuçlar›. Ünite . e 9. unsurlar›n bütünleflmesi yönünde oluflu ve bu bütünlü¤ün tek tip bir kültüre do¤ru evrilmesi tehlikesiyle birlikte. a 2. b 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kaynak: Zygmunt Bauman. ifllevselci ve yap›salc› yaklafl›mlar. c 7. Bu oluflumlar›n. Kent yaflam› do¤rudan do¤ruya uygarl›kla iliflki içindedir. ortak bir ruh hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. Kültür birikimi. insan›n do¤ay› dönüfltürme eylemlerinin tam›m› olarak tan›mlanabilir. bunun sürekli yeni bileflimlerle beslendi¤ini ifade edebiliriz. Dünya’n›n küresel bir pazar hâline gelmesi için yap›lan icatlar. S›ra Sizde 2 Sosyolojide. S›ra Sizde 1 Kültür. Böylece küresel bir kültürün oluflmaya bafllad›¤›n›. ‹nsan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simgelerin Kayna¤› Olarak Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Küreselleflme. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün ve Bilgi ‹liflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. küreselli¤in kapsay›c›l›¤› içinde köklere ve yerele önem verme ve sayg› duyma durumu ortaya ç›km›flt›r. e 8. kültürler aras› al›fl-verifli h›zland›rm›fl ve kolaylaflt›rm›flt›r. 2006. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Uygarl›k sözcü¤ü yabanc› dillerde civilisation ya da medeniyet olarak karfl›lanmaktad›r. Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Kültür 21 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› faletin ve alçalman›n bir göstergesidir. c 3. dünya çap›nda. Yerel var oluflun getirdi¤i s›k›nt›lar yetmezmifl gibi. c 10. S›ra Sizde 4 Ulaflt›rma ve iletiflim alanlar›ndaki teknolojik ilerlemeler. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kültürü bir sistem olarak de¤erlendirerek toplumsal ögeleri bir arada tutan bir motif ve toplumsal ögelerin karfl›l›kl› iliflkilerinin dengesi olarak ele alarak bütüncü görüflü temsil etmektedir. 7-9. medine) kavramlar› vard›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sosyal ve kültürel aç›l›mlar›n yay›lmas›nda kullan›lan ideolojik oluflumlar çerçevesinde incelenmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kamusal mekanlar yerelleflmifl hayat›n menzili d›fl›nda ç›km›flt›r. Her iki sözcü¤ün de kökeninde kent (civitas. ve yerel birimler anlam yaratma ya da anlam müzakere etme kapasitelerini kaybetmekte. S›ra Sizde 3 Küreselleflme tart›flmalar›nda. ayn› zamanda birbrinden yal›t›lm›fl flekilde uzak duran kültürlerin de karfl›laflmas›n› sa¤lam›flt›r. d 4. dramaturjik yaklafl›m oyun metaforu üzerinden toplumu bir araya getiren etmenleri aç›klarken semiyolojik yaklafl›m da dilin ve kültürün yap›s› aras›nda paralellikler kurar. Öte yandan. s. kendi denetimleri d›fl›ndaki anlam verme ve yorumlama eylemlerine giderek daha fazla ba¤›ml› hâle gelmektedir. bir uygarl›k oluflturmalar›n› mümkün k›lar. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür ve ‹deoloji” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

London: Sage. (1970). Ankara: Ministry of Culture of the Turkish Republic-Indiana Universty Pres. K›l›ç. The Culture Industry. Glassie. G. L. Ifl›k . ‹lkça¤ Felsefesi. M.W. R. The Rise of the Network Society. Ritzer. R. ‹stanbul: ‹thaki Yay›nlar›. (2005). . du Seuil. (2009). Cours de Linguistique Générale. Althusser. de Minuit. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›. La Distinction.Tümertekin. Özlem. Critique Sociale du Jugement. B. Williams. (1995). Mythologies. Paris: Eds. Alp). Barthes. Yeniden-Üretim Üzerine (Çev. Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. (1979). Castells. Paris: Eds. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Kültür ve Toplumun Sözvarl›¤› (Çev. Londra: Routledge. (2006). (1996).: Ergüden. (2001). Paris: Eds. Explorations in Social Theory: From Metotherizing to Rationalization. Madlen: Blackwell Publishers. Saussure (de). (2008) Kültür Bilimleri ve Kültür Felsefesi. D. (2006). F. S. Turkish Traditional Art Today. T. Uslu. Bourdieu. Anahtar Sözcükler.: S).22 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adorno. Henry (2002).Payot.

.

‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirebilecek. Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetleyebileceksiniz. Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klayabilecek. Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klayabilecek.2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar • Ekonomi • Taylorizm • Fordizm: Kitle Üretimi • Post Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi • Esnek ya da Yal›n Üretim • Enformasyon Devrimi Ekonomi • G‹R‹fi • EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ • ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ . Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klayabilecek. Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetleyebilecek.

1998:410). polislerin ve telefon operatörlerinin faaliyetlerinden elde edilen de¤erleri/kazançlar› ifade eder. Sosyologlar.” dedi¤i gibi.Ekonomi G‹R‹fi Baflta sosyoloji olmak üzere birçok sosyal bilim çok say›da önemli kavram› ekonomistlerden ödünç alm›flt›r. Bunlar: “Fonksiyonalizm”. Toplumsal hayat›n farkl› yönlerini anlamam›za yard›mc› olan bu yaklafl›mlar› flu flekilde özetleyebiliriz (Curry. giyecek korunma gibi zorunlu ihtiyaçlardan araba. Di¤er baz› sosyoloSIRA S‹ZDE ji kuramlar›nda oldu¤u gibi. ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. 1997:380): ‹NTERNET ‹NTERNET . yüzme havuzu ve yat gibi lüks unsurlara kaK ‹ Tdoktorlar›n. K›saca ifade etmek gerekirse ekonomi. Özellikle Karl Marks ve onun çat›flma yaklafl›m›. insan›n toplumsal davran›fl›n› ekonomiye dayand›r›r. A P dar genifl bir alandaki ürünleri kapsar. Mallar. çeflitli flekillerde insanlar›n yaflant›lar›n› biçimlendirir. Hizmet ise dinî liderlerin. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ Sosyolojide. Jiobu& Schwirian. 1999:494). üretimi da¤›t›m› ve tüketimini örgütleyen D ‹ K K A T sosyal bir kurumdur. Marks’›n çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm›. fonksiyonalistler de sosyolojik analizlerinde ekonomiden etkilenmifllerdir. tüketim ve da¤›t›m› D ile Ü fi ilgilenir. Ü N E L ‹ M ‹nsanlar mallar ve hizmetler arac›l›¤›yla bir taraftan yaflayabilmeleri için gerekli ihtiyaçlar›n› karfl›larken di¤er taraftan da bunlar sayesinde toplumsal statü elde ederler (ThomS O R U son & Hickey. T›pk› Anadolu insan›n›n “Mal can›n yongas›d›r. ekonoAMAÇLARIMIZ minin di¤er sosyal kurumlar›n alan ve oluflumunu elefltirel olarak inceleyerek belli ekonomik düzenlemelerin özelliklerini tart›fl›rlar. en az›ndan genel hatlar›yla kestirilebilir yerleflik davran›fllar içinde ifllev gördü¤ünü ima eder. mallar ile hizmetlerin. mal ve hizmetlere de¤er verirler çünkü onlar insanlar›n hayatTELEV‹Z YON lar›n› kolaylaflt›r›r (Macionis & Plummer. ‹nsanlar. toplumda mallar›n ve hizmetlerin sistematik bir biçimde üretim. Ayr›ca mal ve hizmetlerin da¤›t›m›. “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m”d›r. ekonomik çal›flmalardan çok büyük ölçüde etkilenmifltir. yiyecek. Ekonomi. Ekonomiyi bir “kurum” olarak adland›rmak.

piyasan›n taleplerine yeterince h›zl› cevap veremezler. elde ettikleri dev boyutlardaki servetleri güce dönüfltürmeyi bilmifllerdir. yüzy›l›n “soyguncu baronlar›” ekonomik ve siyasal gücün nas›l bir arada yürütülebilece¤ini göstermifllerdir. çat›flma kuramlar›. ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia ederler. bu da yeni yat›r›m alanlar›n›n bulunmas›na yol açar. mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›rlar. FedEx bugün oldukça baflar›l› bir kargo flirketi olarak varl›¤›n› sürdürmektedir. 19. daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. risk almalar›n› ve yeni ifller gelifltirmelerini teflvik edecek yüksek kârlar sa¤lamaz. kargolar›n çok k›sa bir sürede devredilmesi ihtiyac›n› duyan bir üniversite ö¤rencisinin fikridir.1 Fonksiyonalistler serbest piyasa ve kar anlay›fl›n› öne ç›kar›rlar Gücün ve Zenginli¤in Üretimi Fonksiyonalistler. Yenilik Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar. John D. Bu ö¤renci. Andrew Carnegie ve Andrew Mellon gibi kapitalistler. Çat›flma Kuram› ‹stikrar: Üretim ve tüketim aras›ndaki denge. Öte yandan merkezî/bürokratik yap›lara sahip olan sosyalist ekonomiKaynak: htpp:// neo%20fonksiyonalist%20 ler. kapitalist toplumlarda. Bunun sebebi ise iflletmelerin yeni hizmetler ve ürünler önererek müflteriler için sürekli rekabet hâlinde olmas›d›r. Resim 2. ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. ekonomik baflar› bireylerin zenginleflmelerine ve bunu güce dönüfltürmelerine imkân sa¤lar. toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. Fonksiyonalistlere göre toplumsal istikrar. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. Örne¤in. kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öne sürerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar. serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin. Çünkü bu sistem insanlara.26 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Fonksiyonalist Perspektif Fonksiyonalist teoriler. sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine. Örne¤in. afla¤›daki gerekler ve fonksiyonlar›n yerine getirilmesiyle sa¤lanabilir: Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› Fonksiyonalistler. Güç bireylere hükümetleri etkileme imkân› verir. Rockefeller. . Onlara göre bu iliflki. kendisini destekleyen bir finansör bularak fikrini uygulamaya geçirmifltir. Bir örnekle aç›klamak gerekirse Federal Express fiirketi (flimdi ad› FedEx ).

Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi. serbest piyasan›n s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›rlar. Birçok sembolik etkileflimci. kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öngörerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. kariyer sosyalleflmesi sürecinde bir baflka önemli araçt›r. Ayr›ca bu durum bir sorun olarak da alg›lanmamaktad›r çünkü ideolojik olarak desteklenen kapitalizm. arkadafl çevresi. özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süKaynak: http://www. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m› Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken Sembolik Etkileflim yaklafl›m› bireyler.3 Çat›flmac› yaklafl›mc›lar. Çat›flmac› kuramc›lar. Ailenin yan› s›ra arkadafl çevresi de bir baflka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. Bu süreç mesleki miras olarak adland›r›l›r. Her meslek kendine özgü vas›flar ve kiflilik özellikleri ister. “‹syankâr çocuk” imaj›na ra¤men. comtagkapitalizmpage4 reciyle ilgilenir. filmler. çocuklar›n çal›flmaya yönelik tutumlar›n› ve kariyer süreçlerini etkiler. kapitalizmin üretti¤i büyük ekonomik eflitsizli¤e iflaret eder. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar. aileler çocuklar›n› aile iflletmelerine getirdiklerinde bafllar ve öncelikle s›radan ifller yapan çocuklar daha sonra orada yönetici olurlar. Televizyon. gazeteler. Resim 2. “kazananlar› ve kaybedenleri” meflrulaflt›r›r. bir bütün olarak ekonomik düzen söz konusu oldu¤unda. Ekonomik davran›flla ilgili olarak aileler. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r.arastiralim. Örne¤in. bugün Amerikan ailelerin en zengin %10’luk grubu. nüfusunun % 90’›n›n sahip oldu¤u servetten daha fazlas›n› ellerinde tutmaktad›r. Yine bu yaklafl›ma göre mevcut eflitsizlik gelecek kuflaklara da büyük ölçüde yans›maktad›r. Ancak medya nadiren iflle ilgili gerçekçidir. çocuklar genellikle aileleri ile ayn› mesleklere girerler. Yine iflverenler belki de en önemli formel kariyer sosyalleflmesi arac›d›r. Medya. medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda. Mesleki miras baz› durumlarda da spesifik meslekler için sosyalleflmeyi kapsar. Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r. iflle ilgili rol modellerinde hâlâ en önemli kaynaklard›r.Ekonomi 27 Resim 2. birer rol modeli oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler.2 Karl Marx Bilindi¤i gibi çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini Karl Marks (1818-1883) ortaya atm›flt›r. Formel sosyalleflme araçlar›: Aile. Örne¤in. Baz› durumlarda mesleki miras. büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. kitaplar. kariyer sosyalleflmesi nin ( career socialization ) etkisini vurgular. . Ünite . Yafl›tlar. Bu rehberlikler ço¤u kere ö¤rencilerin meslek tercihlerini etkiler. ‹nformel sosyalleflme araçlar›: Genelde aileler ilk ve en önemli sosyalleflme araçlar›d›r.2. okullarda meslek seçimi konusunda tavsiyeler söz konusudur. okul ve ifl çevresi gibi formel mesleki sosyalleflme araçlar› da bulunmaktad›r.

• ‹flçiler. uygulamaya yönelik yapm›flt›r. iflin örgütlenmesi konusunda Weberyen teoriden büyük ölçüde etResim 2. önemli bir hüner gerektirmemekle birlikte sürekli tekrarlanan iflleri inceleyen Taylor’un önermeleri Kaynak: (ya da daha do¤ru bir ifade ile yöntemleri) flunlard›r http://www. 1975:14).5 na iliflkin temel sorunlar› ortaya koymaya çal›flarak bunlara iliflkin çözüm yollar› getirmifl ve rutin üreTaylor ifllerin atölye tim ifllerinde yap›lan faaliyetlerin belirlenmesinin ve bürolarda önemli bir hüner mümkün oldu¤unu göstermifller ve daha çok örgügerektirmeden sürekli tün mekanik boyutu ile ilgilenmifllerdir (March & Sitekrarlanan flekilde mon.1975:21.canaktan. (March & Simon. • ‹flçiye verilen ücret ile onun performans› aras›nda yak›n iliflki olmal›d›r. ‹flçi standart üretim düzeyine eriflti¤i zaman. Dolay›s›yla Taylor’un bilimsel yöTaylor örgütlere netim yaklafl›m› ile Weber’in bürokratik örgüt iliflkin kuram› aras›nda büyük ölçüde benzerlikler söz çal›flmalar›n› konusudur.1964:22): orgyonetimyonetimteorilerianasayfa• Bir ifli yapmak için “en iyi tek yolu” bulmak amateoriler. E¤er verimlilik art›r›labilirse hem iflçiler hem de iflverenler bundan kazançl› ç›kacakt›r. Bu amaçla bütün aletlerin yerleri sabit ve tan›mlanm›fl olmal›d›r. Atölyelerde ve bürolarda yap›lan ve yap›lmas›n› gerçeklefltirmifltir. En iyi yöntem. günlük ücret d›fl›nda belli bir ek prim verilerek motive edilmelidir.1994:55). Etzioni. Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r. • ‹fli en iyi ve en h›zl› bir biçimde yapabilmesi için iflçiyi özendirin. öte yandan da rutin üretim iflinin gerçeklefltirilmesinde makinelere ek olarak insan kullan›m›n› incelemifllerdir.htm c›yla zaman ve yöntem araflt›rmas›n› kullan›n. Bunun yan›nda Taylor.4 kilenmifltir. Nitekim daha sonra uygulamaya geçirilen Taylor’un bu görüflleri kadar çok az insan›n görüfllerinin entelektüel tarihte etkili oldu¤u. önce iflin analizini daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r. baz› yazarlar taraf›ndan iddia edilmektedir (Drucker. ‹nsanlar›n istihdam›Resim 2. Ancak Taylor’a göre bu çat›flma gereksizdir. her iki el hareketlerini an›nda do¤al olarak yapabilir hâle gelmelidir.28 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu Weber’den farkl› olarak Taylor bilim adam› de¤il bir mühendistir. . günlük üretimi en yüksek ortalama düzeye ç›karan yönetim anlay›fl›d›r. Taylor ve onu izleyenler incelenen konuyu çok daha fazla s›n›rlayarak bir taraftan içinde bulunduklar› durumun tarihsel özelliklerini ve kiflisel formasyonlar›n›. Bilindi¤i gibi Taylor’un ifl kavram›n› incelemeye bafllad›¤› dönemde iflçilerle iflverenler aras›nda oldukça fliddetli gerilimler mevcuttur.

hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u. . ak›lc› hareket eden ve kendi ç›karlar›n› düflünen insan. do¤ufltan iflten nefret etmez. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini. Sonuçta Marx’›n proleteri art›k orta s›n›f›n temsilcileri hâline gelmeye bafllam›flt›r (Drucker. Tayloristlerin görüfllerinin aksine s›radan bir insan. • Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleriyle ilgili olarak ödüllere ba¤l›d›r. insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›. kendi kendilerini yönetme ve kendi kendilerini denetim yollar›n› kullan›rlar. 1930 y›l›na geldi¤imiz zaman Taylor’un bilimsel yönetimi gerek sendikalar›n gerekse ayd›nlar›n karfl› ç›kmalar›na ra¤men. 1992:117): • Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi • Çat›flma de¤il uyum • Bireycilik de¤il ifl birli¤i • S›n›rl› üretim yerine. ifl öncelikleri gibi koflullar› düzenlemek için uzmanlaflm›fl kimseler kullan›lmal›d›r.1992:117) Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r ( Hicks&Gullett. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimlili¤i art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yaratabilece¤ini ileri sürmüfltür.1982:30). Özetle belirtmek gerekirse mevcut teoriler içinde en deterministik ve teknokratik karakterli olan (Grint. Bu verimlilik patlamas›ndan iflverenler kadar iflçiler ve toplumun di¤er üyeleri de faydalanm›flt›r. gerekse Mayo ve haleflerince farkl› bir çizgide. Taylor’un görüflleri sendikalar taraf›ndan büyük tepki görmüfl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini. 1994:62).Ekonomi 29 ‹flçinin çal›flmas›n› kuflatan yöntemde. ‹fl bir doyum kayna¤› oldu¤u müddetçe iflçi onu severek yapar ancak ceza kayna¤› hâline dönüfltü¤ü zaman yapmaktan kaçar. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20. Bu ödüllerin en önemlisi ise benli¤in doyurulmas› ve gerçeklefltirilmesidir. Nitekim insan›n iflten kaytarmas›n›n genel bir kural oldu¤unu söyleyen Troçki’nin “insan tembel bir hayvand›r” sözü büyük ölçüde bu mantalitenin bir ürünüdür. geliflmifl ülkelerin tümünü sarm›flt›r. Ba¤l› olduklar› amaçlar do¤rultusunda çal›flan insanlar. bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verimlilik elli kat artm›flt›r. maksimum üretim • Her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. Daha sonraki y›llarda ise gerek Taylor’un ilkeleri do¤rultusunda. Bu anlay›fl büyük ölçüde. Örgüt teorisinde “insan iliflkileri” ekolü olarak an›lan bu teori. endüstriyel iflin örgütlenmesi konusunda endüstri sosyolojisinin teorisine önemli katk›lar yap›lm›flt›r (Öncü. Proleterya: ‹flçi S›n›f› Homo Economicus: Maksimum fayda peflinde koflan. makinelerin h›z›. Teorik planda büyük yank›lar yapan “insan iliflkileri ekolü”nün temel varsay›mlar›n› Douglas McGroger (1970: 39-40) flu flekilde s›ralamaktad›r: • ‹flte fiziki ve zihni çaban›n harcanmas› oyun ya da dinlenme kadar do¤ald›r. Ünite . Bu sayede endüstri öncesi toplumun çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimlilikleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir.2. Bu örgütsel amaçlar›n gerçeklefltirilmesi ile de sa¤lanabilir. • D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flanlar› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yol de¤ildir.

‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay›. Bu parçalar›n nas›l bir araya geldi¤ini dü‹NTERNET ‹NTERNET flünmek ise endüstri mühendisinin görevidir. c›vata s›kmak ya da üretilen her Fordist üretim arabaya bir tekerlek takmak gibi. • Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptirler. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir. Buna karfl›l›k sadece birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. • Ça¤dafl endüstri toplumunda normal insan›n yeteneklerinin sadece bir k›sm›ndan yararlan›lmaktad›r. aletlerini tamir etmesi. biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›nin çok daha önemli oldu¤u idResim 2. Örgütü ve çal›flanlar› âdeta mekanik unsurlar olarak gören Taylorist görüfllerden farkl› olarak iflin örgütlenmesinde sosyolojik ve psikolojik unsurlar› ön plana ç›kartan “insan iliflkileri” ekolünün günümüzde çok daha fazla do¤rulanan bu varsay›mlar› 1930’lu y›llarda ortaya at›lmas›na ra¤men uygulamada Taylorist görüfller kadar etkili olmam›flt›r. SIRA S‹ZDE 1 Taylor’›n çal›flan› mekaniklefltirdi¤i ifl modelinin iflin örgütlenmesi konusunda endüstri SIRA S‹ZDE sosyolojisine nas›l bir katk›s› olmufltur.6 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ dia edilmektedir. sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislerde de bölmüfltür. Ford bu Silkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimO R U den kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. Baz› ürün mühendisleri . Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri de tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r. Bunun yerine comtopichenry-ford kafas›n› önüne e¤ip baflka fleyler düflünmektedir. Sorumluluktan kaç›nma. birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve uyumlu bir montaj hatt› de¤ildir. ayn› zamanda aramay› da ö¤renir. Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir. Örne¤in. Baz› imalat mühendisleri montaj donan›m›n›n tasar›m›nda uzmanlafl›rken di¤erleri her özel parça için belli makineler tasarlamaktad›rlar. Bu tür görevler ustabafl› ve endüstri mühendisine aitti. yoksa do¤ufltan gelen özellik de¤ildirler. s›. sadece tek K ‹ T A P Kmodelinin ‹ T A P bir ifli vard›r. Ayr›ca Ford iflgücünü. Montaj iflçisinin parça ›smarlamakurucusu. Bu üretim biçiminde en önemli unsur. LEV‹ZYON TELEV‹ZYON bilmesi dahi gerekmemektedir. D Ü fiKitle Ü N E L ‹ M Üretimi Fordizm: DÜfiÜNEL‹M S O R U Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi Henry Ford olmufltur. iflçi bir arac›n hatal› çal›flmas›n› dahi bildirememekteydi. kalite kontrolü yapKaynak: mas› ve hatta yan›ndaki iflçilerin ne yapt›¤›n› T Ehttp://www. h›rs yoksunlu¤u ve güvenli¤e afl›r› önem verme gibi özellikler genellikle tecrübeler sonucunda elde edilir. Yine kitle üretim biçiminde Henry Ford: montajc›n›n.30 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar • Uygun bir ortamda s›radan bir kifli sorumlulu¤u sadece kabul etmeyi de¤il.answers. son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤laD‹KKAT D‹KKAT m›flt›r.

1990:62-3) ve iflçiler birbirlerinin yerine kolayca ikame edilebilecek flekilde örgütlenmifltir. Ünite . talep ve refah dengeleri ve Keynezyen politikalar taraf›ndan düzenlenen ulusal devlet ekonomilerinin yönetimi. Di¤er bir ifade ile iflçinin üretim üzerindeki kontrolü tamamen ortadan kald›r›lmaya çal›fl›lm›fl ve iflçilerin tatmini büyük ölçüde ücret art›fl›yla sa¤lanmaya çal›fl›lm›flt›r (Yentürk.1993:27-33). 1981:53). karar sürecinin de bütünüyle d›fl›nda tutulmufltur. Özetle belirtmek gerekirse kitle üretim biçiminin temel özellikleri flunlard›r (Allen.Ekonomi 31 motorlar üzerinde. Bilgileri ve fikirleri yönlendiren fakat gerçekte bir otomobile hiç dokunmam›fl ya da fabrikaya girmemifl olan endüstri toplumunun bu “bilgi iflçileri” emek sanat ba¤›ml› geçmiflin e¤itimli atölye sahiplerinin ve eski tip fabrika ustabafllar›n›n yerlerini alm›fllard›r. Bunun yan›nda iflçi. Böylece fabrika. • Büyük hacimli kitle üretimi yoluyla sa¤lanan ölçek ekonomileri. • Büyük fabrikalarda yar› vas›fl› kitle iflçileri ile yüksek ücretli iflçilerin konsantrasyonu. Her ifli kendileri yapan bu iflçi yöneticiler montajc› ile anlaflmakta parçalar›n tasar›m›n› yapmakta. • Gümrük duvarlar› yoluyla korunan pazarlarda. uzun süreli standart mal üretimi. Emek ile sermaye aras›nda yaflanan yo¤un gerginliklerin de etkisiyle Fordist kitle üretiminde ifl. meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl. iflgücünün vas›f yönünden fragmantasyonu ve montaj hatt›. baz›lar› gövde üzerinde. e¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma-yazma. her fleyi zaman›nda yapmak ve söz dinlemek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. yüzy›lda Fordist kitle üretim süreci ile birlikte çok daha yayg›nlaflt›r›lm›flt›r.2. • Arz. yüzy›lda bafllat›lm›fl olmakla birlikte 20. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar. baz›lar› da elektrik sistemleri üzerinde uzmanlaflm›fllard›r. onu yapacak makineleri getirmekte ve ço¤u zaman atölyede makinelerin iflletimini yönetmektedirler. büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r (Toffler. amirlerinin ve yöneticilerinin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi. • Merkezî yönetim taraf›ndan karakterize edilen iflin örgütlenmesinin hiyerarflik ve bürokratik biçimi. Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi. Bu yeni uzmanlar›n görevi endüstride vas›fs›z iflgücünün kullanaca¤› makineleri tasarlamakt›r (Womack&Jones. Örne¤in. toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir. . hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i. belirsizliklerden korunmaya çal›fl›lm›fl (Stinch-Combe.1993:44). • Kitle üretimi ve kitle tüketimi aras›ndaki ba¤lant›n›n mevcudiyeti. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. Asl›nda bu süreç 19. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. 1992:185): • Standart parçalar›n birlefltirilmesi. Kitle üretimi sürecinde kullan›lan makineler niteliksiz iflçilerin kullanabilece¤i flekilde dar amaçl› olarak tasarlanm›flt›r. özel amaçl› makinelerin kullan›m›.

iletiflimde. mimaride ve tüketimde giderek artan standartlaflma ile birlikte son derece zay›flam›flt›r. Örne¤in. Durkheim’in toplumsal farkl›laflma sürecinin art›fl›yla birlikte ortaya ç›kt›¤›n› söyledi¤i “bireysellik” olgusu. Yükselifliyle üretim sürecinde maliyetlerin düflüflünde ve toplumsal yap›lar›n de¤iflmesinde büyük rol oynayan kitle üretimi zamanla tüm dünyaya yay›lm›flt›r ve bunu ilk kullanan firmalar aç›s›ndan söz konusu rekabet avantaj› da böylece ortadan kalkm›flt›r.com20110420henry-ford-socialist SIRA S‹ZDE 2 SIRA S‹ZDE yayg›nlaflmas›n›n endüstri toplumunun flekillenmesinde nas›l etFordist üretim biçiminin kileri olmufltur? DÜfiÜNEL‹M Fordizmin Krizi DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de krize girS Kitle O R U üretiminin varl›¤›n› sürdürebilmesi standart tüketim kal›plar› ve di¤i y›llard›r. Rejimleri ne olursa olsun bu kitleselleflmenin etkisiyle Kerr ve arkadafllar›n›n (1960) vurgulad›¤› flekilde endüstrileflmifl ülkeler aras›nda da giderek artan bir benzeflmeye tan›k olunmufltur. yüzy›lda egemenli¤ini büyük ölçüde sosyo-kültürel unsurlar›n varl›¤› ile sürdürebilmifltir. e¤itimde. Ayr›ca kitle üretiminde pazarlar hem kitlesel üretilmifl mallar için yeterli hem de büyük ölçekli firmalar›n D ‹ K Kolarak AT maliyetlerini amorti edebilmesi için istikrarl› olmal›d›r. Rekabetin artt›¤› bu dönemde giderek daha TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .7 Ford fabrikas›ndan çal›flmaya örnekler Kaynak: http://www. Bu dönemde uygulanan Keynezyen politikalarla desteklenen “refah devleti” uygulamalar› piyasalar› geniflleterek kitle üretimi için oldukça uygun bir ortam sa¤lam›flt›r (Loveman&Sengenberger.1990:2). Resim 2.sustainablecityblog. kitle tüketimi anlay›fl›ndaki bir gerileme 70’li y›llar›n sonras›nda görüldü¤ü gibi kitle üretimi sürecinde de oldukça ciddi krizlerin yaflanmas›na yol açm›flt›r. istikrarl› pazarlar›n mevcudiyeti ile yak›ndan ilgilidir. 1993:21).com/2009/06/retool-the-auto-industry/ http://asitoughttobe. Öte yandan kitleselleflmifl endüstriyel standart üretim düzeniyle bu toplumun kültürel ve siyasal mant›¤›n› oluflturan modernizm teorileri aras›nda da büyük paralellikler söz konusu olmufltur (Jeanniere. kitle üretiminin yayg›nl›k kazanmas›yla yani fabrikada.32 Kitle Üretimi: ‹flin küçük parçalara bölünerek büyük miktarlarda üretilmesi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kitle üretimi 20. 1970’li y›llara kadar gerek ulusal gerekse uluslararas› piyasalar kitle üretimi için oldukça müsait olmufltur SIRA S‹ZDE (Yentürk. AMAÇLARIMIZ Yukar›da belirtilen tarihten sonra ise piyasalarda genel bir istikrars›zl›k görülmeye bafllanm›flt›r. 1993:44). Ayr›ca giderek ucuzlayan teknolojinin küçük ve orta ölçekli firmalara geçmiflten olarak büyükler karfl›s›nda rekabet edebilme flans› vermeK ‹ T A farkl› P si piyasalarda rekabetin daha çok k›z›flmas›na ve dolay›s›yla kitle üretiminin de daha çok krize girmesine yol açm›flt›r.

talepleri k›sa sürede de¤iflen oldukça “nazl›” tüketicilerden oluflan istikrars›z piyasalarda eski S O R U avantajlar›n› kaybederek yaflam mücadelesi vermeye bafllam›fllard›r. Bunun yan› s›ra 70’li y›llar›n sonundan itibaren baz› ülkelerin. Ancak kitle üretiminin çözülmesinde yukar›da d›fl›nda teknolojik geliflmenin çeflitlili¤i ve “siparifl usulü çal›flma”y› ucuzlatm›fl olmas›. 1991:18). Özellikle petrol fiyatlar›n›n art›fl› devletlerin sosyal refah harcamalar›n› k›smalar›na K ‹ an›lan T A P faktörlerin neden olmufltur. kitle üretiminin avantajlar›n› ortadan kald›rm›flt›r.8 tan rekabet ortam›nda faaliyette bulu1970'li y›llardan nan iflletmeler yeniden yap›lanma süitibaren artan recine girmifllerdir. Çünkü kitle üretirekabet ortam›nda faaliyette bulunan mi için gerekli olan piyasalar büyük iflletmeler yeniden ölçüde doyma sürecine girmifl ve reyap›lanma sürecine kabet ise çok daha fazla fliddetlenmiflgirmifllerdir. Eski yöntemlerle çal›flan. Yine ucuzlayan ve yayg›nlaflan teknolojiler sayesinde kitle iletiflim araçlar›nda tekeller k›r›lmaya bafllanm›fl ve toplumsal farkl›laflma ve dolay›s›yKaynak: http://www.designworldonline. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›flt›r. . Böylece geçmiflte kitle üreT E L E yap›lanmalar V‹ZYON timinin rasyonel örgütlenmesi olarak kabul edilen kat› bürokratik yeni toplumun ve ekonominin gereksinimlerine cevap veremez olmufltur. ço¤u kez de¤iflimin ana kayna¤›n› teflkil etmifltir. Standartlaflman›n Sonu Özellikle 1970’li y›llardan itibaren arResim 2. talebi canland›rmay› öngören Keynesyen politikalardan s›k› para politikas›n› öngören Friedmanc› AMAÇLARIMIZ politikalara yönelmifl olmas›n›n etkisiyle. ‹flin dönüflüm sürecinde ise çal›flma yaflam›n›n motor gücünü teflebbüsler oluflturmaktad›r (Oscarsson.SIRA S‹ZDE 2.Ekonomi SIRA S‹ZDE 33 DÜfiÜNEL‹M S O R U çok seçene¤e sahip hâle gelen tüketici de daha fazla “nazlan›r” hâle Dofi Ü N Egelmifltir. 1993:47). tir. önemli ölçüde buradaki gereksinimlerin de etkisiyle ortaya ç›kan teknolojik de¤iflmeler. Sürekli en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir.comarticles238611Newla bireyselleflme güç kazanmaya baflLean-Manufacturing-Podcast-from-Bosch-Rexroth. Di¤er bir ifadeyle. ‹NTERNET SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Post-endüstriyel topluma geçiflin etkisini en çok hissettirdi¤i alan›n çal›flma hayat› olmas›ndan dolay›. Tüketici art›k kendisine sunulan çeflitli ürünler karfl›s›nda gerçek anlamda krall›¤›n› ilan etmifltir.aspx lam›flt›r. Bir üründen di¤erine çok daha kolay geçer hâle gelmifltir. talepte daralmalar›n da ortaya ç›kmas› kitle üretiminin çok daha olumsuz etkilenmesine yol açm›flt›r (Yentürk. yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda. 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de D‹KK A Tkrize girdi¤i y›llard›r. Ünite . L‹M DÜ lay›s›yla esnekli¤i olmayan ve büyük stoklarla çal›flan dev firmalar. 70’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da ölümü anlam›na gelmifltir.

D‹KKAT ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütKS ‹ OT RAaray›fllar lenmesinde yeni bafllam›flt›r. yeknesak hâle dönüfltürülmüfl yaflam biçiminin de etkisi olmufltur. ‹ZYON talism) olarak Ancak bugün yeni üretim düzenini tan›mlamada en çok kullan›lan esnek üreSIRA S‹ZDE tim kavram›d›r. onun beraberinde getirmifl oldu¤u bireyin konumunu geri plana iten. Bu örgütlenme biçimi bugün kat›l›kla ve çok farkl›laflm›fl müflteri taleplerine cevap verememekle suçlanmaktad›r. ekonomik faktörler yan›nda. Bu nedenle firmalar bürokratik formaliteleri mümkün oldu¤unca en aza indirmeye çal›flmaktad›r. günümüzde piyasaya ç›kan bir bilgisayar›n ömrü en çok iki y›ld›r (Hammer. “Modern Zamanlar” filminde ya da “‹nsan ‹liflkileri” ekolünde oldu¤u gibi ayd›nlardan oldukça sert elefltiriler alm›flt›r. 1970’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. toplumsal dönüflüm sürecinde derin etkiler yapmaya SIRA S‹ZDE bafllam›fllard›r. Bunun yan› s›ra enformasyon toplumuna geçifl sürecinde Taylorizm gibi endüstri toplumunun ürünü olan ve Weber taraf›ndan rasyonel organizasyon biçimi olarak sunulan bürokratik örgütlenme de kat› ve hantal yap›s›yla günümüzün gereksinimlerine cevap veremez hâle gelmifltir. 1991:19). 1994:16). Bu yöneliflte 1974 Petrol krizinden sonra dünyan›n do¤al kaynaklar› bak›m›ndan en yoksul ülkelerinden biri olan Japonya’n›n özellikle mikro elektronik alan›nda yapt›¤› at›l›mlarla öncülü¤ü üstlendi¤ini görmekteyiz. Model DÜfiÜNEL‹M T’yi tüm bir nesil için üretmesine karfl›l›k.34 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayr›ca Fordizmin kitle üretimi anlay›fl›na karfl› ç›k›lmas›nda. Sadece bununla kalmay›p bürokratik örgütlenmeye paralel iflleyen kitle üretimi anlay›fl› yerine küçük ve orta ölçeklerde esnek üretim anlay›fl›n› ön plana ç›kartan bir örgütlenmeye do¤ru bir yönelifl de ivme kazanm›flt›r. Örne¤in Ford’un. Geçmiflte kitle hâlinde standartlaflt›r›lm›fl üretimde bulunan firmalar daha esnek ve daha mobil örgütlenme biçimine yönelmifllerdir. bireyin yabanc›laflmas›na yol açm›fl olmas›. Giderek yayg›nl›k kazanan bu üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. Ayr›ca ürünlerin yaflam süreleri k›salm›flt›r (Oscarsson. Bilindi¤i flekilde afl›r› ifl bölümünü öngören kitle üretiminin. Dünya ticareti büyük ölçüde artm›fl ve ulusal pazarlar›n önemi giderek azalm›flt›r. Hizmet sektöründe h›zl› bir geliflme gözlenmifltir. Bu süre her geçen gün daha S O R U da k›salmaktad›r.Bugün bürokratik örgütlenme oldukça sert elefltiriler almaya devam etmektedir. ‹NTERNET ‹flgücünün niteli¤inde ve sendikalar›n fonksiyonlar›nda ve önemlerinde de¤iflmeAMAÇLARIMIZ ler ortaya ç›kmaktad›r. 1970’lerdeki D ‹petrol K K A T krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. Ortaya ç›kan bu üretim biçimi Lash ve Urry UP gibi baz› sosyologlar taraf›ndan çok net bir görünüm sergilemedi¤inden sermayenin düzensiz yeniden yap›lanmas› ya da örgütsüz kapitalizm (disorganized capiD‹KKAT T E L E Vtan›mlamaktad›r. K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 TüketicininSIRA tamamen S‹ZDE krall›¤›n› ilan etmesi sonucu endüstride nas›l bir de¤iflim olmufltur? DÜfiÜNEL‹M ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Esnek Üretim: Talepteki farkl›laflmalar K S ‹ O T RA UP göz önünde bulundurularak ve teknoloji etkin kullan›larak yap›lan üretim fleklidir. Ayr›ca bu tarihten sonra özellikle enformasyon teknolojileri alan›ndaki geliflmeler.

buna karfl›l›k araç talebinin çeflitlili¤i gibi faktörlerin de bask›s›yla ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. Yeni anlay›fl›n önemli unsurlar›ndan birisini Schumacer’›n ifadesiyle “küçük güzeldir” ilkesi oluflturmaktad›r. Dolay›s›yla bu toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. yerel pazar›n darl›¤›. Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. Bu anlay›fla göre sadece esnek uzmanlaflm›fl küçük firmalar kriz flartlar›na daha kolay uyum sa¤layabilirler. Masuda’n›n (Masuda.1990:46) da vurgulad›¤› flekilde büyük ölçüde küreselleflmenin egemen oldu¤u toplum biçimidir. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz. 70’li y›llarda ise ortaya ç›kan kriz bütün sanayileflmifl ülkelerde üretim biçimlerinin yeniden sorgulanmas›na yol açm›flt›r. Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten bilir. makine temposunda çal›flma yerine de bant üretiminden ba¤›ms›z çal›flma tercih edilmeye bafllanm›flt›r. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. Dolay›s›yla çal›flan bireyin makineyle iliflkisi de¤iflmektedir.2. yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. sadece yeni ortamda küçük firmalar›n yaflayabilece¤i de kastedilmemektedir (Yentürk. Birinci yaklafl›m için ‹talya örne¤i s›kça verilmekte. ikinci yaklafl›m için ise Japon firmalar›n›n baflar›lar› örnek olarak gösterilmektedir. Japon Toyoto firmas›. Ancak hem ölçek ekonomilerinden yararlan›p hem de mikro elektronik teknolojilerini adapte ederek istikrars›z küçük taleplerin ayr› ayr› dikkate al›nabilece¤i üretim sistemleriyle yeni çal›flma düzenine adapte edilebilece¤i de iddia edilmektedir. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek bir amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini. Ünite . . Toyotaizm: Üretim ve yönetimde sürekli iyilefltirme yaklafl›m› ile hatas›z üretim gerçeklefltirme. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. Çünkü kitle üretimi yapan dev firmalar›n istikrars›z piyasalara karfl› küçük firmalar kadar uyum gösteremedi¤i anlay›fl› oldukça yayg›nd›r. Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde.Ekonomi 35 Enformasyon toplumu. Dolay›s›yla Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir. firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r. tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek.1993:49). Bir di¤er ifadeyle bugün genel e¤ilim küçülmekten yana olsa bile baz› sektörler (örne¤in otomotiv) Drucker’›n da belirtti¤i gibi hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir. Ancak ölçek ekonomisiyle amaçlanan 70 öncesi farkl› bir dönemin mant›¤› ile üretim kastedilmedi¤i gibi. ‹flin yeniden örgütlenmesi sürecinde çat›flma yerine iflbirli¤i.

flirketin.36 Resim 2. tesisin ve bireyin performans›na k›smen ba¤l›d›r. • E¤itime gerekli flekilde önem verilir. Japonlar›n grup kültürü. • Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r. stok fazlal›¤› kald›r›l›r.com Bir tür esnek üretim biçimi olan yal›n üretimin temel felsefesi.abprotek. yeni üretim biçimi için uygun bir kurumsal ya da kültürel ortam oluflturmufltur. otoritenin daha ›l›ml› hâle getirilmesi. Örne¤in. • Statü engelleri azalt›l›r.com20110424modern-zamanlar http://www. • Ücret sistemi.wordpress. Dolay›s›yla bu yaklafl›m Japonya’da gelifltirilmifl olsa bile bütünüyle sadece Japonlara özgü bir yönetim biçimi olarak görülmemelidir. • Bir üründen di¤erine h›zla de¤iflebilme yetene¤ine önem verilir. kaliteden taviz verilemez. Ancak Fordist-Taylorist görüfllere alternatif olarak Toyota firmas›ndaki uygulamalardan esinlenerek gelifltirilen iflin örgütlenmesindeki bu yeni yaklafl›m ile 1930’larda Amerika’da Hawthorne araflt›rmalar› ile ortaya at›lan “insan iliflkileri” ekolünün varsay›mlar› aras›nda da paralellikler söz konusudur. bireyselli¤in ön plana ç›kart›lmas› ve çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gibi.9 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Charlie Chaplin’in Modern Zamanlar filminde elefltirilen (fordist kitlesel üretim sisteminde) çal›flan bireyin makina ile iliflkisi (Solda) günümüzdeki bilgisayarlarla desteklenmifl modül (esnek) üretiminde (Sa¤da) oldukça farkl›laflm›flt›r Kaynak: http://salihcenap. ifl yerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› ve ömür boyu istihdam gibi uygulamalar. . Japon toplumunun de¤erleriyle de yak›ndan ilgilidir.1995:61): • Fazla iflçiler de dâhil olmak üzere. • ‹yi e¤itimli iflçileri elde tutmaya önem verilir. • Üretim sürecini gerekli flekilde anlayan çok becerikli elemanlar vard›r. • Kalite ve etkinlik do¤ru orant›l› kabul edilir. K›saca belirtmek gerekirse esnek ya da yal›n üretimin özelliklerini flu flekilde s›ralayabiliriz (Preffer. Böylece firmalar esnekleflme ile bir taraftan üzerlerindeki fazla yükleri kald›r›rken di¤er taraftan da üretim sürecinde sahip olacaklar› belirleme yetkisinin art›fl›yla de¤iflime daha kolay adapte olur hâle gelmektedirler.

ayn› zamanda iflçilerin de daha iyi motive olmalar›na yol açm›flt›r.Ekonomi 37 Resim 2.eneraconsulting. . Yeni çal›flma düzeninde baflar› çok de¤iflik yollarla elde edilebilir. bürokratik formalitelerin azl›¤› ve esneklik dolay›s›yla süratlilik büyük bir avantaj olarak kabul edilmekle birlikte özellikle otomotiv gibi vaktiyle “endüstrilerin endüstrisi” olarak kabul edilen baz› sektörler hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir. Ünite . ne kadar ve ne zaman istedi¤i ile gerçekte üretilen aras›ndaki fark FAZLA ÜRET‹M 1 HAREKET ZAMAN Gecikme bekleme sonucu at›l insan. gerek tar›m toplumundaki. Çünkü günümüzde özellikle yeni ifllerde küçüklük. Yine yukar›da belirtilen görüfller esnek örgütlenme teorisini bütünüyle yanl›fllamamaktad›r. ürün. karmafl›kl›k ve standards›zl›k sebebiyle müflterinin istedi¤inden daha az veya daha fazla ifl yap›lmas› Esnek Üretim modelinde sürekli iyilefltirme esast›r.comtagyalin-dusunce Bunun yan›nda esnek örgütlenmeye yönelik geliflmelerin tam karfl›s›nda yer alanlar da vard›r. makina kayna¤› 7 2 HATALAR Uygunsuz düzeyde ( az ya da çok) malzeme.10 Zay›f ergonomik süreç tasar›m›n›n veya organizasyonel kurgunun sonucu olarak fazla insan hareketi çaba ve ifllemler Müflterinin hangi ürünü. de¤er katmayan. ara stok veya bilgi STOK 6 5 4 3 Spesifikasyon ve üretilen ürün aras›ndaki farktan dolay› fire veya tekrar iflleme do¤mas› TAfiIMA Gerekli olmayan.2. sorunlara her yerde her zaman geçerli kat›. gerekse endüstri toplumundaki gibi. tek bir yöntemle yaklaflmak mümkün de¤ildir. Kaynak: http://www. çeviklik. Örne¤in ünlü “Harward Business Review”da ç›kan bir makalede GM ve Toyoto’nun ortakl›¤› olan Kaliforniya’da Foremont tesislerindeki uygulamadan hareketle Taylorist görüfllerin tekrar öne ç›kart›ld›¤›n› görmekteyiz. Bu da flunu göstermektedir ki yeni çal›flma düzeninde. malzeme. Bu araflt›rmaya göre ad› geçen yerdeki fabrikada uygulanan Taylorist “Time and motion” yöntemi sadece ifl yerinde verimlili¤in ve kalitenin art›r›lmas›na de¤il. Mevcut teknolojiler bireylere ve iflletmelere büyük bir esneklik kazand›rm›flt›r. bilgi ve insan hareketi SÜREÇ VER‹MS‹ZL‹⁄‹ Yetersiz proses tan›mlar›. Yine ayn› uygulama neticesinde esnek üretim teorisyenlerinin varsay›mlar›n›n tam aksi istikamette ö¤renmenin ve sürekli iyileflmenin de ortaya ç›kt›¤› vurgulanmaktad›r.

farkl› etnik gruplar beraber çal›flacakt›r. akKaynak: sine art›rm›flt›r. de¤iflimin nispeten daha yavafl oldu¤u tar›m ve endüstri toplumunun örgütlerinden farkl› olarak bu de¤iflime ayak uyduracak ve projeler üretip çözüm getirecek tak›m çal›flmalar›n›n geçici süreler çal›flmalar›na tan›k olunacakt›r (Paker. Yeni teknolojiler yukar›da da vurguland›¤› gibi. Bu süreçte özellikle bilgi iflleri. Örgütler h›zla de¤iflen ifl atmosferinde. Dolay›s›yla enformasyon toplumunda imalat. Tar›m toplumunimalattan bilgiye dan endüstri toplumuna geçifl.bilgicagi. tar›msal üretimi azaltmam›fl. Dolay›s›yla endüstriyel üretimden farkl› süreçlere tabi hizmet/ bilgi/enformasyon üretiminin egemen oldu¤u enformasyon toplumunda iflin yeniden örgütlenmesi bir zorunluluk olarak ortaya ç›kmaktad›r. Enformasyon teknolojilerinin sa¤lad›¤› avantajla muhtemelen tek kiflilik müteflebbisler ordusunun ortaya ç›kmas› mümkün gözükmektedir. 2010 y›l›nda da bu rakam muhtemelen toplam iflgücünün onda birinden fazla olamayacakt›r. Bunun yan› s›ra örgütlerde hiyerarflik yap›lar h›zla çözülecektir. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r.1993:25-30). Ancak yine de tahttp://www. 1990’l› y›llara gelindi¤inde ise bu say› toplam iflgücünün beflte birine düflmüfltür. fiöyle ki 1950’li y›llarda imalat ifli yapan ya da eflya tafl›yan insanlar tüm geliflmifl ülkelerde ço¤unlu¤u oluflturmaktayd›. merkezî bir öneme sahip olmaktad›r.11 nüyle ortadan kalkaca¤› düflüYeni toplumun merkezi nülmemelidir. 1994:4). geYazilar1689-bilgi_ rekse toplam has›la içinde son toplumu_caginda_ mahremiyet. madencilik ve ulaflt›rma dallar›ndaki beden iflçilerinin verimini art›rmak art›k kendi bafl›na servet yaratamaz hâle gelecektir. ‹fl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. . Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› do¤al olarak sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmekte de¤il ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›karmaktad›r. Dolay›s›yla gelecekte kültürel çeflitlilik esas olacakt›r. bir di¤er ifade ile standartlaflmadan uzaklaflmaya bafllanm›flt›r. kaym›flt›r. Enformasyon toplumunda zenginli¤in kayna¤› beden iflçisi olmayanlar›n yani bilgi iflçilerinin veriminin art›r›lmas›ndan geçecektir (Drucker.aspx derece gerilemifltir. buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir.38 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri Baz› yazarlar endüstriyel üretim alan›nda art›k verimlilik devriminin sona erdi¤i görüflündedir. Ancak bununla imalat›n bütüResim 2.com r›m›n pay› gerek istihdam. tar›m. zaman ve mekân kavram›n› de¤ifltirmesi dolay›s›yla örgütlerde yeri ve zaman› da de¤iflken hâle getirmifl.

yüzy›l Amerikan ifl dünyas›n› kuranlar aras›nda yaln›zca banker J. Nitekim Amerika Birleflik Devletleri’nde 80’li y›llarda yafland›¤› flekilde imalat sektörü neredeyse çökü- .P. Daha önce de vurguland›¤› gibi enformasyon toplumu imalata de¤il. Bunun yan› s›ra endüstriyel üretimin yap›s›nda da çok köklü dönüflümler ortaya ç›kmas› beklenmektedir. 1993:47). Çünkü yeni teknolojiler paylafl›m› kolaylaflt›rmaktad›r. Aksi takdirde iflletmelerin giderek fliddetlenen rekabet ortam›na uyum sa¤lamalar› imkâns›z hâle gelmektedir. 1993:12). Yeni örgütlerde enformasyon ak›fl›nda da büyük ölçüde de¤ifliklik ortaya ç›kacak ve enformasyonun paylafl›m› en hayati konulardan birisini oluflturacakt›r. Morgan adl› birisinin ileri say›labilecek bir e¤itimi oldu¤u ileri sürülmektedir. Öte yandan dönüflüm kaç›n›lmazd›r çünkü küresel rekabet de art›fl göstermektedir. endüstriyel üretim yerine. Oysa günümüz enformasyon toplumlar›na bakt›¤›m›z zaman üniversite mezunlar›n›n say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl›n mevcudiyeti göze çarpmaktad›r (Drucker. Ford gibi geliflmeleri ö¤renen bir kiflinin olmas› yetmemektedir. hizmet ve dolay›s›yla enformasyon/bilgi üretimine dayanan toplumdur. Yine esnekli¤in yan› s›ra yarat›c›l›k da son derece önemli olacakt›r. Ancak bugünkü geliflmifl ülkelerin özellikle stratejik ürünlerin imalat›n›. Baz› senaryolara göre bugünkü ileri düzeyde endüstrileflmifl ülkelerin gelecekte. 1994). Bundan böyle birinin tepeden düflünüp bulmas› ve örgütte geriye kalan herkesin bu büyük stratejistin emirlerini dinliyor olmas› mümkün de¤ildir. O da üniversiteyi b›rakm›fl birisidir. Okullarda oldu¤u gibi iflletmeler de kendi içlerinde e¤itimi ön plana ç›kartmak zorunda kalmaktad›rlar (Stone. Bu küresel rekabet ortam›nda e¤itim. 1991:46). Örne¤in. 19. flimdiki geliflmekte olan ülkelerin ise gelecekte imalat ifliyle meflgul olan fabrikalar olabilece¤i tart›fl›lmaktad›r. Enformasyon toplumuna geçifl geçmiflten büyük ölçüde bir kopufl anlam›na gelmektedir. Yak›n zamanlara kadar bilgi gerektiren çok az ifl söz konusudur. Çünkü gelecekte di¤erlerinin önüne geçecek örgütler. Art›k örgütlerde Taylor. yar›n geliflmekte olan ülkelere devredebilece¤ini düflünmek oldukça güçtür.12 Günümüzde ifl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. Workplace 2000 (Boyet & Conn. Yar›n›n fabrikas› çok daha fazla bilgisayar kullan›m› ile karakterize edilecektir (Rürup. Örne¤in. iflletmelerin en önemli sorununu oluflturmaktad›r. Ünite . müflteri taleplerine adapte olabilmek amac›yla bugünkünden çok daha esnek olacakt›r. Bilgi bu toplumlarda günümüzdekinden farkl› bir anlama ve iflleve sahiptir. kiflilerin bir örgütün tüm seviyelerinde ö¤renme yükümlülük ve kapasitesini. iflin tasar›m› ya da teorik bilginin üretimiyle meflgul olan ofisler hâline dönüflebilece¤i. yönetsel kontrolden daha çok kendi kendilerini kontrol edeceklerdir. 1991:2-7) adl› bir çal›flmaya göre iflletmeler. Bir di¤er ifade ile bilgi bu toplumlarda bir zorunluluktan daha çok bir süstür. Ayr›ca ayn› çal›flmaya göre iflçiler.Ekonomi 39 Resim 2.2. nas›l de¤erlendirebilece¤ini keflfedenler olacakt›r (Senge.

hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. enformasyon ça¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r. bugün kalite kontrol çemberleri örne¤inde oldu¤u gibi. çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin yüksek olmad›¤› ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerinin içsellefltirilmedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Ayr›ca endüstri devrimiyle üreticilikten ç›km›fl ve sadece tüketici konumuna düflmüfl olan ailenin. kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. 1987). Yine bu süreçte çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gerekti¤i görüflü de yayg›nl›k kazanmaktad›r. Öte yandan enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. geçmiflten farkl› flekilde de olsa tekrar merkezî önem kazanmaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. standart. 1994:657). 1970’li y›llarda Amerika’da yarat›lan 19 milyon yeni iflin 17 milyonunu hizmet sektörü iflleri oluflturmaktad›r. Nitekim aile ifllerinin say›s›nda da bir art›fl gözlenmektedir. aksine çal›flanlara standartlaflt›r›lm›fl kitle üretiminin talimatlar›n› makine temposunda b›kmadan tekrar tekrar yapmay› empoze ederler. Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k. Bu da yukar›dan dayat›lan kat› çal›flma kurallar›yla yerine getirilemez. Karfl›l›kl› güven. “bir ifli en iyi yapan bilir” anlay›fl›na dayanmaktad›r. Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi. Bu ifllerin büyük bölümü ise bilgi iflleridir (Naisbitt. Bilgi üretimi her fleyden önce onu üreten bireyin yarat›c›l›¤›n› ön plana ç›kartmay› gerektirir. Tam aksine mevcut üretim sürecinde çal›flanlara geçmiflten daha çok bireysel sorumluluk düflmektedir. Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir (Thurman. hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini. mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. Modernist örgütlerden farkl› olarak post-modernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri.1993:12). postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. Bu yöntemler yarat›c›l›¤› teflvik eden yöntemler de¤ildir. ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r (Alsene. Geçmiflte bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde ne kadar ifllevsel olmufl olsalar da bugün yeni toplumun ifllerini. Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k. Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. Misyon. enformasyon toplumunda üretim sürecinde. Özellikle krizde olan sektörlere bakt›¤›m›z zaman bunlar›n geleneksel endüstriler oldu¤unu görmekteyiz. Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›. Ancak bu kat›l›m endüstri toplumlar›nda gözledi¤imiz motivasyon sürecinin bir parças› olmaktan çok. . aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir.40 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar flün efli¤ine gelmifltir.

sürekli ö¤renme ve ö¤retmeyi. hedonist yaflam biçimine ve gösterifl tüketimine karfl› ç›km›fl çok çal›flmay› kutsallaflt›rm›flt›r. kendi kendini denetlemeyi. sayg› görme. “maddi ihtiyaçlar› karfl›- . sezgisel bir hünerdir. Yine Romal›lar’›n kulland›¤› labour sözcü¤ü de “zahmet. kapitalizmin “entelektüel ordusu” gibi çal›flm›flt›r.” bir “çal›flma toplumu” olmufltur. Bu toplumlarda çal›flma. Bu dönemde kilise. Gorz’un da ifade etti¤i gibi sanayileflmenin bafllang›ç y›llar›nda iflçilerin sürekli tam gün çal›flmay› istememeleri ilk fabrikalar›n çökmesine yol açm›flt›r. Amerikan toplumunun en önemli ay›rt edici özelliklerinden birisi hâline gelmifltir (Drucker. ‹nsanl›¤›n son 300 y›l›na damgas›n› vuran “modern/endüstriyel toplum. Çal›flma. ac›. Nitekim Drucker. zor ifller beklemeyi fakat karfl›l›¤›nda yetki vermeyi. K›z›lhaç. 1993:229-64).2. insanlar›n kendi istekleri ile kat›lm›fl olduklar› gönüllü kurulufllar (yani üçüncü sektör) oluflturacakt›r (Masuda. Böylece iflinde yeterince yetki ve mücadele f›rsat› ile baflar› ortam› bulamayan insanlar. Pre-endüstriyel toplumlarda insanlar flimdikinden daha az çal›flmaktad›r. Çal›flma bir tür.Yani. liyakat ve al›nan sonuçlar›n sorumlulu¤unu tafl›yabilmeyi ö¤retmifltir.Ekonomi 41 Üçüncü Sektör Enformasyon toplumunun sosyal yap›s›n›n nüvesini. iflletmelerin ç›karaca¤› dersleri flöyle s›ralar: Kâr amaçs›z kurulufllar bilgi iflçilerinin nas›l kullan›laca¤›n›. birçok konuda ihtilaf hâlinde olmalar›na ra¤men.1994). modern ça¤da endüstrileflme sürecine paralel olarak toplumsal yaflamda merkezî bir önem kazanm›flt›r. asla “toplumsal bütünlük” unsuru olmam›fl ve “özel alan”a hapsedilmifltir. amaçlar do¤rultusunda yönetimi. geçmiflte çal›flmak kölelere özgü. Ayr›ca giderek bireyselli¤in artt›¤› enformasyon ça¤›nda insanlar. ait olma. gönüllü kurulufllar›n üye say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl gözlenen bu sektörde 80 milyondan fazla insan (yani her iki yetiflkinden biri) haftada befl saatini. Dolay›s›yla böylesine bir geliflme toplum yap›s›nda da (iflin örgütlenmesi dâhil) oldukça önemli de¤iflmeleri beraberinde getirecektir. zahmet ve yorgunluk” anlam›na gelmektedir.bat› dillerine benzer biçimde . ›zd›rap” gibi ça¤r›fl›mlara sahiptir. ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ Bat› dillerinde “çal›flma” anlam›na gelen travail. Pre-endüstriyel toplumlar›n “do¤al insan”› için çal›flma. çal›flma kültürünü yaratma yolunda. afla¤›l›k bir ifl ya da ceza olarak görülmüfltür. yorgunluk. Bizde de “emek” sözcü¤ü . çal›flman›n kölelere özgü afla¤›l›k bir ifl oldu¤u konusunda hemfikir olmufllard›r. 1990:120). bu arzular›n› gönüllü kurulufllarda çok daha kolay tatmin edebilir hâle gelmifllerdir (Drucker. Latince’de bir tür iflkence aleti olan tripalium’dan türemifltir. Özellikle Protestanl›k. kiliseler vb. Nitekim Amerika gibi enformasyon toplumu sürecinde olan ülkelerde bu kâr amaçs›z izciler. Antik ça¤ filozoflar›. Bunun yan› s›ra modern dünyan›n ekonomik organizasyonlar› ve e¤itim kurumlar› da güçlü bir çal›flma disiplini/eti¤i oluflturulmas›nda önemli ifllevler görmüfltür. bir veya birden fazla kurulufl için çal›flarak geçirmektedir. Bugün hükümetlerin cevap veremedi¤i sosyal sorunlar›n çözülmesinde katk›da bulunan üçüncü sektör kurulufllar›. büyük ölçüde atadan kalma do¤al yaflam ritmine ba¤l›. endüstri uygarl›¤›nda yok say›lan. kendini gerçeklefltirme gibi arzular›n› gönüllü kurulufllar içinde gerçeklefltirme f›rsat› bulmaktad›rlar. gerekli olan fleylerle aç›k-seçik görev tan›m›n›.“s›k›nt›. Ünite . bir davaya inançla ve tutkuyla ba¤lanmay›. geçim için yap›lan bir süreçtir.

42

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. 19. yüzy›l›n endüstriyel düzeninde y›lda yaklafl›k befl bin saat çal›flan iflçiler, 1900 y›l›nda yaklafl›k üç bin iki yüz saat çal›flmaya bafllam›fllard›r. Attali’ye göre bu oran, geliflmifl ülkelerde bin saate kadar inecek ve çal›flmaya adanan süre beflte bire gerileyecektir.Yazar, gelecekte çal›flanlar›n yar›dan fazlas›n›n ücret almayaca¤›n›, ücretlilerin ne tam zamanl› çal›flaca¤›n› ne de s›n›rl› bir sözleflme ile iflletmeye ba¤l› olaca¤›n› ifade ediyor. ‹flyerine gitmeden çal›flma, istihdam›n yar›s›n› oluflturacak ve insanlar bir flirketin hem orta¤› hem de kendi iflvereni olabileceklerdir. Weber’in de belirtti¤i flekilde, endüstriyel düzenin yükselifline paralel bir biçimde, ev ile iflin ayr›lmas› (duygusal/kiflisel iliflkiler ile çal›flma iliflkileri birbirinden ayr›larak) toplumsal rasyonalizasyon için uygun bir zemin haz›rlam›flt›r. Bu sayede modern toplumun alamet-i farikas› olan rasyonalite, ekonomiden kültüre bütünüyle toplumsal dokuyu derinden etkilemifltir. Ancak günümüzün yeni dijital ekonomik düzeni içinde avukatlar, dan›flmanlar, reklamc›lar, ö¤retim üyeleri vb. giderek artan biçimde enformasyon teknolojilerinin sundu¤u imkânlarla ifllerini evlerinden yapabilir hâle gelmektedir. Endüstriyel devrimin aksine enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Örne¤in Rifkin’e göre, yeni zeki makineler birçok alanda, insanlar›n yerine geçmektedir; yani “çal›flman›n sonu” gelmifltir. Dahrendorf’un “üçte iki” kuram›na göre de gelecekte iflgücünün “üçte ikisi” ifl bulurken “üçte biri” çal›flma hayat›n›n d›fl›nda kalacakt›r. Bu da çal›flma hayat›nda vas›fl› iflçilerle di¤erleri aras›nda bir kutuplaflmaya yol açacakt›r. Bir baflka öngörüye göre de gelecek 50 y›l içinde, yar›m düzine vas›fl› iflçi ile otomobil fabrikalar›nda üretim gerçeklefltirilebilecektir. Asl›nda, ücretli iflin sonuna iliflkin kayg›lar› ifade eden görüflleri daha da uzatmak mümkün. Ancak ortada bir gerçek var ki “çal›flman›n sonu” tezleri abart›l› olsa bile bildi¤imiz ekonomik, toplumsal ve kültürel düzenin “sonu”na geliyoruz. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Niteli¤i ve çal›flman›n gerçeklefltirildi¤i mekânlar flimdikinden çok farkl› olsa bile bugün oldu¤u gibi yar›n da çal›flma olacakt›r. ‹nsanl›k görünür bir gelecekte çal›flarak “varolma”ya devam edecektir. Ancak yeni çal›flma düzeni, e¤itim düzeyinin çok düflük oldu¤u bizim gibi ülkelerde toplumun geneli e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa daha genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanmas›na yol açacakt›r. Orta ve uzun vadede toplumun yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

2. Ünite - Ekonomi

43

Özet
A M A Ç

1

Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klamak Sosyolojide, ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan, üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. Bunlar: “Fonksiyonalizm”, “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›.” Fonksiyonalist teoriler, daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. Fonksiyonalistler, serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin, mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›r. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. Fonksiyonalistler, ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia eder. Onlara göre bu iliflki, toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar, sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine çat›flma kuramlar›, ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar, kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia ederek, uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini, Karl Marks ortaya atm›flt›r. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar serbest piyasan›n, s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›r. Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar, ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken, sembolik etkileflim yaklafl›m›, bireyler, gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r. Birçok sembolik etkileflimci, kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurgularlar; özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süreciyle ilgilenir. Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi, büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r. Genelde aileler ilk ve en önemli informel sosyalleflme araçlar›d›r. Arkadafl çevresi bir bafl-

ka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. Yafl›tlar, birer rol modelleri oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler. Aile, arkadafl çevresi, medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda, okul ve ifl çevresi gibi, formel meslekî sosyalleflme yer al›r.
A M A Ç

2

Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetletmek. Weber’den farkl› olarak Taylor bir bilim adam› de¤il bir mühendistir. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r. Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor iflin analizini, daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r: Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi, çat›flma de¤il uyum, bireycilik de¤il iflbirli¤i, s›n›rl› üretim yerine maksimum üretim ,her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. Taylorist anlay›fl büyük ölçüde, hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u, insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r. Taylor’un görüflleri özellikle sendikalar taraf›ndan büyük tepki alm›fl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle de ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini, bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören, yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. Bu sayede endüstri öncesi toplumun vas›f ve çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir. Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verim elli kat›na ç›km›flt›r.

44
AM A Ç

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

3

Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klamak. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamada temsilcisi Henry Ford olmufltur. Ford bu ilkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimden kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. ‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay› son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤lam›flt›r. Bu üretim biçiminde en önemli unsur birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden montaj hatt› de¤ildir. Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve tutarl› bir biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›n›n çok daha önemli oldu¤u iddia edilmektedir. Yine kitle üretim biçiminde montajc›n›n sadece tek bir ifli vard›r. Birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir.Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir. Ayr›ca Ford iflgücünü, sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislikte de bölmüfltür. Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. Böylece fabrika, endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar, meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle tüketimi ve kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl; toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir.

A M A Ç

4

‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirmek. 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütlenmesinde yeni aray›fllar bafllam›flt›r. Esnek üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. Enformasyon toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten kifli bilir. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. Japon Toyota firmas›, ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz. Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde, tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek, firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r. Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimin ön plana ç›kt›¤›n› görmekteyiz. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini, yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz.

2. Ünite - Ekonomi

45

AM A Ç

5

Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klamak. Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmez. Ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›kar›r. Bu süreçte özellikle bilgi iflleri, merkezî bir öneme sahip olmaktad›r. Ancak bununla imalat›n bütünüyle ortadan kalkaca¤› düflünülmemelidir.Tar›m toplumundan endüstri toplumuna geçifl, tar›msal üretimi azaltmam›fl, aksine art›rm›flt›r ancak yine de tar›m›n pay› gerek istihdam, gerekse toplam has›la içinde son derece gerilemifltir. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r; buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir. Enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. Bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde geçmiflte ne kadar ifllevsel olurlarsa olsunlar, bugün yeni toplumun ifllerini, standart, kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir. Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u, çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin düflük oldu¤u ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerini içsellefltiremedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri, mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi, hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k, enformasyon ça-

¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r. Misyon, hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini, postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. Modernist örgütlerden farkl› olarak postmodernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. Karfl›l›kl› güven, bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k, aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›, ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r. Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetlemek. Modern dünyada çal›flma, bir tür, “maddi ihtiyaçlar› karfl›lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. Enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Türkiye gibi ülkelerde toplumun geneli, e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanma tehlikesi söz konusudur. Orta ve uzun vadede toplumun, yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

A M A Ç

6

46 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›dakilerden hangisi fonksiyonalist yaklafl›m› temsil eder? a. Grup kültürü b. c. 6. Hizmet üretiminin artmas› c. Post-endüstriyel toplum bilgi etraf›nda örgütlenir. Andrew Mellon . Bir iflçi birkaç dakikal›k bir e¤itimden sonra iflin bafl›na geçer c. Standart miktar üretimi gerçeklefltirildikten sonra ilave yap›lan üretim için performans ücreti verilir. ‹flin gelifltirilmesine tedarik zincirinin de dâhil edilmesi d. Bilimsel yönetimin tesisi b. Endüstri toplumunda sermaye sahipleri e¤itim ve araflt›rma gelifltirmeye en çok harcamay› yapm›fllard›r. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r e. Kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia eder d. Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r e. Üretim biçimine göre esnek makineler kullan›lmaya bafllam›flt›r. Afla¤›dakilerden hangisini formel sosyalleflme araçlar› aras›nda sayamay›z? a. ‹flin yeniden örgütlenmesi süresinde çat›flma yerine iflbirli¤i alm›flt›r. John D. Afla¤›dakilerden hangisi Yal›n Üretim felsefesini yans›tmamaktad›r? a. Afla¤›dakilerden hangisi Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri aras›nda yer almaz? a. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi kimdir? a. 4. d. Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptir. Afla¤›dakilerden hangisi McGroger’in insan iliflkileri ekolünün temel varsay›mlar›ndan biridir? a. Bir iflçinin yerine yeni bir iflçi kolayl›kla getirilebilir. Emniyet birimleri e. Stoklu çal›fl›l›r. Enformasyon iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› 5. d. Tar›m toplumlar›nda stratejik kaynak toprak ve iflgücüdür. Beden iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› d. Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleri ile ilgili olarak cezalara ba¤l›d›r. Kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurdular 7. Robert Bosch b. Rockefeller d. S›radan bir insan do¤ufltan iflten nefret eder. ‹fl çevresi d. Afla¤›dakilerden hangisi Esnek Üretimin özelliklerindendir? a. Bireycilik de¤il iflbirli¤i e. b. Stoklu üretim 3. Bant üretimi modeli uygulamas›. Bilgi iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› b. Arkadafl çevresi 8. Bilgi sektörünün a¤›rl›k kazanmas› e. e. Bireyler. c. ‹flyerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› c. b. Afla¤›dakilerden hangisi toyotaizm denen örgütlenme biçimini anlatmaz? a. e. Çat›flma de¤il uyum d. 2. S›n›rl› üretim yerine maksimum üretim 9. d. d. Andrew Carnegie e. c. Okul b. e. Sürekli iyilefltirme e. Bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. Ürün farkl›laflmas›n›n artt›r›lmas› yoluna gidilmifltir. Babadan kalma yönetim anlay›fl› c. Yarg› kurumlar› c. Afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Henry Ford c. Ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular c. Toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler b. Endüstri toplumu mallar›n üretimi için makinelerin ve insanlar›n koordinasyonuna dayan›r. Çal›flanlar kendi kendini yönetme ve kendi kendini denetim yollar›n› bir bask› olmadan kullanamazlar 10. b. b. D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flan› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yoldur. Afla¤›dakilerden hangisi Enformasyon Toplumunda zenginli¤in kayna¤›n› oluflturan unsurlardan de¤ildir? a. Endüstri toplumunda sermaye merkezi bir öneme sahiptir.

bildi¤imiz bir olgunun yeni bir varyasyonundan ibadert de¤ildir. karfl›l›kl› sadakat ve ba¤l›l›k nas›l sürdürülebilir? Bunlar yeni. Kat› bürokrasi biçimlerini elefltiren ve risk almaya vurgu yapan esnekli¤in. onun belki de en kafa kar›flt›r›c› yönü. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.b 2. kiflinin ekonomik u¤rafllar›n›n bir ömür boyu akt›¤› mecray› anlat›yordu. Bu anlamda “karakter. hatta antikça¤ yazarlar›n›n “karakter” kelimesinin anlam› konusunda hiçbir flüpheleri yoktu: Karakter. Karakter kendimizde de¤erli buldu¤umuz ve baflkalar›n›n de¤er vermesini bekledi¤imiz kiflisel özelliklerimizdir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ancak bu yeni kontrol biçimlerini anlamak oldukça zordur.Ekonomi 47 Okuma Parças› Bugün “esnek kapitalizm” sözüyle nitelenen sistem. kendi arzular›m›za ve di¤er insanlarla aram›zdaki iliflkilere yükledi¤imiz etik de¤erdir.” insan›n içinde besledi¤i ancak kimse taraf›ndan gözlemlenemeyen arzu ve duyarl›l›klar› ifade eden “kiflilik” adl› modern türevinden daha kapsay›c› bir terimdir. XIV. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yüzy›l ‹ngilizcesindeki “Job” [ifl] kelimesi bir maddenin tafl›nabilir büyüklükteki bir miktar›n› veya parças›n› ifade ediyordu. Horatius bir insan›n karakterinin. kariyerin izledi¤i düz yolu kesti ve çal›flanlar› aniden bir ifl türünden di¤erine yönlendirdi. Eski ‹ngilizce kullananlar›n. Esnekli¤e yap›lan vurgu bizzat iflin anlam›n› ve dolay›s›yla onu anlatmak için kulland›¤›m›z kelimeleri de¤ifltiriyor. esnek kapitalizmin karakter konusunda karfl›m›za ç›kard›¤› sorunlard›r. Yeni kapitalizm . Bir yandan kat› bürokrasi biçimleri di¤er yandan da kör rutinin zararlar› elefltirilir. her an de¤iflime haz›r olmalar›. Esnekli¤in kiflinin karakteri üzerindeki etkileri. Kelime çal›flma ba¤lam›nda kullan›lmaya baflland›¤›nda da. d 4. uzun vadeli bir hedef için çaba sarf etme ya da gelecekteki bir amaç u¤runa bugünkü kimi mükafatlar› erteleme fleklinde gösterir. insanlara kendi yaflamlar›n› flekillendirmede daha fazla özgürlük tan›d›¤› söyleniyor. Her birimiz. Günümüzde esneklik. Esnek kapitalizm. ifle eski anlam›n› iade eder. Geçmiflte. Sab›rs›z. Günümüzde esneklik de. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. belirli bir anda yaflad›¤›m›z duygu karmaflas›n›n içinden baz› duygular› seçer ve içimizde yaflat›r›z: Yaflatt›¤›m›z bu duygular karakterimizi oluflturur. c 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Oysa yeni düzen sadece geçmiflin yürürlükten kald›r›lm›fl kurallar›n›n yerine yeni kontrol biçimlerini geçiriyor. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karakter. Yeni Kapitalizmde ‹flin Kiflilik Üzerindeki Etkileri (‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nevi. Esnekli¤in kayg› yaratmas› son derece do¤al: ‹nsanlar hangi risklerin olumlu sonuç verece¤i veya hangi rotay› seçmeleri gerekti¤ini bilemiyor. hangi özelli¤imizin kal›c› de¤er tafl›d›¤›na nas›l karar verebiliriz? K›sa vadeye kilitlenmifl bir ekonomide nas›l uzun vadeli hedeflere sahip olabiliriz? Her an parçalanan veya sürekli olarak yeniden flekillendirilen kurumlarda. e 6. . 10-11 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Karakter Afl›nmas›. parça parça ifller yapmalar› fleklinde. sadakat ve karfl›l›kl› ba¤l›l›k. sürekli olarak risk almalar›. 2008). b 9. Ünite . Burada eseneklik vurgulan›r. ‹flçilerden seri hareket etmeleri. Kaynak: Richard Sennett. d 10. s. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.2. a 7. Örne¤in ‹ngilizcedeki “career” [kariyer] kelimesi eskiden tafl›tlar›n [carriage] kulland›¤› bir yolu ifade ediyordu. kapitalimin üzerindeki laneti silmenin baflka bir yolu olarak kullan›l›yor. Karakter kendini. genelde okunaks›z bir iktidar rejimidir. düzenlemelere ve formel prosedürlere giderek daha az ba¤l› olmalar› isteniyor. “kapitalist sistem” sözünün tafl›d›¤› lanetten kurtulmak için “serbest giriflim” sistemi veya “özel giriflim” sistemi gibi pek çok dolaylama gelifltirilmiflti. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. as›l olarak duygusal deneyimlerimizin uzun vadeli boyutu üzerine odaklan›r. onun dünyayla olan ba¤lant›lar›yla ilintili oldu¤unu yazar. mevcut ana odaklanan bir toplumda. e 8. insanlar›n hayat boyu götürü usulü çal›flmalar›.e 3.

Kerr. Plummer.F. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›fllard›r. Drucker. Mc. H. Workplace 2000: The Revolution Reshaping American Business. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. Bu sebeple en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir. Hammer..K. Computerized Integretion and The Organization Work in Enterpries. J. Modern Organizations. Grew. ‹stanbul.(1994)..M. Sociology For The 21. Oxford. Drucker. G. Bozkurt ve O. Printed in Great Britain.” in The Reemergence of Small Enterprises: Industrial Restructuring in Industrialized Countries. Fikret Üçkan. C. Industrialism and Industrial Man. Newyork.. International Labour Review. Der. (1990). Onaran. yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda. Sabah Yay. H. söz dinlemek. Jeanniere. vol. (1975). Geneva. Foundations of Modern Sociology.st Century. Polity Pres. (1994). Ankara. her fleyi zaman›nda yapmak. Grint. K. S›ra Sizde 3 Tüketici bir üründen di¤erine çok kolay geçer hâle gelmifltir. Çev. (1994) Managing The Non Profit Organizations. Taylorizm bir taraftan verimlili¤i çok büyük ölçüde art›r›rken di¤er taraftan da insan›n ihmal edildi¤i bir çal›flma düzeninde yabanc›laflman›n artabilece¤ini fark etmemizi sa¤lam›flt›r. (1998). Vadi/Toplum Yay.F.. Ankara.. Prentice Hall Europe. vd. Gelecek ‹çin Yönetim:1990’lar ve Sonras›. (1997). S›ra Sizde 2 Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. T.H. K. Etzioni. Küçük. The Sociology of Work..& Simon. E¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma yazma hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i. & Sengenberger.R.ILO Pub. Drucker.&Dunlop&Harbson&Myers (1960). Post-Industrializm and Post-Fordizm. ‹nk›lap Yay. Rekabet artm›flt›r ve böylesi bir rekabet ortam›nda faaliyette bulunan iflletmeler yeniden yap›lanma sürecine girmifllerdir. Curry. S.&Gullett.Sengerberger. Endüstri toplumunda ifl tüm yaflam hâline dönüflmüfltür.F. gösterileni kafa kullanmadan ö¤renmek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. Polity Press. & Conn. amirlerin ve yöneticilerin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi. Çev. Cambridge. ‹stanbul. E. (1993). Edit. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Allen.. (1992). büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r. P. Prentice Hall. M. Hicks. Çev. Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi. Schwirian. Böylece fabrika. Buttenworth Ltd. J.G. A.G. J. (1975). Organizations: Theory and Behaviour. Örgütler. (1992).Seized Enterprise Sector. A Dutton Book. Modernity and Its Futures. Blackwell.G. P. Loveman. “Introduction-Economic and Social Reorganization in the Small and Medium. Drucker. R. Bunun sonucu olarak eski yöntemlerle çal›flan. March. M. (1994). A. Loveman. Mc. Kapitalist Ötesi Toplum. Edit by W. Sociology: A Global Introduction. Macionis. (1994). Series. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimi art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yarataca¤› ortaya konulmufltur. Massachusetts. . (1991). (1964).Hall.Grow-Hill Book Company. P.. W. (1993). De¤iflim Mühendisli¤i. Buttenworth Ltd.Belk›s Çorakç›. “Modernite Nedir?.A.F. Ö. Piore. Harward University Press.J. Oxford.J. Boyet J. Ankara. Managing The Non Profit Organizations. H.48 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini. TODA‹E Yay. Türkiye ‹fl Bankas› Yay. Jiobu.P.133. C. Alsene. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›.’ Modernite Versus Post Modernite.. P.

(1995). Sabah Yay. D. (1981).. Çev. On Business and Work: An Overviev. Third Edition. Womack.. Sweden. (1999). Ankara.Yay.2. J. 2000 Y›l›n›n Sonras›: Sanayi Sonras› Toplum.” Toplum ve Bilim. (1993). Senge. J. B.L. Managing in the Information Society. Bahar.. Bilgi Toplumu.Thurman vd) International Labour Office Pub. Do¤ukan. Dünyay› De¤ifltiren Makine. B. Ter. N. Turhan Kitabevi. Çev. ODTÜ Yay. Naisbitt. A. Rekabette Üstünlü¤ün S›rr› ‹nsan. Work of the Future-The Future of Work. ‹stanbul. No. ‹ldeniz.2. Örgüt Sosyolojisi. Longman. ‹stanbul Mülkiyeliler Birli¤i Vakv› Yay. Preffer. ‹stanbul. Örgütün ‹nsan ‹liflkileri Yönü. Thomson. Mc Groger. Bireyselleflme ve Yönetim: ‹fl Yönetiminde Devrim. Ünite . Paker. San. Toffler. Bassil Blackwell. (1987).&Jones.P. Thurman. J. Yay. Rürup. ‹stanbul. in On Business and Work Toward New Frontiers. Society in Focus. (1993). (1993).A. “Competence and Choice and Work.E... “Does Business Have Any Business in Education?”. D. (1991). C.. (1993). Say›: 56-61. N. ‹stanbul. . Yap› Kredi Yay. (1993).11. New York. P.A. Geneva.Ekonomi 49 Masuda Y. (1982). University of California Pres Ltd. MarchApril. Deutschland.E and Hickey. Oscarsson. (1970). Üçüncü Dalga. A. (1990). ‹stanbul. Harvard Business Review. Yentürk. J. Stinch-Combe. “Post-Fordist Fordist Geliflmeler ve Dünya ‹ktisadi ‹flbölümünün Gelece¤i..A.” On Business and Work. Beflinci Disiplin. (Edit.Der.V. Öncü. Stone. Energin. (1993). Oto. (1991). Relasing Snergy Japanese Style. (1990). W. Alt›n Kitaplar Yay. Roos. J. Information and Organizations. Tükçesi: Ali Seden.

Din ve toplum iliflkisini. dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klayabilecek. Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Din Sosyolojik Kurum Kutsal Din D›fl› • • • • Cemaat Altyap›-Üstyap› Sekülerizm Teokrasi ‹çindekiler • • • • D‹N NED‹R? D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ D‹N SOSYOLOJ‹S‹ KLAS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹LERDE D‹N Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Din . Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klayabilecek ve din sosyolojisi ile dini sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt edebilecek. Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptayabilecek.3 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

cemaat. dinin bir sosyal olgu olarak her yerde varl›¤›n› görüyoruz. Dinlerin büyük ço¤unlu¤unun din hakk›nda da bir tan›m› vard›r ve bu tan›mlarda genellikle kendilerini standart. Resim 3. yol. kulluk. itaat. ceza ve mükafat gibi anlamlarda kullan›l›r. K›saca. tap›nak ve ritüelleriyle yaflanan ve bütün toplumu etkisi alt›na alan bir flekilde ya da bir bütünsellikten yoksun bireysel dinî inançlar veya davran›fllar fleklinde ortaya ç›k›yor. Bu olgu ya tam teflekküllü bir kilise. normal ve hak din olarak gösterirler. mezhep.Din D‹N NED‹R? Dünyada gelmifl geçmifl bütün toplumlarda ve hâlen yaflamakta olan bütün toplumlarda din olgusuna rastl›yoruz. Üstelik dünyan›n her yerinde dini inanç ya da davran›fl olarak ortaya konulan pratikler birbirinden oldukça farkl›l›k gösterebiliyor. Ancak bu tan›mlardan yola ç›karak dinin tabiat› hakk›n- . âdet. Do¤rusu bu tan›mlar›n her biri bir dinin kendisini baflka dinlerden nas›l ay›rt etti¤ini görmek aç›s›ndan önemlidir. yasa. Dilimizde kulland›¤›m›z “din” sözcü¤ünün kökeni Arapça olup sözcü¤ün de¤iflik türevleri boyun e¤me. Grekçe ve Latince “religion” olarak ayn› zamanda belli bir inanç çerçevesinde ba¤l›l›k ve düzenli olarak yap›lan ritüelleri kapsar.1 Sözlüklerde bir tanr›ya veya tanr›lara inanmay› ve o tanr›lara tap›nma pratikleri ile ifade edilen din. hakimiyet. izlenen örnek.

Sosyologlar böyle bir tan›ma ulaflmak için epey çal›flm›flt›r. Aksi taktirde sosyoloji kendini bir anda teolojik bir tart›flman›n içinde bulabilir. sosyolojik bak›fl aç›s›ndan ay›rt etmek üzere bir tan›ma ulaflma çabalar›nda farkl› sosyolog veya antropologlar›n çabalar›n› görebiliyoruz. Bu çeflitlilikte her dinin kendine özgü bir hakikat iddias› vard›r. Bunun için din sosyolojisinin her fleyden önce bir din tan›m›na sahip olmas› gerekir. Bu fark› sosyoloji lehine bir farkl›l›k olarak düflünmek gerekmiyor. Yine de toplumsal yap› ve de¤iflim süreçleri içinde din. özellikle din sosyolojisi alan›nda en önemli çal›flmalar› yapm›fl ve ifllevselci yaklafl›mlar› formüle etmifl Frans›z sosyolog. Dinin kendini tan›mlay›fl› kadar dünyay› da inananlar›yla inanmayanlar›yla tan›mlay›p tasarlamas› söz konusudur. Oysa sosyal bilim dünyan›n her yerinde karfl›lafl›lan bir olgu olarak dinin mahiyetine dair tarafl› olmayan bir tan›ma ulaflmak durumundad›r. Sosyolojiyi dinsel bir düflünce yap›s›na alternatif olarak o düflünceyi yanl›fllayan bir tez olarak düflünmek de gerekmez. genifl bir çeflitlili¤e sahiptir. “kutsal”. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. Bu konuda Émile Durkheim’in (1961: 62) tan›m›ndan yola ç›karsak “Kutsal fleylere. siyasi. Dini. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi -Kilise diye an›lan bir tek ahlâkî toplulukta birlefltiren inanç ve pratikler. dinlerin din tan›m›yla kendini en temelde ay›rt etmesi gerekir. Aksine din sosyolojisi dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik. Bu tan›mda göze çarpan en önemli unsurlar. Ancak dinin her toplumda ortaya ç›k›fl tarz› farkl›d›r. Bu o dinin iddias›n› ayn› düzeyden hareket ederek reddetti¤i anlam›na gelmez. Oysa sosyolojik düflünme ile dinsel düflünme temelden birbirinden farkl›d›r.52 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar da sosyal bilimler aç›s›ndan de¤erlendirilebilir bir tipolojiye ulaflmak mümkün de¤ildir. . Aksine toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsü olarak binbir çeflitlili¤e sahip olan din olgusunda ortak olan›n ne oldu¤unu. Bunu yaparken dinin kendini tan›mlay›fl›yla kendini bir tart›flman›n içine sokmamas› önemlidir. Bu aç›dan sosyolojik olarak dinin tan›m›n›n. toplumun genel flekillenmesine. ailevi. meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir. ay›rt edilebilir bir etken olarak teflhis edilmeye çal›fl›lm›flt›r. Özellikle “Dini Hayat›n ‹lk Biçimleri” isimli eseriyle din sosyolojinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›flt›r. Ancak dinin bu flekilde kendini ve dünyay› tan›mlay›fl› belirli bir dinin sosyolojik incelemesi için önemli bir veri olufltursa da dinin sosyolojik tan›m› için yeterli de¤ildir. Dinin Sosyolojik Tan›m› Din olgusu bütün toplumlarda rastlanacak kadar yayg›n ve eski bir davran›fl örüntüsüdür. Dinin sosyolojik tan›m› ise sosyoloji tarihinde öyle kolay yap›lm›fl de¤ildir. ancak onlar›n da ço¤u din hakk›nda kendi öznel tan›mlar›n› gelifltirmekten geri durmam›flt›r. onlara taraftar olanlar›n tümü”nü ‘din’ olarak ay›rd edebiliriz. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez. o davran›fl› dinsel olarak nitelemeyi gerektirecek olan›n ne oldu¤una dair genel kurallar› belirlemeye çal›fl›r. “kilise” ve “bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar” (yani cemaat) olarak ay›rt edilebilir. Onun için öncelikle dinin sosyolojik mahiyetinin ne oldu¤unu ve bu mahiyeti ortaya ç›karmaya çal›flan sosyolojik çabalar› ele alal›m. Genellikle her din kendine göre “do¤ru din” hakk›nda kendini iflaret eden bir tan›ma sahiptir. sosyolojiyi bir disiplin hâline getirmifl. Émile Durkheim (18581917). Eski oldu¤u ölçüde din. Hangi tür davran›fllar›n dinsel olarak nitelenebilece¤i ve genel olarak sosyolojik bilginin bir nesnesi olarak dinin nas›l teflhis edilece¤i hususu sosyologlar aras›nda tart›flma konusu olmufltur.

hatta görünürde en din d›fl› toplumlarda bile rastlanmaktad›r. Kutsal anlay›fl› etraf›nda toplumda oluflan birliktelik duygusu toplulu¤un bizatihi temelidir. Resim 3. geliflmiflli¤i. Bir toplum ne kadar ilerlemiflse o kadar karmafl›klaflm›fl olup kutsal ve din d›fl› ay›r›mlar› da o ölçüde bundan etkilenmifltir. Ona göre bütün toplumlar her fleyi “kutsal” ve “din d›fl›” fleklinde ay›ran bir kategorilefltirme sistemine sahiptir. . Kutsal›n bir fleyi temsil ediyor olmas› söz konusudur. Durkheim dinin en ilkel biçimlerinden en karmafl›k ileri biçimlerine kadar hepsinde kutsal ve din d›fl› ay›r›m›n›n ortak bir özellik oldu¤undan hareketle. Din de Durkheim’a göre “kutsal fleylere yani bir kenara ayr›lm›fl ve tabulaflm›fl fleylere iliflkin birleflik bir inançlar ve davran›fllar sistemidir”. Kendilerine atfedilen inanc›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› ile ilgili asla bir fley söylemeksizin insanlar›n onlara yak›flt›rd›klar› özellikler dolay›s›yla kendi davran›fllar›n› belirlemeleri sosyolojik aç›dan önemli bir durumdur. bir a¤aç. bir ev. bir nehir veya herhangi bir cisim kutsal olabilir. sonuçlar› veya tezahürleri vard›r. Bu tür davran›fllara dünyan›n hemen bütün toplumlar›nda. bir odun parças›.2 Hemen hemen dünyan›n her yerinde ço¤u futbol taraftar› için tuttuklar› tak›m›n formas› kutsald›r. basitli¤i ya da ilkelli¤ine paraleldir. Ünite .Din 53 Kutsal ve Din D›fl› Kutsal kavram› Durkheim’›n bütün toplumlar› incelerken baz ald›¤› kavramlardan biridir. Önemli olan her kutsal say›lan nesnede sembolik bir yan olmas›d›r. Bunlar›n en ilkel toplumlarda totemler fleklinde ortaya ç›kt›¤›n› görebilece¤imiz gibi daha ileri toplumlarda daha karmafl›k flekillerde ortaya ç›kt›¤›n› görebiliriz. Bu ay›r›m da topluluk duygusunu canl› tutan bir tutumdur. Kutsal say›lan nesnelerin kendi özünde bir kutsall›k olup olmamas› da sosyolojik aç›dan anlaml› bir soru de¤ildir. basketbol oyunlar›ndaki) sembolizm türlerine bakarak tahmin etmek zor olmaz. günümüzdeki reklam ve oyun (futbol. Bir tafl. bir sembol. Her tak›m› temsil eden sembolün zamanla fanatik taraftarlar› için fetiflleflme sürecine girdi¤ini görebiliyoruz. Bu ölçüde geniflletilmifl bir kutsall›k hemen hemen her yerde bulunabilir. Din de bir bak›ma bu ay›r›ma dayan›r. Bütün kutsall›k anlay›fllar›nda bu tarz bir toplumsal özdeflli¤in izlerini bulmak mümkündür. Topluluk sembollefltirdi¤i kutsallar üzerinden asl›nda kendi topluluk s›n›rlar›n› oluflturur ve kendisini baflkalar›ndan ay›r›r. Bu ay›r›mlar›n karmafl›kl›¤› veya basitli¤i söz konusu toplumlar›n da karmafl›kl›¤›. sosyolojik olarak dini en kolay bu noktada teflhis edebilece¤imizi söyler. Sosyoloji bu kutsallar›n bizatihi kendi etkilerinin var olup olmad›¤› sorusuyla ilgili de¤ildir.3. Totem düflüncesinin nas›l do¤mufl olabildi¤ini. Totemizm düflüncesinin modern dünyada da örnekleri hayat›n içinde bolca bulunur. Kutsaldan ise sadece Tanr›lar veya kutsal ruhlar kast edilmez. Bu kutsal say›lan fleylerle insanlar›n kurduklar› iliflkilerin toplumda bir etkisi.

D›flar›dan bakanlar için genellikle bir anlam ifade etmeyen ritüellerin devam› ancak bunlara dair ortak kabullerin oluflmas›yla sürdürülebilir. Genellikle cemaatlerin gerçeklik hakk›ndaki ortak bilinç ve .loonwatch. Kendisi dinleri aflacak bir pozitivist felsefe iddias›nda sosyolojinin kurucusu Auguste Comte’un da nihayetinde idealize etti¤i dünyay› bir tür pozitivizm dini olarak tasarlad›¤›n› biliyoruz. Esasen bu ortak alg› ve inanç sistemleri ad›na din denmese de toplumun kuruluflunun temel bir düzeyidir. Kaynak: http://www. Bir ya¤mur duas›na ç›kan insanlar yapt›klar› duan›n sonunda ya¤murun ya¤abilece¤ine inan›rlar. Bat› fieria’da Müslümanlar.54 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Asl›nda modern seküler toplumlarda da görünürde bir kurumsal din söz konusu olmad›¤› hâlde kutsall›k atfedilmifl baz› sembollerin bu tür ifllevleri yerine getirdi¤ini görebiliriz. Din paylafl›lan bir anlam sistemi oluflturdu¤u için insanlar›n dünyay›. Bu ortak anlam sisteminin paylafl›m› dünyaya dair derin bir düzenlilik ve anlaml›l›k hissi verir.3 Kutsal topraklarda. dualar›n›n kabul edilmedi¤ine hükmederek inançlar›na sadakatlerini sürdürürler. Din bu ortak alg›lar sistemini en iyi düzenleyen mekanizmalardan biridir sadece.com/2010/11/west-bank-muslims-jews-and-christians-pray-for-rain/ Dinin inanç paylafl›m›n›n en do¤rudan toplumsal sonucu cemaatleflmedir. Hristiyanlar ve Yahudiler hep birlikte ya¤mur duas›ndalar. Ateist baz› toplumsal hareketlerde de bile yarat›lan flah›s kültleri. Ya¤mur ya¤mad›¤› takdirde ise genellikle ibadet ettikleri tanr›n›n ya¤mur ya¤d›ramad›¤›na veya bu yapt›klar›n›n etkisiz ve anlams›z bir fley oldu¤una de¤il. Dinin yeterince güçlü olmad›¤› toplumlarda bile bunun yerini de¤iflik düzeylerde büyük veya küçük çapl› ideolojiler al›r. mücadele sürecine atfedilen kutsall›k. ölümlerin flehitlikle nitelenmesi gibi durumlar da din sosyolojisi aç›s›ndan incelenmeyi hak eder. Cemaat ortak inanç ve alg›ya dayal› olarak oluflan toplulu¤u baflkalar›ndan ay›racak bir bilinci de gelifltirir. Bu durum ortak inanc›n sürdürülebilmesi için genellikle iflleyen bir mekanizmad›r. Ayn› inanc› paylaflan insanlar dünyaya ayn› pencereden bakarlar ve o pencereden ayn› fleyleri gördüklerini düflünürler. Bu dünyan›n peygamberleri bilim adamlar›. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü Dinlerin en önemli ifllevlerinden birisi mensuplar›n› ortak bir inanç etraf›nda birlefltirmeleridir. kutsallaflt›rma sadece bilinen geleneksel dinlerde söz konusu de¤ildir. cenneti insanlar›n haf›zalar›. Farkl› bir ifadeyle. Resim 3. Fenomenoloji ve etnometodoloji gibi yaklafl›mlar. kilisesi fabrikalar olarak bafltan sona bir kutsall›k aray›fl›yla bezenmifl oldu¤unu görüyoruz. tanr›y› ve kendilerini nas›l alg›layacaklar›na dair ortak bir anlay›fl ve alg› sistemi oluflturur. bütün toplumlar›n ancak bu ortak alg›lar sistemiyle var olabildi¤ini vurgular. toplumu.

Toplumsal düzeyde dinin devrede oldu¤u hadiselerin bafl›nda bu cemaat boyutu gelmektedir. Dinin sosyolojik görünürlü¤ü de yine bu cemaat boyutunda olmaktad›r. Gerçekten de bir taraftan insanlar›n sürekli birbirleriyle çat›flma. rekabet ve düflmanl›k hâlinde bulundu¤unu görebiliyoruz.3. dini hiç önemsemeyen baz› insanlar›n baz› davran›fllar› dinsel olarak nitelenebilir. Hayatlar›n›n merkezine dini L ‹ M koyan inDÜfiÜNE sanlar oldu¤u gibi. Do¤al durum hakk›ndaki bütün öngörüler bir yandan insanlar›n nas›l toplum hâline geldiklerini aç›klamaya çal›flan senaryolard› ama bir yandan da bu senaryolar› tetikleyen fley gelecekte kurulmas› hayal edilen dünya imgesiydi. ‹nsanlar›n bir toplum hâlinde yaflad›klar› bütün durumlarda ölesiye ve öldüresiye bir rekabet içinde bulunduklar› vurgulanm›flt›r. ‹nsan›n bu durumu de¤iflik dönemlerde baz› düflünürler veya K ‹ T A P ‹nsanlar bisosyologlar taraf›ndan üzerinde ciddiyetle durulmufl bir konu olmufltur. O yüzden dinin sosyolojik incelemesi çok genifl bir davran›flS O R U lar yelpazesini içerebilir. ‹nsan do¤as› üzerine tart›flan Rousseau. Do¤al durumda. Çünkü do¤al durumunu bilimsel imkânlarla hiç kimsenin hiç bir zaman bilme flans› olmayacakt›. Her dinsel davran›fl mutlaka bir dine ait olmay› gerektirmeyebilir. dayan›flma örüntüleri ve bunun üzerinden girilen ittifak veya çat›flmalard›r. Özellikle ‹ngiliz filozof Thomas Hobbes taraf›ndan dillendirilen meflhur “insan insan›n kurdudur” ifadesinin arka plan›nda insan toplumlar› hakk›ndaki bu gözlem vard›r.Din 55 alg›s› inananlarla inanmayanlar› veya bu ortak alg›y› paylaflanlarla paylaflmayanlar aras›nda bir ay›r›ma da gider. Locke ve Montesquieu gibi ayd›nlanma filozoflar›n›n as›l amaçlar› insan›n nas›l olup da toplum hâlinde yaflamaya bafllad›¤›n› anlamakt›. bu karar nas›l oldu da hiç de¤iflmedi ve insan karakterinin vazgeçilmez bir parças› hâline geldi? Bu sorular özellikle insanlar›n birbirinin kurdu oldu¤unu gözlemledi¤imiz du‹NTERNET rumlarda akla çok daha kolay düflen sorulard›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ‹nsan sosyal bir varl›kt›r. ‹nsan›n do¤as›nda nas›l bir varl›k oldu¤u hususunda birbirleriyle ihtilafa düfltülerse de hepsi insan›n do¤a durumu hakk›nda çaresiz bir düflünce içindeydiler. Tarihin yaz›l› veya yaz›l› olmayan en eski dönemlerine giAMAÇLARIMIZ dildi¤inde bile insan varl›¤›n›n bir toplum içinde cereyan etti¤ini görürüz. Küçük veya büyük insan topluluklar› insan›n yeryüzündeki seyrinin vazgeçilmez görünümünü oluflturmufltur. yani özünde “iyi” oldu¤u anlat›lan insan için ge- AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Dinin inananlar› gerekti¤inde tam bir grup bilinci içinde inanmayanlara karfl› bir birlik ve dayan›flma davran›fl›na kolayl›kla girerler. Çünkü dinin do¤rudan etkisi yol açt›¤› bu grup bilinci. Her dinsel davran›fl tam teflekküllü bir dine mensup olmay› gerektirmeyebilir. Dini D ‹ Khiç K A önemsemeyen T baz› insanlar›n kimi davran›fllar› dinsel olabilir. lemedi¤imiz dönemlerde de tek tek veya da¤›n›k biçimde yaflam›fllar m›d›r yoksa bafltan beri toplum hâlinde mi var olmufllard›r? fiayet bafltan beri toplum hâlinde deT E L E V ‹ Z Sonradan YON ¤illerse insanlar hangi nedenlerle toplum hâline yaflamaya bafllad›lar? herhangi bir nedenle toplum hâlinde yaflamaya karar verildiyse. Ünite . Bu vurgular dolay›s›yla insanlar›n toplum hâlinde yaflamaya bafllamalar› bir tür muamma olarak görülmüfltür. Dini cemaat böylece insanlara bir kimlik (identity) verirken baflkalar›ndan ayr›flmay› da (difference) ö¤retir. Ayn› fleyi di¤er sosyal düflünürler de merak etmifllerdir. Asl›nda dinin sosyolojik tezahürleri aç›s›ndan en önemli boyutu belki de cemaat boyutudur. Sonuç olaS‹ZDE olarak dinrak burada sosyolojik olarak ay›rt edilebilecek bir din tan›m› SIRA ile genel sel davran›fl aras›nda da bir ay›r›m yap›labilir. yani do¤as›nda.

Burada kurum. nereden gelip nereye gittikleriyle ilgili sorular› anlamland›rd›klar› ve toplumda kutsal ve din d›fl› alanlar› oluflturup tan›mlad›klar› belli bir davran›fl düzeyi daha vard›r. Ne kadar eski olursa olsun ve nerede olursa olsun insanlar›n öte dünyayla. Dolay›s›yla insan›n do¤as› denilen fleyin ne oldu¤u üzerinde her halükârda bitimsiz bir tart›flma olsa bile bu do¤an›n en tart›fl›lmaz yan› onun toplumsal bir gerçeklik oldu¤udur. Ancak teokratik say›lan rejimlerde dinin gerçekten de o rejimin hedefini mi belirledi¤i yoksa o siyasetin dini inançlar› kendi meflruiyetini sa¤lamak için bir araç olarak m› kulland›¤› kolay ay›rt edilebilen bir . Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. Böylece hangi insan toplumsall›¤›na göz at›l›rsa at›ls›n görülebilecek asgari düzeyde paylafl›lan davran›fl örüntüleri tespit edilmeye çal›fl›lm›flt›r. ‹flte toplumsall›k insan›n do¤as›n›n bir parças› olarak insan›n ortaya ç›kt›¤› her yerde ve her zaman rastlanan bir olgu olmufltur. ‹nsan toplumsall›¤›n›n ortaya ç›kt›¤› yerlerde toplumsal farkl›l›klar›n üzerinde de bu nedenle durulmufl. insan olma) anlamlar›yla tan›m gere¤i baflka insanlar›n varl›¤›n› kaç›n›lmaz k›lar. Sonuçta bütün bu yaklafl›mlar›n bir yandan da cevab›n› arad›klar› ana soru toplumlar›n nas›l var olabildi¤iydi. gündelik dilde kullan›lan ve baz› örgütlenmeleri ifade etmek üzere kullan›lan kurum sözcü¤ünden farkl› olarak davran›fl örüntülerini ifade eder. insan toplumsall›¤›n›n kendileriyle tezahür etti¤i ve hiç bir toplumda eksikli¤i görülmeyen toplumun varolufl dayana¤›n› oluflturan davran›fl örüntüleridir. O yüzden insan ancak baflka insanlar›n varl›¤›yla insan olabilen bir varl›kt›r. ‹nsan kelimesinin kendisi bile ancak baflka bir insan›n varl›¤›yla tamamlanan bir anlam içeri¤ine sahiptir. yönetim ve iktidar iliflkileri ortaya ç›kard›¤› tespit edilmifltir. ›s›nma. Bu iliflkiye dayal› olarak rejimler teokratik veya seküler rejimler aras›nda farkl› örneklerle çeflitlenir. Ne kadar eski zamanlara kadar gidilebilse orada insanlar›n küçük veya büyük toplumlar hâlinde yaflamalar›n›n bir alternatifi bulunam›yor. Ancak sosyologlar. bu toplumsall›¤›n kendisinde ortak veya ay›rd edici baflka nitelikler de aram›flt›r. Bu iliflkiler genel olarak “siyasall›k” diyebilece¤imiz bir düzeyi iflaret eder. görünen dünyan›n ötesiyle ilgilendikleri.56 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar lecekte kurulacak düzen insana güven esas›na dayal›. Bu da din kurumudur. Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. Din ve Siyaset ‹liflkisi Bütün toplumsal oluflumlar›n kendi içlerinde bir liderlik. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. Çünkü genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. insan özgürlüklerini alabildi¤ine tan›yan bir düzen olacakt›. Çünkü insan kelimesi “ünsiyet” (al›flma. fiimdi din kurumunun di¤er baz› önemli kurumlarla olan iliflkisini inceleyelim. di¤er yandan bu toplumsall›¤a efllik eden vazgeçilmez ortak baz› kurumsal özellikler üzerinde durulmufltur. Toplumsal kurumlar. Bu toplumsall›k ise bizatihi do¤al olan› iflleyerek onu do¤a d›fl›na ç›kararak var olabiliyor. Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi ‹nsan›n toplumsal bir varl›k olmas› böylece tart›fl›lmaz bir gerçek olarak kabul edilmifltir. Dinin devlet yap›s›n› veya siyaseti tamamen belirledi¤i örneklere teokratik rejim(ler) denir. Siyasal düzeyi olmayan hiç bir toplum yoktur. ‹flte din de böylesi bir kurumdur.

Ünite . yap›s› ve kodlar› farkl›laflabilir ancak aile hayat› olmayan hiç bir topluma rastlanmaz. Bu arada toplumlar sanayileflmenin ve kentleflmenin de etkisi alt›nda siyasal düzenlerinden görece ba¤›ms›z olarak sekülerleflebiliyor. Ayr›ca aile içindeki statüler ve bunlara uygun rollerin belirlenmesinde de dinin ahlaki söylemi aile bütünlü¤ünü koruma do¤rultusunda oldukça etkili olmaktad›r.Din 57 durum de¤ildir. Bu kurallar›n en önemlilerinden birisi ensest yasa¤›d›r.3. Kendileriyle evlenilmesi yasak olanlar›n belirlenmesi tamamen din kaynakl› bir konudur. O yüzden siyasi çat›flmalar›n bir ço¤unda dinin önemli bir unsur olarak ortaya ç›kt›¤› görülür. ‹ngiltere ve ‹rlanda aras›nda. Ancak laikli¤in her yerde ayn› flekilde uygulanmamas› da din ve devlet aras›ndaki iliflkileri düzenleme kapasitesini düflürmektedir. Burada siyasal bir etki alt›nda laikleflme ile sekülerleflme aras›nda bir ay›r›m yapmak mümkündür. ‹ran ve Suudi Arabistan’›n siyaset biçimine ‹slam ad›na muhalefet eden Müslümanlar oldu¤u gibi ‹srail’in siyonist politikalar›na daha do¤ru bir Yahudilik yorumu ad›na fliddetle muhalefet eden Yahudiler de bulunmaktad›r. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. Irak’ta ve Pakistan’da fiiilerle Sünniler aras›nda veya yine ‹srail ile bölge halklar› aras›ndaki çat›flmalarla din unsuru önemli bir rol oynuyor. Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifllev gördü¤ü hâlde farkl› dinler aras›nda da bir çat›flma etkeni olarak çal›flabilir. Sekülerleflmeyi insanlar kendi tercihleriyle veya toplumsal hayat›n veya siyasal düzenin etkisiyle yapabilirler. Özellikle Yahudilik. ‹slam’›n (veya asl›nda ‹slam’›n bir yorumunun) devletin kurumsal yap›s›n› ve hedeflerini belirledi¤i ‹ran’da veya Suudi Arabistan’da bütün siyasetler dinin kurallar› veya hedefleriyle meflrulaflt›r›l›r. Ayn› flekilde ‹srail’in hem devlet olarak varl›¤› hem de bütün yay›lmac› politikalar› Yahudili¤in bir okuma biçimine dayand›r›l›r. Orta Ça¤ Avrupa’s›nda otuz ve yüzy›l olarak bilinen din çat›flmalar› yüzünden milyonlarca insan öldükten sonra kilise ve devletin birbirinden tamamen ayr›flt›r›lmas› yönünde genel bir ortak ak›l geliflti. Bu aile hayat›n›n flekli. Fransa ve bir çok örnekte laiklik devletin tarafs›zl›k ilkesi yerine kendisi dinler aras›nda bir din gibi çal›flmakta oldu¤undan dinler aras›ndaki çat›flmay› daha da art›ran örnekler ortaya koymufltur. Baz› kullan›mlarda sadece siyasal düzenin bir özelli¤i olan laiklik (laicite) den ay›rt edilebilir. . Bu ak›l ile laiklik din ve devlet iliflkilerini düzenleyen bir ilke olarak ortaya ç›kt›. Günlük hayat›n veya siyasi düzenin dinin etkisinden ar›nmas›d›r. Din ve Aile ‹liflkisi Bütün toplumlarda biyolojik ve kültürel yeniden üretimi temin etmek üzere belirgin bir biçimde “aile” denilebilecek bir davran›fl örüntüsü bulunur. H›ristiyanl›k ve ‹slam gibi dinler kiminle evlenilebilece¤i veya evlenilemeyece¤ini belirlemede ve neslin devam›n›n hangi iliflkiler düzeni içinde sa¤lanabilece¤ine dair aile kurumunu flekillendiren de¤er yap›lar› ve kurallar ortaya koymufllard›r. Sekülerleflme dünyevileflme anlam›nda kullan›l›r.

keyfî ve geçici olmamas›. Ço¤u durumda fakirlerin durumunu gözeten din egemen s›n›flar› rahats›z eden bir yaklafl›m› da temsil edebilir. kültürünü. evin belli köfleleri kutsald›r. Ayr›ca din bir zihniyet dünyas› olarak insanlar›n ekonomik davran›fllar›n› da belirler.. gibi. uygulamalara veya davran›fl örüntülerine yani “e¤itim” davran›fl›na sahiptir. boflanma. Burada aile kendi yap›s›na uygun bir din gelifltirmifl bir kült oluflturmufltur: Ocak kültü. Max Weber kapitalizm ile kapitalizmin ortaya ç›kt›¤› ba¤lamda mevcut olan. Dolay›s›yla dinlerin varl›¤› bizatihi güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. 1997. . Her fleyin bir Tanr›s› vard›r: Do¤um Tanr›s›. belli kurallara ba¤lanm›flt›r. gibi) do¤al yap›s›n›n üzerine de¤erler yüklemifllerdir. tarzlar›n› aktarmak üzere baz› düzenlemelere. atalar ruhu. Kaynak: Mustafa Ayd›n. Aile reisi.. Hristiyanl›k ve özellikle ‹slam aile konusunda ayr›nt›l› kurallar getirmifl ve onun (iki ayr› cins aras›nda meydana gelmesi. Kurumlar Sosyolojisi. atalar kültü gibi. Bu ifllevi dinin hakim s›n›flar›n ç›kar›na çal›flt›¤› durumlar› ortaya ç›kar›r. püriten ifl ahlak› ve çok çal›flmay› sal›k veren. Buna göre evlenme flekli. vb. Oysa dinin ayn› zamanda yard›mlaflma a¤lar›n› harekete geçiren ve onlar› dini yaflam›n bir parças› hâline getiren boyutlar› daha belirgindir. Din ve E¤itim ‹liflkisi Yine bütün toplumlar gelecek nesillere sahip olduklar› anlam kodlar›n›. Ekonomide paylafl›m› da mutlaka sal›k veren bir dinî anlay›flla birlikte kapitalist bir geliflmenin nas›l yaflanabilece¤i de bu ba¤lamda sorulan bir soru olmufltur. O yüzden dini kitlelerin afyonu olarak görmüfltür.58 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Daha baflka tarihî örnekler de göz önünde bulundurulursa din-aile aras›ndaki iliflki konusunda flu sonuçlar ileri sürülebilir: a) Yüksek tipli dinler (salt toplumsal etkileflimlerin ürünü olmayan din) aileye etki ederek onu yeni bafltan flekillendirmifltir.. Dinde ifllemekte olan tarihsel süreklilik mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de iflliyor olmas› sayesinde sa¤lan›r. Burada ailenin pek çok motifi kutsal hâle gelmifltir. miras. ocak. kad›n ve erke¤in konumu. bu da “ekonomi” dedi¤imiz davran›fl örüntülerini görünür k›lar. aileye ait mallar›n kullan›m›. vb. Bu iliflkiler üzerinde de dinin düzenleyici kurallar› var oldu¤u için din ve ekonomi iliflkisi özel bir öneme sahiptir.. Bu konuda en somut örnek politeist inançl› site toplumlar›d›r. yönetim. Bu toplumlarda aile kurumu dinden daha güçlüdür. Din özgürlükleri de o yüzden her fleyden önce belli bir dinin e¤itiminin önünde bir engel olup olmamas›yla ilgilidir. b) Toplumsal flartlar›n ürünü olan dinler ise di¤er kurumlar›n etkisi ve belirleyicili¤inde oldu¤u kadar. Din ve Ekonomi ‹liflkisi Bütün toplumlar bir üretim. Bereket Tanr›s›. Marx’›n yaklafl›m› dinin egemen s›n›flar›n hizmetinde bir üstyap› kurumu oldu¤u yönündedir. Bilinen bütün dinler kendi anlay›fllar›n› sonraki kuflaklara en sa¤l›kl› biçimde aktarmay› önemserler. dolay›s›yla da ailenin dini belirlemesi daha ön plandad›r. neslin devam›n› sa¤lamas›. karfl›l›kl› haklar ve ödevler. tüketim ve paylafl›m iliflkileri ortaya koyarlar. do¤al/sosyal bir birlik olan aile taraf›ndan da flekillendirilmifllerdir. vb. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Meselâ Yahudilik. Protestan ahlak› aras›nda bir iliflki tespit etmifltir. Dinlerin t›pk› siyasette oldu¤u gibi mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›r›p onlar›n ma¤duru olan kitlelerin de bu durumu kolayl›kla kabullenmelerini sa¤lamak gibi bir ifllevi olabiliyor.

Ona göre toplum yap›s› ekonomi. Ancak Althusser’e göre hangi kurumun hangi toplumda son kertede belirleyici olaca¤›n› yine ekonomi belirler (üst-belirlenim) diyerek Marx’›n b›rakt›¤› bofllu¤u kendince kapat›r. Din yine var olmaya devam etse de belirleyicili¤i azal›r. Altyap› her zaman kendi ihtiyaçlar› temelinde belli bir aile.Din 59 Dolay›s›yla toplumun dayand›¤› bu kurumsal olgular aras›nda din de bulunuyor. baz› toplumlarda siyaset baflka baz› toplumlarda da ideolojik saç aya¤› belirleyicidir.3. Karl Marx (1818-1883) toplumu alt yap› ve üstyap› aras›ndaki bir belirlenim iliflkisi olarak tan›mlam›flt›r. Çocuk say›s› özellikle eme¤iyle geçinenler için ekonomik olarak da güçlü olmay› getirir. Örne¤in. Hiç bir toplum için özü itibariyle dinin veya di¤er sosyolojik kurumlar›n daha belirleyici oldu¤u yönünde bir saptama yap›lamaz. ‹srail devlet ve toplumunun tüm flekillenifli dinin anlamland›rd›¤› bir çerçevede gerçekleflir. siyaset ve ideoloji ayaklar› üzerine oturur. Max Weber (1864-1920) ise özellikle ekonomi ile din aras›ndaki belirlenimcilik hususunda dinin öneminin Marksist literatürde fazla küçümsenmifl olmas›na karfl› önemli bir tezi ifade etmifltir. Örne¤in. belki de ileri kapitalist toplumda giderek geliflen teknoloji insan eme¤inin önemini azaltt›¤› ölçüde aile hayat› gevflemeye yüz tutmufl en az›ndan çekirdek aileye do¤ru bir geliflim kaydedilmesine yol açm›flt›r. Ekonominin tam da Marksist anlamda di¤er bütün kurumlar› belirledi¤i toplumlar olabildi¤i gibi. Ancak bütün bunlar her yerdeki Yahudilerin. Altyap› ekonomi yani maddi üretim iliflkilerinden oluflur. Yahudiler. Bu durumda toplumun baflka kurumsal örüntüleri. Baz› toplumlarda ekonomi. Belirlenimcilik tek tarafl› de¤ildir. feodal üretim biçiminde insan eme¤i çok merkezî oldu¤u için aile de bu ihtiyaçlara göre genifl aile olarak flekillenir. Yap›salc› Marksizmin ünlü düflünürü Louis Althusser tam da bu kurumlar aras›ndaki belirlenimcilik (determinizm) iliflkisini Marx’›n altyap›-üstyap› eksenine üçüncü bir boyut getirerek aç›klar. ‹slam’›n da toplumu bafltan afla¤›ya yap›land›rd›¤› örnekler çoktur. Budistler veya Mormonlar›n içinde dinin emir ve yasaklar›n› gözeterek ve sadece bunlar› gözeterek bir hayat kurman›n öncelendi¤i örneklerin yan› s›ra dinî emirlerin bu toplumlar taraf›ndan hiç önemsenmedi¤i. bir aile ve bir e¤itim düzenini üstyap› olarak belirler. Onun Protestan Ahlak› ile kapitalist ruh aras›ndaki çekicili¤e dair görüflleri bir ekonomik olgu olarak kapitalizmin oluflumunda bir . bir siyaset. Böylece ekonomi sabit. H›ristiyanlar. Ünite . Ayn› flekilde Amerika’daki Mormonlar dinin toplumu flekillendirdi¤i tipik toplum biçimlerindendir. di¤er bütün kurumlar de¤iflken olarak düflünülür. bir din. bilhassa siyaset veya din taraf›ndan veya aile yap›lar› taraf›ndan belirlendi¤i toplumlar veya durumlar da söz konusudur. görece sekülerleflmifl örnekler de var olabilir. ekonomi. Müslümanlar. Toplumlarda hangi kurumlar›n daha belirleyici olaca¤› toplumun tarihine. örne¤in. Müslümanlar›n veya Mormonlar›n bütün eylemlerindeki tek motivasyonlar›n›n din oldu¤u anlam›na gelmiyor. harekete geçip o inanc›n flekillendirdi¤i bir toplumu kurmaya çal›flmalar› s›kça görülen örneklerdendir. dinamizmine göre de¤iflir. siyaset. Bu durumda dindarl›¤›n içeri¤i veya etkinli¤i di¤er kurumsal örüntülerin belirleyicili¤i alt›nda kal›r. ‹nsanlar› bir dinî inanç etraf›nda topland›klar›. aile veya e¤itim durumu bu toplumlar›n önceliklerini belirleyebilir. Bu kurumlar›n her birinin mutlaka toplumun oluflumunda çok önemli bir yeri vard›r ancak muhtemelen her toplumda bu kurumlar›n ayr› a¤›rl›klar› veya di¤er kurumlara karfl› belirleyicilikleri olabiliyor. Peki bu belirlenimcilik iliflkisinin baflka türlü cereyan etti¤i örnekler yok mudur? ‹deolojik yap›lar›n ve bilhassa dinin ekonomik davran›fl› belirledi¤i örnekler çokça bulunabilir. bir ideoloji. Oysa modern kapitalist toplumda.

H›ristiyanlar için de insanlar yeterince tan›mlanm›fl ve s›n›rl› bir çeflitlili¤e sahipti. Yahudilik ve H›ristiyanl›¤›n d›fl›nda kalanlar paganistler olarak önemsenebilecek bir çeflitlilik arz etmiyordu. Telhis’ül Aksâm li-Mezâhibi’l Enâm. fakat buradaki konuyu DÜfiÜ N E L ‹ M tamamlamak için önceden diyebiliriz ki. Aksine bu belirlenimcili¤in tek tarafl› olmad›¤›n› ve özellikle kapitalist bir ahlak ile diS O R U nin bir araya gelmesinin bir tarihsel olay› meydana getirdi¤ini söyler. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok danini bir disiplin ha gerilere götürebiliyorsak dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olaSIRA S‹ZDE götürebiliriz. Târihü’l-Hükema ve el-Mebde’ ve’l Meâd adl› eserleri say›labilir. Afla¤›da bu konuya tekrar dönece¤iz. Musâraâtü’l Felâsife. Bat›’da ise H›ristiyanl›¤›n veya Yahudili¤in baflka dinlere olan ilgisi nispeten daha zay›f kalm›flt›r. fiehristani. farkl› dinlerin inançlar› kendi kavramlar›yla anlat›lmaya çal›fl›lTELEV‹ZYON m›flt›r. Abdulkerim (ö. yaflay›fllar›na ve dinlerin ortaya ç›k›fllar›na dair önemli sosyolojik verileri ‹NTERNET içermektedir. Kelam. O yüzden Bat› dünyas› co¤rafi kefliflerin sonucunda karfl›laflt›¤› yabanc› . BüAMAÇLARIMIZ yük ‹slam bilginlerinden fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal (Dinler ve Heretik Gruplar) isimli eseri ile Endülüslü büyük alim ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal K (Dinler. Bu eserinin yan› s›ra el-‹rflâd ilâ Akaidi’l ‹bâd. Ancak baflka insanlar›n hayatlar›na dair bu ilgi kuflkusuz din sosyolojisinin bütün ihtiyaçlar›n› karfl›layacak kadar flekillenmifl de¤ildir. Weber ekonomik belirlenimcili¤e tam karfl› bir alternatif olarak din belirlenimcili¤ini savunmaz. Din ile di¤er sosyolojik SIRA S‹ZDE kurumlar aras›nda hangisi toplumun flekilleniflinde daha belirleyicidir? DÜfiÜNEL‹M D‹N SOSYOLOJ‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O T RA U P SIRA S‹ZDE 1 AMAÇLARIMIZ K S‹ OT R AU P Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› D‹KKAT TEL EV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimi genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. 548/1153) Horasan’›n fiehristan bölgesinde do¤mufl. Yahudilik ‹srailo¤ullar›n›n d›fl›nda kalan insanlar›n tamam›n› gentile (Yahudi olmayanlar) olarak neredeyse tek bir kategoride de¤erlendirirken inançlar›n› önemsiz ve ilgilenmeye de¤mez olarak görmüfltür. O yüzden sosyolojik bilginin kökeD‹KKAT T E L E V ‹olarak Z Y O N flekillenmeye bafllad›¤› 19. ve Heretik Grup ve Düflünceler için K›lavuz) isimli eseri bu ‹ T A P alandaki en önemli öncü metinlerdir.60 SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE dinsel zihniyet olarak Protestanl›¤›n çok önemli bir katk›s› oldu¤una dairdir. Bir süre Ba¤dat’a dersler vererek ö¤renci yetifltirmifltir. E¤itimini Horasan’›n yan› s›ra Nisabur. rak çok daha eskilere Bu ba¤lamda Orta Ça¤ H›ristiyan kozmolojisinin di¤er insanlar ve inançlar hak‹NTERNET k›ndaki görüfllerine karfl›l›k ‹slam dünyas›nda çok daha eski bir literatür vard›r. Bu eserlerde farkl› dinler kendi kavramlar›yla tan›t›l›rken bir tür fenomenolojik veya anlamac› din sosyolojisi çabas›n›n ilk örnekleri de verilmifl. Muhammed b. Ancak farkl› dinlerin tabiat›na. vekilli¤ini yapt›¤› vezire ithaf etti¤i Kitâbü’l Milel ve’n Nihal’dir. felsefe ve dinler ve mezhepler tarihi alan›nda önemli eserler vermifl bir ‹slam alimi. Bu katk›n›n mahiyeti kuflkusuz tart›fl›labilir. Harizm ve Cürcan’da sürdürmüfltür. Eserleri aras›nda en bilineni. D‹KKAT ‹nsan toplumlar›n›n D ‹ K K A T oldu¤u her yerde din var olsa da dinin hem her toplumdaki belirleyicili¤i ve hem de görünüm biçimi farkl› olabilmektedir.

Din 61 kültürleri âdeta bir sürpriz gibi karfl›l›yordu. Uzun y›llara yay›lan din savafllar› ve akabinde sanayi toplumunun etkisiyle yaflanan sekülerleflme süreci dine yönelik bak›fl› da derinden sarsar. Bu düflünceye paralel olarak paylaflt›klar› bir kanaat de dinin insan uydurmas› bir fenomen oldu¤uydu. Sosyolojinin kurucusu say›lan Auguste Comte tarihi do¤rusal bir ilerleme mant›¤› üzerine kuruyordu. Gerçekten de dünyan›n sanayileflmenin etkisiyle büyük bir dönüflüm içinde oldu¤u 19. Felsefi dedi¤i ikinci hâlde zay›flayarak da olsa ayakta kalm›fl olan dinin. . Comte. O yüzden bu dönemde dine yönelik sosyolojik ilgi dinin bir sorun oldu¤u alg›s›na ve cenazesinin nas›l kalkaca¤›na dair bir meraka dayan›yordu. Feuerbach dinin tabiat›n› ve ortaya ç›k›fl flartlar›n› anlamaya çal›fl›rken Marx için her fley çok belliydi. Daha sonra Durkheim’›n dinin özünü ve kökenini bulmak üzere ilkel dinler üzerine yapt›¤› ve Dini Hayat›n Temel Biçimleri bafll›¤› alt›nda toplanm›fl çal›flmalar› ile Weber’in Marx’›n maddeci yaklafl›mlar›na bir tür reddiye gibi alg›lanm›fl olan Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli eseri din sosyolojisi alan›n› disipline eden temel referanslar› oluflturmufltur. Comte’un bu yaklafl›mlar›na paralel olarak Marx da dini bir üstyap› kurumu olarak ve yine bir sorun olarak infla ederken bu yaklafl›m›yla din sosyolojisinin flekillenmesine önemli bir katk› yapm›fl oluyordu. Bu yüzden karfl›lafl›lan yeni din ve inançlar teolojik bak›mdan bir bak›ma huzur kaç›r›yorlard›. gelece¤in pozitif-bilimsel hâlinde tamamen yok olaca¤›n› öngörüyordu. Onun bu görüflleri kendisinden önce Hegel taraf›ndan bafllat›lm›fl olan ve ünlü Alman felsefeci Ludwig Feuerbach (1804-1872) taraf›ndan belli bir yönde gelifltirilmifl olan düflüncelere bir tür reddiye niteli¤indeydi. Ünite . Buna ra¤men bu merak dini sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir konusu olmaktan ç›karmad›¤› gibi dine yönelik sosyolojik ilginin çerçevesini oluflturmufltur. Bu atmosfer alt›nda geliflen pozitivist-ilerlemeci yaklafl›mlar yaflanmakta olan geliflmenin ileri aflamalar›nda dinin yok olaca¤›n› öngörüyorlard›. yüzy›lda geliflen sosyoloji disiplini içinde din de özel bir yer tutar. Din sosyolojisinin genel sosyolojinin tarihine paralel olarak geliflmesinde Marx’›n din hakk›ndaki olumsuz da olsa bu de¤erlendirmelerinin özel bir önemi vard›r. dini teolojik dedi¤i birinci hâle ait görüyordu. anlafl›lacak bir fley yoktu. Sanayileflmenin etkisiyle bu döneme kadar yaflanan h›zl› ve bafl döndürücü toplumsal de¤iflimden din de nasibini al›r. 19. ‹sa’ya inan›p Tanr› Krall›¤›na girecek olan insanlar›n d›fl›ndaki hiç kimse için bir yer ay›rm›fl de¤illerdi. Özellikle David Hume’un (1711-1776) dinin do¤as› üzerine olan kitab› din sosyolojisi tarihi aç›s›ndan bafllang›ç metinlerinden biri say›labilir. Marx. dini di¤er bütün üstyap› kurumlar› gibi egemen s›n›flar›n ç›karlar›na hizmet eden bir ideoloji olarak de¤erlendiriyordu.3. Bat›l› flartlarda flekillenmifl olan H›ristiyan teolojisiyle e¤itilmifl kitleler bu dünyan›n gelece¤inde Hz. Avrupa’da Rönesans ve reformasyon döneminde din alg›s›nda önemli de¤iflimler meydana gelir. Afla¤›da her ikisinin görüfllerine daha detayl› bir biçimde de¤inece¤iz. Bu dönemde Francis Bacon’un ve David Hume’un dinin tabiat›na dair yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ve antropolojinin modern zamanlardaki ilk nüvelerini oluflturur. Üç hâl yasas› olarak bilinen bu kurgusuna göre. yüzy›lda dine bir gelecek biçilemiyordu. O yüzden bu dönemlerde sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir k›sm› dini toplumsal bir kurum olarak alsalar da bu kurumun çözülmeye ve yok olmaya yüz tutan bir kurum oldu¤unda neredeyse birlefliyorlard›.

O yüzden gelece¤in pozitif dünyas› bilimin her fleyi aç›klayaca¤› bir dünya olaca¤› için dine de Tanr› fikrine de yer kalmayacakt›r. Dinlerin kökenine dair 19. Karl Max ise dinin kökenine dair Feuerbach’›n aç›klamalar›n› paylaflm›fl ancak onun dinin ifllevlerine gere¤inden fazla önem vermifl oldu¤unu düflünmüfltür. Dinin kökenine dair bu cesur aç›klamas›na karfl›l›k Feuerbach. yani bilim bütün aç›klanamayanlar› aç›klad›¤›nda. aile. Yani Tanr› mükemmel bir insan olarak insan taraf›ndan bir yans›tma arac› olarak ortaya ç›km›flt›r. ama biçim olarak Comte’un düflündü¤ünden farkl› olarak ve bir ihtiyaç olarak yarat›ld›¤›n› düflünmüfltür. Bu yüzden sebebi aç›klanamayan bu olaylar›n gerçek nedenleri anlafl›ld›¤›nda. ‹nsan. dini düflünce terk edilmiyor. tanr› fikrine de ihtiyaç kalmayacak demektir. ya¤mur gibi do¤a olaylar›n› aç›klamak üzere “tanr›” düflüncesini uydurmufltur. dolay›s›yla belli bir olgunun bugün baflka olgularla olan temaslar›n› ve etkileflimlerini tespit etmek mümkün. ekonomi. Feuerbach’a göre bir dönemin düflüncesine yans›yan tanr›y› ö¤renince asl›nda sadece o dönemin insan›n› ö¤renmifl oluruz. Örne¤in. Comte’un düflündü¤ünün aksine insanlar›n baz› konulardaki bilgileri artt›¤› hâlde. nedenleri aç›klanamayan ve korkutan y›ld›r›m. O da Tanr›’n›n yine insan taraf›ndan uydurulmufl oldu¤unu. Ama hiçbir zaman test edilemeyecek dönemlere veya alanlara dair bir fley söylemeye s›ra geldi¤inde bunu bilimsel olarak temellendirmek nas›l mümkün olacakt›r? Bu noktada ilk dönem sosyologlar›n hepsi binlerce y›l öncesine ait bir olgunun nas›l ortaya ç›km›fl oldu¤unu sormaya kalk›fl›nca bunu bilimsel olarak temellendirme sorunuyla karfl›laflm›fllard›r. bu ifllevler üzerinde durmaktad›r. Comte bugün bir veri. Onlar dinin nas›l ortaya ç›kt›¤› gibi hiçbir zaman ö¤renemedikleri ve belki de sosyolojik olarak hiçbir zaman tam olarak bilinemeyecek bir sorunun peflinden gitmifllerdir. yine de dinin toplumsal ifllevlerini önemsemekte. Dinin kökenine dair söyledikleri yöntemsel olarak söylenemeyecek fleyler olsa da teolojiyi insan› anlaman›n bir yolu olarak ele alan yaklafl›m› antropolojiye önemli bir katk› say›lm›flt›r. siyaset ve e¤itim gibi di¤er kurumlarla ne tür bir iliflki içinde oldu¤unu tespit etmek nispeten kolayd›r ve bunlar din sosyolojisinin asl›nda en temel ve görece kolay cevap verebilece¤i sorular›d›r. f›rt›na. Bu konuda sergilenen yaklafl›mlar asl›nda bir yandan da sosyolojinin çok temel bir metodoloji sorununu da a盤a ç›karm›flt›r. kendisinin as›l gerçekli¤ini ara- . bir gerçek olarak karfl›m›zda duran din olgusunun tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›fl oldu¤unu söylemifltir. kendi zaaflar›n›n ve eksikliklerinin tamamlanm›fl oldu¤u kendi varl›¤›n›n mükemmel bir suretini Tanr› olarak yaratm›flt›r.62 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar Dinin toplumda ne tür bir ifllevi oldu¤u. deprem. Sorun flu ki bugün test edilebilecek bir alanda sosyal bilim yapmak mümkün. Ona göre yeryüzünde yetenekleri ve güçleri bak›m›ndan do¤a karfl›s›na oldukça zay›f kalan insan. Oysa din sosyolojisinin temel referanslar› say›lan isimlerin dinle ilgili sorduklar› sorular bunlarla s›n›rl› kalmam›flt›r. Feuerbach’›n tanr› düflüncesine (teolojiye) getirdi¤i antropolojik yaklafl›m teoloji tarihinde oldukça önemsenmifltir. yüzy›l filozoflar› aras›nda çarp›c› görüfllerden birini de Ludwig Feuerbach ortaya atm›flt›r. Marx’a göre din bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur: “Cennetin fantastik gerçekli¤i içinde süper insan› arayan fakat orada kendi yans›mas›ndan baflka bir fley bulamayan insan. aksine insanlar daha fazla bilgilendikçe dinsel aç›klamalar›n yeri ayr› tutuluyor hatta bu aç›klamalarla dinî düflünce daha da pekiflebiliyor. toplumsal olaylar› nas›l etkiledi¤i.

onun kökeni hakk›nda ne Marx’›n ne Comte’un ne de Feuer- . Dinsel ›zd›rap ayn› zamanda gerçek (reel) ›zd›rab›n bir ifadesi. insanlar› tedavi ve rehabilite eden bir s›¤›nak olmaya da iflaret edebilece¤i üzerinde durulmufltur. fludur: ‹nsan dini infla eder. Feuerbach’›n H›ristiyanl›¤›n Özü kitab›ndaki din hakk›ndaki görüflleri. gerçek ›zd›raba karfl› bir protestodur. ‹nsan insan›n dünyas›. ciddi tamamlan›fl›. Dinin elefltirisi. d›¤›. Din insan›n afyonudur. böylece hâlesi din olan bir hüzün. Dinin hakiki bir gerçekli¤inin olmad›¤› peflinen kabul edildi¤inde geriye onun ne flekilde uydurulmufl oldu¤unun aç›klamas›na gelir. t›pk› ruhsuz bir dünyan›n ruhu oldu¤u gibi. devleti. Din. Baflka bir deyiflle din henüz kendini bulamam›fl veya zaten kendini tekrar kaybetmifl insan›n öz bilinci.Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltirisine Katk› Marx dinin kökenine dair bu kadar kesin konuflurken dinin sosyal ifllevine dair yer yer afl›r› ekonomik indirgemeci bir yaklafl›m› benimsemifltir.. dine karfl› tümevar›msal bir tutumdan kaynaklan›r. Bu terimlerle yaklafl›lan dine dair hükümler. Bu devlet. Onun koflullar›yla ilgili aldan›fltan (‹llüzyondan) vazgeçme iste¤i. ‹nsan›n özünün fantastik gerçeklefltirimidir çünkü insan›n özü hakiki bir gerçekli¤e sahip de¤ildir. üretim düzenlerinin) bir türevi olarak kabul edildi¤inde yine geriye bu iliflkiyi mant›ksal olarak kurmak kal›yor. bu dünyan›n genel teorisidir. din insan› de¤il. çünkü bu tersine dönmüfl bir dünyad›r. Bu da tanr› veya di¤er dini unsurlardan baflka bir fley olmayacakt›r. Fakat insan dünyan›n d›fl›nda ikamet eden soyut bir varl›k de¤ildir. Dinin ortadan kald›r›lmas› insanlar›n gerçek mutlulu¤u için gerekli olan aldat›c› (illusory) bir mutluluk gibidir. kalpsiz bir dünyan›n kalbidir. güçlü retori¤iyle bu iliflkiyi kurmakta zorlanmayacakt›r. Din. coflkusu. bast›r›lm›fl varl›¤›n müflahadesi. Din yine tümevar›msal olarak altyap›n›n (maddi dünyan›n. onun ruhsal onur meselesi. aramas› gereken yerde. popüler bir form içindeki mant›¤›. Kuflkusuz bu dinin ifllevine dair baflka bir konudur. 2007: 121). Ünite .baflka bir fleyi bulmaya çal›flmayacakt›r” (Marx & Engels. onun ansiklopedik bir özeti.4 Ünlü Alman Felsefecisi Ludwig A. bu toplum dini bu tersine dönmüfl bilinçlili¤i üretir. Bu yüzden dine karfl› olan bu savafl dolayl› olarak öteki dünyayla olan savaflt›r -dinin ruhsal bir koku katt›¤› dünyaya karfl›. Karl Marx .Din 63 Resim 3. art›k kendi benzerinden -insan d›fl›ndan. Dinin bugün baz› toplumlarda.3. toplumudur. Din d›fl› elefltirinin temeli (esas›). öz hissiyat›d›r. Marx. Buna gerekçe olarak da Marx’›n ça¤›nda afyonun uyuflturucu anlam› kadar ilaç anlam›n›n da revaçta oldu¤u ileri sürülmüfltür. Marx’›n kendi teorisini gelifltirmede önemli olmufltur. baz› örneklerde Marx’›n tam da resmetti¤i flekilde iflliyor olmas›. onun manevi müeyyidesi. Dini afyon olarak niteleyen ifadeleri ise genellikle onun dine karfl› uzlaflmaz karfl›tl›¤› fleklinde anlafl›lm›fl oldu¤u hâlde farkl› yorumlara da konu olmufltur. aldan›fllara ihtiyaç duyan bir kofluldan vazgeçme iste¤idir. O tutum dinin kökenine dair önceden verilmifl bir hükümden baflkas› de¤ildir. Örne¤in dinin bir afyon olmas›n›n basitçe dinin insanlar› uyutan bir olgudan öte.. teselli ve hakl›laflt›r›m› için evrensel bir zemindir. bir s›k›nt› ›rma¤›n›n tasar› hâlindeki elefltirisidir.

H›ristiyanl›k ilk ortaya ç›kt›¤›nda tam ikonoklazmik (put k›r›c›l›¤›. çok tanr›l›l›ktan tek tanr›c›l›¤a do¤ru bir evrim geçirir/geçirmifltir. do¤rusu bilimsel aç›dan ciddi s›k›nt›l›d›r. Dahas› çok ilkel say›labilecek baz› toplumlarda yine tek tanr›l› dinsel inançlar›n varl›¤› da gösterilebilir. 1. Oysa bütün bunlar dinin ilk kökeninin ne oldu¤una dair bu kadar kesin konuflmaya imkân vermez. Çünkü din fikrinin ilk defa bütün insanl›¤›n akl›na nas›l gelmifl oldu¤unu bugünden bilimsel bir yolla tespit etmenin imkân› yoktur. 2. Tek tanr›l› dinsel prati¤in tarihi de çok eski zamanlara götürülebilece¤i gibi baz› tektanr›l› dinlerin k›sa bir süre içinde pagan bir kültüre do¤ru farkl› bir de¤iflim yaflad›klar› da görülmüfltür. Dinin sosyolojik ifllevlerine dikkat çeken çal›flmalar›yla din sosyolojisinin tart›flmas›z en önemli isimlerinden olan Durkheim’in dinin kökenine girerken sosyolojinin bilimsel s›n›rlar›n› zorlamak durumunda kald›¤›n› kaydetmek gerekiyor. heykel karfl›tl›¤›) bir vurguya sahip oldu¤u hâlde k›sa bir süre içinde önce teslis inanc› arkas›ndan da kutsallaflt›r›lm›fl say›s›z figürün yeflermesine imkân veren bir geniflli¤i benimsemifltir. Dinin belli pratiklerde gerçekten iktidarlar› meflrulaflt›ran bir ideolojik araç olarak kullan›m› da yayg›nd›r. Buna ra¤men bir s›n›fland›rmaya göre tam karfl›t bir noktada olmas›na ra¤men Émile Durkheim de dinin kökeniyle ilgili ayn› cesur yaklafl›m› paylafl›yor. Asl›nda burada Durkheim’in dinin kökenine dair yaklafl›m› di¤er pozitivist gelenekten gelen ça¤›n›n düflünür ve sosyologlar›nkini tekrarlamaktad›r. Çünkü kendi teorik yaklafl›mlar›n› do¤rulayacak kadar ampirik veriye dayanabilirler. Din toplumlar›n geliflmesine paralel olarak basitten karmafl›¤a. 3. dinin sonuçta uydurulmufl oldu¤unu düflünmesine engel de¤ildir. her toplumda bulunuyor olmas›ndan hareketle bu ifllevin toplum için çok önemli ve evrensel nitelikli oldu¤unu kabul eder. basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. Dinî hayat›n ilk biçimlerini anlamay› hedeflerken bu ilk biçimleri nereden bulaca¤› ister istemez akla geliyor. Durkheim. Ancak bu kabul. Durkheim’in çal›flmalar›na yön veren varsay›mlar flöyle s›ralanabilir.64 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bach’›n yapt›¤› ç›kar›ma imkân vermiyor. Demek ki dinlerin kökeninin çok tanr›l› oldu¤u ve dinlerin tek tanr›l› bir dine do¤ru bir evrim geçiriyor oldu¤u düflüncesi basit bir . Çünkü insanl›k tarihinin çok eski oldu¤u gerçe¤i göz önünde bulunduruldu¤unda en temel biçimlerin de bu en eski toplumlarda olaca¤› da kabul edilir. O yüzden de Avustralya kabileleri aras›nda yaflamakta olan din binlerce y›l önce dinin ilk ortaya ç›kt›¤›nda yaflayan dinle ayn›d›r. Oysa Durkheim en eski toplumlar›n ça¤›m›zda Avustralya’n›n balta girmemifl ormanlar›nda yeterince temsil ediliyor oldu¤unu düflünmüfl ve bu kabileleri inceledi¤inde sanki binlerce y›l önceki ilk insan toplumlar›n› da incelemifl olaca¤›n› varsaym›flt›r. Dinin en ilkel toplumlarda da bulunan temel bir flekli vard›r ve ilk ortaya ç›kt›¤›nda nas›l ise bu flekil bugünkü ilkel kabilelerde de ayn› flekliyle bulunabilir. Ayr›ca dinin toplumsal bütünlü¤ü sa¤lamak gibi baz› ifllevlerine de¤inilebilir. Din. Nas›l bugün ilkel kabilelerle eflzamanl› olarak alabildi¤ine geliflmifl medeniyetler örneklerini beraber sergiliyorlarsa geçmiflte de en ilkel san›lan dinsel biçimlerle efl zamanl› olarak daha medeni veya karmafl›k versiyonlar da ortaya konulmufl. Üstelik baz› örneklerde belli dinsel inançlar›n uydurulmas›na da tan›k olunabilir. Durkheim’in da Marx’›n da gözlemini yapmakta olduklar› dinsel olgular›n ifllevleri hakk›nda söylediklerine ilk anda itiraz edilmeyebilir. Örne¤in. Binlerce y›l önceki ilk topluluklar›n nas›l oldu¤u bile tart›flma konusuyken ve o toplumlara dair elimizde hiçbir konuda kesin bilgiler yokken bugün yaflamakta olan bir kabilenin onlar› temsil ediyor olabilece¤ini düflünmek. Bugün baz› ilkel kabilelerde dinin yaflanma biçimi dinin geçmiflteki bütün örneklerde böyle yaflanm›fl veya böyle do¤mufl olmas›n› da göstermez.

Oysa bu temel varsay›m›n kendisi sorunludur. laiklik veya din devlet iliflkilerine dair di¤er kombinasyonlar da din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .Din 65 evrimci tarih anlay›fl›n› temel almaktan kaynaklanmaktad›r. toplumu bir arada tutma veya baflka toplumlara dair ne tür alg›lar üretti¤i ve bu alg›lardan ne tür toplumsal dayan›flma veya çaAMAÇLARIMIZ t›flmalar›n ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmeye çal›flmakt›r. Sosyolojinin görevi paylafl›lan kutsall›klar›n toplumda ne ölçüde etkili oldu¤u. siyaset. Ünite . Dinin kendisinin e¤itim rolü veya e¤itim ihtiyac› oldu¤u aç›kt›r. flu veya bu içeri¤e sahip olmas› burada D‹KKAT önemli de¤ildir. yoksa tamamen irrasyoTELEV‹ZYON nel bir flekilde insanlar› her türlü dünyevi etkinlikten uzak durmaya m› yöneltir? Dahas› ekonomik iliflkiler mi kendine özgü bir dinsellik yarat›r yoksa din mi ekonomik iliflkilere gerçek anlamda yön verir? Yan› s›ra bir sosyolojik kurum olarak ‹ N T biyolojik ERNET ne tür bir ailenin oluflumuna ne ölçüde yön verir? Aile toplumun yeniden üretimini sa¤layan temel bir sosyolojik kurumdur. Bir baflka sosyolojik kurum olarak e¤itim ile din aras›ndaki iliflkiden de din sosyolojisinin ilgilenece¤i bir dizi soru üretilebilir. Demokratik siyasete kat›l›mda bulunan vatandafllar›n davran›fllar›nda dinî inanç veya cemaatleflmelerinin etkisi de din sosyolojisi aç›s›ndan her zaman önemsenen konulardan olmufltur. Dinin flu veya bu flekilde olmas›. Ekonomik iliflkilerde Protestanl›kta veya Yahudilikte oldu¤u gibi rasyonel davran›fl› besleyerek sermaye birikimine mi yol açar. din sosyolojisinin görevi bu asgari hâliyle tespit edilen din olgusunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan etkileflimlerini de incelemektedir. Bütün bu sorular bir sosyolojik kurum olarak dinin di¤er sosyolojik kurumlarla (ekonomi. Bunun yan› s›ra. e¤itim) olan iliflkilerine dair sorulard›r. dinsel davran›flla di¤er sosyolojik davran›fllar aras›ndaki iliflkiyi anlamaya ve aç›klamaya çal›flan sosyolojinin bir alt disiplinidir. Bütün bu aç›klamalar› yaparken din sosyolojisi inceledi¤i dinî davran›fl›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› hakk›nda bir yarg›da bulunmaz. Dinin ilk kez ortaya ç›kt›¤› zamanlar› veya nedenleri bugünkü ilkel örneklerden SIRA S‹ZDE yola ç›karak ne ölçüde bilebiliriz? SIRA S‹ZDE 2 Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark› DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisi. Teokrasi. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. Din sosyolojisi. Dinin sosyolojik bir kurum oldu¤u S O R U yani dünyan›n her yan›ndaki bütün toplumlarda mutlaka var oldu¤u üzerinde uzlafl›lm›fl bir tespittir. Dinî inanç veya davran›fllar ekonomiK ‹ T A P ye nas›l etki eder? Ekonomik geliflmeye etkileri olumlu mu yoksa olumsuz mudur? etki eder. aile. Bu kurumu ayakta tutan. din kurumunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan iliflkisini. belli dinsel anlay›fllar ile belli sosyal geliflmeler aras›nda ne türden bir iliflki oldu¤unu bulmaya çal›flmakt›r. flekillendiren de¤erlerin oluflumunda dinin etkisi nedir veya dinî inançlar›n nesilden nesile aktar›lmas›nda aile kurumunun rolü nedir? Di¤er sosyolojik kurumlardan siyasetle din aras›ndaki iliflki de her zaman din sosyolojisinin önemli konular›ndan birisi olmufltur. Toplumlarda paylafl›lan belli bir kutsall›k inanc› ve bu kutsall›k etraf›nda paylafl›lm›fl bir uygulamalar alan› varsa sosyoloji için ilgiye veya kayda deSIRA bu S‹ZDE ¤er bir din olgusu da var demektir. ‹lk dinsel tecrübenin nas›l yaflanm›fl olabilece¤ine dair gözlem ve deneye dayal› modern bilimin söyleyebilece¤i fazla bir fley yoktur. Hem dinin yeni nesillere geleneksel bilginin aktar›lmas›nda oynad›¤› rol hem de dinin kendi süreklili¤ini sa¤layabilmek için içerdi¤i e¤itim boyutu din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r. Amac› hangi dinsel davran›fl›n do¤ru veya hangisinin yanl›fl oldu¤unu anlatmak de¤il.3.

Burada söz konusu dinin içinden. Buna göre söz konusu dinin nas›l bir toplum yap›s› önerdi¤i. böyle bir iliflki olmufltur. tart›flmas›z gerçek veriler olarak alm›flt›r. Benzer bir tart›flma ‹slam sosyolojisi için de geçerlidir. .66 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Oysa dinî sosyoloji. Kur’an-› Kerim’de toplumsal de¤iflimin tarz›na ve kurallar›na dair çok önemli tespitler vard›r. Cezayir. Protestanl›¤›n ekonomik bir geliflme olarak kapitalizmin gelifliminde oynad›¤› role dikkat çekilmesi bir tür Protestanl›k güzellemesi olarak okunmufltur. Bu tespitlerden yola ç›k›larak ‹slam’›n toplumsal de¤iflim için kendine özgü bir teorisinin bulundu¤u üzerinde durulmufltur. ahlakl› ve H›ristiyan bir toplum oluflturma konusunda sosyolojinin verilerinden nas›l yararlan›labilece¤ini araflt›r›r. Bu durumda din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki ay›r›m›n da yap›lmas›n›n kolay olmad›¤› güçlü örneklerin oldu¤unun en önemli kant›n› oluflturuyor. Kilise. sadece Kur’an’dan okudu¤unu yal›n hâliyle aktarmam›fl. ayn› zamanda onlar› çok derin tarihsel gözlemlerinden derledi¤i verilerle bir arada düflünüp ç›kar›mlara varm›flt›r. H›ristiyan teolojisi ile sosyoloji aras›nda. Kur’an’daki bu tarz tespitlerden yola ç›karak toplumsal de¤iflimi modellemifltir. Resim 3. ancak o verilerin anlafl›lmas› ve yeniden yorumlanmas› hususunda kendine özgü bir kuramsallaflt›rma yapm›flt›r. Bu kitap tarihte en erken sosyolojik metinler aras›nda yer almakla birlikte hareket noktas› büyük ölçüde ‹slam dininden esinlenmifl temel kabullerdir. M›s›r’da de¤iflik devlet görevlerinde bulunmufl ve bu görevleri dolay›s›yla devlet hakk›nda güçlü gözlemler yapm›fl bir tarihçi. Ayn› zamanda H›ristiyanl›¤›n referans kaynaklar›nda nas›l bir toplum ve toplumsal de¤iflim modelinin ç›karsanabilece¤ine dair baz› araflt›rmalar da yap›lm›flt›r. Tunus’ta do¤mufl ve hayat› boyunca Fas. Sosyolojinin bir disiplin olarak ad›n›n bile konmad›¤› bir tarihte yaflam›fl olsa da tarihi yapma tarz› dolay›s›yla dünyadaki ilk sosyolog olarak nitelenmeyi hak etmektedir. H›ristiyanl›¤›n toplumsal bütünlü¤ü. kurumlar aras›ndaki iliflkilerin nas›l olmas› gerekti¤ine dair tespitlerinden ziyade önerileri temellendirilmeye çal›fl›l›r. ‹bn Haldun (1332-1406). ‹bn Haldun’un Mukaddime isimli kitab› asl›nda bir ‹bretler Kitab› olarak tasarlad›¤› tarihin yöntem bilgisini içeren giriflidir. o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. G›rnata. dayan›flmay› ve bar›fl› sa¤lama konusunda içerdi¤i ahlaki unsurlara vurgu yap›l›r. H›ristiyanl›¤›n güçlü. Kuflkusuz o da Kur’an’daki verileri temel. O. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r. Gerçekten de baflta temel eseri Mukaddime olmak üzere di¤er kitaplar›nda da gelifltirdi¤i yaklafl›mlar bugün de toplumsal de¤iflimi anlamak için önemli bir çerçeve sunmaktad›r.5 ‹bn Haldun. H›ristiyanl›¤›n önemsedi¤i aile kurumunun toplumdaki olumlu ifllevlerine vurgu yap›lmas› ayn› zamanda dinî bir sosyolojinin de temel öncelikleri aras›ndad›r.

Dinin kökeni ve toplumdaki ifllevine dair önceden benimsenmifl yaklafl›mlardan yola ç›karak bütün dinler hakk›nda aç›klamalar yapmaya giriflildi¤inde insanlar›n zihinlerinden neyi ne flekilde tasarlad›klar›yla ilgilenmenin gere¤i olmuyor. örne¤in ‹slam’a iliflkin bir sosyoloji yaparken ‹slam dininin temel metinlerinde neyin nas›l tan›mland›¤›ndan ziyade. kat›l›mc› gözlem gibi yollar din sosyolojisi çal›flmalar› için çokça baflvurulmas› gereken yollard›r. din bir üstyap› kurumu oldu¤u için onu anlamak için ona bakmak bile gereksizdir. insanlar için anlam›n› gerçe¤e en yak›n flekilde çözümlemek hedeflenir. Bu alg› ve yoruma referans al›nan kitap hakk›ndaki bak›fllar da dahildir. Kuflkusuz dinin referans kitab› o dine mensup olanlar›n o referans kitab›ndan en kadar etkilendi¤i hususunda da bir fikir verebilir. Dini incelemenin bir yolu olarak bir din cemaatinin referans ald›¤› metinleri incelemek de s›kça baflvurulan bir yoldur. Marksist bir bak›fl aç›s›ndansa. Metodoloji elefltirisi de belli bir yöntemin bize belirli bir konudaki bilgiyi yeterince verip verememesiyle ilgilenir. Dine mensup olanlar aras›nda o referans metinler hakk›nda da farkl› alg›. yorum veya ilgi olabilir. odak grup çal›flmalar›. Yani insanlar›n zihinlerinde yaflad›klar› olaylarla ilgili anlam kodlar›n›n ne oldu¤u ve hangi duygularla ne tür davran›fllar yapmaya yöneldiklerini tespit etmek önemlidir. Ünite . edince de farkl› yorumluyor olabilirler. fiu veya bu üretim sistemi içinde varolan din kurumunun da nas›lsa o üretim sistemiyle uyumlu ve onun bir sonucu oldu¤u varsay›m›yla dine dair do¤ru dürüst bir merak bile gereksiz görülebilir. Ayr›ca bir dine mensup olan insanlar her zaman o referansa müracaat etmiyor olabilir. . ancak ankette yanl›fl sorulmufl bir soru yanl›fl yönlendirerek yanl›fl cevaplar›n ortaya ç›kmas›na da yol açabilir. din olgusunun toplumdaki etkilerini. Pozitivist yaklafl›mlar din hakk›nda önceden baz› yarg›lara sahiptir. Sosyoloji. ama Sosyoloji referans al›nan kitaplar üzerinde bir incelemeden ziyade o dine mensup olan insanlar›n zihinlerinde her fleyi nas›l alg›lay›p yorumlad›klar›yla ilgilenir. Bir anket sorusuna verilen cevaplar görünüflte sosyolojik bir çözümleme için bir veri sa¤lar. Varolan üretim ve paylafl›m iliflkilerine bakarak bu iliflkilerin nas›l bir din kurumu gerektirdi¤i ç›karsanabilir. Oysa bu yol o dinin teorik veya doktrin temelini verse de iflin sosyolojik yans›malar› hususunda her zaman sa¤l›kl› bir sonuç vermez. Sosyolojik metodolojide. Dine belli teorik varsay›mlardan hareketle aç›klamac› bir yolla yaklafl›rken aktörlerin kendi eylemleri hakk›ndaki niyetleri veya anlam kodlar› genellikle ihmal edilir. Aç›kt›r ki. Bu da insanlar›n olaylara hangi anlam kodlar›yla bakt›klar›n› tespit etmekle bafllar. Din ile belli sosyal olgular aras›ndaki iliflkileri anlamak önemli oldu¤undan dinin etkisinin nas›l ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmek çok önemlidir. Derinlemesine mülakat. Ayr›ca araflt›r›lan konuyla ilgili olarak anketin uygun bir veri sa¤lamayaca¤› da düflünülebilir. Bu da tümdengelimsel baz› yarg›larla insanlar›n davran›fllar› hakk›nda karar vermekten ziyade insanlar›n zihinlerini anlamay› gerektiriyor.3. O yüzden bir din cemaatinin mensuplar› ayn› kitab› yorumlarken çok farkl› yorumlarla birbirlerinden farkl› pratikler ortaya koyabilir. Sonuçta din olgusunun a¤›rl›¤›n› ve etkisini teflhis ve tespit etmenin yolu budur.Din 67 Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› Metodoloji her zaman bir fleyin asl›na en uygun bilgiyi elde etmenin yolunu ifade eder. bu da bir metodoloji sorunudur. Oysa bu niyetler ve aç›klamalar çok önemlidir ve insanlar›n belli olaylara kat›l›rken hangi niyet ve motivasyonla hareket ettiklerini gösterir. Bu durumda dinin referans kitab›ndan yola ç›karak o dinin sosyolojisi yap›lamaz. Bir dinin referans metnini insanlar›n sosyolog gibi anlamalar›n›n ne bir zorunlulu¤u ne de bir garantisi vard›r.

Tamamen bireysel s›n›rlarda kalan bu davran›fl›n sosyolojinin konusu olmas› için ya o duan›n baflkalar›yla da paylafl›lan bir ortak inanc› a盤a ç›karmas› ya da bu dua eyleminin bir araya getirdi¤i insanlarda yaratt›¤› sosyalleflmeyi iflaret etmesi gerekiyor. Bu konuda tart›flmalar var olsa da sosyolojik davran›fl›n kabaca s›n›rlar›n› bu esas çerçevesinde görebiliriz. Sosyolojinin bir konusu olarak sosyal eylem için eylemi yapan›n yönelmesi gereken baflka bir insan eylemi gerekiyorsa insan›n Tanr› ile kurdu¤u iliflki sosyal bir eylem say›lamaz m›? Dahas› insan›n etkisine inand›¤› ve bu yolla etkisine cevap verdi¤i bir inanç konusu olarak Tanr› sosyolojik anlamda bir sosyal aktör say›labilir mi? Allah’a inanan bir insan için kuflkusuz bu soru anlams›z hatta yanl›fl bir sorudur. yani insanlar›n birbirleriyle etkileflimlerini. Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda ve inflas›nda özel bir etkisi vard›r. O yüzden sosyolojinin “do¤ru ‹slam” veya “‹slam’›n do¤rusu” gibi bir endiflesi yoktur. Resim 3. Dua eyleminin bir anlam› oldu¤u ve bu eylem yoluyla dünyaya bir etkide bulunulabilece¤i ortak anlay›fl›n›n kendisi dünyaya bir etkide bulunuyordur. Marksist aç›dan bak›ld›¤›nda Allah veya genel olarak dinî inanç ve tasavvurlar›n insan eylemi üzerinde bir etkisi vard›r ama bu etki zaten ekonomik üretim iliflkilerinin bir türevi ola- . Bir kiflinin kendi bafl›na yapt›¤› ve sadece kendisini ilgilendiren. Allah’›n eylemidir.6 Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda özel bir etkisi vard›r. sosyolojik bir araflt›rmada tespit edilmek üzere. Allah tabii ki her fleyi belirliyordur ve her fleyin mutlak failidir. Bu durumda bir kiflinin hiç kimseyi ilgilendirmeyen bir biçimde kendi bafl›na dua etmesinin ne ölçüde sosyal bir eylem oldu¤u sorulabilir. Ancak burada bahsetti¤imiz bu de¤il. Bu sosyoloji yapan birinin ayn› zamanda böyle bir endiflesi olamayaca¤›n› göstermez. kendi bireyselli¤iyle s›n›rla kalan bir davran›fl genellikle sosyal bir davran›fl olarak nitelenmez. Her iki durumda insanlar aras›nda iflleyen ortak anlay›fl bir dünya kurma sürecini de bar›nd›r›r. Sadece yöntemsel olarak iki ifli birbirinden ay›rt etmenin gereklili¤ini söyler. O davran›fl›n sosyal say›labilmesi için baflka birinin davran›fl›na yönelmesi ve baflka insanlarla bir etkileflim içinde olmas› gerekli görülür. K›sacas› dinin sosyolojik incelemesi yap›l›rken aslolan o dinin belli bir dönemde belli insanlar taraf›ndan nas›l anlafl›l›p o anlama fleklinden nas›l bir pratik ortaya ç›kt›¤›d›r. Sosyal eylem sadece eylemi fiziksel olarak yapt›¤› görülen bir insan m›d›r.68 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bu tan›mlar›n insanlar taraf›ndan ne ölçüde benimsendi¤i ve baz› eylemleri ne ölçüde belirledi¤inden hareket eder. Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar Sosyoloji sosyal aktörlerin. bu etkileflimler sonucunda ortaya ç›kard›klar› sosyal olay ve olgular› ele al›r. yoksa insan›n infla etti¤i bir alan olarak kutsall›klar›n da bu eyleme bir katk›lar› varsay›labilir mi? Bu soru asl›nda daha ötede Allah için de sorulabilir.

ifllevi ve konumu konusu çok özel bir O R U yere sahiptir. olup biten her fleyin tanr›’n›n bir takdiri oldu¤u inanc›yla hiç bir fleye itiraz etmemeyi do¤ru sayarlar. Baz› toplumlar›n geliflmifllik seviyesi o yüzden do¤rudan tanr› veya din anlay›fllar›na ba¤lanabiliyor. Sonuçta dinî inanc› benimseyerek insanlar kendileri aktif bir tercih yap›yor olabilir. Oysa bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r.7 Tanr› veya din sonuçta insan›n zihninde veya kalbinde olan bir konu olsa da insan davran›fllar› üzerinde en az›ndan bu yolla da olsa bir aktör olarak etkide bulunmaktad›r. muhafazakar ve sa¤c› davran›fl tarz› hakim olur. 3 SIRA S‹ZDE KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N D Ü fi Ü N E L ‹ M Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri. LeibK aç›klamalar› ‹ T A P niz. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin SIRA S‹ZDE bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren. Ancak ortal›kta fiziksel olarak bulunmayan ama varl›¤› insanlar›n benimsedikleri inançla flekillenen tanr›. Örne¤in. Bugün Türkiye’nin kendine özgü bir ‹slam anlay›fl›n›n oldu¤u ve bunun SIRA ‹slam S‹ZDE dünyas›ndaki di¤er ülkelere nazaran onu daha avantajl› k›ld›¤›n› ne ölçüde söyleyebiliriz? Resim 3. Yani insan zaten kendi yaratm›fl oldu¤u tanr›n›n etkisi alt›na girer. Sonuçta dinin D‹KKA T toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir.3. Kant ve Hegel’e kadar bütün büyük felsefecilerin dine dair olmufltur. Ünite . John Locke ve Thomas Hobbes’dan Montesquieu ve Alexis de Tacqueville’ye ve Vico. Burada dinin bütün bu felsefeciler için ne anlam ifade etti¤inden ziyade bir disiplin olarak din sosyolojisini flekillendiren sosyologlar›n görüfllerini baz al›yoruz. AMAÇLARIMIZ Toplum filozoflar›ndan Jean-Jacques Rousseau. Farkl› dinî inançlar farkl› eylem tarzlar›n› ortaya ç›karabiliyor. Bu dinî inanc›n insan hayat› üzerindeki etkisini gösteriyor. Hume. Oysa Allah’›n insanlara hem seçme gücü vermifl oldu¤unu ve yap›lan her fleyden de sorumlu tutaca¤›n›. TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Spinoza. Newton. dünyada olup biten her fleyi insana hiç bir seçme gücü vermeksizin Tanr›’n›n yaratt›¤›n› düflünen insanlarda bir tür kaderci. Yukar›da dinin kökenine dair aç›klamalar›yla buSdüflünürlerin aç›klamalar›n›n sadece bir yönüne iflaret etmifl olduk. tam da benimsenen flekline uygun olarak da insanlar› etkisi alt›na al›r. Do¤rusu sosyolojik anlamda farkl› Allah düflüncelerinin insanlar›n hayatlar› üzerinde farkl› etkileri oluyor. bu sorumlulu¤u yerine getirmeyenleri de cezaland›raca¤›n› düflünenlerden sosyal hayata daha aktif bir kat›l›m beklenebilir. Yoksa bilmemiz gerekir ki Ayd›nlanma Dönemi düflünürlerinin hemen hepsinin dine dair bir bak›fllar› vard›r.Din 69 rak üstyap›sal bir etkidir. her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl sosyologlardan bahsediyoruz. Çünkü olup bitenlerde nas›lsa bir etkileri olmayacaklar›n› düflündüklerinden. ‹nsan üretimi olan bir fleyin (emek veya düflüncenin) insan› etkileyecek bir noktaya gelmesi yabanc›laflman›n bir baflka örne¤ini ortaya koyar.

yani dinin insan zihninin bir tasar›m› oldu¤u düflüncesi Marx’a yeter görünmüfl. Büyük Fetifl ve Büyük Orta fleklinde ifade etti¤i bir tür teslis düflüncesi gelifltirdi. yani maddi-ekonomik altyap›y› koyunca dinin de bunun bir türevi olan di¤er birçok üstyap›sal kurumlar›n yan› s›ra bir ba¤›ml› de¤iflken gibi de¤erlendirilmesi kaç›n›lmaz olmufltur. Geçmiflte uydurulmufl ve olumsuz ifllevleri de olan dinlere karfl›l›k. O yüzden Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› isimli meflhur eserinde din elefltirisinin Almanya’da tamamlanm›fl ve geride kalm›fl oldu¤unu söylemiflse de o bu elefltiriyi daha da ileriye götürmüfltür. gelece¤in bilim insan›na hizmet edecek. ça¤›n ruhuna uygun bir din gelifltirme yolunu deneyerek bir “insanl›k dini” tasarlad›. Feuerbach da dinin insan zihninin bir ürünü oldu¤unu savunmufl ama bu üretimin insan›n yaflad›¤› tarihsel flartlarda kendisine teselli hatta güç veren bir imge olarak yani bir bak›ma toplumsal hayatta bir ifllevselli¤i olmak üzere dini yaratm›fl oldu¤unu anlatm›flt›. toplum için daha faydal›. Ancak muhtemelen di¤er üstyap›sal kurumlardan biraz daha farkl› olarak din hakk›ndaki temel varsay›m›. Bilimsel düflünceye dayal› olaca¤› oldu¤u için evrenselli¤i ve kesinli¤i ispatlanm›fl olaca¤› beklenen bu insanl›k dinine bir de ilmihâl yazd›. Comte bu düflünceden hareketle bilimsel bir ça¤da. onun dünyas›na denk düflecek uygun bir din gelifltirmek pekâla iyi olabilirdi. rahipleri ise bilim adamlar› olacakt›. sonras›nda bu üretimin mahiyeti üzerine kendi elefltirisini katm›flt›r. Asl›nda Comte’un bu din kurma giriflimi ile din hakk›ndaki genel görüfllerini bir arada almak laz›m. Dinsel düflünceyi ilkel zamanlardaki insanl›k durumuna özgü bir cehalete ba¤lam›fl ve bilgi seviyesinin art›fl› oran›nda afl›lacak bir evre olarak görmüfl oldu¤u hâlde Comte’un kendisinin bilimsel dönemlere özgü bir din infla etme yoluna gitmifl olmas› da ilginçtir. Bu yolla Comte. Almanya’daki din elefltirisinden kast› Ludwing Feuerbach’›n din elefltirisidir. asl›nda dinin bir hurafe ve uydurma oldu¤unu düflünse de bunun ayn› zamanda toplum için ifllevsel yönleri olan bir gereklilik oldu¤unu da kabul etmifl olur. bu düzenin yaralad›¤› ve konumlar› gere¤i isyan noktas›na gelebilecek insanlara gerekli teselliyi ve huzuru yat›flt›r›- . Buraya kadar›. Gelifltirdi¤i dinin terminolojisi asl›nda H›ristiyanl›¤›n kavramlar›n› taklit ediyordu. Yüce Varl›k. Bu yan›yla din egemen düzenin sürdürülebilmesi için gerekli ideolojik deste¤i. Bu durumda Comte’un dinin toplumda oynad›¤› olumlu ifllevlerine inand›¤› ama bu ifllevine ra¤men dinin insan zihni taraf›ndan uydurulmufl bir hurafe oldu¤u inanc›nda oldu¤unu gösteriyor. Bu do¤rultuda Marx. olsa olsa maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r ve toplumdaki ifllevi de bu temel varsay›ma göre de¤erlendirilmelidir. egemenlerin kurdu¤u dünyan›n yeniden üretilmesine katk›da bulunur. Toplumsal yap›n›n temeline üretim iliflkilerini. Bu yanl›fl ve aldat›c› dünya t›pk› ideoloji gibi egemenlerin ç›kar›na hizmet eder. Bu görüfle göre dinin gerçek bir varl›¤› yoktur. dine iliflkin her fleyin tamamen insan zihninin bir ürünü oldu¤udur. yukar›da da belirtti¤imiz gibi. Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri onun toplumsal yap› hakk›ndaki genel görüflleriyle tutarl› bir görünüm sergiler. dinin bireysel de¤il toplumsal bir ürün oldu¤unu ve bu ürünün de yanl›fl ve aldat›c› bir dünya oluflturdu¤unu anlat›r. Bu dinin kiliseleri üniversiteler ve okullar.70 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine Comte’un din hakk›ndaki görüflleri çok karmafl›kt›r.

Özellikle Latin Amerika ve ‹talya’daki H›ristiyan-Marksist ittifaklar bu tür yorumlara yüklenmifltir. dinin insan zihninden yola ç›karak zamanla insanlar› etkisi alt›na almas›n› yabanc›laflma teorisine uygun olarak aç›klar. Köln ve Paris de bulunan Marx Paris’te Friedreich Engels ile devrimci gruplara kat›ld›. ifllevini ampirik yöntemlere dayanan yaklafl›m›yla aç›klamaya çal›flm›flt›r. Sonraki y›llarda Brüksel. yani aldatarak verir. Ama Marx’a göre dine karfl› mücadeleyi do¤rudan dine yöneltmek de gereksizdir. Marx’›n din konusundaki çal›flmalar› flu kitaplar›nda a¤›rl›kl› olarak yer alm›flt›r: Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk›. Marx’›n din konusundaki yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ihtiyaçlar›n› tam olarak karfl›lamaktan uzak olmufltur. Bu hareketler için dine çok aç›k cephe alm›fl olan Marx’›n sözlerinin elveriflli bir yorumu zorlamalardan kurtulamam›fl. hem dindar hem Marxist olman›n yolu Marx’›n bu yaklafl›mlar›yla daha elefltirel bir hesaplaflmadan geçmek zorundad›r. Dinin ifllevi D‹KKAT hakk›nda alabildi¤ine nesnel gözlemlere dayanarak ç›kar›mlarda bulunmaya çal›flm›flsa da bu onun dine olan ilgisinin tamamen de¤erlerden ba¤›ms›z oldu¤u anlaSIRA yaflanmakta S‹ZDE m›na gelmez. burada 1848 y›l›nda meflhur Komünist Manifesto’sunu yazd›. yüzy›lda dindar marksistler aras›nda farkl› yorumlara aç›lm›flt›r. Buna göre afyon nitelemesi dini afla¤›layan bir fley de¤il aksine rahatlatan. Nas›l insan eme¤i kapitalizme art›-de¤eri tafl›yarak kendine yabanc›laflan ve kendisini ezen-sömüren bir sistem kuruyorsa din de benzer bir yabanc›laflma sürecinin sonucunda insan› kuflat›r. Feuerbach Üzerine Tezler ve Kapital K›sacas› Marx. nihayetinde Marx’›n dine atfetti¤i afyon nitelemesinin bir metafor olarak ayn› zamanda tedavi edici anlam›na dikkat çekilmifltir. Bu hâliyle çarp›k da olsa gerçekli¤in üretti¤i bir yans›mad›r din. Öncelikle din olgusunu bütün boyutlar›yla anlamaya çal›flm›fl ve onun toplumdaki rolünü. Karl Marx (1818-1883) Almanya’da. ‹çinde bulunulan gerçek dünyadan farkl› fantastik bir dünya kurarak yanl›fl bir dünya bilinci kurar. Dini hayat›n baz› örneklerini kuflkusuz aç›klamakta. Tamamen kuruntu olan bir inanç ve ideoloji zamanla insanlar› nas›l bu kadar etkisi alt›na alabilir? Marx. En önemli eseri ise Kapital’dir.3. avukat bir baban›n o¤lu olarak do¤du. Din egemen s›n›flara hizmet eden bir ideoloji midir yoksa yoksul kitlelerin duygular›n› ve SIRA S‹ZDE isyanlar›n› dillendirmenin bir arac› m›d›r? Güncel örneklerle aç›klay›n›z.Din 71 c› bir afyonla. Marx’›n dini bir afyon olarak niteleyen sözleri 20. Oysa Marx’›n dinle ilgili teorik yaklafl›mlar› dinin kökenine dair kesin bir yarg› içerdi¤inden. 1841’de doktoras›n› tamamlad›. tedavi eden bir ilaç boyutuna vurgu yapan bir niteleme olarak anlafl›labilir ki Marx’›n zaman›nda afyonun bu anlam›n›n daha bask›n oldu¤u bile düflünülmüfltür. Çünkü aslolan onu bu hâliyle yans›tmas›n› sa¤layan maddi gerçekli¤i. hatta anlamakta yard›mc› olsa da bütün din olgusunu anlamam›z› sa¤layacak bir teorik çerçeve sunamam›flt›r. her iki yaklafl›m›nda da dinin bir insan kuruntusu oldu¤unda ›srar etmifltir. Ünite . Alman ‹deolojisi. özelde Fransa’da ve genelde Avrupa’da olan AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . DÜfiÜNEL‹M Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisinin gerçek anlamda çerçevesi belirlenmifl bir disiplin olarak ilk deS O R U fa Durkheim taraf›ndan uygulanm›fl oldu¤u rahatl›kla söylenebilir. dine hem bir üstyap› kurumu olarak hem de ideoloji olarak yaklaflm›fl. Durkheim. yani üretim iliflkilerini de¤ifltirmektir. Altyap›y› de¤ifltirmeden sadece üstyap› üzerinde yap›lacak bir de¤iflikli¤in kal›c› olma flans› yoktur.

Robert K. Bu noktada Comte’un evrimci düflüncesini dinin tarihi için paylaflt› ve dinlerin basit mekanik toplumdan karmafl›k organik topluma do¤ru evrildikçe paralel olarak karmafl›klafl›p geliflti¤ini düflündü. Dinin de ifllevi toplumu bir arada tutmak. Yap›salc›-ifllevselci düflüncenin en önemli ismi say›lan Durkheim. O durumda dinin ifllevsel de¤il ifllev-bozma (disfunctional) etkisi daha a¤›r basmaktad›r. Bireyleflme ve ortak de¤erlere ba¤l›l›ktaki gevfleme toplumda ciddi sorunlara yol açmaktad›r. yukar›da da belirtti¤imiz gibi. O yüzden Durkheim’in dinle ilgili çal›flmalar› da t›pk› intihar ile ilgili çal›flmalar› gibi toplumsal bütünlük ve düzen gibi pratik sorunlara bir çözüm aray›fl›nca yönlendirilmifltir. Özellikle din söz konusu oldu¤unda belli ölçekteki bir toplumsal oluflum için tutkal veya yap›flt›r›c› ifllevini yerine getirdi¤i hâlde bir baflka ölçekteki bir toplumsal oluflumda toplumsal gruplar› birbiriyle çat›flt›ran ve o toplumu bir arada tutmak yerine bölen bir etki yapabilmektedir. Durkheim’›n din çal›flmalar› o yüzden toplumsal bütünlü¤ü hedefleyen araçsalc› bir yaklafl›m› da içinde bar›nd›r›r. Ayn› flekilde görece bireyselli¤i teflvik eden bir din olarak Protestanlar›n daha fazla yaflad›¤› ülkelerde de cemaat de¤erlerini daha fazla önemseyen Katolikli¤e nazaran daha fazla intihar vakas›n›n yafland›¤›n› tespit eder. Durkheim’in meflhur eseri ‹ntihar. Kuru akademik çal›flmalar olmaktan öte. Durkheim’in anomie dedi¤i bu oluflum sanayi sonucu oluflan kentlerin tipik özelli¤idir. toplumu bir organizma olarak düflünmüfl ve her toplumsal kurum veya birimin bu yap›da bir ifllevi yerine getirdi¤ini belirtmifltir. Hatta Durkheim bütün dinlerin kökeninin bir oldu¤unu ve dünyada var olan bütün dinlerin belli bir tarihsel geliflimin de¤iflik evrelerine göre flekillendi¤ini düflündü. dini inançlar›n bu flekilde zay›flamas› ile intihar oranlar›n›n art›fl› aras›nda da anlaml› bir iliflkinin var oldu¤unu vulgular. Çünkü grup çat›flmalar› grubun dayan›flmas›n› ve grup bilincini canl› tutar. Bu ortam paylafl›lan normlar›n zay›flamas› anlam›na gelir. Merton. Bu da dinin eskiden oldu¤u gibi toplumu bir arada tutan bir tutkal ifllevini yerine getirmeyi zorlaflt›rm›flt›r. Ancak modern dünyada organik yap›ya do¤ru gelifltikçe farkl›laflan ve giderek parçalanma e¤ilimine giren toplumsal yap›y› bir arada tutan dinde de kayg› verici bir gevfleme bafl göstermifltir. Dinin bu olumlu ifllevine olan inanc›. Yine de bu çat›flma ortam›nda bile dinin belli ölçekteki grubu bir arada tutma ifllevi daha fazla çal›flmaktad›r. örne¤in. Bu ifllev için çimento veya tutkal gibi metaforlar kullan›lm›flt›r. Sanayi toplumu farkl› kültürlere ve inançlara sahip bir çok insan› bir araya getirmifltir. di¤er pozitivist ça¤dafllar› gibi dinin sonuçta insan zihninin bir ürünü oldu¤u düflüncesinden de al›koymuyordu. o inançlara karfl› tamamen kay›ts›z insanlarla karfl›laflt›kça kendi inançlar›na olan ba¤l›l›¤›nda bir güvensizlik hissi oluflmaya bafllam›flt›r. Daha önce homojen bir çevrede yaflamakta olan ve bundan dolay› beraber yaflad›¤› insanlarla ayn› anlam dünyas›n› paylaflan modern insan flehirde kendi inanc›n› hiç tan›mayan. toplumu kaynaflt›rmakt›r.72 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar büyük parçalanma dönemini kendilerine dert edinen ve bu parçalanmadan bir bütünleflme formülü veya harc› üretmeye çal›flan toplum düflünürleri çevresinde yetiflmifltir. Ancak Durkheim sonras› ifllevselciler dinin gördü¤ü bu ifllevin ne türden bir ifllev oldu¤u konusunda Durkheim kadar emin olamam›flt›r. Yani dini toplumsal bütünlü¤ün sa¤lanmas›nda ve sürdürülmesinde en güçlü yap›flt›r›c› (tutkal veya çimento) olarak görüyor ve bu ifllevinin sürdürülmesine olumlu bak›yordu. gerçek bir sorunun çözümüne odaklanan çal›flmalard›r. . bir ifllevi yerine getiren herhangi bir kurum veya birimin bunu hangi ölçekteki bir toplum için yerine getirdi¤ini sormufltur.

anlamlar›n› veya tan›mlar›n› ö¤renmeden onlar hakk›nda baz› teorilerden yola ç›karak aç›klama yapamay›z. Bu elefltiri “aç›klamac› sosyoloji” ile “anlamac› sosyoloji” aras›ndaki bir ay›r›m›n netleflmesine yol açarken Weber’in birinci önceli¤inin eylemin aktörünü “anlamak” oldu¤u görülür. O Protestanlar›n dünyay› ve kendi eylemlerini nas›l yorumlad›klar›na. Weber bu yaklafl›m alt›nda dünya dinlerini ve dinlerin farkl› statü veya s›n›flar aras›ndaki flekilleniflini de inceler. Asl›nda sadece din araflt›rmalar› için de¤il. . Ünite . Çünkü insan varl›¤›yla do¤al olarak oluflan kültür bir anlam sistemidir ve bu anlam bireysel veya kolektif olarak insanlar›n zihinlerinde yer almaktad›r. Böyle olunca sosyolojinin de temel görevi eylemleri yapan insanlar›n kendi yapt›klar› hareketleri hakk›ndaki niyetlerini. Sosyolojinin bafll›ca rolünü sosyal eylemin yorumlanmas› ve anlafl›lmas› oldu¤unu söyleyen Weber’e göre “sosyal eylem” de anlaml› eylemden ibarettir. ‹nsan bütün eylemlerini bir anlam atfederek yapan bir varl›kt›r. yani anlam›n› atfederek yapar. içmek gibi en temel befleri hareketlerini bile hayvanlardan farkl› olarak kendi kültürel farkl›l›¤›n›. Onun dine dair yaklafl›m› sosyal eylem hakk›ndaki tan›m›yla tutarl›d›r. O yüzden yemek yemek.3. Do¤rusu kendisi de bir Protestan oldu¤u için Protestanlar›n anlam dünyas›n› zaten yeterince tan›yordur. Onun Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli kitab›n›n d›fl›nda ayr› bir Din Sosyolojisi ve Din Sosyolojisi üzerine Makalelerinin derlendi¤i kitaplar› da vard›r. aksine kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkili olan bir çal›flma ve ifl ahlak› motivasyonu sa¤lad›¤›n› keflfeder. bizzat onlar› dinleyerek kendi sosyolojik yaklafl›m›n›n fark›n› ortaya koyar. Onu ortaya ç›karmak için bizzat eylemi yapan insanlar› dinleyip anlamaktan baflka bir yol da yoktur. O yüzden yemek yeme adab› veya davran›fllar› her kültürde de¤iflir. Weber’in bu yaklafl›m›n› uygulad›¤› meflhur çal›flmas› Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu’nda Marksistlere göre basitçe ekonomik flartlar›n bir sonucu veya türevi olmaktan ibaret olan Protestan hareketin. çileci bir hayat önerilir. Böylece Marksizmde ihmal edilen ve maddi flartlar›n bir sonucu olarak geliflen zihniyet dünyas›n› sosyolojik araflt›rman›n merkezine koyar. Bugün din araflt›rmalar›n›n bir ço¤u Weber’in yorumlamac› sosyolojisinin etkisi alt›nda daha kolay yap›lmaktad›r. her çeflit kültür araflt›rmas› için Weber’in bu yaklafl›m› oldukça verimli bir çerçeve sunmaktad›r. Protestanl›k ise bu çileyi dünya için pozitif bir de¤ere dönüfltürmüfl ve çile çekercesine çok çal›flmay› bu çilenin bir kefareti olarak al›r. Bu sonuca Weber kapitalizmin ilk ortaya ç›kt›¤› yerlerin Protestanlar›n yo¤un olarak yaflad›¤› yerler oldu¤undan hareketle var›r.Din 73 Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din Yorumlamac› sosyolojinin ilk ve en önemli ismi olan Weber’in din sosyolojisi ile ilgili çok özel ve güçlü çal›flmalar› vard›r. ‹nsanlar›n do¤ufltan günahkâr oldu¤una inan›lan H›ristiyanl›kta bu günah›n yükünden kurtulman›n bir yolu olarak dünya zevklerine mesafeli. Bu anlay›fl›n harcamaks›z›n çok çal›flmay› ve bu yüzden bir maddi birikimi üretti¤ini keffleden Weber böylece bir zihniyet dünyas›n›n kapitalizm gibi özünde maddi veya ekonomik olan bir geliflmeye etki etti¤ini söyler.

yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok daha gerilere götürebildi¤imiz gibi dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olarak çok daha eskilere götürebiliriz. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. AM A Ç 4 . Dinlerin mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›rmak gibi bir ifllevi de olabilmektedir. ifllevi ve konumu konusu çok özel bir yere sahiptir. dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klamak. Oysa dinî sosyoloji. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez. Burada dinin içinden. zira genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. Sosyolojik bak›fl dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik.74 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptamak. Din ve Toplum iliflkisini. Durkheim’in tan›m›yla din: “Kutsal fleylere. Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetlemek. toplumun genel flekillenmesine. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl Comte. Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri. O yüzden sosyolojik bilginin kökenini bir disiplin olarak flekillenmeye bafllad›¤› 19. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren. Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir. ailevi. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klamak ve din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt etmek. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. siyasi. Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. yani o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. Marx ve Weber gibi sosyologlardan bahsediyoruz. Dinlerin varl›¤› güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. Din sosyolojisi. Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. Sonuçta dinin toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir. Ayr›ca dinin tarihsel süreklili¤i mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de ifllemesiyle sa¤lan›r. Bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r. Durkheim. Din kurumu di¤er baz› toplumsal kurumlarla oldukça iliflkilidir. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi” olarak tan›mlanabilir.

Cemaat b. Din. meflruiyet düzeninin oluflumuna katk›da bulunabilir. Din toplumsal bütünleflme için bir yap›flt›r›c›d›r.Din 75 Kendimizi S›nayal›m 1. Dinin kökeni hakk›nda sunulan görüfller çerçevesinde afla¤›daki hangi efllefltirme yanl›fl yap›lm›flt›r? a. Protestan Hareket. Kapitalizmin geliflmesi Protestanl›¤›n ortaya ç›kmas›n› sa¤lam›flt›r. e. Din. d. d. b. e. Doyumluluk 3. Protestan Ahlak›. Din maddi üretim flekillerinin bir sonucu olarak flekillenmifltir. sosyolojik de¤il psikolojik bir olgudur. bir ihtiyaç olarak insan taraf›ndan yarat›lm›flt›r. b. Bireyleri bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar dinin bir unsurudur. A. Birleflik inançlar ve davran›fllar e. anlaml› bir sosyal eylem ve motivasyon olarak aç›klayan Weber’in din teorisi dikkate al›nd›¤›nda afla¤›daki önermelerden hangisi yanl›flt›r? a. Bir dindar insan›n yata¤›na yatarken dua okumas› fleklinde b. Din. Din olgusu. Din-Ekonomi ‹liflkisi d. c. F. sosyal olaylara etki eden bir anlam sistemidir. toplumun siyasi. d. c. Din. kökeni bilinemeyen bir olgudur. Kilise c. 7. Ünite . toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsüdür. Din. Marx .Din. L. “Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifl görebildi¤i halde farkl› dinler aras›nda bir çat›flma etkeni olarak çal›flabiliyor” ifadesi dinin hangi kurumla iliflkisinin bir tezahürüdür? a.‹nsan. Din-E¤itim ‹liflkisi e. halklar›n afyonudur. Din-Siyaset ‹liflkisi c. e¤itimsel ve s›n›fsal örüntülerine etkide bulunabilir c. herhangi bir metodoloji ile aç›klanamaz. Maddi flartlar›n oluflturdu¤u zihniyet dünyas› sosyolojik araflt›rman›n merkezinde yer al›r.3. Din. Afla¤›daki cümlelerden hangisi dinin sosyolojik yönüne vurgu yapmaz? a. Afla¤›dakilerden hangisi Karl Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri aras›nda yer almaz? a. c. Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n din tan›m›n›n unsurlar› aras›nda yer almaz? a. Comte . Din-Hukuk ‹liflkisi 4. bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur. Durkheim . b. e. e. Hiç ölmeyecekmifl gibi dünya için çal›flmak fleklinde 6. b. d. Bir H›ristiyan’›n günah ç›karmas› fleklinde c. Kutsal d. ifl ahlak› motivasyonu sa¤lar. dini infla eder. . Din insanlar›n bu dünya ve öte dünyalar› için bir k›lavuzdur. Dinin kökenleri ve ifllevleri birbirinden farkl›d›r. b. Davran›fllar›n arkas›nda yatan niyet ve anlamlar bir sosyolojik araflt›rma için esast›r. Din ve dini inançlar bir sosyal aktör olarak nas›l tezahür eder? a. Yar›n ölecekmifl gibi vecd ile ibadet etmek fleklinde e. maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r. kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkilidir. e. Dini. d.Din tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›flt›r. ekonomik. Din. c. Dinin insanlar› etkisi alt›na almas› “yabanc›laflma” ile olmufltur. Afla¤›daki önermelerden hangisi Émile Durkhem’in din görüflü ile ba¤daflmaktad›r? a.Din basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. 2. K. Bir Yahudi’nin a¤lama duvar›ndaki ayini fleklinde d. 8. Feuerbach . 5.Tanr›. Engels . Din-Aile ‹liflkisi b. Din.

büyük bir tehlikede olduklar›” sonucuna varmaktad›r (Berger. Auguste Comte e. Ayn› zamanda.76 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9. Müslüman militanlar fiah ‹ran’›n› devirmifl. 1996: 12).” Fakat daha sonraki on y›llarda ifller önemli ölçüde de¤iflmifltir. suikast düzenlenerek öldürülmüfltür. Dinin metafizik gerçeklerinin yayg›n bir merak konusu olmas› b. ancak uluslararas› arenada yaflanan siyasi olaylarla mümkün olmufltur. ‹slami bir cumhuriyet kurmufllard›r. militan ‹slami hareketlerin yay›lmas›n› da beraberinde getirecek olan. Bireyin inanç dünyas›n›n sosyal yaflam›n› etkilemesi Din Sosyolojisi Bundan otuz y›l önce. evrimsel gelece¤i. Dinin bireyin içsel dünyas›yla ilgili sergiledi¤i performans d. Ortado¤u ve Ortado¤u’nun da ötesinde pek çok bölgede. dine sosyal bir etken olarak yaklaflmada yeniden artan ilgisinin temel nedeni. Pitrim Sorokin 10. 1979’da. Berger. Do¤a kanunlar›na ba¤l› olmaks›z›n do¤ay› flekillendiren do¤aüstü varl›k ve güçlere inan›fl y›pranacak ve sadece ilginç bir tarihî hat›ra haline gelecektir. ne de dinin çok büyük önem tafl›d›¤› düflünülüyordu. Bilimsel bilginin insanlar için giderek daha yeterli hale gelmesi ve yay›lmas› sonucu do¤aüstü güçlere inan›fl yavafl yavafl yok olmaya mahkûmdur. art›k “dinin krizinden. bilim dünyas›n›n hayrette kal›p eski sekülerleflme paradigmas›ndan uyanmas›. “güncel olaylara iliflkin analizlerinde dini göz ard› edenlerin. tarihsel süreç içerisinde evrilerek geliflti¤ini ve çok tanr›l› dinlerden tek tanr›l› dinlere do¤ru bir geliflme kaydetti¤ini düflünmektedir? a. onun hayatî önemini vurgulayan küresel geliflmelerdir. Latin Amerika özgürlükçü dini hareketindeki etkinli¤i nedeniyle. Antropolog Anthony Wallace (1966: 265) dönemin geçerli anlay›fl›n›. Dinin sosyoloji için bir araflt›rma konusu olmas›n›n nedenlerinden biri afla¤›dakilerden hangisidir? a. Buradaki kritik seneler ise 1979 ve 1980’dir. sekülerli¤in krizine do¤ru bir geçifl yafland›¤›”ndan ve “gerileyen sekülerlik”ten bahsetmektedir (Berger. ‹bni Haldun c. kendilerini Hristiyan fundamentalistler olarak tan›mlayan Hristiyan Sa¤’›ndan bir kesim Amerikan siyasetine yönelmifl -bu kifliler yar›m yüzy›l boyunca siyasi arenada görünmemifl ve seküler hümanizm güçlerine karfl› “ahlakl› bir ço¤unlu¤u” harekete geçirme ve bu suretle de yeniden bir Hristiyan Amerika oluflturma niyetlerini aç›kça ilan etmifllerdir. ayr›ca. Sosyologlar›n. Afla¤›dakilerden hangisi dinin. . 1996). Daha sonra 1980’de. Bunlara ra¤men. Dinin akademik yönden ihmal edildi¤i dönem boyunca sosyal yaflamda süregelen toplumsal önemini göstererek seçkin bilimsel çal›flmalar ortaya koyan sosyologlar bulunmaktayd›. onun sona ermesidir. Salvador-Roma Katolik Baflpiskoposu Oscar Romero. Platon d. ne sosyologlar taraf›ndan dinin sosyal yaflamda önemli bir etken oldu¤una gereken önem veriliyor. Önceki dönemin sekülerli¤i en iyi anlatan kuramc›lar›ndan biri olan Peter Berger. bölge kilisesini giderek artan sosyal eylemcilik ve bazen de yoksullar›n ad›na baflkald›r›c› isyanlara teflvik eden. Tom Bottomore b. 1983. Dinin bilimsel bir içerikle de¤erlendirilememesi e. daha sonralar› flu flekilde özetlemifltir: “Dinin. Cehalete karfl› korunmas› için dinin do¤rusunu ortaya koymak c.

Ünite . Hunter (1991) Amerika’da din temelli bir “kültürler savafl›” oldu¤unu aç›kl›yor ve Harvard Üniversitesi’nden Samuel Huntington (1996) dinsel farkl›l›klardan kaynaklanan küresel bir medeniyetler çat›flmas›n›n yaflanaca¤› öngörüsünde bulunuyordu. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. (Kaynak: AÜ‹FD 47 (2006). d 5. 1990’lar ile birlikte. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Marx” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Christian Smith . . eski-komünist Avrupa’n›n baz› yerlerinde yeniden dirilen dini kimlikler vs. 100-114. gibi geliflmelerin yo¤unluk kazand›¤›n›n da fark›na varm›fllard›r. Birleflik Devletler’deki Orta Amerika bar›fl hareketi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2001. yeni göç dalgalar› ile Amerika’da dinlerin çok daha bütünlük kazanan yap›s›. e 6. d 8.ankara. Do¤u Almaya’da komünizm-karfl›t› hareket.edu. “Sociology of Religion”. iflkence edilen ve öldürülen on binlerce Latin Amerikal› Hristiyan sosyal eylemci içerisinde sadece en çok bilinenidir. d 10.3. 215-216.pdf adresinden eriflerek okuyabilirsiniz] 1. a 7. Bunlar abart›l› say›labilirse de. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din Nedir ve Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Weber” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Di¤er Sosyolojik Kurumlarla iliflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ayn› zamanda giderek artan bir flekilde Latin Amerika’da yay›lmakta olan Pentakostalizm. Dinin toplumsal ve siyasal önemine farkl› bir bak›fl aç›s›yla yaklaflan sosyologlar. Do¤u Asya’n›n baz› bölgelerinde yay›lan Hristiyanl›k. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dini ‹nançlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.tr/dergiler/37/59/568. d 2.Robert D. Takip eden y›llar. b 4. Blau. temel nokta de¤iflmez: Din geri dönmüfltür. Çeviren: ‹hsan Çapç›o¤lu) [Yaz›n›n tamam›n› http://dergiler. Edited by Judith R. dünyan›n pek çok farkl› köflesinde önemli din-temelli bir dizi hareketin ortaya ç›k›fl›na tan›k olacakt›r: Güney Afrika’daki imtiyaz-karfl›t› hareket. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din ve Toplum ‹liflkisi ‹le Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 9.Din 77 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Romero hadisesi 1970’lerde kaç›r›lan. Blackwell Publishers. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. s. The Blackwell Companion to Sociology. Virginia Üniversitesi’nden James D. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s. Say› 2. e 3. Woodberry.

e¤itim ve bofl zamanlar gibi davran›fl örüntülerinden oluflur. siyaset. Farkl› toplumlarda bu kurumlar›n baz›lar› di¤erlerinden daha önde. örne¤in Taliban ‹slam’›ndan daha ›l›ml› ve daha geliflmelere aç›k oldu¤u söylenir. din. Örne¤in. üstelik bu ezilmiflli¤i baflka bir dini anlay›flla içsellefltirmifl olanlar›n baflkald›r›fl›n› da sa¤lam›flt›r. S›ra Sizde 3 Türkiye’nin baflka ‹slam ülkelerinden fark›n›n onun farkl› ‹slam yorumuna veya anlay›fl›na ba¤lanmas› söz konusu edilebiliyor. Türkiye ‹slam’›n›n Hanefi-Maturidi oldu¤u için daha radikal. Bu yaklafl›m biraz da mant›ksal veya teorik bir faraziyeye dayan›yor. Marx. b. Ço¤u zaman din yoksullar›n. Bir bak›ma toplumlar›n karakterini oluflturan konulardan biri de bu kurumlardan hangisinin ne ölçüde belirleyici oldu¤udur.78 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplum sosyolojik (toplumsal) kurumlardan oluflur. Bugünün ilkel kabilelerinde (nas›lsa geliflimini tamamlamam›fl toplumlar olmas› dolay›s›yla) eski toplumun görülebilece¤i gibi alt varsay›mlara dayan›yor. özel mülkiyetin yoklu¤undan mülkiyetli topluma ve ailenin de mülkiyetin bir parças› oldu¤u. Durkheim ve Weber’in her birinin sosyolojik kurumlar› kendilerine özgü bir s›n›fland›rmas› var ve her birinin hangi kurumun daha belirleyici oldu¤una dair kendilerine özgü görüflleri vard›r. Sonuçta bütün dinler bütün toplumlarda ayn› etkiyi yap›p ayn› sonuçlar› do¤urmazlar. . daha belirleyici olabilir. ancak bu karfl›laflt›rmalar daha sosyolojik-siyasal nedenleri görmezden gelmemize yol açmamal›d›r. c. Musa’n›n ‹srailo¤ullar›n› kölelikten ç›karmak üzere yapt›¤› uzun yolculuk. Oysa bilinen en ilkel insan topluluklar›nda bile tevhid düflüncesi ve uygulamas› ile paganist. Esasen üç tek tanr›l› dinin her birinin ortaya ç›k›fl›nda bunu görmek mümkündür. Bu konuda farkl› örnekler üzerinde durulabilir. ezilmifllerin. totemist veya animist uygulamalar efl zamanl› olarak bulunmufltur. Marx. Bu sürecin basitten karmafl›¤a. aile. Yahudilik Hz. Oysa bu yorumun göz ard› etti¤i bir gerçek Taliban’›n güçlü oldu¤u Afganistan’da da Hanefili¤in yayg›n oldu¤u ve Taliban’›n da Hanefi oldu¤udur. Bütün toplumlar›n ayn› süreçlerden geçti¤i. ‹slamiyet ise bafltan itibaren Mekke’deki egemenlerin adaletsizliklerine. örne¤in. köleli¤e ve kad›nlar›n ezilmesine karfl› güçlü bir itiraz olarak ortaya ç›km›flt›r. ‹lk dönem hakk›ndaki bilgiler ampirik de¤il mant›ksal olarak temellendirilir. O mant›¤›n temeli de a. ekonominin bütün di¤er kurumlar üzerinde belirleyici oldu¤unu ve her fleyin ona göre flekillendi¤ini söylerken dinin de ekonominin bir sonucu oldu¤unu söylemifl olur. Din anlay›fl›n›n farkl› davran›fl tarzlar›na yol açt›¤› düflüncesi Max Weber’in Protestan Ahlak› teziyle örneklenebilir. H›ristiyanl›k ise bir ›rk›n üstünlü¤üne ve bir oligarflinin parças› hâline gelmifl olan Yahudi din kurumuna bir itiraz. En ilkel topluluklar›n pagan veya totemist oldu¤u düflüncesi dinin kayna¤› hakk›nda da bir hüküm vermifl oluyor. S›ra Sizde 4 Din tarih boyunca Marx’›n tespitlerine hakl›l›k verecek flekilde egemen s›n›flara hizmet eden say›s›z örnekleri olmufltur ama her zaman bu yönüyle ortaya ç›km›fl de¤il. ama bütün toplumlarda bu kurumlar›n hepsi bulunur. Dinin bütün toplumlarda di¤er kurumlar üzerinde ayn› etkiye sahip oldu¤u söylenemez. Bu kurumlar dünyan›n her taraf›nda bulunan ekonomi. S›ra Sizde 2 Bugünkü ilkel say›lan kabilelerin kadim zamanlarda yaflam›fl olan insanlara benzedi¤i düflüncesi ampirik verilere dayanm›yor.

Ankara: MEB Yay›nevi ‹bn Haldun (1986). Peyami Erman. Londra. Marx ve F. Auguste (1952). Berger. Yasin (1999). Ayd›n. Ankara: Vadi Yay›nlar›. çev. Mukaddime. Eprahim Fischoff). ‹stanbul: ‹nsan Yay›nlar›). Mustafa (1997). Dinin Sosyal Gerçekli¤i. Max (1965). The Sociology of Religion (çev. Ankara: MEB Yay›nevi. Türk Dininin Sosyolojik ‹mkân›. Aktay. Ankara: Vadi Yay›nlar›) fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal: ‹stanbul: Litera Yay›nc›l›k (Dinler ve Heretik Gruplar). . ‹hsan Çapo¤lu ve Halil Ayd›nalp. Comte. Weber. Süleyman Uluda¤. David (1945) Dinin Do¤as›. Peter L. Ali Coflkun. Ünite . ilk bask›s› 1841. ilk bask›s› The Sacred Canopy ad›yla.. by Talcott Porsons. Durkheim Émile (1961). The Essence of Christianity (çev.Din 79 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. K. 1993. Garden City. Karl (1999). Kurumlar Sosyolojisi. Second edition. Marx. Turner. 1969. Ankara: Birleflik Yay›nlar›. 2 cilt. Engels’in On Religion. Max Weber ve ‹slam: Elefltirel Bir Yaklafl›m. 1967 (Türkçesi için bkz. George Eliot). Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› (Yasin Aktay ve M. Londra. Weber. (1994). Inger ve Pal Repset (2011). The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. Pozitivizmin ‹lmihali. çev. Turner. Moskova. Religion and Social Theory.3. The Elementary Forms of Religious Life (çev. Ankara: Vadi Yay›nlar›. 1961 Feuerbach. Ankara: Vadi Yay›nlar›. New York. London: Sage.Selmin Evrim. Yasin ve M. New York. ‹stanbul: Dergah Yay›nlar›. Hume. The Social Reality of Religion. (1967). çev. Fuseth.) Seçme metinler. Bryan S (1997). Emin Köktafl der. 1957. Din Sosyolojisi. New York. Emin Köktafl (1998). ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal Marx. çev. Ludwing (1841). Din Sosyolojisine Girifl: Klasik ve Ça¤dafl Kuramlar. trans. Swain). çev. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Max (1930). Bryan S. J. London: Allen & Unwin. Karl (1971). ‘Theses on Feuerbach’.

Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapabilecek ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirebileceksiniz. Ataerkillik kavram›n› aç›klayabilecek ve farkl› görünümlerini ay›rt edebilecek. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet • • • • • G‹R‹fi A‹LE TOPLUMSAL C‹NS‹YET ATAERK‹ (PATR‹ARKA) TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K • C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK . Anahtar Kavramlar Aile Toplumsal Cinsiyet Cinsiyet Özellikleri Cinsiyet Kal›plar› • • • • Ataerkillik Cinsiyet Eflitli¤i Cinsiyete Dayal› Ayr›mc›l›k Cinsiyet Eflitli¤i ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aile. Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlayabilecek. cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirebilecek. Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klayabilecek.4 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlayabilecek.

Çocuk. e¤itim kurumlar›. toplumun anlafl›lmas› ile de ilgili oldu¤u sonucuna varabiliyoruz. bireyin toplulu¤un de¤erlerini ve normlar›n› ö¤renme ve içsellefltirme sürecidir. baflta dil olmak üzere. birbirlerine do¤rudan akrabal›k ba¤lar›yla ba¤l› olan. A‹LE Aile. Aile üyeleri ayn› evde oturabilecekleri gibi. aile üyesi olarak kabul edilir. bir ailenin baflka flehirde okuyan çocu¤u. toplumsal cinsiyet ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n›n sadece kad›n haklar› ile de¤il. Hane halk› ise. Örüntü: Frans›zca patron kelimesinden gelen örüntü (pattern).Aile. eriflkin üyelerin çocuklara bakma sorumlulu¤unu üstlendi¤i bir insan toplulu¤udur. meydana gelen olaylar ya da nesnelere iliflkin belirli bir iliflki modeline iflaret eder. iliflkileri vurgulayan bir kavramd›r. . Aileyi çeliflkisiz ve tutarl› bir bütün olarak görmek yerine. çocuklar›n dünyaya getirilmesi ve büyütülmesidir. ‹kincil toplumsallaflma. aralar›nda düzenli ve sistematik iliflkiler vard›r. sadece gündelik yaflam›m›zda ve siyasal alanda de¤il. Örne¤in. içine do¤du¤u toplulu¤un kültürünü ö¤renir. ailede ve yüzyüze iliflkiler içinde olur. “Ayn› kazandan yemek” olarak da tarif edilen bu iliflki. sosyal bilimlerde de giderek daha genifl yer kaplayan kavramlar hâline geldi. farkl› mekânlarda da yaflayabilirler. Böylece. üyeleri aras›ndaki iliflkileri eflitlik ve adalet kavramlar› çerçevesinde ele alabildi¤imiz bir kurum olarak de¤erlendiriyoruz. Aile içinde bafllayan cinsiyet eflitsizli¤i. toplumun çeflitli kurumlar›nda ve alanlar›nda devam ederek sistematik bir örüntü hâline geliyor. bizim aile konusunu da yeni bir ›fl›k alt›nda ele almam›za neden oluyor. Ço¤u toplulukta çocuklar›n toplumsallaflmas›n›n temel kurumu da ailedir. bir grup üniversite ö¤rencisi ailelerinden uzakta bir kentte birlikte yafl›yorlarsa bunlar bir hane halk› olufltururlar ama aile de¤ildirler. biyolojik ve kültürel yeniden üretimdir. Akrabal›k. Ailenin birincil ifllevi. Örne¤in. öngörülebilir bir flekilde tekrarlan›r. Aile. Birincil toplumsallaflma. Toplumsallaflma. yani. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet G‹R‹fi Toplumsal cinsiyet ve toplumsal cinsiyet eflitli¤i/eflitsizli¤i. ortak mekândan çok. Bu geliflme. Aile ile hane halk›. aralar›nda akrabal›k ba¤› olmad›¤› halde ayn› evde yaflayan kiflilere iflaret eder. bireyler aras›nda kan ya da evlilik ba¤› ile oluflturulan soy çizgilerine iflaret eder. birbirlerine benzeyen ama ayr› iki kavramd›r. medya gibi kurumsal arac›larla gerçekleflir. Bu olay ya da nesneler. as›l olarak mekânsal birlikteli¤i vurgular.

Bu yaklafl›mlar. üretim ifllevi de vard›. emekçilerin biyolojik ve toplumsal yeniden üretimlerinin çok düflük maliyetle sa¤lanmas›d›r. ‹fllevselci okulun en önemli ismi Talcott Parsons. ‹fllevselcilik okulunun sosyolojik yaklafl›m›. as›l olarak feminist sosyologlardan gelmifltir. Bir baflka elefltiri. aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lamdan ayr› olarak ele almas› gelir. Tar›msal üretimin yayg›n oldu¤u dönemde ailenin biyolojik ve toplumsal yeniden üretim ifllevinin yan› s›ra. Aile de bu toplumsal kurumlardan biri olarak farkl› tarihsel dönemlerde farkl› ifllevler üstlenmifltir. onlara göre her toplumsal kurum. ‹fllevselci okul. erkeklerin d›flar›da çal›flmas› biçimindeki modern aile idealinin zay›flamas›yla birlikte. Biz burada makro düzeydeki üç temel yaklafl›mdan söz edece¤iz: ‹fllevselci yaklafl›m. farkl› sosyolojik yaklafl›mlar taraf›ndan farkl› biçimlerde ve düzeylerde kavramsallaflt›r›lm›flt›r. Modern sanayi toplumlar›nda ise ev ile ifl yerinin ayr›flmas› sonucunda ailenin üretim ifllevi gerilemifl. ifllevselcilik okuludur. toplumsal süreklili¤i ve oydaflmay› oda¤a al›r. Kapitalist toplumlarda ise ailenin ifllevi. . psikoloji ve psikiyatri disiplinlerinden de beslenmifllerdir. çat›flmac› yaklafl›m ve feminist yaklafl›m. Ayn› zamanda aile. Yani. Kad›nlar›n ev içindeki eme¤inin görülmeyip yaln›zca ücretli eme¤e kat›lmalar› durumunda “emekçi” olarak adland›r›lmalar› ve bak›m ifllerinin de¤ersiz k›l›nmas›. Aile. Buna göre aile kurumu. Aileye makro yaklafl›mlar›n en yayg›n olan› ve en bilineni. Parsons’un aile kuram› da gözden düflmüfltür. çat›flmac› okulun yaklafl›m›d›r. Çat›flmac› yaklafl›mlara yönelik elefltiri. özel mülkiyetin ortaya ç›kmas›yla birlikte. miras›n güvenceye al›nmas› amac›yla oluflmufltur. ailenin toplumun hangi kesiminden oldu¤u. Birincil toplumsallaflma (toplumsal yeniden üretim). bu elefltirilerin en önemlileridir. Aileyi mezo (orta) ve mikro (küçük) ölçekte ele alan çok say›da yaklafl›m da mevcuttur. Kad›nlar›n evde. onun yap›s›n› büyük ölçüde belirleyecektir. Aile içindeki rol da¤›l›m›n› sorgulamadan kabul etmesi de elefltiri noktalar›ndan biridir. Aileye iliflkin makro yaklafl›mlardan ikincisi. Kiflili¤in dengelenmesi ise eriflkinlerin duygusal ve maddi destek bulmalar›yla mümkün olur.82 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aileye Farkl› Yaklafl›mlar Aile kurumu. ailenin as›l olarak iki ifllevi oldu¤unu söyler: Birincil toplumsallaflma ve kiflili¤in dengelenmesi. Bu elefltirilere göre. sosyoloji içinde yayg›nl›¤›n› kaybederken aileye iliflkin görüflleri de elefltirilmifltir. sosyal psikoloji. toplumsal çat›flmalar›n hafifletilmesinde de önemli rol oynar. Bu yaklafl›ma yönelik elefltirilerin bafl›nda. bebeklerin içine do¤duklar› kültürün de¤erlerini ö¤renmesidir. buna karfl›l›k tüketici ifllevi a¤›rl›k kazanm›flt›r. d›flar›da çal›flan bir baba. Bir baflka deyiflle aile art›k üretim de¤il. belirli ifllevleri yerine getirmek üzere varl›¤›n› sürdürür. Parsons’un “modern aile” idealini norm olarak kabul etti¤i ve böylece farkl› aile biçimlerini birer sapmaym›fl gibi ele ald›¤›d›r. tüketim ve yeniden üretim birimidir. yetiflkin üyelerine de destek vermeyi sürdürerek onlar›n kendilerini güvende hissetmelerine katk›da bulunur. ev kad›n› olan bir anne ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan Bat› tipi orta s›n›f ailesini evrensel bir norm olarak görmektedir.

Ayn› zamanda. ailenin toplumsal bütünleflmeyi sa¤lad›¤›n› ve eflitsizlikleri hafifleterek çat›flmay› engelledi¤ini söylemiflti. Bir erkek ve birden fazla kad›n ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan aileler de genifl aile biçimlerinden biridir. aile kurumunu önemli ölçü- ‹NTERNET . Genifl aile ise ikiden fazla kufla¤›n oluflturdu¤u bir aile türüdür. Örne¤in. çok efllilik günümüz modern toplumlar›nda yasal de¤ildir anSIRA S‹ZDE cak hem tarihte hem de günümüzde. kad›nlar›n artan oranda ev d›fl›nda çal›flmaya bafllamas› gibi de¤iflimler. Benzer biçimde. Genç kuflaklarda evlili¤e ve ana ‹NTER NET babal›¤a iliflkin tutumlar›n de¤iflmesi. Haven in the Heartless World (Kaplsiz Bir Dünyada S›¤›nak) isimli çok ses getiren kitab›nda. dünyan›n pek çok yerinde. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 83 Resim 4. anne ve babalar›n›n oluflturD‹KKAT du¤u haneye dâhil olurlar. çok eflli evliliklere rastlanmaktad›r. AMAÇLARIMIZ Modern çekirdek aileler genellikle anne. Ünite . aileyi toplumsal ifllevi aç›s›ndan de¤il. aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lam çerçevesinde ele alarak yoksulluk ve tek ebeveynlilik aras›ndaki iliflkileri de analiz ederler. Çekirdek aile. yaln›zca anne ile çocuklar›ndan oluflan “tek ebeveynli aileler” vard›r. Modern toplumlarda en s›k rastlan›lan aile biçimi. baba ve ortak çocuklar›ndan oluflsalar da farkl› biçimler alabilirler. boflanma oranlar›ndaki art›fl.Aile. Böylece geleneksel sosyolojinin aileyi bir bütün olarak alan yaklafl›m›n› kökten de¤ifltirirler. Kaynak: https://picasaweb. “çekirdek S O R ile U çocuklar›naile”dir. feminist yaklafl›md›r.4. Bu yazarlar. SIRAnedir? S‹ZDE ‹fllevselci yaklafl›m ile feminist yaklafl›m aras›ndaki en önemli farkl›l›k Farkl› Aile Biçimleri 1 SIRA S‹ZDE Aile. DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Toplumsal De¤iflim ve Aile TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Toplumsal de¤iflimin do¤rudan etkiledi¤i (ve ondan etkilendi¤i) aile.1 Yirminci yüzy›l›n Amerikan ailesine iliflkin en önemli analizlerden biri. google. günümüz sosyolojisinin temel konular›ndan biri hâline gelmifltir. Burada evli olan çocuklar da kendi çocuklar›yla birlikte. aile içindeki iliflkiler ve eflitsizlikler aç›s›ndan ele al›rlar. iki kad›n ya da iki erkek ve edinilmifl çocuklar›ndan oluflan aileler de çekirdek ailenin farkl› bir biçimine iflaret ederler. Christopher Lasch taraf›ndan yap›lm›flt›. farkl› kültürlerde ve toplumlarda farkl› biçimlerde tan›mlanabilir ve farkl› bileflenlerden oluflabilir. birbirleriyle evlilik ba¤›yla ba¤l› iki yetiflkin dan oluflur.com/lh/photo/iJMmD Bc9pC1nONfO4OAPNA?feat =embedwebsite Aileye iliflkin üçüncü makro düzey sosyolojik yaklafl›m. Ayn› cinsiyetten aras›nK ‹ T bireyler A P da evlili¤in yasal kabul edildi¤i toplumlarda.

birlikte yaflama. bu beklenti ve umutlar› yaflam›m›z boyunca tafl›r›z. Örne¤in Çi¤dem Ka¤›tç›bafl›. 1970’ler sonras›nda sosyoloji literatürüne girmifltir. pek çok yerde genç gelinin aile içindeki statüsünü yükseltir. ama tafl›r›z.. içinde yaflad›¤›m›z toplumda de¤er verilen fleyleri de gösterir. “bir o¤lan olsa!”. ›rklar aras› evlilikler ve eflcinsel evlilikler vard›r. daha alt s›n›flarda itaat ve uyum sa¤lamaya önem verildi¤ini ortaya koymufltur. çocuklara verilmek istenen de¤erlerin de zaman içinde dönüfltü¤ü gözlenmifltir. ‹simler.84 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar de de¤ifltirmifltir. birini kad›nda. Sonra s›ra isim koymaya gelir. Daha önce yayg›n olmayan baz› kavramlar. Bunlar aras›nda tek ebeveynli aile. Ailenin de¤iflimine iliflkin tart›flmalar. do¤ufltan getirdi¤imiz özelliklerimiz kadar hatta ondan çok daha fazla.. sadece ailemizin beklenti ve umutlar›n› de¤il. bazen benimseriz bazen bize yük gelir. dünyada bafl›m›za gelen fleylerle iliflkilidir. ailemizin bizden beklentilerini ve bizimle ilgili umutlar›n› yans›t›rlar. O¤lan› bulana kadar çocuk yapmaya devam etmek ya da sohbetlerde uzayan bir sessizlik oldu¤unda “k›z do¤du galiba” flakas› yapmak ender gördü¤ümüz fleyler de¤illerdir. K›z Çiçek Gül Yaprak Duygu Sevgi Gönül Kader Döndü (art›k o¤lan istiyoruz!) O¤lan Arslan Pars Y›lmaz Savafl H›ncal Zeki Yaman Hakan Çiçekleri de azmi de seviyoruz. Daha biz do¤madan ailemizin beklentileriyle bafllar hikâyemiz: “Ah” derler. fark› bölgelerde ve farkl› sosyal s›n›flardan aileler içinde yapt›¤› araflt›rma sonucunda. olmayan baba. orta s›n›f ailelerde çocuklara özerk davranma al›flkanl›¤› ve özgüven kazand›rman›n önemli olmas›na karfl›l›k. aile de¤erlerinin ortadan kalkmas› ve bunun da toplumsal kaosa yol açmas› korkusundan beslenir.. sadece biçim de¤ifltirdi¤i ve çeflitlendi¤i yolundad›r. TOPLUMSAL C‹NS‹YET Cinsiyet. Bir baflka görüfl ise aile de¤erlerinin ortadan kalkmad›¤›. ‹simler. . Ayn› flekilde. di¤erini erkekte! Dünyaya geliflimiz muhtemelen ailemize sevinç verir ama baz›lar›m›z›n gelifli biraz daha fazla: O¤lan annesi olmak. aile içi fliddet. tabii “erkek adam›n erkek evlad› olur” ayn› zamanda.. çal›flan anne.

“kad›nlar fettand›r. onu do¤uran. Erkek canavard›r ama öznedir de ayn› zamanda. Haberlerden reklamlara. 2004) Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› Çocuklar. Birinin hayat bilgisinin kendini gösterme. E¤er k›zsa. Yemek yenmez. Erkeklerin de kad›nlar›n da a¤›zlar›ndan “erkekler o¤lan yapmak için kad›nlarla evlenirler.4. çocuklar ve ergenler için ö¤renme kadar toplumsallaflma yeridir. Herkes dü¤ün bayram eder. çok erken yafltan itibaren etraf› keflfetmeyi. Toplumsal gerçekli¤in oluflumunda ve sürdürülmesinde etkin olarak rol oynayan bireyler ya da birey gruplar›na at›fta bulunur. Aile içi fliddet haberlerinde s›kl›kla karfl›m›za ç›kan klifle budur. ayn› gün içinde iki o¤lan çocu¤u do¤urttu¤unu gururla anlatm›flt›: “O¤lan do¤urmak daha hay›rl›d›r. o¤lanlar› k›zlara tercih etmeleridir. tabancalar. Bu mesajlar bize birkaç hikâye (klifle) anlat›r: “Kad›nlar kurband›r. küçük maceralar yaflamay›. (. böylece erkekli¤iyle gurur duymay› ö¤renir (ve erkek olman›n bir bedeli oldu¤unu!). K›z çocuklar› bir ifle yaramazlar” gibi laflar ç›kar. e¤itimine devam ederiz: O¤lan› dü¤ün dernek sünnet ederiz. Bir baflkas›. güç ile di¤erininkinin itaat. Böylece kad›na ac›rken bir yandan da onun edilgenli¤ini onaylam›fl oluruz. . de¤il mi?!). Gidip erkeklere haber vermezler. K›z›n kad›nl›¤a geçifli böyle törenle olmaz. Ünite . hatta bazen annesinden bir tokat yiyerek (kad›nl›¤›n bedeli öyle bir seferde ödenip bitmez!). erkekler saf” kliflesidir. Okul ça¤›na gelen bir çocuk. o¤lanlara k›zlardan daha çok sevinirler.) ‹nsanlar.Aile. bu gerçekli¤in kurucular› oldu¤una iflaret etmek anlam›na gelir. mutfak eflyalar› bir yanda. dizilerden e¤lence programlar›na kadar cinsiyet rollerine iliflkin mesaj bombard›man›na tutuluruz. baba mutludur. herkes üzülür. Özneli¤i vurgulamak. plastik fincanlar. Sessizce. toplar di¤er yanda.. Araflt›rmalar gösteriyor ki erken çocukluk evresinde ailelerin k›z ve erkeklere davran›fllar›nda belirgin bir farkl›l›k var: K›zlara daha koruyucu. arabalar. Ebelik günlerini anan yafll› bir kad›n. annenin mutfakta çal›flt›¤› kitaplardan hayat› ö¤renirken ö¤retmenlerin ço¤unun kad›n ama müdürün neredeyse hep erkek oldu¤unu da zihninin bir köflesine yazar. Bu kliflenin ka- Özne: ‹nsan bilimlerinin temel kavramlar›ndan biridir. Babas›na koflup o¤lunun oldu¤unu söylerler. düfle kalka ö¤renmeyi severler. do¤umda haz›r bulunanlar. art›k cinsiyet kimli¤ini kazanm›flt›r ama yine de ifli s›k› tutar.. k›zlar›n s›n›rlar› ihlal etme giriflimlerine ise hem ailelerinin hem de ö¤retmenlerinin dehfletle bakt›¤›n› fark eder. Çocuklu¤un ilk dönemlerinden bafllayarak medyan›n etkisi alt›nda sosyallefliriz. O¤lanlar›n terbiyesizliklerinin normal karfl›land›¤›n› hatta b›y›k alt›ndan gülündü¤ünü. bireylerin ya da birey gruplar›n›n kendilerini saran toplumsal gerçekli¤in ürünü de¤il. Minik k›zlar›n ve minik o¤lanlar›n oyuncaklar› da birbirinden farkl›d›r: Bebekler. yumuflakl›k ve “idare etme” ile iliflkili oldu¤unu sezer. cesaret. E¤er o¤lansa çad›r mutludur. Baban›n gazete okudu¤u. Hatta çad›r yasa bo¤ulur. erkekler canavar”. amcalar mutludurlar ve anneonun ne kadar mutlu oldu¤unu anlatamam!” (Lila Abu-Lughod. Peçeli Duygular. Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü Günümüzde medya. okul kadar belki ondan da daha etkili bir ö¤renme arac›d›r. erkeklere daha cesaretlendiricidirler (ona bofluna koymam›flt›k Yaman ismini zaten. bedenin geliflimi onun için do¤al bir fleydir. Okul. bu kliflelerden biridir. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 85 Erke¤in ve Kad›n›n Toplumsal De¤eri Bedevilerin kad›nlardan çok erkeklere de¤er verdiklerinin önemli bir ifadesi. utanç ve s›k›nt›yla geçer o.

86
Yeme Bozukluklar›: Bireyin zihinsel ve fiziksel sa¤l›¤›n› tehlikeye atacak nitelikteki yeme al›flkanl›klar›d›r. Bunlar, afl›r› yemek ya da yetersiz beslenmek biçiminde ortaya ç›kabilir. S›kl›kla genç kad›nlarda görülmekle birlikte son y›llarda k›z ve erkek ergenlerde rastlanmaktad›r. Bu türden bozukluklar›nda yayg›n beden imajlar›n›n olumsuz etkisi oldu¤u düflünülmektedir.

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

d›n› özne olmay› becerebilmifltir ama gücünü kötüye kullanmakta erkeklerin hayat›n› mahvetmektedir. Buradaki erke¤e de ac›r›z ama onun gülünç bir yan› da vard›r: Erkeklikle edilgenlik bir arada olmaz çünkü!.. Tabii en çok da flu klifleleri duyar›z: “Mutlu, güzel, baflar›l› kad›nlar bizim deterjan› kullan›rlar”... “Kad›nlar›n bay›ld›klar› erkeklerin alt›nda, bizim arabam›z vard›r...” Böylesine bir “bombard›man”dan sa¤ salim ç›kmak zordur: Kad›n ve erkeklerin nas›l olduklar› (ve ayn› zamanda nas›l olmalar› gerekti¤i) hakk›nda kökleflmifl kanaatler ediniriz. Bu kanaatler, ölümcül sonuçlara yol açabilir: Kad›nlar›n ince, çok ince, çok çok ince olmalar› gerekti¤ini dinleyen küçük k›zlar, yeme bozuklu¤u hastal›klar›na yakalan›rlar örne¤in. Erkeklerin sert, çok sert, çok çok sert olmalar› gerekti¤ini dinleyen delikanl›lar, bir bakars›n›z s›n›f arkadafl›n› b›çaklay›vermifl. Yeme bozukluklar›yla SIRA S‹ZDE cinsiyet kal›plar› aras›nda nas›l bir ba¤lant› vard›r?
D Ü fi Ü N E Lk›z ‹ M ya da o¤lan bebekler olarak geliriz. Bu bizim seçti¤imiz bir fley Hepimiz dünyaya de¤ildir. Hangi kültürde, ça¤da yaflarsak yaflayal›m, k›z ya da o¤lan olarak do¤mak, t›pk› ölümlüSolmak O R U gibi biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤idir. Böyle oldu¤u için üzerinde düflünmeye gerek duymay›z: Öyle ya nas›l mavi gözlü, uzun boylu yahut siyah saçl› olmak “do¤al” durumlarsa kad›n ya da erkek olmak da öyledir. Oysa biraz D‹KKAT daha yak›ndan bakt›¤›m›zda, cinsiyetin yaln›zca biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤i olmakla kalmad›¤›n›, toplumsal konumumuzu da derinden etkiledi¤ini görebiliriz.

SIRA S‹ZDE

2

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Cinsiyet Özellikleri

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Resim 4.2

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ Beauvoir, “Kad›n

Simone de

AMAÇLARIMIZ

do¤ulmaz, kad›n olunur” diyerek cinsiyetin K ‹ T A P toplumsal boyutunun alt›n› çizmifltir.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Kaynak: http://www.listal.co m/viewimage/1454 686h

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Yani, cinsiyetimiz, yaln›zca biyolojik bir nitelik olmakla kalmaz, bizim toplumsal varl›¤›m›z›n da en önemli bileflenlerinden biridir. Kad›n ve erkekler için “uygun görülen” baz› nitelikler vard›r: Cesaret, özgüven, güç gibi nitelikler erkeklere, yumuflakl›k, fedakârl›k, çekingenlik gibi nitelikler ise kad›nlara atfedilir. Peki nedir bu “cinsiyet özellikleri” dedi¤imiz fley?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

87

Kad›n Do¤urabilir Sevecen ve fedakârd›r Sessizdir Ayr›nt›c›d›r Duygusald›r Tek efllili¤e yatk›nd›r Dikkati insanlar ve iliflkilere yöneliktir Dedikoducudur

Erkek Zihinsel yarat›c›l›¤› yüksektir Sorumluluk duygusu güçlüdür Yönetmeyi bilir Soyut düflünme yetene¤i geliflkindir Rasyoneldir “Bir çiçekle bahar olmaz” der. Duygular ve iliflkilerden çok, teknolojiye ve nesnelere ilgi duyar Sald›rgand›r
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE Hangileri Cinsiyet özelliklerinden hangilerinin “biyolojik” oldu¤unu düflünüyorsunuz? içine do¤du¤umuz kültürün bize ö¤retti¤i nitelikler?

3

Cinsiyete göre da¤›t›lan bu nitelikler, bizim biyolojik varl›¤›m›zla iliflkilendirilir: Yani cinsiyetin, anatomik ve hormonal yap› taraf›ndan belirlendi¤i düflünülür. ÖrS O R U denir. Cinsine¤in, “kad›nlar anne olduklar› için erkeklere göre daha yumuflakt›r” yetimiz ile biyolojimizi birbirine en kolay ba¤layabilece¤imiz nokta budur çünkü: Annelik. Kad›nlar›n annelik potansiyelleri nedeniyle “kad›ns›” davrand›klar› söyleD‹KKAT nir. Oysa bu potansiyelin tamamen baflka türlü toplumsal niteliklere kaynakl›k etmesi mümkündür: Bir kad›n, anne oldu¤u için daha y›rt›c›, daha korumac› ve sert S‹ZDE de olabilir. Baz› kültürlerde bunun örneklerine de rastlar›z; SIRA örne¤in, çocuklar›n atalar›n ruhlar›n›n yeniden cisimleflmesi olduklar›na inanan topluluklar, çocuk bak›m›n› da toplulu¤un ortak ifli olarak tan›mlarlar; bu durumda annelik ve babal›k AMAÇLARIMIZ rolleri bizim “do¤al” kabul etti¤imizden çok farkl› biçimlenir.
Avustralya yerlilerinde “annelik” ve “babal›k” temelde biyolojikKolmayan, ‹ T A P özellikle toplumsal kavramlar olarak görülür. Anne ile çocuk aras›nda da kan ba¤› oldu¤una iliflkin bir fikir yoktur- ayn› flekilde, baba ile çocuk aras›nda da. Bu gerçe¤e pek önem verilmez... Bizim inanç sistemimiz bize bir çocu¤un kendisini tafl›yan kad›n›n TELEV‹ZYON yumurtas›n›n döllenmesinin ürünü oldu¤unu söyler -fizyolojik annelik- ama Aborjinler aras›nda kad›n ile “ondan ç›kan çocuk” aras›nda bu türden temel bir fizyolojik iliflki bilinmez. Kad›ndan do¤an çocu¤un, o s›rada kabilede yaflayan herkesten ‹ Ndünyaya T E R N E T yeniden daha yafll› oldu¤una, çünkü atalardan birinin ya da bir bilgenin geldi¤ine inan›l›r; bu nedenle de bebek, kabileye do¤du¤u ya da yeniden dünyaya geldi¤i zamandaki herhangi bir fizyolojik nedenden köken olarak tamamen ba¤›ms›z bir varl›k olarak kabul edilir (Ashley-Montagu, Coming into Being among the SIRA S‹ZDE Australian Aborigines, 1974).

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET
‹deal Annelik: Her kültüre, dönemine göre de¤iflebilen ideal bir annelik modeli hakimdir. Bilerek ya da bilmeyerek bütün kad›nlar SIRA S‹ZDE bu modelden etkilenir. Onu oldu¤u gibi kabul edebilir ya da etraf›ndan dolanabilirsiniz; D Ü müzakere fiÜNEL‹M edebilir ya da reddedebilirsiniz ama son kertede kendinizi hep bu S O R U modele göre belirlersiniz.

Bizim annelik ile “kad›ns›l›k” aras›nda kurdu¤umuz ba¤, gerçekte biyolojiden DÜfiÜNEL‹M çok, cinsiyete iliflkin inanç ve de¤erlerimizden kaynaklan›r. Bir baflka deyiflle kad›nlar anne olduklar› için fedakâr de¤iller, kad›nlar›n fedakâr olmalar› beklendi¤i S O R U için annelik de fedakârl›kla tan›mlan›yor. Biyoloji ile kültürün birbirlerine karfl›t iki alan olarak görülmesinin D kendisi, ‹ K K A T tart›fl›lmaya muhtaç bir yaklafl›md›r. Antropoloji disiplininin bize ö¤retti¤i bir gerçek, insan biyolojisi ile insan kültürü aras›nda yak›n bir etkileflim oldu¤udur. SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

88
Resim 4.3 “‹deal annelik” kavram›, cinsiyet kal›plar›n›n en SIRA S‹ZDE güçlülerinden birine iflaret eder.
DKaynak: ÜfiÜNEL‹M

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

SIRA S‹ZDE

http://www.formeo. com.tr/anne-cocuktum/4.html S O R U
D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Elisabeth Badinter’›n K ‹ T A P Kad›nl›k m› Annelik mi (‹letiflim Yay›nlar›, 2011) bafll›kl› kitab›, ideal anneli¤in de¤iflimi üzerine genifl bir perspektif sunmaktad›r.

TELEV‹ZYON

Cinsiyet TÖzelliklerinin Kültürel ‹nflas› ELEV‹ZYON
Kad›nl›k ve erkekli¤in toplumda nas›l alg›land›¤›, bunlara hangi anlamlar›n yüklendi¤ini bize gösteren pek çok fley olabilir: Deyimler, atasözleri, halk hikâyeleri gibi... Bunlar yaln›zca bizim içinde yaflad›¤›m›z (ya da araflt›rd›¤›m›z) toplumun ‹NTERNET özelliklerini anlamam›z› sa¤lamakla kalmaz, ayn› zamanda kad›nlar ve erkekler olarak belirli rol kal›plar›na girmemizi de sa¤lar. Örne¤in, “elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma!” deyiflinin iki farkl› ifllevi olabilir: Birincisi, bu deyiflin geçerli oldu¤u bir toplumda, kad›nlar›n ikincil say›ld›klar›n›, “erkek ifli” olarak tan›mlanan karar verme ifllerinin d›fl›nda b›rak›ld›klar›n› gösterir. ‹kincisi, kad›nlara “yerlerini” hat›rlat›r: Hamur yo¤urmak ve erkek ifllerine kar›flmamak. Geleneksel ifadeler, modern toplumlarda etkisini yitirmifl ve güçsüzleflmifl gibi görünseler de farkl› biçimlerde varl›klar›n› sürdürürler. Kad›n›n yumuflak erke¤inse sert oldu¤u yolundaki eski inan›fl, günümüzde bir madencilik teriminde varl›¤›n› sürdürmektedir örne¤in: Kolay ifllenen madenlere “difli”, ifllenmesi güç olanlar›na ise “erkek” denir.

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

4

Modern toplumlarda SIRA S‹ZDEerkeklik ve kad›nl›k kal›plar›na iliflkin hangi örnekleri verebilirsiniz?
DÜfiÜNEL‹M Cinsiyet özelliklerinin anlamlar› göz önüne al›nd›¤›nda, “kad›n” ve “erkek”, cinsiyetlerin isimleri olduklar› kadar, o cinsiyetten olan insanlara uygun görülen s›fatS O R U lard›r da. Biyolojimiz, basitçe bizi kad›nlar ve erkekler olarak ikiye ay›rmakla kalmaz, uymam›z gereken kurallar›n, içine s›¤mam›z gereken kal›plar›n ve bize uygun görülen s›fatlar›n oldu¤u bir dünyaya da sokar bizi. Art›k burada biyolojiden D‹KKAT de¤il, toplumdan ve kültürden söz etmeye bafllamam›z gerekir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

89

Cinsiyet Kal›plar›
Cinsiyetle ilgili isimlendirmeler, beklentiler, onaylamalar ya da cezaland›rmalar, çocuklar›n çok küçük yafltan itibaren birtak›m kal›plara uygun biçimlenmelerini sa¤lar. “K›z kal›plar›” ya da “erkek kal›plar›” diyebiliriz bunlara. Ancak, hat›rlatmak gerekir ki bütün k›zlar ya da bütün erkekler için tek bir kal›p yoktur: Yaflanan yere, ailenin durumuna, zengin ya da yoksul olmaya... Pek çok fleye göre farkl›laflan kal›plar vard›r. Örne¤in, ‹zmir’de yaflayan bir ortaokul ö¤rencisi k›z›n içine s›¤mas› gereken kal›pla Afyon’un bir köyünde yaflayan k›z›nki ayn› de¤ildir. Bu kal›plar›n hem biçimleri hem de genifllikleri farkl›d›r: Kimisi o kadar genifl olabilir ki, içine girmek hiç sorun olmaz ve varl›¤› fark edilmez; kimisi de o kadar dard›r ki içinde soluk alamayan k›z kendini can havliyle d›flar› atar... Bu kal›plar, çocuklukta bizi flekillendirmekle kalmaz, hayat›m›z boyunca de¤iflseler de varl›klar›n› korurlar: ‹ffetli genç k›z kal›b›, uysal gelin kal›b›, fedakâr anne kal›b›, cad› kaynana kal›b›... Kimimiz, çeflitli nedenlerle bu kal›plara s›¤makta di¤erlerinden daha fazla zorluk çekeriz: Hayallerimiz vard›r, yeteneklerimiz, arzular›m›z... Ya da bazen hayat›m›zda öyle bir fley olur ki art›k orada duramaz hâle geliriz: Biz fedakâr anne/iffetli efl kal›b›na uydu¤umuz hâlde kocam›z evi geçindiren/aileye kol kanat geren adam kal›b›na uymam›flt›r mesela. Yahut komflunun k›z› üniversiteye gitmeyi baflarm›flt›r ve onu gördükçe art›k evde çeyiz haz›rlamak bize daha zor gelir. Cinsiyet kal›plar› o kal›ba uymakta güçlük çeken bireyler taraf›ndan de¤ifltirilebilir mi? SIRA S‹ZDE Elbette ki sadece kad›nlar için de¤il, erkekler için de böyle örseleyici, daralt›c› ÜfiÜNEL‹M kal›plar vard›r. Onlar›nki hemen her durumda daha genifltir- D ne de olsa erkektir! Ama her zaman güçlü olmak, her zaman kararlar vermek, sorumluluk tafl›mak, naS kad›nlardan O R U mus bekçili¤i yapmak... Çok kolay olmasa gerektir. Erkeklerin daha güçlü olduklar› bir toplumsal düzende, erkeklik kal›b›n›n erkeklere nas›l zarar verdi¤ini görmek daha güçtür. D‹KKAT Güç, sorumluluk getirir. Erkekler için de güçlü cins olman›n a¤›r bir bedeli daha vard›r: Güçlü olmaya devam etme gerilimi! Erkeklerin strese ba¤l› hastal›klara SIRA S‹ZDE daha s›k yakalanmalar›, erken teflhis edilmesi gereken hastal›klardan ölüm oranlar›n›n daha yüksek olmas›, bu bedelin parçalar›d›r. “Erkek adam a¤lamaz” diye bafllayan hikâye, hastal›klar›n geçifltirilmesi, gerekti¤inde yard›m istenememesi, stresAMAÇLARIMIZ le bafla ç›kman›n becerilememesi ile devam eder. Bunlar kadar yaflamsal görünmeyen ama belki de birden fazla kufla¤› etkilemesi bak›m›ndan üzerinde daha fazla durulmay› hak eden bir baflka K ‹ T Ayük, P duygular dünyas›na uzakl›ktan kaynaklan›r. ‹nsan türünün her iki cinsinde de benzer biçimde yaflanan duygular, kad›nlar için serbestken erkekler için yasakt›r. Çocu¤una sevgisini göstermemeyi babal›¤›n bir parças› sanan erkek kuflaklar› sand›¤›m›z kaTELEV‹ZYON dar geride kalmad›!
Kal›p tip: “belirli özelliklere sahip en genel model” anlam›na gelir. Bütün modeller gibi, kal›p tiplerin de gerçeklikte birebir karfl›l›klar› yoktur, ancak gerçekli¤i anlamak için son derece elveriflli araçlard›r.

5

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi
‹NTER NET Cinsiyet kal›plar›, baflka toplumsal de¤er ve normlar gibi toplumu oluflturan bireyler taraf›ndan yeniden üretilir, tekrarlanarak ço¤alt›l›r. Bu süreç, genellikle fark›nda olunmadan yaflan›r. Çünkü “uygun davran›fllar” kuflaktan kufla¤a aktar›l›r, ö¤renme süreçlerinde pekifltirilir. Böylece, komflunun gelini çal›fl›yor diye dedikodu yapmak ya da k›z›n› okula göndermemek gibi gündelik davran›fllar, varolan kal›plar›n yeniden üretilmesini sa¤larlar. ‹NTERNET

Cinayetlerin fail ve ma¤durlar›n›n say›s› e¤itim seviyesi düfltükçe artmakta ve bu cinayetlerin %9’unu çocuklar ifllemektedir. “namus cinayeti” teriminin yanl›fll›¤›na birçok kad›n örgütü dikkat çekti¤i hâlde. Benzeri bir özensizlik k›skançl›k nedeniyle ifllenen cinayetlerle ilgili haberlerde de karfl›m›za ç›kmaktad›r. bu kal›plar›n esnemesi. Genifl bir kad›n nüfusu. K›sacas›. Bu çaba her zaman do¤rudan bir karfl› ç›k›fl niteli¤inde de¤ildir. Türkiye’deki kad›n örgütleri televizyon haberlerindeki özensiz dil kullan›m› veya canland›rmalar ile gelenek. onlar meslek sahibi olmay› hayal ederler. de¤iflmesi için çabalarlar. cinsiyet kal›plar›n›n de¤ifliminde de etkili olur.90 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bir yandan da ayn› kad›n ve erkekler. son befl y›lda “namus” nedeniyle ifllenen cinayetlerin say›s› bini geçmifltir. Çünkü en az›ndan belirli sektörler için kad›n ifl gücüne talep vard›r.. töre. Sadece ‹stanbul’da her hafta en az bir kad›n töre cinayetine kurban gitmektedir (Radikal. belirli bir toplumda revaçta olan kad›n ve erkek kal›plar›n›n hangileri oldu¤una iliflkin çok fazla ipucu verirler. Bu gözle bak›ld›¤›nda. cinsiyet kal›plar›n›n üretilmesinde ve de¤iflmesinde önemli bir etkendir: ‹deal tipler yaratarak baz› tipleri komiklefltirerek hatta baz›lar›n› suçlu/fleytan göstererek bunu yapar. e¤itimli kad›nlar› piyasaya çekmek daha uygun görünmektedir. Baflbakanl›k ‹nsan Haklar› Baflkanl›¤› taraf›ndan Haziran 2008’de aç›klanan Töre ve Namus Cinayeti Raporu’na göre. t›pk› kal›plar›n yeniden üretiminde oldu¤u gibi. Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü Medya. Türkiye’de kad›nlar ve medya Türkiye’de kad›nlar bir yandan geliflmifl Bat› ülkelerinde yaflanan kad›n sorunlar›n›n birço¤u ile gerek özel gerek kamusal hayatlar›nda yo¤un biçimde karfl›laflmakta öte yandan da kültür ve gelene¤in a¤›rlaflt›rd›¤› baflka türlü bask›larla mücadele etmektedirler. namus saikiyle ifllenen cinayetlere âdeta meflruiyet atfedildi¤ini s›kl›kla dile getirmektedir. Reklamlar. yaln›zca belirli bir bireyin hayat›nda de¤ifliklik yaratmakla kalmaz. Örne¤in. geçti¤imiz günlerde popüler bir gazete. Cinsiyet kal›plar› sadece insanlar›n onlar› de¤ifltirmesiyle de¤il. üçüncü sayfa haberleri. dizi filmler. Söz gelimi. Türkiye’de medyada kad›n›n temsiliyle iliflkili sorun. art›k yeni yetiflen genç kad›nlar için arzu edilen bir fley de¤ildir. bu tür meflrulaflt›r›c› ifadeler medyada s›kl›kla yer alabilmektedir. kad›nlar›n çal›flmas›n›n uygun bulunmad›¤› bir toplumsal çevrede dedikodulara kulak vermeden çal›flmaya gitmek ya da k›z çocuklar›n›n okutulmad›¤› bir yerde okuma hakk›n› elde edebilmek için yetkililere mektup yazmak gibi davran›fllar. bunlar›n de¤ifliminde de gündelik davran›fl ve tutumlar belirleyici bir rol oynarlar. kad›nlar›n yaflam hakk›n› ve kad›n cinselli¤ini yok sayan bir gelenek ve kültürün medyada nas›l yeniden üretildi¤i ya da pekifltirildi¤i sorununa dönüflür. kendilerine söz ve yaflam hakk› tan›mayan bir gelene¤in ve törelerin bask›s› alt›ndad›r. Rapora göre töre ve namus cinayetlerinin ifllendi¤i yerlerin bafl›nda büyük iller gelmektedir. Örne¤in otuz y›l önce çok güçlü bir ideal olarak çizilen ev han›ml›¤›. 20 Haziran 2008). Örne¤in. Raporda 2002 y›l›nda 150 olan töre cinayeti say›s›n›n 2007 y›l›nda 220’ye yükseldi¤i belirtilmektedir. kad›n erkek iliflkileri söz konusu oldu¤unda.. eflitlikçi bir temsil sorunu olman›n ötesine geçer. kar›s›n› ve kar›s›n›n sevgilisini öldüren “k›skanç koca”yla . toplumsal koflullara ba¤l› olarak da de¤iflir.

etkinliklerini de biçimlendirir.4 Kad›nlar. Sevilay Çelenk. “Kad›nlar›n Medyada Temsili ve Etik Sorunlar. Bu örnekte hemen her zaman oldu¤u gibi. örne¤in kimi kültürlerde erkekler fliirle ve estetikle u¤rafl›rken kaba ifller kad›nlar taraf›ndan yap›l›r ya da kad›nlar›n savaflç› özelliklerini yücelten toplumlar vard›r. kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifller yaflad›klar› ortama göre de¤iflse de genel kal›p ayn›d›r: Kad›nlar evle ve eve yak›n olan ifllerle u¤rafl›rlar. Kas›m 2008’de medyaya bir ça¤r› yapan Kad›nlar›n Medya ‹zleme Grubu (MED‹Z). “fettan kad›n iki erke¤i birden yakt›”. her fleyden önce yapt›klar› ifllerle birbirlerinden ayr›l›r.Aile. cümlelerin bafl›na “gece e¤lencesinden dönen kad›n” veya “alkollü genç k›z” gibi tan›mlamalar yerlefltirilerek. sadece ölen sevgili ile hapse giden koca “kurban” olarak görülüyor ve kad›n›n da öldürülmüfl oldu¤u gerçe¤i büsbütün gözard› ediliyordu. Cinsiyetlerden beklentiler birbirinden çok farkl› olabilir. Ancak tar›mdaki ölçek büyümesi ve makineleflmeyle birlikte kad›nlar›n üretimdeki pay› da düflmektedir. Bunun gibi tecavüz olaylar›nda da tecavüz ya da sald›r›ya u¤rayan kad›nlarla ilgili haberlerde. dünyadaki tar›msal üretimin %75’ini gerçeklefltirirler. Üstelik bütün suç da bu “fettan kad›n”a yükleniyordu. erkeklerse toplulukla ve evin d›fl›ndaki ifllerle. özensiz bir habercili¤in tecavüz suçuna ifltirak etmek anlam›na geldi¤inin alt›n› çizmifl ve tecavüz haberleri ile iliflkili olarak flu konulara dikkat edilmesi gerekti¤ini belirtmifltir. Dünyan›n her yerinde ve bildi¤imiz bütün kültürlerde.4.panora mio. Tecavüz haberlerinde ma¤dur kad›nlar›n suçlu gibi sunuldu¤u konusu kad›n örgütlerinin mütemadiyen dikkat çekti¤i bir konudur. Televizyon Habercili¤inde Etik Sorunlar” ‹çinde. bütün toplumlar›n ortak bir özelli¤idir (bilebildi¤imiz bütün kültürlerde kad›nlar›n ikincil oldu¤unu da buna eklemeliyiz). Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü Kad›n ve erkeklere atfedilen nitelikler yaln›zca onlar›n kendilerine ve birbirlerine bak›fllar›n› belirlemez. Ama cinsiyetlerin yapt›klar› ifllerle ayr›lmas›. 232-233. yani cinsiyete dayal› ifl bölümü. Kaynak: http://static.com/photos/ori ginal/15328108 . Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 91 ilgili haberi flu bafll›k alt›nda vermiflti. Kad›nlarla ilgili bu tür haberlere televizyonda da s›kl›kla rastlanmaktad›r. Ünite . kad›nlarla erkekler. bu kad›nlar›n adeta kendilerine yap›lan sald›r›lar› k›flk›rtt›klar› ya da bunu hak ettikleri ima edilmektedir. ayn› zamanda yaflamlar›n›. s. Resim 4. Bizim toplumumuzda.

Gelinlik K›z Evde Kalmaz. Genellikle ücret karfl›l›¤› çal›fl›rlar. cinsiyet eflitsizli¤inin de temelidir. iflsizlik yaln›zca yoksullaflma de¤il. ‹NTERNET . toplumsal hayata kat›lmak için çeflitli kanallara sahiptir. baflka fleylerin yan›nda “çal›flma” ile belirlenir. çocuklara bakar. Ev AMAÇLARIMIZ ifli. ‹NTERNET Çal›fl›r Kad›nlar iflgücü piyasas›nda da çal›fl›rlar. Ekonomik krizlere ba¤l› olarak çal›flma koflullar› a¤›rlaflsa bile sigorta ve emeklilik haklar› vard›r. Bu istihdam görünmez oldu¤u için bu kad›nlar da istatistiklerde “ev han›m›” olarak görülürler. Bu kimli¤in bir parças› olarak sendika. G›da. Bu geleneksel deyim. ‹liflkiler kurar Erkekler. g lar›n evde yapt›klar› ifl günde 18 saatlik bir çal›flma anlam›na gelse bile. T›pk› bulgur ö¤ütmeye yarayan delikli bir tafl›n ifllevselli¤i nedeniyle sahiplenilmesi gibi. genellikle cinsiyete dayal› ifl bölümünün bir sonucu olarak görülür. tekstil gibi sektörlerde kad›n eme¤i a¤›rl›kl›d›r. toplumun farkl› kesimlerinden kad›nlar için farkl› biçimlerde geçerlidir. “evde kalmaz”. iflçi. Ayr›ca. yani cinsiyet eflitsizli¤i. Kad›nlar›n bilinen bütün kültürlerde erkeklere göre ikincil oluflu.Geleneksel Deyim SIRA S‹ZDE Kad›nlar ne yapar? AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Çal›fl›r Kad›nlar›n birincil çal›flma alanlar›. maddi karfl›l›¤›. Örne¤in tar›m kesiminde. onlar›n sorumlulu¤undad›r. kad›nlar›n ev içinde harcad›klar› ve S O R U herhangi bir karfl›l›¤›nda ücret almad›klar› için “çal›flma” say›lmayan eme¤e iflaret D‹K K A Tetmek üzere kullan›l›r. Kay›t d›fl› ekonomide büyük ölçüde kad›nlar istihdam edilir. SIRA S‹ZDE 6 Bütün kad›nlar ve bütün erkekler ayn› iflleri mi yaparlar? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Kad›nl›k. Eflin ve çocuklar›n maddi ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas›. Kahvehaneler ve stadyumlar. sadece k›rsal üretim için de¤il. ayn› ayr›m› görürüz: Bahçecilik. Ne de olsa. kad›n iflleri ve erkek ifllerine bakt›¤›m›zda. Bu kanallar›n bafl›nda. Bu Kör‹ün TmA eyP en bir emektir. “yuvay› difli kufl yapar”. D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M Kad›n›n görünmeyen eme¤i: Bu kavram. mesai saati. Ancak ayn› zamanda büyük bir risk de tafl›r: Erkeklik evin geçindirilme sorumlulu¤u ile tan›mland›¤› sürece. Yani kad›nlar›n ve erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›laflmas›. erkeklerin aile içindeki konumlar›n› pekifltirir.92 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Cinsiyete dayal› ifl bölümüne örnekler düflünelim: Kad›nlar ev ifllerini yapar. “çal›flan bir insan” olarak toplumsal statü de kazan›rlar. Delikli Tafl Yerde. Bu statü. okula gidebilmesinden baba sorumludur. memur ya da esnaf olarak toplumun üretici eme¤inin bir parças›d›rlar ve bu onlara toplumsal bir kimlik sa¤lar. asli iflleri her zaman evle ilgili olanlard›r. “sevgi eme¤i” T E L Eve V‹Z YON olarak görülür kad›nl›¤›n do¤al bir parças› gibi alg›lan›r. hayat›n pek çok alan›nda tekrarlan›r. Bunun için ev d›fl›nda çal›fl›r. Kad›nbak›mdan. Tar›msal iflgücüne büyük bir katk›lar› vard›r. sigortas› ve emeklili¤i olmayan bir çal›flmad›r. hayvanlar›n bak›m› gibi emek yo¤un ve eve yak›n ifllerde kad›nlar. gelinlik k›z da aiS O emek R U leye getirece¤i gücü yüzünden. Bu temel ifl bölümü. Ev d›fl›nda ücretli çal›fl›yor bile olsalar. meslek örgütü ya da odas› türünden örgütlere kat›l›rlar. SIRA S‹ZDE Erkekler ne yapar? Çal›fl›r Erkeklerin çal›flma alanlar›. Çocuklar›n terbiyesi ve temizli¤inden anne. bu farkl› ifllere farkl› de¤erler yüklenmesi. Yap›ld›¤›nda de¤il de yap›lmad›¤›nda fark edilir. erkekler aç›s›ndan kimlik kayb› ve buna ba¤l› güçsüzleflme anlam›na da gelir. Erkekler. Erkekler ise as›l olarak ailenin geçimini sa¤lamakla yükümlüdür. çal›flmak gelir. evdir. evin d›fl›d›r. makineli tar›mda ise erkekler çal›fl›rlar. erkeklerin kendi aralar›ndaki toplumsallaflman›n mekânlar›d›rlar.

parti delegeli¤ine kadar her aflamada erkekler büyük bir a¤›rl›¤› olufltururlar. . halkla iliflkiler uzman›d›rlar.. Bu sistemde erkeklerin temel otorite figürü rolleri. Karar verir Yaln›zca “siyasal” diyebileceklerimiz de¤il. Merkezî ve yerel siyasetin aktörleri onlard›r. hangi haberler iletilmeyecek? Hangi durumda çocuklar “idare edilecek”. erkeklerin tekelindedir. kimlerle görüflemezler. kurumsallaflm›fl bilim ve sanat›n d›fl›nda kurulur. gündelik deneyimin bilgisini biriktirirler. Ataerkillik. bu kararlara iliflkin “r›za” üretimi. gidebilecekleri ve gidemeyecekleri yerler nerelerdir.4. toplumsal örgütlenmenin merkezinde durur ve babalar. Bu bilginin yaflam›n devam›nda büyük bir rolü olmas›na karfl›n. hediyeleri düflünürler. Belediye meclislerinden parlâmentoya. evlilikleri düzenlerler. kimlerle görüflebilirler. pek az say›daki istisnalar d›fl›nda. hangi durumlar›n babaya bildirilmesi gerekir? Gündelik yaflam›n “siyasetini” yürütür Kad›nlar›n yürüttükleri halkla iliflkiler ve diplomasi iflleri.. ayn› zamanda baba soyludur. Ama yapmad›klar›nda “kad›nl›ktan uzak” olmakla suçlan›rlar. Bu çizelgeye sizin ekleyebilece¤iniz faaliyetler var m›? ATAERK‹ (PATR‹ARKA) Ataerkillik. Siyasetle u¤rafl›r Türkiye’de siyasal örgütlerin tamam›nda erkekler yer al›rlar. Y›l dönümlerini hat›rlar. Aile bireyleri hangi saatlerde evden ç›kacaklar. Babayla çocuklar. Benzer biçimde. sosyal hizmet uzmanlar› ve hemflirelerdir. hastalara onlar bakarlar. mülkiyetin ve ünvanlar›n da babadan o¤ula geçti¤i soy sistemidir. de¤ersiz kabul edilir. sadece çal›flma de¤il. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Sanat ve bilim. Gündelik yaflam›n düzenlenmesine iliflkin kararlar›n al›nmas›. Ataerkil toplumlar›n ço¤u. Kim. gündelik yaflam›m›z› etkileyen pek çok konuda erkekler karar verirler. Konu komfluyla akrabalarla görüflmeleri. kad›nlar. insan türünün gelifliminde temel önemde faaliyet alanlar›d›r ve bu iki alan. gündelik yaflam› estetize etme çabalar› da genellikle görmezden gelinir. Bunu yaparken genellikle destek görmezler.Aile. bir sosyal sistemdir. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 93 Çal›fl›r Kad›nlar. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Kad›nlar›n estetik ve bilgiyle iliflkileri. çocuklar ve mülkiyet üzerinde egemendirler. diplomatt›rlar. kad›nlara önemli bir hareket ve güç alan› açar. Onlar. Baba soyluluk: Soyun baba taraf›ndan takip edildi¤i. Ünite . ne s›kl›kla ziyaret edilecek? Kime ne kadar hizmet edilecek? Hangi konular› öteki taraf bilmese daha iyi olur? Hangi selamlar iletilecek. Ailedeki engelli ve yafll›lara. Çal›fl›r Kad›nlar. erkeklerin egemen ve ayr›cal›kl› olduklar› kurumlara ve kad›nlar›n itaatine iflaret eder. tarihsel olarak çok farkl› kültürlerde toplumsal. ayn› zamanda onlar için bir güçlenme kayna¤›d›r da. iliflkileri ayarlar. kendi aileleri ve kocalar›n›n ailesi aras›ndaki iliflkileri ustal›kla yürütmek zorundad›rlar. Çal›fl›r Kad›nlar. Ataerkillik.

sa¤l›k. Ataerkilli¤in “geS O R U leneksel” biçiminden “modern” biçimine geçilirken kad›nl›k ve erkeklik modellerinde (kal›plar›nda) de¤iflim olmakla birlikte. istihdam gibi temel alanlardaki cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl istatistikler. 1996) kitab›n› okuyabilirsiniz. Konuyla ilgili bilgi için Firdevs Helvac›o¤lu’nun (1996) Ders Kitaplar›nda K ‹daha T A ayr›nt›l› P Cinsiyetçilik 1928-1995.ksgm. toplumsal düzeyde de aile reis- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P T ELEV ‹ Z Y O N Deniz Klasik Ataerkillik: Kandiyoti. DÜfiÜNEL‹M yasal. bize bunun do¤ru olmad›¤›n› gösterir. bize kad›nlarla erkekler aras›ndaki farkl›l›klar›n toplumsal sonuçlar›n› gösterir. kaynaklardan yararlanma ve f›rsat eflitli¤i anlam›nda da dikkate al›nmas› gereken sonuçlar do¤urur. ataerkil bir sosyal sistem içinde yaflad›¤›m›z için toplumsal cinsiyetler aras›ndaki T Eortaya L E V ‹ Z Y ç›kmaktad›r. siyasal kat›l›m. Ders kitaplar›nda annenin mutfakta. kad›nlarla erkekler aras›ndaki eflitsizlik varl›¤›n› D sürdürmüfltür.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 94 DÜfiÜNEL‹M U ayr›flt›r›lm›fl S O R göre Cinsiyete istatistikler: Çeflitli düzeylerde istatistiki veri toplan›rken veri toplama D‹KKAT aflamas›ndan ham verinin ifllenmesi ve analizi aflamalar›na kadar. topDÜfiÜNEL‹M lumsal eflitli¤i sa¤lamakta ifllevsel oldu¤unu düflünebiliriz. Ayn› zamanda. okul müdürlerinin ve yöneticilerin a¤›rl›kla erkekler olmas›na kadar pek çok fley. modern e¤itimin cinsiyet aç›s›ndan eflitlikçi oldu¤unu. Bu etkiler. Cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl ve güncel istatistikler için www. kad›nlar›n ve gençlerin bu otoriteye tabiyetlerinin namus kodlar›yla düzenlendi¤i bir toplumsal sisteme iflaret eder. AMAÇLARIMIZ E¤itim. ON eflitsizlikler Birincisi kiflisel düzeydeki iliflkilerimize iflaret ederken ikincisi toplumsal ve genel düzeydeki iliflki örüntülerine odaklan›r. baban›n salonda SIRA S‹ZDE temsil edilmesinden e¤itim sektörü çal›flanlar›n›n neredeyse yar› yar›ya kad›n ve erkeklerden oluflmas›na karfl›n. “klasik ataerkillik” kavram›n› modern öncesi Orta Do¤u ve Akdeniz toplumlar› için ‹NTERNET kullan›r. SIRA S‹ZDE cinsiyete göre ayr›flt›rma iflleminin yap›lmas› son derece önemlidir. yeni koflullara uyarlanm›fl biçimde varl›¤›n› sürdürmesini sa¤larlar. basitçe bir “farkl›l›k” de¤ildir. cinsiyet kal›plar› ve cinsiyete dayal› ifl bölümü bafll›klar› alt›nda gördü¤ümüz gibi cinsiyet farkl›l›¤›n›n kiflisel yaflamlar›m›z üzerinde son derece SIRA S‹ZDE önemli etkileri vard›r. Siyasal olarak ‹ N T E R N Etemsil T mutlak monarkta edilen “patriark” modeli. siyasal ve kültürel de¤iflimleri karfl›s›nda varl›¤›n› oldu¤u gibi sürdürememifltir. pek çok kültür daha eflitlikçi sosyal sistemlere geçmekte ise de ataerkilli¤in etkisiS O R U ni modern uygarl›kta da görürüz. ‹NTERNET Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki Ataerkillik ile ilgili s›kl›kla tekrarlanan bir yan›lg›. Türkiye’de ve dünyada yap›lan pek çok araflt›rma. Oysa daha önce de belirtti¤imiz gibi modern toplumsal kurumlar da ataerkilli¤in farkl› biçimlere SIRA S‹ZDEbürünmesini. Türkiye K ‹ T A P baflta ‹statistik Kurumu olmak üzere. . Örne¤in. (Kaynak Yay›nlar›.gov sitesini ziyaret ede‹NTE RNET bilirsiniz. E L E V ‹ Z Y O N baban›n otoritesinin sars›lmaz ve tart›fl›lmaz oldu¤u. modern e¤itim kurumlar›n›n eflitsizli¤i pekifltirici AMAÇLARIMIZ etkileri oldu¤una iflaret eder. günümüzde baz› “ataerkil kal›nt›lar”la karfl›laflsak bile gerçekte bunlar ancak geçmiflin miras› olarak de¤erlendirilebilir. Yani. siyasal ve ekonomik örgütlenmelerde kendini ortaya koyar. bunun geçmiflte kalm›fl bir sistem oldu¤udur. Bu sistem. Bu yanl›fl kavray›fla göre. istatistiki veri toplayan kurulufllar›n yönelimi. ‹KKAT Bireysel D Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye Toplumsal cinsiyet. verinin cinsiyete göre ayr›flt›r›lmas› T ELE V ‹ Z Y O N olmakla birlikte. içinde yaflad›¤›m›z K ‹ T A P sosyal sistem ataerkilliktir. bu konuda henüz pek çok eksiklik mevcuttur. K›z ve erkeklerin e¤itimden yararlanabilmekteki eflitsiz‹KKAT likleri ile birlikte e¤itim kurumlar›n›n yap›s›nda ve e¤itimin içeri¤inde de eflitli¤e ayk›r› pek çok öge vard›r. modern dönemin ekonomik. KlasikT ataerkillik. ‹flte bu sonuçlar›n do¤mas›na yol açan. toplumsal cinsiyet ile ataerkillik aras›nda do¤rudan bir ba¤lant› vard›r. Böylelikle kad›n ve erkekler aras›ndaki AMAÇLARIMIZ farkl›l›¤›n toplumsal sonuçlar›na iliflkin veriye dayal› bir bilgi edinmek mümkün olur. dahas›.

yaln›zca ideolojik ve politik bir kampanya de¤il. varolan eflitsizliklerin sürdürülmesini sa¤lar. yafll› reislerin otoritesi sars›l›r ve genifl haneler çözülürken yeni. Bunun gibi.4. Kad›nlar›n siyasette erkeklerle eflit biçimde varolabilmeleri için gelifltirilmifl kota gibi geçici özel önlemler de benzer biçimde. seçeneklerimizin bu niteliklere ba¤l› olarak genifllemesi ya da daralmas›na neden olmamas›. ayn› zamanda yoksul köylü k›zlar›n›n e¤itim haklar›ndan yararlanabilmesini sa¤lamaya dönük bir “geçici özel önlem”dir. “geçici özel önlemler”. bunlar›n kabul edilmesi. o insan›n zorunlu olarak ayakkab›c›l›¤› ya da çiftçili¤i sürdürece¤i anlam›na gelmez. Çünkü fiilen eflit olmayanlara eflit muamele. bütün bu niteliklerimizin bizim di¤erlerinden daha fazla (ya da daha az) f›rsata sahip olmam›za. Eflitlik ilkesi hiçbir zaman insanlar›n birbirlerinin “ayn›” olmas› anlam›na gelmedi. TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K Eflitlik. Örne¤in. Eflitlik Fikrinin Geliflmesi Bir ideal olarak eflitlik yayg›nl›kla benimsense de gerçeklefltirilmesinin çok kolay olmad›¤› ortadad›r. erkek yafl›tlar›n›n yaflad›¤› engellenmelere ek olarak bir de cinsiyetleri nedeniyle okuma hakk›ndan mahrum kalmaktad›r. “Haydi K›zlar Okula” Kampanyas›. bilindi¤i gibi. ayr›mc›l›kt›r ve eflitli¤e ayk›r›d›r. modern toplumun kurucu ilkeleri oldu. Özgürlük. sonra da bu eflitsizlikleri gidermek için önlemler al›nmas› gerekir. Ünite . Ancak. eflitsiz koflullarda bafllayan bir yar›fl›n daha eflit hâle getirilebilmesini sa¤lamay› amaçlar. baflka pek çok niteli¤imiz nedeniyle de birbirimizden farkl›y›z ve toplumu toplum yapan da bütün bu farkl›l›klar›n getirdi¤i zenginliktir. insanlar›n birlikte yaflamalar›n›n kurallar›n› belirleyen Toplum Sözleflmesi’nde de yepyeni bir döneme iflaret ediyordu. modern ailenin de bir reisi vard›r: Erkek. Ancak. günümüzde de fiilen sürmektedir.Aile. ‹nsanlar›n do¤ufltan getirdikleri baz› nitelikleri sebebiyle di¤erlerinden daha üstün ya da afla¤› olmayaca¤›n› teminat alt›na alan “eflitlik” ideali. erkeklere tan›nan f›rsatlardan yararlanamamas›. Do¤ufltan eflit haklara sahip olmak ve kanun önünde eflitlik son derece önemli kazan›mlard›r ancak bu kazan›mlar›n fiilen eflitli¤i sa¤lamas› için baz› ek önlemler gerekir. engellenmesi. ‹flte. Kad›nlar›n kendilerini sis- . Türkiye’de yasal olarak 2002 y›l›na kadar devam eden “aile reisli¤i” kavram›. Elbette ki yaln›zca cinsiyetimiz de¤il. böyle bir mant›kla gelifltirilmifltir. kad›nlar›n erkeklerle eflitli¤inin sa¤lanmas› için de her fleyden önce çeflitli alanlardaki eflitsizliklerin fark›na var›lmas›. anne ve babas› okur yazar olmayan. Kardefllik. kendisi de alt› yafl›ndan itibaren tarlada çal›flmaya bafllam›fl bir çocukla kentli ve e¤itimli bir ailenin çocu¤unun eflit f›rsatlara sahip olmas› için “temel e¤itim herkes için zorunlu ve paras›zd›r” hükmü yeterli olabilir mi? Yoksul olan çocuk çal›flmad›¤› zamanlarda okula gidebilse bile alaca¤› e¤itimin onu di¤eriyle eflit k›lmas› mümkün müdür? Bunun gibi. eflitlikçi bir toplumun vazgeçilmez kofluludur. Frans›z Devrimi’nin üç ilkesinden biriydi: Eflitlik. Çünkü bilinmektedir ki bu k›zlar. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 95 lerinde karfl›l›¤›n› bulur. Bu ilkeler. kad›nlar›n da do¤ufltan getirdikleri nitelikler nedeniyle erkeklerden daha üstün ya da daha afla¤› bir konuma yerlefltirilmesi. Örne¤in. Siyasal düzeydeki modernleflme monarklar› yerlerinden ederken sosyal düzeyde de aile reislerinin otoritesinin sars›ld›¤›n› görürüz. Yani bir insan›n içine do¤du¤u ailenin diyelim bir ayakkab›c› ya da çiftçi ailesi olmas›.

96

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

tematik olarak d›fllayan bir mekanizmaya girebilmelerini mümkün k›lar, böylece daha fazla say›da kad›n›n siyasette varolmas› yoluyla cinsiyet eflitsizliklerine siyasal çözümlerin sa¤lanmas›n›n kolaylaflaca¤›n› öngörür.

Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?
Cinsiyet eflitli¤i, en genifl anlam›yla kad›nlarla erkeklerin eflit haklara ve sorumluluklara sahip olmalar› anlam›na gelir. Türkiye Cumhuriyeti, kuruluflundan bu yana, kad›n erkek eflitli¤ini ve kad›nlar›n toplumun her alan›nda hiçbir k›s›tlama ve ayr›mc›l›¤a u¤ramaks›z›n var olmalar›n› tart›fl›lmaz ilkeler olarak kabul etmifltir.
Resim 4.5 Atatürk ve ö¤retmenler kad›n erkek eflitli¤ini gerçeklefltirmek için büyük ad›mlar atm›flt›. K›z çocuklar›n›n e¤itimine büyük önem vermesi, eflitli¤in ancak e¤itimle gerçekleflebilece¤ine inanmas›ndand›. Kaynak: http://nkfu.com

Yasalar önündeki eflitlik, yani yasalarda cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n yap›lmamas›n›n eflitli¤i sa¤lamaya yeterli olmad›¤›, özellikle son otuz y›lda, bütün dünyada çok farkl› kesimler taraf›ndan dile getirilmektedir. Fiilen eflit olmayanlara eflit muamele yapmak, eflitsizliklerin ortadan kalkmas›n› sa¤lamaz. Bunun yerine eflitsizlikleri gören, dikkate alan ve düzeltmeye çal›flan bir bak›fl aç›s›na ihtiyaç vard›r. Örne¤in, Türkiye’de kad›nlar 1934’ten beri seçme ve seçilme hakk›na sahipler. Bu hakk› dünyan›n baflka pek çok ülkesindeki hemcinslerinden önce kazand›lar. Bu hakk› kazand›ktan sonraki ilk seçimlerde, Atatürk’ün de müdahalesi ile Mecliste %4.2 oran›nda temsil edildiler. Aradan geçen yetmifl y›lda bu oran de¤iflmedi. Bugün Mecliste kad›n milletvekili oran› % 9.1. Demek ki fiilen eflitsiz olanlar›n yasa önünde eflit olmas›, eflitsizli¤in ortadan kalkmas›n› sa¤lam›yor. O hâlde, eflitsizli¤i ortadan kald›rmak için özel politikalara, önlemlere ihtiyaç var. Atatürk’ün bundan yetmifl y›l önce görmüfl oldu¤u bu gerçe¤i bugün hâlâ göremeyenler olsa da özellikle son yirmi y›lda, eflitlik yönünde ciddi ad›mlar›n at›ld›¤›n› söyleyebiliriz.

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

97

Okuma Parças› Türkiye Cumhuriyeti, varl›¤›n›n ilk y›llar›ndan itibaren ça¤dafl anlamda kad›n-erkek eflitli¤ine çok olumlu bir anlam yüklemifl, hatta o dönemde birçok Bat› ülkesine k›yasla çok daha radikal düzenlemeler ve uygulamalar gerçeklefltirmifltir. Bu durumun en bilinen örneklerinden bir tanesi, kad›nlar›n gerçek vatandafllar olarak tan›nmas›nda önemli bir ad›m olan kad›nlara seçme ve seçilme hakk›n›n Türkiye’de kad›nlara hayli erken bir dönemde (1934) tan›nm›fl olmas›d›r. Ancak, kad›n-erkek eflitli¤i alan›nda Cumhuriyet miras›n›n özü, kan›mca, eflit vatandafll›k tan›m› içerisinde kad›nlar›n yaln›zca kamusal alanda eflitli¤i ilkesini de¤il, ayn› zamanda özel alana yönelik eflitlik ve hak tan›mlar›n›n da yer alm›fl olmas›d›r. Cumhuriyet reformlar›n›n çok efllili¤i kald›rmas› ve evlilik kurumu ba¤lam›nda kad›n-erkek eflitli¤ini öngörmesi, dönemin koflullar› göz önüne al›nd›¤›nda, bu reformlar›n ne denli radikal oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Nitekim, Cumhuriyet’in “ça¤dafl medeniyetler seviyesine ç›kma” söylemi ve bu yönde benimsedi¤i politikalar, Türkiye’de kad›nlar›n önemli bir kesiminin toplumdaki konumunu kökten de¤ifltirmifl ve ülkemizde kad›nerkek eflitli¤i alan›nda çok ciddi bir s›çrama kaydedilmesinde etken olmufltur. Laik devlet yap›s› ve Cumhuriyet’le benimsenen tekil hukuk sistemi, günümüze kadar gelen kad›n-erkek eflitli¤ine yönelik olumlu yasal çerçeveyi mümkün k›lm›flt›r. Uluslararas› deneyimin iflaret etti¤i bir gerçek, çoklu hukuk sistemlerinin uyguland›¤› toplumlarda flah›s hukuku ve özel alan iliflkilerinin (kad›n haklar› ve evlilik, boflanma, miras vb. konular›n) daima dinî hukuk ya da örf âdet hukukuna tabi olarak kald›¤›d›r. Bu durumlarda da kad›n-erkek eflitli¤inde yol al›nmas›n›n neredeyse imkâns›z oldu¤u aç›kt›r. Buna karfl›l›k ak›lc› yaklafl›m ve pozitif hukukun tek yasal düzenleme çerçevesi oldu¤u devletlerde cinsiyet ayr›m›n› gözetmeyen, eflitlikçi bir düzene yönelik ad›mlar›n çok daha kolay at›labildi¤i malumdur. Nitekim, Türkiye’de durum böyle olmufltur. Cumhuriyet reformlar› bir yandan kad›nlar›n kamu alan›na aç›lmas›n›n önündeki çok say›da engeli ortadan kald›r›rken bir yandan da toplumda kad›n-erkek eflitli¤i fikrine olumlu bir ideolojik anlam yüklemifl ve bu ideolojiyi benimseyen kad›n ve erkek yeni kuflaklar ve kadrolar yaratmaya çal›flm›flt›r. Feride Acar, Kad›n Haklar›/Uluslararas› Hukuk ve Uygulama

Kad›n ve erke¤e atfedilen nitelikler kültürden kültüre ve tarih içinde de¤iflimler gösterse de baz› unsurlar›n de¤iflmedi¤ini söyleyebiliriz. Bunlardan biri, kad›nlar›n do¤aya erkeklerden daha yak›n olduklar› fikridir. Anneli¤e ve “ölmeden kanama yetene¤ine” ba¤l› olarak kad›nlar›n erkeklerden daha “do¤al” olduklar› varsay›l›r. Bu nedenle ürkütücü, anlafl›lmas› zor, gizemli görünürler. Tam da bu noktada, cinsiyet eflitli¤i ile cinsiyet kal›plar› aras›ndaki ba¤lant› berraklafl›r: Kendilerinden korkulan cinsiyet olarak kad›nlar, farkl› kültürlerde ve tarih boyunca, ikincillefltirilmifllerdir.

98
Resim 4.6 ‹nsano¤lunun bilinç d›fl›n› keflfeden Freud, kad›nlar› karanl›k bir k›taya benzetmifl ve sormufltu: Kad›nlar ne ister?! Kaynak: http://www.mamm akaze.com/wpcontent/gallery/ma mmakazipics/freud -final.jpg

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Bu varsay›m›n bir sonucu, kültürün ve uygarl›¤›n erkeklere, do¤an›n ise kad›nlara ait oldu¤u fikridir. Gerçekten de eski Yunan’dan bafllayarak Bat› felsefesinin önemli temsilcileri (Aristotales, Pythagoras, Heiddegger, Nietzsche...) uygarl›¤›n bir erkek ürünü oldu¤unu öne sürmüfllerdi. Kad›nlar›n korkulacak varl›klar oldu¤una iliflkin sözlerdeyse karfl›m›za kad›n düflmanl›¤› (misogyny) ç›kar: “Evrende, düzeni, ›fl›¤› ve erke¤i yaratan iyi bir ögeyle kar›fl›kl›¤›, karanl›¤› ve kad›n› yaratan kötü bir öge vard›r” (Pythagoras). Düzen ve ›fl›k kadar karanl›¤›n da insanlara özgü bir nitelik oldu¤unu hat›r›m›zdan ç›karmadan, cinsiyetlere atfedilen özelliklerin gerçekten cinsiyetle iliflkili olup olmad›¤›n› sorabiliriz: Nezaket, bilgelik, adalet duygusu, özgürlük arzusu... Bunlar›n biyolojiyle ya da anatomiyle bir iliflkisi var m›? Ya hesapç›l›k düzenbazl›k yahut kabal›¤›n? Üreme organlar›ndaki ve hormonlar›ndaki hangi nitelik insan› yalanc› yahut dürüst yapar? ‹nsan türüne ait niteliklerin ve potansiyellerin her birimizde farkl› derecelerde bulundu¤unu söyleyebiliriz. Bazen hayat›m›z›n sonuna kadar bu nitelik ve potansiyelleri ortaya ç›karmaya, hatta fark etmeye imkân bulamay›z. T›pk› ola¤anüstü resim yetene¤ini keflfedemeden yafllanan bir köylü gibi. Daha s›k yaflad›¤›m›z durum, baz› niteliklerimizin desteklenip yeflertilirken baz›lar›n›n bast›r›lmas›d›r. K›z ve erkek çocuklar› yetifltirirken sistematik olarak kimi niteliklerini destekler, kimilerini cezaland›r›r›z: “Ne iflin var k›z bafl›na senin orda?” “Erkek adam a¤lamaz!” “Hadi han›m k›z›m, a¤abeyine su ver”, “o¤lum, kardefline sahip ç›k”... Sonra da “kad›nlar çekingen”, “erkekler duygular›n› göstermeyi bilmez” gibi yarg›lara kolayca var›r›z. Kendi yapt›¤›m›z fleyi do¤aya yükleriz yani! Kad›nlar›n “erkeksi” nitelikleri benimsemesi, böyle özellikler göstermesi, belirli s›n›rlar içinde hoflgörülebilir: “Erkek gibi kad›n!” bir övgüdür. Kad›n›n cinsiyetinden beklenmeyecek bir cesaret ya da mertlik gösterdi¤ini ifade etmifl oluruz bunu söyleyerek. Oysa bir erke¤e “kad›n gibi” demek, yap›labilecek en büyük hakaretlerden biridir. Neden böyle dersiniz?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

99

Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i
Kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›l›¤›, onlar›n eflitsizli¤inin de temel kayna¤›d›r. Cinsiyete dayal› ifl bölümü, basitçe kad›nlarla erkekleri farkl›laflt›rmaz, ayn› zamanda, onlar› eflitsiz de k›lar. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerle erkeklerinkiler aras›ndaki farklara bakt›¤›m›zda bu eflitsizli¤i görmemiz kolaylafl›r. Farkl›l›klar›n bafl›nda, eme¤in karfl›l›¤›n›n olup olmamas› gelir. Erkekler, çal›flmalar›n›n karfl›l›¤›nda genellikle maddi bir kazanç sa¤larken “kad›n iflleri”nin karfl›l›¤›, ancak manevi olabilir. Bunun sonucunu mülkiyet ve gelire iliflkin rakamlarda görmek çok kolayd›r: Bütün dünyada özel mülkiyetin %1’i, gelirin ise %10’u kad›nlar›nd›r. Rakamlar, onlar›n daha az çal›flt›¤›n› de¤il, emeklerinin karfl›l›¤›n› almad›klar›n› gösterir. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerin büyük bölümü, ailenin ve evin çevrilmesine iliflkindir. Dolay›s›yla, “ifl” olarak görülmeyen, yap›ld›¤›nda de¤il ancak yap›lmad›¤›nda fark›na var›lan büyük bir ifl y›¤›n›, “ev kad›n›” rolünün arkas›nda gizlidir. Kad›nlar›n kendileri bile kendilerini “çal›flm›yor” olarak görürler çünkü yapt›klar› fley gün be gün tekrarlanmas› gereken, karfl›l›¤› olmayan, görünmeyen bir fleydir. Bir baflka farkl›l›k, yap›lan ifllerin niteli¤ine iliflkindir. Bütün bir ailenin günde üç ö¤ün doyurulmas›, evin temizlenmesi, çamafl›rlar›n y›kanmas›, al›flveriflin yap›lmas›... Bütün bu ifller, son derece rutin, bezdirici, kendini tekrarlayan ifllerdir ve insan›n kendini gelifltirmesine bir katk›lar› yoktur. Üstelik tam da masalda dendi¤i gibi, ev kad›n› da “az gider, uz gider, dere tepe düz gider, bir de dönüp arkas›na bakar ki bir arpa boyu yol gitmifl”! Arkas›na dönüp bakt›¤›nda “iflte bunu da ben yapt›m” diyebilece¤i somut bir ürün yoktur. Toplumsal statü ve gelir getirmeyen, üstelik pek çok durumda varl›¤› bile fark edilmeyen bir çal›flma alan›nda ömür tüketmeleri, kad›nlar›n erkeklerle eflit olmaSIRA S‹ZDE s›n›n önündeki en büyük engeldir. Yine buna ba¤l› olarak ücretli çal›flmaya kat›ld›klar›nda, ailenin geçiminden sorumlu olmad›klar›, sadece “muavin ve müflavir” addedildikleri Diçin daha ÜfiÜN E L ‹ M düflük ücretlere raz› olurlar. Kamu kesiminde, yani eflit ifle eflit ücret ilkesinin en güçlü uyguland›¤› yerde bile, kad›nlar›n ve erkeklerin kazand›klar› ücretler aras›nda önemS O R U li farkl›l›klar vard›r.
D ‹ K K A T kar› ve ko2002 y›l›nda yap›lan Medeni Kanun de¤iflikliklerinden önce, evlilik birli¤inde can›n rolleri tan›mlan›rken kocan›n aile birli¤inin “reisi”, kad›n›n ise onun “muavin ve müflaviri” oldu¤u ifade ediliyordu. 2002 y›l›nda bu tan›mlamalar kald›r›ld›. SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Kad›nlar, as›l olarak aile ve evle tan›mland›klar› için toplumsal sorunlarla ilgiAMAÇLARIMIZ lenmeleri, siyaset yapmalar› hofl karfl›lanmaz. “Elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma” sözü, bunun bir ifadesidir. Böyle oldu¤u için de yaflad›klar› sorunlar› dile getirmeleri, çözüm önerileri gelifltirmeleri mümkün olmaz. Bu nedenle örne¤in aile K ‹ ifli” T A olarak P içi fliddet gibi çok önemli bir toplumsal sorunun “ailenin kendi görülmekten ç›k›p kamusal çözümler üretilmesi gereken bir konu olarak görülmesi, ancak son yirmi y›lda mümkün olmufltur. T E Lakraba EV‹ZYON Hareket alanlar› evle ve mahalleyle, görüfltükleri kifliler ise ve komflularla s›n›rland›r›lm›fl kad›nlar›n var olan haklar›n› bilmeleri, kullanmalar› da mümkün olmaz. E¤itim ve sa¤l›k hizmetlerinden yararlanmalar›n›n önündeki engellerden biri budur. Böyle bir k›s›tlanma, sadece kad›nlar› de¤il, erkekleri ve bütün bir ‹NTERNET toplumu da güçsüz düflürür. Çünkü nüfusun yar›s›, üretim gücünü, yarat›c› kapasitesini yeterince kullanamamaktad›r.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Örne¤in. web. Kaynak: http://www. Önyarg›lar. ait olunan grubu hedef al›rlar. cinsiyete dayal› ifl bölümünün basit bir “alanlar›n ayr›lmas›” meselesi olmad›¤›n›. böyle bir farkl›laflmaya elefltirel bak›fl›n da çok küçük yafllarda mümkün olabildi¤ini görüyoruz. bireysel varolufllardan çok. yöneldi¤i grupla her türlü iliflkinin kesilmesi anlam›na gelir ama daha s›k rastlanan ayr›mc›l›k biçimi. siyasal ve sosyal haklardan mahrum olarak kentin çeperlerindeki mahallelerde yafl›yorlard›.. C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK Getto: Bir kentin herhangi bir az›nl›kça yerleflilen bölümüne verilen add›r. Bu çizimde. böylece karfl›laflt›¤›m›z durumlar› ya da kiflileri gerçeklikte olduklar› gibi de¤il. Buna karfl›l›k.100 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bütün bunlar. “Bütün Türkler. kimi durumda. sosyal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lar. önceden oluflmufl yarg›lar›m›z do¤rultusunda de¤erlendiririz. Yahudilerin gettolarda yaflamak zorunda kald›klar› dönemler. onlar›n fiziksel olarak yal›t›lmalar›na de¤il. Bu de¤erlendirme. göçmenlerin ve az›nl›klar›n yaflad›klar› ve kötü koflullara sahip mahalleler için kullan›l›r. Ayr›mc›l›k. Örne¤in. ayr›mc›l›¤›n fiziksel yal›t›m biçiminde ç›kt›¤› bir örnektir.. hem cinsiyet eflitsizli¤ine hem de toplumsal güçsüzlü¤e kaynakl›k etti¤ini gösterir. karfl› cinsin “öteki” olarak alg›lanmas›. sosyal farkl›laflma yaratmaya yöneliktir.7 Cinsiyetlere dayal› önyarg›lar ve ayr›mc›l›k. biz/onlar ayr›m›n› pekifltirdi¤i gibi “onlar” olarak adland›rd›¤›m›z grubu da türdeflmifl gibi alg›lamam›za neden olur. Bugün de getto sözcü¤ü. belirli bir Türk vatandafl›na yönelik olarak bu aidiyetinden ötürü bir önyarg›. Bu de¤erlendirme ve tutumlar. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz bir de¤erlendirme ve tutumdur. Resim 4.children slibraryorg/library/r eviews/Grace_YR24-3-05-Friends. Orta Ça¤ Avrupas›’nda Yahudiler ve yabanc›lar. ayr›mc›l›k ad› verilir.jpg . Ayr›mc›l›k. kad›nlara yönelik ayr›mc›l›k.” biçimindeki bir de¤erlendirmeden kaynaklan›r. çok küçük yafllarda bafllayabilir. Önyarg›lar›n davran›fllara dönüflmesine. belirli sosyal ifllevlerle s›n›rland›r›lmalar›n› amaçlar.

Kendimize kendi cinsimizden birini cinsel efl olarak istiyorsak eflcinsel. kullan›lD‹KKAT mas›n› ve bunlardan yararlan›lmas›n› engelleyen veya ortadan kald›ran veya bunu amaçlayan ve cinsiyete ba¤l› olarak yap›lan herhangi bir ayr›m.4. taraf devletlerin cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k içeren her türlü yasal düzenlemeyi ve kurumsal uygulamay› de¤ifltirmesini ve ayr›mc›l›¤› önlemeye daAMAÇLARIMIZ yal› somut önlemler almas›n› gerektirmektedir. Hepimiz kad›n ya da erkek cinsel organlar› ile do¤ar›z. en az 30 y›ld›r hastal›k ya da bozukluk olarak kabul edilmiyor. ‘Bedensel cinsiyetimiz’ do¤ufltan belirlenir. Uluslararas› Hukuk ve Uygulama (Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. Ünite . cinsel ‹NTERNET yönelim ayr›mc›l›¤›na temel oluflturur. Hiçbirimiz kad›n ya da erkek olarak do¤may› seçemeyece¤imiz gibi. Ergenlikten itibaren de ‘cinsel yönelimimiz’ belirginleflir. belirli bir cinsiyete yönelik nefret veya ayr›mc›l›kt›r. bir kiflinin cinsiyetle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin ve kapasitesinin cinsiyetiyle iliflkili oldu¤unu varsayan yanl›fl inançlara iflaret eder. S O R U “kad›nlara karfl› ayr›m” deyimi kad›nlar›n. Bu üç cinsel yönelim de birbirine eflde¤erdir ve hiçbiri psikiyatride. kiflilerin istemli olarak seçtikleri de¤il. Cinsiyetçilik. genellikle belirli bir cinsiyetin üstünlü¤ü inanc›yla beslenir. Eflcinsel yönelim. ‹NTERNET . Geleneksel cinsiyet kal›plar› ve cinsiyet rollerine dayal› önyarg›lardan kaynaklan›r. Cinsiyetçilik terimi. karfl› cinsten birini istiyorsak heteroseksüel. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 101 Cinsiyetçilik ya da cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k. Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) Türkiye’nin de 1985 y›l›nda baz› çekincelerle imzalay›p 2000 y›l›nda tüm çekinceSIRA S‹ZDE leri kald›rarak tam taraf oldu¤u Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW). aynen heteroseksüel yönelim gibi bir durumdur. kad›nlara karfl› ayr›mc›l›¤› flöyle tan›mlar: “‹flbu sözleflmeye göre. cinsel kimlik ve cinsel yönelim. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n özel bir türü. bedensel cinsiyet. karfl› karfl›ya kald›klar› durumlard›r. ekonomik. 2010) kitab›na bakabilirsiniz. mahrumiyet veya SIRA S‹ZDE k›s›tlama anlam›na gelecektir. Konuyla ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gökçeçiçek Ayata. Tek istisna nadir görülen hermafroditlerdir. Bunun istisnas› da gene nadir olan cinsel kimlik farkl›l›klar›d›r. her ikisini de istiyorsak biseksüel oluruz. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü önyarg› ve kal›p tiplefltirme. Sevinç Ery›lmaz K ‹ Dilek T A Pve Bertil Emrah Oder’in Kad›n Haklar›. medeni durumlar›na bak›lmaks›z›n ve kad›n ile erkek eflitli¤ine dayal› olarak politik. ahlaki veya istemli bir seçim de¤ildir. sosyal. taraf devletlere cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n her düÜ fi Üsözleflmenin NEL‹M zeyde ortadan kald›r›lmas› için çeflitli görevler yüklemektedir. cinsel yönelim ayr›mc›l›¤› ad›n› al›r.Aile. daha çok kad›nlara yönelik cinsiyet ayr›mc›l›¤› durumlar›nda kullan›l›r. kültürel. keyfî. “Ben kad›n›m” ya da “Ben erke¤im” duygumuz oluflur. ‹lk çocukluk yafllar›nda ‘cinsel kimli¤imiz’ geliflir.” Bu sözleflme.DBu birinci maddesi. Ayr›ca cinsellikle ilgili bu üç temel kavram. cinsel yönelimimizi de seçemeyiz. medeni veya di¤er sahalardaki insan haklar› ve temel özgürlüklerinin tan›nmas›n›.

en yayg›n insan hakk› ihlalidir. kad›n cinsel organ›n› sakatlama veya kad›na zarar veren di¤er geleneksel uygulamalar. Oysa. Çünkü hepimiz eflcinselli¤e karfl› olumsuz de¤er yarg›lar›n›n yayg›n oldu¤u bir toplumda yetifltik. bunlarla s›n›rl› olmaks›z›n afla¤›dakileri içerir biçimde anlafl›lmas› gerekir: a) Dayak ve h›rpalama. do¤ru bilgilendirme olsa bile. politikac›larda yayg›nd›r ve de¤iflime dirençlidir. eflcinsel/biseksüel bireylerin sorunlar›. evlilik içi tecavüz. . medya üyelerinde. Aile içi fliddet. Cinsel yönelim nedeniyle ayr›mc› davran›fllar›n temelinde homofobik inan›fllar. ö¤retmenlerde. eflcinsel olmalar›ndan de¤il. Homofobiyi. kad›nlara yönelik fliddeti flu flekilde tan›mlar: Madde 2: Kad›nlara yönelik fliddetin. hepimiz az ya da çok homofobi¤iz. yeni bilgi ve anlay›fllarla karfl›lafl›ld›¤›nda de¤iflmeye aç›k olmayan. Genellikle fliddet türlerinden biri varsa di¤erlerinden biri ya da bir kaç›n›n da bulundu¤u düflünülür. önyarg›lar›n pekiflmesine. kad›nlara yönelik fliddettir.cetad. eflcinselli¤e. olumsuz veya düflmanca tutum. psikolojik ya da ekonomik fliddet olabilir. cinsel. Bu fiziksel. eflcinselli¤i normalize edemeyen. ötekilefltiren bir sistem içinde yafl›yor olmalar›ndan kaynaklan›r. psikiyatristlerde. drahoma ba¤lant›l› fliddet. özellikle cinsellikle ilgili olanlar.tr Kad›na Yönelik fiiddet Ayr›mc›l›¤›n ve eflitsizli¤in sonuçlar›ndan biri. Nesrin Yetkin CETAD: Cinsel E¤itim. doktorlarda. bir önyarg› olarak tan›mlayabiliriz. Çünkü aile içinde yaflanan çat›flmalar›n ve sorunlar kamusal bir sorun olarak görülmemifltir. Homofobik inan›fllar da tüm önyarg›lar gibi toplumun her kesiminde. Kad›nlara ve k›z çocuklar›na yönelik fliddet. bebeklerin cinsiyetinin önceden tahmin edilebilmesi ve k›z bebeklerin daha do¤madan hamileli¤e son verilmesinden namus cinayetlerine. zorla çal›flt›rmaya ve tecavüze kadar.102 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Önyarg›lar› De¤ifltirmek Toplumsal önyarg›lar. yasal bir düzenlemeye konu olmam›flt›r. Böylelikle. Toplumun bilgilenmesinde rol oynayan tüm profesyoneller bu ifllevi yerine getirirken do¤ru bilgiler vererek önyarg›lar›n k›r›lmas›na yard›m edebilece¤i gibi. sömürüyle ba¤lant›l› fliddet dâhil olmak üzere aile içinde meydana gelen fiziksel. Hepimiz bu homofobinin izlerini düflüncelerimizden. psikologlarda.çok yavafl ve güç de¤iflir. eflcinsellere karfl› yanl›fl ve eksik bilgilenmeden kaynaklanan. ev halk›na dâhil olan k›z çocuklar›n›n cinsel suistimali. hukukçularda. Ulusal ve kültürel s›n›rlar› aflan. Tedavi ve Araflt›rma Derne¤i Kaynak: www. Dr. 20. Üstelik yanl›fl bilgilerle pekiflmesi ne yaz›k ki daha yayg›nd›r. duygular›m›zdan ve belki de en önemlisi dilimizden temizlemek zorunday›z. her ›rk ve her s›n›fta yaflanan bir sorundur. kad›nlar›n evde u¤rad›klar› her türlü fliddet. efl haricinde (ev halk›na dâhil) kiflilerce uygulanan fliddet. cinsel veya psikolojik fliddet. Birleflmifl Milletler taraf›ndan 20 Aral›k 1993 tarihinde kabul edilen Kad›nlara Yönelik fiiddetin Ortadan Kald›r›lmas›na Dair Bildirge’nin ikinci maddesi. genellemelere dayanan.org. yüzy›l›n son çeyre¤ine gelininceye kadar kad›nlara yönelik ev içi fliddet. önyarg›lar vard›r. sürmesine de neden olabilir. yaflam›n her safhas›nda karfl›lafl›labilen bir insan hakk› ihlalidir. Mesle¤imiz ve cinsel yönelimimiz ne olursa olsun. yanl›fl bilgiler vererek ya da fark›nda olmadan verdi¤i yanl›fl mesajlarla. ailenin “iç sorunu” olarak yasal ve kurumsal düzenlemelerin d›fl›nda b›rak›lm›flt›r.

Bu nedenle. alkol ya da uyuflturucu gibi ba¤›ml›l›klardan ya da ruh hastal›¤›ndan kaynakland›¤› söylense de fliddet uygulayanlar üzerinde yap›lan araflt›rmalar. kad›nlar›n dövülebilir oldu¤u “bilgisi” nedeniyle fliddet uygularlar. cinsel suistimal. Bu davran›fl. ifl yerinde. her toplumsal kesimden erkek. Kad›nlara yönelik fliddetin e¤itimsizlikten. Ünite . Her e¤itim düzeyinden. Resim 4. s›¤›naklar. e¤itim kurumlar›nda ya da di¤er yerlerde meydana gelen cinsel taciz ve sindirme. fliddet görmüfl bireylerin sa¤l›kl› bir yaflama dönebilmeleri için fliddetin etkilerini azaltacak bir tedavi sürecinden geçmeleri gerekir. Dünyada ve Türkiye’de fliddete u¤rayan kad›nlar›n baflvurabilece¤i telefon hatlar›. Yani erkekler. cinsel veya psikolojik fliddet.8 fiiddete u¤ramak. kifliliklerini örseleyen bir etki yapar. bireylerin kapasitesini azaltan. kad›n› denetleme arzusundan ve kad›nlar›n ikincil cinsiyet olduklar›na duyulan inançtan kaynaklan›r. en az›ndan azalt›lmas› için son derece önemli bir hedeftir. c) Nerede olursa olsun devlet taraf›ndan ifllenen veya göz yumulan fiziksel. kad›n ticareti ve fahifleli¤e zorlama dâhil olmak üzere genel olarak toplum içinde meydana gelen fliddet.4. .Aile. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 103 b) Tecavüz. fliddetin ortadan kald›r›lmas›. kad›n erkek eflitli¤inin sa¤lanmas›. Bu nedenle. durumun böyle olmad›¤›n› göstermektedir. kad›nlara karfl› fliddet uygulayabilmektedir. dan›flma merkezleri bulunmaktad›r.

Çat›flmac› yaklafl›m. Bu nedenle. A M A Ç 5 A M A Ç 2 A M A Ç 3 . Yani toplumsal cinsiyet. Önyarg›lar. çat›flmac› yaklafl›m. onlar›n cinsiyetleriyle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin de cinsiyetleriyle iliflkili oldu¤unu varsaymaya neden olur. Modern toplumlarda ataerkillik yeni biçimler alarak kendini sürdürür. Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n bir biçimi de cinsel yönelim ayr›mc›l›¤›d›r. Cinsiyet eflitli¤i de kad›nlarla erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› demektir. Eflitlik. ‹fllevselci yaklafl›m. Toplumsal cinsiyet. Ataerkillik. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü ayr›mc›l›k ve fliddet. kapitalist düzende ailenin rolü. siyaset. insanlar›n birbirinin ayn› olmas› de¤il. eflit hak ve sorumluluklar› güvence alt›na almaya yetmez.104 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klamak. Ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapmak ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirmek . kaynaklardan ve f›rsatlardan eflit oranda yararlanabilmesi anlam›na gelir. sosyal yaflam ve kültürde görülebilir. do¤ufltan getirilen biyolojik özelliklere de¤il. A M A Ç 4 Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlamak ve cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirmek. Erkeklerin egemenli¤inin sonuçlar›. erkeklerin temel otorite figürü olduklar› bir sosyal sistemdir. toplumsal iliflkiler içinde kurulan cinsiyet kimliklerine odaklanan bir kavramd›r. ailenin özel mülkiyetin miras b›rak›lmas›n› garanti alt›na almak üzere ortaya ç›kan bir kurum oldu¤unu iddia eder. Modern öncesi dönemde soyun yeniden üretimi ve üretim a¤›rl›kl› olan bu ifllevin modernleflme ile birlikte soyun yeniden üretimi ve tüketim olarak belirdi¤ini öne sürer. önyarg›lar›n davran›fla dönüflmesidir. bireylerin belirli cinsiyet kal›plar›na uygun olarak biçimlenmelerini sa¤lar. Ataerkil toplumlar genellikle baba soyludur. mülkiyet. Ayr›mc›l›k. aileyi bir bütün olarak ele almay›p içindeki iliflkilere. Kad›nlarla ilgili kal›p yarg›lar ve önyarg›lar. e¤itim ve medya gibi kurumlar arac›l›¤›yla ikincil toplumsallaflma sürecinde de devam eden bu infla. Klasik ataerkillikte yafll›lar›n ve erkeklerin egemenli¤i geleneksel kültürün kal›plar›yla desteklenirken modern olanlarda yafll› egemenli¤i sars›lm›flt›r ve modern kültürün kal›plar› daha büyük önem tafl›maya bafllam›flt›r. emek gücünün yeniden üretimini sa¤lamakt›r. Ayr›mc›l›k. ailenin ifllevlerine odaklan›r ve bunlar›n tarihsel olarak nas›l de¤iflti¤ini tart›fl›r. Bu yaklafl›ma göre. ailedeki birincil toplumsallaflmadan bafllayarak kültür. Kad›nlara yönelik fliddet de ayr›mc›l›¤›n sonuçlar›ndan biridir. Aile kurumuna makro düzeyde üç temel sosyolojik yaklafl›m vard›r: ‹fllevselci yaklafl›m. toplumsal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lad›¤› için çok kolay yay›labilen ve kolay benimsenen bir tutumdur. eflitsizlikleri hafifletmek. Feminist yaklafl›m›n di¤erlerinden temel fark›. kad›n olman›n ve erkek olman›n toplumsal inflas›na iflaret eden bir kavramd›r. Bunlar›n üçü de ailenin toplumsal organizasyonundaki yerine iliflkin makro düzeyde analizler yaparlar. Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlamak. eflitsizliklere ve çat›flmalara odaklanmas›d›r. Buna göre. Yasalar önünde eflitlik. eflitsizliklerin ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere “geçici özel önlem” ad› alt›ndaki eflitlik politikalar›n›n uygulanmas› gerekir. Ataerkillik kavram›n› aç›klamak ve farkl› görünümlerini ay›rt etmek. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz de¤erlendirme ve tutumlard›r. Kad›nlara yönelik ayr›mc›l›¤›n ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere bir uluslararas› sözleflme imzalanm›fl ve taraf devletlerin yasal ve kurumsal düzenlemelerle ayr›mc›l›¤› ortadan kald›rmalar› hedeflenmifltir. bu çerçevede düflünülmelidir. feminist yaklafl›m.

cinsiyete dayal› ifl bölümünü etkiler. hane halk› daha genifltir. Modern toplumlarda c. e. Sanayi sonras› toplumlarda e. c. Farkl› toplumsal kesimlerde cinsiyete dayal› iflbölümü farkl›lafl›r. Toplumsal cinsiyetin oluflumunda afla¤›dakilerden hangisi etkilidir? a. Afla¤›dakilerden hangisi çat›flmac› aile yaklafl›mlar›na ait bir görüfl olabilir? a. Kad›nlar›n temiz içme suyuna kavuflma haklar›n›n sa¤lanmas› e. Kad›nlar›n ikincilli¤i ile fliddet aras›nda ba¤lant› vard›r d. Kad›nlar›n kad›n olduklar› için “do¤al olarak” yapt›klar› ifllerdir. Kad›nlar›n haklar›n›n verilmesi b. Hepsi 4. b. d. ailenin kendi içindeki eflitsizlikler ve çat›flmalard›r. d. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 105 Kendimizi S›nayal›m 1. Kad›n›n görünmeyen eme¤i ne demektir? a. E¤itim sistemi. c. özel mülkiyetin kuflaktan kufla¤a aktar›lmas›n› sa¤lar. hane halk›nda yoktur. b. Erkek imtiyazlar›n›n ortadan kald›r›lmas› c. Kad›nlar›n kendilerini belirli modellere göre biçimlendirmesi b. Bütün dünyada kad›n okumaz yazmazl›¤›n›n s›f›ra indirilmesi b. b. 2. Kad›n iflçilerin fabrikada çal›flmas› ama emeklerinin karfl›l›¤›n› alamamalar›d›r. Kad›n erkek eflitsizli¤i e. Çocuk do¤urma gibi bedensel ve mahrem fleylerdir. Ünite . cinsiyete dayal› ifl bölümü pekifltirir. Kad›nlar›n kapat›lmas›d›r.Aile. Namus anlay›fllar› 5. Bir tokat yahut fiske gibi fleyler fliddet say›lmaz c. Aile daha genifl. Medyadaki rol modelleri e. Geleneksel toplumlarda b. Kad›nlar›n da erkekler gibi olmalar› 9. Yasalar önünde herkesin eflit olmas› e. Zaman içinde cinsiyete dayal› ifl bölümü farkl›lafl›r. Erkeklerin önyarg›lar› d. e. Aile daha dar. 6. Önemli olan. K›r ya da kentte yaflamak. E¤itim sistemi d. Kad›nlara yönelik her türlü ayr›mc›l›¤›n sona erdirilmesi d. Hepsinde görülür 8. Bize konan isimler c. Kad›nlara yönelik fliddet konusunda afla¤›dakilerden hangisi söylenebilir? a. b. Kad›na fliddet uygulayanlar. Kad›nl›¤›n ve erkekli¤in biçimlenmesini sa¤layan inanç. d. hane halk› mekâna iflaret eder. Kad›nlara yönelik fliddetin sona erdirilmesi c. ruh hastas›d›r. Kapitalist toplumlarda d. Aile içinde sevgi ve sayg› vard›r. Aile ile hane halk› ayn› fleydir. Erkeklerin eflitlik konusunda e¤itilmeleri 10. Ekonomik özgürlü¤ünü elde etmifl bir kad›n fliddete u¤ramaz e. c. Kad›n kuflaklar› aras›nda aktar›lan baz› gizli becerilerdir. Aile içi kavgalar normaldir. b. Bütün kad›nlar›n benzer iflleri yapmas›d›r. Aile iliflkilere. 7. Cinsiyet eflitli¤i ne anlama gelir? a. Aile. 3. Afla¤›dakilerden hangisi cinsiyete dayal› ifl bölümü için söylenemez? a. hane halk› daha dard›r. c. Aile ile hane halk› aras›ndaki fark nedir? a. Aile içindeki sorunlar›n aile içinde kalmas› gerekir. e. Modern dönemde ailelerin tüketim ifllevleri önem kazanm›flt›r. Cinsiyet kal›b› ne demektir? a. Kad›nlar fliddete u¤rasalar bile yuvalar›n› da¤›tmamal›d›rlar . Ailemizin beklentileri b.4. d. CEDAW. e. Ataerkillik afla¤›daki toplumlardan hangisinde görülmez? a. Kad›n ve erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› d. afla¤›dakilerden hangisini amaçlamaktad›r? a. de¤er ve tutumlar c.

ilham perisi. Çünkü... dost. yani yönetmenin yarat›rkenki “yar›s›n›” anlat›yor.. görüyorsunuz. onlar›n derdiyle dertleniyoruz. yarat›c›l›klar›n›n onlara verebilece¤i fl›mar›kl›k hakk›n› kullanamadan ve kimseden duygusal hizmet talep etmeden yaflamak zorunda kal›yorlar. “Yaratan erke¤in” hayat› nas›l. gösterime yeni giren “Dokuz” filminden bir sahne. Anne. Filmi izlerken akl›ma bir baflka film geldi. Elde edemediklerinde de “varoluflsal k›vran›fllar” ad› alt›nda fl›mar›kl›k etmelerini hofl görüyoruz. Baflka bir fley iflte. Hatta bu yetmiyor. Nihayet... “duygu hizmetçisi” istemiyorlar. bir hiç olaca¤›n›.. efl.106 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar “ Yaflam›n ‹çinden Sen olmak isterdim Adam. yeteneklerini hayatlar›n› kolaylaflt›ran bir hediye olarak de¤il.” Ben de! Ben de isterdim! Yaratan erkeklerin duygusal olarak bir eli ya¤da bir eli balda lüksünü. “metres”.. Nedir yani sonuç olarak? Kad›nlar... Ölece¤ini.. Erkeklerin bucak bucak kaçt›¤› fley budur. Elde edemedi¤i fleyler yüzünden fl›mar›kl›k yapma hakk› olmad›¤›n› bilen yetiflkinler.. s›rtlar›nda bir yük olarak yafl›yorlar. Ah! Ne çok ac› çekiyorlar! Ama kad›nlar.. Bu “her fley dahil” servis onlar›n ruhuna iyi gelmiyor. Erke¤in Çocukluk Hakki Niye peki? Çünkü yaratan erkeklere bütün dünya olarak biz çocuk kalma hakk›n› veriyoruz.. 6 Mart 2010 ” .. San›r›m yaratan erkek ile yaratan kad›n›n hayatlar› aras›ndaki trajik fark› görmek için iki filmi art arda izlemek iyi bir ders olacakt›r... o olmadan yazamayaca¤›n›.. Erkek patronunuza bak›n. Filmlerini ona yapt›¤›n›.. Ve kad›n konuflur: “Senin yerinde olmak isterdim. Üstelik o kad›nlar hep bir araya geliyorlar.. bütün o kad›nlar bir araya gelince var olabiliyor. erke¤e hizmet etmek için. Rodin’in aflk› ve kendisi de en az Rodin kadar çarp›c› bir heykelt›rafl olan Camille Claudel’in hayat›n›n anlat›ld›¤› filmi hat›rlad›m. Ece Temelkuran Haber Türk Gazetesi. tüm dünya kad›nlar›n› tavlayabilir. Ama yaratan kad›nlar o tanr›ça-kraliçe taht›nda bir türlü. Ne bileyim iflte. rahat oturabiliyor. Ne flanl› bir tanr›ça oldu¤unu. Ama fliir yazan bir kad›n. fiiir yazan bir erkek tüm dünyay›. t›pk› her çocuk gibi istedikleri her fleyi hak ettikleri duygusunu yaflama hakk›n› veriyoruz. Dünyas›n› kad›n›n döndürdü¤ünü. Onlar. Erkek egemenli¤i vesaire vesaire. Fellini’nin ilham perisi Claudia’y› canland›r›rken böyle diyor: “Senin yerinde olmak isterdim. Ama erkekler mikrofon kendilerinde olmad›¤›nda... yazd›¤› ne varsa ona yazd›¤›n›... yetiflkin. Anlars›n›z. Ama esas›nda fludur sorun: Kad›nlar. Ne Halt Edecekler? Bu yüzden yaratan kad›nlar. Federico Fellini’nin “Sekiz Buçuk” filminin eksik kalan “yar›s›n›”. Bu yüzden iflte filmde kendisine ilham perisi olarak övgüler düzülen Nicole Kidman. Nas›l diyeyim? Nas›l “hizmetçi” kad›nlarla dolu “yaratan erke¤in” hayat›.. Neleri var neleri yoksa vermek için hep oradalar. yok olaca¤›n›. Egolar› bunun için yap›land›r›lmam›fl.. Bilirsiniz. bir erkek. Yaratan erkekler tanr›-kral taht›nda. ço¤u ne halt edeceklerini kestiremezler. onu görüyorsunuz.. Onlar baflka bir fley istiyorlar. Her fleyi hak etti¤i büyüsüne kapt›ram›yorlar kendilerini... hiç de¤ilse bir kez olsun. Hep öyle olaca¤›n›. dinlemeyi bilirler. Kad›ndan ona do¤ru akan fliir olmazsa kül olaca¤›n›. cilveli hayran. Erkeklerin içinde çok rahat hissetti¤i bu fl›mar›kl›k saray›nda onlar i¤reti duruyorlar..” Sekiz Buçuk’un Eksik Yar›s› Bu. severler. kad›na ona nas›l ilham verdi¤ini anlat›r. bir kare bile film çekemeyece¤ini.. Onun hayat›nda sizin bu rollerden hangisini üstlendi¤inize. Neden? Kad›nlar çünkü. o taht› hak ettiklerinden bütünüyle emin.. bir erke¤in var olmas› için ne çok kad›n›n çabalad›¤›na bak›n. Peki temel fark nerede? Bu tür bir duygusal bollu¤un sadece erkeklere ait olmas›n›n nedeni ne? Yaratan Erke¤in Krall›¤› Bir sürü fley s›ralayabilirsiniz.. Daha da beteri. Kendisine fliir yaz›lmas›na de¤il fliiri kendisi yazmaya karar vermifl kad›nlar›n bafl›na ne tür fenal›klar gelebilece¤ini görmek için.

Bu nedenle. Ayn› flekilde. b 2. de¤iflimi de¤il. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “güçlü ve paral› erkek” kal›b›na uymaya çal›flmaktad›r. S›ra Sizde 2 Cinsiyet kal›plar›. c 10. orta s›n›ftan ergen k›zlar›n çok küçük yafllardan itibaren ölümcül diyetler yapt›klar›n› ve beden imajlar›n›n çarp›lm›fl oldu¤unu ortaya koymaktad›r. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Toplumsallaflma sürecinde cinsiyetin inflas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Cinsiyet kal›plar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. lendirici bir etki yapmaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise. toplumsal normlar›n ve kal›plar›n oluflumunda di¤erlerinden daha etkilidirler. Günümüzde. e 8. Oysa biyoloji ile kültür aras›nda bu türden bir karfl›tl›k yoktur ve biyolojik niteliklerimizin pek ço¤u. ifllevselci yaklafl›m çat›flmay› de¤il uzlaflmay›. S›ra Sizde 5 Cinsiyet kal›plar›na çeflitli nedenlerle uyum sa¤layamayabiliriz. e Yan›t›n›z yanl›fl ise. bu kal›b›n d›fl›ndakiler için baflar›s›zl›k duygusunu güç- . kal›b› biraz esnetmek. “Kad›na yönelik fliddet” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 6. Bu türden çabalar zaman içinde kal›plar›n de¤iflmesini sa¤layabilir ancak bu de¤iflimin s›n›rlar› oldu¤unu unutmamak gerekir. Medyada çok zay›f modellerin cinsel cazibe örnekleri olarak sunulmas›. “Aileye farkl› yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Aile. Çünkü onun orta s›n›f ev kad›n› kadar zaman› ve maddi imkân› olmayabilir. b 5. kentli genç erkekler için bir statü sembolü olan otomobili sat›n alma gücü olmasa da borçlanarak alan erkek. kad›n-bireylerin en önemli sorumluluklar›ndan biri olarak görülmektedir. “Ataerkillik ile modernlik aras›ndaki iliflki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. kültür taraf›ndan biçimlendirilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Bu nedenle cinsiyet özelliklerinden baz›lar›n›n biyolojik baz›lar›n›n kültürel oldu¤unu ileri sürmek. b 3. modern toplumlara özgü bir anlay›flt›r. Ancak unutmamak gerekir ki orta s›n›flar. karfl›l›kl› bir de¤iflim biçiminde kavramaya çal›fl›r. Ünite . Bu bak›mdan. Ailedeki de¤iflimlere dikkat etti¤inde de bunlar›n toplumsal de¤iflimlerden kaynakland›¤›n› ileri sürer. S›ra Sizde 3 Biyoloji ile kültür aras›nda bir karfl›tl›k iliflkisi kurmak ve kültürün do¤aya “ra¤men” gelifltirilen bir insan etkinli¤i oldu¤unu ileri sürmek.4. Yap›lan araflt›rmalar. orta s›n›ftan kentli genç kad›nlar için bedensel imaj son derece önemlidir çünkü bedenin forma sokulmas›. Yan›t›n›z yanl›fl ise. s›n›fa ve yafla göre farkl›l›k gösterir. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 7. Yukar›da belirtilen alt s›n›ftan kad›n›n orta s›n›f ev kad›n› kal›b›na uymakta güçlük çekece¤ini kestirebiliriz örne¤in. Yan›t›n›z yanl›fl ise. mümkün de¤ildir. T›pk› yemek yemenin sadece karn›m›z› doyurmak anlam›na gelmemesi gibi biyolojimizle ilgili oldu¤unu düflündü¤ümüz tutumlar›m›z›n ço¤u da kültür içinde flekillenmifltir. Yan›t›n›z yanl›fl ise. alt s›n›ftakiler için geçerli olmayabilir. 4. ücretli çal›flmaya kat›lmaktan baflka seçene¤i olmayan alt s›n›ftan bir kad›n için de orta s›n›f ev kad›n›n›n “difli kufl” kal›b› önemli ve etkilidir. feminist yaklafl›mlar ise toplumsal de¤iflimlerle ailedeki de¤iflimler aras›ndaki etkileflimi do¤rudan bir yans›ma olarak de¤il. Bu nedenle. “Aile” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Sözleflmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. toplumdan topluma ve zaman içinde de¤iflir. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 107 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. süreklili¤i anlamaya çal›fl›r. Örne¤in. aile içindeki eflitsizlik ve çat›flma noktalar›na odaklan›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “Cinsiyet eflitli¤i ne demektir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 4 Modern toplumlarda erkeklik ve kad›nl›k kal›plar› kültüre. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹fllevselci yaklafl›m aileyi bir bütün olarak alarak toplumsal ifllevini analiz ederken feminist yaklafl›m. Bat› toplumlar›nda orta s›n›f kad›nlar ve erkekler için geçerli olan kal›plar. Yan›t›n›z yanl›fl ise. c 9. “hâlâ annesinin ya¤›n› kullanmayan” meslek sahibi genç kad›nlar da t›pk› anneleri gibi ailenin beslenmesinin birincil sorumlusudurlar. mutfakta harcayaca¤› zaman› azaltacak yollar aramak gibi davran›fllar benimseyebilir.

Aksu (2008). Bek. Annelik mi. Ka-Der Yay›n›: Ankara Fenstermaker. STGM Yay›n›: Ankara.pdf Kardam. Aksu (2009). http://kasaum. Firdevs (eriflim tarihi: 10 Aral›k 2011) http://www.huksam. baz›lar›n›n ise bu ifli yapacak bir baflka kad›na ücret ödemesi biçiminde gerçekleflir. sorumlulu¤un kad›nda oldu¤u gerçe¤ini de¤ifltirmez. Toplumsal Cinsiyet Göstergeleri. Medya ve Cinsiyetçilik. baz› kad›nlar›n evin bütün iflini yapmas›. Filiz vd. Bu fark. Elisabeth (2011). Kad›nl›k m›. Kad›nlarla Grup Çal›flmas› ‹çin Rehber. Bora. http://progress. HÜÜNE Raporu. kültürel ve s›n›fsal farkl›l›klar gösterir. Ancak. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ayata. Ayraç Yay›nevi: Ankara. bütün erkekler ve bütün kad›nlar ayn› iflleri yapmazlar. cinsiyete göre ifl bölümünün s›n›flar› ve kültürleri aflan genel örüntüleri yine de vard›r. (2008).edu. Gökçeçiçek vd.108 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde 6 Cinsiyete dayal› ifl bölümü. Badinter. Sivil Toplum Kurulufllar› ‹çin Toplumsal Cinsiyet Rehberi. KSGM (2011). ‹letiflim Yay›nlar›: Ankara. Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul.gov. Yerel Kalk›nma ve Cinsiyet Eflitli¤i. AÜ Kasaum Yay›n›: Ankara.tr/gorsel/dosya/1215414832MedyaveCinsiyetcilik.edu. Giddens. Progress of World’s Women. Doing Difference.tr UNIFEM (2011). Routledge: New York. Türkiye’de Kad›na Yönelik Aile ‹çi fiiddet Araflt›rmas›.tr/Turkce/SayfaDosya/ders_kitaplarindaki_cinsiyetcilik.ankara. Ka-Der Yay›n›: Ankara.org/ . Mine Gencel ve Mutlu Binark (2000). www.pdf Bora. Sarah ve Candace West (2002) Doing Gender.unwomen. Aksu (2010).hacettepe. Bu nedenle. Sosyoloji.ksgm. Bora. Örne¤in. Gümüflo¤lu. kad›nlar›n ev ifllerinden sorumlu olmas›. Anthony (2005). (2010). Kad›n Haklar› ve Uluslararas› Hukuk ve Uygulama.

.

bu kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgileri özetleyebileceksiniz. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetleyebilecek. Anahtar Kavramlar • ‹deolojiler • Liberal Demokrasi ‹çindekiler • S‹YASET NED‹R? • S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI • S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER • DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR. Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klayabilecek. Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte. Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirebilecek.5 Amaçlar›m›z • Siyaset • Uzlaflma • Çat›flma SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. DEVLETTOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Siyaset . Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlayabilecek.

Herkesin yeme içme. arzu ve isteklerin mahiyeti aç›s›ndan olmak üzere birçok aç›dan birbirlerinden farkl›d›r. ‹nsanlar›n ortak kurallara ve bu kurallara uyulup uyulmad›¤›n› gözetecek kurumlara ihtiyaç duymas›n›n temel sebebi kurallar olmazsa insanlar aras›ndaki çat›flmalar›n kontrolden ç›kmas›. ‹kinci bir sebep ise kaynak problemidir. Kolektif karar alma süreci de ayn› flekilde toplum varl›¤›n› devam ettirdikçe var olacakt›r. Bu kurallar› de¤iflen siyasal güç dengeleri ve toplumsal flartlara uygun bir biçimde de¤ifltirmek gerekebilir. elektrik gibi altyap› hizmetlerine ne kadar›n›n sosyal harcamalara. Bu nedenle siyasetsiz bir toplumsal hayat düflünebilmek mümkün de¤ildir. Maddi isteklerin tatmini bir yana. de¤er verilme gibi kiflinin baflka- . ‹nsanlar baflta cinsiyet. Ortak kurallar› bir kez koyduktan sonra süreç sona ermez. al›flkanl›klar. su. Siyaset sadece ortak yaflam› mümkün k›lan kurallarla ilgilenmez. düflünceler. bar›nma. yöneticilerin yönetilenlerle iliflkilerinin nas›l düzenlenece¤i bu kurallar›n bafl›nda gelir. ayn› zamanda toplum hâlinde yaflaman›n gerektirdi¤i kolektif kararlar (ve karar alma süreçleri) ile de ilgilenir. Siyaset bir kez olup biten bir durumdan ziyade bir süreçtir. Toplumsal yaflam sürdükçe bu hayat›n devam›n›n mümkün k›lan ortak kurallar ve ortak sorunlar hakk›nda karar alma süreci de olacakt›r. ‹nsanlar aras›ndaki çat›flmalar›n bir k›sm› farkl›l›ktan kaynaklan›r. e¤itimin içeri¤inin ne olaca¤›. Yunanl› düflünür Aristoteles. ne kadar›n›n e¤itime ve ne kadar›n›n da savunmaya harcanaca¤›. Kimlerden ne kadar vergi al›naca¤›. toplum d›fl›nda yaflayabilen kiflilerin ya “Tanr›” ya da “ucube” olmalar› gerekti¤ini belirtmifltir (Aristoteles. Bir toplumdaki kaynaklar da s›n›rl›d›r. güçlü olan›n yeni bir güçlü gelene kadar hakim olmas› ihtimalini önleme arzusudur. 1948). be¤enilme. kamu yat›r›mlar›nda önceli¤in hangi alanlara ve hangi bölgelere verilece¤i siyasetin ilgilendi¤i günlük kolektif kararlar›n bafl›nda gelir.Siyaset S‹YASET NED‹R? ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilirler. Tatmin edilen isteklerin yerini hemen bir yenisi almaktad›r. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. kimlerin nas›l yönetici olabilecekleri. Kimlerin topluma ait say›lacaklar› ya da toplumun s›n›rlar›n›n ne olaca¤›. güvenlik ve soyunu sürdürme arzusu gibi maddi nitelikli isteklerini doyurabilecek bir bolluk toplumu hiç bir zaman söz konusu olmam›flt›r. Toplum içinde yaflamak demek. mizaç. bu vergilerin ne kadar›n›n yol. herkesi ba¤layan bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak karar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar. takdir edilme.

Hiç bir çat›flma sonsuza kadar sürmez. birbirinden çok farkl›. sürekli yenilenen ittifaklar yapma sanat›d›r. ortak kurallar› belirleme ve gerekti¤inde zor kullanarak uygulama yetkisine sahip olan siyasi/merkezî iktidar›n ortaya ç›k›fl› ve varl›¤›n› sürdürmesi ile ilgilidir. fikir yürütme. Kimi düflünürler. 1968: 185).112 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5. baflkalar›n› etkileme gibi siyaset olmasayd› kazan›lmas› kolay olmayan yetenekler kazanabilmifltir. Örne¤in. kendilerini ifade etme. Siyaset. bizi siyasetin bir di¤er ayr›lmaz unsuru. duygusal ya da statüye iliflkin de¤erler için de birbirleriyle mücadele eden insanlar akla gelmektedir. Siyaset bu çat›flmay› kontrol alt›nda tutmaya. Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes “insan insan›n kurdudur” diyerek bu durumu anlatmak istemifltir (Hobbes. Hatta çat›flman›n en sert hâli olan savafl durumunda bile belli kurallara -ki bu asgari bir uzlaflman›n varl›¤›na iflaret eder. Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek mümkün müdür? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE .1 Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes’a (1588-1679) göre “insan insan›n kurdudur. Toplumsal hayat›n do¤as›nda çat›flma olgusu yatar. Bu de¤iflim sürecinde çat›flmalardan daha çok diyalo¤un sürdürülmesi ve uzlaflma noktalar›n›n vurgulanmas› hayati öneme haizdir. Aristoteles’e göre. Her toplumsal kural siyasetle ilgili de¤ildir. Taraflar. bu kaç›n›lmazl›¤›n insan›n insanlaflmas›na yapt›¤› olumlu katk›lar› da vurgulam›flt›r. Toplumsal kurallar bu ihtimali önlemek için vard›r. Keza. onu di¤er toplumlardan ay›ran. çat›flma noktalar›n› ortadan kald›rmadan bir süre içinde olsa ortak noktalar› vurgulamakta ve bu ortakl›klar üzerinden yeni diyalog f›rsatlar› yaratmaktad›rlar. uzlaflma ya da anlaflma boyutuna getirir. ahlâk ve örf âdet kurallar›yla de¤il kalabal›k y›¤›n› ya da insan kümesini toplum hâline getiren. düzenlemeye ve ehlilefltirmeye gayret gösterir. Siyaset.riayet edilir. çat›flmalar›n içeri¤i ve çat›flan taraflar da sürekli de¤iflirler. siyasi birimin tamam›n› ilgilendiren kararlardan bahsetmek uzlaflmay› içerir. insan›n kendi hayat›n› ilgilendiren konularda söz sahibi oldu¤unu düflünebilmesinin de özgüveni art›r›c›. siyasal faaliyetlere kat›l›m yoluyla insanlar. Toplumlar sürekli de¤ifltikleri için. Bu. insan›n kendini de¤erli hissetmesine yol açan bir faktör oldu¤u vurgulanm›flt›r. düflünme. manevi. Uzlaflma farkl›l›klar›n ortadan kald›r›lmas› ya da çat›flman›n ebediyen sonland›r›lmas› anlam›na gelmemektedir. k›t olan maddi kaynaklar yan›nda. siyasetin kaç›n›lmaz bir zorunluluk oldu¤u gerçe¤ini belirttikten sonra. Ahlak ve örf ve âdet kurallar›n›n ihlali hâlinde devreye bir otorite girmez. E¤er mücadele sürecinde herkesin uymas› gereken ortak kurallar olmazsa güçlü olan›n hiç bir s›n›r tan›madan güçsüzü ezdi¤i bir kaos ve kargafla hâli söz konusu olur. toplumsal bask›ya güvenilir.” lar›n›n gözündeki yeri ile ilgili manevi ya da duygusal ihtiyaçlar›n tatmini maddi ihtiyaçlar›n tatmininden daha zordur. Dolay›s›yla toplum hâlinde bir arada yaflayan insanlardan bahsetti¤imizde. Ortak kurallardan bahsetmek.

Bir iktidar kendisini ne kadar çok meflrulaflt›r›rsa o kadar az zor kullan›r. do¤al hukuk kavram›nda oldu¤u gibi din d›fl› da olabilir. belli bir co¤rafya üzerindeki iktidar› tekeline alm›fl bir kurum akla gelir. bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder (Weber. bölünmez. ‹ktidar. di¤er kifli. Bir iktidar›n meflruiyeti ne kadar az ise o kadar çok zor kullanmaya baflvurmak zorunda kalacakt›r.5. Ancak ço¤u zaman iktidar iliflkilerinde karfl›l›kl›l›k ya da sevgi yerine zor kullanma tehdidinin öne ç›kt›¤›n› görürüz. Bu dayanak. Meflrulaflt›rmak demek. Meflruiyet Herkesi ilgilendiren kurallar ve herkesi ilgilendiren kararlar alma anlam›nda siyasetten bahsedildi¤inde. Devlet. sadece kendisinin kulland›¤› fliddetin meflru oldu¤unu. dinsel olabilece¤i gibi. itaat edilmesini istedikleri toplumun varl›¤›n› sürdürmesine yard›m etmek. Bir kifli bir baflkas›na normalde yapmayaca¤› bir fleyi yapt›rabiliyorsa o kifli di¤eri üzerinde bir iktidara sahiptir. Egemen güç olarak devlet ortak kurallar› herkes eflit bir biçimde uygulama iddias›ndad›r. ülke içinde düzeni sa¤lamak gibi modern iddialar da kullan›lm›flt›r. ahlâken kabul edilebilir olarak görülmesi anlam›na gelir. devletin kurumlar›n›n bafl›nda olan kiflilerden ba¤›ms›z olarak varl›¤›n› devam ettiren bir tüzel kifliliktir. Bir eylemin ya da durumun meflru olmas› demek onun di¤erleri taraf›ndan normal. Merkezî iktidar› tan›mlamadan önce iktidar kavram› üzerinde dural›m. 1970: 181).Siyaset 113 S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI ‹ktidar. Egemenlik. siyasal sistemin en üstün gücünün bir baflka soyutlama olan millet oldu¤unu ifade ederiz. Devlet. eylemi yapmas›n› isteyen kifliyi çok sevdi¤i için ya da kendisi de bu eylemden yarar görece¤ine inand›¤› için yapabilir. Keza. ola¤an. ‹ktidar kavram› iktidara sahip olan ve iktidara tabi olan aras›ndaki bir iliflkiyi belirtir. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r. ‹ktidar iliflkilerinin özünde zor kullanma tehdidi yatar. . onu di¤erlerinden korumak. Meflruiyet aray›fl› yap›lan eylemin veya uyulmas› istenen kural›n keyfî olmad›¤›n›. Egemenlik millete aittir denildi¤inde. devredilemez bir güç olarak egemen olma iddias›ndad›r. Egemenlik Krala aittir dedi¤imizde ise Kral’›n as›l güç oda¤› oldu¤u iddias›n› dile getiririz. Devlet. Osmanl›ca kökenli meflruiyet kelimesi “fler” kökünden gelir ve temel yasa olan “fieriat”a uygunlu¤u ifade eder. iktidara itaat etmeyi normal. Kendisi d›fl›ndaki fliddet kullananlar› cezaland›r›r. merkezî iktidar ya da ço¤u zaman onunla efl anlaml› olarak kullan›lan devlet kurumundan bahsetmek gerekir. Devlet. akla ya da geleneklere uygun. eylemi yapan›n iradesinden ba¤›ms›z bir dayana¤› oldu¤unu dile getirir. 1947: 154). grup ya da örgütlerin ise meflru müdafaa hâli d›fl›nda fliddet kullanamayacaklar›n› iddia eder. Ünite . Merkezî siyasal iktidar ya da devlet dedi¤imiz zaman. Geleneksel toplumlarda egemenlik iddia eden krallar kendilerine itaat edilmesini isterlerken ya dinsel/geleneksel meflrulaflt›rma tezlerini dile getirirler ya kendilerinin karizmatik yönlerini öne ç›kar›rlar. Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip oldu¤unu iddia eden hiyerarflik bir örgütler bütünüdür (Weber. Bir kifli gerçekte istemedi¤i bir eylemi. olmas› gereken bir eylem olarak gösterebilmek demektir. Her iktidar kendisini “meflru” göstermek zorundad›r.

ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür. Refah devletleri gelir eflitsizliklerini gidermeye çal›fl›r. 2002: 9). Küreselleflme olgusu ulus devletleri eflit olmayan biçimlerde etkilemektedir. Küreselleflmenin ulus-devletin sonunu getirece¤i iddia edilmiflti. ‹nternet ve uydu televizyonlar sayesinde.meflrulaflt›rma biçimleri a¤›rl›k kazanm›flt›r. S›n›rlar bulan›klafl›r. devletler. Kendi iyi toplum anlay›fl›n›z› sizden farkl› olan di¤erlerine anlatmak. hastal›k gibi hâllerde vatandafl› korumaya gayret gösterirler.114 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ulus-Devlet ve Küreselleflme Modern toplumlarda devlet. sermaye ve fikirlerin dünya üzerinde her zaman oldu¤undan çok daha h›zl› biçimde hareket etmeleri olgusunu ifade eder. Küreselleflme ülkeler aras›ndaki iliflkileri ve karfl›l›kl› ba¤›ml›l›klar› art›r›r. Dünyan›n bir bölgesinde olan bir olay di¤erini de yak›ndan etkiler (Stiglitz. Ancak ulus-devletin bitti¤ini söylemek ise abart›l› olacakt›r. hiç olmad›klar› kadar güçsüz bir hâldedirler. özel kifli ya da gruplar kendi geleceklerine iliflkin planlar›n› da “siyaset” kelimesini de kullanarak ifade edebilmektedirler. Siyasi fetih ve kâr amac›yla Bat›l› devletlerin ve giriflimcilerin dünyan›n Avrupa d›fl›nda kalan di¤er bölgelerine ulaflma çabalar› 17. Modern devletler. yasal/ak›lc› dedi¤i -bürokrasinin modern hayat›n devam› için ne kadar merkezî oldu¤unu vurgulayan. Modern dünya ulus-devletlerden oluflmakta. Küreselleflme yeni bir olgu de¤ildir. ulus-devlet olarak da nitelendirilir. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler. Hava ve deniz yoluyla ulafl›m›n kolaylaflmas›. Gündelik hayatta. bilgi ve paran›n dünya üzerinde hareket edebilmesini. Devlet. iletiflimin kolaylaflmas› insan. Bir örgütlenme biçimi olarak ulus-devletlerin gerçekçi bir alternatifi bulunmamaktad›r. yüzy›l önce hayal bile edilemeyecek ölçülerde h›zland›rm›flt›r. Di¤er bir deyiflle. uzun menzilli silahlar›n keflfi. farkl› kifli ya da gruplarla ittifaklar ifl birlikleri içine girmek de siyasetin ayr›lmaz bir parças›d›r. hizmet. bu da refah devleti uygulamalar›n› sürdürmeyi zorlaflt›rm›flt›r. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruma ile beraber. dinî/geleneksel meflrulaflt›rma biçimleri etkisini yitirmifl ve onun yerine Max Weber’in. ulus devletler uluslararas› siyasetin temel aktörü olmaya devam etmektedir. Küreselleflme sermayenin de çok kolayl›kla ülkeler aras›nda hareket edebilmesi anlam›na geldi¤inden devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerinin düflmesi anlam›na gelmifl. siyaset sadece devlet dedi¤imiz kurumu etkilemeye yönelik olarak yap›lan bir faaliyet de¤ildir. Refah devletlerinde sa¤l›k ve e¤itim harcamalar›n›n önemli bir k›sm› devlet taraf›ndan karfl›lan›r. Tüm bu geliflmelerin ulus-devletleri zay›flatt›klar› bir gerçektir. . Baz› ulus-devletler küreselleflmeden olumlu etkilenir ve güçlenirlerken di¤erleri zay›flamaktad›r. En basit anlam›yla küreselleflme mal. ulus-devletlerin kaynak da¤›tma yoluyla meflruiyet sa¤lama ifllevleri zorlaflm›flt›r. belli bir sosyoekonomik düzeyde yaflamalar›n› da amaçlayan devlet türü. yüzy›ldan itibaren h›z kazanm›flt›r. Ancak. istemedikleri fikirleri ülke d›fl›nda tutma konusunda. Modern devletlerde. Refah Devleti: Bireylerin hayat. Devlet mekanizmas›na hakim olmak. Bu nedenle de genellemelerden kaç›nmak gerekir. mal. Teknolojinin geliflimi küreselleflmenin h›z›n› etkileyen esas dinamik hüviyetindedir. onun kararlar›n› etkilemeye çal›flmak ya da devlete karfl› koymak siyasal faaliyet ve siyaset yapma sürecinin özü ve temelini oluflturur. Ulus-devletlerin vatandafllar›n›n fikirlerini biçimlendirme çabalar› da küreselleflme ile büyük yara alm›flt›r. iflsizlik. insan.

Daha sonralar›. ideolojiyi s›n›f ve sömürü gerçekli¤ini gizlemek için egemenler taraf›ndan oluflturulup sürdürülen düflünceler anlam›nda kullanm›flt›r. yoksulluk gibi olgular›n sebeplerinin neler oldu¤unu. SIRA S‹ZDEdaha öncehalen de tart›fl›lmaktad›r. ideoloji yanl›. üst düzey siyasal aktörlerin s›radan insanlar› siyasete çekebilmelerini kolaylaflt›r›rlar. Ancak bu sefer. anlafl›l›r bir biçimde s›radan insanlar›n duygular›na hitap etmektir. ‹deolojiler. Bilimi ideolojiden ay›rmam›za yard›m edebilecek mükemmel ölDÜfiÜNEL‹M çütlere sahip de¤iliz. leri düflünüldü¤ü gibi. 1950’li y›llarda Marksist olmayan Amerikal› sosyal bilimciler de benzeri bir anlay›fltan yana olmufllard›r. Bugün bilim ile ideoloji aras›nda net bir ayr›m yapmak imkâns›z olarak görülmektedir. hayat›m›za. toplumsal yaflamTELEV‹ZYO N da hep var olan suç. Bu. ‹deolojiler bize anlam sistemleri sa¤larlar. sosyalist ve faflist fikir sistemleri. anlaml› yaflam›n mümkün oldu¤u “iyi toplum”un nas›l bir toplum olaca¤›. bunlar›n nereden kaynakland›klar›n› basitçe ifade ederler. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. sosyalist ya da muhafazakâr dedi¤imizde o insan›n siyasi duruflu hakk›nda belli ça¤r›fl›mlar uyan›r. yani D ‹basitçe K K A T bilimsel olmayan de¤ildir. ‹deolojiler. Bilim ile ideolojinin birbirinden nas›l ayr›laca¤› konusu uzun y›llar tart›fl›lm›flt›r. bilimsel olmayan kat› ideoloji olarak görülmüfl ve ideoloji toplumsal hayat›n tüm veçhelerine nüfuz etmeyi amaçlayan totaliter devlet ile özdefllefltirilmifltir. SIRA S‹ZDE Totalitaryanizm: Farkl›l›k ve ço¤ulculu¤u redderek hakikatin ne oldu¤unu bildi¤ini iddia eden seçkin kadronun tart›fl›lmaz önderli¤inde toplumsal yap›n›n her alan›na SIRA nüfuz S‹ZDE etmeyi amaçlayan siyasi anlay›fl. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹deolojiler karmafl›k gerçekli¤i basite indirgeyerek dünyay› anlamam›za yard›mc› olurlar. adaletsizlik. Ünite .Siyaset 115 S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER ‹deoloji Kavram› Siyasal ideolojiler. Esasen. k›sa basit. ‹nsanlar sadece maddi gereksinimleri taraf›ndan yönlendirilen varl›kAMAÇLARIMIZ lar de¤illerdir. karmafl›k sosyal olgular içinden elemeyi mümkün k›lan yol haritalar› sunarlar. eflitsizlik. ‹deolojiler. Yapt›¤›m›z ifllere. Karl Marx. bilim ile ideoloji aras›nda. insanlar› siyasal eyleme di¤er bir ifadeyle siyasete kat›lmaya ça¤›r›rlar. Bize neyin önemli neyin önemsiz olduK ‹ T A P ¤unu ifade ederler. S O R U 2009: 172). Gelinen noktada. ideolojik denilerek küçümsenen bak›fl aç›fllar›ndan kendini kurtarabilmenin hiç de kolay olmad›¤›n› da gösteriyor (Hoffman ve Graham. ‹deoloji kelimesi ilk kez Frans›z Destutt de Tracy (1754-1836) taraf›ndan “düflünceleri inceleyen bilim” anlam›nda kullan›lm›flt›r. bir “anlam” da yüklemek zorunday›z. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›d›r. ideolojinin asli ifllevlerinden biri so¤ukkanl›. bilimsel olmayand›r. Bir insana liberal. çarp›k. ‹deoloji. Nazi Almanya’s› ve Stalin dönemi Rusya’s› D Ü fi Ühayata NEL‹M totaliter ideolojinin geçirilmeye çal›fl›ld›¤› iki çok önemli örnektir. nas›l iflleyebilece¤ini göstermektir. objektif analiz ya da aç›klama ve öneriler sunmaktan ziyade. çarp›t›lm›fl düflünceleri ifade etmek için kullan›l›r olmufltur. do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›.5. Her ne kadar ‹NTERNET bir ideoloji var olan düzeni meflrulaflt›rmaya ve onun kurulabilecek en iyi düzen oldu¤unu iddia etmeye çal›flabilirse de ideolojiler genellikle düzeni elefltirip köklü ya da küçük de¤iflikliklerle daha iyi bir düzen hâline getirmeye/ de¤ifltirmeye yönelik aray›fllar› ifade ederler. kat› bir ayr›m yapman›n imkâns›z oldu¤u görüflü hakim olmaya bafllam›flt›r. ‹deolojinin ikinci ifllevi insanlara. Di¤er bir deyiflle ideoloji.

bireyi di¤er bireylere karfl› koruyan devletin kendisinin de özgürlüklere bir tehdit oluflturabilece¤inin fark›ndad›r. Devlet. Liberaller için devlet “gerekli fleytan”d›r. Bu ilkeye zarar ilkesi de denilir. 2007) kitab›n› okuyabilirsiniz. her bireyin kendi hayat anlay›fl›n› özgürce seçebildi¤i. toplumu di¤er devletlere karfl› korudu¤u gibi. ülke içinde sözleflmelerin yerine getirilmesini de garanti alt›na al›r. bir kiflinin özgürlüklerinin s›n›r›n›n di¤erinin özgürlükleri oldu¤u bir toplumdur. Devlet. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyacakt›r. bunun d›fl›nda bireylere herhangi bir doktrin afl›lamaya çal›flmayacakt›r. baflkas›na zarar vermedikçe diledi¤ini yapabilmektir. Bu özgürlük anlay›fl›na “negatif özgürlük” de denilir. Liberal toplum. Bunun ötesinde bireyleri ortak amaçlar do¤rultusunda yönlendirmeye ya da flekillendirmeye yönelik politikalardan kaç›n›lmas› gerekti¤ini savunur. Özgürlük. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür (Yayla. hiç kimsenin tekelinde olmayan bilgileri uzun dönemde herkesin yarar›na olacak flekilde toplumun menfaatleri için kullan›lmas›n› Liberalizm TELEV‹ZYON . hayat. hayat. dil. birey özgürlü¤üne en büyük tehdit devletten gelir. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak belli haklara sahip olmal›d›r. Bu nedenle. (Anahtar Yay›nlar›. 1993: 137). Esasen bu özellik. Bir birey ya da kurum. Ancak liberalizm devletsiz bir toplum düflünmez. Liberalizmin ortak iyisi. farkl› liberalizmlerin ortaya ç›k›fl›nda etkili olan en önemli faktörlerden biridir. bireylerin sahip olduklar› mallar ve sunabildikleri hizmetlerin karfl›l›kl› ç›kar temelinde de¤ifltirilmesine dayal› piyasa ekonomisinden yanad›r. Liberaller özgürlü¤ü bireyin herhangi bir s›n›rlamaya tabi olmadan ve di¤er bireylerin özgürlü¤üne zarar vermeden istedi¤i flekilde hareket edebilmesi olarak tan›mlar. her bir bireye en çok negatif özgürlük alan› tan›yan bir toplumsal/siyasal örgütlenmenin kurulmas›d›r. “güçlü” ve fakat “s›n›rl›” bir devletten yanad›r. hürriyet ve mülkiyeti koruyacak bütün bireylerin birbirlerine zarar vermeden dilediklerince yaflamalar›n mümkün k›lan genel hukuk kurallar›n› herkese eflit flekilde uygulayacak. ak›l ve bilim yoluyla insan›n do¤a ve kendi hayat› üzerinde kontrol kurabilece¤ini ve insanl›¤›n sürekli daha iyiye do¤ru ilerledi¤i varsay›mlar›na dayal› “ayd›nlanma” gelene¤inin bir parças›d›r. ortak iyi ad›na hareket etti¤ini iddia eden kamusal otoritelerin gerçekte belli özel ç›karlar› ortak iyi maskesi alt›nda savunduklar›n› düflünür ve devlet müdahalecili¤inin en aza indirilmesi gerekti¤ini ifade eder. ‹NTE R N E T bünyesinde güçlü bir ayd›nlanma elefltirisi de bar›nd›r›r. LiAncak liberal ideoloji beral gelenek içinde ak›lc›l›¤› ve ilerlemeyi öne ç›karan çizgi ile akl›n önemiyle birlikte ilerleme düflüncesini de sorgulayan çizgi aras›nda bir mücadele vard›r. Ancak liberaller. din. Liberaller. Liberalizm. ›rk. Liberalizme göre. ortak iyi ya da kamu ç›kar› kavram›n›n kapsam›n› olabildi¤ince daraltmaktan yanad›r. insan› öne ç›karan. Bir bireyin di¤eri üzerinde bask› yapmas›n› (zor kullanmas›n›) önlemek için devlete ihtiyaç vard›r. bir di¤er bireyi herhangi bir biçimde düflünmeye ya da davranmaya zorlayamaz. Bir ideoloji olarak liberalizm. ‹nsanlar s›rf insan olmalar› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Gerekli fieytan: Hiç arzulanmayan ama kaç›n›lmaz olarak katlan›lan kifliler ya da kurumlar için ‹ngilizce ‘de kullan›lan bir deyimdir . Bireyler kendileri için neyin iyi oldu¤unu bilme ve seçme potansiyeline sahiptir. renk. Arz ve talebe göre belirlenen fiyatlar.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 116 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Siyasal ideolojiler daha detayl› bilgi için Andrew Heywood’un Siyasal ‹deolojiK ‹ T Ahakk›nda P ler. Ayr›ca devlet. Liberaller.

özgürlük idealinin de piyasalara asgari müdahaleyi gerektirdi¤ini düflünmeleriyle ba¤lant›l›d›r. birbirinden habersiz milyonlarca farkl› bireyin arzu ve taleplerini birbiriyle buluflturan bir araç olarak görülür. birey özgürlüklerine tehdit oluflturma potansiyeline sahiptirler. Liberaller insana verilen de¤er. 1945: 123). Yüksek fiyatlar ise. Demokrasi. Liberalizm kaynak da¤›l›m›n›n piyasa taraf›ndan gerçeklefltirilmesini savunur. liberaller aç›s›ndan temel de¤er olan hayat. Bir ideolojinin de¤erinin onun nerede ç›kt›¤›ndan ba¤›ms›z olarak de¤erlendirilmelidir fleklinde bir baflka cevap da verilir. Gündelik hayatlar›n› sürdürmek için flu ya da bu flekilde devlete ba¤›ml› olan insanlar. Liberallerin piyasa savunusu. Tüm bu elefltirilere ra¤men liberaller demokrasiden vazgeçmez. Piyasa ekonomisi sa¤lad›¤› sinyallerle. siyasal karar alma mekanizmalar›nda ço¤unlu¤un ya da ço¤unlu¤un temsilcilerinin olabildi¤ince yer almas› gerekti¤ini savunur. Siyasal süreç kaynak da¤›l›m›na müdahaleden olabildi¤ince kaç›nmal›d›r. Di¤er bir deyiflle iktisadi hayat›n devlet kontrolü alt›na girmesi ya da devletin a¤›rl›¤›n›n artmas› temel hak ve hürriyetlerin korunmas›n› da zorlaflt›r›r. Siyasal kat›l›m ya da daha fazla demokrasi her zaman en iyi sonuçlar› do¤urmaz. liberalizm ya da di¤er ideolojiler gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na sahip de¤ildir. di¤er bireylerin negatif özgürlüklerini zedeleyebilece¤ini iddia eder. Bu da piyasada oluflmufl bulunan dengeyi bozma potansiyeline sahiptir. Bir di¤er elefltiri. özgürlüklerine yönelik bir tehdit hâlinde devlete karfl› güçlü bir biçimde hareket edemez. iktidarlar›n keyfiliklerinin s›n›rland›r›lmas› gibi iki temel liberal de¤erin sadece bat› kültürüne özgü olmay›p baflka kültürlerde de bulunabildi¤ini belirtir. yöneticileri kans›z bir biçimde iflbafl›ndan uzaklaflt›rmaya yarayan vazgeçilemez bir araçt›r (Popper. Bireylerin hiçbir demokratik ço¤unlu¤un dokunmamas› gereken hak ve hürriyetleri vard›r. bireylerin pozitif özgürlüklerini art›rmaya yönelik önlemlerin. ço¤unlu¤un tiranl›¤› da denilen.Siyaset 117 sa¤lar. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyan bir diktatörün var olabilece¤ine inanmak hayat›n ola¤an ak›fl›na ayk›r›d›r. Liberalizm ile demokrasi birbirinden farkl›d›r. talebin çoklu¤unu gösterir ve yeni oyuncular›n ayn› mal ve hizmeti üretmelerini teflvik eder. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› tehlikeye düflürebilir ancak faydas› potansiyel zararlar›ndan daha fazlad›r. liberalizm ve liberal de¤erlerin evrensel olmay›p Bat› kültürünün bir ürünü oldu¤u bu nedenle de Bat› d›fl› kültürler için fazlaca bir anlam ifade etmedi¤idir. . Belli bir doygunluk noktas›nda fiyatlar yeniden düfler ve böylece ihtiyaçlar merkezî planlaman›n beceremeyece¤i bir biçimde karfl›lanm›fl olur. Bir mal ve hizmetin fiyat›n›n düflük olmas›. Liberaller. Demokrasi. Liberalizmin refah devleti karfl›tl›¤›n›n arka plan›nda yatan gerekçelerden biri de budur. Zira hayat. onun be¤enilmedi¤ini gösterir ve üreticileri daha iyi mal üretmeye ya da piyasadan tamamen çekilmeye zorlar. Keza. liberallerin bireyin arzu ettiklerini gerçeklefltirebilme potansiyeline -literatürde buna pozitif özgürlük de denilir. piyasan›n alternatifinin olmad›¤›na inanmalar› kadar.5. Liberaller aç›s›ndan demokrasi.sahip olup olmad›¤› sorusuna dikkat etmedikleri gelir. Ünite . farkl› bireyleri ortak payda da eflitlemeye çal›flman›n hem mümkün olmad›¤›n› hem de baz› bireylerin özgürlüklerini zedeledi¤ine inan›r. demokratik ço¤unluk iktisadi süreçlere müdahale edilmesini de arzu eder. Demokrasi. Liberalizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. Demokrasinin alternatifi yoktur. Liberalizm her bir bireyin farkl› oldu¤unu. Demokratik ço¤unluklar.

kardefllik. Di¤er büyük ülke Çin ise sosyalizm söylemini koruyarak h›zla kapitalist bir sisteme do¤ru evrilmeye devam etti. toplumu de¤ifltirmeye yönelik kapsaml› bir ideoloji olarak sosyalizmin ortaya ç›k›fl› Avrupa’da Endüstri Devrimi’nin yaratt›¤› iflçi s›n›f›n›n do¤uflu ile paralel seyretmifltir. okuryazarl›k ile kad›n/erkek eflitli¤i gibi konular olumlu geliflmeler gözlendi. Di¤er taraftan. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli¤i (SSCB) 1991 y›l›nda da¤›ld›. Karl Marx (1818-1883) sosyalizmin tarihinde bir dönüm noktas›d›r. komünist parti mensuplar›n›n ayr›cal›kl› bir s›n›f oluflturdu¤u di¤erlerininse yoksullukta eflitlendi¤i yeni bask›c› rejimlerin koruyucusu hüviyetine büründüler.2 Karl Marx (18181883) . Bundan sonra da baflta Do¤u Avrupa ülkeleri ve Çin olmak üzere dünyan›n birçok yöresinde sosyalizmi amaçlayan yeni rejimler kuruldu. Bu isimler. bireylerin tek bafllar›na yaflayamayacaklar›n› belirterek beraberce üretmenin ve paylaflman›n önemli oldu¤unu vurgular.118 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyalizm Sosyalizm sosyo-ekonomik eflitlik. reel sosyalist rejimlerde insan hak ve hürriyetleri büyük ölçüde ihlal edildi. Marx’tan önce kaynaklar›n eflit bir biçimde da¤›ld›¤›. eflitsizliklerin olmad›¤› bir toplum hayalini kuran ütopyac› sosyalistler vard›. etkileyici bir kapitalizm elefltirisiyle birlikte sosyalizmin kapitalizmin krizlerinin kaç›n›lmaz bir neticesi olarak kurulabilece¤ini ileri sürdü. Kendilerine sosyalist ad›n› veren bu ülkelerde altyap› yat›r›mlar› gerçeklefltirildi. paylaflma. Resim 5. Sosyalist rejimler iktisadi kalk›nma sürecinin k›smen kolay ilk aflamalar›nda gösterdikleri baflar›lar› tüketim mallar› üretiminde gösteremediler. Bu anlamda sosyalist düflüncenin kökleri çok gerilere götürülebilir. topluluk ve kolektif mülkiyet gibi de¤erleri öne ç›karan bir ideolojidir (Heywood 1998: 105-116). Rus Marksisti Vladimir ‹lyiç Lenin (1870-1924) sosyalist devrimin geliflmifl kapitalist ülkelerde gerçekleflece¤ini ileri süren Marx’›n teorilerini gelifltirerek devrimin emperyalizmin en zay›f halkas›nda gerçekleflebilece¤ini savundu. di¤erlerininkiniyse ütopik ya da ideolojik olarak nitelendiren Marx. ‹flçi s›n›f›n›n tamam›n› temsil etme iddias›yla devleti s›n›rland›ran mekanizmalar› reddeden sosyalist devletler. gerçeklefltirilemeyece¤ine de inanan liberallerden farkl› olarak sosyalistler. ‹nsan›n hem do¤aya hem de sosyal dünyaya hakim olabilece¤ine inan›r. Sosyo-ekonomik eflitli¤in özlenilir olmad›¤› gibi. Di¤er yandan. Böylece insanl›k tarihinin en büyük sosyal mühendislik tecrübesi bafllam›fl oldu. Sosyalist düflünce. hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtmifllerdir. belli bir iktisadi geliflme sa¤land›. Kendi yaklafl›m›n› bilimsel. T›pk› liberalizm gibi sosyalizm de ayd›nlanma düflüncesinin bir ürünüdür. Rusya’da 1917 Ekim Devrimi ile iktidar› ele alan Lenin ve arkadafllar› sosyalist toplumu infla etmeye soyundu. Tarih boyunca sosyo-ekonomik eflitsizliklerin elefltirisi hep var olmufltur. eflitsizliklerin kaynaklar› konusunda kapsaml› bir aç›klama getirmedikleri gibi bu ideal toplumun nas›l kurulabilece¤i konusunda da gerçekçi öneriler getir(e)mediler.

dolay›s›yla toplum da hiçbir zaman mükemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. Günümüzde kendilerini sosyalist olarak nitelendirenlerin önemli bir ço¤unlu¤u.5. ak›l yoluyla akl›n çizdi¤i plana göre toplumu de¤ifltirmeye yönelen toplumsal mühendislik projeleridir. sosyalizmin Marx taraf›ndan ifade edilen teorisinde bir sorun olmad›¤›n› meselenin uygulamadan ve Marx’›n yanl›fl anlafl›lmas›ndankaynakland›¤›n› ifade etti. 2004: 5-6). Di¤er bir kesim ise. Frans›z Devrimini önceleyen toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i. Kapitalist sisteme radikal bir meydan okuma olup olmad›¤› çok flüpheli bu tutum ve davran›fl›n ne ölçüde sosyalist olarak nitelendirilebilece¤i tart›fl›labilir. özellikle erken dönem sosyalistlerinin küçümsedi¤i temel hak ve hürriyetlerin sosyalist devlete karfl› da korunmas› gerekti¤i fikrini reddetmeyecek bir sosyalizm aray›fl› içine girdi (‹nsel. Bu görüflü savunanlar. tezlerini Frans›z Devriminin elefltirisi üzerinden aç›klamaya çal›flm›flt›r. 2010). Di¤er taraftan liberalizm ya da sosyalizm kadar net olmasa da kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› bir doktriner diyebilece¤imiz bir muhafazakârl›k da söz konusudur. seçmen düzeyinde anlaml› bir baflar›ya ulaflamad›. daha uluslararas› bir yönelim sergiliyor. ‹nsan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir yarat›kt›r. toplumsal de¤iflimin h›zland›r›labilece¤i düflüncesini sorgular. Muhafazakârlara göre. sosyalizm ve milliyetçilik gibi ideolojiler.Siyaset 119 Reel sosyalizmin çöküflü sosyalizm ideolojisinde de büyük bir aray›fl sürecini tetikledi. Muhafazakârl›k tam da soyut prensipler ›fl›¤›nda toplumu de¤ifltirmeyi amaçlayan bu tür projelere karfl› oldu¤u için kendisinin bir ideoloji olmad›¤› iddias›n› dile getirir. Frans›z Devrimi ve onun arka plan›ndaki Ayd›nlanma felsefesinin sorgulanmas› Avrupa’da muhafazakârl›¤›n ortaya ç›k›fl›n› tetikleyen temel siyasal olgudur (Özipek. Muhafazakârlar. eski s›n›f siyasetini sorguluyor. kapitalist sistemi bütünüyle reddetmeden daha fazla sosyo-ekonomik eflitli¤i sa¤lamaya yönelik önerilerle geliyor. Ünite . Bu anlamda “sosyalist” muhafazakârl›ktan.insan do¤as›n›n temel özelliklerinden biri oldu¤u gibi hemen her ideolojide bulunan bir özelliktir (Huntington. Muhafazakârl›k Muhafazakârl›k tan›mlanmas› en zor olan ideolojilerdendir. etnik ve cinsiyet temelli siyasi hareketlere yönelik daha hassas tutum ve davran›fllar. “bürokratik” muhafazakârl›ktan bahsedilebilir. Birçok sosyalist bunun sosyalizm de¤il. kapitalizmin elefltirdikleri yönlerini de törpülemeye çal›fl›yorlar. Muhafazakâr felsefe. bilindik sosyal demokrat siyasal çizginin devam› oldu¤unu söylüyor. somut durumun gereklerine göre tutum ve davran›fllar› ayarlamak politikalar› belirlemek gerekir. Soyut prensiplerden ziyade. 1957: 455-6). kendi yaklafl›mlar›n› genellikle bir ideoloji olarak görmez. Sosyalist olman›n ne anlama geldi¤inin yeniden tan›mland›¤› bir dönemde oldu¤umuz söylenebilir. Muhafazakârl›k olsa olsa çok temel bir iki de¤er/ilke d›fl›nda olmazsa olmazlar› olmayan bir pozisyon al›flt›r. Merkezî planlamaya dayal› bir iktisadi sistemin belli bafll› temel ihtiyaç maddelerini ancak k›smen üretebilece¤i. hiçbir zaman kapitalist sistemin sahip oldu¤u verimlilik. Sosyalistler. Tart›flmalar daha uzunca bir süre devam edece¤e benziyor. esneklik ya da ürün çeflitlili¤ini sa¤layamayaca¤›n› iddia eden liberal tezleri ciddiye alan baz› sosyalistler piyasa sosyalizmi kavram›n› tart›flmaya bafllad›. refah devletini koruma ve güçlendirmeyle beraber. çevreci. . Onlara göre liberalizm. Bir k›s›m sosyalistler. Var olan durumu koruma e¤ilimi olarak muhafazakârl›k -Samuel Huntington buna “durumsal muhafazakârl›k” der. insan akl›n›n gücü abart›lmamal›d›r. Muhafazakârl›¤›n babas› say›lan Edmund Burke.

sevgi kendini kontrol etme gibi de¤erleri ö¤renir. Siyaset. madem de¤iflim kaç›n›lmazd›r bu tedrici/›l›ml›/yavafl bir toplumsal de¤iflim olmal›d›r. statülerden. geleneksel de¤erleri koruma hedefi u¤runda de¤iflimi durdurmay› denemeyi düflünmez. rahats›zl›k duymaz. Din kurumu da ayn› ifllevi yetiflkin hayat›nda yerine getirir. Tedrici dönüflümlere karfl› ç›k›lmamal›d›r aksi takdirde çok daha radikal ve h›zl› dönüflümün önüne geçilememifl olur. (‹stanbul: Timafl Yay›nlar› 2011) çal›flmas›na bakabilirsiniz. Çocuk. Devlet tarafs›z olamaz. önce aile içinde do¤ruyu. onun kaç›n›lmaz oldu¤una inan›r. Muhafazakârlara göre toplumu akl›n buldu¤u ilkelere göre yeniden flekillendirme giriflimi. do¤alar› itibar›yla yanl›fl yapmaya meyyal bireyleri kontrol alt›nda tutmaya yard›m edebilecek kurumlard›r. var olan geleneksel hiyerarflilerden. Önemli olan de¤iflimin h›z›d›r. Bu felsefenin arka plan›nda insanlar›n eflit yarat›lmad›¤› ve buna uygun olarak da eflit muameleye tabii tutulmas›n› savunan hiyerarflik toplum anlay›fl› yatar.sorgular. Sosyal dünya karmafl›kt›r. Gelene¤i koruyarak de¤iflmek temel muhafazakâr slogand›r. Muhafazakârlar. yerellik önemlidir. “Korumak için de¤iflmek” ya da de¤iflime katlanmak birçok muhafazakâr›n benimsedi¤i bir slogand›r. gideni yeniden geri getirmeyi. ‹nsan akl›na duyulan güvensizlik muhafazakârl›¤›n temel köfle tafllar›ndan birisidir. Bu otorite her fleyden önce ailedir. bir toplum için geçerli olan fley di¤eri için geçerli olmayabilir. Muhafazakâr felsefe din. Dolay›s›yla. Birçok muhafazakâr kanun önünde eflitlik ilkesini kabul eder. eskiyi geri getirmeyi amaçlayan reaksiyoner veya gerici gelenekten de ço¤u zaman ayr›l›r. Toplum. Gelene¤e sayg›. Keza muhafazakârlar her zaman her yerde uygulanabilecek olan kurallar›n var oldu¤u düflüncesini -evrenselcili¤i. Muhafazakârlar.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 120 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Muhafazakârl›¤›n K ‹ T bir A P ideoloji olarak nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve ne oldu¤unu kapsaml› bir biçimde ele alan Bekir Berat Özipek’in Muhafazakârl›k: Ak›l. Muhafazakâr felsefe. Bu kurumlar. ahlak. Ne flekilde olursa olsun do¤ruyu yanl›fltan ay›rmam›z› kolaylaflt›ran bir otorite flartt›r. ‹nsan ahlaken bozulmaya meyyal bir yarat›kt›r. Herkesin haklar› ve sorumluluklar› vard›r. büyük bir baflar›s›zl›kla sonuçlanmaya mahkûmdur. TELEV‹ZYON T E L E VResim ‹ Z Y O N 5. bu da genel olarak muhafazakârl›k üzerine konuflmay› güçlefltirmektedir. Bu nedenle muhafazakârl›k her toplumda çok farkl› biçimler alabilmekte. muhafazakârlar için çok önemlidir zira yüzy›llar›n tecrübesi içinden süzülüp gelmifltir.3 ‹NTERNET . ‹NTERNET H›zl› toplumsal de¤iflme ve h›zl› siyasal de¤iflmenin bir örne¤i olarak “devrim” muhafazakârlar›n hep elefltirdikleri bir olgudur. Bunlar›n yeni kuflaklara ö¤retilmesi ve uymayanlar›n uyar›lmas› gerekir. yanl›fl› ve sayg›. Ancak yine de bu ilkeye liberaller gibi yaklaflt›klar›n› söylemek zordur. Gelenek. aile ve baz› durumlarda devlet gibi kurumlar›n sosyalleflme süreciyle sosyal düzenin sürdürülmesinde aktif rol almalar›n› ister. o tecrübenin kaybolmamas› ve yeni kuflaklara aktar›lmas›na yard›mc› olmaktad›r. insan›n kendi hâline b›rak›l›rsa en iyiyi seçece¤i görüflü de sorgulan›r.

Özel mülkiyet savunusu muhafazakârlarla liberalleri birbirine yaklaflt›ran bir ortak noktad›r. sosyalizm ya da muhafazakârl›k gibi kapsaml› lum ve siyaset anlay›fl›na dayal› temel ideolojilerden biri de¤ildir. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. kültür. ‹nsan›n geçmifli ve gelece¤i olan kurallar› bulunan bir toplulu¤a ait olma ihtiyac› vard›r. ‹nTELEV‹ZYON sanlar aras›ndaki din.sorumluluklar› vard›r. Ancak muhafazakârlar›n önemli bir ço¤unlu¤u milliyetçili¤in de ak›lc›l›¤a dayanan sosyal mühendislik arzusundan fazlaca etkilenebilece¤inden de korkarak milliyetçilik ile araya belli bir mesafeyi koymay› arzularlar. güvenlik hissi verir. Bu noktada muhafazakârl›k milliyetçilik ile benzer bir pozisyondad›r. Üst s›n›flar›n da -haklar› kadar. topMilliyetçilik. Liberallerden farkl› olarak muhafazakârlar. Mülkiyet kiflinin kendisi ve ailesi için küçük ve özel bir dünya yaratmas›n› kolaylaflt›r›r. bir milletin parças› olduklar›n› iddia ediyorlarsa bu iddia hayata geçirilebiliyorsa orada bir milletin var oldu¤unu düflünmek yanl›fl olmaz. Milliyetçilik de ayn› flekilde. Devlet.SIRA E¤er insanlar. liberalizm. cinsiyet. bunlar› liberaller gibi gerekli fleytan olarak görmez ancak bu devlete mutlak güven anlam›na da gelmez. herkesin bu organizma içinde belli bir yeri ile birlikte görev ve sorumluluklar› da vard›r. Devlet ço¤u zaman mistik anlamlar da yüklenen bir mekanizmad›r. her flu ya da S O ideoloji R U bu flekilde milliyetçilik ideolojisi ile yak›nlaflmak/hesaplaflmak durumunda kalm›flt›r.Siyaset 121 Muhafazakârlar›n toplum anlay›fl› bir süreklilik içerir. Ünite . farkl› gruplar birbirlerine ihtiyaç duyarlar. toplum dün yaflam›fl olan bugün yaflayan ve yar›n da yaflayacak olan kuflaklar aras›ndaki bir ba¤d›r ve tamamen ak›lc› ve sözleflmeci teoriler temelinde aç›klanamaz. flu ya da bu flekilde. devletin iktisadi hayat› kontrol etmesini talep etme aflamas›na kadar gelmez. AMAÇLARIMIZ ‹deoloji olarak milliyetçilik. Muhafazakâr felsefe için özel mülkiyet kutsal de¤ildir fakat çok önemlidir.5. yoksullar› korumal›. Keza. Devletin iktisadi hayata müdahalesi söz konusu oldu¤unda liberallere göre çok daha devletçi bir çizgiden yanad›r. çok farkl› ideolojilerle yan yana gelebilmifltir. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir (Gellner 1991: 382). statü. Milli-devletlerin hakim siyasi örgütlenme biçimi hâline dönüflmeleriyle beraber. Millete ba¤l›l›¤›n di¤er tüm ba¤l›l›klar›n üzerinde olmas› gerekti¤i de milliyetçiler taraf›ndan savunulur. gelenek ve birlikte yaflama iradesinin varl›¤›-yoklu¤u aç›s›ndan farkl› gören kimselerin oluflturdu¤u S‹ZDE bir bütün olarak görülebilir. D‹KKAT Millet ya da ulus. siyasi otorite ve devleti çok önemser. keyfî siyasi müdahaleler söz konusu oldu¤unda s›¤›n›lacak bir kale görevi görebilir. sosyo-ekonomik köken gibi hayati farkl›l›klar› bir kenara iterek sadece bir hayal edilen bir cemaat olarak millete ait olanlar ile o milletin d›fl›nda kalanlar ayr›m›na indirgeme e¤ilimi içindedir. devletlerin s›n›rlar› içinde K ‹ T A P mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. Ancak bu. kendisini di¤er milletlerden dil. “Liberal-Muhafazakârl›k” tutars›z bir ideolojik bileflim midir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N Ebir L ‹ M insan. yoksa zengin yoksul uçurumu sistemin tamam›n› tehdit edebilir. Milliyetçilik bir bilinç meselesidir. Milliyetçi ideolojiye göre. Devlet. Bir ideoloji olarak milliyetçilik teorik tutarl›l›k aç›s›ndan en sorunlu olan ideolojilerden biridir. millet olma ölN T E R N E T hayata geçütlerinin ne oldu¤u ile milletlerin kendi kaderlerini tayin etme‹ hakk›n›n çirilmesi konusunda milliyetçilik net ve tutarl› aç›klamalar getirmekten uzakt›r. soy. Toplum yaflayan bir organizmad›r. sosyal harcamalar› art›rmal›d›r. Dünyan›n millî devletler taraf›ndan paylafl›ld›¤› düflünüldü¤ünde bir milletin kendi ka- Milliyetçilik 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .

insanlardan ziyade co¤rafyay› öne ç›karan yurtseverli¤in ›rkç›l›¤a meyletme potansiyeli yüksek milliyetçilikten daha liberal bir anlay›fl› temsil etti¤ini söyleyenler de vard›r.122 Resim 5. dili. Milliyetçili¤in millî ç›karlar›n di¤er bütün de¤erlerin üstünde tutulmas› talebi. bir kiflinin ülke ya da yurduna duydu¤u sevgi ya da ba¤l›l›k anlam›na gelir. Di¤er taraftan milliyetçilik. 2008) kitab›na bakabilirsiniz. Yurtseverlik ile milliyetçili¤in ayn› fley oldu¤unu düflünenler yan›nda. bizden olmayanlar›n hayat hakk›n›n olmad›¤› noktas›S O R U na kadar gidilebilmektedir. dini. Yurtseverlik. Millî devlet içinde sosyolojik anlamda az›nl›klara bask› fleklinde tezahür edebilen bu e¤ilim. Bu nedenle birçok yorumcu buna liberal milliyetçilik der. Biz farkl›y›z noktas›ndan biz üstünüz noktas›na geçifl zor de¤ilSIRA S‹ZDE dir. ülke içindeki -sosyolojik anlamda. Erken dönem Avrupa milliyetçili¤i ile liberal talepler aras›nda önemli bir yak›nlaflma ve benzerlik vard›r. uluslararas› siyaset arenas›nda yay›lmac› AMAÇLARIMIZ e¤ilimleri güçlendirmektedir.hakim millete ait olmayanlara yönelik bask›c› politikalara yönelimi kolaylaflt›rabilmektedir. rengi. anayasal idare ve insan hak ve hürriyetlerinin tan›nmas› talebini de içermekteydi. Ayn› flekilde sömürge yönetimlerine karfl› ayaklanan millî ba¤›ms›zl›¤› savunan hareketler de liberal ideallerden esinlenmifllerdi. Mutlakiyetçi imparatorluklara karfl› meydan okuyan yeni siyasi güçler. Bizden olanlar ve olmayanlar ayr›m› bask›c› politikalara temel oluflturabilmekte.5 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ derini tayin hakk› di¤er millî devletin toprak kayb› anlam›na gelmektedir. Bu da çat›flmalar› beslemektedir. otoriter ve genifllemeci bir e¤ilim içine de kolayl›kla girebilmifltir. Milliyetçilik Frans›z Devrimi’nden sonra yay›lmaya bafllam›flt›r. TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5. rahatl›kla d›fllay›c›.4 Ressam Eugéne Delacroix’un Frans›z Devrimi’ni temsil eden ya¤l› boya tablosu (1830). Bu anlamda milliyetçilik. egemenli¤in krala ya da hanedana de¤il soyut bir kavram olarak millete ait olmas› gerekti¤ini ifade etmifllerdir. Milliyetçili¤in do¤as› gere¤i yapmak zorunda oldu¤u farkl›laflt›rma D‹KKAT d›fllamaya dönüflebilmektedir. Milliyetçi ideoloji. MilliyetçilikKve kuramlar›na iliflkin elefltirel bir de¤erlendirme için Umut Öz‹ milliyetçilik T A P k›r›ml›’n›n Milliyetçilik Kuramlar›: Elefltirel Bir Bak›fl (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. siyasi inançlar› ne olursa olsun insan›n hiç bir biçimde ihlal edilemeyecek teSIRA S‹ZDE mel hak ve hürriyetlere lay›k bir varl›k oldu¤u düflüncesinin sorgulanmas›n› kolaylaflt›rmaktaDÜfiÜNEL‹M d›r.

ekonomilerin d›fla aç›lmas›n› ve sermayenin serbestçe dolafl›m›n› sa¤lamay› hedefDÜfiÜNEL‹M leyen neo-liberal iktisadi politikalar yeniden gündeme geldi. Sosyal demokrasinin kayna¤›nda sosyalizme bar›flç› parlâmenter yollardan geçme fikri yatar. Sosyalizmin gerçek bir tehdit olarak alg›land›¤› so¤uk savafl y›llar›nda burjuvazi ya da kapitalistler iflçi s›n›f›n› sistem içinde tutaca¤› gerekçesiyle yüksek vergilere. baflta ‹ngiltere ve ABD olmak üzere birçok ülkede uygulanmaya baflland›. geliflmifl kapitalist ülkelerde 19. ‹ngiliz ‹flçi Partisi. Dünyan›n en eski partilerinden Alman Sosyal Demokrat Partisi kendisini sosyalist bir parti olarak nitelendiriyor. kurulan düzen sosyalizm de¤ildi. Bu politikalar. Sosyal demokrasi. Sosyalizm ile kapitalizmin en iyi yönlerini verimlilik sayesinde artan üretim ve artan zenginli¤in piyasa mekanizmas› taraf›ndan de¤il adil bir biçimde paylafl›lmas›. sosyal devlete fazlaca itiraz etmedi. orta s›n›flara da güvence sa¤layan refah devleti kavram›n› gelifltirdi. Sosyal demokratlar. 1998). 2000) kitab›na bakabilirsiniz. Zira iflçi s›n›f› rejime bir tehdit olmaktan ç›km›flt› ve sermaye art›k daha düflük maliyetli ülkelere yat›r›m D‹KKAT yapabiliyordu. Bu. muhafazakârl›k gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› temel ideolojiler aras›nda say›lmaz. Ortodoks Marksistler Eduard Bernstein (1850-1932) ve Karl Kautsky (1854-1938) gibi ilk sosyal demokratlar› revizyonist olmakla elefltirdi. yüzy›lda ortaya ç›kan ve iflçi s›n›f›n›n kapitalist düzeni devirmesini de¤il de sistem içinde kalarak demokratik mücadeleler yoluyla haklar elde etmesini savunan bir ideolojidir. devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerini de oldukça azaltt›. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen “üçüncü yol” siyaseti hakk›nda daha K ‹ T A P detayl› bilgi için kuramc›n›n Üçüncü Yol: Sosyal Demokrasinin Yeniden Dirilifli (Birey Yay›nc›l›k. Marksist toplumsal analizden esinlenen ve kendilerini sosyalist diye tan›mlayan ilk sosyal demokratlar. sosyalizm. birçok kifli taAMAÇLARIMIZ raf›ndan kapitalizmin daha yumuflak bir biçimde sunulmas› olarak alg›land›. iflçi ve ücretli kesimin sosyal haklar›n› geniflletti. bildi¤imiz anlamda sosyal demokrat politikalar›n savunulmas› ve uygulanmas›n› da zorlaflt›rd›. iflçi s›n›f›n›n oy hakk›n›n genifllemesine paralel olarak en az›ndan Avrupa’da iflçi s›n›f›n›n parlâmenter yollarla iktidara gelebilece¤i. Ancak seçim baflar›lar›na ra¤men “üçüncü yol” siyaseti. devletin aktif olarak üretim faaliyeti içinde yer almas›n› savundu. Sosyalist sisS O R U temlerin çöküflü ve sermayenin dolafl›m› önündeki engellerin azalt›lmas›. sosyal demokrat ideolojiyi yeniden canland›rma çabalar›n›n en önemli örne¤i oldu (Giddens. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen ve ‹ngiliz SIRA S‹ZDE ‹flçi Partisi’nce Tony Blair iktidar›nda uygulanan “üçüncü yol” siyaseti.birlefltirme iddias› dile getirildi. Her iki parti de iktidar olduklar›nda yüksek vergilendirme yoluyla toplumsal eflitsizlikleri gidermeye çal›flt›. sosyalizmin bu flekilde kurulabilece¤ini savundu.5. keza. Karma ekonomi söylemlerine ra¤men. içeri¤i bulan›k b›rak›lm›fl bir sosyalizm hedefinden vazgeçmemiflti. alt s›n›flar lehine devlet müdahalecili¤ini öngören bir kapitalizmdi. Sosyal demokrasi alt›n ça¤›n› savafl sonras› iktisadi genifllemesine tekabül eden 1950-1973 y›llar› aras›nda yaflad›.Siyaset 123 Sosyal Demokrasi Sosyal demokrasi. Petrol kriziyle birlikte Avrupa’n›n belli bafll› ülkelerinde refah devleti uygulamalar› ve ekonomiyi uyarmak için kamu harcamalar›n›n art›r›lmas›n› savunan Keynezyen iktisat sorgulanmaya baflland›. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . SIRA S‹ZDE 1970’lerin iktisadi krizinin etkisiyle devletin iktisadi alandan geri çekilmesini. sosyalizmi amaçlad›¤›n› belirtiyordu. Ünite . liberalizm.

Keza. Bir siyasi hareket olarak faflizm. demokrasi ve Ayd›nlanma düflüncesi karfl›tl›¤› öne ç›kar (Hoffman ve Graham. geliflmeler Avrupa’da bildi¤imiz anlamda sosyal demokrasinin gelece¤inin parlak olmad›¤›n› düflündürüyor. Her ikisi de sorgulanmayan üstün liderler kavramlaflt›rmas›ndan yanad›r. Günümüzde geliflmifl ülkelerde. yay›lmac› ya da ›rkç› niteli¤i öne ç›kmamakla beraber aç›kça otoriter olan di¤er rejimleri de ifade etmek için de kullan›labilmektedir. Genellikle korkular›n› k›flk›rtarak harekete geçirdikleri s›radan insanlar› etkilemek için. yabanc› düflmanl›¤› ve ‹slamofobi temelinde güç toplamaya çal›flmaktad›rlar. kitle mobilizasyonuna özel önem veren belli bir ulus ya da ›rk›n üstünlü¤ünü vurgulayan. bireyin tamamen üstün liderin kiflili¤inde somutlaflan devlete tabi olmas›. 2009: 287-9). Faflizm Faflizm. flovenist milliyetçilik ya da ›rkç›l›¤a dayal› yay›lmac› ve sald›rgan d›fl politika anlay›fl›. Faflizmin kendine has özelliklerinin gözden kaç›r›ld›¤› söylenmektedir. Kesif propaganda ve ajitasyon faflizmin temel özelliklerindendir. devlet müdahalecili¤inin yaratt›¤› iktisadi sorunlar. 1930’lu y›llarda doruk noktas›na ç›km›fl savafl sonras›nda ise k›smen marjinal bir hareket olarak devam etmifltir. Üstün bir ulus ya da ›rk›n üstün olmayan di¤er uluslar üzerinde egemenlik hakk› oldu¤u fikri. protestolar. liberal de¤erler. sosyal demokrat aray›fllar›n hâlen önemini korudu¤u görülmektedir. topluma nüfuz etmeyi bir kitle temeli yaratmay› amaçlam›fllard›r. Yahudi aleyhtarl›¤›n› vurgular ve ›rkç› özellikler tafl›rken ‹talyan faflizmi devlet kültüne dayal› olmufltur. Asya’n›n yükselifli vb. faflist hareketler daha çok ›rkç›l›k. büyük ve gösteriflli mitingler. Faflizm bazen askerî rejimlerle birlikte. kendi aralar›nda birçok farkl›l›k ve çeflitlilik gösteren otoriter rejimleri ifade eden genel bir kavram hâline dönüfltürdü¤ü için elefltirilmektedir. Düflünceden ziyade eylemi vurgulayan faflistler. ‹talya ve Almanya baflta olmak üzere. faflist ideolojilerin neredeyse ortak diyebilece¤imiz temel özelliklerindendir. Ancak günümüzde neo-liberal iktisadi politikalar›n çok sorguland›¤› göz önüne al›nd›¤›nda. kitlenin radyo gibi döneminin ça¤dafl iletiflim araçlar› kullan›larak harekete geçirilmesidir. Faflizm kendisini daha çok karfl› oldu¤u fleyle tan›mlamaya çal›flan bir ideolojidir. devlet d›fl›ndaki ara kurumlara izin verilmemesi. Bu kullan›m faflizmi. sistematik bir ideolojik çerçeve kayg›s› duymam›flt›r. Alman faflizmi. Bu noktada. Afl›r› milliyetçilikle faflizm s›n›rlar›nda dolaflan yasal örgütlenmelerin güç kazand›klar› hatta koalisyon orta¤› olarak hükümete girebildikleri görülebilmektedir. fliddet.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ‹flçi s›n›f›n›n nicel olarak zay›flamas›. yürüyüfller yapm›fllar. devleti öne ç›karan otoriter bir 20. temel hak ve hürriyet kavram› ile parlâmenter demokrasinin reddi. komünizm ve sosyalizm karfl›tl›¤›. Faflizmi di¤er geleneksel otoriter rejimlerden ay›rt eden bafll›ca özellik. kimlik siyasetlerinin ortaya ç›k›fl›. savafl ve militarist de¤erleri öne ç›karan bir kültür savunusu. ifl yerleri ve okullarda örgütlenmeye gitmifllerdir. yabanc›lara yö- . Faflist hareketler. yüzy›l ideolojisidir.124 Resim 5.

Feminizm Genellikle klasik ideolojiler aras›nda say›lmayan feminizm. akademik dünyada üst pozisyonlarda yer alan kad›nlar›n oran› düflüktür. siyasette. Ataerkil düzenden hak talep etmek yetmez. ‹lk dalga feminizmi ya da liberal feminizm denen bu e¤ilim. 1960’lardan sonra ise ikinci dalga feminizmi diyebilece¤imiz siyasal e¤ilim gündeme geldi. Radikal feministler. kurtulufl ancak sosyalizm ile mümkün olacakt›. günümüz siyasal ve sosyal düzeninin erke¤in lehine kad›n›n aleyhine iflledi¤i düflüncesinden yola ç›kar. Faflist hareketlerin gücü iktidara gelme ihtimallerinden ziyade. kad›nlar hem cinsel hem de cinsel kaynakl› olmayan fliddete maruz kalmaktad›r. tarih. erkek egemen düzeni sembolize eden “patriyarki” (ataerkillik) kavram› yard›m›yla kad›n/erkek eflitsizli¤inin di¤er eflitsizliklerle benzer statüye sahip olmad›¤›n› belirtti. Buna göre. kanun önünde eflitlik yeterli de¤ildi. Radikal feministler. Bunun ötesinde kad›nlara yönelik pozitif ayr›mc›l›k talepleri söz konusu de¤ildi (Heywood. toplumsal zenginli¤in ancak ufak bir k›sm›n› kontrol etmektedir. yabanc› karfl›t› bir atmosfer yaratarak merkez partileri bu konuda daha milliyetçi bir çizgi izlemeye zorlama gücüne sahip olmalar›nda yatar. yeni filizlenmekte olan kamusal alana girebilmeleri. onu tamamen dönüfltürmek gerekir. ataerkil de¤erlerin yeniden üretildi¤i en önemli kurumdur. Resim 5. Keza. kad›nlar›n yaflad›¤› sorunlar›n kapitalist sistemin gereklerinden kaynaklad›¤›n› belirtiyordu. Toplumsal cinsiyet kavram›yla kad›nl›k ya da erkeklik gibi rollerin do¤al biyolojik farkl›l›klardan kaynaklanmay›p erkeklerin egemenli¤ini sürdürmeye yönelik olarak üretildiklerini belirttiler. Seçme ve seçilme haklar›na sahip olmak. edebiyat. 1998: 239-240). Ekonomi. Onlara göre.5. Ünite . insanl›k tarihî patriyarkal kültürün yeflermesi ve yerleflmesinin de tarihidir. 1980’lere kadar etkili olan sosyalist feministler. Onlara göre kapitalist sistem ortadan kald›r›lmadan bu sorunlar›n düzelmesi imkâns›zd›. kad›nlar›n kanun önünde eflitlik ilkesini özellikle de kad›nlar›n erkeklerle eflit seçme ve seçilme ve miras haklar›na sahip olmalar›n› amaçl›yordu. Sosyalist blo¤un çökmesi ile sosyalist feminizm de ikinci plana düfltü. Kad›nl›k rolü ve hâllerinin tan›mlanmas› ve belirlenmesi erkekler taraf›ndan yürütüldü ve erkek egemen düzenin devam›na yönelik olarak gelifltirildi. Geliflmifl ülkelerde bile kad›nlar nüfusun yar›s›n› oluflturmalar›na ra¤men.Siyaset 125 nelik d›fllama. 2005: 268 vd). Liberallerin soyut insan haklar› savunusu. ‹kinci dalga feminizmi bünyesinde çok farkl› e¤ilimler bar›nd›rmaktayd›. bir ilerlemeydi ancak bu kad›nlar aleyhine iflleyen ayr›mc›l›k düzenini de¤ifltirmeye yetmiyordu.7 Toplumsal cinsiyet eflitli¤i sembolü = . din. liberal ve sosyalist feministlerin “toplumsal cinsiyet” (gender) kavram›na gerekli önemi vermedikleri tespitiyle yola ç›kt› (Donovan. Büyük flirketlerde. Feminizmin ilk ortaya ç›k›fl›. ayr›mc›l›k ve fiziksel fliddet hareketlerinin yayg›nlaflt›¤› bir vak›ad›r. sanat gibi faaliyetler erkek-merkezli ve erkeklerin egemenli¤ini yeniden üretmeye yönelik bir e¤ilim içinde flekillenmifllerdir. cinsiyet ayr›mc›l›¤›na dayal› fiilî durumun gözden kaçmas›na sebep oluyordu. erkeklerle eflit vatandafl olabilmeleri talepleriyle paralel geliflmifltir. kad›nlar›n erkeklerle eflit siyasi haklara sahip olmalar›. Aile.

‹lk ikisi kadar güçlü olmasa da endüstri kapitalizmi ile büyük flehir yaflam›n› reddeden basit. Kapsaml› bir ideolojinin karmafl›k çat›flma eksenlerini tek bir boyuta indirgememesi gerekti¤i de öne sürülür. insan›n bütün dünyan›n merkezî ve efendisi oldu¤u ve bütün do¤al yaflam›n da (tabiat ve hayvanlar›n) insana hizmet etmek için var oldu¤u anlay›fl›d›r. k›rsal hayat ile cemaatçi bir toplumsal yap›lanmaya dönüflü arzulayan dinsel renkler tafl›yan “ekomuhafazakar” bir çizgi de söz konusudur. son iki yüzy›ld›r bütün siyasi ideolojiler antroposantrik ya da insan merkezli olmufllard›r (Heywood. meselenin de¤iflik boyutlar›n› ortaya koymufllard›r. Bu. meseleyi teknik bir sorun olarak ele al›r. do¤adaki tüm canl›lar›n hayatlar›n› sürdürmelerini mümkün k›lan kendi kendini yeniden düzenleyen/üreten bir do¤al mekanizman›n varl›¤›n› kabul eder. Fakat derin ekoloji dedi¤imiz ak›mlar›n ortak noktas› sürekli daha fazla tüketimi teflvik eden kapitalist iktisadi düzenin reddedilmesi ya da zararl› oldu¤una inan›lan yönleri kontrol alt›nda tutacak bir otorite taraf›ndan kontrol edilmesidir. Biyolojinin bir alt dal› olarak geliflen ekoloji bilimi. toplumsal siyasal hayat› mümkün k›lan do¤al dünyan›n. klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini . 1998: 266-7). Dünyan›n böyle devam edemeyece¤i vurgulan›r. çevreci tezlerin. ekososyalistler. insanlar ve insanlar›n faaliyetleri neticesinde zarara u¤rad›¤›. Farkl› ideolojik geleneklerden beslenen farkl› feminizmler. “Yeflil siyaset” de her iki e¤ilimi ifade etmek kullan›lan bir di¤er kavramd›r. klasik sosyalist gelene¤in üretimin art›r›lmas› hedefinden vazgeçilmesi gerekti¤ini belirterek do¤a-merkezli bir sosyalist anlay›fl› önerir. Bu ak›ma göre.126 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feminizm klasik siyasi ideolojilerin ihmal etti¤i önemli bir çat›flma ekseni olan kad›n/erkek eflitsizli¤ini gündeme getirerek çok önemli bir hizmette bulunmufltur/bulunmaktad›r. “gölge” ekolojist olmakla suçlayan ve “derin ekoloji” de denilen ak›m ise çok daha radikal ve kapsaml› bir dönüflümün peflindedir. hem çevre duyarl›l›¤›n›n art›r›lmas› hem de çevreyi kirleten faaliyetlerin azalt›lmas› ve çevreci teknolojilerin teflvik edilmesi merkezinde politikalar demeti önerilir. Çevrecilik ak›m›n›n temel tezi. çevreyi kirletmenin maliyetinin art›r›lmas› ilkesine dayal› serbest piyasa çözümleri önerir. Derin ekolojistler. Hangi e¤ilime sahip olursa olsunlar. Sosyalist çevreciler. Örne¤in. kad›n/erkek farkl›laflmas› d›fl›ndaki alanlarda feministlerin söylebildiklerinin s›n›rl› kald›¤› gelir. Çevreyi korumak için. Derin ekolojistlere göre bu anlay›fl toptan reddedilip ekosantrik ya da do¤a-merkezli bir toplumsal siyasal örgütlenmeye gidilmedikçe sorun çözülmeyecektir. Liberal çevreciler. Çevrecilik denilen genifl ideolojik çerçeve içinde iki farkl› e¤ilimden bahsedilebilir. Birinci e¤ilim. Çevrecilik “Çevrecilik” ço¤u zaman “ekolojizm” ile eflanlaml› olarak kullan›l›r. Ekofeministler ise kapitalizmle beraber “patriyarki”nin de reddedilmesi gerekti¤ini belirtir. Meselenin teknik boyutunu öne ç›karanlar›. Do¤al dünyaya ve insan d›fl›ndaki di¤er canl›lara ve gelecek kuflaklara karfl› sorumluluklar›m›z vard›r. Feminizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. çevre sorunlar›n›n kayna¤›nda kapitalizmin ve sistemin teflvik etti¤i bitmek bilmez üretim ve tüketim ç›lg›nl›¤›n›n yatt›¤›n› söyler. modern hayat› mümkün k›lan teknolojileri ve onun gerisindeki kapitalist sistemi reddettikleri için gerçekçi olmamakla elefltirir. Do¤a-merkezli bir siyasal örgütlenmeden ne anlafl›ld›¤› konusunda da farkl› görüfller söz konusudur. Ekolojizm bu mekanizman›n insan müdahalesiyle bozuldu¤u varsay›m› üzerinden flekillenir. tahrip oldu¤udur.

dil. Çevrecilik. Ancak demokrasi sadece seçimlerden ibaret de¤ildir. Yönetilenlerin yönetime kat›l›mlar›. ›rk. Demokrasilerde askerî/sivil bürokrasi. Siyasal mücadelede neyin yap›l›p neyin yap›lamayaca¤›n› belirlemeye/s›n›rland›rmaya çal›flarak siyasal hayata bir düzen vermek amaçlan›r.Siyaset SIRA S‹ZDE 127 DÜfiÜNEL‹M S O R U yeniden ciddi bir biçimde düflünmeye zorlad›klar› bir vak›ad›r.temsilciler taraf›ndan halk için idaresi anlay›fl› savunulur. bunlar› belli kurallara tabii tutarak. Sadece bu farkl›l›k ve çat›flmalarla bir arada yaflamaya. halk›n seçti¤i -ve geri ça¤›rabilece¤i. kültürel. yönetilenlerin haklar›n›n tan›nmas›. Ancak birey de¤il topluluk öne ç›kar›l›r. yurttafl giriflimleri. kanun önünde eflitlik ve siyasi eflitlik prensiplerinin kabulü. siyasal mücadele ehlilefltirilmek istenir. hem sosyo-ekonomik. halk›n r›zas›n›n olmas› gerekti¤ini söyleyen siyasi ilke. Toplumdan bahsetmek demek din. sivil toplum kurulufllar› ve medya fleffafl›¤›n sa¤lanmas›nda hayati rol oynar. toplumlara damgas›n› vuran çat›flma ve farkl›l›klar›. iyi vatandafl olman›n haklar yan›nda sorumluluklar da yükledi¤ini belirtir ve kamusal alan›n güçlendirilmesini savunur.olmas›d›r (Schmitter ve Karl. dolays›z demokrasi idealini ifade eden. halk›n. Demokratik rejim hem temel hak ve hürriyetlerin daha iyi korunabilmesine imkân verir. cinsiyet. Seçimler. 1991: 76). Demokrasi bütün toplumsal ve siyasal çat›flmalar› çözecek sihirli bir anahtar olmad›¤› gibi. Cumhuriyetçi “halk›n halk taraf›ndan halk için yönetimi” anlay›fl› gerçekçi bulunmaz. iktidar iliflkilerini ortadan kald›rma iddias›nda de¤ildir. Demokrasi. Cumhuriyetçilik ilke olarak liberal demokrasiyi d›fllamaz. Demokrasiler. Demokratik rejimler. Bu ilke ayn› zamanda. . klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini yeniden ciddi bir düflünmeKKAT D ‹ biçimde ye zorlamaktad›r DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹). bu sorunlar çözülünce kurulabilecek bir siyasi rejim de de¤ildir. Bu O R U nedenle çevreci düflünce gelene¤inin canl›l›¤›n› sürdürece¤ini Ssöylemek gerekir. Ayr›ca yöneticilere de¤iflen derecelerde hesap sorabilmeyi de mümkün k›lar. statü ya da düflünce farkl›l›klar›yla k›t SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Cumhuriyetçilik: Siyasi gücün kayna¤›nda hanedan ya da monarflinin de¤il. Demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i nihai siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl -bu T E L E V ‹daha Z Y O N korunakl› temel hak ve hürriyetlerinin demokratik olmayan rejimlere k›yasla olmas› anlam›na gelir. özerk birey kavram›yla birlikte gönüllülük temelinde örgütlenmelerin öne ç›kmas›. seçilmifl siyasiler taraf›ndan belirlenmifl politikalar› uygulamakla mükelleftir. DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT AMAÇLARIMIZ Demokrasi Nedir? K ‹ biçimlerinden T A P Demokrasi modern devleti idare etmekte kullan›lan siyasi rejim biridir. Çevre meselesinin en öncelikli gündem meselesi olaca¤›ndan çok az kimse kuflku duymaktad›r.SIRA S‹ZDE 5. as›l de¤er olan özgürlükleri korumak için bulunabilen en iyi sistem olmas› hasebiyle de¤erlidir. düzenlemeye gayret gösterirler (Mouffe. etnik ya da cinsiyet ayr›mlar›na dayal› eflitsiz iliflkileri görünür k›larak düzeltme yönünde ad›mlar at›lmas›n›n önünü açar. devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. Ünite . Seçilmifl otoriteler bütün eylem ve ifllemlerinde hukuka uygun davranmakla yükümlüdür. demokrasinin özelliklerindendir. Sosyo-ekonomik eflitli¤e ya da seçimler d›fl›nda yurttafl kat›l›m›na özel bir yer vermeyen bu kavramlaflt›rmaya “minimalist” ya da “liberal demokrasi” de denilmektedir (Przeworski. ‹NTERNET 1999: 23-55). 1993:146). Bu yaklafl›mda. Ba¤›ms›z yarg›. seçilmiflleri denetim alt›nda tutman›n temel arac›d›r.

Hiç bir demokrasi mükemmel olmad›¤› gibi yüksek kaliteli demokrasilerin hep ayn› düzeyi tutturabileceklerini düflünmemeliyiz. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olabilir mi? SIRA S‹ZDE Seçimler ve Yasama Organ› D Ü fi Ü N E L ‹ M rejimin olmazsa olmaz›d›r. 2009). onlar› yönetilebilir ve katlan›labilir hâle getirmenin en önemli yollar›ndan biridir. kamusal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve kamusal gücü kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” bunlar› yapamad›klar› ölçüde de “düflük kaliteli” demokrasi olarak nitelendirilebilirler (DiaDÜfiÜNEL‹M mond ve Morlino. En basit anlat›m›yla demokrasiler. Genellikle 18 yafl ve üzerinde olma flart› ile vatandafll›k flart› d›fl›nda baflka söz konusu de¤ildir. Birleflik Krall›k Lordlar Kamaras› bunun bir örne¤idir. kaD ‹ bireylerin KKAT musal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve iktidar› kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” olur. Baz› ülkelerde kad›n temsilci kotalar› getirilmifltir. seçmenlerin taleplerini arzular›n› dikkate alacaklard›r ancak temsilci seçmenin taleplerini harfiyen yerine getirmesi beklenen bir kifli de¤ildir. Zaten temsilAMAÇLARIMIZ cilerin sadece seçildikleri bölgeyi de¤il.128 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U kaynaklar›n eflitsiz da¤›l›m›ndan kaynaklanan sorunlar›n hep var olaca¤› gerçe¤ini kabul etmek demektir. P e¤itim düzeyi ya da cinsiyet temelinde oy hakk› s›n›rlamalar› modern dünyada orS O R U tadan kalkm›flt›r. hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karfl› koruyabildikleri. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. Demokrasi. Bu s›n›fland›rmalar. Kullan›lan oylar›n parlâmentoya nas›l yans›yaca¤›n› seçim sistemleri vas›tas›yla K ‹ T A P buluruz. Seçimler yoluyla halk›n temsilcileSeçimler demokratik rini seçti¤i K kabul Kimlerin oy kullanabilece¤ine iliflkin ›rk. SIRAile S‹ZDE Temsilciler seçenler aras›ndaki iliflki bir emredici vekâlet iliflkisi de¤ildir. meclis soruflturmas›. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir.yasa yapmak. Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere. 2004). Meclis araflt›rmas›. mülkiyet. Kimlerin temsilci olabilecekleri koT E Lbir E V ‹ s›n›rlama ZYON D‹KKAT nusunda da genellikle yafl ve vatandafll›k s›n›rlamalar› d›fl›nda herhangi bir s›n›rland›rma getirilmez. bireylerin hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karSIRA S‹ZDE fl› koruyabildikleri. Yasama organlar› tek ya da çift meclisli olabilir. Seçim sistemleri. ‹ T Aedilir. bizatihi sorunlarla bir arada yaflaman›n. ‹kinci meclisler tamamen sembolik de olabilir. dil. herhangi bir demokratik rejimin nas›l alg›land›¤› konusunda fikir verirler. tüm ülkeyi temsil ettikleri parlâmenter sistemlerde özel olarak vurgulan›r. ‹NTERNE T Halk›n seçti¤i temsilcilerin oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsili öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. ‹ktidar›n merkezî hükümet ile yerel hükümet aras›nda paylafl›ld›¤› federal sisteme sahip ülkelerde genellikle çift meclis olur. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir. din. Demokrasilerin düzeyi ya da kalitesi hakk›nda çeflitli ölçütler kullan›larak s›n›fland›rmalar yap›lmaktad›r (Munck. Se‹NTERNET çilenler. rasiler k›r›lgan Demokrasiler. Birinci sistem temsilde adaleTELEV‹ZYON ti öne ç›kar›rken ikincisi hükümet kurabilecek ço¤unlu¤a sahip parlâmento kompozisyonu yaratmay› amaçlar. soru ve gensoru yollar› denetimin AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P S O R U TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Amerika Birleflik Devletleri ile Almanya buna örnektir. Seçim sistemleri ço¤u zaman her iki sistemden özellikler tafl›r. DemokR U S O rejimlerdir. çokça tart›fl›lsalar da.

Devlet. Yar› Baflkanl›k sistemindeyse Baflkanl›k sisteminde oldu¤u gibi baflkan›n yasama organ›ndan ayr› seçildi¤i ancak parlâmentoya karfl› sorumlu ve parlâmento içinden gelmesi zorunlu bir kabineyi de öngören karma bir sistem söz konusudur. Baflkan taraf›ndan atanan bakanlar sadece baflkana karfl› sorumludur. ‹ç ve d›fl güvenlikten sorumlu olan ordu ve polis teflkilat›. Zira seçmenlere hesap vermek durumunda de¤illerdir. Bürokrasi kelime anlam›yla bürokratlar›n idaresi anlam›na gelir. Baflkan›n. Büyük Britanya ve 2007 seçimleri sonras› Türkiye. 2006: 366). Baflbakan hukuken di¤er bakanlardan farkl› bir statüde olmasa da eflitler aras›nda birinci konumundad›r. Yeni yasa önerilerinin büyük bir k›sm› s›radan milletvekillerinden de¤il. Yürütme devlet ayg›t›n›n ilk planda görünen yüzü. Teorik olarak yürütme organ› yasama taraf›ndan yap›lan yasalar›n uygulanmas›n› gözetmekle sorumludur. Baflkanl›k sisteminde ise belli bir süre için seçilen baflkan›n görevde kalmak için meclisin onay›na ihtiyac› yoktur. Bürokrasi al›nan kararlar› hayata geçirir (Kettl. Di¤er bir deyiflle parlâmento güvensizlik oyu verirse herhangi bir hükümeti iktidardan düflürebilir. Cumhurbaflkan› ya da varsa Kral ya da Kraliçe de yürütmenin sembolik bafl›d›r. Ancak ad› üzerinde herhangi bir sorumlulu¤a sahip olmad›¤› için kural olarak yetkisi de yoktur. baflbakan ve bakanlar kurulu parlâmento üyeleri aras›ndan seçilirler ve parlâmentonun güvenine mazhar olduklar› müddetçe iktidarda kalabilirler. vergi toplamadan sorumlu maliye teflkilat›. Yasama organlar› ayn› zamanda halka aç›k ülkenin bütününü ilgilendiren sorunlar›n tart›fl›ld›¤› bir platform hüviyetindedir (Carey.5. Baflkan ile yasama organ›n›n karfl›l›kl› olarak birbirlerini etkileme olas›l›klar› bulunur. yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. Ancak fiili durum ço¤u zaman farkl›d›r. Buna k›saca kabine de denilir. Yürütme Organ› ve Bürokrasi Yürütme. yasama organ›na da hakim olacak. yasama neredeyse yürütme organ›na tabi hâle gelebilecektir. Ancak disiplinli partiler sayesinde parlâmenter sistemlerde yürütme organ›n›n yasama organ› üzerindeki etkisinin artt›¤› bir gerçektir.Siyaset 129 temel araçlar›d›r. Dolay›s›yla yürütme organ›n›n yasa yapma konusunda da inisiyatifi ele alabildi¤i bir gerçektir. 2006: 430-434). Kriz yönetimi de yürütmenin sorumlulu¤undad›r. kabine ya da baflkan de¤il. temeli ve merkezidir. Ancak yasa yap›m› ve yüksek bürokratlar›n atanmalar› sürecinde baflkan meclisin deste¤ine ihtiyaç duyar. Ünite . Parlâmenter sistemlerde. Yürütme organ› devleti temsil etti¤i gibi parlâmenter sistemlerde yürütme organ› bakan ve baflbakanlardan oluflan hükümet taraf›ndan oluflturulur. bürokrasi de anlafl›l›r. Baflkanl›k sistemi ile parlâmenter sistem aras›ndaki temel fark budur. Tipik örne¤i 1958 sonras› Fransa’d›r. . bu duruma örnektir. Kendi bafllar›na siyaset belirleyemezler. hükümet tasar›s› olarak meclise gelir ve tart›fl›l›r. Baflkanl›k sisteminin yap›s› piramide benzer. Özellikle de tek bafl›na iktidar olabilecek kadar bir ço¤unlu¤a sahip olan parti. Yasama organlar›ndan farkl› olarak yürütme organlar› ortaya ç›kan kriz durumlar›na karfl› h›zl› ve kararl› bir biçimde müdahale etme flans›na sahiptir. yarg› teflkilat› bürokrasinin temelini oluflturur. yasama organ›ndan ayr› olarak seçildi¤i baflkanl›k sisteminde ise yasama organ› yürütme organ›n› güvensizlik oyu ile düflüremez. Demokrasilerde bürokratlar ya da atanm›fllar seçimlerle gelenlerin belirledi¤i politikalar› uygulamakla/hayata geçirmekle yükümlüdürler. Yürütme organ› hükümetin gündelik iflleyiflinden sorumludur. Genifl anlamda yürütme denildi¤inde sadece hükümet. hizmetlerini yerine getirmek için sürekli memurlara ihtiyaç duyar. Baflkan yürütmenin asli unsurudur.

SIRA S‹ZDE 4 DemokratikSIRA rejimin istikrar› aç›s›ndan baflkanl›k sistemi mi. Siyasal Partiler. Ad›na toplumsal dedi¤imiz talepler de bu karmafl›k süreç içinde flekil al›r. k›smen net bir ideolojiyi yaymaya. bürokrasi içi dayan›flma da önemlidir. Siyasal partileri bir sarkaç gibi düflünebilmek mümkündür (Schwartz D‹KKAT and Lawson. seçimlerin iki parti aras›nda geçti¤i ve bir partinin iktidar›n›n di¤erinin muhalefette olmas› anlam›na geldi¤i sistemlerdir. 2007: 272). Bir baflka ayr›m ise. bu politikalar› uygulamaya çal›fl›rlar. genellikle S O belli R U bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir (Heywood. kadro partileri ve kitle partileri olarak ikiye ayr›l›rlar. Keza. Muhalefette olduklar›nda ise topluma yak›nlafl›rlar. Koalisyon iki ya da üç parti taraf›ndan kurulabilir. genellikle seçim zamanlar› aktif olan dar bir kadro ile fa‹NTERN ET aliyet gösteren seçmen taban›n›n geniflletme ve dönüfltürme ifllevine öncelik vermeyen partilerdir. Toplumsal kesimlerle sürekli bir biçimde karfl›l›kl› etkileflim içindedirler. S‹ZDE topland›¤› bir havuz olan siyasal partiler bu talepleri birbirleToplumsal SIRA taleplerin riyle ba¤daflt›rmay› denerler. ‹ktidara gelmeleri hâlinde. Bu. Seçilmifl otoritelere bilgi sa¤layanlar. çeflitli kesimlerin arzu ve beklentilerini bir ayna gibi yans›tmazAMAÇLARIMIZ lar.130 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bürokrasinin denetim ve kontrolünün çok zor oldu¤u. toplumsal talepleri dikkate al›r. parlâmenter sistem mi tercih S‹ZDE edilmeli? D Ü fi Ü N E L ‹ M ve Parti Sistemleri Siyasi Partiler DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. Siyasi partiler. ‹ki partili sistem. partiler yapt›klar› ve yapamad›klar› için sorumlu tutulurlar. Kitle partileri ise üye say›lar›n› art›rmay› ve üyeleriyle her zaman s›k› iliflki kurmay› hedefleyen partilerdir. Bu beklentiler partileri nas›l flekillendirirse partilerin de bir ölçüde bu talepleri ve daha genel K ‹ T A P düzlemde toplumsal tabanlar›n› biçimlendirebilme güçleri vard›r. 2005: 281). uygulamaya iliflkin tavsiyeler de bulunanlar ço¤u zaman bürokratlard›r. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. belirli bir toplumsal kesime hitap etmeye çal›flan ve uzun dönemde iktidar olmay› amaçlayan partilerle daha belirsiz esnek bir ideolojiye sahip olup tüm toplumsal kesimlere hitap etmeyi amaçlayan “hepsini yakala” (catch all) partileri aras›ndad›r. Siyasi partiler. . Il›ml› çok parti sisteminde. Keza. bunlar› bir siyasi paket hâline döTELEV‹ZYON nüfltürürler ve seçmenlerin karfl›s›na ç›karlar. Kadro partileri. Bürokrasiyi kontrol alt›nda tutabilmenin sihirli bir reçetesi bulunmufl de¤ildir. Geleneksel olarak siyasal partiler. bürokrasinin belirlenen politikalar› uygulamak yerine politikalar›n biçimlenmesinde merkezî rol oynad›¤› elefltirileri s›kl›kla dile getirilmektedir. eksik bilgi verme. Bürokrat. hukuki engel yaratma. Bürokrasinin gücünün kayna¤›nda bürokrat›n hem kendi konusuna hâkimiyeti hem de devletin iflleyifline iliflkin hukuki/teknik bilgiye sahip olmas› önemli rol oynar. Partiler iktidara geldiklerinde devletin en üst karar alma mevkilerini iflgal etmifl olurlar. gelece¤in siyasal elitinin de yetiflti¤i yerlerdir. bürokratlar›n be¤enmedikleri proje ve programlar›n hayata geçirilmesine. Kazanan ve kaybedenler bellidir. genellikle hiçbir parti tek bafl›na hükümet kuracak kadar oy alamaz ve koalisyonlar zorunluluk olur. ifli uzatma gibi yollarla sekte vurabilmelerini kolaylaflt›r›r. sorumlulu¤u koalisyon ortaklar›na yükleyemezler. siyasetçiyi önemsemeyen bir siyasi zihniyeti benimsemifl olabilir. Liberal demokrasilerde partilerin birbirleriyle etkileflimini ifade eden parti sistemleri de farkl›l›klar gösterir. durumun de¤iflen gereklerine göre de¤ifliklikler de yaparlar.

herhangi bir dini ya da inanc› yaymak için kurulan gruplar verilebilir. Bir grup ya da kesimin a¤›rl›kl› olarak maddi ç›karlar›n› korumak ve geniflletmek isteyen gruplara örnek olarak iflçi ve iflveren örgütleri verilebilir. Siyasi partiler bu temsil için ço¤u zaman yeterli olmazlar. Keza hemflehri dernekleri ya da kad›nlara yönelik fliddetin önlenmesi ya da yoksullara yard›m etmeyi amac› güden dayan›flma a¤lar›n› güçlendirmeye yönelik gruplar da bu ikinci gruba girerler. Özü itibar›yla bürokratik bir yap›lanma olan siyasal partilerin bir siyaset s›n›f›n›n ç›karlar›n› gözetti¤i. 2005: 287-289). Ünite . Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› Bask› gruplar› belli kesim ya da gruplar›n taleplerini siyasal alana tafl›may› amaçlayan genellikle s›n›rl› üye say›s›na sahip örgütlerden oluflan siyasi aktörler olarak tan›mlanabilirler. Sivil toplum kurulufllar› devletten ba¤›ms›z olarak kamusal alan› etkilemek isteyen bireyler taraf›ndan oluflturulmufl. Siyasi partilerin yeni siyaset yapma biçimleri karfl›s›nda yetersiz kalarak siyasetin oda¤›n›n siyasi parti karfl›t› gruplar ve yeni sosyal hareketlere do¤ru kayd›¤› da ifade edilmektedir. Günümüzde siyasal partilerin etkisinin azalmakta oldu¤u gözlemlenmektedir. ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin her siyasi görüfl ve toplumsal taleplerin bir biçimde iktidarda yer almalar›na imkân vererek siyasal bütünleflmeye hizmet ettikleri de dile getirilmektedir.Siyaset 131 E¤er iktidara gelebilmek için üç ya da daha fazla partinin ifl birli¤i yapmas› gerekli oluyorsa afl›r› çok partili sistemden söz etmek mümkün olacakt›r. gönüllülük esas›na dayal› örgütlenmeler olarak tan›mlanabilirler. kendilerini ilgilendiren konularda iktidardakileri etkilemeye çal›flmakt›r. Ancak sivil toplum kurulufllar› denildi¤i zaman çok daha genifl bir yelpazeyi kapsayan örgütlenme a¤lar› akla gelir. partiler aras›ndaki ideolojik ve siyasi farkl›l›klar›n azalmas›n› gündeme getirmifl bu da parti ba¤l›l›klar›n› zay›flatan bir di¤er etken olmufltur. Bir ideali. Burada devreye bask› gruplar› girer. Siyaset bilimi literatüründe. Her bask› grubu ayn› zamanda bir sivil toplum kurulufludur ya da bask› gruplar› sivil toplumun vazgeçilmez unsurlar›d›r. bask› gruplar› yerine sivil toplum kurulufllar› kavram›n›n giderek daha fazla kullan›ld›¤› görülmektedir. Parti sistemlerinin biçimlenmesinde o ülkenin siyasal çat›flma eksenleri rol oynad›¤› gibi seçim sistemleri de rol oynar. Bask› gruplar›n›n amac› iktidara gelmek de¤il. Koalisyonlar› zorunlu k›ld›¤› için ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin siyasal istikrar› olumsuz etkiledikleri.5. yeni gruplara ve onlar›n taleplerine yan›t vermedi¤i elefltirileri de yap›lmaktad›r. Üye say›lar› azalmakta. partilere duyulan ba¤›ml›l›k (partizanl›k) düzeyinde de zay›flama oldu¤u iddialar› dile getirilmektedir. bir fikri yaymak için kurulan bask› gruplar›na örnek olarak ise çevre ya da hayvanlar› koruma gruplar› ile beraber. her partinin baflar›y› kendilerine baflar›s›zl›¤› ise koalisyon ortaklar›na mal etmelerine imkân verdi¤i düflünülür. ekonomik. Bu türlü örgütler üyelerinin ço¤u zaman maddi menfaatlerini öne ç›kar›rlar. cami yapt›rma derneklerini ya da Anarflist Düflünce Toplulu¤u’nu siyasi iktidar› etkilemeye yönelik ve ücretli çal›flan nüfusun büyük bir k›sm›n› bünyesinde bar›nd›ran . refah devleti uygulamalar›n›n eskisi gibi sürdürülemeyece¤i anlam›na gelen dünya ekonomik sistemindeki de¤iflimler. Örne¤in. Ancak flekli olarak örgütlenmemifl daha çok klik hüviyetini tafl›yan bask› gruplar› da söz konusu olabilir (Granados and Knoke. Keza sosyalist ideolojinin krizi. Di¤er taraftan. E¤er toplumlar çok farkl› siyasi. kültürel ç›karlar› bünyelerinde bar›nd›r›yorlarsa bu farkl› ç›karlar›n da temsil edilmeleri özlenilir. Siyasal hayatta görselli¤in öne ç›kmas› kaç›n›lmaz olarak liderleri öne ç›karmaktad›r.

çok küçük bir kesimi ilgilendiren ayr›nt›l› teknik meseleleri gözden kaç›rabilir ya da bilerek bir kenara itebilirler. devletin ezici gücü karfl›s›nda zay›f kalan bireylerin hem kendi ç›karlar›n› D‹K KAT savunmalar›na hem de kendilerini devlete karfl› daha iyi korumalar›na yard›m ederler. E¤er demokrasi halk›n isteklerine uygun yönetim ise halk iradesinin yans›tt›¤› düflünülen bir olgu olarak kamuoyu da önemli olacakt›r. Kamuoyu dedi¤imiz fley hiç de öyle önemli bir ço¤unlu¤un arzular›n›n yans›mas› olmayabilir. siyasi iktidarlar›n kendilerine yönelik uygulamalar›na karfl› ses ç›karmalar›. Hükümetler. Bir ülkede sivil toplum kurulufllar›n›n say›s›n›n ya da genel olarak örgütlenme düzeyinin yüksek olmas›n›n. Ancak.132 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U büyük iflçi sendikalar› ile ayn› kefeye koyarak bask› grubu olarak nitelendirmek yerinde olmayabilir. örgütler yoluyla siyasete kat›ld›kça taAMAÇLARIMIZ hammül. Ancak her ikisinin de sivil toplum kuruluflu olduklar› tart›flma götürmez. Kamuoyunun hükümetin ne yapaca¤›n› de¤il de neler yapamayaca¤›n› daha fazla etkileme potansiyeline sahip oldu¤u söylenmifltir. Bask› gruplar›. kendilerini de devlete karfl› daha iyi korumalar›na da yard›m ederler. Örgütlenme düzeyi yüksek bir toplumda devlet kaynakl› hak ve hürriyet ihlallerine karfl› tepki göstermek DÜfiÜNEL‹M daha kolayd›r. 1991: 511). kendi iflletmesine yönelebilecek çeflitli siyasi bask›lara S O R U karfl› daha güçlü bir biçimde mücadele edebilir. siyasal partiler taraf›ndan yeterince temsil edil(e)meyen ç›karlar› siyasal sistemin merkezine tafl›ma potansiyeline sahiptirler. yurttafll›k de¤erlerinin de geliflimine olumlu katk›da bulundu¤u genellikle kabul edilir. medya. Bask› gruplar› ya da sivil toplum kurulufllar›. Her örgütlü az›nl›k kendi fikirlerini kamunun fikirleriymifl gibi sunma çabas› içine girecektir. siyasetçiler ve hatta bürokratlar önemli olduklar›n› düflündükleri meselelerde “kamuoyu” oluflturma çabas› içindedirler. Bask› gruplar› ve sivil toplum kurulufllar›. baflkalar›n› anlama. ‹NTERNET . iflsizlik ihtimalinden daha az çekinir. Ancak hükümetlerin her zaman kamuoyunu çok ciddiye ald›klar›n› söylemek kolay de¤ildir. herkesi ilgilendiren. Zira siyasi partiler. ‹flveren sendikas›na üye bir iflveren. kamuoyunun ço¤unlu¤un önemli bir k›sm›n›n iradesini yans›tmayabilece¤i ihtimalini bilirler. kamuya iliflkin meselelerde hakim olan fikirler akla gelir. Di¤er bir deyiflle kamuoyu kararlar›n al›nmas›nda fazla etkili olmasa bile hükümetlerin neleri yapamayacaklar›n›n belirlenmesinde etkili olur (Qualter. Örnekler ço¤alt›labilir. Di¤er taraftan örgütlü ve çok kuvvetli bask› gruplar›n›n zay›f K ‹ T A P siyasi iktidarlar› etkileri alt›na alarak kendi lehlerine ve fakat kamusal ç›karlar aleyhine kararlar almaya zorlayabildikleri de bir vak›ad›r. iktidarlar üzerinde bir bask› unsuru oluflturabilmektedir. Bu gruplar›n. Bask› gruplar›. Kamuoyu böyle düflünüyor denildi¤inde ortak. daha çok örgütlü ve sesini duyurabilen kesimlerin önemli gördükleri meseleler hakk›nda oluflturduklar› ve di¤erlerine benimsetmeye çal›flt›klar› fikirler bütünü olarak görülebilir. Sendikal› bir iflçi. O hâlde kamuoyu. milyonlarca insan›n benNTERNET zer fikirde ‹ olmas› mümkün olmad›¤› gibi bir toplumda yaflayan herkesin o topluma iliflkin sorunlar›n tamam› hakk›nda fikir sahibi olmas›n› beklemek de gerçekçi de¤ildir. Kelime anlam› olarak halk›n kanaatleri anlam›na gelir. sorunlar› diyalog yoluyla çözme gibi demokratik de¤erleri içsellefltirme ihtimalleri de artar. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Kamuoyu ve Medya TELEV ‹ZYO N Kamuoyu kavram› tart›flmal›d›r. devletin ezici gücü ile k›yasland›¤›nSIRA bireylerin S‹ZDE da zay›f kalan sadece kendi ç›karlar›n› savunmalar›na de¤il. ‹nsanlar.

Büyük ifl dünyas›n›n medyaya giderek daha fazla girmesi ile birlikte kâr güdüsünün öne ç›kt›¤›. Hangi haberin ne zaman ve ne flekilde verilece¤ini kararlaflt›rma gücünün önemi ihmal edilemez. Medyan›n ço¤u zaman demokratik de¤erleri içsellefltirme seviyesinin yüksek olmamas›. Diktatörlükler. . Di¤er taraftan medyan›n gücünün abart›lmamas› gerekti¤ini söyleyenler de vard›r. a¤›rl›kl› olarak yaz›l› ve sözlü medya arac›l›¤›yla insanlar gündemden haberdar olurlar. hükümete sempatiyle bakmayan bir medya gurubu. ‹deal olarak medyan›n demokrasilerde hükümet ile bürokrasinin iktidarlar›n› kötüye kullanmalar› ihtimallerine karfl› bir denetim ve bask› unsuru olabilece¤i düflünülür. medyaya olan güvensizli¤in orada ifade edilenlere karfl› kat› bir güvensizlik yaratt›¤›.5. iktidarlarla kurduklar› özel iliflkiler ve medyan›n kendi içinde fleffaf olmaktan uzak olmas›. Siyasi iktidarlar›n medyaya yönelik ilgisi ise yeni de¤ildir. hükümete yönelik flikâyetlerden ya da protestolardan bahsetmeyebilir ya da tam tersi. Demokrasilerde de siyasi iktidarlar medya üzerinde etkili olmaya çal›flmaktan vazgeçemezler. Medya ayr›ca. kendi kontrollerindeki medyay› etkin bir propaganda arac› olarak kullanm›fllard›r. kötü ekonomik haberleri görmezden gelir ya da çok az yer verir. olumlu geliflmeleri görmezden gelebilir. ‹nsanlar›n zaten kendi görüfllerine yak›n olan görüflleri dile getiren medya organlar›n› okuduklar› ya da izledikleri. Zira. Ünite . kamusal meseleler hakk›nda anlaml› ve ciddi bir tart›flma platformu olma potansiyeline de sahiptir. Örne¤in. bu rolün yerine getirilmesini güçlefltiren faktörler aras›nda say›lmaktad›r. Medya neyin önemli olup olmad›¤›. var olan sosyal siyasal gerçekli¤i bir ayna gibi yans›tmaz. iktidarlar›n bilinmesinin istemedikleri hak ihlallerini gündeme tafl›ma potansiyeline sahiptir. medyan›n manipülatif faaliyetlerinin ters tepti¤i gibi iddialar dile getirilmektedir.Siyaset 133 Medya. hükümete yönelik muhalefeti gösteren haberleri öne ç›karabilir. S›radan insan. hangi meselenin tart›fl›l›p hangilerinin tart›fl›lmayaca¤› konusunda çok etkili olabilecek bir güçtür. ülke içi ve d›fl›nda neler olup bitti¤ini a¤›rl›kl› olarak medya kanallar›yla ö¤renmektedir. gazete yazar ve editörlerinin. hükümete destek olmay› düflünen bir medya grubu. Medya. kamuoyu oluflturma faaliyetinin en önemli unsurlar›ndan biridir. ait olunan holdingin ç›karlar›n› zedeleyebilecek haberler yapmaktan kaç›nd›klar›na iliflkin elefltiriler giderek artmaktad›r. Medya. Bir süzgeç ifllevi görür. 2010: 490). Medyan›n demokratikleflmeye hizmet eden bir yönü oldu¤u düflüncesi de giderek daha az taraftar bulmaktad›r (Dumitrescu ve Mughan. onu önemli ölçülerde yeniden biçimlendirir ve bizlere sunar.

Milliyetçi ideolojiye göre devletlerin s›n›rlar› içinde mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. ‹deoloji olarak milliyetçilik. bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür. belli bir ›rk ya da milletin üstünlü¤ünü öne ç›karan. belli haklara sahip olmal›d›r. ‹nsan. dil. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetlemek. Devlet. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r.134 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klamak. AM A Ç 4 AM A Ç 5 A M A Ç 3 . Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte bu kurumlar›n nas›l iflledi¤ine iliflkin temel bilgileri özetlemek. Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirmek. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir. devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler. Seçimler yoluyla halk›n temsilcilerini seçti¤i kabul edilir. toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i düflüncesini sorgular. Toplum içinde bir arada yaflamak demek. Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip hiyerarflik bir örgütler bütünüdür. Siyasal ideolojiler. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. Modern devletler. ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilir. ‹ktidar. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsilî öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak kararlar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar. herkesi ba¤layan. Sosyalistler ise hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtir. Demokratik rejimler. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir. Çevrecilik ve feminizm. fliddeti yücelten yay›lmac› bir otoriter ideolojidir. geleneksel ideolojilerden farkl› olarak çevre ve kad›n/erkek eflitsizli¤ini vurgulayan ideolojilerdir. Muhafazakâr felsefe. Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere. s›rf insan olmas› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan renk ›rk. Liberal demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl olmas›d›r. Muhafazakârlara göre insan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir varl›kt›r dolay›s›yla toplum da hiç bir zaman mü- A M A Ç 2 kemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. Faflizm. genellikle belli bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir. Devlet. yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. Halk›n seçti¤i temsilcileri oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›.yasa yapmak. Seçimler demokratik rejimin olmazsa olmaz›d›r. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. Seçim sistemleri. din. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlamak. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak. Yürütme. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür.

Hükümetler de kamuoyunu biçimlendirmeye çal›fl›rlar. Üyelerine maddi ç›karlar sa¤lamak. Sosyalistler özgürlük istemezler. d. Sosyalistler her fleyin devlet kontrolü alt›nda olmas›n› isterler. e. ‹ki partili sistemde kazanan ve kaybedenler bellidir d. d. Siyasal ç›karlar›n temsili 2. e.Siyaset 135 Kendimizi S›nayal›m 1. Hükümetler kamuoyuna ters düflen bir biçimde davranamaz. Ba¤›ms›z yarg› c. Kad›n/erkek eflitli¤i reddedilir. Medya e. Kamuoyu hakk›nda söylenilenlerin hangisi yanl›flt›r? a. 5. Feminizm ile ilgili olarak afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. Siyasal olaylar› aç›klama c. Baz› milletler di¤erlerinden üstündür. Sosyalist ideoloji hem özgürlük hem eflitlik arzu eder. Afla¤›dakilerden hangisi siyasal partilerin görevlerinden biri de¤ildir? a. Kamuoyu ço¤unlu¤un görüflü anlam›na gelmez. Farkl› ç›karlar› temsil etmek. d. d. Medya kamuoyu oluflturulmas›nda etkili bir araçt›r. Her millet kendi devletine sahip olmal›d›r. Feminizm 20. c. Milliyetçi ideoloji afla¤›daki önermelerden hangisini savunmaz? a. c. 7. Liderlik sorgulanmamal›d›r. Serbest seçimler b. d. Devletten ba¤›ms›zl›k c. 8. Siyasi iktidar› etkilemeye çal›flma e. Sosyalistler rahatl›kla milliyetçi olabilirler. b. e. e. Sosyalist feministler kapitalizmi sorgulamazlar.5. Her devlet kendi milletini yönetmelidir. Afla¤›dakilerden hangisi sivil toplum kurulufllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Sosyalizm kabul edilebilir bir ideolojidir. c. Bütün milletler eflittir. Sosyalist ideoloji hakk›nda afla¤›daki önermelerden hangisi do¤rudur? a. c. Parti sistemleri hakk›nda afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Üyelerinin siyasal sosyalleflmesine katk›da bulunmak. Ünite . Devlet gücü kontrol alt›nda tutulmamal›d›r. fiiddet kullanmak yanl›flt›r. Liberal feminizm kad›nlar ve erkeklerin kanun önünde eflitliklerini savunur. Yasama organ› . Il›ml› çok partili sistemde hükümet kurmak için iki ya da üç partili koalisyon gerekir c. ‹ki partili sistemde koalisyon kurmak gerekli de¤ildir. b. b. ‹yi toplumun nas›l olaca¤›n› gösterme e. 6. yüzy›lda ortaya ç›km›flt›r. e. Siyaseti anlamland›rma d. Kamuoyunun oluflumunda bütün siyasi güçler eflit bir biçimde yer almaz. Millet bir hayali cemaat de¤ildir. Afla¤›dakilerden hangisi liberal demokrasinin olmazsa olmazlar›ndan de¤ildir? a. Kamusal meseleler hakk›nda görüfl bildirmek. Baflkanl›k sistemi d. Gönüllülük b. 9. Afl›r› çok partili sistemlerde tek parti iktidar olabilir. Afla¤›dakilerden hangisi ideolojilerin ifllevlerinden biri de¤ildir? a. e. Siyasal eyleme ça¤r› b. e. 4. Siyasetçi yetifltirmek. Siyasi iktidara gelmeyi hedefleme 10. b. c. b. Bütün feministler erkek düflman›d›r. Faflist ideoloji afla¤›daki görüfllerden hangisini benimser? a. Kamusal meselelere ilgi duyma d. ‹nsan haklar› millet kavram›ndan önce gelir. b. 3. Radikal feminizm liberal feminizmi tamamen reddeder. d. c. Hâkim parti sisteminde hür seçimlere ra¤men ayn› parti seçim kazan›r b.

devletle ilgili birbiriyle çat›flan görüfl aç›lar›na sahip olmufllard›r. Kapitalist demokrasi oldu¤u gerekçesiyle liberal demokrasiyi d›fllayan sosyalistler. devleti. seçkin tahakkümünü örtme ve kitleleri bask›ya boyun e¤dirme teflebbüslerini gizleyen sahte bir görüntüden baflka bir fley de¤ildir. Geleneksel muhafazakârlar devlet ve sivil toplum aras›nda pragmatik bir dengeyi desteklerken. Anarflistler. ideolojik bilgeli¤i tekeline alabilir ve yaln›zca bu lider tek bir halk›n gerçek ç›karlar›n› dillendirebilir. Temsili demokrasi. ulusal toplulu¤un bütünlü¤ünü yans›yan üstün etik ideal olarak görürler. Yani demokrasi. devleti. Devlet Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller.. 56 ve 238 . her zaman anayasal bir çerçevede iflletilmelidir. demokrasiyi. dini otoritenin ve hikmetin siyasi manifestosu olarak kabul edilir. Sosyalistler. geleneksel olarak. Çünkü önder. Hakiki bir demokrasinin mutlak diktatörlük oldu¤u düflüncesini tafl›rlar. s. Bu yüzden parti ve seçim rekabeti. özel bir temsili demokrasi elefltirisi gelifltirmifllerdir. totalitarizme olan inançlar›ndan ötürü. Klasik liberaller devleti gerekli bir kötülük olarak görürler ve minimal devleti överler. 2007. temsili demokrasiyle afl›r› müdahaleci yönetim ve iktisadi durgunluk meseleleri aras›nda iliflki kurmaktad›r. Anarflistler. Faflistler. Devletin hakim. terbiye görmemifl “halk y›¤›n›”n›n iradesinden korunma ihtiyac›n› karfl›layacak nitelikleri bar›nd›rmal›d›r. Kaynak: Andrew Heywood. sosyal. devleti otorite ve disiplini sa¤layarak. bireyci terimler çerçevesinde oy sand›¤›nda ifadesini bulan r›za olarak görürler. Ancak. iktisadi yaflam› kamusal denetim alt›na alma arzusu tafl›rlar. neo-liberaller bürokratik ifllemlerle ekonomik baflar›y› engelledi¤i için devletin etkisinin afla¤› çekilmesini benimserler. seçimlerde hayata geçirilebilecek reformlar›n bir arac› olarak görürler. özellikle ‹talyan gelene¤inde. devletin gereksiz bir kötülük oldu¤unu kabul ederler. Ancak yeni sa¤. Ankara: Adres Yay›nlar›. düzenli ve rekabete aç›k seçimler ile ayn› fleymifl gibi görülür. totaliter demokrasi dairesindeki fikirleri benimserler. Faflistler. Dini Fundamentalistler. Ekolojistler. liberal demokratik yönetimi benimsemektedirler ama bu demokrasi. halk›n kat›l›m›na dayal› radikal bir demokrasi fleklini benimserler. mevcut kufla¤›n ( bu yönde oy hakk› olmaks›z›n) ç›karlar›n› gelecek kuflaklara. tarafs›z bir hakem olarak görürler. modern liberaller özgürlü¤ü geniflleten ve f›rsat eflitli¤ini sa¤layan devletin pozitif rolünü vurgularlar. Demokrasi bir yandan iktidar›n kötüye kullan›m›n› engellemektir ama ço¤unlu¤un zorbal›¤›n›n engellenmesi ad›na. Di¤er sosyalistler devleti ortak faydan›n somutlaflm›fl hali olarak görürler ve bu yüzden sosyalizmin hem sosyal demokrat hem de devletçi-kolektivist flekli.136 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› Demokrasi Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller. Siyasi ‹deolojiler. Dini fundamentalist devlet. devletin müdahalecili¤ini onaylar. Muhafazakârlar. “Koyu” yefliller. Naziler devleti içinde ›rk ya da ulus bulunan bir damar olarak görürler. flimdisi modern sosyal demokratlar. liberal demokratik yap›lara sad›k kalmada flüphe etmezler. erkek ihtiyac›n›n bir arac› olarak görürler. kad›nlar› kamusal ve siyasal ve hayattan d›fllamaya veya bu alanda onlar› ikincil konuma itmeye yarayan ataerkil devletin. yozlaflm›fl ve kokuflmufltur. do¤rudan demokrasiyi savunurlar ve süreklilik arz eden halkç› kat›l›mla beraber radikal adem-i merkeziyetçilik vurgusu yaparlar. Bu elefltiri temsili demokrasiyi . toplumu kaos ve düzensizlikten koruma ihtiyac›yla ba¤lant›l› olarak gördükleri için geleneksel olarak güçlü bir devleti tercih ederler.. Feministler. Devlet do¤al olarak bask›c› ve zalim oldu¤u için tüm devletlerin ayn› karakteri vard›r. Sosyalistler. mülkiyeti ve geleneksel kurumlar›. devleti toplum içinde rekabet ve mücadele eden s›n›flar aras›nda sosyal düzeni sa¤lamak için gerekli. di¤er türlere ve do¤aya bir bütün olarak dayatma arac› gibi tan›mlar. ayr›cal›kl› seçkinlerin bask›s›ndan daha az mas-um de¤ildir. moral ve kültürel yenilenmeyi getirecek araç olarak gördükleri devleti pozitif olarak de¤erlendirirler. Marksistler s›n›flar aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki ba¤lant›y› vurgularlar. bask›c› ve zorlay›c› otoritesi güçlü. ço¤unlukla radikal ya da kat›l›mc› demokrasiyi desteklerler. Muhafazakarlar. Liberal feministler yine de devleti.

S›ra Sizde 2 E¤er liberalizmden ak›l yoluyla insanl›¤›n sürekli daha iyiye gidece¤ini varsayan ayd›nlanmac› liberalizm anlafl›l›yorsa bu türlü bir liberalizmin muhafazakârl›kla yan yana bulunmas› mümkün de¤ildir. S›ra Sizde 3 Serbest piyasa ekonomisi ve bu sistemin dayand›¤› özel mülkiyet rejimi olmadan liberal demokrasi de mümkün olmaz. Zira tek ya da saf bir baflkanl›k ya da parlâmenter sistem tipi yoktur. liberal muhafazakârl›k da daha az çeliflkili bir görünüm alm›fl gibidir. 20. d 7. Öte yandan muhafazakârlar›n önemli bir k›sm› da liberallerin bireysel özgürlük vurgusuna her zamankinden daha . birbirlerinin hak ve sorumluluklar›n›n neler oldu¤unu kendili¤inden bilip buna uygun davranabildikleri bir toplumda düflünülebilir. Bu toplumun düflman› da olmamal› ya da kendisini di¤erlerinden tamamen ay›rabilmelidir. yüzy›l liberalleri özellikle de Hayek. d 5.5. Özel mülkiyetin tan›nmad›¤› rejimlerde. Ancak böyle bir toplumda ortak kurallar ve kurallar› uygulayacak bir mekanizmaya gerek kalmaz. Bu meyanda. a 3. Piyasa ekonomisi. e 2. muhaliflerin baflvurabilece¤i alternatif iktisadi güç odaklar›n›n var olmas›na izin verir. Özel mülkiyet ve serbest teflebbüsün varl›¤› sizin kamu otoritesine ba¤›ml›l›k düzeyinizi düflürür. Ancak post modern düflünce ikliminin de katk›s›yla ayd›nlanmac› liberalizmin liberal gelenek içinde giderek güç kaybetti¤i de aç›kt›r. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek ancak insanlar›n birbirlerini tam olarak anlayabildikleri. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kamuoyu ve Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. uzlaflma kültürünün eksik oldu¤u di¤er ülkelerde sistemin t›kanmas›na ve askerî darbelere yol açm›flt›r. Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olmaz demek. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Feminizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Faflizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Milliyetçilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyalizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Demokrasi Nedir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz s›cak bakar hâldedir. e 4.Siyaset 137 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. S›ra Sizde 4 Siyaset bilimcilerin önemli bir ço¤unlu¤u demokratik rejimin istikrar› aç›s›ndan parlâmenter sistemin tercih edilmesi gerekti¤ini ileri sürmüfllerdi. Zira otoriteyle ters düfltü¤ünüz anda iflinizi de kaybedersiniz. Böyle bir toplumun k›tl›k gibi bir sorun da yaflamamas› gerekir. kamu otoritesine muhalif olabilmek çok zordur. Böylece liberalizm ile muhafazakârl›k aras›nda yak›nlaflma platformu do¤mufltur. Tüm bunlar da yetmez. Ünite . Ayr›ca demokratik rejimin istikrarl› olup olmamas› etkileyen birçok faktör vard›r. c 8. Bu tez giderek daha fazla siyaset bilimci taraf›ndan sorgulanmaya bafllanm›flt›r. çat›flmalar› yumuflatabilece¤i de söylenmifltir. klasik muhafazakâr tezlerden yak›ndan etkilenmifllerdir. d 9. Siyasal rejim bunlardan sadece biridir. Bu teze göre baflkanl›k sistemi sadece ABD’de de baflar›l› olmufl. serbest piyasa ekonomisinin mutlaka liberal demokrasiyi gerektirdi¤i anlam›na gelmez. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi ‹deolojiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 6. Çok farkl›. Serbest piyasa ekonomisi otoriter rejimlerle de uyum gösterebilir. ara renkler tafl›yan sistemler de söz konusudur. Hükümetlerin kolayca kurulmas›na izin veren parlâmenter rejimin sistem d›fl› aray›fllar› da frenleyece¤i. 10.

Oxford: Clarendon.A. Christopher B. Cambridge). Feminist Teori (çev. Measuring Democracy. Giddens Anthony. Baker). Cambridge: University Press. John M. Ankara: Liberte. Elefltirel Bir Bak›fl. Josephine (2005). Hoffmann John ve Paul Graham (2009). Oxford: Blackwell. “Nationalism. Popper. Carey. New York. Gerardo L (2009). Plato.” Journal of Democracy. Toplum. Ankara: Turhan. London: Penguin. (Der. Hobbes. C. Oxford: Blackwell. (Der. “Political Parties: Social Bases. s. (1957). “Organized Interest Groups and Policy Networks”. (Der. 3. Qualter. Ankara: Do¤u Bat›. Esasa. New York: London. Thomas Janoski ve di¤erleri.” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. Donald F (2006). Heywood Andrew. Ahmet (2010). Vernon Bogdanor). Macpherson). Munck.” American Political Science Review. “Minimalist Conception of Democracy: A Defence. Cambridge). ‹nsel. Oxford: University Press. Thomas.: A. London: Routledge and Paul. Ak›l. Przeworski. (der. Ernst (1991). (Der.M Henderson ve Talcott Parsons). Max. . Thomas Janoski ve di¤erleri. ‹stanbul: ‹letiflim. and Environment”. Cambridge: University Press. (Der. Rhodes. Political Ideologies. Kevin T. Mouffe. Mildred A ve Kay Lawson. Özk›r›ml›. Sarah Binder. Oxford: Oxford University Press. Schmitter. Politics Between Abundance and Back. Bert A Rockman). R. (der. Chantal (2005). Umut (2009). (der. Weber. Rhodes. (1970). Sosyalizm. Politics (yay. Stiglitz. Introduction to Political Theory. ‹stanbul: Birikim Ketll. Andrew (1998). “Public Bureaucracies” The Oxford Handbook of Political Institutions. New York: Oxford University Press Weber. haz. Gerth ve C. Oxford). Siyaset. Vernon Bogdanor). “For an Agonistic public sphere. 2. Palgrave. Ian Shapiro & Casino Hacker Gordon. 2. Heywood. Ufka ve Bugüne Dair. Manchester). Wright Mills).” Democracy’s Value. Norton.Essays in Sociology. The Theory of Social and Economic Organization.W. Philippe ve Karl.Third Way: the Renewal of Social Democracy Cambridge: Polity.” Radical Democracy. Samuel P. (1998). Kegan Paul. A Bridge Between Scholarship & Politics. (2006) “Legislative Organization”. Adam (1999). 51. Baltimore: The Johns Hopkins University Press.138 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aristotle (1948).W. “Mass Media and Democratic Politics. Leviathan. Cambridge). (2007). “Public Opoinion” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. From Max Weber. (yay. Thomas H (1991). Globalization and Its Discontents. Craig Jenkins). (Çev. “What Democracy is and is not. H. (2002). New York: Palgrave. Bert A Rockman. 1991. Schwartz. Huntington. Gellner. (1968). Liberalizm. Aksu Bora ve di¤erler). Joseph E. Max (1947). Milliyetçilik Kuramlar›. Sarah Binder. Muhafazakârl›k. 454-473. E. haz. Donovan. vol 1. New York: Springer. London: Longmann Pearson.” Handbook of Politics -State and Society in Global Perspective. Tery Lynn (1991). Lars Tonder and Lassa Thomassen. Cambridge: University Press. Özipek. The Oxford Handbook of Political Institutions (der. Bekir Berat (2004). (der. Manchester: University Press. London: Routledge Yayla. R. Organization. Atilla. “Conservatism as an Ideology.H. Karl (1945). (2005). (1993). Dumitrescu Delia ve Anthony Mugan (2010). The Handbook of Political Sociology.A. J ve David Knoke (2005). The Handbook of Political Sociology. Politics. Open Society and Its Enemies. Granados Fransisco. Leicht ve J.

.

Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klayabilecek.6 Amaçlar›m›z • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlayabilecek. Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma Toplumsal Eflitsizlik Sosyal S›n›f Sosyal Statü Toplumsal Hareketlilik • • • • Orta S›n›f Kültürel Dönüfl Yaflam Tarz› Yoksulluk ve Yeni Yoksulluk ‹çindekiler • G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE • TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA • TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI • TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR & KURAMLAR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik . Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetleyebilecek.

siyasal. Modern toplum art›k krallar›n veya dinî otoritelerin yönlendirmesine ba¤l› olmayan. yafl. ‹nsanlar ve gruplar aras›nda fiziksel. Ancak toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar›nda dönüm noktas› 1789 Frans›z Devrimi ve kapitalist toplumdur. sosyal yap›sal mekanizmalar›n gelifltirilmesi gerekmektedir. Genellikle bu eflitsizliklerin kayna¤› olarak ekonomik gelir ve mülkiyet farkl›l›klar› düflünülürse de toplumsal cinsiyet. Öte yandan en bafl›ndan beri en basit örgütlenmifl olandan en geliflmifl örgütlülü¤e sahip toplumlara kadar tüm toplumlarda toplumsal eflitsizli¤in farkl› derece ve türlerine rastlamak mümkündür. “üst .anormal”. Eflitsizlikleri ortadan kald›rmak için tüm bireylerin e¤itime. s›ralamaya sokmaya veya de¤erlendirmeye bafllar›z iflte . psikolojik. Toplumun üyeleri aras›nda ekonomik. 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir.kötü”. ifl gücüne. ekonomik. Krallar ve dinî otoriteler gibi çeflitli egemen güçler bu düflünceyi desteklemektedir. Kapitalizm öncesi toplumlarda eflitsizlikler var olmakla beraber bu eflitsizlikler “do¤al. gibi bir de¤erlendirmeye. siyasi ve sosyal f›rsatlara eriflim aç›s›ndan bir farkl›l›k bulunmad›¤›. Bu toplumda insanlar aras›ndaki sosyal adaleti sa¤lamak için eflitli¤in olabilmesi ve bunun için gerekli ekonomik. farkl› etnik köken ve inançlarda toplumsal eflitsizliklere neden olabilir. kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›k bulunmaktad›r. “iyi . eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl ve kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. kimsenin di¤erine göre daha az eflit olmad›¤›. Ancak ne zaman ki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre bu olas› farkl›l›klar› “normal . biyolojik. Daha önceki egemenlerin öne sürdü¤ü dine ve soy sopa dayal› eflitsizliklerin yerine Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük.alt”. siyasi yaflama eflit bireyler olarak kat›labilmeleri ve kendilerini sosyokültürel düzlemde temsil edebilmeleri gereklidir.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar› toplumda bireyler veya gruplar aras›nda var olan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›l›r. Bu kavramlardan ilki farkl›laflmad›r. insan›n kendi akl›n› kullanarak kendi kaderi ve gelece¤i üzerine karar verebilece¤i bir toplumdur. sosyal adaletin tüm bireyler aras›nda tümüyle sa¤land›¤› “eflitlikçi” bir toplum daima eriflilecek bir hedef olmufltur. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için baz› önemli kavramlar›n iyi aç›klanmas› gereklidir.” “kaç›n›lamaz” ve “mutlak” olarak kabul edilmifltir.

TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA Toplumsal tabakalaflma insanl›k tarihinin ilk aflamalar›ndan beri farkl› formlarda görülen bir gerçekliktir. Köle sahipleri ise yöneticilik. Ekonomik f›rsatlara ulaflabilen kifliler ayn› zamanda siyasi ve sosyal güce de ulaflabilir ve bu anlamda imtiyazl› olabilir. siyasal. fleref gibi özellikler prestij farkl›l›klar› yaratmaktad›r. unvan. liderlik yetene¤i. Tar›m iflinin yorucu ve hor görülen bir ifl biçimi olarak köleler taraf›ndan yap›lmas› normal karfl›lan›r. ‹nsanl›¤›n yerleflik düzene geçmesi ve özellikle insan eme¤ine dayal› tar›m topluluklar›n›n geliflmesi ile bafllayan tarihsel süreçte ortaya ç›km›flt›r. zenginlik bir imtiyaz olabilirken her zaman prestij sa¤lamayabilir (Haralambos ve Holborn. flan. bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik olarak kabul edilir. toplumda varl›kl› olmak üst bir de¤er ve olanaklar sa¤larken yoksul olmak alt bir de¤er al›r ve olanaklar› k›s›tlar. E¤itimli olmak üst bir de¤er alarak toplumda yükselmeye olanak tan›rken e¤itimsiz olmak alt bir de¤er al›r ve bireyin toplumda yükselmesini olumsuz etkiler. Di¤er bir kavram ise imtiyaz kavram›d›r. S›ralama yap›ld›¤›nda baz› farkl›l›klar daha üst bir de¤er al›rken baz›lar› daha alt bir de¤er al›rlar. Örne¤in. ‹mtiyaz toplumdaki insanlar›n elde etmek istedikleri. Ancak tar›m›n temel üretim oldu¤u bu toplumlarda savaflta kaybeden taraftan olan kiflilerde kölelefltirilerek tar›m ifllerinde ve askerî görevlerde kullan›l›rlar. Kölelik daha çok do¤ufltan belirlenen ve babadan o¤ula geçen bir statüdür. Dolay›s›yla toplumda daha çok yap›sal olarak ortaya ç›kan farkl›l›klar bu anlam sistemi içinde bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli (ekonomik. Bu toplumda insanlar ya köle olarak ya da köle sahibi olarak do¤ar. toplumsal konumlar›. Aristo’nun belirtti¤i gibi kölelerin de köle sahibi olanlar›n da bu konumlar›n›n “olmas› gerekti¤i gibi oldu¤u” düflünülür. kültürel) eflitsizliklere neden olabilirler. Ancak “prestij” kavram› toplumda önem verilen ve kültürel ve sosyal olarak anlaml› özelliklere iflaret etmektedir. 2004.142 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik o noktadan sonra bireyin yaflam›na girer ve tüm yaflam›n› belirler. statü ve güçiktidara göre tan›mlanmas› ve bunlar›n neden ve sonuçlar›n›n çal›fl›lmas› en temel konulardan biridir. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba. Bu anlamda tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür: • Kölelik sistemi • Kast sistemi • Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem • Sosyal s›n›flar Kölelik Sistemi Kölelik. sanat ve kültürel etkinlikler gibi daha zor ve toplumda daha ‘üst’ görülen . Bu anlamda prestij daha çok subjektif ve de¤erler sistemine ba¤l› bir farkl›l›kt›r. Örne¤in. 1). herkesin tercih edece¤i. ‹nsanlar›n yaflam stilleri. Sosyolojide. Belli bir gruba. özenilen ancak herkesin ulaflamayaca¤› f›rsatlar› anlatmak için kullan›l›r. onlar›n onaylar› olsun veya olmas›n. s. s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. Güç ve iktidar bireylerin ve gruplar›n kendi iradelerini ve isteklerini baflkalar›na. toplumsal eflitsizli¤in sosyal s›n›f. sosyal. Bunlar›n yan› s›ra Güç ve ‹ktidar kavram› da eflitsizli¤in sosyolojik analizinde önemli bir kavramd›r. dayatabilmeleri anlam›na gelir.

sosyal ve dinsel yaflam ve ortak kültürü takip etmeleri gerekir. Hindu toplumu dört temel Varna grubuna ayr›lm›flt›r: Brahmin (din adamlar›). kast sistemini. Srinivas. kal›tsal bir statüdür ve ortak bir soy ve bir atadan gelir.N. Her Varna grubuna üyelik do¤ufltan kazan›lan. Ancak Hindu inan›fllar›na göre insanlar bu yaflamlar›nda ait olduklar› kast grubunun görevlerini yerine getirdi ve kurallara harfiyen uydu ise ikinci defa dünyaya geldiklerinde bir üst kast üyesi olarak do¤ar ve bu flekilde ödüllendirilebilirler. Ünite . Buradan görülece¤i gibi Varna sistemi din ve geleneklerin yan› s›ra toplumda bir ifl bölümü ve meslek bölünmesine de dayan›r. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). Bu gruplar toplumda hayvan bak›c›l›¤› ve temiz olmad›¤› kabul edilen iflleri yaparlar. Bu da toplumda çok kat› bir hiyerarfli ve parçalanm›fll›k yarat›r. din. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir. herbir kast grubunun kendi içinde alt kastlara bölünerek toplumu kesitlere ay›ran bir mekanizma olarak görür. Kast Sistemi Kast Orta Ça¤’da. ‹spanyolca’da Kast “tür” veya “akraba grubu” anlam›na gelir. Kölelik çok kat› kurallar› olan bir sistemdir. özellikler Brahmin olanlar›n. Buradan görülebilece¤i gibi “beden ifli” ile “beyin ifli”nin toplumlarda farkl› de¤erlendirilmeleri konusu çok eskilere dayan›r.1 Steven Spielberg’in yönetmenli¤ini yapt›¤› ve konusu yaflanm›fl gerçek bir olaya dayanan 1997 tarihli Amistad filmi 1839 y›l›nda siyahi köleleri tafl›yan ayn› adl› gemide kölelerin ç›kard›¤› isyan sonras› yaflananlar konu edilir. Burada önemli bir farkl›l›¤a da de¤inirsek eski Yunan’da güvenilir ve ak›ll› oldu¤u görülen kölelere bazen kâhyal›k gibi görevler verildi¤i. Bu flekilde bir temas olursa kast üyelerinin ar›nma töreninden geçmeleri gerekir. Kast üyelerinin. Kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› Kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. Di¤er taraftan. Bailey’e göre kast üyelerinin ortak bir meslek. Kast Hindistan’dan baflka tüm Uzak Do¤u toplumlar›nda da görülebilen ve Asya’n›n kolonileflmesi s›ras›nda ‹spanyol gemicilerin bu toplumsal kuruma verdikleri isimdir. Kashtriya (askerler). Kast konusunda çeflitli tan›mlar mevcuttur. kastd›fl› gruptan birisinin sundu¤u bir hizmeti kullanmas› veya temas etmesi yasakt›r. Resim 6. baz› kölelerin de sadakatlerini ispat ederlerse serbest b›rak›ld›klar› görülse de Güney Amerika’da var olan kölelik bundan çok daha kat›d›r. Hindistan’da Sanskrit dilinde Kast kelimesinin karfl›l›¤› “varna”d›r ve “renk” anlam›na gelir. Bu dört kast grubundan baflka birde herhangi bir kast üyesi olamayan kastd›fl› (dokunulamayan) gruplar vard›r.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 143 görevleri yerine getirmektedir. özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. töre. . M.6.

Bu kuramlara altta de¤inece¤iz. Farkl› s›n›flar aras› evlilik daha yayg›n ve herhangi bir resmî veya dinî k›s›tlanma yoktur. Bir kiflinin sosyal s›n›f›. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Sosyal S›n›flar SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal s›n›flar di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevkii/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u. ölüm. Buradan anlafl›laca¤› gibi çeflitli aç›klamalar olmakla beraber. Bu toprak da soylu derebeyi taraf›ndan üzerinde yaflamakta olan serf aileleri aras›nda topra¤›n ekilmesi amac› ile da¤›t›l›r. Bu sistem 9. bir ölçüde de “kazan›lm›fl” bir konum olmaya izin verir. bunu da AMAÇLARIMIZ kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. yüzy›ldan sonra Kapitalizme geçifl ile beraber bu sistem sona erer. yüzy›ldan sonra feodalite çeflitli faktörlere ba¤l› olarak çözülmeye bafllar ve 18. Soylular bu toprak parças› üzerindeki üretimden. Öte yandan sosyal s›n›f sisteminin di¤er sistemlerden baz› farklar› vard›r (Giddens. Bu sistem içinde üç temel grup. Serfler ise kendi yaflamlar›n› sürdürebilmek için soylulardan üzeS O R U rinde üretim yapabilecekleri bir toprak parças›n› alabilmek hakk›na sahiptir. ‹NTERNET Sosyal bir s›n›fa ait olma durumu aileden miras al›nan ve yasal veya geleneksel bir temele oturmaz. dikey ve yatay toplumsal hareketlilik olas›l›¤› vard›r. çal›flma yaflam›nda kifliler aras›nda ald›klar› ücret. Di¤er toplumsal tabakalaflma biçimlerinde ise eflitsizlikler daha çok bireyler aras› hak ve görev ilifl- . Ancak di¤er sistemlerde unvan. Örne¤in. Bunlar: 1. 2001: 282).15. Öte yandan soylular serflerin do¤um. Sosyal s›n›flar daha çok formal iliflkiler içinde belirlenir. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. soylular. Her toprak parças› yasal hak ve görevleri. Feodal sistem. yüzy›la kadar bu flekilde devam eder. Tabakalar aras› yukar› ve afla¤›. sayg›nl›k. 2. D ‹kral K K AT soylular . 3. pazar yeri giÜfiÜNEL‹M bi sosyal gereksinimlerini karfl›lamak ve bir kurakl›k durumunda aç b›rakmamaktan sorumludur. serfler ve din adamlar›d›r. K ‹ T. çal›flma flartlar›. Ancak 15. meslekleri aç›s›ndan farkl›l›klar vard›r. üyelerinin siyasi güç ve iktidara eriflebilirli¤i. E L E V kavram› ‹ZYON Sosyal Ts›n›f sosyolojik çal›flmalarda çok çeflitli kuramlarla aç›klanmaktad›r.serfler aras›ndaki “karfl›l›kl› haklar ve sorumluluklara” dayanan bir sistemdir. Sosyal s›n›f kifliler aras›nda özellikle maddi kaynaklar›n mülkiyeti ve kontrolü gibi ekonomik temelli farkl›l›klara dayan›r. geleneksel ve kültürel kurallar gibi ekonomik olmayan farkl›l›klar daha önemlidir. yine içine do¤ulan konum önemli olmakla beraber. Serfler ise toprakta çal›fl›p vergilerini ürün olarak vermek ve askerlik görevlerini yerine getirmekleDsorumludur. vergileri toplamaktan ve geSIRA S‹ZDE rekti¤inde kral›n hizmetine sunacaklar› bir ordu yetifltirmekten sorumludur. ekonomik A P Sosyal s›n›f› kaynaklara ayn› uzakl›kta veya yak›nl›kta olan. toplumsal yaflam tarzlar› ve tercihlerinin birbirine benzedi¤i. sosyal s›n›flar daha çok “modern” ve sanayileflmifl toplumlarda ortaya ç›kt›¤› kabul edilen bir eflitsizlik biçimidir. Sosyal s›n›flar herhangi bir kanunla veya dinsel bir aç›klama ile yap›lanmaz. yetkileri ve yükümlülükleri ile birlikte bir soyluya verilir.144 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. 4. büyük bir topluluk kesiti olarak tan›mlayabiliriz. yüzy›ldan 14 . bilgi ve becerileri.

devlet görevlileri. [Üçüncü bask› 2009]) kitab›n› okuyabilirsiniz. pazarla bütünleflmifl olup olmama. genellikle imalatta çal›flan iflçiler. tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n. veya köleler ve efendiler veya üst alt kastlara ait olan kifliler aras›ndaki gibi). yaflam stratejilerini ve hem de de¤erleri.beyaz yakal›. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim AMAÇLARIMIZ farkl›l›klar›. iflveren. Alt S›n›f mavi yakal›. Ünite . etnik köken. el eme¤i ile çal›flanlar. iflledi¤i ürün. liberalleflme ve bireysel özgürlük gibi konular› çözmeye çal›flan siyasi hareketler ve dönüflümlerin ço¤unun içinde bizzat yer alm›flt›r. Orta S›n›f . tercihler. Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet. Do¤al olarak köylülü¤ün de kendi içinde toprak sahibi olup olmama. tercihleri. çal›flmalar›nda ‘sosyal s›n›flar’ ve ‘toplumsal eflitsizlik’ NTERNET kavramlar›n› kuramlar›n›n bel kemi¤i olarak kullanm›flt›r. Daha sonra 1950’de Amerika Birleflik Devletleri’nde ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal. Bunlardan baflka sanayileflmekte olan ve tar›m sektörünün hâlen güçlü oldu¤u toplumlarda birde köylülerden bahsetmek S O R U gerekmektedir. sanayici veya üst düzey yönetici konumunda toplumda kaynaklara sahip veSIRA S‹ZDE konumunya kontrol edebilen grup. Marx ayn› zamanda o dönem ‹ngiltere. ‹ T A P ‹stanbul ve Türkiye’de s›n›flarla ilgili olarak daha ayr›nt›l› bilgi için KorkutKBoratav’›n Anadolu’dan S›n›f Profilleri (‹stanbul:Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. sahip oldu¤u topra¤›n büyüklü¤ü. En büyük eseri olan Kapital’in (Das Capital) üçüncü cildi üzerinde çal›fl›rken “Sosyal s›n›f nas›l oluflur?” K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bölgesel farkl›l›k gibi birçok nedene ba¤l› olarak kendi farkl›laflD ‹ K K içinde AT t›¤›n› da göz önünde bulundurmak gereklidir. 1995. Ancak hâlen nüfusun % 25’i köylerde yaflamakta ve köy hem kentsel yaflam biçimlerini. 1980 sonras›nda ki eflitsizlik tarD‹KKAT t›flmalar›nda ise “sosyal s›n›f” kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri. yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur. kültürel dönüflümleri AMAÇLARIMIZ büyük ölçüde etkilemektedir. TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ‹NTERNET 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M ‹N T‹ M DT ÜE fiR ÜN NE EL S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Karl Marx Almanya’da do¤up yaflam›n›n büyük bölümünü ‹ngiltere’de geçirmesi Marx’› ‹ngiliz sanayileflmesini ve iflçi s›n›f›n›n do¤uflunu izleme flans› verilmifltir.gayrimenkul ve menkul sahipli¤i. Sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl toplumlarda genellikle üç sosyal s›n›ftan söz etmek mümkündür: Üst S›n›f . Bu deneyimlerine ba¤l› olarak Marx. Türkiye’de sanayileflme sürecinde h›zla geliflmekte olan toplumlardan olup köylülükle geçinenSIRA kitleler giderek azalS‹ZDE makta ve kentlere büyük oranlarda göçle beraber köyler boflalmaktad›r. ›rk. profesyonel mesleklere sahip olanlar. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹nsanl›k tarihi içinde kaç tabakalaflma sistemi sayabilirsiniz? SIRA S‹ZDE Karl Marx (1818-1883) ve Max Weber (1864-1920) eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri S O R U içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r. Öte ‹yandan Marx’›n sosyal s›n›flar üzerinde yazd›¤› bir eser veya bölüm yoktur.6. D Ü fi Ü N E L ‹ Mdevlet görevinde daha alt ücretli ifllerde çal›flanlar. de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› kuvvetle idSIRA S‹ZDE dia edilmifltir. masa bafl› ifl yapan da çal›flanlar.‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. Fransa ve Almanya’da ekonomik paralel T Egeliflmelere LEV‹ZYON olarak yaflanan.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 145 kilerine dayan›r (soylular ve serfler.

yasal. Asl›nda kendinden önce Marx’›n yapt›¤› analizin etkisinde kalsa da her iki düflünürün analize bafllama öncüleri çok farkl› oldu¤undan. “orta s›n›f” ve “alt s›n›f” kavramlar› Marx’›n s›n›f tan›m› d›fl›ndad›r. Almanya’daki güçlü Bismark dönemini görmüfl ve Almanya tam kendi sanayileflme hamlelerini gerçeklefltirirken izlemek flans›n› bulmufltur. 2001: 284). makinelere sahip olan sermaye ve bu sermayenin kontrolünde olan emektir. Öte yandan. Bu üç düzey birbirleri ile diyalektik bir iliflki içindedir. Marx’a göre sosyal s›n›flar basitçe gelir farkl›l›klar›na. Üretim araçlar›: Sanayi öncesinde toprak ve topra¤›n ifllenmesi için kullan›lan aletler. Weber’in kuram› Marx’dan çok farkl› ve kendi yaflad›¤› deneyimleri daha iyi yans›t›r flekilde biçimlenmifltir.serf. Weber’in tabakalaflma konusundaki görüflleri de bu nedenle ekonomik temeli de¤il üst yap›n›n etkisini. meslek gruplar›na. Tarihteki aflamalarda temel s›n›flar köle .146 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Mülkiyet iliflkileri: S›n›flar›n yaflamlar› sürdürmeleri için üretim yapabilmelerini sa¤layan üretim araçlar›n›n sahipli¤i ve kontrolüne olan yak›nl›k ve uzakl›¤› belirtir. tüm eserlerinin okunmas› ve incelenmesinden ortaya ç›kar›lan bir analize dayal›d›r. Mülkiyet iliflkileri içinde üretim araçlar›n›n mülkiyetini ve kontrolünü elinde tutan ancak üretici olmayan s›n›f giderek birikimini art›r›r ve zenginleflirken üretim araçlar›n›n mülkiyetinden d›fllanan ancak üretici olan s›n›f sürekli kaybeden ve ancak geçimini sa¤layabilen bir durumda kalmaktad›r. soylu toprak sahibi . Bu iki kavram›n birbirleri ile olan çeliflkisi ise toplumlardaki dönüflümü belirleyen temel unsurdur. üretmeyen ancak üretilen de¤ere el koyan s›n›f› tan›mlar. Bu da çeflitli analistler aras›nda tart›flmaya yol açabilmektedir (Giddens. 1974). Üretim iliflkilerinin ve üretim araçlar› sahipli¤inin birbirleri ile olan bütünlü¤ü o tarihsel aflamadaki üretim tarz›n› belirler. Marx’a göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. . Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur.emek gücünü oluflturan proletaryad›r. Dolay›s›yla sosyal s›n›f kavram›n› nas›l anlad›¤›. Ne zaman ki toplumda var olan üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n geliflmesine engel olur o zaman üretim iliflkilerinin çözülüp yeni bir üretim tarz›na geçifl gerçekleflir (Marx.efendi. Ekonomik alt yap›. bafll›¤› at›ld›ktan sonra. Bu deneyimler sayesinde s›n›flar s›n›f çeliflkisini yaflarlar (Marx. Bu tür tan›mlar sadece bir tür kategorilefltirmedir. yani siyasi erkin belirleyici gücünü vurgular. 1974). kapitalist sanayileflme sonras›nda ise topra¤a ilaveten. hukuksal üst yap› ve s›n›f bilinci. Ancak Almanya’da sanayileflmeye karfl› ç›kan güçlü toprak sahiplerine karfl›n. sermaye sahibi burjuva . sanayileflme devletin sanayicilere verdi¤i destek ile gerçekleflmifltir. Marx bir üretim tarz› içindeki sosyal s›n›flar› tan›mlamak için üç boyutun gerekli oldu¤u söyler. Max Weber Marx gibi Weber’de Almanya’da do¤mufl. 1974). Tarih boyunca tüm toplumsal aflamalarda üretimdeki ifl bölümüne göre üreten ve üretmeyen iki temel s›n›f vard›r. Hâlbuki Marx’›n tan›mlad›¤› sosyal s›n›flar sosyal ve ekonomik yap›da ifl bölümündeki eflitsizliklere dayal› oluflan gerçek s›n›flard›r. veya prestij farkl›laflmas›na göre tan›mlanmazlar. fabrikalara. Üretim iliflkileri kavram› ise üretim sürecindeki ifl bölümüne dayal› olarak yarat›c› olan ve de¤er üreten s›n›f ile de¤erin üretimine katk› yapmayan. Tarihsel süreçte s›n›f ç›karlar› mücadelesi içinde oluflan s›n›flar bir yandan da kendi tarihlerini yazmakta ve kendi deneyimlerini yaflamaktad›rlar. eserin geri kalan k›sm› tamamlanamadan hayata veda etmifltir (Marx. Marx “gerçek s›n›flar” derken her s›n›f›n kendi flartlar›nda bizzat yaflad›¤› deneyimleri kastetmektedir. Ayr›ca s›n›flar kendi ç›karlar› için di¤er s›n›flara karfl› mücadele verirken tarihi oluflturan tarihsel aktörlerdir. Tabakalaflma yaz›n›nda s›k kullan›lan “üst s›n›f”. Birincisi. Sosyal s›n›flar›n yap›sal temelini mülkiyet iliflkileri oluflturur. Weber’le Marx aras›nda iki temel fark vard›r. Weber’de sosyal s›n›flar›n ço¤unlukla ekonomik temeller üzerinden belirlendi¤ini kabul etmekle beraber.

Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir. Örne¤in. 2002: 300). statü gruplar› toplumsal eylemin içinde olabilecekler. Gerth ve Mills. Toplumsal eylem.6.1967. Gayrimenkul sahipli¤i. Sadece mal ve eme¤in karfl›l›kl› de¤ifliminin yer ald›¤› pazar iliflkileri içinde tan›mlan›r. Dolay›s›yla Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram› üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r (Bendix ve Lipset. ‹kincisi ise Weber sosyal s›n›flar› tabakalaflman›n sadece bir boyutu olarak görür.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 147 ekonomik faktörlerin sadece üretim araçlar›na uzakl›k üzerinden de¤il. Bireylerin yaflam f›rsatlar›n› (life chances) belirler. 1947). Her iki grubun kazan›mlar›na göre yaflam standartlar› ve yaflam f›rsatlar› farkl›d›r. Egemen ve üstün olma. Bunlar sosyal s›n›f. Güç bir grubun veya kiflinin iradesini di¤er kifli ve gruplara ra¤men gerçeklefltirebilmesi olarak tan›mlan›r. Ayr›ca her iki grubun sadece birbirlerine karfl› de¤il kendi içlerinde de farkl›l›klar› vard›r. Mülkiyete sahip olmak temel s›n›f farkl›l›¤›d›r. politik partiye üyelik egemenlik ve güç getirebilecektir. vas›fs›z olarak hizmet sunarlar ancak bu gruplar aras›nda imtiyaz fark› vard›r. ‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. Bu üç kavram tabakalaflman›n üç boyutunun tan›m›nda kullan›lacakt›r. vas›fl›l›k derecesi. Örne¤in. Weber’in bu görüflü. sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r. 2. Öte yandan Weber’in tabakalaflma kuram›nda önemli olan üç kavram önemlidir: 1. Marx’tan çok farkl› olarak Weber’de s›n›fa ait olma bir güç veya siyasi egemenlik sa¤lamaz. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. Ünite . 3. 2. Her iki mülkiyet sahipli¤i de mülkü paraya dönüfltürerek imtiyaz ve üstünlük sa¤layabilecek güce sahiptir. ‹ktidar-Güç. Müteflebbis olmak ve ticari yat›r›m sermayesine sahip olarak bu yat›r›mlar›n kar›ndan yararlanmak. Ekonomik ç›karlara ve zenginli¤e ba¤l›d›r. ‹flçiler vas›fl›. Mülkiyet ve mal sahiplerinin eme¤e sahip olanlara göre aç›k bir imtiyaz fark› vard›r. Marx’›n birbirine z›t ve aralar›nda s›n›f çeliflkisi bulunan iki temel s›n›f anlay›fl›ndan farkl› olarak çoklu s›n›f anlay›fl›n› temsil eder. Bu anlamda s›n›f de¤iflkendir ve s›n›f çeliflkisi yaratacak bir aidiyet içermez (Weber. 2. mal sahibi olan grup kendi içinde sahibi oldu¤u mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erine göre daha üst imtiyazl› veya alt imtiyazl› gruplara ayr›l›rken iflçilerde sunduklar› hizmetin vas›f düzeyine ve ücretlerine göre daha üst veya alt imtiyaz gruplar›na ayr›l›r. yar›-vas›fl›. Ancak bazen s›n›f partileri veya statü partileri olabilir. rantiyer olmak ve sahip oldu¤u toprak veya gayrimenkulün kiras›na sahip olmak. Hizmet sunanlar mal sahiplerine göre daha az imtiyazl› yaflam f›rsatlar›na sahip olsalar da her grup kendi içinde daha üst veya daha alt imtiyazl› ve ayr›cal›kl› gruplara ayr›l›r. Bu durumda gücün bir s›n›f taraf›ndan kullan›m› olas› olur. Weber’e göre. kifliler aras›ndaki bilgi beceri farkl›laflmas› gibi çok çeflitli faktörlere göre de belirlendi¤ini söylemektedir. statü ve politik partidir (Kalayc›o¤lu. Toplumsal eylem ise bir konuda benzer düflünen kiflilerin beraber bir eylem ortaya koymalar›d›r. Sosyal S›n›f Weber’in sosyal s›n›f tan›m›n›n üç önemli özelli¤i vard›r: 1. 3.1948). Gücün meflru olarak siyasi alanda kullan›m› otoriteyi oluflturur ve egemenli¤i sa¤lar. Bireylerin s›n›f konumu bir anlamda yaflam f›rsatlar›n› belirler. s›n›f konumu bireylerin piyasadaki ekonomik konumudur. Zengin olmak otomatik olarak kifliye yüksek statü veya iktidar konumu sa¤lamaz. ‹ki tür mal sahibi vard›r: 1. .

. Öte yandan Weber’de önemli bir nokta zenginlik veya mülkiyet her zaman yüksek statü sa¤layacak diye bir kuralda yoktur. tüketiciler statü grubu olarak artan fiyatlara karfl› ç›karlar (Weber.148 Resim 6. Buna göre e¤itimli olan›n toplumsal statüsü ve prestiji di¤erine göre daha üstündür. Günümüzde en çok tüketim normlar›na ba¤l› olarak bu tür statü farkl›l›klar› yaflanmaktad›r. ‹ngiltere’de Oxford flivesi ile konuflmak üst bir statü kriteridir. giyinme. Sosyal s›n›f kifliye aidiyet sa¤lamaz iken kiflinin kendi statü grubuna aidiyeti beklenir. Sosyal s›n›flar toplumsal bir hareketin temelini oluflturamazken statüye ba¤l› toplumsal hareketler oluflabilir. Toplumlarda meslekler aras›nda da mesleklere verilen de¤erler aras›ndaki farklara dayal› olarak statü farkl›l›¤› belirlenir. Yaflam tarzlar› ve kültürel farkl›l›klara atfedilen de¤erlere göre statü farklar› ortaya ç›kmaktad›r. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. Weber’de sosyal s›n›f objektif kriterlere göre ve ekonomik düzlemde belirlenirken sosyal statü subjektif kriterlere göre ve sosyal düzlemde ve tüketim içinde belirlenir. Örne¤in. En az›ndan bu kifliler karar mekanizmalar›na daha yak›nd›rlar ve al›nan kararlar› kendi ç›karlar› için etkileme flans›na sahiptir. sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r.2 ‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. Bir partiye veya sendikaya. Parti Weber’de parti siyasi erke ve otorite konumlar›na yak›nl›k ve uzakl›¤› belirler. davranma veya belli bir gruba ait olma gibi birçok statü konumu olabilir. Toplumda herkesin bir partiye üye olmas› düflünülmedi¤inden bu boyut sadece parti üyesi olanlar› kapsar. 1947). Yine s›n›ftan ba¤›ms›z bir boyuttur. fleref. Örne¤in. Zira statü kuramsal olarak zenginlik veya ekonomik yaflam f›rsatlar›ndan ba¤›ms›z belirlenir. derne¤e üye olmak üye olan kiflilere toplu olarak baz› ayr›cal›klar sa¤lar. Toplumda dili kullanma. unvan gibi prestij faktörlerine göre yap›lan ayr›flmaya karfl›l›k tan›mlanm›flt›r. Örne¤in. e¤itimli olmak üst bir de¤er iken e¤itimsizlik alt bir de¤erdir. Türkiye’de ‹stanbul flivesi. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal Statü Weber’in bu kavram› toplumda flan. Var olan dilin kullan›lan fliveleri aras›nda bir prestij farkl›l›¤› olabilir. Toplumlarda var olan kültürel kodlara göre baz› sosyal konumlara verilen de¤er ve tan›ma di¤er konumlardan üstündür.

Dolay›s›yla bu tür bir parti. D‹KKAT Dinamik de¤il statik bir bak›fl aç›s› söz konusudur. beceri. sendika veya dernek üyesi olamama daha az siyasi ayr›cal›k anlam›na gelmektedir (Kalayc›o¤lu. Önemi yüksek olan bu ifllevler ya toplumun sürdürülebilmesi için büyük önem tafl›rlar ya da gereksinim duyduklar› bilgi. Buna liyakat sistemi denir. beceri. AMAÇLARIMIZ teknolojik. Moore Eflitsizli¤i anlatmak için toplumsal tabakalaflma kavram›n› kullanan ifllevselci okula göre toplum aynen jeolojide oldu¤u gibi farkl› katmanlara ayr›lm›flt›r. K. Marksist ve Weberyan S›n›f görüfllerini karfl›laflt›r›n›z. e¤itim. “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur. vas›f ve yetene¤e gereksinim vard›r. Dolay›s›yla tüm bilgi ve beceriler toplumun ifllevsel önceliklerine göre bir s›ralamaya tabi tutulur. Tüm parçalar bütünü tamamlamak için gereklidir. Ancak bu S O R U katmanlar birbirleri ile etkileflime geçen insan katmanlar›d›r. prestij ve statü gibi kavramlar› kullanarak alt s›n›ftan üst s›n›fa kadar toplumu SIRA S‹ZDE baz› katmanlara ay›r›r. Bu mant›¤a ba¤l› olarak toplumsal tabaklaflma T E L E V ‹ Z Y O N toplumda eflitsizlik de¤il “do¤al” ve “kaç›n›lmaz” olarak ele al›nmas› gerekli bir farkl›laflma ortaya ç›kar›r. Yap›sal ifllevselci K ‹ T A P okul toplumu analiz ederken “bütünü oluflturan parçalard›r” mant›¤› ile hareket etti¤i için bu ifllevlerin yerine getirilmesi ve gereksinimler aras›ndaki uyum çok önemlidir ve toplumda düzeni sa¤lar. • Ancak toplumdaki baz› ifllevler di¤erlerinden daha önemlidir.6. Bu yüzden tabakalaflma Marx’taki gibi dönüflüme neden olmaz. ‹fllevselci okulun toplum analizi toplumun gereksinimleri kavram›ndan bafllar. siyasi. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Yap›sal-‹fllevselci Okul-T. TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Ayr›ca tabakalaflma gelir. Ancak toplumun ortaya ç›kan bu ifllevsel öncelikler s›ralamas›na göre bu yeteneklerin öncelikle bir e¤itimden geçerek bilgi. Tabakalaflma görüflü eflitsizli¤i tarihsel ba¤lam›ndan ba¤›ms›z sadece var olan toplumdaki bir farkl›laflma olarak görür. Ünite . Toplumun gereksinimlerine göre de toplumdaki ifllevler belirlenir.E. Parsons. deneyim ve ilgi alanlar› olan kiflilere seslerini duyurabilecekleri bir platform olabilme ayr›cal›¤›n› sa¤lad›¤› için çok kullan›lan bir kavramd›r. ‹fllevselci AMAÇLARIMIZ okula göre toplumsal tabakalaflma. toplumun devam› ve düzenin sa¤lanmas› için K ‹ T A P gerekli olan ifllevlerdir. Bu masraf ve fedakârl›¤› yapabilme durumuna göre kifliler toplumun kendilerine sa¤lad›DÜfiÜNEL‹M 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Toplumun gereksinimleri: O toplumdaki ekonomik.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 149 Weber’in parti boyutu da bugün siyasi yönetimlerde “çok sesli demokrasi” kavram› ile anlat›lmak istenen ve toplumda ortak ç›kar. 2002: 301). sosyal ve kültürel geliflme düzeyine ba¤l› olarak verili bir zamanda. Böylece ortaya en üstten en alta kadar toplumdaki ifllevleri ve karfl›l›¤›nda beklenen becerileri s›ralayan bir sistem ç›kar. • Toplumda herkesin farkl› yetenekleri bulunur. iflleyiflin düzenli olabilmesi için her türlü bilgi. Bu farkl›l›k toplum için olumlu ve gereklidir. vas›f düzeyleri yüksektir ve bu bilgi becerilere sahip olabilen kifli say›s› azd›r. • Buna ba¤l› olarak kifliler bu uzun ve masrafl› e¤itime ve fedakârl›¤a ancak bu konumlara daha yüksek ödüller verilirse hevesli olabilirler. Davis ve W. Bu farkl›laflma sayesinde toplumda gerekli ifllevler liyakat’a (meritokrasi) dayal› bir biçimde yerine geti‹NTERNET rilir ve toplumda istikrar ile düzen sa¤lan›r. • E¤itim ise kifli için bir anlamda uzun süreli ve masrafl› bir “fedakârl›k” anlam›na gelir. beceri ve vas›f niteli¤ine dönüflmesi gereklidir. Davis ve Moore’a (1945) göre: • Toplumlarda gereksinimlerin sa¤lanabilmesi.

1985). Wright Yeni say›labilecek tart›flmalardan olan 1980 sonras› daha çok önem kazanan bir baflka görüfl ise E. otorite ve ‘sömürü’ iliflkilerine göre tan›mlayarak Amerika için bir ‘s›n›f haritas›’ ortaya ç›karmakta ve bu kriterlerle her ülke için benzer bir çal›flman›n yap›labilece¤ini savunmaktad›r (Wright.150 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ¤› f›rsatlardan ne kadar yararlanabileceklerine karar verirler. Yine bu önerme Türkiye için özellikle üniversiteyi bitirip iflsiz kalan gençler örne¤ini hat›rlatmaktad›r. E. Dolay›s›yla Davis ve Moore toplumsal tabakalaflman›n bu anlamda olumlu katk›lar› oldu¤unu öne sürer.bir uzlaflma (value consensus) vard›r ve bu durum eflitsizlik olarak de¤il farkl›l›k veya ifllevsel bir tabakalaflma olarak alg›lan›r. lise mezunu olmak ile üniversiteye gitmek aras›nda herkesin raz› olamayaca¤› veya karfl›layamayaca¤› çok uzun. Sonunda her birey kendi karar› ve gerekli e¤itimi gerçeklefltirdi¤i ölçüde toplumda bir konuma sahip olur. Wright’›n sosyal s›n›flar›n günümüzde nas›l alg›lanmas› gerekti¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalardan ç›km›flt›r. Ayr›ca. toplumlar›n devam› ve yeni konumlar›n gereklerini yerine getirecek ama toplumlarda az bulunan yetenekli kiflilerin bu görevleri kabul edebilmesi için gerekli ve kaç›n›lmazd›r. beceri gereksinimine göre ve gerekli fedakârl›k ölçüsünde ödüller belirlenece¤i için toplumda eflit olamayacak olan bir ödüllendirme sistemi olmak zorundad›r. küçük burjuva da kendi bafl›na s›n›f olma özelli¤i kazanm›flt›r. Örne¤in. bu önem s›ras›n›n objektif olarak yap›lamayaca¤› nedeni ile karfl› ç›k›lmaktad›r. topluma yararl› olma. Ayr›ca bu kurama göre kifliye e¤itim verilmeli ve bu kiflinin de fedakârl›¤›n›n karfl›l›¤›n› almas› sa¤lanmal›d›r. Bu tart›flma Türkiye’de ücret ve maafllar aras›ndaki dengesizlik tart›flmalar›n› veya “ifle göre adam de¤il. • Bu yüzden toplumlarda her toplumsal konumun e¤itim ve bilgi. 2002:310). toplumda baz› konumlar›n di¤erlerinden önemli oldu¤u fikrine. toplumun devam›n› ve bütünlü¤ünü sa¤lama gibi duygular yarat›r. Wright. Wright farkl› s›n›flar› aralar›ndaki üretim. toplumda önemli konumlara uygun kifli say›s›n›n az oldu¤u düflüncesine de belki daha fazla say›da yetenekli kifli var ama ellerine f›rsat geçmedi¤i için ortaya ç›kam›yorlar diyerek karfl›l›k verilmektedir (Kalayc›o¤lu. memnuniyetsizlik duygusu de¤il tam tersine bir bütünün parças› olma. • Bu ödüllendirme sistemi üzerinde toplumun de¤erler sisteminde oluflmufl herkesin farkl› oldu¤u ve herkesin ayn› ifli yapamayaca¤› üzerine. Ancak sonunda toplumda o e¤itimin sa¤layabilece¤i konuma ve bu konuma verilen ödüle raz› olurlar. Wright. Bu durum bireylerde konumlar›na yönelik bir çeliflki. Marx’›n s›n›f kuram›n› modern topluma uyarlarken ortaya ç›kan ara katmanlar› Marx’tan farkl› olarak bir s›n›f olarak görmektedir. Örne¤in. E¤er toplumlarda kilit konumunda olan ve büyük sorumluluk isteyen görevleri dolduracak do¤ru insanlar› özendirecek bir ödül mekanizmas› yoksa o toplumlarda istikrar ve sa¤l›kl› bir toplumsal düzen sürdürülmesi olanakl› de¤ildir. Marx’›n iki s›n›fl› yap›s›na ilaveten. kontrol ve mülkiyet. Davis ve Moore’un bu yaklafl›mlar› baz› yönleri ile elefltiriye aç›kt›r. 1976. Ayr›ca Wright. Onlar için toplumsal tabakalaflma. O. pahal› ve farkl› yetenekler isteyen bir farkl›l›k varsa bireyler kendi durumlar›na göre karar vererek bu e¤itime devam eder. adama göre ifl” uygulamas› elefltirilerini akla getirmektedir. Örne¤in. O. bu . Wright ilk çal›flmas›nda 1979’da Amerika’da tabaka/s›n›f analizlerinde kuram›n ihmal edildi¤i ve Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanarak yeniden düflünülmesi gerekti¤ini savunmufltur.

ayr›ca yönetim ve karar verme kademelerine yak›nl›¤› ile de kol eme¤inin önüne geçmifltir. 1980). Afla¤›ya do¤ru hareketlili¤in daha yüksek olmas› ise o toplumda ekonomik geliflmenin eksik oldu¤u. toplumdaki geliflmifllik düzeyi ölçülmeye çal›fl›l›r. kiflinin babas›na göre toplumsal konumundaki de¤ifliklikleri aç›klamak için kullan›l›r.). ‹ngiltere’de 1954’te D. liyakat sisteminin (meritokrasinin) ifllemedi¤inin göstergesi olarak kabul edilir. temiz ifl ve statüsü daha yüksek bir ifl konumu olarak yorumlanm›fl. güç ve iktidar kavramlar› kullan›lmaktad›r. Toplumsal Hareketlilik Yap›sal . Toplumsal hareketlilik kavram› bireylerin ‘babadan o¤ula’ olarak tan›mlanan. demografik yap› ile var olan toplumsal konumlar aras›nda uyumsuzluk oldu¤u (nüfus art›fl›n› karfl›layacak say›da pozisyon olmamas›. öte yandan orta gruptaki beyaz yakal› iflçilik ve teknisyen grubunun çok artt›¤› görülmüfltür (Goldthorpe. Bunun nedeni ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda ortaya ç›kan savafl›n ekonomik etkilerinin insanlar›n yaflam›na ve kazan›mlar›na etkisidir. yer de¤ifltirmeyi toplumsal hareketlilik olarak adland›rm›fllard›r. yeni f›rsatlar›n yarat›lmad›¤›. Toplumsal hareketlilikte iki olas›l›k vard›r: Nesiller aras› yukar› dikey hareketlilik ve afla¤› dikey hareketlilik. Kapitalist toplumlarda bireyin bu kazan›mlar› ile babas›ndan (ailesinden) daha farkl› ve tercihen daha üst bir konuma gelece¤i varsay›l›r ve aradaki farka bak›larak toplumdaki f›rsatlardaki yayg›nl›k. Bu da o toplumdaki ekonomik. Glass. ücreti daha yüksek. Buna göre beyaz yakal› iflçilik. Bir kiflinin yaflam süresi boyunca nesil içi (intragenerational). ‹ngiltere’de yukar› hareketlili¤in oran›n› düflük bulmufl. sosyal ve siyasi aç›dan geliflmifl say›lan bir toplumda tüm bireylerin bir evvelki nesile göre yukar› hareketlilik yapmalar› beklenir. Goldthorpe’›n Oxford Toplumsal Hareketlilik Projesi’nde mesle¤e endeksli bir s›n›f/tabaka çal›flmas› yap›lm›flt›r. Glass’›n bafllatt›¤› ve bir hareketlilik analizi gelifltirme amac›na yönelik olarak bafllayan çal›flmalard›r (Glass ve Hall.ifllevci okul ve Weberyan okulun toplumsal tabakalaflma konusuna yapt›klar› bir baflka katk› da “Toplumsal Hareketlilik” kavram›d›r. masa bafl› ifl. Ünite .V. ifl konumu ve otoriteye yak›nl›k gibi kriterlere göre bu s›n›flara kat›lamayacak ara s›n›flardan da (contradictory class locations) bahsetmifltir. Savafl›n etkileri geçti¤inden ve toplumda ekonomik geliflme sa¤land›¤›ndan kol eme¤i ile çal›flan ve en alttaki kategori olan hünersiz. f›rsatlar›n aç›k ve herkes taraf›ndan ulafl›l›r olmad›¤›. teknolojik geliflmelerin toplum . toplumsal hareketlili¤in iki farkl› formu vard›r.6. toplumsal. Toplumsal hareketlilik çal›flmalar›nda daha çok Weber’in statü. bu toplumlara özgü çoklu s›n›f konumlar›n› kabul ettikleri ve kapitalist toplumun “tüm bireylere eflitlik de¤ilse bile f›rsat eflitli¤i sunan ‘aç›k toplumlar’” oldu¤u fikrinden hareketle farkl› toplumsal konumlar aras›ndaki geçiflkenli¤i. üniversite mezunu iflsizlerin yayg›n olmas› vb. Her iki kuramda kapitalist toplumlar› inceledikleri.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 151 üçlü s›n›f yap›s› yan› s›ra mülkiyet. nesiller aras› (intergenerational) hareketlilik. yani kendi ilk ifline bafllad›¤›ndan son ifline kadar yapt›¤› tüm kazan›mlar› anlatan hareketlilik 2. Bunlara ilaveten. Ekonomik. kol eme¤i yerine kafa eme¤i kullanan. yar›-hünerli iflçili¤in çok azald›¤›. Toplumsal konum bireyin toplumda kendisine verilen f›rsatlar› de¤erlendirerek e¤itimle ve fedakârl›kla kazand›¤› (ascriptive) konumdur. ayr›ca üst tabakadan ailelerin çocuklar›n› ayn› konumda tutamad›klar›n› ve bu çocuklar›n yaklafl›k % 50’sinin afla¤› hareketlilik yaparak babalar›na göre konum kaybettiklerini ortaya ç›karm›flt›r. Bir kiflinin kendi ailesine k›yasla yapt›¤› kazan›mlar› anlatan. 1963). Daha sonra 1980’de J. Toplumsal hareketlilik ile ilgili ilk çal›flmalar. 1.

ekip biçilen ürünler. mal ve tafl›nmazlara ait mülkiyet konumlar›n› belgelemekten uzak oluflu. 1980’lerle birlikte çal›flma yaflam›n›n de¤iflmesi. iflçiler aras›nda farkl›laflman›n oluflmas› (Sennett. Boratav’›n çal›flmas› ölçek gelifltirme yönünde ilk çal›flmad›r (Kalayc›o¤lu. 1970’de K›ray ve Hinderik’in çal›flmas› Çukurova’da dört köyü tabakalaflma aç›s›ndan karfl›laflt›rmaktad›r. Türkiye’de toplumsal s›n›flar/tabakalaflma konusunda yap›lan çal›flmalarda daha çok 1960-70 döneminin özelli¤ini yans›tan tarihsel ve siyasi geliflmeler a¤›r basm›flt›r. TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR Sosyal S›n›f. Türkiye’nin tar›msal yap›s›na uygun olarak Çukurova’daki 4 köyde karfl›laflt›rmal› olarak tar›mdaki toprak sahipli¤i. özellikle geniflleyen orta s›n›flar›n/katmanlar›n siyasi görüfllerini. Daha sonra bu s›n›flar›n ekonomik koflullara karfl› nas›l savunma stratejileri gelifltirdiklerini irdelemifltir. Kentsel s›n›flar›n tan›mlanmas›nda en çok meslek ve meslekteki mevki. emek gücünün becerisinin ve dolay›s›yla iflyerinde inisiyatifinin almas›. köylerin pazara aç›l›p aç›lmad›¤›. 2000). Sonuç olarak s›n›f/tabakalaflma ve hareketlilik analizlerinde bugün gelinen noktada sadece meslek kategorilerinin kullan›ld›¤› görülmektedir. 2002: 313). 1995’te Boratav’›n çal›flmas› 1991-1992 aras›nda geliflen ekonomik koflullar›n toplumsal s›n›flar› nas›l etkiledi¤i sorusundan yola ç›karak önce k›rda ve kentteki s›n›flar› tan›mlamaktad›r. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflmesi. köyde yaflayanlar›n geçimlerini kazanma biçimleri (tar›m iflçisi veya küçük toprak sahibi). köylerin suya ve yola yak›nl›¤› uzakl›¤› gibi birçok faktörü kullanarak yap›lan çal›flma dört köydeki farkl› geliflme olanaklar›na ba¤l› olan toplumsal tabakalaflma biçimlerini anlatmaktad›r. Mavi yakal› babalar›n o¤ullar› art›k yönetici kademelerine gelebilmektedir. . siyasi yaflamda sosyal refah devletinden vazgeçilmesi ve toplumda herkesin kimseden destek almadan art›k kendi ayaklar› üzerinde durabilece¤i ve refah ödemelerinin zaten çok fazla büyümesi nedeniyle art›k devlet taraf›ndan karfl›lanamayaca¤› savlar› da önemli bir dönüflüme neden oldu. Goldthorpe buradan devamla. Bu çal›flmalar öncelikle Türkiye’nin iflçi s›n›f› tarihi’ni yazmaya yönelmifllerdir. k›rsal s›n›flar›n tan›mlanmas›nda ise toprak mülkiyetlerinin flekli ve büyüklü¤ü ana kriterleri oluflturmufltur. topra¤›n verimlilik düzeyi. özellikle hane reisinin meslek statüsü üzerine yo¤unlafl›p hanelerde art›k giderek önemli bir gelir getiren kad›n eme¤ini yok saymas›d›r. Mesle¤e dayal› statü endekslerine en çok yöneltilen elefltiriler aras›nda mesle¤in kiflilerin ellerindeki sermaye. 1998) ve benzer flekilde ifl dünyas›nda yönetim ile mülkiyet aras›nda bir bölünme yaflanmas› tart›fl›lmaya baflland› (Harvey. siyasi partilere ve sendikalara karfl› tutumlar›n› inceleyerek 1980’lerde Avrupa’daki sa¤ ve muhafazakâr partilere yöneliflin nedenlerini irdeler. Öte yandan. Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi.152 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar katmanlar› üzerinde etkisini göstermektedir. toplumda her zaman aktif iflgücü içinde yer almayan ancak potansiyel ifl gücünü oluflturan gruplar› kapsam d›fl› b›rakmas›. fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› (post-fordist) ifl süreçlerine b›rakmas›.

Art›k günümüzde zenginleflen. becerisi artan ve dolas›yla yaflam standard› yükselen bir iflçilik var ve bu iflçilik Marx’›n zaman›nda bahsetti¤i kol eme¤inden çok farkl› özellikler tafl›yor. Bu yeni toplumda eskiden oldu¤u gibi ifl odakl› bir s›n›f kimli¤i insanlar aras›ndaki eflitsizlik ve farkl›l›klar› ortaya koymaya yeterli olmamaktad›r. Bir grup ise sosyal s›n›f kimli¤i kimliklerin kesiflti¤i iddias› ile yeni tart›flmalar yürütmüfllerdir. Bir kere bu iflçilik art›k tüm zamanlar›n› ifl yerinde ve iflten sonra ifl arkadafllar› ile geçirmek istemiyor.3 Günümüzde iflçilik kol eme¤inden çok belirli vas›f ve beceri gerektiriyor. siyaset ve sosyal yaflam de¤iflmek zorundad›r. SIRA S‹ZDE Burada s›n›f tart›flmalar›nda önemli bir tart›flma ortaya ç›km›flt›r. Yeni iflçilerin istedi¤i ifl sonras› vakitlerini ailesi ile veya farkl› kiflilerle geçirmek ve baz› yeni bofl zaman faaliyetlerine yönelmek. yerine tüketim odakl› bir yeni toplum gelmifltir. Örne¤in. etnik veya ›rka dayal› köken. Böylece 1980 öncesinin ifl yaflam› odakl› iflçili¤i gitmifl. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazanm›flt›r. Ünite .Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 153 Resim 6. Bir grup sosyal s›n›f kimli¤inin hâlen geçerli oldu¤u ve terk edilmemesini savunurken AMAÇLARIMIZ di¤er bir grup ise s›n›f kimli¤i kavram›n›n tabakalaflma tart›flmalar›nda yetersiz kald›¤›ndan ç›karak toplumda daha çok önem kazanan yeni kültürel kimliklere dayal› eflitsizK ile ‹ T kültürel A P likleri çal›flmaya yönelmifllerdir. sa¤l›kl› yaflam için spor yap›p hep “fit” gözükmek. iyi bir restoranda yeme¤e gitmek. yeni markalar sat›n alarak giyim kuflam›na dikkat etmek.6. 2000’lere gelindi¤inde art›k sosyoloji eflitsizlik ve tabakalaflma çal›flmalar›nda en çok a¤›rl›k kazanan tart›flmalar sosyal s›n›f. Bu bofl zaman faaliyetlerinin daha çok yöneldi¤i alan ise tüketim alan› olmufltur. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› S O R U s›ra önem kazanm›flt›r. Bu yeni toplumda ise art›k ekonomik SIRA S‹ZDE yaflam. 1980’ler sonras›nda sosyal s›n›f kavram› iliflkin tart›flmalar bir dönüflüm ve topD ‹ K Kgeçirmifl AT lumsal cinsiyet. ev eflyalar›n› yenilemek ve genelde ifl yaflam› d›fl›ndaki yaflama önem vermek tipik davran›fl örnekleridir. Bu nedenle sosyal s›n›f kavram›na D Ü fi Ü N E L ‹ M iliflkin tart›flmalarda bir dönüflüm geçirmifl ve toplumsal cinsiyet. toplumsal cinsiyet ve etnik köken kimliklerinin ile orT E L E Vkesiflmesi ‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . etnik köken.

kendini iflçiden farkl›laflt›ran bir gruptur.) eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. siyah bir kad›n›n ifl yaflam›nda kendi durumuna özgü yaflad›¤› eflitsizliklerin sadece iflçi olmaktan de¤il. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen. ‹nsanlar toplumsal cinsiyet veya etnik köken kimlikleri ile d›fllanmakta. yeni aktör orta s›n›f taraf›ndan art›k farkl›l›klar›n tasarland›¤› bir gösteri dünyas› olarak yeniden yap›lanmaktad›r. medya ve iletiflim sektörü vb. 2005). Orta s›n›f›n en önemli özelli¤i iflçi s›n›f›ndan farkl› olarak kendi içinde heterojen olmas›d›r. Orta s›n›f kendini “iflçi” görmeyen. Di¤er bir örnek. çok vas›fl› bir gruptur. göçmen ve farkl› etnik kimliklerden olmalar› ile anlafl›lmal›d›r (Kastoryano. yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) fleklinde adland›r›l›r. Örne¤in. Orta s›n›f. Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f Tüketim odakl› yeni toplum biçiminin ortaya ç›kard›¤› baflka bir kavram ise iflçili¤in esas faktör olarak çal›fl›ld›¤› dönemlerde fazla üzerinde durulmayan ancak 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›ft›r. reklamc›l›k. Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. Avrupa’da göçmen iflçilerin sosyal yaflamdan d›fllanmas›n›n ve çal›flma yaflam›nda en alt statüde ifller almalar›n›n nedeni sadece iflçi olmalar› ile de¤il. tasar›m ve grafik. “kad›n” olmak ve “siyah” olmaktan da kaynakland›¤› ve hatta üçlü bir etki yaratt›¤›n›n yeni kavramlarla gözlenmesi daha olas›l›kl› hâle gelmifltir (Anthias.154 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar taya ç›kan eflitsizliklerdir. Buradan anlafl›ld›¤› gibi art›k toplumsal eflitsizlik kavram› sosyal s›n›flar anlay›fl› ile herkesi homojen oldu¤u varsay›lan tek bir s›n›fta toplamak yerine. daha rafine ve incelikli katmanlarda kad›n/erkek olman›n veya bir etnik kökene ait olman›n sosyal s›n›f›n üstüne neler katt›¤›n› görebilmemizi sa¤lam›flt›r. ‹maj ve kiflinin kendine bir “tarz” edinmesi gündelik yaflamda önemli bir faktör olur. bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›ft›r. marka kullan›m› olarak belirlenir. üst düzey e¤itimli. toplu s›n›f davran›fllar›na. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. toplumdaki en alt statüde. ‹flçi s›n›f›n›n hiç bu flekilde bir davran›fl› yok iken orta s›n›f için gündelik yaflamda en önemli konu bu farkl›l›¤›n gösterimidir. Bu nedenle eflitsizlik tart›flmalar›nda toplumsal cinsiyete dayal› eflitsizlikler çok önemli bir yer tutmaktad›r. stiller. otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen. en alt ücretli ve güvencesiz iflleri yapmakta en alttakiler olmaktad›r. profesyonel. tek tip olamayan hatta buna karfl› olan. Toplumlarda yeni yaflam. kafa eme¤i. Orta s›n›f› oluflturan bireyler çok farkl› özelliklere sahiptir ve bu farkl›l›klar›n› da özellikle öne ç›karmak yani bir birlerine benzememek isterler. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslek alanlar› (enformasyon teknolojileri. zevkler. daha derin eflitsizlikler ortaya ç›karmaktad›r. inisiyatifi yüksek. iflletmecilik. Belli bir toplumsal cinsiyet veya etnik veya ›rk kimli¤i insanlara var olan s›n›f eflitsizliklerinin üstünde ve onlar›n etkisini katlayan. yöneticilik. 2004). . s›n›f analizlerinde kullan›lan meslek s›ralamalar›nda ve toplumsal tabakalaflma kategorilerinde “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. Burada önemli olan insanlar›n yaflam›nda bu kesiflmenin ne gibi yeni eflitsizliklere neden oldu¤unu anlamakt›r.

Ünite . Ancak toplumsal eflitsizliklerin derinleflerek devam etti¤i bir dönemde s›n›f kimliklerinin net bir biçimde gözlemlenemiyor oluflu. kolektif hareketlerde somutlaflan geleneksel s›n›f tan›mlar›yla ölçüldü¤ünde s›n›f fark›ndal›¤›n› ve bilincini gözlemlemek mümkün de¤ildir çünkü toplumsal s›n›flar kolektif hareketler ve kümelenmeler arac›l›¤›yla somutlaflamamaktad›r. Bir baflka deyiflle s›n›f›n izleri kolektif hareketlerde de¤il. zevkler ve marka kullan›m› olarak belirlenir Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik Geleneksel s›n›f teorilerini. Bu yeni paradigma s›n›f kimliklerini kolektif olarak tan›mlamak yerine. be¤enilerinin. Yeni paradigmaya göre s›n›flar araflt›rmac›lar taraf›ndan doldurulan nesnel ve bofl kategorilerden ziyade bireylerin sosyal pratikleri ve sembolik araçlar› arac›l›¤›yla infla olunan bir de¤iflkendir. 2000: 40). Savage`in ‹ngiltere`de s›n›f kimli¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalar›ndan ç›kard›¤› sonuçlarda s›n›f›n de¤iflen deneyimlenme biçimine iflaret etmektedir. Savage’a göre. gündelik yaflant›m›z›. Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. al›flkanl›klar›m›z›. bu yeni yaklafl›m›n günümüz toplumunu analizinde karfl›laflt›¤› en temel sorun olarak gösterilmektedir.4 Orta s›n›f› oluflturan bireyler farkl›l›klar›n› öne ç›karmak ister. ‹flte bu tart›flma sonucunda Savage ve di¤er baz› akademisyenler “sosyal s›n›fa ba¤l› kolektif bir bilinç oluflmuyorsa ve s›n›f kendi bafl›na kolektif bir bilinç yaratm›yorsa niçin hâlâ s›n›f `kültürel dönüfl` paradigmas› için aç›klay›c› bir de¤iflken olarak önemlidir?” sorusunu sormaktad›rlar. Bu yaklafl›mlar. ‹ngiltere’de. de¤erlendirme flemalar›m›z› içeren bireysel alanlarda aranmal›d›r. .Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 155 Resim 6. Ancak grup aidiyetlerinin temel kayna¤› olmaktan uzak ve salt ba¤lamsal bir s›n›rl›l›k içinde olsa bile bireylerin kendilerini bir s›n›fa mensup olarak tan›mlad›klar› gözlemlenmifltir (Savage.6. farkl›l›klar›n›n yak›ndan araflt›r›lmas› gerekmektedir. çeflitli aç›lardan elefltiren ve s›n›f analizlerinde kuramsal ve kavramsal yenili¤in gereklili¤ine ça¤r› yapan yeni yaklafl›mlar sosyolojide “kültürel dönüfl” (cultural turn) olarak isimlendirilmifltir. bireysel kimliklerin s›n›f süreçleri ile nas›l flekillendi¤ini sorunsallaflt›rarak çal›flmalar›n odak noktas›n› kolektif s›n›f kimliklerinden s›n›flaflan bireysel kimliklere tafl›m›flt›r. yukar›da aç›klad›¤›m›z geleneksel s›n›f teorilerine çeflitli elefltiriler getirmektedirler. stiller. Bu yeni paradigmaya göre öncelikle geleneksel çal›flmalardaki k›s›tl›l›klar› aflmak için ekonomik alan ile sosyal alan›n karfl›l›kl› kurdu¤u iliflkiye odaklanarak kimliklerin ve kiflilerin özel ilgilerinin.

Yoksullukla ilgili en tart›flmal› konu yoksullu¤un nas›l tan›mlanmas› gerekti¤ine dairdir. konfora ve yaflam koflullar›na sahip olman›n olanaks›z veya son derece k›s›tl› hâle gelecek kadar yetersiz kalmas›” fleklinde tan›mlamak da mümkündür. de¤iflen yaflam standartlar›. sembolik sermaye (kifliyi etkileyen de¤erler. e¤itim de¤iflkenlerinin yerini almas› gerekti¤ini savunmaktad›r. . Birleflmifl Milletler Habitat Raporunda (1996) nüfusun kentlerde yaflayan bir kesiminin. Bu durumda daha yayg›n kullan›lan “mutlak yoksulluk” daha çok bireylerin fiziksel yaflamlar›n› sürdürebilme hedefine yönelikken “göreceli yoksulluk” bireylerin di¤er kesimlere görece olarak yaflama standartlar›n› karfl›laflt›rmaktad›r.156 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› Yukar›da belirtti¤imiz gibi 1980 sonras›nda sosyal bilimlerde uzunca bir süre ihmal edilen tüketime olan ilginin artmas›. Her çal›flma yoksullu¤u farkl› tan›m ve ölçeklerle çal›flmaktad›r. sosyal sermaye (kiflinin sosyal iliflki a¤lar›). kültürel sermaye (kiflinin eriflebildi¤i e¤itim. hobiler. Öte yandan göreceli yoksulluk daha çok bir kiflinin veya grubun yaflam düzeyini. Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r. Bourdieu. Art›k s›n›f/tabaka terimlerinin sanayi sonras› toplumlardaki geliflmeleri aç›klamaktan yoksun oldu¤u. Mutlak yoksulluk hanelerin veya bireylerin asgari geçim standard›n›n alt›na düflmesini ve hesaplanm›fl yoksulluk s›n›r›n›n alt›na düflenleri tan›mlar. Göreceli yoksulluk mutlak temel ihtiyaçlar›n› karfl›layabilen ancak f›rsat eflitsizlikleri yüzünden toplumun genel refah düzeyine. bilgi olanaklar›). çeflitli nedenlerle tarihsel ve co¤rafik olarak belirlenmifl asgari bir geçim standard›n› sa¤layabilecek yeterli kaynaklara ve konuta ulaflamamas›. Bunlardan en yayg›n olan› yoksullu¤u mutlak yoksulluk (absolute poverty) veya göreceli yoksulluk (relative poverty) gibi iki kategoriye ay›rarak incelemektir. kaliteli e¤itime. bofl zaman al›flkanl›klar› gibi farkl› zevklere hitap edebilen konular›n çal›fl›lmas› gerekti¤i üzerinde durmakta ve ekonomik sermaye (kiflinin elindeki maddi olanaklar). Bu tart›flmalara önemli bir kuramsal katk›da P. tüketim. teknoloji ve sanayide ortaya ç›kan yenilikler s›n›f/tabaka terimlerinin ve tabakalaflma kavram›n›n yeniden ele al›nmas› tart›flmalar›n› getirmifltir. bunun yan›nda veya alternatif olarak yafl. Dünyada giderek sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan vazgeçilmesi. Mutlak yoksulluk daha çok refah devleti politikalar›nda gelir da¤›l›m› ve tüketim harcamalar› hesaplamalar›na dayal› olarak somut ve ölçülebilen kriterlerle tan›mlanmakta ve kullan›lmaktad›r. boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir. Eflitsizlik ve yoksulluk iliflkisini anlamak için önemli olan bir baflka kavram ise kent yoksullar› kavram›d›r. toplumsal cinsiyet. insanca bir yaflam düzeyine ve toplumdaki sosyal temsile kat›lman›n engellenmifl olmas› durumunu içermektedir. gelir. sanayileflmenin gerilemesi. bar›nma yoksullu¤u ile beraber davran›flsal ve toplumsal iliflkiler aç›s›ndan sorunlara yol açabilecek bir konumda olmas› durumunu anlatmaktad›r. Göreceli yoksullu¤u “maddi kaynaklar›n toplumda norm olmufl veya en az›ndan özendirilen ve onaylanan normal etkinliklere kat›l›m›n. kendisinden daha yüksek yaflam standard›na ve f›rsatlara sahip bir referans grubu ile karfl›laflt›rmas› sonucunda ortaya ç›kan göreceli mahrumiyet olgusudur. ›rk veya etnik kimlik gibi de¤iflkenlerin aç›klay›c›l›¤›na gereksinim oldu¤u belirtilmektedir. Bourdieu’den (1989) gelmifltir. Göreceli mahrumiyet: (relative deprivation) Alt gelir gruplar›na ait kesimlerin daha üst konumda olan›n çok fazla göz önünde olan yaflam biçimlerinden etkilenmesini ve karfl›laflt›rd›¤›nda kendini mahrum hissetmesini aç›klayan bir kavramd›r. günümüzde toplumsal s›n›flar›n belirlenmesinde yaflam tarz›. iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri. normlar) gibi dört yeni de¤iflkenin eski s›n›f analizlerindeki meslek.

Kültürel ve sosyal pratikler arac›l›¤›yla s›n›f süreçlerinin kimliklere nas›l örtülü bir flekilde ifllendi¤ini araflt›ran farkl› ülkelerde farkl› yöntemlerle yap›lm›fl çal›flmalar›n hepsine bu bölümde de¤inmemiz çal›flmam›z›n s›n›rlar› aç›s›ndan mümkün de¤ildir.6. ar›zal›. Bireyleri yaflamlar› da tüketim toplumu içinde parçal›. yetersiz olarak tan›mlayarak d›fllar. Ayr›ca “mutlu bir yaflam” tüketim toplumunda hayat›n sundu¤u f›rsatlardan yararlanma. Toplumlarda ifl olanaklar› azald›kça kitleler giderek beklentilerinin alt›na düfltükçe ve sosyal devletin sa¤lad›¤› bir çok yard›m kesildikçe bireylerin kamu harcamalar›na kat›lmalar› anlay›fl› egemen oldukça yoksullu¤un ve toplumdaki olumsuz etkilerinin artmas›ndan korkulmaktad›r. Bireylerin h›zla de¤iflen süreçlere adaptasyon yetene¤i onlar›n yaflamdaki baflar›s›n› belirlenmektedir. eskisinden farkl› olarak üretime dayal› toplumsal s›n›f kimli¤i ile de¤il. Birey yeni koflullara uygun olarak sürekli de¤iflen stratejiler yapabilmeli. tüketim özgürlü¤ü ve yaflamdan haz alma özgürlü¤ü olarak tan›mlanmaktad›r. Formel sektörden d›fllanm›fl ancak marjinal . yaflam stilleri ve tüketime iliflkin be¤enileriyle olufltu¤unu öne süren çal›flmalard›r. Yoksulluk ayn› zamanda sosyal ve psikolojik bir durumdur. Toplum. belirsizlikler içinde sürekli kay›plar›n› ve kazançlar›n› hesap ederek yaflamal›d›r.enformel sektör iflleri de k›s›tlanm›fl olan. Bauman’a göre yoksulluk sadece yokluk ve bedensel tehlike anlam›na da gelmemektedir. Toplumda tüketici görevlerini yerine getirememenin güçsüzlü¤ü. yaflam›n›n yegâne sorumlusu olmufltur. üreticiler a¤›rl›kl› bir toplumdan tüketici a¤›rl›kl› bir topluma evrilmifltir. Bauman’a göre içinde yaflad›¤›m›z toplumsal yap›da kat› modernlikten daha esnek ve de¤iflken bir moderniteye geçilmifltir. Ancak tüketim ve yoksulluk aras›ndaki iliflkiye vurgu yapan Zymaunt Bauman’dan (1998) burada bahsetmek gereklidir. Bireyin refah›nda ve baflar›s›nda toplumun sorumlulu¤u son derece azalm›fl. zevk alma. Toplumda tam istihdam olsa bile çal›flan yoksullar olabilece¤i. Toplumda nezih yaflam standard› olarak kabul edilmifl ölçütlerde yaflayamamak bireyin öz sayg›s›n› yitirmesine de sebep olur. Buna karfl›l›k sivil toplum kurulufllar› arac›l›¤› ile bafllat›lan birçok sivil inisiyatif bu noktada çok önem kazanm›flt›r. sat›n alabilme özgürlü¤ü. kusurlu. normal yaflama bile eriflemeyen bireylerdir. Görüldü¤ü gibi yoksulluk toplumsal tabakalaflma ile yak›ndan ilgilidir ve flu s›ralar tabakalaflman›n en çok gündeme gelen konusudur. yakalad›¤› f›rsatlar› kamusal alanda gösterebilen tüketici bireyler olarak tan›mland›¤›nda. Bu yetersizlik öncelikle tüketici olarak yetersizliktir. Bu yeni modernitede birey daha özgürdür. Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k Yoksulluk çal›flmalar›nda yeni bir e¤ilim tüketim çerçevesinden sosyal yaflama bakarak yeni toplumsal kimliklerin ve farkl›l›klar›n. esnek bir hâl almaktad›r. Birey. Bu özgürlük ise daha çok tercih yapabilme özgürlü¤ü. Bauman’›n vurgulad›¤› gibi yeni yoksulluk anlay›fl› tüketim toplumunda “toplumda yayg›n kabul gören ve gösterisel biçimde tüketemeyenin yoksullu¤u” olarak tan›mlanmaktad›r. . Tüketim toplumu zevk ve haz üzerinden tan›mlad›¤› toplumsall›k ile yoksullar› sakat. onur k›r›c› durumdan tek ç›k›fl yolu tüketici yetersizli¤i ile bafl etmektir. birey ise tüm yaflam›n›n sorumlulu¤unu üstlenmifltir. tüketim toplumu yoksullar› mutlu yaflam flöyle dursun. tüm sosyal hastal›klar›n ilac› olarak düflünülen ifl ve istihdam›n asl›nda yoksulluk problemini tam da çözmedi¤i bilgisi hayal k›r›kl›¤›na neden olmufltur. Ünite . bireylerin tüketim alan›nda benimsedikleri tarzlar›. toplumdan ve var olan kamusal veya sosyal olanaklardan d›fllanm›fl bir gruptur söz konusu olan.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 157 Bütün bu tan›mlar›n yan› s›ra 1990 sonras› literatüre giren s›n›f alt› ya da s›n›f d›fl› (underclass) kavram› ise uzun süren iflsizlik çeken ve ifl bulma olas›l›¤› zay›f veya art›k çal›flamayacak durumda olan kesime iflaret eder.

Belli bir gruba. Sosyal s›n›fa aidiyet aileden miras al›nmad›¤› gibi yasal veya geleneksel bir temele de oturmaz. 1980 sonras›ndaki eflitsizlik tart›flmalar›ndaysa sosyal s›n›f kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri. Kast Orta Ça¤’da. Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük. Kölelik sistemi 2. din. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetlemek. kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›¤a iflaret eder. Bu kavram insanlar ve gruplar aras›nda fiziksel. eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl. Ancak savafllar sonunda da yenilen taraf›n kölelefltirilmesi mümkündür. özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. Bunlar. psikolojik. Ona göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba. Sosyolojide Karl Marx ve Max Weber eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r. etnik köken. statü ve politik partidir. Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. “üst . Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için önemli kavramlardan ilki farkl›laflma’d›r. biyolojik. Genelde do¤ufltan kazan›lan babadan o¤ula geçen bir statüdür. Ancak bu farkl›l›klar toplumdaki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre. ›rk. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim farkl›l›klar›. 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir. Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klamak. Sosyal s›n›flar olarak kabul edilir. serfler ve din adamlar›d›r. ekonomik ve kültürel nedenlerle ortaya ç›kan farkl›l›klar bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli eflitsizliklere neden olabilirler. Kölelik bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik biçimidir. Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram›ysa üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r.alt” gibi bir de¤erlendirmeye tabi tutulduklar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik bireylerin yaflam›nda önem kazanmaya bafllar. yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur. Bu sistem içinde üç temel grup soylular. Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem ve 4. Toplumda daha çok yap›sal. ekonomik. s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. Kashtriya (askerler). bunu da kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur. Bu gruplara üyelik do¤ufltan kazan›lan kal›tsal bir statüdür ve kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. Yap›sal-‹fllevselci okula göre toplumsal tabakalaflma “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler AM A Ç 3 A M A Ç 2 . Tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür. Kast sistemi 3.158 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet AM A Ç 1 Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlamak. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir. tercihler. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). Sosyal S›n›flar ise di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevki/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u. Dört temel kast (Varna) grubu vard›r: Brahmin (din adamlar›). de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› yayg›n bir flekilde iddia edilmifltir. Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet. sosyal s›n›f. Daha sonra eflitsizlik 1950’de ABD’de ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal-‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. töre. tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n. 1. kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. Bunlar.

” “kent yoksullar›” ve “s›n›f alt›” gibi kavramlarla anlat›lmaktad›r. Bu da¤›lma liyakat kural›na göre olmal›d›r. toplu s›n›f davran›fllar›na. marka kullan›m› olarak belirlenir.6. inisiyatifi yüksek. yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) gibi ifl ve meslekleri temsil eder. Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klamak. Dünyada sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan giderek vazgeçilmesi. vb. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflti¤i. “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. Çal›flma yaflam›n›n de¤iflti¤i. zevkler. Wright tabaka/s›n›f analizlerinde Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanmas›n› savunmufltur. kafa eme¤i. Yoksulluk ve eflitsizlik aras›ndaki iliflki “mutlak yoksulluk. . tek tip olamayan ve buna karfl› ç›kan. medya ve iletiflim sektörü. iflçiler aras›nda bir farkl›laflma yafland›¤›. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslekler (enformasyon teknolojileri. Ünite . tasar›m ve grafik. çok vas›fl› bir grup olarak yeni orta s›n›f› oluflturmaktad›r. Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r.) ise eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi. Toplumsal cinsiyet. Orta s›n›f›n tüketim odakl› bir dünyada farkl›l›klar› özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen. üst düzey e¤itimli. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. iflletmecilik. Sosyal s›n›f kavram›na iliflkin tart›flmalar da bir dönüflüm geçirdi. bofl zaman faaliyetlerinin ve tüketim alan›n›n insanlar›n yaflam›nda daha çok yer tuttu¤u bu yeni zamanlarda eflitsizlik tart›flmalar› da bu yeni alanlarda oluflan eflitsizlikleri anlamaya do¤ru evrildi. emek gücünün becerisinin artt›¤›. fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› ifl süreçlerine b›rakt›¤›. otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen. reklamc›l›k. yöneticilik. 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›f. profesyonel. O. stiller. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazand›. etnik veya ›rka dayal› köken. bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›f- AM A Ç 4 t›r. iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri. sanayileflmenin gerilemesi. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. 1980 sonras›nda E.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 159 aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur.” “göreceli yoksulluk. boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir.

Kölelik sistemi b. Düflük ücretliler c. Köleli¤in kat› kurallar› olmas›. Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem 3. Kölelerin en yorucu ifllerde çal›flmas›. Afla¤›dakilerden hangisi bir toplumsal tabakalaflma sistemi de¤ildir? a. Göreceli yoksulluk kavram›na afla¤›dakilerden hangisi karfl›l›k gelir? a. Kast sistemi d›fl›nda gruplar olmas›na dayan›r. Modern toplum c. e. 6. 1789 Frans›z Devrimi e. Modern toplumda çal›flma yaflam›ndaki iflbölümünde kazan›lm›fl bir statünün paylafl›ld›¤› bir gruba ait olma durumunu ifade eder. Statü gruplar› c. E¤itim sistemine ba¤l› oldu¤unu d. 5. Toplumun farkl› kast gruplar›na bölünmesine dayan›r c. 9. Eflitsizlik kavram›n›n toplumda dikkat çeken bir konuma gelmesi ve sorgulanmaya bafllanmas› için afla¤›da verilen geliflmelerin hangisi en önemlidir? a. Yeni markalar›n ortaya ç›kmas› e Toplumda güvencesiz ifllerin artmas› 10. Toplumda kat› bir hiyerarfli olmas›na dayan›r e. Toplumda k›t bulunan maddi kaynaklar›n mülkiyetine ulaflabilme yetkisini ifade eder d. Afla¤›dakilerden hangisi Sosyal statü kavram› için do¤ru bir ifadedir? a. c. T. Toplumdaki ekonomik farkl›l›klar ile belirlenir 8. e. Kifliler aras›ndaki hak ve görev iliflkilerine dayan›r.160 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1.afla¤› do¤u hareketlili¤inin afla¤›daki faktörlerden hangisine ba¤l› oldu¤una iflaret eder? a. Toplumdaki liyakat mekanizmas›na ba¤l› oldu¤unu e. d. Kast sistemi toplumda uzun seneler yaflayabilmesin temelindeki meflruiyet afla¤›dakilerden hangisine dayan›r? a. Toplumsal hareketlilik toplumda bireylerin toplumsal konumlar aras›nda yukar›. d.yoksulluk konumunu anlat›r c. Marx için s›n›f çeliflkisi kavram› nas›l tan›mlan›r? Toplumsal süreç içinde geçicidir S›n›flar aras›nda z›tl›klar oluflturur Toplumsal süreç içinde kal›c› ve çözülemezdir Toplum düzeninin bozulmas›d›r. Kölelerin özgürlüklerinin olmamas›. S›n›f. Çal›flma yaflam›ndaki dönüflümler c. Soy sopa ba¤l› eflitsizliklerin ortaya ç›kmas› d. Dezavantajl› gruplar e. Yafll›lar ve engelliler d. Bireyin do¤um yerine ba¤l› oldu¤unu c. Kast Sistemi d. Sosyal s›n›f tart›flmalar›nda 1980 sonras› en önemli geliflme nedir? a. Toplumsal cinsiyet kimli¤inin toplumda önem kazanmas› d. Genel refah düzeyine ve insanca bir yaflam düzeyine eriflmesi engellenmifl olanlar . c. Aile kökenine ba¤l› oldu¤unu b. a. 7. Siyasi gücü olan ile olmayan aras›ndaki farkl›l›¤a karfl›l›k gelir d. Soy sopa dayal› eflitsizlikleri ifade etmek için kullan›l›r b. Miras yolu ile kiflilere geçen vars›ll›k. unvan farkl›l›klar› ile belirlenir e. K. 1789 Frans›z ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi 2. 4. Köleli¤in babadan o¤ula geçmesi. Sosyolojide Sosyal S›n›f kavram› daha çok hangi amaçla kullan›l›r? a. Hindu felsefesine ve ikinci hayat inan›fl›na dayan›r b. K. Toplumda fleref. Bireyin babas›n›n konumuna ba¤l› oldu¤unu Söyler. d. Köleli¤in bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk› olmas›. Tarihte kölelik sisteminin en afl›r› eflitsizlik olarak tan›mlanmas›ndaki temel neden afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kapitalizmin geliflmesi b. Toplumsal uzlaflma ile çözülür. toplumsal cinsiyet ve etnik köken gibi kimlikler aras›nda kesiflme ile ortaya ç›kan eflitsizlikler b. Farkl› kastlar aras›ndaki ifl bölümüne dayan›r. Parsons’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r b. flan. Sosyal s›n›flar e. Temel ihtiyaçlar›n› karfl›layamayan gruplar b. e. b. Marx’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r c. b.

tokatç›lar.. “kentsel alanlar” ve “çal›flma” üzerinde yeniden düflünmemizi gerektirdi. tüm s›n›flardan kovulmufl art›klard›r (Marx.tüm suç ve h›rs›zl›k türlerine bulaflm›fl. gelir ve statü iliflkisini. yeni göç ve yeni kentli analizlerinde anahtar bir kavram olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r (Bkz. Yoksullu¤un bu tabakas›n›n Marx’a göre tarifi moral bir kavramlaflt›rma içermekteydi ve sonradan bu moral kavramsal analizle çal›flan birkaç sosyolog için de anahtar olabildi. 1992. olmayan.’ikincil iflgücü pazar›’ aç›klamas›. gerek zorunlu göç kapsam›ndaki büyük yer de¤ifltirmelerin gerekse küreselleflmenin ortaya ç›kard›¤› düflük nitelikli iflgücünün kentlere ak›s›n›n bir ç›kt›s› olarak. Granovetter. 1962:295). genelev kap›c›lar›. 1962) ya da E. Birleflmifl Milletler için “Dezavantajl› gruplar”... çanta tafl›y›c›lar›. 1993)... “k›rsal alan”. imalat›n bu yolla üçüncü dünyaya yay›ld›¤›n› ve bu nedenle yoksullu¤un artt›¤›n› öne sürenler (Brown & Scase. “yoksulluk”. “Oysa” der Granovetter.6. analizlerinde ücret yap›lar›n› ve ifl gücü pazar›n› do¤rudan ekonomik pazar›n birer ba¤›ml› de¤iflkeni olarak almaktad›r. torbac›lar. Yeni kentsel s›n›flar›n ya da tabakalar›n ortaya ç›kmas›. Mingione (1996)). dilenciler. cahiller. cepçiler. Öte yandan “Yeni Endüstriyel Paradigma ve Kurumsal Ekonomi” teorileri ise.. belirli bir ifli. siyahlar. Ona göre “‹nsan Kaynaklar› Teorisi”. Kentsel yeni yoksulluk tart›flmalar›. Kaygalak (2001). e¤itim sisteminde niteli¤in bütünsel olarak azalmas›. 1996:1).. 1994). 1999). non-labor’un . Kentsel iflgücünün yeni nitelikleri üzerine çal›flmalar. tehlikeli yeni s›n›f›n (“S›n›f d›fl›”n›n. ayr›ca yeni iflkollar›n›n kentte yaratt›¤› yoksulluk ve yoksullukla birlikte yaflama biçimlerine iliflkin çal›flmalarla birlikte ilerlemektedir. “kendili¤inden ç›kar›n› maksimize eden insan” temelinde. hapishane kaçk›nlar›. yani ikincil ifl gücü pazar›n›n daimi oyuncular›: kad›nlar.bu ayaktak›m›. tenekeciler. Payne (1987). “‹kincil ‹flgücü Pazar›” kavram›yla tart›flt›¤› analizinde. sokak çalg›c›lar›. tabaka ve s›n›f analizleri konusunu revize etmemizi gerektirecek yeni analizlere ihtiyaç duyurdu. Kentsel yeni yoksulluk kavram›. t›rt›kç›lar..1988).. bu ba¤lant›n›n basit bir korelasyona dayanmad›¤›n› gösterir (Granovetter. Pahl (1984. kentlere farkl› tabakalardan ve nedenlerden akan göç ve göçle birlikte hareket eden iflgücü. Yeni iktisadi yap›lanmalar›n yaratt›¤› etkiyi en iyi yeni kentsel iflkollar› ve kentsel mekan da¤›l›mlar› ile çözebilece¤imiz aç›kt›r (Lash & Urry. “. kaçak köleler. kent yoksullar›. göç. Goldhorpe ve Marshall (1992) yeni üretim sistemati¤i ve kentsel s›n›f analizlerinde “Halihaz›rdaki toplumda 2/3 istihdama karfl›l›k 1/3 iflsiz oran›n›” vurgulayarak. “. yoksullu¤un hangi kategorilerle tan›mlanaca¤›.k›r/kent dengelerinde bozulmalar. çul-çaput toplayanlar. istenmeyen ve tehlikeli olan›n) analizleri yapmada da öncü olabilmifltir (Westergaard. statü ile ifl aras›nda anlaml› bir korelasyon oldu¤unu iddia ederken. ba¤lant›s›. Myrdal için “underclass” (s›n›f d›fl›) kavramlar›yla aç›klanan bu yeni yüzer-kategorileri tan›mlamada. Hareket kabiliyeti ve f›rsat›n› en az ele geçirebilenler. (2000). bunlar›n belirgin yaflam stilleri ve tüketim kal›plar› aç›s›ndan ay›rt edilebilece¤ini gösterdiler. Bu dönüflümü “Küreselleflme” ve “ Post-Fordist üretim sistemlerin yayg›nlaflmas›” ve buna ba¤l› olarak yoksullu¤un yayg›nlaflmas› ile birlikte alan görüfller (Jessop. ifli yapan kiflinin bireysel karakteristiklerini ve ayr›ca ifle eriflme yollar›n›. 1994). 1992). Marx’›n “Yedek iflgücü ordusu” (Marx. Ünite . bu yeni durumun göstergeleri olarak kabul ediliyor” (Payne & Payne& Hyde. 13-18 yas_ gruplar›d›r. 1980’leri izleyen y›llarda. tamam›yla sosyal ve sosyalpsikolojik eriflme ve edinme faktörlerini göz ard› etmektedir.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 161 Okuma Parças› Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›* Küreselleflme ve buna ba¤l› olarak yeni ekonomi politikalar›ndaki (NEPs) yay›lma. meslektafllar› taraf›ndan “ekonomistik” aç›klamalarla yetindikleri için elefltirildiler (Burrows & Loader.O Wright’›n Kapitalin bir fonksiyonu olarak s›n›f” kavramlar›ndan farkl› bir yeni aç›klama gerektiren bu yeni tabaka. süprüntü. Parkin. özellikle iflin ve çal›flman›n yeni biçimleri ve kentsel meslek ve ifl d›fl› alanlara iliflkin aç›klamalar bu çerçevede de¤erlendirilmektedir.. yine moral bir tersine çevirmeyle “Yeni sa¤” teorilerine. kentsel yap›larda gerilemeler. ordu art›¤› askerler. sosyal hizmet uzmanlar›n›n da ilgi oda¤› olmaktad›r. Marx için lümpen proleter:“. iflin statüsünü ve iflçinin buna ba¤l› statüsünü etkileyen üç as›l faktör olarak al›r” (Granovetter. iflin süreklili¤i ve karakteristi¤i. 1991) ve spesifik üretim normlar›n›n kapitalist pazar ekonomisini bu yolla yayg›nlaflt›rd›¤›n› iddia edenler (Lipietz. tombalac›lar. “kentsel yeni yoksulluk” kavram›n› da ortaya ç›karm›flt›r. kumarbazlar. bileyciler. 1991). Güvenç. toplumun k›r›nt›lar›yla yetinen. Ne yaz›k ki bu anahtar. Parkin için “non-labor”. yeni iflkollar›n›n ortaya ç›kmas›. göstergelerle u¤rasan akademisyenler kadar. 1999). öncelikle ‹ngiltere’de yap›lan çal›flmalar etken olmufltur. Jenks & Peterson. Bu göstergeler “göç”.

Kentsel yeni yoksullu¤un.” Toplum ve Bilim. kentsel alanda "Sokaktan çöp toplayarak geçinen. Scott(1994). argoda 'lefl yiyen' anlam›na gelmektedir.neseozgen. Ancak Marx kapitalist sistemin insanlara dayatt›¤› toplumsal ifl bölümü ile ortaya ç›kan egemen s›n›f ve tabi olan s›n›f yap›s›nda böyle aç›k bir . c 7. Abelda (1999:725) yoksullu¤u. Kaynak: Nefle Özgen. b 4. Liberal görüflün de temel fikri olan insan özgürlü¤ü bu anlay›fl›n temel dayana¤›d›r. 88-89. ‘yeni yoksulluk’ kavram›n› tart›flmak için arac› k›l›nacakt›r. yeni eflitsizlik kategorilerinin. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz.pdf adresinden okuyabilirsiniz. kentsel bir yoksul tipi olarak “çöp toplay›c›l›¤›n” bir ifl ya da meslek kategorisi olarak ele al›n›p al›namayaca¤› tart›fl›lacak. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu çal›flmada." "Çöpte çal›flan ve çöpte yaflayan" ya da günlük deyimiyle "korsan çöp toplay›c›lar›"n› tan›mlamak için üretilmifl bir kavramd›r. a 5. Erder(1996. Treanor. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. cinsiyet ve etnisite (Parkin. Makalenin devam›n›/tamam›n› http://www. yeni kent yoksulu profili. öncelikle küresel ekonominin kentsel iflgücü üzerindeki mikro ve makro etkileriyle. ikinci olarak çöpün ekonomik ve ekolojik de¤erleriyle birlikte ele al›nacakt›r. “Çöpte Yaflayanlar” ve “Çöpten geçinenler” kategorileri. *"Çöp ‹nsanlar›" terimi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz.1997)). e 2. kaç›n›lmaz ama toplum için geliflmeyi sa¤layan bir eflitsizliktir. e 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Eflitsizlik ve Tabakalaflmada Yeni Tart›flmalar. d 8. d 9. bak›m sözü ve kazanç konusundaki yükümlülüklerine eriflmede yetersizlik” hali olarak tan›mlar. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl ve Kavramsal Çerçeve” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1. Öte yandan. Kuramlar” konusunu gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Hareketlilik” konusunun gözden geçiriniz. b 3. bu yolla ‘çöp insanlar›’ araflt›rmas›. “ifl ve kazanç olanaklar›na ve refah›n istihdam. Weber toplumda s›n›fa dayal› eflitsizliklerin piyasa mekanizmas› içinde ortaya ç›kt›¤›n› kabul etti¤i için farkl› meslek gruplar›n›n farkl› e¤itim düzeylerine gereksinimleri olaca¤› ve bu edinilen bilgi becerinin de iflçiler aras›nda farkl› gelir gruplar› yarataca¤›n› görmek mümkündür. Bir y›l arayla iki flehirde (Denizli ve Samsun) gerçeklefltirilen “Kentsel Kat› At›k Projeleri”nde toplanan veriler ›fl›¤›nda. Ayr›ca Weber pazara mal sunanlar ile hizmet sunanlar aras›ndaki temel eflitsizli¤i de yine gelir fark› olarak anlar. s. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk” konusunu gözden geçiriniz. “Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›. Yap›sal-ifllevsel okul ise toplumun gereksinimlerinden yola ç›karken farkl› meslekleri topluma yararl› farkl› ifllevler olarak kabul edip bu yararl› bilgi becerilerin elde edilme süresi (e¤itim) ve bu konuda yap›lan fedakârl›klar›n (zaman ve para harcama) ilerde farkl› gelir düzeyleri olarak bir ödül sistemine dönüflmesini öngörür. 10. salt etnisite. 2000). Harris(1996). Say›: 89. Türkçe d›fl›ndaki karfl›l›¤› olan 'scavengers' ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. her iki okulda kapitalizmin “aç›k bir toplum” olarak insanlara eflit düzeyde f›rsatlar sundu¤unu ama insanlar›n bu f›rsatlardan yararlanmalar›n›n kendi kararlar› oldu¤unu söyler. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunun gözden geçiriniz.162 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› üç kategori ile belirlenebilece¤ini belirtir: ›rk. e S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹nsanlar›n edindikleri e¤itim ve mesle¤e dayal› bir gelir elde etmeleri daha çok Weber’ci ve Yap›sal ‹fllevselci kuramlar›n üzerinde durdu¤u do¤al. ›rk. kentsel yeni yoksulu tan›mlamada oldukça elveriflli kavramlard›r.net/tr/yayinlar/7. gelir gibi eski kriterlerle aç›klanamayacak yeni bir kast sistemine do¤ru evrildi¤ine dikkati çeker. yoksullu¤un daha ileri ve a¤›r bir biçimi oldu¤una iliflin önermelerin tart›fl›lmas› ise son k›sm› oluflturacakt›r. aile yap›s›. kentsel yeni yoksullu¤u yine de yap›salc› aç›klama çabalar› olmakla elefltirildiler (Bauman (1998). Ancak bu aç›klamalar.

T. L. (1947). Londra: Routledge. Polity Press. (1998). Black Belt : Racial Division. Londra: Blackwell. Yani erkekler için tan›mlanm›fl. Ünite . (1976). “Social Stratification and Social Inequality: Models of Intersectionality and Identity” içinde Devine. ve W. Bu anlamda. siyasal ve sosyal konumlar›nda kendileri seçmese de yaflamlar›n› sürdürmek zorundad›r. (2002). (2000).W. (ed.M. Mike (2000). no. Goldthorpe. Dolay›s›yla kalk›nm›fl toplumlar bireylerinin kendi toplumsal konumlar›n› görece özgür ve kendi tercihleri do¤rultusunda belirleyebildikleri toplumlard›r. kad›nlar›n ev içi emeklerinin daha önemli oldu¤unu vurgulad›kça kad›nlar toplumsal hareketlilikte bir konum almaktan geri b›rakt›r›lm›fl olurlar. S. Eskiflehir : Aç›kögretim Fakültesi Yay›n› No: 1401. D. ve Crompton.R. P. M. Sociology: Themes and Perspectives. “Social Mobility in Great Britain: A study of Intergeneration Changes in Status” içinde Glass. Class and Stratification” içinde Crompton. Scott..). Work.D. Glass..C. toplumsal temsiliyet kazanamad›¤›ndan ve sürekli kocas›na. Londra: Lawrence Wishart Walby. London: Routledge Davis. Sennett. Türkiye Araflt›rmalar›. (2004). Harvey. ve Waters. “Class analysis and Social Transformation.V. günümüzde kalk›nma dendi¤inde ekonomistlerce ortaya at›lan kavram geliri art›rmak veya pastay› büyütmek olsa da sosyolojide ve eflitsizlik yaz›n›nda bu gelirin/pastan›n bölüflümü veya bu sistem içinde kimlerin kendi toplumsal konumlar›n› seçme hakk›na ne kadar sahip olabildikleri konusunda bir tart›flma vard›r. Class Inequality and the State in the French Urban Periphery and the American Ghetto” içinde Mingione. 242-249. 234-274. M. M. From Max Weber: Essays in Sociology.J. Londra: Taylor & Francis Giddens. Moore (1945) “Some principles of Stratification”.. Sosyolojiye Girifl. (2011). Bauman.) Gender and Stratification.) Rethinking Class. M.V. s.E. toplumsal cinsiyet rollerine ba¤l› olarak kad›nlar için geçerli olmayan kavramlard›r. (ed. ‹nsanlar kendilerine dayat›lan ekonomik. “Toplumsal Tabakalaflma”.. “Gender. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bourdieu. (ed. Kalayc›o¤lu. E. Wacquant. ve Mann. toplumsal hareketlilik kavram›n›n öngördü¤ü liyakat ve kazan›lan toplumsal konumlar.F. K.S. (2. Boratav. E. Social Stratification as an Obstacle to Development : A Study in Four Turkish Towns. s. M. Status And Power.” Open University Press. Kad›n ev d›fl›nda bir e¤itim. bas›m).Z. (1948). gelirine. (1995) ‹stanbul ve Anadolu’dan S›n›f Profilleri. Anadolu Üniversitesi Yay›n› No: 2415. S›n›f ve Yoksulluk” Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik kitab› içinde. (1998). Blackwell. NewYork: Oxford University Press Wright.S. “Intersectionality and Feminist Politics”. J. Londra : Collins. D. New York : Praeger Publications Savage. Capital. M. M. Wright. Sociology. (1980).O.R.E. “The Red Belt. Londra: Hutchinson.) Social Mobility in Great Britain. (1986).6. J. (eds. syf. ‘Class Boundaries in Advanced Capitalist Societies’. e¤itimine yans›yarak daha gelifltirece¤i varsay›m›ndan yola ç›kar. Ve Lipset. Ayr›ca bu kavram di¤er tabakalaflma kavramlar› için oldu¤u gibi eril bir kavramd›r. Oxford : Polity Gerth. K. ve Hinderik. Haralambos. R. New York: Norton Marx. Londra. Erkek ise toplumsal konumunu e¤itimi. (1985). Oxford: Clarendon Press. R.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 163 toplum olamayaca¤›n› belirtir. 66. N. R. Kalayc›o¤lu. kariyer edinebilece¤i bir ifl. cilt:10. K›ray. Classes. Savage. (2004). Ünite 7. Anthias. Social Mobility and Class Structure in Modern Britain. D. (2001). (1967) Class. Ayr›ca. 4. (2005). (2006). Londra: Blackwell. ‹hsan Sezal). London: Verso Yuval-Davis. (1970). ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. (1963). Readings in Contemporary Political Sociology. “Race and Ethnicity in France” in Devine. Consumerism and the New Poor. ve Mills. K.R. Dolay›s›yla toplumsal cinsiyet kimli¤ine göre ayr›flm›fl bir toplumda bu varsay›m tam da yerine gelmez. S›ra Sizde 2 Toplumsal hareketlilik toplumdaki geliflmelerin bireylerin refah›na. Öncelikle toplumsal cinsiyet rollerinin ö¤retisi kad›nla erke¤in farkl› rolleri oldu¤unu. European Journal of Women’s Studies. S. Ankara : Mart› Kitap ve Yay›nevi. (1996). (1989). Social Inequalities in Comparative Perspective. Buckingham/ Philadelphia: Open University Press. Weber. 98. The Theory of Social and Economic Organization.88. (ed). ve Holborn. H. J. J. Cilt: 3. Bask›. (ed. 6. ve Hall. A. “Toplumsal Eflitsizlikler. Ço¤u durumda kad›n ailesinin statüsüne ba¤l› kalarak liyakat ilkesinden yararlanamamaktad›r. F. C. American Sociological Review. Bendix.. babas›na ba¤›ml› olarak yaflamak zorunda kald›¤›ndan toplumsal statüsünün yükselmesi de olanaks›z hâle gelir. F. Kastoryano. Distinction : A Social Critique of Judgement of Taste. 295-316. Corrosion of Character. Bask›. “From Fordism to Flexible Accumulation” içinde Nash. (Eds. ifl gücüne kat›l›m› ve yükselen kariyeri ile sürekli yükseltebilir. New York: Palgrave Macmillan.O.) Urban Poverty and The Underclass. 13 (3): 193-290 . s.C. K.. onlar›n ev d›fl› faaliyetleri üzerinden tan›mlanm›fl bir kavramd›r. New Left Review. (1974).

toplumsal niteliklerini tan›mlayabilecek. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetleyebilecek.7 Amaçlar›m›z • • • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz edebilecek. Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klayabilecek. Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptayabilecek ve a¤ toplumunun teknolojik. Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirebilecek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar A¤ Toplumu Enformasyon/Bilgi Toplumu Bilgisel Ekonomi Dijital Uçurum-Dijital Bölünme Etkileflimli Medya ‹nternet ‹zleyici Küreselleflme Medya Endüstrisi • Medya ‹çeri¤i • Medya’n›n Al›mlanmas› • Medya’n›n Ekonomi-Politik Yap›s› • Sanal Cemaatler • Sosyal Paylafl›m A¤lar› /Sosyal Medya • Yak›nsama • Yeni Medya ‹çindekiler • G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA • MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) • ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Medya . ekonomik. Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirebilecek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klayabileceksiniz. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptayabilecek ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flabilecek.

Toplumsal yaflam›n. siyasal ve ekonomik alanda da medyan›n çok önemli bir yeri oldu¤u uzun zamand›r tart›flmas›z kabul görüyor. Medyan›n toplumsal. Toplumsal/siyasal yaflamda “gerçeklik”(ler)in ne(ler) oldu¤u art›k önemli düzeyde medya dolay›m›yla infla edilmektedir. Öyle ki epeydir “medya kültürü”nü (Kellner.ne kadar çok yer ald›¤›na hayret edeceksiniz. 1995) soludu¤umuzu söyleyebiliriz. özellikle içinde yaflad›¤›m›z 21. Medya. yüzy›ldan itibaren.Medya G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA Günde ortalama kaç saatinizi TV izlemek ya da baflta farkl› sosyal a¤lar olmak üzere ‹nternet bafl›nda geçirdi¤inizi hiç düflündünüz mü? Kabaca bir hesap yapt›¤›n›zda muhtemelen sizi bile ürkütecek ya da en az›ndan düflündürecek bir zaman diliminde medya ile iç içe oldu¤unuzu fark edeceksiniz. bugün medyan›n hayat›n›zda -”dün”e k›yasla. tablet ve avuç içi bilgisayarlar. siyasal ve kültürel alanda böylesine kritik bir rol oynuyor olmas› üzerinde önemle durulmas› gereken bir durumdur. Günümüzde medya kültürünü soluyan bireyler olan› biteni anlama. Medya ayn› zamanda devasa hacimde bir ekonomik sektördür. 1980’lerde ivme kazanan neo-liberal politikalarla efl zamanl› gerçekleflen özellefltirme ve deregülasyon uygulamalar›yla medya kurumlar›n›n yap›s› ve ifllevi farkl›laflm›flt›r. Yeni (etkileflimli) Medya Radyo. bugünün küresel dünyas›nda insan›n hayata. Sosyal A¤(lar) ya da sosyal paylafl›m a¤lar›. kültürel. gazete. Di¤er bir deyiflle günümüzde medya kurumlar› kapitalist piyasa koflullar›nda ve kâr maksimizasyonu mant›¤›/hedefi ile faaliyet gösteren birer endüstridirler. di¤er toplumsal kurumlardan farkl›laflt›¤› bir nokta söz konudur. Bu süreçte baflta ‹nternet olmak üzere yeni medya. di¤er iletiflim araçlar› içerisinde öne ç›kt›. oyun konsollar› vb ‹nternet eriflimli iletiflim ve enformasyon teknolojilerinin genel ad›d›r. ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c›lar›n profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servislerdir. Sadece günlük hayat›m›zda de¤il sosyal. dergi ve televizyon gibi ‘geleneksel’ medyadan farkl› olarak kullan›c›lar›na etkileflimli iletiflim imkân› sa¤layan cep telefonlar›. . kültürel alan›n ve siyasi arenan›n önemli bir ögesi hâline gelen medya art›k hayat›m›z›n merkezindedir. toplumsal dünyay› yorumlama sürecinde büyük ölçüde medya’ya ba¤›ml› bir duruma gelmifl olduklar›ndan bu endüstrilerinin kapsaml› bir flekilde kavranmas› hayati önem arz eder. ülkeye ve dünyaya dair imgelerinin yegâne kayna¤› hâline gelmifltir. 20. e¤itim kurumu hariç. Bireyler aras› iletiflim bugüne dek hiç olmad›¤› kadar art›k etkileflimsel mecralarda sosyal a¤larda gerçeklefliyor. befl y›l öncesini göz önüne getirdi¤inizde bile. yüzy›l›n en önemli toplumsal kurumlar›ndan biri hâline gelen medyan›n “kapsama alan›” hayal gücümüzü zorlayacak bir h›zla genifllemifl durumdad›r. Günümüzde milyarlarca insan›n günlük yaflam›n›n en önemli parças›n› art›k medya oluflturuyor. kullan›c›lar›n bir a¤ ya da site içinde bütün ‹nternet kullan›c›lar›na aç›k (iste¤e göre yar› aç›k veya kapal›) bir profil oluflturmalar›na. sosyal a¤lar ya da yayg›n tabirle “sosyal medya” hayat›m›z›n her alan›n› sar›p sarmalad›. Çünkü önemi her geçen gün artan bir toplumsal kurum olan medyan›n. B›rak›n on sene evvelini an›msamay›.

” Teknoloji. kültürel çal›flmalar. hatta disiplinler-üstü özellikler gösteren genifl kapsaml› çal›flmalar ortaya ç›km›flt›r. gazetecilik vb.0.166 Deregülasyon. Bir ç›rp›da sayd›¤›m›z iletiflim teknolojilerinden söz ederken sadece teknik araçlardan söz etmiyoruz elbette: Teknoloji onlar› ortaya ç›karan bilgi. Günümüzde kitle iletiflimi. VCD. avuç içi bilgisayarlar›. özellikle radyo. üretim. iletiflim kuramayan iki düzlem ya da iki ba¤lam aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlar medya olarak tan›mlanmaktad›r. yani ‹nternet kullan›c›lar›n›n ortaklafla ve paylaflarak yaratt›¤› sistemi tan›mlar Baflta Facebook ve Twitter olmak üzere di¤er sosyal a¤lar›n›n kendi üreticilerini yine tüketicileri aras›ndan oluflturabilmesine imkân veren ‹nternet teknolojisinin temelinde Web 2. Böylelikle medya sosyolojisi. Ayr›ca iletiflim ve enformasyon teknolojilerinde flahit oldu¤umuz bafl döndürücü geliflmeler medyaya iliflkin akademik tart›flmalarda da yank›lanmaktad›r. broflür. ‹flte ikinci nesil ‹nternet hizmetleri. bildiri. Medya terimini karfl›lamak üzere son döneme kadar kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lm›fl olsa da özellikle son 20 y›ld›r medya sözcü¤ü yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? Türkçede kulland›¤›m›z medya kavram› ‹ngilizce’deki media’n›n karfl›l›¤› olup Latince araç. Burada dikkat edilmesi gereken nokta medya teriminin ço¤ul olarak bu iletiflimi mümkün k›lan araçlara karfl›l›k geldi¤idir. sinema. yani medya’n›n toplumsal ve ekonomik yaflamdaki yerinin ve öneminin genifllemesi. ortam. yeni nesil ‹nternet hizmetlerinin geliflmesiyle birlikte “kitle iletiflimi” kavram›n›n karfl›l›kl› etkileflimin mümkün oldu¤u iletiflim ortamlar›n› yeterince tarif edemez hâle gelmesidir. ‹kinci nesil ‹nternet hizmetlerini.0: 2004 y›l›nda gelifltirilen Web 2. Günümüzde toplumsal iletiflim büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçeklefltirildi¤inden bu ünitede medya denildi¤inde ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar. etkileflimli uygulama yatar. Alman filozof Martin Heidegger’in (1889-1976) ünlü deyifliyle ifade edersek “teknoloji hiç teknik bir olgu de¤ildir. kitle iletiflim araçlar› kavramlar›n›n yerine art›k sadece medya kavram› kullan›lmaktad›r. “Peki ilk kullan›m›yla kitle iletiflim araçlar› ya da bugün kulland›¤›m›z flekilde medya dedi¤imizde hangi iletiflim araçlar›na iflaret ediyoruz?” En genifl anlam›yla düflündü¤ümüzde kitap. yani Web 2. de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k gelir. alg›. tekniklere dair bilgiyi içermekle birlikte as›l bunlar›n fikrini ve bu fikrin toplumsal meflruiyet kaynaklar›n› içerir. Dolay›s›yla sözcü¤ü tekil. gazete. Yak›nsama: Farkl› teknolojik sistemlerin benzer görevleri uyum içinde yerine getirebilecek flekilde gelifltirilmesidir. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Modern kitle iletiflim kurumlar›n›n. televizyon. Farkl› bir ifadeyle teknoloji.0 tabanl› etkileflim uygulamalar›n›. DVD. medya çal›flmalar›. ikinci nesil ‹nternet hizmetlerini. ak›ll› TV ve mobil telefonlar› ile bunlar› bir arada kullanmam›z› mümkün k›lan yak›nsama televizyon ve gazete gibi geleneksel medyan›n ifllevlerini farkl›laflt›r›rken araflt›rmac›lar için de yeni inceleme alanlar› oluflturmaktad›r. toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin ön-kabulleri de beraberinde getirir (Ergur. televizyon ve ‹nternet kast edilmektedir. yani tek bir araç olarak görerek farkl› iletiflim araçlar›ndan söz edilirken “medyalar” denilmesi yanl›fl bir kullan›md›r. tablet bilgisayarlar› ve bu yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri aras›nda gerçekleflen yak›nsamay› göz önüne ald›¤›m›zda yaflanan sürecin çarp›c›l›¤›n› görebiliriz. Kald› ki “iletiflimin [de] öncelikle teknik de¤il. Web 2. funzin. Birbirleriyle iletiflimi olmayan. billboard. tasavvur. her ne kadar “kurallar›n kald›r›lmas›” demek olsa da esas olarak 1970’lerden itibaren kamu yay›nc›l›¤› tekellerinin ortadan kalkmas› ve özel radyo/televizyon yay›nc›l›¤›n›n yayg›nlaflmas› yönünde kurallar›n de¤ifltirilmesi sürecini anlatmak için kullan›l›r. telefon. mobil telefon. ‹nternet gibi iletiflim araçlar›n› bu kavram›n s›n›rlar› içinde düflünebiliriz. ça¤›n›n ruhunu. çok farkl› disiplinlerin bir araya geldi¤i disiplinleraras›. ak›ll› TV’leri. 2011:20) vurgulama- . medyan›n daha çok mercek alt›na al›nmas›na neden olmufltur. ak›ll› mobil (cep) telefonlar›. dergi. 2011: 13) ki bu anlamda ideolojik bir olgudur. radyo. Bunun nedeni sadece medya kelimesinin daha popüler olmas› de¤il. kültürel ve politik bir olgu oldu¤unu” (Maigret. gazete. sinema-televizyon.0 tabanl›. arac› anlamlar›na gelen mediumteriminin ço¤uludur.

seyretmeyi. yüzy›l bafl›ndan 1940’a kadar iki büyük dünya savafl› aras›ndaki y›llar› kapsayan ilk dönemde medyan›n çok güçlü ve ikna edici bir etkisi oldu¤una dair ortak bir görüfl egemen olmufltur.7. 2003: 43-55). Bu dönemin hakim yaklafl›m› olan Hipodermik fl›r›nga modeline göre medya mesajlar› insanlar›n beynine t›pk› bir fl›r›ngadan ilac›n zerk edilmesi gibi veriliyordu. Modernitenin ortaya ç›kard›¤› olgulardan birisi de kitle iletiflimi olmufl ve kitle medyas›n›n yayg›nlaflmas› sonucunda da kitle iletiflim (ya da medya) araflt›rmalar› 20. Peki izleyici olmak. enformasyonun h›zl› ve etkili dan kitlesel ve kamusal bir iletiflim ortam›n› gerekli k›lm›fl. Kitlelerin çok güçlü oldu¤u kabul edilen medya taraf›ndan kolayca manipüle edildi¤i ve bylece kitle iletiflim araçlar›n› elinde bulunduran ve iyi kullananlar›n kitlelere istediklerini yapt›rabilecekleri varsay›m› bu döneme damgas›n› vurdu. edilgin bir tutumla kabul etmek anlam›na m› geliyor? Peki ifllevi sadece bir noktadan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r? Yoksa bu içerikler bireyin toplumsal iliflkilerine katk›da bulunur mu? ‹zleyicilerin toplumsal dünyay› DÜfiÜNEL‹M yorumlamalar›nda medya nas›l bir rol üstlenir? Medya organlar›n›n genel olarak kâr amac›yla iflleyen kurulufllar oldu¤unu ve büyük sermayedarlar›n elinde bulunO R U du¤unu düflündü¤ümüzde medya içeriklerine sadece medya Sprofesyonellerinin karar verdi¤ini söyleyebilir miyiz? Medyan›n yönetimi sadece ona sahip olanlar›n kontrolünde midir? Devlet ayg›t›n›n ve siyasi iktidarlar›n medyaDüzerindeki aç›k ya ‹KKAT da örtük bask› ve müdahalesi yok mudur? Son olarak Türkiye’de RTÜK (Radyo-Televizyon Üst Kurulu) örne¤inde gördü¤ümüz denetleme/düzenleme kurulufllar›n›n SIRA S‹ZDE medyaya yönelik ne gibi yapt›r›mlar› söz konusudur? (Nalçao¤lu. E R N E T di¤er yanKapitalist modernitenin geliflmesi. Her ne kadar “izlemek” mastar›. medya ne aktar›yorsa. Kuramsal bir bak›flla iletiflim sürecini ve ortam›n› anlarken öncelikle medyan›n hitap etti¤i izler kitleden. Savafl atmosferinin ve kitle toplumu paradigmas›n›n söz konusu oldu¤u bu döneme. yüzy›l›n bafllar›nda ortaya ç›km›flt›r. kitle iletiflim araçlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar›na ve insanlar›n bir anlamda beynini y›kad›¤›na dair bir medya görüflü damgas›n› vurmufltur. 20. görmeyi ifade etse de medya çal›flmalar›nda “izleyici” ya da “izler kitle” sözcü¤ü. Dünya MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR ‹NTERNET . fiimdilik cevaplardan çok sorular öne ç›km›fl durumda olsa da ilerleyen bölümlerde bu sorulara farkl› yaklafl›mlar ekseninde çok boyutlu bir AMAÇLARIMIZ tart›flma içinde cevap aranacakt›r. bütün medya tüketicilerine karfl›l›k gelecek flekilde kullan›lmaktad›r. hitap ederken aktard›¤› içerikten ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap›dan söz ediyoruz. Ünite . TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹ N Tak›fl›n›. Teknolojinin ve iletiflimin “ideolojik” oldu¤u vurgusu ünitenin ilerleyen bölümlerinde ayr›nt›l› olarak karfl›m›za ç›kacakt›r. Propaganda analizinde Harold Laswell. 2008) ve/veya Hüseyin Köse’nin ‹letiflim Sosyolojisi: Temel Kavramlar Antolojisi’ne (‹stanbul: Yirmi dört Yay›nevi. 1. 2006) baflvurabilirsiniz.Medya 167 l›y›z. ‹flte medyay› ve medya-toplum iliflkisini anlamak için bu üç boyutu mümkün oldu¤unca birlikte düflünmemiz gerekir. modern kitle iletiflim araçlar›n›n ortaya ç›k›fl› ile Bat› toplumlar›nda modernitenin belirmesi efl zamanl› gerçekleflmifltir. ne gösteriyorsa onu oldu¤u gibi alSIRA medyan›n S‹ZDE mak. yani izleyici/dinleyici/okuyuculardan. Bu üniteyi okurken kavramakta zorland›¤›n›z ya da hakk›nda daha ayr›nt›l› almak isK ‹ T A bilgi P tedi¤iniz kavramlar için Erol Mutlu’nun ‹letiflim Sözlü¤ü’ne (Ankara: Ayraç Yay›nevi.

k›sa vadeli ve davran›flsal “etkileri”nin araflt›r›lmas› hedeflendi. ABD’de yap›lan Etki Araflt›rmalar› sonucunda medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤una dair bambaflka bir yaklafl›m ortaya ç›kt›. 1995: 27). Bu dönemin en önemli isimlerinden Paul Lazarsfeld (1901-1976) ve arkadafllar› 1940 y›l›nda ABD’de yapt›klar› araflt›rmada kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤u sonucuna vard›. yaratmam›flsa etkili de¤ildir. zengin ve çok çeflitli ba¤larla içi içe geçmifl. iktidar›n tek bir merkezde bulundu¤u bir toplum tasavvuru yerine.168 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. yüzy›lda ortaya ç›kan propaganda olgusu yeni iletiflim teknolojileri sayesinde çok daha etkili bir ifllev kazand›. 1982: 230. dayan›flman›n egemen oldu¤u. Bu tür kurumlar›n kendi yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri . mesajlar›n grup içindeki ‘kanaat önderi’ne ulaflt›¤› ve onlar arac›l›¤›yla toplulu¤a aktar›ld›¤› vurguland›. 2. Araflt›rmac›lara göre kitle iletiflim araçlar› arac›l›¤›yla gerçekleflen seçim kampanyalar›. ölçülebilir. Sadece kampanya türü mesajlara bakan araflt›rmac›lara göre reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratm›flsa medya etkilidir. Pasif ve atomize olmufl bireylerden oluflan. büyük ekonomik bunal›m›n ve siyasal istikras›zl›¤›n insanlar›n psikolojisini kötü etkiledi¤ini ve medyan›n bir fl›r›nga i¤nesi gibi insanlar›n bilincine girip onlar› manipüle edebilece¤ini belirtti. 2003:23-31. Araflt›rman›n sonunda kiflileraras› ve iki aflamal› bir iletiflimin daha çok etkisi oldu¤u. 19. Williams. kimin üzerinde ne kadar etkili oldu¤u sorunsal›na dönüfltürüldü. Elihu Katz ve Paul Lazarsfeld’in Kiflisel Etki adl› çal›flmalar›nda yazd›klar› gibi kitle iletiflimi ak›fl›nda insanlar›n oynad›¤› rol ile ilgiliydiler.1 Paul Lazarsfeld Savafl› sonras›ndaki olumsuz koflullar›n. ‹letiflim araçlar›n›n içeri¤inin sadece bireysel. Mutman. Kitle iletiflim araçlar›n›n 1. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini ortadan kald›rmay› hedefleyen bu yaklafl›m genellikle kitle iletiflim araçlar›n›n hangi koflullar alt›nda izlerkitlenin tutum ve davran›fllar›nda de¤iflikli¤e yol açt›¤›n› anlamay› amaçlamaktayd›. iktidar›n tek bir merkezde olmad›¤› ve farkl› toplumsal gruplar›n temsil edildi¤i ço¤ulcu toplum görüflü medya çal›flmalar›nda da yank› buldu. Ana ak›m ya da liberal/ço¤ulcu olarak adland›r›lan çal›flmalar›n yeflerdi¤i bu dönemde. 1930’larda Avrupa’da faflizm ve Sovyetlerde Stalinizm gibi totaliter rejimlerin ivme kazanmas›yla zirveye t›rmand›. seçmenlerin oy verme davran›fllar› üzerinde çok fazla bir etkiye yol açmam›flt›.. Ampirik çal›flmalar etraf›nda flekillenen bu paradigmada medyan›n etkisi niceliksel bir araflt›rma konusuna. Kitle iletiflimi araflt›rmalar›n›n 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde totaliter tehlikenin ve beraberinde kitle toplumu paradigmas›n›n ortadan kalkmas›yla ilk döneme damgas›n› vuran “her fleye gücü yeten medya” anlay›fl› da geçerlili¤ini önemli ölçüde yitirdi. Dünya Savafl› s›ras›nda ise kitle iletiflimi neredeyse propagandayla efl tutuluyordu (Curran vd. neyin. Dünya Savafl› s›ras›nda propaganda araçlar› olarak çok kritik bir rol oynad›¤›n› görüflü. Böylece ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetlere yap›lan profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçülmeye çal›fl›ld›.

Ünite . “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m›na göre izleyiciler günlük hayat›n s›k›nt›lar›ndan uzaklaflma. Ayr›ca mevcut kurumsal düzeni verili kabul ederek dikkati kitle iletiflim üretiminin daha genel toplumsal anlamlar›ndan uzaklaflt›rd›. 1978. Kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin çok s›n›rl› oldu¤u görüflü iflte bu ba¤lam içinde düflünülmelidir. piyasa araflt›rmas› flirketlerine ve siyasal adaylara yararl› hâle getirmeyi” tercih etmifllerdir (Gitlin. Bunlar ifllevselcilik ve ço¤ulculuktur. iletiflim araçlar›n› ifllevsel bir etkene indirgemesi ve kitle iletiflim deneyimini “doyum” an›yla k›s›tlamas› nedeniyle elefltirilir (Mutlu. ‹fllevselcilik ve ço¤ulculuk. Özellikle 1960 ve 70’li y›llarda iletiflim çal›flmalar›nda çok etkili olan bu yaklafl›m izleyicilerin medyay› farkl› flekillerde de¤erlendirebilece¤i vurgusuyla önemli olsa da. Yine de medya sosyolojisinde egemen paradigman›n oluflmas›nda oldukça etkili olan Lazarsfeld ve Merton kitle iletiflim araçlar›n›n etkilerine yönelik olarak öne sürdükleri ‘uyuflturma etkisi’ kavram› ile izlerkitlenin toplumsal sorunlara tepki vermek ve müdahale etmek yerine tepkisiz kalmas›n›n alt›n› çizmifllerdir. e¤lenme. Söz konusu araflt›rmac›lar. Mutman. medyan›n insanlara ne yapt›¤›n› de¤il. 1995: 30). ‹fllevselcilik ve ço¤ulculu¤a göre medya- . Bu tespit. Medya izleyicisinin “verileni” oldu¤u gibi alan pasif bir tüketici konumunda oldu¤u görüflüne karfl› ç›kt›. medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› olacakt›r. Medyan›n içinde yer ald›¤› kapitalist dinamikler ve devlet düzenlemelerinin denetiminde var olabilmesi.2 Elihu Katz: Kullan›mlar ve Doyumlar Yaklafl›m› Sosyolog Elihu Katz (1926-). Kendi dile getirdikleri sorular› cevaps›z b›rakarak çal›flt›klar› kurumlarla uyum içinde. Merton’un bu s›n›rl›l›¤›n fark›nda olmad›klar›n› söylemek elbette haks›zl›k olur. kendilerini “televizyon flebekelerine. Williams. yaln›zl›k duygular›n› hafifletme. elefltirel medya çal›flmalar›nda büyük ölçüde kabul böyle bir argümana 1948 y›l›nda imza atm›fl olsalar da bu görüflü hem gelifltirmemifller hem de çal›flmalar›n› bu yaklafl›m çerçevesinde yapmam›fllard›r.7. ayn› zamanda toplumun yap›s› hakk›nda temel sorular› sormay› baflaram›yor. 1995.Medya 169 olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n. sonraki y›llarda artan bir ivmeyle medya araflt›rmalar› içinde yer bulacakt›r. Medya sosyolojisi alan›nda paradigmatik önem kazanan bu ampirik araflt›rma gelene¤i topluma dair birbiriyle iliflkili iki teorinin eflli¤inde geliflmifltir. Araflt›rmac›lara göre bu durumun sorumlulu¤u kitle iletiflim araçlar›d›r (Gitlin. medyan›n mülkiyet yap›s›n›n ve kontrolünün meflrulaflt›r›lmas›na da yol açt›. 1982. insanlar›n medyay› ne amaçla kulland›¤›na bak›lmas› gerekti¤ini vurgulad›. ‹nsanlar›n “birey” olarak ne gibi beklenti ve amaçlarla medyay› kulland›¤›n›n göz ard› edildi¤ini ifade eden Katz. Lazarsfeld ve Robert K. güncel geliflmelerle ilgili bilgi edinme. topluma ve siyasete büyük ölçüde elefltirel olmayan iki yaklafl›md›r. Foto¤raf 7. Zira birlikte yazd›klar› flu sat›rlarda medyaya dair çok daha sofistike bir yaklafl›m›n ipucu vard›r: “Medyan›n gücü söyledi¤inden de¤il as›l söylemedi¤inden gelir çünkü bu araçlar statükoyu onaylamay› sürdürmekle kalm›yor. 1978: 21). Mutman.. 2003. Curran vd. dünya olaylar›ndan haberdar olma gibi gereksinimlerini doyurmak amac›yla medyay› kullan›rlar. ifllevselci bir bak›fl aç›s›yla gelifltirdi¤i “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m› ile izleyicilerin izlenilen medya içeriklerini aktif bir flekilde de¤erlendirmelerinin ve medyay› farkl› amaçlar› için kullanmalar›n›n mümkün oldu¤unu belirtti. 1998). 1994:140141’den özetlenerek aktar›lm›flt›r). Mutlu.” (Akt.

yani halk ad›na gözetim yapmak ve serbest düflünce pazar› oluflturmak. birbiriyle sürekli rekabet hâlindeki gruplar ve ç›karlar karmas› olarak görür. siyasal partilerden ve di¤er bask› gruplar›ndan özerk bir yap›ya sahiptir. içinde yaflan›lan dünyay›. 2009). 2003: 50-51). 1997. tüketiciler/izleyiciler ve onlar›n istekleridir. 1990:330). haber medyas›n›n ise toplumsal gerçekli¤e “ayna” tutan bir ifllevle tan›mlan›yor olmas›. 1996. bireyler birbirinden izole oldukça bozulmakta ve “kolektif bilinç”in çökmesi toplumsal sorunlara ve felaketlere neden olmaktad›r. haber medyas›n›n yanl›l›¤›na iliflkin gözlemlerle sars›l›p liberal/ço¤ulcu literatürde bile önce yanl›l›¤› sergileyen çal›flmalara. 2003: 47-49).haber medyas› sayesinde ö¤renebilir. Güç” payesiyle haber medyas› kurumlar›na çok önemli bir misyon yüklenir: Kamu. ‹fllevselci yaklafl›m iflte bu ba¤lamda medyan›n sosyal düzen ve yap›n›n korunmas›ndaki rolü üzerine yo¤unlaflm›flt›r. ‹fllevselcilik. Liberal/ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya kurumlar›n›n topluma. Ancak bu düflünce. medyan›n toplumdaki farkl› gruplar›n›n kendilerini duyurabilmesi için gerekli oldu¤unu vurgular. yarg› ve yürütme gücünü teslim ettikleri erk sahiplerinin sahip olduklar› iktidar› suiistimal edip etmediklerini. ‹fllevselcili¤in siyasal manifestosu olarak görülebilecek ço¤ulculuk. yasama. Medyan›n topluma. Ayr›ca. haber medyas› kurumlar›n›n da toplumsal gerçekli¤e ayna tutmas› gerekti¤ini ve istenirse ayna tutulabilece¤ini belirtir. 1985. Bu gruplar aras›ndaki rekabet gücün/iktidar›n tek bir merkezde toplanmadan da¤›l›m›n› sa¤larken medya kurumlar› da -gruplar aras› bu rekabette hakem rolünde olarak görülen. Bu çerçevede dil. medyan›n toplumsal/siyasal alan›n d›fl›nda ve bu d›flsal konumu nedeniyle de toplumsal› yans›tabilen bir araç olarak kabul edilmesi ile iç içedir. yürütme ve yarg› güçlerine ek olarak dördüncü güç konumundad›r (Curran. Bundan dolay› haber medyas› kurumlar›. Hackett. Bu paradigman›n epistemolojik arka plan›na bak›ld›¤›nda ise k›saca pozitivist bir yaklafl›m söz konusudur.devletten. hiçbiri tek bafl›na hakim olmayan çeflitli gruplar›n elindedir. ‹fllevselci yaklafl›m›n açmaz› ise bir ifllevin ne oldu¤unun tamamen tan›mlanamamas›. 1996. liberal demokrasinin bugünden yar›na var olabilmesi ve geliflmesi için medyan›n “olmazsa olmaz” oldu¤unu vurgular (Williams. Medya. hangi ve ne tür bir medya aktivitesinin toplum düzeni için ifllevsel olup olmad›¤›n›n belirli ve sabit olmamas›d›r (Williams. sonras›nda ise “temsil” kavram› ile medyay› ele alan elefltirel araflt›rmalara b›rakm›flt›r (Hall. Çünkü yurttafllar oylar›yla yasama. bu gücü toplumun ç›karlar› lehine kullan›p kullanmad›klar›n› ancak -onlar ad›na bu güç odaklar›n› gözetleme/denetleme görevi verilmifl olan. Liberal demokrasi teorisinin merkezinde yer alan ço¤ulculuk. toplumu. ‹nal. var olan “d›fl gerçekli¤i” nesnel bir biçimde yans›tan/yans›tabilen bir araç olarak görülür. yurttafllar›n do¤ruyu ve “gerçe¤i” ö¤renebilmesi için. yani kamusal iletiflim üzerinde do¤rudan ya da dolayl› her türlü hükümet ve/veya devlet sansürü ve müdahalesi olmamal›d›r. Demokratik sistemin sa¤l›kl› iflleyebilmesi için “4. hiçbir grubun tam olarak egemenlik kuramad›¤›. . Bat› toplumlar›nda güç/iktidar. ‹rvan. Liberal-ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya içeri¤ini belirleyen.170 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar n›n temel rolü ve ifllevi istikrarl› bir toplumu koruyacak de¤erlerin aktar›lmas›d›r. medyan›n demokrasinin ortak de¤erlerini insanlara özümseterek bir görüfl birli¤i sa¤lamadaki rolüne dikkat çekerken ço¤ulculuk. Toplumlar› canl›lara ve toplumu oluflturan birimleri de canl›lar›n organlar›na benzeten. toplumun “sa¤l›¤›” için de bütün “organlar›n›n” uyumlu bir biçimde ifllemesi gerekti¤ini ifade eden bu yaklafl›ma göre toplumsal düzen. Gökalp. medyan›n mülkiyet sahipleri de¤il. haber medyas› da yay›nlar›nda tarafs›z ve nesnel olmal›d›r.

art›k farkl› co¤rafyalarda yer alan modern toplumlar kültür endüstrisinin süzgecinden geçmek zorunda b›rak›lm›flt›r. ayn› zamanda kitle kültürü olarak da adland›r›l›r.” Bu dönüflüm sürecinin dinamiklerine küreselleflme ve a¤ toplumu tart›flmalar›n›n yer ald›¤› bölümünde yeniden dönece¤iz. Ünite . Adorno (1903-1969).7. Frankfurt Okulu yaklafl›m›. Max Horkheimer (1895-1973). Bu okulun temsilcileri 2.3 Theodor W. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il. teknoloji. Foto¤raf 7. bu nedenle de standartlaflt›r›lm›fl ve metalaflt›r›lm›fl bir kültürdür. Bu yapay ve do¤al olmaktan uzak kültürün tüketicisi ise kültür endüstrilerinin en sad›k tüketicisi olan modern bireyden baflkas› de¤ildir. Walter Benjamin (1892-1940). “kültür endüstrisi” kavram› televizyon flebekeleri gibi önemli ölçüde modern kültürü kontrol edip denetleyen rasyonel olarak örgütlü-bürokratik yap›lara iflaret etmektedir. egemen paradigman›n yan›nda yeterince etkili olamad›. K›saca. Adorno ve Horkheimer’in (1944:7) kendi sözleriyle. kültür endüstrisi ve sanat konular›nda önemli çal›flmalar yapm›fllard›r. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi (Adorno ve Horkheimer. Mutman. bürokrasi. 1920’lerin bafllar›nda Frankfurt Üniversitesinde kurulan Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü. Özellikle Theodor W. her iki yaklafl›mda Frankfurt Okulu olarak adland›r›lan ça¤dafl elefltirel gelenek bünyesindeki üç önemli kuramc›dan gelir: Adorno. Leo Lowenthal (1900-1993) ve Herbert Marcuse’un (1898-1979) kültür.1944: Ritzer. Dünya Savafl›’ndan sonraki dönemde bilhassa faflizm. reklam endüstrisi arac›l›¤›yla da bireylerin sat›n alma güdüleri harekete geçirilip sürekli olarak tüketime yönlendirilmektedir. otorite. Horkheimer ve Benjamin. literatürde yayg›n olarak Elefltirel kuram ya da Elefltirel teori olarak da adland›r›l›r. Adorno ve Horkheimer. Her alan kendi içinde ve di¤erleriyle bir sistem oluflturuyor. sanayileflme sonras› modernleflme sürecinin 20. sosyal bilim literatüründe k›saca Frankfurt Okulu olarak bilinmektedir. 1995). ideoloji ve kitle iletiflim araçlar›na dair analizleri oldukça önemlidir. “Bugün kültür her fleyi birbirine benzetiyor. Onlara göre medya. en genifl kitlelere ulaflmay› hedefleyen. yüzy›lda geldi¤i noktay› ve bu süreçte tan›k olduklar› kültürel dönüflümü. kültür endüstrilerinin bir sonucu olarak analiz ettiler. Geliflmifl kapitalizmdeki kültürel üretimin yap›lanmas› her fleye damgas›n› vuran bir tekdüzelilik sorunu yaratm›flt›r. Bu yaklafl›mlar birbirlerinden farkl› olsalar da. K›saca. Kuramc›lara göre kültür endüstrisi sayesinde kitle kültürüne indirgenen kültür ürünleri rasyonel tekniklerle standartlaflt›r›l›p da¤›t›lmakta. 1996.Medya 171 MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR Frankfurt Okulu Amerikan medya sosyolojisinin hakim oldu¤u “s›n›rl› etkiler” döneminde iki yaklafl›m. Kuramc›lara göre kültür endüstrilerinin ürettikleri kültür. Adorno . radyo ve dergiler bir sistem oluflturuyor. kendili¤inden geliflmeyen. Filmler. Adorno ve Horkheimer’in bu yaklafl›m› ekseriyetle ilk dönem medya kuram› içinde de¤erlendirildi. Kültürün temelsizleflmesi ve basitleflmesi olarak tan›mlanabilecek bu durum. kitle iletiflimi.

din ve medya gibi kurumlar devletin ideolojik ayg›tlar›d›r. Ordu ve polis gibi fliddet kullanarak müdahalede bulunabilecek unsurlar› devletin “bask› ayg›tlar›”n› olufltururken e¤itim. K›saca. Williams’a göre özellikle televizyon basitçe bir araç olmaktan çok toplumsal formasyonu belirleyen bir kültürel biçimdir (Benjamin. ideolojinin görece özerkli¤ini vurgulayan Yap›salc› yaklafl›mlara geçilmesi önemlidir. bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak görüyordu. Neo-Marksist teoriler aras›nda önemli farkl›l›klar olmas›na ra¤men hepsinin ortak noktas›. meflrulaflt›ran ve pekifltiren bir iflleve sahiptir. Teknolojik geliflme ve mekanik yeniden üretim yeni alg› biçimlerini beraberinde getirmifltir. Klasik Marksist bak›fl aç›s›na göre medya egemen kapitalist s›n›f›n ç›karlar›n› bugünden yar›na koruyan. medya teorisinde Marksizm’in güçlenmesine neden olmufltur. Yine de savafl sonras› dönemde bu düflüncenin ciddi de¤iflikli¤e u¤rad›¤› da unutulmal›d›r. mevcut teknolojik yeniliklerin ve popüler sanat›n potansiyeli konusunda iyimser bir bak›fl aç›s› sergiler. Mutman.172 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. devletin bask› ayg›tlar› ve ideolojik ayg›tlar› aras›nda ayr›m yapar. erken ölümünden sonra da bütün eserleri kurumun katk›lar› ile yay›nlanm›flt›r. Bundan dolay› Frankfurt Okulu kuramc›lar›yla birlikte an›lan Benjamin Mekanik Yeniden Üretim Ça¤›nda Sanat Yap›t› (1936) adl› önemli makalesinde. ‹ktidar. 1936. Medyada izlediklerimiz.4 Walter Benjamin Resmî olarak hiçbir zaman Enstitünün üyesi olmayan Walter Benjamin (18921940) özellikle Adorno ile düflünsel etkileflimi sonucu okulla iliflkili olmufl. normal ve kaç›n›lmaz oldu¤una ikna etmeye çal›fl›r. Benjamin’in çal›flmas›. Ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan kuramc›lardan birisi Louis Althusser’dir (1918-1990). ‹deoloji 1950’lerden 60’lara kadar süregelen toplumsal istikrar›n ve refah döneminin 60’lar›n ikinci yar›s› siyasal kargafla ve çat›flmalara b›rakmas›. 1995). Ünlü kültür kuramc›s› Raymond Williams da (1921-1988) 1974 tarihli önemli çal›flmas› Televizyon: Teknoloji ve Kültürel Biçim de teknolojiyi bir kültürel biçim olarak ele almay› önerecektir. Marks’›n ideoloji ve kültürü toplumun ekonomik alt-yap›s›n›n belirledi¤ini süren klasik modelinden. Klasik Marksist görüflten farkl› olarak Althusser. Benjamin medyan›n etkili olup olmad›¤›ndan ziyade fotografik ve sinematografik alg›lama tarzlar›n›n nas›l farkl›laflt›¤›n› göstermifltir. ‹deoloji ve Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (1970) adl› çal›flmas›nda Althusser. okuduklar›m›z ve duyduklar›m›z bizi içinde yaflad›¤›m›z toplumsal sistemin ve dünyan›n do¤al. Tart›flmalar ve görüfl farkl›l›klar› ise medyan›n bunu nas›l ve ne düzeyde gerçeklefltirdi¤i üzerinedir. fotografik ve sinematografik teknolojinin devreye girmesiyle alg›n›n nas›l de¤iflti¤ini ortaya koymas› aç›s›ndan oldukça önemlidir. Özellikle. Medya. medyan›n hakim s›n›f›n görüflünü. ç›karlar›n› ve gücünü meflru k›lmak için çal›flan ideolojik bir ayg›t oldu¤udur. medyan›n -di¤er ideolojik ayg›tlarla bir- . Ona göre foto¤raf ya da sinema basitçe birer kay›t arac› olmaktan çok dünyay› belli bir biçimde alg›lama ve kurmay› ima ediyorlard›. Benjamin medyay› sorgulamaya yönelerek onu basitçe bir araç olarak de¤il.

Bu yaklafl›m ‹nflac› dil/temsil modeline dayan›r. Barthes. Marx’a benzer flekilde bilgi ve ideolojinin toplum içindeki güç/iktidar iliflkilerini yans›tt›¤›n› söyleyen Foucault. “anlamland›rma” mekanizmas› içinde çal›fl›r. Bu modelde dil. Ona göre medyan›n ideolojik rolünü oynayabilmesi ancak görece özerk ve ba¤›ms›z görülmesi sayesindedir. 2002: 50-52). 2007: 157. Dilbilimci Saussure’den etkilenen Barthes. mitleflerek do¤allaflan ve herkese aitmifl gibi gösterilen anlamland›rma biçimleri sayesinde ideolojinin iflledi¤ini belirtir. Do¤rudan medya üzerine çal›flmalar› olmasa da Michael Foucault (1926-1984) özellikle iktidar olgusunu yeniden ele al›fl› ve söylem kavram› ile dikkat çekmifltir. temsil. anlam. Uzun y›llar Stuart Hall’un (1932. iktidar olgular› ürerinde durulmal›d›r. üst-yap› kurumlar› arac›l›¤›yla gerçekleflir. Ça¤dafl Söylenler (1957) adl› kitab›nda arkas›nda kapitalist ç›karlar›n oldu¤u düflünme biçimlerinin nas›l mitler hâline dönüflerek do¤allaflt›¤›n› inceler.Medya 173 likte. sosyal sistem ya da siyasi iktidar›n bask›dan çok genifl toplum kesimlerinin ona r›za göstermesi sonucu ortaya ç›kan egemenlik biçimidir. simgelerin ve mitlerin kullan›m›n›n büyük bir önemi oldu¤unu belirtmifltir. Medyan›n kültürel alan içindeki “kapsama alan›” göz önüne al›n›rsa kitle iletiflim araçlar›n›n hegemonik ifllevinin muazzam oldu¤u kuflku götürmez (Edgar ve Sedgwick. 2002: 233-235. dil içinde ve dil dolay›m›yla infla edilir.Williams. Mevcut iktidar biçimi içselleflti¤inde ve do¤al-normal görüldü¤ünde tam bir hegemonyadan söz edilebilir.” “kaç›n›lmaz” ya da “evrensel” fikirler ve de¤erler olarak kabul edilir. aksine anlam. dinî kurumlar vb. Edles. (Stevenson. Roland Barthes (1915-1980). Antonio Gramsci’nin (1891-1937) ise özellikle hegemonya teorisi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulunun medya analizinde oldukça önemlidir. Althusser’in “toplumsal faillere kendini zorla dayatan görünmez bir yap›” olarak kavrad›¤› ideoloji olgusunu yeniden de¤erlendirmesi çok önemli bir u¤rakt›r (Williams. saf bir flekilde d›fl dün- . Post-yap›salc› bir düflünür olarak görülen Foucault. Hegemonya bu anlamda. K›saca hegemonya kavram›.7. K›saca kültürel alan oldukça önemli bir hegemonik mücadele alan›d›r. Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu Birmingham Üniversitesinde kurulan Ça¤dafl Kültürel Araflt›rmalar Merkezi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu olarak an›ld›¤› gibi k›saca Birmingham Okulu olarak da bilinir. kendi d›fl›nda var olan anlam›n fleffaf tafl›y›c›s› olan bir iletiflim ayg›t› de¤ildir. Smith. 200360-61). Bundan dolay› bu mekanizmay› çözümlemek için ideoloji. ideolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc›d›r. R›zan›n kazan›lmas› veya ço¤unlu¤un ikna edilmesi ise esas olarak e¤itim. aile. egemen s›n›f›n kendisini sadece fliddet ve güç kullanarak devam ettirmedi¤ini. Bu sürecin sonunda. dünya alg›s›n›n biyolojik ya da s›n›fsal faktörlere dayand›¤› görüflünü reddederek kendimizin ve içinde yaflad›¤›m›z dünyaya bak›fl›m›z›n söylemler taraf›ndan flekillendirildi¤ini belirtir. bunlar›n ekonomik dinamiklerin kontrolüne ba¤l› oldu¤u görüflüne ise kat›lmaz.) direktörlü¤ünü yapt›¤› bu okula göre iletiflim. Ünite .egemen s›n›f›n do¤rudan kontrolünden görece özerk oldu¤unu belirtir. egemen s›n›f›n›n iktidar›n› bugünden yar›na sürdürebilmesinde yönetimin ikna ya da r›zaya dayand›rmas›n›n da önemli oldu¤unu belirtir. medyan›n bir ideolojiyi insanlara kabul ettirmede göstergelerin. Nesnel. dil. egemen s›n›f(lar)›n ç›karlar›n› sürdüren ve meflrulaflt›ran fikirler ve de¤erlerin önemli bir bölümü “tarafs›z. bireyin bilincinin. Bilginin kitleleri kontrol etmek için bir iktidar biçimi olarak kullan›ld›¤›n› belirtir. 2001:62-64. medya. 2003:52-53). egemen s›n›flar›n ba¤›ml› s›n›flar üzerinde zor ve ikna yöntemleri kullanarak bütünlüklü bir otorite/egemenlik kurulmas›n› sürecine iflaret eder. bir rejim. Gramsci.

tersine oluflturulan bir fleyse bu durumda ayn› olaylara farkl› anlamlar atfedilebilir.Egemen okuma: Metinde oluflturulan anlam› kabul ederek okumad›r. 2007: 37-39). s›n›f. Yani medya. Feminist Yaklafl›mlar Feminist yaklafl›mlar. Farkl› feminist yaklafl›mlar olmakla birlikte. 1984. izleyicilerin üç farkl› biçimde medya içeriklerini okuyabilece¤ini öne sürmüfltür. 1997. geleneksel toplumsal cinsiyet rollerini destekleyerek ataerkilli¤i yeniden üretmekle sorumlu tutulur.5 Stuart Hall Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yada duran bir toplumsal anlam yoktur. . e¤itim. modern toplumlarda.174 Foto¤raf 7. kad›n› bask› alt›na tutan hayat pratikleriyle iliflkisi sorgulan›r.Müzakereci okuma: ‹zleyici/okuyucu burada metindeki anlam›n bir bölümüne ikna okurken bir bölümüne de olmaz. Medyan›n topluma. bütün “ötekiler” aras›nda “öteki” olarak medyada en fazla temsil edilenlerdir. Hardt. Kimi feminist çal›flmalar. toplumsal cinsiyet. flayet üniversite hocalar›n›n ücretlerinde herhangi bir kesinti yap›lmas›n› kabul edilemez görüyorsam bu karfl›t bir okumad›r. Bütün bu rakamlar kad›nlar›n toplumsal olarak u¤rad›klar› ayr›mc›l›k ve eflitsizlerin medyada yeniden üretildi¤ini göstermektedir (Alankufl. Anlam. 2.K›saca. etnisite. okumalar› s›n›rland›r›c› bir etkiye sahip oldu¤unu belirtmifltir (Gökalp. haberlerde tüm üniversite hocalar›n›n maafllar›nda bir kesintiye olaca¤› söyleniyor ve ikna oluyorsam bu egemen bir okumad›r. siyasi düflünce ve medya e¤itimi/okur-yazarl›¤› gibi de¤iflkenlere ba¤l›d›r. Stevenson (2002: 77-78) der ki. Yani. ‹zleyicilerin medya metinlerini nas›l okuyacaklar›/yorumlayacaklar› yafl. Mine Gencel Bek taraf›ndan 2006 y›l›nda Medya ve Toplumsal Kat›l›m bafll›¤›yla Türkiye’de yap›lan araflt›rma sonuçlar›na göre kad›nlar erkeklere oranla daha az temsil edilmekle beraber. kad›n sorununa yer vermeyen medya çal›flmalar›ndaki eksiklikler ve medyadaki kad›n imaj›n›n çarp›kl›klara dikkat çeker. feminist yaklafl›m ataerkil hegemonyan›n bugünden yar›na devam›nda medyan›n önemini vurgular. 1979. Medya. egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevin yerine getirilmesine hizmet eder (Hall. sabit ve verili de¤il. medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edilmesi en temel elefltiri noktas›d›r. ‹flte medya anlam›n bu flekilde toplumsal inflas› sürecinde önemli bir rol oynar. 1. 2009). medya çal›flmalar›nda ve medya sosyolojisi alan›nda da her geçen gün artan bir etkiye sahiptir. Hall’un elefltirel medya çal›flmalar›na önemli bir katk›s› da medya metinlerinin al›mlanmas›na. yani izleyiciler taraf›ndan nas›l okundu¤una iliflkindir. Medyadaki kad›n imaj›n›n ya da kad›n temsillerinin. “gerçekli¤i” yaln›zca yeniden üretmemekte daha önemlisi onu tan›mlar. hayata ve dünyaya dair anlam›n oluflmas›nda rol oynamas› onun ideolojik bir ifllevi yerine getirdi¤ini gösterir. Ayr›ca medya. Ücret kesintisinin olabilece¤ini ancak bir kere geçerli olmak üzere ve sadece yüksek maafll› hocalar ile s›n›rl› kalmas› gerekti¤i düflünüldü¤ünde bu müzakereli okumad›r 3. Ancak Hall (1980:135) metinde belirli anlam(lar)›n oluflturulmas›n›n. Medya içeriklerini oldu¤u gibi kabul eden pasif izleyici modelinden önemli bir kopufl gerçeklefltiren çal›flmas›nda Hall.Muhalif ya da karfl›t okuma: Metindeki anlama tamamen karfl› ç›k›larak okunmas›d›r.1989).

Medya 175 Post-Modern Yaklafl›m Post-modern düflünce son dönemde medya çal›flmalar›n› da oldukça etkilemifltir. tam tersine. Baudrillard’a göre bireyler günümüzde bir imge/gösterge bombard›man› alt›nda olmas› insanlar›n gerçekli¤i de¤il. Kuramc›. iletinin anlam›n› çözmeye yönelik çabalar› da büyük oranda geçersiz k›l›yordu çünkü as›l anlam. Bundan dolay› kitab›n ad› olan önerme (arac› masajd›r).7. oradaki imgeyi görmesine ve hemen ard›ndan gelen yeni imgeyle bir öncekini unutmas›na neden olmaktad›r. özellikle 1962’de yay›nlad›¤› The Gutenberg Galaxy (Gütenberg Gökadas›) bafll›kl› kitab›nda iletiflim teknolojileri sayesinde insanlar ve toplumlar aras›ndaki zaman ve mekân engellerinin yok oldu¤unu. 2003:65-66. Ünlü The Medium is the Massage: An Inventory of Effects (Arac› Masajd›r: Etkiler Envanteri) adl› kitab›nda (1967) ise bir sözcük oyunundan yola ç›kan McLuhan mesaj ve masaj sözcükleri aras›ndaki fonetik benzerlikten yararlanarak arac›n›n (medium. 2012). kitle iletiflim arac›) insan duyular› üzerinde masaj gibi bir etki yapt›¤›n› belirtecektir. 2003-63-64). Jean Baudrillard (1929-2007). Marshall McLuhan (1911-1980). farkl›l›klar›n ortadan kalkt›¤› ve benzerliklerin öne ç›kt›¤› küresel ölçekte bir köy olufltu¤unu belirtir. düflünüldü¤ü gibi sadece anlam tafl›y›c› olan de¤er-yüksüz (nötr) araçlar olmad›¤›n›. Ergur. Ünite . medium’un kendisiydi (Williams. medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgulamaktad›r. asl›nda tafl›d›¤› en önemli iletinin kendi meflruiyeti oldu¤unu ifade etmekteydi. yayg›nl›kla ‘arac› iletidir’ (medium is the message) fleklinde benimsenmifltir. Haber ve e¤lence aras›ndaki fark›n belirsizleflmesi gibi medya içeri¤inde bir bulan›kl›k söz konusudur. Böylece alg›lar› dönüfltürerek kendi varl›¤›n› meflrulaflt›rd›¤›n› öne sürer. Baudrillard. Bu bak›fl aç›s›. mesajlar› reddetme ve özümsememe gücü vermektedir (Williams. ‹mgeler gerçekten simgeledikleri fleylerden ayr›lm›fl. S›radan insanlar medyan›n say›s›z ve anlams›z mesaj› karfl›s›nda pasif bir durumda olsalar da bu durum izleyiciye.6 Marshall McLuhan . Medyan›n yayd›¤› iletilerin (mesaj). post-modern dönemde imgenin gerçeklikle hiçbir ba¤› kalmam›flt›r. di¤er bir deyiflle baflta televizyon olmak üzere elektronik medyan›n dünyay› küresel bir köye dönüfltürdü¤ünü öne sürer. Foto¤raf 7. McLuhan’›n çal›flmalar›ndan etkilendi¤ini her zaman dile getirmifltir.

propaganda modeli ad›n› verdikleri yaklafl›mlar›nda devlet ve özel sektörün propaganda ifllevinin medyan›n bütün hizmetleri içinde çok önemli bir yer tuttu¤unu belirtirler ve özel mülkiyet alt›ndaki medya kurumlar›n› s›n›f tahakkümünün araçlar› olarak nitelendirirler. medya sahiplerinin. medya yöneticilerinin ve çal›flanlar›n›n etkinliklerini flekillendirir. Benzer gelenek içindeki yap›sal yaklafl›ma göre ise ekonomik yap›. bu yaklafl›ma göre mülkiyet sahiplerinin niyetinden çok. Mülkiyet yap›s›ndaki de¤iflim ayr›ca medyan›n siyasi iktidarla da iliflkisini de¤ifltirmifltir. medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklan›r. Medya patronlar› hangi fikirlerin kitlelere ulaflt›r›laca¤› konusunda tart›flmas›z söz sahibidir. Egemen seçkinlerin mülkiyetinde olan medya do¤rudan onlar taraf›nda kontrol edilmektedir. 2003: 83-84). 1991: 55). 1990:6-10). Medya endüstrilerindeki kapitalistleflme pazara girifli engellemekte ve egemen ekonomik güçlerin ayr›cal›kl› bir konuma sahip olmalar›na neden olmaktad›r. medya profesyonellerine yönelik bu yap›sal bask› ve s›n›rlamalar daha belirleyicidir (Williams. duyaca¤›na ve düflünece¤ine karar verme ve düzenli propaganda kampanyalar›yla kamuoyunu yönetme gücüne sahiptirler.176 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. kültürel ve siyasal yaflam üzerinde de kontrol gücüne sahip olabilecekleri tehlikesine dikkat çekilir. büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimine tarihsel olarak özellikle ekonomi politik yaklafl›mlar hassasiyet göstermifllerdir. Medyan›n mülkiyetine sahip olanlar›n medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahip oldu¤unu belirten araçsalc› yaklafl›mlar medyada mülkiyet ve yönetimin do¤rudan birbirine ba¤l› oldu¤unu belirtirler. Böylelikle halk›n neyi görece¤ine. Peter Golding ve Graham Murdock gibi bu yaklafl›m›n temsilcilerine göre medya içerikleri. Ekonomik yap›n›n bask›s› maksimum kâr için hareket etmeyi ve bunun için daha fazla rekabeti gerektirdi¤inden. Medyada bir dizi mesleki kodlar a¤› içinde belirli kiflisel ve/veya toplumsal amaçlar do¤rultusunda çal›flan medya profesyonellerinin tamamen olmasa da görece özerkli¤i vard›r. büyük sermaye sahiplerinin ç›karlar›n›n “basit bir yans›mas›” olarak görülmemelidir. Bu nedenle yukar›da de¤inilen yaklafl›mlar› “k›smen hakl›” olsalar da “sistemdeki çeliflkileri gözden kaç›r›r” zira “medya sahipleri her zaman dilediklerini yapamazlar” (Golding ve Murdock. Medya içeriklerinin/ürünlerinin üretimi flüphesiz medya kurulufllar›n›n yap›s› ile yak›ndan iliflkilidir. gerekirse reklam vermeme yoluyla medya içeri¤ini do¤rudan etkileyebilme potansiyelleri söz konusudur ve . Medyan›n ard›ndaki kapitalist dinamikler ve ekonomik ç›karlar ihmal edilerek analiz edilemeyece¤ini vurgulayan elefltirel ekonomi politik yaklafl›m. Artan özellefltirme politikalar› sonucunda tekelleflme e¤ilimi tek seslili¤i beraberinde getirmektedir (Murdock. Medya kurulufllar›n›n hükümetlerle kamu ad›na gözetim iliflkisi büyük ölçüde kendi maddi ç›karlar›n› koruma iliflkisine dönüflmüfltür. Neo-liberal politikalar›n start ald›¤› 1980’li y›llarda bafllayan özellefltirme uygulamalar› sonucunda bugün “büyük” medya kurumlar›n›n tamam› büyük ölçüde finans ve endüstriyel sermaye alan›ndaki büyük holdingler taraf›ndan sat›n al›nm›flt›r. Yine de medya sektöründe alan›n en büyü¤ü olan flirketlerin toplumsal. Herman ve Chomsky (1988). Ayn› zamanda reklam verenlerin. Sorun sadece sahip olduklar› birçok büyük flirketle birlikte çok say›da medya kurumuna da sahip olan büyük sermayedarlar›n medya üzerinde do¤rudan denetimleri de¤ildir.

Kapitalist endüstrilerin genelinde oldu¤u gibi medya endüstrisindeki üretim de DÜfiÜNEL‹M piyasa koflullar›nda gerçekleflir ve kâr merkezlidir. belirli bir medya okuryazarl›¤› becerisi kazanamayan. Raporun haz›rland›¤› 1990’l› y›llarda ileri kapitalist ülkeler birer bilgi toplumu olarak öne ç›karken dünya nüfusunun % 80’i yaflamlar› boyunca bir kez bile herhangi bir telefondan çevir sesi duymam›flt›. yurttafll›k erdemlerini gelifltirmekten ziyade özel zevkleri gelifltirmeye hizmet etmekte. 2011 y›l›nda Türkiye’de reklam pastas›n›n büyüklü¤ü yaklafl›k 3. iletiflim teknolojilerine eriflim aç›s›ndan dijital bölünmenin giderek kapand›¤› ya da en az›ndan eskisi kadar büyük bir sorun olmad›¤› izlenimi yaratabilir. daha çok reklam almak için de daha çok izlenme oran› ve/veya tiraja S O R U gibi. 1992: 147-148. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda genel olarak toplumsal cinsiyete. (Ankara: Ütopya Yay›nevi. medya sahiplerinin reklam verenlerin beklentilerine ve (ideolojik) ç›SIRA S‹ZDE karlar›na uygun yay›n politikalar› ve bu yönde bir oto-kontrol gelifltirmelerine neden olabilir (Curran. toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekiyor ve bu sorunu ilk kez dijital uçurum (digital divide) ya da dijital bölünme olarak tan›ml›yordu. Gökalp. 2004) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. 1990’lar›n sonunda ABD’de Ulusal Telekomünikasyon ve Enformasyon ‹daresi (NTIA). Dünya üzerinde dijital teknolojilere ulaflacak maddi güce sahip olmayan. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte.2 milyar $) olmufltur. 1991:74. dünden bugüne Türkiye’de Medya sektörünün dönüflümüyle ilgili de D.8 milyar (yaklafl›k 2. Söz konusu bölünmeyi besleyen e¤itime dayal› so- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar. 2009) Türkiye’de Medya Endüstrisi ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gülseren TürkiK ‹ TAdakl›’n›n A P ye’de Medya Endüstrisi: Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri.7. mobil telefon gibi teknolojilerin yayg›nlaflmas›na neden oldu. 2009: 123-125). Öte yandan son on y›lda yeni iletiflim teknolojilerindeki geliflmeler ve ucuzlama e¤ilimi. Bölünmeler ‹NTERNET . Günümüzde dünyan›n birçok ülkesinde oldu¤u ye’de de büyük bir “reklam pastas›” vard›r. Türkisahip olmak gerekir. 1999 y›l›na gelindi¤inde Tayland’da kullan›lan mobil telefon say›s›. bir ölçüde bu teknolojiler için de geçerli hâle geldi. Beybin Kejanl›o¤lu’nun Türkiye’de Medyan›n Dönüflümü ‹mT E L E V ‹ Z Y O(Ankara: N ge Kitabevi. kültürel s›n›rlar. Daha çok kâr için daha çok reklam almak. yafla. ‹NTERNET Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n uzun y›llar geleneksel medyaya dair dile getirdi¤i kayg›lar. GüSIRA S‹ZDE nümüz medyas›n›n büyük bir k›sm›n› oluflturan “e¤lence medyas›. benzer biçimde ABD’de de bütün dünyadaki bilgisayarlardan fazlas› bulunuyordu (Creeber ve Martin. sansür ve bask› mekanizmalar› gibi etkenler nedeniyle yeni medya üzerinden özgür bir iletiflim kuramayan kesimler ile bu olana¤› etkili biçimde kullanabilen toplum kesimleri aras›nda gün geçtikçe artan bir uçurum gözlemlenir oldu. Gelinen durum. gelire.155-164. “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor. 2006) kitab›n›. ›rka ve konuma ba¤l› eflitsizliklerden söz eden bir rapor haz›rlad›.Medya 177 bu potansiyel. Gurevitch ve Blumler. dünyan›n en yoksul bölgelerinde bile ‹nternet. 1990:215-216). insanlara yurttafl olarak seslenmekten çok tüketici olarak seslenmeyi tercih etmekte” oluAMAÇLARIMIZ fludur (Golding ve Murdock. dil. bütün Afrika k›tas›ndaki mobil telefon say›s›ndan fazlayd›. Ünite . Oysa dijital bölünme “teknolojiye do¤rudan eriflim olana¤› bulanlar” ile “bu olanaktan yoksun olanlar” aras›ndaki uçurumdan ibaret de¤ildir. D ‹ K K A T Medya kurumlar› daha çok reklam geliri elde etmek için kamusal fayda ve toplumsal sorumluluk ilkelerinden s›yr›larak giderek “e¤lence medyas›” hâline dönüflmüfltür.

ulus-devletlerin türdefl ve d›fla kapal› ulusal kültürleri korumalar›n› oldukça zorlaflm›flt›r. Bütün bu sorunlar›n yan› s›ra toplumlar›n bar›nd›rd›¤› bir ucu ekonomik-s›n›fsal koflullara. metaforik olarak ulus-devletin s›n›rlar› afl›lm›flt›r. az›nl›klar›n. Bu teknolojilerle birlikte bireyin zaman ve mekân alg›s› radikal de¤iflimlere u¤ram›flt›r. sosyo-ekonomik sorunlar›n› tarif edebilecek ve bu koflullar›n oluflumunda etkili olan süreçlerle ve kurumlarla mücadele edebilecek bir bilince sahip olmalar› gerekiyor. Ça¤dafl küreselleflme sürecinin kendinden önceki dönemden belirgin biçimde ayr›lmas›nda belirleyici rol oynayan elektronik ve dijital teknolojiler sayesinde ulusal s›n›rlar. politik sürece ve eylemlere etkin kat›l›m› s›n›rlayan rejimlerin yaratt›¤› (anti)demokratik uçurumlar giderilmeksizin bireyler ve toplumlar aras›ndaki dijital makas›n daralt›lmas› mümkün gözükmüyor. bu süreç içinde. s›n›f. Bugün milyarlarca insan uydu ve ‹nternet teknolojisiyle düne kadar sahip olmad›klar› bir dizi kültürel ve sosyal deneyimi yaflayabiliyor. engellilerin ve toplum içerisinde marjinallefltirilen di¤er kimliklerin ‹nternet ortam›nda temsilini sorunlu hâle getirirken söz konusu teknolojilere eriflimi de demokratik olmaktan ç›kar›yor. Ulusal. Bugün uydu. bir anlamda geçersizleflmifl.178 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar runlar. di¤er uçurumlarla ve bölünmelerle iliflki içinde tart›fl›lmal›d›r. ulusal s›n›rlar›n afl›larak ulus-ötesi kamusall›klar›n oluflmas›n› mümkün k›lmaktad›r. ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Küreselleflmeyi yaflama geçiren en önemli dinamiklerden biri. Bireylerin iletiflim teknolojilerinden etkili biçimde yararlanabilmeleri için ‹nternet’in sundu¤u s›n›rs›z say›daki dijital içeri¤i eleyebilecek. e¤itim. ›rk. kültürel. kültürel. Özetlemek gerekirse dijital bölünme kavram› teknolojiye sahip olmak ya da olmamak sorununa indirgenemeyecek kadar karmafl›kt›r. kapitalizminin ve tüketim kültürünün de¤erlerini ve yaflam felsefesini tafl›yan ticarileflmifl . alt bafll›klara ayr›lmal›. bu içerikleri anlayabilenlerin say›s›n› önemli ölçüde s›n›rlarken yerel diller ‹nternet ortam›nda giderek marjinallefliyor (Creeber ve Martin. yoksullar›n. bölgesel. e¤itim düzeyine ve demokratik de¤erlere dayanan köklü uçurumlar. toplumsal cinsiyet. bu teknolojilerin sundu¤u olanaklardan ve s›n›rl›l›klardan haberdar olabilecek kadar teknoloji okuryazar› olmalar›. dahas› kendi s›n›fsal. Benzer biçimde dünyada üretilen dijital içeri¤in büyük k›sm›n›n ‹ngilizce olmas›. fiziksel olarak de¤il ama alg› olarak daha önce hiç olmad›¤› kadar küçülmüfl durumdad›r. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin tüm dünyay› sar›p sarmalayarak küresel imgelerin. çözümleyebilecek ve kendi yaflamlar›nda etkin biçimde kullanabilecek düzeyde e¤itim alm›fl olmalar›. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. Böylece. 2009: 124). çocuklar›n. bilgi ak›fl›n›. politik ve co¤rafi s›n›rlar bulunuyor ve bu sorunlar basit bir teknolojik altyap› politikas› ya da en yak›ndaki ‹nternet ba¤lant›s› üzerinden dijital dünyaya eriflmekle afl›lam›yor. yafl ve gelir gibi sosyo-demografik engellerin yaratt›¤› toplumsal uçurumlar. toplumsal cinsiyete. kad›nlar›n. Küresel kapitalizm sadece küresel ekonomi-politi¤i yap›land›rmakla kalmamakta. küresel eflitsizliklerden beslenen ve dünyay› farkl› bölgelere ay›ran co¤rafi uçurumlar. Baflta ‹nternet olmak üzere küreselleflme sürecinin en önemli tafl›y›c›lar› olarak yeni iletiflim teknolojileri. Yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri sayesinde dünya. ‹nternet ve dijital iletiflim araçlar›n›n küresel düzeyde bireysel ve toplumsal yaflama etkilerinden söz edilebilir.

finansal son derece karmafl›k bir ak›fllar uzam›na dönüflmüfltür ve medya bu sürecin en önemli aktörlerinden biridir. ideolojik.Medya 179 medya ürünlerinin da¤›t›m yoluyla küresel kültürü de belirlemektedir. Foto¤raf 7. “a¤ toplumu”nun kavramsallaflt›r›lmas›na öncülük etmifltir Kaynak: http://4. her ne kadar kendinden önceki toplum modellerini miras alsa da bugüne kadar tan›k olmad›¤›m›z baflka nitelikler ve yenilikler de tafl›yor. teknolojik.7. A¤ Toplumu Kavram› ‹lk kez Manuel Castells taraf›ndan 90’l› y›llarda gelifltirilen kavram. Bugün okuma yazmay› ö¤renmeden bilgisayar teknolojisini kullanabilen çocuklar›n bile kolayca üstesinden gelebildikleri bu “basit” iletiflim süreci. Gerçekten de günümüz tüketim kültürünün ve tüketimcilik ideolojisinin yeniden üretiminde medyan›n çok önemli bir rolü vard›r.ve tek tip bir küreselleflmeden söz etmek elbette mümkün de¤ildir. Ünite . Yeni medyan›n olanaklar›ndan yararlanabilen bireyin kürenin herhangi bir bölgesiyle iletiflime geçebilmesi ve ortak bir deneyim yaflayabilmesi için. toplumsal. 20. teknolojik. bu yeni toplumsal örgütlenmeyi aç›klamakta bize yard›mc› olabilir. ekonomik etkileri aç›s›ndan kendinden önceki dönemlerden farkl›laflan. ekonomik ve kültürel dönüflümün do¤urdu¤u yeni toplum biçimi karfl›s›nda 20.blogspot.com/_mVKuDt3Xp3A/R4dr3o-Y_zI/AAAAAAAAAHw/YTvaxpHTxJA/s400/castells. yüzy›l›n sonlar›nda enformasyon ve iletiflim teknolojileri alan›nda yaflanan radikal geliflmeleri ve bu geliflmelerin yaratt›¤› toplum modelini tan›mlamak amac›yla kullan›l›yor (2010: XVI). Appadurai’›n (1996) dile getirdi¤i üzere ça¤dafl küreselleflme sürecinde dünya. farkl› kültürel kimlikler yeniden keflfediliyor.bp. “sanayi-sonras› toplum” ya da “bilgi toplumu” gibi tan›mlamalar yetersiz kal›yor. ‹nternet ba¤lant›s› olan bir bilgisayar›n ya da telefonun klavyesinde birkaç tufla basmas› yetebiliyor. Bat›l› toplumlardan bafllayarak yayg›nlaflt›¤› ileri sürülen bu yeni toplumsal model. gerçekte küreselleflme sürecinin geldi¤i en son ve karmafl›k toplumsal örgütlenmelerden birine. daha az geliflmifl ülkelere. kültürel. Kuramc›ya göre “a¤ toplumu” kavram›. Dünya.7 Kent sosyolojisi. a¤ toplumunun yükselifline iflaret ediyor.jpg . Bugün dünyan›n farkl› bölgelerinde mikro/bölgesel küreselleflmelerin yafland›¤›n›. Castells’e göre ikinci milenyum sona ererken yaflanan sosyal. Küresel kültür bir yandan benzeflme/homojenleflme e¤ilimini körüklerken bir yandan da çeflitliklerin ve farkl›l›klar›n alt›n› çiziyor. a¤ toplumunun inflas›na tan›kl›k ediyor. yeni bir toplumsal yap›n›n. etkileflimin tek yönlü de¤il karfl›l›kl› oldu¤unu biliyoruz. enformasyon toplumu ve iletiflim alan›ndaki tezleriyle ve etkili çal›flmalar›yla tan›nan Manuel Castells. yüzy›l boyunca kullana geldi¤imiz “endüstri toplumu”. Öte yandan tek yönlü -sadece geliflmifl kapitalist ülkelerden. etnik.

yersiz yurtsuzlaflma (deterritorialization). ulusal ya da uluslar aras› sözcükleri eski önemlerini h›zla yitirirken. Böylece farkl› kültürlerden gelen bireyler. yeni iletiflim teknolojilerinin genifl olanaklar›ndan yararlanarak ortak kültürel de¤erlere ba¤l›l›k gösterebiliyor. yerel. Çevreci hareketler. s›n›fsal yeni topluluklar kurabildi¤ini. hak temelli oluflumlar. oysa bu araçlar›n olmad›¤› bir hayat› art›k düflünemiyoruz. medya çal›flmalar› alan›n›n oldukça yeni kavramlar› aras›nda yerini alsa da asl›nda kavram›n iflaret etti¤i toplumsal dönüflüme yabanc› say›lmay›z. gündelik hayat›m›zda yans›malar›n› gide‹NTERNET rek daha fazla hissediyoruz. Bireyler do¤rudan bir flirkete ba¤l› olmadan. 2003). Öte yandan ayn› geliflmeler bugüne dek yaflamad›¤›m›z ölçüde bir ba¤›ml›l›k ve kontrol gerçe¤ini de beraberinde getiriyor. ulus-afl›r›l›k ve küresel ak›fl kavramlar› öne ç›k›yor. Günlük yaflam›m›zda bu araçlar› kullanarak gerçeklefltirdi¤imiz her türlü iletiflimde kontrol ve kay›t alt›na al›nmam›za neden olabilen izler b›rak›yoruz. Kendi özel alan›m›zdan yerel. ‹nternet üzerinden pekifltirilen yatay ve etkili bir örgütlenme modeliyle hiyerarflik iktidar yap›lar› ve diktatör- . yak›nsama (convergence). Küresel düzlemde bireyler ve gruplar iletiflim teknolojilerini kullanarak ortak ç›karlar› ve ilgileri do¤rultusunda ülkelerinin politik s›n›rlar›n› aflabiliyor. dinî. h›zl›. yine tan›k olmad›¤›m›z bir ba¤›ml›l›k deneyimiyle bir arada yafl›yoruz. ortak ç›karlar ve ilgi alanlar› do¤rultusunda bir araya gelebildi¤ini gözlemliyoruz. cep telefonu ve di¤er dijital teknolojiler sayesinde ulaflabilece¤imiz ve paylaflabilece¤imiz bilginin miktar› art›yor. gerçek-zaman (real-time).D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 180 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Manuel Castells’in K ‹ T AA¤ P toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. bir çeliflki gibi görünse de yeni iletiflim teknolojileri sayesinde hiç tan›k olmad›¤›m›z bir özgürlü¤ü. küresel bir yurttafll›k kavram›n›n da temellerini at›yor (Stevenson. s›n›fsal yeni topluluklar kurabiliyor. Bizzat içinde yafl›yoruz bu dönüflümün. Küreselleflmenin toplumsal ve bireysel yans›malar›n›n en somut biçimde gözlemlenebildi¤i bir dönemden geçiyoruz ve bu süreçte yeni medya sayesinde sosyalleflme pratiklerimiz de alabildi¤ine de¤ifliyor. Böylece esnek emek. Toplum ve Kültür (‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. küresel kamusal alanlara aç›lman›n yepyeni yollar›yla tan›fl›yoruz. politik. kültürel. Bu de¤iflimlere ba¤l› olarak daha önce de de¤indi¤imiz üzere uzak. esnek istihdam rejimleri h›zla yayg›nlafl›yor. yavafl. Bir iflveren. 2008) kitab›nda tart›flmam›za temel oluflturan geliflmeleri ayr›nt›l› biçimde bulabilirsiniz. yeteneklerimizin s›n›rlar›n› geniflletiyor. hatta evlerini terk etmeden çal›flma imkân›na eriflebiliyor. Sayd›¤›m›z iletiflim araçlar›n›n kitlelerin kullan›m›na sunulmas›n›n üzerinden henüz bir çeyrek yüzy›l bile geçmedi. Küresel eksende bak›ld›¤›nda ise giderek artan say›da bireyin ve grubun iletiflim teknolojilerini kullanarak ülkelerin politik s›n›rlar›n› aflabildi¤ini etnik. politik. küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor. Özellikle ileri kapitalist toplumlarda iletiflim teknolojilerinde yaflanan ve h›zla dünyan›n kalan›na yay›lan geliflmeler. yak›n. dinî. iletiflim teknolojilerinin getirdi¤i olanaklardan yararlanarak yerel bir co¤rafyaya ba¤l› kalmadan üretim gerçeklefltirebiliyor. Bir ürünün tamamlanmas› birden fazla iflçinin küresel efl güdümüyle gerçekleflebiliyor. ‹letiflimin de¤iflen do¤as› bizi alabildi¤ine özgürlefltiriyor. gün geçtikçe a¤lara olan ba¤l›l›¤› art›r›yor. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET A¤ toplumu. Giderek ucuzlayan ve yayg›nlaflan ‹nternet. K›sacas›. etnik. kültürel. efl zamanl›l›k. bölgesel. co¤rafyas› geniflliyor.

finans merkezî konumunda olan New York.html) Uzun y›llar baflar›l› olan ve ekonomik ve toplumsal etkileri aç›s›ndan 20. Daniel Bell gibi önde gelen düflünürlerin öngörülerini hakl› ç›karacak baz› geliflmeler yafland›: Yaflanan kriz karfl›s›nda hizmet sektöründe çal›flanlar›n say›s› düzenli olarak artarken tar›m. sanayileflmifl toplumlar 20.boston. bant hareket ettikçe önlerine gelen parçalar üzerinde sadece kendi görev tan›mlar›na uygun olan iflleS‹ZDE ri. ulusafl›r› örgütlenmeler yoluyla afla¤›dan küreselleflme ad› verilen toplumsal hareketleri bafllatm›fllard›r. belirli bir sürat ve beceriyle yapmakla sorumluydu. otomobil üretiminde gelifltirdi¤i üretim modelinde bir otomobile ait parçalar›n fabrikada bir bant üzerinde hareket etmesini önD‹KKAT görüyordu. ModelS ad›n› O R U Amerikal› ifl adam› Henry Ford’dan al›yor. Böylesine karmafl›k bir üretim sürecinin yö- . Yine ayn› teknolojiler sayesinde.8 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Amerikal› sosyolog Daniel Bell K (1919‹ T A P 2011).Medya 181 Afla¤›dan küreselleflme: Küreselleflme sürecinde ekonomik ve politik iktidar sahiplerinin ç›karlar› korunurken iktidara uzak bireylerin ve toplumlar›n y›k›c› etkilere maruz kald›klar›n› ileri sürenler. madencilik sektörünün yan› s›ra ikincil endüstrilerde çal›flanlar›n say›s› azalma e¤ilimi gösterdi. Ford. bilgi toplumu ve a¤ toplumu ‹NTERNET tart›flmalar›na kaynakl›k edecek nitelikte öngörüler gelifltirmeyi baflarm›flt›r.7. 2002) çarp›c› örnekleri aras›nda say›l›yor. 1970’li y›llarda endüstrisonras› topluma dair çok önemli TELEV‹ZYON gözlemlerde bulunmufl. Ulus-temelli Fordist üretim biçimi verimli olmaktan uzaklafl›rken yerini dünyan›n farkl› bölgelerine yay›lan parçal› ve esnek üretim modellerine b›rak›yordu. 1960’lara gelindi¤inde kriz sinyalleri vermeye bafllad›: Ücret politikalar›. Ünite . Bu y›llarda Bat›l› toplumlarda. küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor. Kaynak: http://www. Yeni medyan›n olanaklar›n› etkili biçimde kullanan bu oluflumlar. dünyan›n kalan›n› yak›ndan ilgilendiriyor (Sassen. dikey bir örgütlenmeye anlay›fl›na tan›k oldu: Fordist üretim anlay›fl›. Çevreci hareketler. AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7. yaratt›klar› dalgalanmalar. Tokyo gibi küresel kentlerin kendi aralar›nda kurduklar› iletiflim a¤lar› ve bu yolla gerçekleflen ekonomik etkinlikler. yüzy›l›n ilk yar›s›nda hiyerarflik. lükler afl›n›yor. afla¤›dan küreselleflmenin (Kellner. bu kentlerin ait olduklar› ülkelerin gücünü afl›yor. Band›n çevresinde bulunan iflçiler ve uzmanlar. 2001). sosyal politikalar. H›zla SIRA yayg›nlaflan bu yeni üretim anlay›fl›nda maliyetleri düflürmek ve üretimi h›zland›rmak için büyük ölçekli. yüksel maliyetli altyap› çözülmesi güç ekonomik sorunlara yol açt›. rasyonel ve kitlesel üretim biçimi benimsendi. hak temelli oluflumlar. Londra. Afla¤›dan küreselleflme kavram›n› anlafl›l›r k›lmak için küresel düzeyde SIRAbaflka S‹ZDEörnekler verebilir misiniz? 1 SIRA S‹ZDE Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Bat›l›. yüzy›l›n en önemli geliflmeleri aras›nda say›lan Fordist üretim modeli.com/news/local/breaking_news/2011/01/daniel_bell_not.

yüzy›l›n ilk y›llar›nda bu yeni toplumsal örgütlenmeye uyum göstermek zorunda kald›. bireyin kapitalist üretim sisteminde bir makinenin de¤ersiz bir parças›na dönüflümünü alayc› bir tonda elefltirir. Kitle iletiflimi modeli. gazete gibi iletiflim araçlar›n›n. A¤ toplumu kavram›n›n.9 Ünlü ‹ngiliz yönetmen ve komedyen Charles Spencer Chaplin (bilinen ad›yla. Bu yeni iletiflim ortam›n› tan›mlarken “kitle iletiflimi” terimini kullanmak. Bu geliflmenin sonuçlar›n› bugün ç›plak gözle izleyebiliyoruz. Foto¤raf 7. Medyaya ça¤dafl elefltirel yaklafl›mSIRA S‹ZDE lar bölümünde de¤indi¤imiz üzere kitle iletiflimi. genifl halk kesimlerine ulaflmay› hedefleyen “kitlesel iletiflimi” ve Frankfurt Okulu’nun elefltirilerini yöneltti¤i “kitle kültürü” anlay›fl›n›n flekillendirdi¤i medya sektörü. televizyon. B‹T uzmanlar›. tüD‹KKAT ketim toplumu ya da web toplumu kavramlar› gibi oldukça tart›flmal› bir kavram oldu¤unu ve yaflanacak yeni dönüflümlerin ard›ndan yerini farkl› kavramlara b›rakaca¤› gerçe¤iSIRA S‹ZDE ni akl›m›zda tutmal›y›z. Kaynak: http://modcool. yüzy›lda sinema.182 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar netilebilmesi. kitle kültürü. üreticisi de olabildikleri bir iletiflim ortam›ndan söz ediyoruz. ciddi bir otorite yitimine u¤ruyordu. t›pk› kitle toplumu. dönüflüyor.) giderek güçleniyordu. genifl halk kesimlerinin öne ç›kt›¤›. yeterince aç›klay›c› gözükmüyor. televizyon flirketleri yeni nesle ulaflabilmek için onlar›n tercih etti¤i medya ortamlar›nda var olmaya çal›fl›yor. ‹flte buAMAÇLARIMIZ dönüflümler. bilgi toplumu. teknokratlar vb. üretim ve da¤›t›m politikalar›n›n bu genifl pazara göre ayarland›¤›. medyan›n yalS O R U n›zca tüketicisi de¤il. kitle iletiflimi. Her ne kadar televizyon merkezî yerini koruyor gözükse de özellikle 15-24 yafl aras›nda yer alan genç kesimin bilgisayar temelli teknolojilerle iletiflimi bafl döndürücü bir h›zla art›yor. Charlie Chaplin). bilgi ve iletiflim teknolojilerine olan gereksinimi de kaç›n›lmaz olarak art›r›yordu. ülkelerinin s›n›rlar›na ba¤l› kalmadan küresel iletiflime eklemlenebildikleri. K›saca belirtmek gerekirse geleneksel medya elbette yok olmuyor ancak yeni teknolojilere uyum göstermek zorunda kal›yor. araflt›rmac›lar. iletiflim sürecine etkin olarak kat›labildikleri. Bu yeni toplumsal yap› içerisinde üretim araçlar›na sahip sermayedarlar›n iktidar› h›zla zay›flarken bilgi ve enformasyonu kontrol edebilenler (Örn.com/watson-jeopardy-and-11-other-man-vs-machine-battles-of-epic-proportions/ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U 20. bir yandan sanayi sonras› toplumlar›n temel özellikleri aras›nda say›l›rken bir yandan da 1970’li y›llarda “bilgi toplumu” ya da “enformasyon K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Modern Zamanlar (1936) filminde. radyo. 21. gerek tek yönlü bir ak›fl› benimsedi¤i için gerekse yeni dünyada bireyin etkin rolünü görmezden geldi¤i için. yukar›dan afla¤› yap›lanan bir iletiflim modelini betimlerken bugün bireylerin diledikleri gibi DÜfiÜNEL‹M geniflletip daraltabildikleri.

son derece önemli toplumsal yans›malar› olan ve a¤ toplumu tart›flma‹NTERNET lar›nda öne ç›kan kavramlar aras›ndad›r. depolama. Ünite .Böylesine karmafl›k bir örgütlenmeSIRA en S‹ZDE nin çökmeden ayakta kalabilmesi için.7. 2005) kitab›nda da SIRA S‹ZDE geleneksel iletiflim araçlar›ndan. belirsizlikleri aza indirebilen. yerel. ard›ndan da bu içeriklerin bireyin toplumsal iliflkilerine ne tür katk›larda bulundu¤u sorusunu sormufltuk. farkl› co¤rafyalarda efl güdümlü çal›flabilir hâle geldi. toplumsal. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› görünür hâle geldi. hatta daha da s›n›rlayarak söyleyelim. Üretim/tüketim iliflkilerini dönüfltüren bu yeni örgütlenme biçimi. Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi (Dost. bilgisel (enformasyonel). bilgisayar teknolojisi ve di¤er ileri teknolojilerin dönüfltürücü gücüne vurgu yapan yeni parametrelerle yeniden tan›mlan›yordu. büyük ölçüde bilgi/enformasyon toplumuna ve a¤ toplumuna da miras kald›¤›n› ileri sürebiliriz. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Etkileflimli Medya An›msayaca¤›n›z üzere bu bölümün giriflinde “medyan›n ifllevi sadece bir noktaK ‹ T A hemen P dan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r?” sorusunu yöneltmifl.Medya 183 toplumu” olarak adland›r›lacak olan dönüflümün ayak sesleri olarak kabul edildi. iflleme ve yayma teknolojileri de ekonominin çekici gücünü oluflturuyor. Hiyerarflik yap›lanma yerini. esnek. Nurcan Törenli’nin Yeni Medya. ‹lk kez Amerika Birleflik Devletleri’nde Silikon Vadisi’nde ortaya ç›kan geliflmeler. 2003) yeni D ‹ K K Akitab›nda T medyan›n demokratik kat›l›m süreçlerindeki yans›malar›n› ayr›nt›l› biçimde irdeliyor. Kimi kuramc›lar taraf›ndan kapitalizmin bu yeni aflamas›. daha esnek. Ther da ayn› anda kesen bir noktada duruyor. yeni medyaya geçiflin arka plan›n› ve haber medyas›na yans›malar›n› bulabilirsiniz. yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›. Yeni ‹letiflim Ortam› (Bilim ve Sanat. Nilüfer Timisi. Uzak mesafelerdeki bireyK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bireysel. Enformasyon odakl› bu ekonomik yap›da farkl› birimler. üretilen bir ürüne pazar bulmak yerine var olan pazar›n taleplerine göre üretimi benimseyen. küresel ve efl zamanl› iletiflimi mümkün k›lan çok merkezli. Bir bak›ma “sanayi-sonras› toplum” kavram›. A¤ toplumunun kurulufluna öncülük eden ve çok say›da araflt›rmac› taraf›ndan bilgi/enformasyon ça¤› olarak adland›r›lan bu dönemin arkas›nda 1950’li y›llarda mikro-elektronik alan›nda yaflanan devrim niteli¤indeki geliflmeler yat›yor. Böylece kapitalist üretim iliflkilerinde enformasyonun ve enformasyon teknolojilerinin yaflamsal önem kazand›¤›. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda ekonomik etkinliklerin enformasyon/bilgi ak›fl›na s›k› s›k›ya ba¤l› oldu¤u ilk toplumsal yap›lanman›n da sanayi sonras› toplumlar oldu¤unu görüyoruz. Dijital temelli teknolojilerden. çok DÜfiÜNEL‹M dü¤ümlü bir iletiflim modeli gerekiyordu. bilgi ve iletiflim teknolojilerini yap›sal olarak dönüfltürdü ve h›zla dünyan›n kalan›n› etkisi alt›na ald›. ‹nternet’den önce gerçek anlamda “etkileflimli medya” kategorisinde say›labilecek tek iletiflim arac› telefondur. Dolay›s›yla sanayi-sonras› topluma atfedilen pek çok niteli¤in. yatay bir örgütlenme modeline b›rakt›. Enformasyonun yine bir baflka enformasyonla üretildi¤i bu dönüflümlü üretim ortam›nda somut olarak dokunamad›¤›m›z ama piyasada de¤iflim de¤eri tafl›yan bu ekonomik ürünü. bir baflka ifadeyle “enformasyonu” kullanma. Metin boyunca yeri geldikçe bu sorulara yan›t vermeye çal›flt›k. dijital a¤lar›n ve yeni iletiflim teknolojilerinin içeri¤ini ve s›n›rlar›n› yeniden tan›mlad›¤›. E L E iki V ‹ Z soruyu YON ‹flte bu bölümde ele alaca¤›m›z “etkileflimli medya” kavram›. Açmaya çal›flal›m: “Etkileflimlilik” (interactivity). parçal›. küresel iliflkilerin bir arada buS O R U lundu¤u a¤ toplumunun da temel mimari özelli¤ini oluflturuyor.

iletiflim tarihi içerisinde özel bir konuma sahiptir. bir postane ya da santral yard›m› olmadan da ulaflabilece¤imiz hane içi bir teknolojiye evrilmiflti. farkl› zaman dilimlerinde genifl bir içerik yelpazesi sunan ve tüketmek istedi¤i içeri¤i diledi¤i gibi seçebilme olana¤› veren televizyon yay›nc›l›¤›na da böyle bir sürecin sonunda ulafl›ld› (Hodkinson. Bu iletiflim ortam› bireysel oldu¤u ölçüde kitlesel de olabiliyordu. sohbet odalar›ndan haber sitelerine. hükümetlerin ve düzenleyici kurulufllar›n da ortak ad›m atmalar› zorunlu hâle geldi. geleneksel telefonlar›n sa¤lad›¤› “etkileflimin” son derece dar ve s›n›rl› kald›¤›n› görüyoruz. geleneksel yay›nc›l›¤›n kal›plar›n› da zorlad›: ‹zleyicisine farkl› kanallarda. sizden önce numara yazd›ranlar›n konuflmalar›n› bitirmelerini sab›rla bekledikten sonra da ayn› santral memurunun sizi arayaca¤› o mutlu an›n bir an önce gelmesini dilemeniz gerekiyordu. pek çok etkileflimli iletiflim arac›n›n bir arada ayn› a¤ içerisinde uyumlu biçimde çal›flabilmesiyle mümkündür. hatta giderek a¤’laflmas› anlam›na geliyordu. 1980’lerde bafllayan ve 1990’l› y›llarda h›zlanan . Yine de ayn› y›llarda Türkiye’de “milletleraras›” bir telefon görüflmesi yapabilmek için bir santral numaras›n› çevirmeniz. Bugün birkaç saniyede gerçeklefltirebildi¤iniz bu “basit” etkileflimli iletiflim hizmeti. Çok gerilere gitmemize gerek yok: 1980’li y›llara ad›m att›¤›m›z dönemde telefon.184 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar leri efl zamanl› olarak ayn› iletiflim ortam›nda buluflturabilme niteli¤i sayesinde telefon. Uzun y›llar farkl› yasal düzenlemelere ba¤l› olarak çal›flan medya organlar›n›n ve telekomünikasyon endüstrilerinin bu yeni birlikteli¤e uyum gösterebilmeleri için. teknolojik yak›nsama ad› verilen olguyu yarat›yor. Farkl› co¤rafyalardan say›s›z bireyin ayn› içerikle buluflmas›n› ve geribildirimde bulunabilmelerini sa¤layan bu yeni iletiflim ortam›. Bu etkileri tan›mlarken de¤inmemiz gereken kavramlardan biri de yak›nsamad›r. bu denli karmafl›k ve pahal› olunca baflka ülkelerde yaflayanlar› tan›d›klar›m›z› aramak da ancak özel günlerde katlan›labilecek bir zahmete dönüflüyordu. iletiflime geçmek istedi¤i kitlenin büyüklü¤üne kendisinin karar verebildi¤i bir iletiflim ortam›yla tan›flm›fl oluyordu. Etkileflimin s›n›rlar›n› yeniden tan›mlayan ve daha önce bir benzeriyle karfl›laflmad›¤›m›z bu yeni iletiflim ortam›. Bugün “etkileflimli medya” kavram›n› ‹nternet ve di¤er dijital teknolojilerin sa¤lad›¤› olanaklar aç›s›ndan düflündü¤ümüzde. uzun bir bekleyiflin ard›ndan bir santral memuruna ba¤lanabilmeniz. telefon sayesinde ilk kez tan›flt›¤›m›z etkileflimli iletiflim. Baflka ABD olmak üzere çok say›da geliflmifl ülkede telekomünikasyon endüstrisi. Video oyunlar›ndan e-forumlara. bir iletiflim arac›n›n dü¤mesine basarak kendisine sunulan içeri¤i tüketmek zorunda olmaktan tümüyle kurtuluyor. ‹nternet ve dijital teknolojiler sayesinde yeni bir “ilk”le daha tan›flt›: Etkileflimli kitlesel iletiflim. bireysel ve toplumsal iletiflimin s›n›rlar›n›n da geçirgenleflmesi. Bugün. Farkl› teknolojilerin birbirleriyle uyumlu çal›flabilmelerine olanak tan›yan dijital ve elektronik teknolojiler. içeri¤ini ve s›kl›¤›n› kendisinin seçti¤i. Ancak tahmin edilece¤i gibi yak›nsama. kendi tarihi içerisinde önemli aflamalar kat etmifl. aramak istedi¤iniz numaray› söyledikten sonra telefonunuzu kapatman›z. zaman›n›. toplumsal ve kültürel yap› üzerindeki dönüfltürücü etkisine odaklanman›n kaç›n›lmaz oldu¤unu belirtmifltik. yaln›zca teknolojik boyutla s›n›rl› bir olgu de¤il. Yak›nsama Kültürü A¤ toplumunun niteliklerini anlamaya çal›fl›rken teknolojinin ekonomik. 2011). Birey. Dolay›s›yla bireyler aras›nda “etkileflim” diledi¤iniz her an gerçeklefltirebilece¤iniz bir iletiflim etkinli¤i olmaktan oldukça uzakt›. bloglara ve finansal etkinliklere kadar etkileflimin geniflleyen s›n›rlar›.

Ünite . Kaynak: http://www. Düzenleyici yak›nsama (regulatory convergence) ad› verilen olgu.1 Pek çok iletiflim arac›n›n birbirlerine uyumlu biçimde çal›flabilmesi. suçun ve suçlunun tan›mlar›n› da yeniden yapmam›z gerekebiliyor. birer Telekomünikasyon Yasas›’n› yürürlü¤e koydular. bilgi paylafl›m yöntemlerinin s›n›rs›z boyutlara ulaflt›¤› yeni ve etkileflimli bir medya ortam›. Bu süreç sonunda medyada sahiplik yap›lar›n› yeniden düzenleyen. Özel ve kamusal alan aras›ndaki s›n›rlar›n silikleflti¤i bu dijital dünyada mahremiyetin. 1998 y›l›nda ise Avrupa Birli¤i.flickr. hak temelli baz› konular› (telif hakk›. telekomünikasyon alan›nda yayg›n olan devlet tekelini ortadan kald›ran. da¤›t›m›n› gerçeklefltiren ve tüketen kiflilerin yasal düzenlemeler çerçevesinde yeniden tan›mlanmas›n› da gerekli k›l›yor. gizlili¤in. ses kayd› ya da bir metin olabilir) üretildikten sonra çok farkl› iletiflim araçlar›nda dolafl›ma girebilmesine olanak sa¤layan teknolojik geliflmeler.) daha da karmafl›k hâle getirebiliyor. Bu konuda çok say›da örnek verilebilir: Söz gelimi bir medya içeri¤inin (bu bir video. vb. bu alanda faaliyet gösteren endüstrilerin yerel-ulusal-küresel düzeydeki zorlu rekabet ortam›nda ayakta kalabilmelerini sa¤layan. fiekil 7. bu içeri¤i üreten. iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisini bir arada ele alan bir anlay›fla dayan›yor ve yeni geliflmelere ba¤l› olarak kendini ayn› h›zla yeniliyor.7. say›s›z bilgi ak›fl›n›n dünyan›n her yerinde ayn› anda gerçekleflti¤i. aç›k kodlu bilgisayar yaz›l›mlar›n›n ya da Wikipedia gibi ortaklafla bir emekle yarat›lan ortamlar›n nas›l düzenlenece¤i sorular› yeni yan›tlar bekliyor. merkeziyetçi bürokrasinin s›n›rland›¤› bir dizi yasal de¤ifliklik gerçeklefltirildi. Yan› s›ra Linux benzeri kolektif olarak üretilen. Ancak ‹nternet gibi tüketicinin ayn› zamanda üretici rolü de üstlenebildi¤i. yak›nsama kültürünün de temelini oluflturuyor.Medya 185 çok say›da de¤iflime tan›k oldu. ‹nternet gibi medya.com/ photos/pforret/152500052/ Eriflim: 4 Temmuz 2011) . bilgi ifllem ve telekomünikasyon alanlar› aras›ndaki geleneksel s›n›rlar›n silikleflti¤i yeni medya ortam›n› düzenleyen. Bu geliflmelere uyum sa¤layabilmek ve rekabetçi bir iletiflim ortam› yaratabilmek amac›yla 1996 y›l›nda Amerika Birleflik Devletleri.

bir yandan cemaat kavram›n›n do¤as›na yak›n özellikler bar›nd›r›rken bir yandan da kavram›n geleneksel tan›mlar›ndan uzaklaflan bir topluluk modelinin do¤makta oldu¤unun iflaretlerini veriyordu.jpg. yeni cemaat yap›lar›n›n ‹N T E R N E T ve oluflumu mimarisi hakk›nda fikir veriyor. Yak›n dönemde yaflanan bu geliflmeler. ilk bak›flta “farazi. daha çok tahayyüle dayal› dijital topluluklar olufluyordu. a¤ toplumunun kurucu özneS O R U leri hâline geliyordu. Twitter. Böyle bir dönemde küçük. büyük flirketlerden bürokrasinin en üst kademelerine kadar pek çok kurum ve kifli.com/wp-content/uploads/2010/10/alg_social-network_2. kendi gözlemlerinden yola ç›karak bu yeni cemaatleflme modelinin arkas›nda ça¤dafl toplumlar- . Bu sosyal a¤lar›n üyeleri. Facebook. Bu devasa toplulu¤un üyelerinin kifli bafl›na ortalama 130 sitearkadafl›na sahip oldu¤unu ve site üzerinde harcanan zaman›n ayda toplam 700 milyar dakikaya eriflti¤ini de an›msatal›m. 2006). ‹ngilizce “virtual community ” kavram›n›n karfl›l›¤› olarak kullan›lagelen “sanal cemaat” D‹KKA T tan›mlamas›. kurulduklar› y›llarda s›n›rl› say›da üyeye hizmet verirken 2011 y›l›na gelindi¤inde yaln›zca Facebook’a üye olan aktif kullan›c›lar›n say›s› 750 milyona ulaflt› (Facebook. son eriflim tarihi: 24 A¤ustos 2011 ) Howard Rheingold’un ilk kez 1993 y›l›nda kulland›¤› “sanal cemaatler” (virtual communities) kavram›. kitlesel oldu¤u ölçüde bireysel olabilen bir iletiflimi öne ç›kar›rken “cemaatleflme-bireyselleflme” ve “gerçek dünya-sanal dünya” gibi karfl›tl›klar›n geçerliliklerini de sorgulan›r hâle getirdi.10 AMAÇLARIMIZ Sosyal medya tart›flmalar›nda örnek K s›kl›kla ‹ T A P gösterilen Facebook girifliminin ortaya ç›k›fl öyküsünü T Ekonu L E V ‹ Zedinen YON “Sosyal A¤” filmi (yönetmen David Fincher). üyelerinin ço¤u yüz yüze iletiflim kurmaDÜfiÜNEL‹M yan ama birbirlerinin varl›klar›ndan haberdar olan. duygusal ve maddi SIRA S‹ZDE uzant›lar› “sanal” olamayacak kadar sahicidir. toplumlar›n ve kurumlar›n yeni medyayla iliflkileri kestirilemez ölçüde geliflti. Anderson’›n (1991) “hayali cemaatler” kavram›n› an›msatan. Yazar. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kaynak:http://thefilmnest.186 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal A¤lar. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7. ayn› a¤ üzerinde bulunan di¤er üyeler taraf›ndan “takip ediliyor”. sadece zihinde var olan cemaatler” anlamlar›n› akla getirse de bu yeni cemaat modelinin bireysel ve sosyal yaflamdaki alg›sal. Friendfeed gibi sosyal paylafl›m siteleri. Sanal Cemaatler 90’l› y›llardan bugüne bireylerin. hedef kitlelerine bu siteler üzerinden ulafl›yor. 2011). Yüz yüze SIRA S‹ZDE yak›nl›¤›n belirleyici oldu¤u ve Tönnies’in Gemeinschaft olailetiflimin ve fiziksel rak kavramsallaflt›rd›¤› cemaat ideali karfl›s›nda (Day.

2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹ T A P fiekil K 7. “yerellikte soyutlanma”. bireyler sohbet odalar›. 2011: 39) gün geçtikçe daha da ba¤›ml› hâle geldi¤imiz gerçe¤ini görmezden gelmektedir. e-forumlar.7. bir bak›ma sosyal bir tutkal ifllevi üstlenen. e-gruplar vb. “s›k›flt›r›lm›fl bir zaman ve S O R U uzamda iletiflim hâlinde olma” gibi nitelikler. ‹flte bireyleri birbirlerine yak›nlaflt›ran. ‹NTERNET ‹NTERNET Kaynak: http://webucation1. asl›nda büyük ölçüde bireyselleflmeden ve tüketim kültüründen beslenen ça¤dafl küreselleflme sürecinin ve kapitalizD‹KKAT min vazgeçilmez unsurlar›d›r. Sanal cemaat kavram›na olumlu yaklaflanlara göre ‹nternet üzerinden kurulan cemaatler. birliktelik ilkesi geçici ve zay›f bir cemaati seçmektedir. asl›nda küçük bir az›nl›k taraf›ndan iflletilen. daha s›n›rlar› belli bir toplumsal modelin etkinli¤ini yitirdi¤i bir dönemde ‹nternet temelli teknolojiler. Ayr›ca sanal cemaatleri olumlarken dile getirilen özgürleflim potansiyeli.Medya 187 da bireyin yitirmeye bafllad›¤› cemaat ruhuna duyulan açl›¤›n bulundu¤unu ileri sürüyordu. sosyal medyaya ve arkas›ndaki ekonomi-politik mekanizmaAMAÇLARIMIZ lara (Adakl›. World T E L Ebir V ‹ Ztür YON Wide Web’in eski sürümü. birey-merkezli ça¤dafl kent yaflam›n›n ve dönüflen kamusal mekân›n dayatmalar› karfl›s›nda yok olmaya yüz tutmufltur. Birey. daha güvenilir. Sanal cemaatler kavram›na olumlu yaklaflanlar›n görüfllerinden yola ç›karak SIRA S‹ZDE “çevrimiçi a¤lar bireyi gerçek dünyadan yal›t›yor” görüflü hakk›nda ne söylenebilir? D Ü fi Üdurum N E L ‹ M oldukça Kavrama elefltirel ve mesafeli yaklaflan araflt›rmac›lar içinse farkl›d›r. al›flverifl merkezlerinin. yoluyla giderek zay›flayan birliktelik ve cemaat ruhunu yeniden güçlendirebilecekleri bir ortam yaratmaktad›r. belirli kurallarla iflleyen. Sanal olmakla elefltirilen cemaatler do¤rudan bireylerin kiflisel seçimleriyle olufltu¤u için geleneksel cemaat yap›s›na göre daha gerçek ve sahicidir (Miller. d›flar›daki/gerçek dünyada çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini almaya adayd›r.2 TELEV‹ZYON Bu bir kütüphane tatl›m. 2011: 190-192).. belirli s›n›rlara ve de¤erlere sayg› duyulmas›n› ve çat›flmadan kaç›n›lmas›n› gerektiren bir yerellikten SIRA S‹ZDE koparken. Çevrimiçi topluluklar söz konusu oldu¤unda s›kl›kla an›lan ve yüceltilen “bireysel seçme özgürlü¤ü”. blog’lar. a¤ toplumunun özünü oluflturan yeni bir cemaat modeli önermektedir..html . ayaküstü yemek zincirlerinin. Ünite .com/2007/09/where-do-students-obtain-their-support. Reingold’a göre bu ruh.blogspot.

Medya araflt›rmalar›n›n. büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimi tarihsel olarak ekonomi politik yaklafl›mlar›n üzerinde durdu¤u konulard›r. etimolojik anlam› itibar›yla birbirleriyle iletiflimi olmayan. de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k geldi¤i ölçüde ideolojik bir olgudur. basitçe bir araç olarak de¤il. ‹letiflim teknolojilerinden söz ederken sadece birtak›m teknik araçlar akla gelmemelidir.188 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klamak. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz etmek. Bu ba¤lamda iletiflim de öncelikle teknik de¤il. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetlemek. 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde Bat›l› toplumlarda totaliter tehlikenin bertaraf olmas› ve kitle toplumu paradigmas›n›n önemini yitirmesiyle “çok güçlü medya” anlay›fl› yerine medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤u görüflü hâkim oldu. kültürel ve politik bir olgudur. Kültürel Çal›flmalar okuluna göre ise medya anlam›n toplumsal inflas› sürecinde aktif bir rol oynar ve egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevi yerine getirir. Medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklanan elefltirel eko- A M A Ç 4 . Bu kurumlar›n yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› oldu. reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratmad›¤› ölçüde medyan›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤unu ileri sürdür . bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak de¤erlendirdi. Gramsci’nin hegemonya kuram› ise özellikle Kültürel Çal›flmalar okulunun medya analizinde merkezî önemdedir. Baflta Baudrillard olmak üzere post-modern kuramc›lar ise medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgular. Medya. Bu okulun kurucular› medyay›. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptamak ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flmak. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi. yüzy›l›n bafllar›ndan 1940’a kadar süregelen ilk döneme. Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. Toplumsal iletiflim art›k büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçekleflti¤inden bu tart›flmada medya ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar ve ortamlar olarak düflünülmelidir. Klasik ekonomi-politik yaklafl›mlara göre medyan›n mülkiyetine sahip olanlar medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahiptir. iletiflim kuramayan iki nokta ya da düzlem aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlara karfl›l›k gelir. Bununla birlikte kuramsal bir bak›flla medyay› anlamak için medyan›n hitap etti¤i izlerkitle hitap ederken aktard›¤› içerik ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap› birlikte de¤erlendirilmelidir. sadece kampanya türü mesajlara odaklanarak. medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edil biçimlerini ortaya ç›kart›r. Medya araflt›rmalar›n›n ortaya ç›kt›¤› 20. Althusser. onlar› ortaya ç›karan bilgi. ‹deolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc› da Barthes’d›r. Ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetler ad›na gerçeklefltirilen profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçüldü. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il. ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan önemli kuramc›lar aras›ndad›r. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini geçersiz k›lmay› hedefleyen egemen paradigma. üretim. medya organlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar› ve insanlar›n beynini y›kad›klar›na dair görüfl damgas›n› vurdu. Bu kavram›n yerine önceleri kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lsa da son dönemde medya terimi yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Feminist yaklafl›mlar. Teknoloji. Frankfurt Okulu kuramc›lar›na göre medya.

toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekerek. Kapitalist üretim iliflkilerinin flekillendirdi¤i ve bilgisel ekonominin merkezî rol oynad›¤› a¤ toplumu. Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirmek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klamak. Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirmek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klamak. Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n geleneksel medyaya iliflkin dile getirdi¤i kayg›lar. Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptamak ve a¤ toplumunun teknolojik. ekonominin de temelini oluflturdu. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de tüm dünyay› kuflatan yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin küresel imgelerin.7. A¤ toplumunun aktörleri sosyal. yatay bir örgütlenme modeline dayan›r. Fordist üretimin ulus merkezli üretim stratejisi. A¤ toplumu. yeni medyan›n giderek artan a¤›rl›¤› karfl›s›nda otorite yitimine u¤rad›. Küreselleflmeyi oluflturan en belirleyici dinamik. A M A Ç 7 A M A Ç 6 . 1990’lar›n sonunda ABD’de haz›rlanan “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor. Bilginin yine bilgiyle üretildi¤i bu enformasyonel/bilgisel üretim ortam›nda ekonomik bir de¤er olarak bilginin kullan›m›. parçal› ve esnek bir modele b›rakt›. Daha önce var olan toplumsal modellerden radikal biçimde ayr›lan bu yeni toplum yap›s›. depolamas›. uzlaflmac› toplumsal de¤erlerde gerilemeye ve politik kutuplaflmaya neden oldu¤unu savunmaktad›r. bilgi ve iletiflim teknolojilerinde yaflanan geliflmelerin ileri kapitalist toplumlar›n toplumsal örgütlenme biçimleri üzerindeki yans›malar›n› betimlemek amac›yla kullan›lan bir kavramd›r. Üretimde uzmanlaflmay›. Küreselleflme sürecinin geldi¤i son toplumsal dönüflümü betimlemek için kullan›lan a¤ toplumu. büyük ölçekli kitlesel üretimi ve kitlesel tüketimi benimseyen bu üretim modeli. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. rasyonelleflmeyi. A¤ toplumuna atfedilen özelliklerin önemli bir bölümü bilgi toplumundan miras kalm›flt›r. sorun ilk kez dijital uçurum ya da dijital bölünme olarak tan›mlanm›flt›r. Temelde kullan›c›lar›n kiflisel seçimlerinin belirleyici oldu¤u dijital iletiflim ortam›. Ünite . ifllenmesi ve da¤›t›m›. genel olarak medyan›n mülkiyet yap›s› ve/veya kapitalist dinamikler ile sorunsallaflt›r›larak analiz edilmesi gerekti¤ini vurgular. Bu süreçte kitle toplumu ve kitle kültürünün yerini ise bireyselleflmifl. çal›flma koflullar› küresel düzeyde de¤iflirken esnek emek ve esnek istihdam rejimleri yayg›nlaflmaktad›r. toplumlar›n yaflam›nda geri çevrilemez bir dönüflüme neden olurken. toplumsal niteliklerini tan›mlamak. medya dolay›m›yla kurulan. bu yeni cemaat yap›s›n›n özünde kapitalist sisteme hizmet etti¤ini. yerel özellikler gösteren ve yüz yüze iletiflime dayanan geleneksel cemaat yap›s›n›n zay›flamas›na neden oldu. cemaat yap›lar›n› da radikal olarak de¤ifltirdi. ekonomik. Yerine. Farkl› co¤rafyalarda ve efl güdümlü çal›flman›n öne ç›kt›¤›.Medya 189 nomi politik yaklafl›m. kimi kuramc›lar taraf›ndan yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›. kültürel ya da ekonomik etkinliklerini fiziksel uzakl›klar›n geçerli olmad›¤› bir uzamda gerçeklefltirmekte. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› üzerinde kurulur. sosyalleflme biçimleri üzerinde etkili olurken toplumun üzerine kuruldu¤u örgütsel yap› bir a¤›n özelliklerini tafl›maya bafllad›. Kimi araflt›rmac›lar sanal cemaatlerin çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini ald›¤›n› ve zay›flayan cemaat ruhunu böylece güçlendi¤ini ileri sürerken elefltirel yaklaflanlar. ‹nternet temelli teknolojiler. daha parçal› bir toplum yap›s› ald›. Kitle iletiflim modeli. parçal› ve yatay bir örgütlenme modelinin geçerli oldu¤u bu kapitalist model. sa¤lad›¤› say›s›z özgürlü¤ün yan› s›ra karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤›n ve gözetimin de yolunu açmaktad›r. bireylerin. Bu süreçte yeni iletiflim teknolojileri. yerini üretimin dünyan›n farkl› bölgelerine yay›ld›¤›. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte bu teknolojiler için de geçerli olmufltur. kurumlar›n ve toplumlar›n a¤larla birbirlerine ba¤l› olduklar›. küresel özellikler tafl›yan ve geleneklerden uzak sanal cemaatler güç kazanmaya bafllad›. standartlaflmay›. AM A Ç 5 1960’lara gelindi¤inde ücret politikalar›nda ve sosyal politikalarda ortaya ç›kan sorunlar nedeniyle kriz belirtileri gösterdi.

Kapitalist toplum 8. Miller c. ‹çerme-d›fllama d. Endüstri-sonras› toplum b. Horkheimer c. Hardt e. Kullan›mlar ve Doyumlar yaklafl›m› c. Castells d. Netsizlik e. Propaganda analizi e. Negri 7. Afla¤›dakilerden hangisi Frankfurt Okulu kuramc›lardan biri de¤ildir? a. S›n›rl› etkiler yaklafl›m› b. iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisinin bir arada ele al›nd›¤› düzenlemelere ne ad verilir? a. Düzenleyici yak›nsama c. Sosyal a¤ d. Chomsky c. Kitle toplumu e. Murdock e. Kullan›c›lar›n bir a¤/ site içinde bütün di¤er kullan›c›lar›na aç›k bir profil oluflturmalar›n› ve ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c› profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servisleri ne ad verilir? a. iletiflim teknolojilerine eriflimde ›rk.190 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Golding b. Sosyal medya e. Yeni medya ortam›n›n gerektirdi¤i yasal çerçevenin haz›rlanabilmesi amac›yla. Lowenthal 4. Hayali cemaat e. Hall d. Modern toplum d. Afla¤›dakiler kavramlardan hangisi. Hayali cemaatler b. A¤ toplumu c. S›n›f fark› d. ‹nsanlar›n medyay› farkl› amaçlarla kulland›¤›n› ileri süren yaklafl›m afla¤›dakilerden hangisidir? a. Adorno b. kiflisel seçimlerin belirleyici oldu¤u ve kü-yerel kimliklerin öne ç›kt›¤› cemaat yap›lanmas›na ne ad verilir? a. Yak›nsama kültürü e. Yeni bilgi ve iletiflim teknolojilerinin. Teknokapitalizm 9. Afla¤›dakilerden hangisi Propaganda Modelinin bir temsilcisidir? a. bireylerin. Sanal cemaatler 3. kurumlar›n ve toplumlar›n yatay bir örgütlenmeyle birbirlerine ba¤l› olduklar› toplum yap›s› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Teknolojik yak›nsama 10. Marcuse d. Afla¤›dan küreselleflme c. A¤ toplumu 6. Bireylerin yeni medya ve sosyal a¤lar yoluyla iletiflime geçtikleri. Blog b. fiziksel uzakl›¤›n önemini yitirdi¤i. ‹letiflim toplumu c. Yeni medya 2. Dijital uçurum d. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçuruma iflarete eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Teknolojik yak›nsama b. Güçlü etkiler yaklafl›m› d. e¤itim. Teknokapitalizm b. toplumsal cinsiyet. Demokratik uçurum e. Bell b. bireylerin sosyalleflme sürecinin her aflamas›nda önemli hâle geldi¤i. Tabakalaflma b. Hall e. S›n›f çat›flmas› c. Wikipedi c. A¤ toplumu d. “A¤ toplumu”nu ilk kez kavramsallaflt›ran sosyolog afla¤›dakilerden hangisidir? a. Merton 5. Dijital uçurum . s›n›f. yafl ve gelir durumu gibi farkl›l›klara ba¤l› olarak karfl›lafl›lan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›lmaktad›r? a.

toplumlara. hangi somut a¤lardan bahsetti¤imize ba¤l›d›r. A¤lar hâlindeki bu somut zemin. dengesini bozmaks›z›n yeniliklere gidebilecek. iflçiler ve flirketler için. A¤lar toplumlar›m›z›n yeni sosyal morfolojisini oluflturur. bilgisayar grafi¤i ortamlar›. küreselleflmeye. ayr›cal›kl› iktidar ayg›tlar›d›r. . Dünya çap›nda ekonomilere. iktidar ve kültür süreçlerindeki iflleyifli. Di¤er yandan belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllarda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. a¤lar oluflturma mant›¤›n›n yay›lmas› da üretim. A¤da yer almak ya da almamak. iktidar›n ak›fllar›n›n önüne geçer. Enformasyon Ça¤›’nda bask›n olan ifllevler. Ancak a¤›n morfolojisi. (2008). merkezsiz yo¤unlaflmaya dayal› bir kapitalist ekonomi için. s›n›rs›z biçimde geniflleyebilen. iktidar iliflkilerinin anlaml› bir biçimde yeniden örgütlenmesinin de kayna¤›nda yer al›r. e¤lence stüdyolar›. ayn› a¤da bulunmayan iki nokta aras›ndaki uzakl›¤a k›yasla daha k›sa olmas›n› (ya da daha s›k ya da daha yo¤un) belirler. uzam›n yeniden edilmesini. A¤lar çok oldu¤undan. A¤lar› birbirine ba¤layan makaslar (örne¤in siyasi sonuçlar› etkileyen medya imparatorluklar›n› kontrol alt›na alan finansal ak›fllar gibi). s. Toplumsal evrim ile enformasyon teknolojilerinin uyumlu hâle gelmesi. sonuçlar› ciddi biçimde de¤ifltirir. sosyal. A¤lar. televizyon sistemleri. Dü¤üm bir büklümün kendi kendini kesti¤i noktad›r. ekonomik. 621-23. devletlere nüfuz eden uyuflturucu kaçakç›l›¤› a¤›nda. yönlendirilmesinin bafll›ca kaynaklar› hâline gelmifllerdir. aç›k bir sistemdir. birbiriyle ba¤lant›l› dü¤ümler dizisidir. haber ekipleri. A¤lar.Medya 191 Okuma Parças› Tarihsel bir e¤ilim olarak. A¤lar›n kapsamas›/d›fllamas›. Daha aç›k konuflacak olursak. yeni de¤erlerin. Küresel finansal ak›fllar a¤›nda dü¤ümler. süreçler giderek a¤lar etraf›nda örgütlenmektedir. Kaynak: Manuel Castells. Toplum ve Kültür. A¤lar›n tan›mlad›¤› topoloji. son derece dinamik. a¤lar üzerinde ifade edilen özgül toplumsal ç›karlardan daha yüksek düzeyde bir toplumsal belirleyicili¤i oldu¤unu savunuyorum: Ak›fllar›n iktidar›. koka ve haflhafl laboratuvarlar›. zaman›n bertaraf edilmesini amaçlayan bir toplumsal örgütlenme için çok uygun araçlard›r. A¤. siyasi. aç›kças› ayn› iletiflim kurallar›n› (örne¤in de¤erler ya da performans hedefleri) paylaflmalar› hâlinde yeni dü¤ümlerle bütünleflen aç›k yap›lard›r. menkul k›ymetler piyasas›d›r. Dolay›s›yla belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllar aras›nda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. alan seyyar ayg›tlard›r. bask›n toplumsal süreçlere damgas›n› vurur. toplumlar›m›zda bask›n olan ifllevleri ve süreçleri yap›land›r›r. kamuoyunun köklerinde yer alan yeni medyan›n küresel a¤›nda ise bu dü¤ümler. kültürel) s›f›r ile (ayn› a¤daki herhangi bir dü¤üm için) sonsuz (a¤›n d›fl›ndaki bütün noktalar için) aras›nda de¤iflir. dü¤ümün ne oldu¤u. deneyim. ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul. toplumsal yap›n›n tamam›na yay›lmas› için gerekli maddi zemini de sa¤lar. toplumlar›n flekillendirilmesinin. para aklayan finansal kurumlard›r.7. a¤lar aras›ndaki iç iflleyifl kurallar› ile makaslar. sokak çeteleri. toplumumuzda bask›n olman›n ve de¤iflimin bafll›ca kaynaklar›d›r: Bu yüzden de a¤ toplumu dememiz yerinde olur bu topluma. yenili¤e. Toplumsal örgütlenmenin a¤ biçiminde olmas›. kamunun ruh halinin an›nda ifllenmesine ayarlanm›fl bir politika için. A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. A¤a dayal› bir toplumsal yap›. sosyal morfolojinin sosyal eyleme üstün olmas›n›n damgas›n› vurdu¤u bir toplumdur bu (2008: 621). baflka uzamlarda gerçekleflmifl olsa da. gönderen. ayn› zamanda. esneklik ve uyarlanabilirli¤e dayal› ifl. böylece toplumsal yap›n›n kendisini flekillendirir. sinyaller üreten. a¤ çerçevesinde iletiflim kurabilmeleri. Enformasyon Ça¤›’nda kültürel ifadenin. Dolay›s›yla belli bir noktan›n ya da konumun mesafesi (fiziksel. sosyal yap› çerçevesindeki etkinliklerin geçeklefltirilmesi için somut bir zemin haz›rlanm›flt›r. yeni teknolojik paradigma. Dolay›s›yla makasç›lar da iktidar sahipleridir. gizli havaalanlar›. baflka zamanlarda. her a¤›n karfl›s›ndaki dinamikleri. sonu gelmez bir y›k›m ve yeniden yap›lanma kültürü için. Ünite . Avrupa Birli¤i’ni yöneten siyasi a¤da ise ülkelerin bankalar konseyleri ve Avrupa komisyonu üyeleridir. gizli laboratuvarlar. a¤lar aras›ndaki iliflkilerin ›fl›k h›z›nda iflleyen enformasyon teknolojilerine dayal› mimarisi. Ayr›ca bu a¤lar oluflturma mant›¤›n›n. iki nokta (ya da sosyal konum) aras›ndaki uzakl›¤›n (ya da etkileflim yo¤unlu¤u ve frekans›n›n) bu iki noktan›n ayn› a¤daki dü¤ümler olmas› hâlinde.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Aktörleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Seslerini küresel düzeyde duyurmay› baflaran hareketler aras›nda Küresel Adalet Hareketi (Global Justice Movement). Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflimin ‘Yeni’ S›n›rlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 6. S›ra Sizde 2 Sanal cemaatler. Yan›t›n›z yanl›fl ise. b 5. c 10. 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Mimarisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Medyaya Ça¤dafl Elefltirel Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. c Yan›t›n›z yanl›fl ise. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Ekonomik ve politik iktidarlar›n küreselleflme sürecinde uygulad›klar› yay›lmac› politikalar karfl›s›nda elefltirel bir tutum sergilenmesi gerekti¤ini ileri süren ve küreselleflme karfl›t› söylemleriyle bilinen çeflitli toplumsal hareketler bulunmaktad›r. Dünya Sosyal Forumu (World Social Forum) ya da Halklar›n Küresel Hareketi (Peoples’ Global Movement) say›labilir. e . Yan›t›n›z yanl›fl ise. b 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yak›nsama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bölünmeler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Girifl: Önemli Bir Toplumsal Kurum Olarak Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ça¤dafl dünyada hayat›n y›k›c› ak›fl› ve zaman›n bölünmüfllü¤ü içerisinde kendini toplumsal iliflkilerin d›fl›nda ya da k›y›s›nda bulan bireyin yal›t›lm›fll›ktan kurtulmas›na olanak sa¤lamaktad›r. “‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar. Üstelik birey içine do¤du¤u iliflkiler a¤›na ba¤l› kalmak zorunda olmadan da üyesi olmak istedi¤i grubu ve iliflki biçimini kendi amaçlar› do¤rultusunda seçebilir ya da diledi¤inde bu cemaatin üyeli¤inden ayr›labilir. c 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumu Kavram›na Genel Bak›fl” konusunu yeniden gözden geçiriniz.192 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. “Medya Araflt›rmalar›n›n Tarihçesi ve ‹lk Kuramsal Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Medya’n›n Ekonomi-Politi¤i ve Ekonomi-Politik Yaklafl›m(lar)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 9.

s. The Rise of the Network Society. ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi. The Coming of the Post Industrial Society: A venture in social forecasting. “Medya. TV Haberlerinde ‹deoloji. Routledge.” Culture. Ankara: Ark yay›nevi. Ben (2004). (Çeviri Editörü.” (Der. A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. Dursun. Sevilay Çelenk (Ankara: DeKi Yay›nlar›. Levy. “Encoding/Decoding. Medya. Yaz 2003.” S. Çev. The New Media Monopoly. K. . Kültürel Kuramda Anahtar Kavramlar. Penguin: Harmonsworth. 268301.) Nadir Su¤ur. Ankara: Siyasal Kitabevi. Theodor ve Max Horkheimer (1944). s. W. ‹stanbul: Aç›l›m Kitap Edles. Medya. Imagined Communities: Reflections of the Spread of Nationalism. ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. Bell.” (Der. James (1990). Ünite . Modernity at Large. s. Alankufl (Der.) Süleyman ‹rvan. Hall. 169-209. Community and Everyday Life.” (Der. 1-26 Facebook (2011). Edgar.7. Curran. Medya. s. Manuel (2010). www. Ankara: ‹mge yay›nevi. Ali (2012). Meral Özbek).) Medya. (2009). “Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›nda Yeni Revizyonizm: Bir Yeniden De¤erlendirme Çabas›. ‹letiflim ve Ekonomi Politik. s. Emre (2009). Ayd›nlanman›n Diyalekti¤i.. Gurevitch. Anderson.) Mehmet Küçük. Sevda (2007). Kültür.” S. Stuart (1979). Society and Culture-1. 128-138. ‹deoloji (Ankara: Ark Yay›nevi) içinde. Communication Power. Gülseren (2011). 228-253.” T. 1997. M. J. (Son eriflim tarihi: 18 A¤ustos 2011). Graham (2006). 199-219. “Kültür Endüstrisi: Kitlelerin Aldat›lmas› OlarakAyd›nlanma.”Medya Dünyalar› ve Toplumsal Dönüflüm. New York: Routledge. Stuart (1980). : Minneapolis: University of Minnesota Press Bagdikian. Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri. Say›: 36. (2001). London: Open University Press. Tony ve di¤erleri (2003). s. 25-66.” Yay›nlamam›fl Çal›flma.1996. Glen ve Royston Martin (2009). 2008. ‹stanbul: Kabalc› . “Medya Sosyolojisi: Egemen Paradigma. 7683 Adorno. Day. Bask›. Alankufl.) Mehmet Küçük Medya. Bilton. 119. 1994) içinde. s. Benedict (1991). 1997. Media. 251-274. Manuel. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi AÖF Yay›nlar›. UK. “Kültür.7-62.) Stuart Hall ve di¤. ‹stanbul: ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›:. Todd (1978).R. Digital Cultures: Understanding New Media. “Siyasal ‹letiflim Sistemleri ve Demokratik De¤erler. Robert (1985). Creeber. 1985. (2008). ‹LEF Y›ll›k. Siyaset. Mass Communication Review Yearbook. Hackett. Sosyoloji. ‹deolojik Etki. Siyaset. 2008).) M. (1990). C.. KAOSGL. Londra: Verso. Manuel. s. ve Blumler. Gökalp. “Kültür Endüstrisini Yeniden Düflünmek. Türkiye’de Medya Endüstrisi.com/press/info. s. 329-356.Adorno ve M. Adorno. W. s. 38-41. Uygulamal› Kültürel Sosyoloji. 2006 Ergur. The Information Age: Economy. Gurevitch& M. Karaflahan. Blackwell: Oxford. ‹rvan (der. Gitlin. s. Laura Desfor (2002). Appadurai. ‹nal). Arjun (1996). Hall. Boston: Beacon Press. php?statistics.facebook. Oxford University Press: USA.) Kad›n Odakl› Habercilik (‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›).” (Der. Kitle ‹letiflimi ve Toplum. Daniel (1973).” (Çev. Ankara: Ark yay›nevi. (1982). Andrew ve Peter Sedgwick (2007). Castells. Theodor (1975). Toplum ve Kültür. Curran. 1993. Ç. Ankara: Ütopya Yay›nevi Adakl›. (Der.” Cogito. Kültür. Horkheimer. “Önsöz: Neden Kad›n Odakl› Habercilik. Der. James vd. Castells. s. M. “‹letiflim Araçlar› Üzerine Bir Çal›flma: Kuramsal Yaklafl›mlar. Sosyolojiye Girifl. ‹ktidar. ‹ktidar. Golding. Gülseren (2006). 19-65.” (Der. s. “Sosyal Medyan›n ‘Devrimci’ Gücü Üzerine Genel bir De¤erlendirme”. W. Peter ve Graham Murdock (1991). (5). “Kültür.Medya 193 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. Atay. Çev.” ‹letiflim Çal›flmalar›nda K›r›lmalar ve Uzlaflmalar. “Decline of a Paradigm? Bias and Objectivity in News Media Studies. Castells. 49-78. Language. 2.

Aksoy. Rheingold. Hall. Convergence Culture: Where Old and New Media Collide. “Communication and the Media. 1997. G. Erol (1994). Sosyal Teori ve ‹letiflim.” Public Communication. Londra: Sage Mutman. Media. (Ankara: Ark yay›nevi. Medya. Smith. Williams. Princeton University Press. Lolborn.” (Der. Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. Orhon ve B.) S.” (Der. Güzelsar› ve ‹. Nurcan (2005). Medya Kültürleri. Londra: Sage. Stuart (1984). Stevenson. Kültür. 301-335. 285-305. s. Howard (1993).) Stuart Hall. Hardt.) Sevda Alankufl. Londra: Routledge.) Medya. Ankara: Ark Yay›nevi Nalçao¤lu. Medya. “Media. S. Medya ve Toplum. Ankara: Ark Yay›nevi.” Cultural Citizenship Cosmopolitan Questions.) (1997). Siyaset. Törenli. ‹rvan. 710-741. Nick (2002). Londra: Arnold . Timisi. Ankara: ‹mge Yay›nevi Kellner. Douglas (2002). Massachusetts: Addison Wesley. Çev. “‘Elefltirelin Geri Dönüflü ve Radikal Muhalefetin Meydan Okuyuflu: Elefltirel Teori. Ankara: Ütopya Kitabevi.1(1): 9-38 ‹rvan. Hanno.” Haralambos. ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi.1-55. Media Culture. Ayfle (2003). 1994) içinde. 26-71 Murdock. Ankara: Dost Yay›nevi Trowler. Stevenson. ‹nal. Liesbet (1991). No:67. Medya-SermayeDevlet. Culture and Society: An Introduction. ve M. (1990). Medya ve ‹letiflim Sosyolojisi. Nick (2003).” Toplum ve Bilim. 1994). s.” (Der. Sassen. ‹stanbul: Babil yay›nlar›. Press. M. 1997.) Mehmet Küçük (der. “Medya ve Toplum ‹liflkisini Anlamak Üzere Bir Çerçeve. Kültürel Çal›flmalar ve Amerikan Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›. Mahmut (1995). 57-103. “Medyaya Feminist Yaklafl›mlar. Cultural Citizenship and the Public Sphere. s. Gündo¤du. Stuart (1997). 2005. s. Süleyman (Der. Kültür. Medya. Halil (2003). Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi. Vincent (2011). Kaya. Ankara: Ark.” Sociological Theory. Jenkins. ‹ktidar Yuma¤›. Kültürel Kuram. (1989). ‹deoloji. ‹ktidar. s. G. ‹ktidar. Çev.” (Der. Raflit (2009). Van Zoonen.” (Der. Paul (2008). Paul (2011). 43-57. Sociology. Kellner. ‹nal. Yeni ‹letiflim Ortam›. Ayfle (1996). Yeni Medya. ‹stanbul: ‹letiflim yay›nlar›.” ‹letiflim Araflt›rmalar›. “The Work of Representation. Douglas (1995). Hodkinson. 20: 3. “‹deolojinin Yeniden Keflfi: Medya Çal›flmalar›nda Bask› Alt›nda Tutulan›n Geri Dönüsü. Themes and Perspectives. ‹stanbul: Temuçin Yay›nevi.E. Understanding Media Theory. The New Imperatives. Open Uni. Ankara: Bilim ve Sanat. Nilüfer (2003). Miller. Haberi Okumak. ‹letiflim Sözlü¤ü. ‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›.” Londra: Sage. Virtual Communities: Homesteading on the Electronic Fronties. Tokyo. Philip (2001). 13-74. Sage: London. Mutlu. New York University Press: New York. Saskia (2001).194 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Hall. Éric (2011). “Televizyonu Nas›l Sorgulamal›?. s. London. s. The global city: New York. Maigret. 1-15. “Redrawing the Map of the Communications Industries: Concentrationand Ownersip in theEra of Privatization.) Mehmet Küçük. Henry (2006). “Roland Barthes:Bir Avant-Garde Yazar›. Londra: Collins. Understanding Digital Culture. “Theorizing Globalization. s. Kevin (2003). Siyaset.

.

DURKHE‹M. yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rabilecek. Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klayabilecek.8 Amaçlar›m›z • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Toplum Felsefesi Toplumsal Sözleflme Muhafazakâr Sosyoloji Organizmac›l›k Evrimcilik Klasik Teorileri Modern Teorileri • • • • • Yap›salc›l›k Erken Dönem ‹fllevselcilik Yap›sal-ifllevselcilik Çat›flma Teorisi Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar› ‹çindekiler • TOPLUM NED‹R? • TOPLUM FELSEFELER‹ • KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k. WEBER VE S‹MMEL • MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ • M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplum . Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerliklerini ay›rt edebilecek. Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx. erken dönem ifllevselcilik. Émile Durkheim. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klayabileceksiniz.

Toplumun sa¤l›¤›n›n. Dolay›s›yla toplumun bu iç güdünün doruk noktas›n› oluflturan toplumsal iliflkilerde içkin bir sosyalli¤in ifadesi oldu¤unu kabul eder. yani toplumsal düzenin. Aristoteles. 384. birçok sosyal bilimci ve sosyolog bunu söylerken bak›fl aç›lar›na ba¤l› olarak toplum kavram›na farkl› anlamlar yüklemektedir. yani toplumun bireylerden de¤il gruplardan olufltu¤una inan›r.Ö. Platon. toplumu ifl bölümü ve toplumsal eflitsizlik etraf›nda yap›lanm›fl ‘birleflik’ bir sistem olarak ele al›r. farkl›laflm›fl bir yap› olan toplumsal bütünün. ‹kisi de toplumu bütüncü (holistik) bir temelde. ‹nsanlar›n bu yüzden topluluklar hâlinde. . Toplumsal kurumlar›n bireyleri gruplar ve birlikler oluflturmaya yöneltip insan›n asli do¤as›n› gelifltirmesini sa¤layan cinsel arzu gibi iç güdülerden türedi¤ini düflünür. Platon.Ö. Böylece toplumsal yap›n›n ifllevler ve toplumsal zenginlik temelinde ayr›flm›fl toplumsal gruplardan (üreticiler. bütünün hem kendisi hem unsurlar› di¤er parçalar›yla karfl›l›kl› iliflki içindedir ve di¤erlerinden ba¤›ms›z olarak aç›klanamaz.M.M. 427. yoksullar. orta s›n›ftan) olufltu¤unu kabul eder.Toplum TOPLUM NED‹R? ‹nsanlar›n tarihte uzun bir zamand›r toplum hâlinde ve farkl› toplum biçimleri içinde yaflad›klar› söylenir. ayr› unsurlar›n hem bütüne katk›da bulunduklar› hem de ondan ba¤›ms›z olarak kald›klar›. parçalar›n bütüne zorunlu olarak ba¤l› olduklar› bir ‘organizma’ biçiminde tan›mlam›fllard›r. baflkalar›yla birlikte yaflamaya mahkûm olduklar›n› öne sürer. farkl›laflm›fl bir yap› olarak kavrar. savaflç›lar. TOPLUM FELSEFELER‹ ‹nsanlar en bafl›ndan beri içinde yaflad›klar› toplumlar› anlamaya ve tan›mlamaya çal›flm›fllard›r. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre sadece ak›l yoluyla aç›klanmas›n› öngören felsefedir. Bu nedenle “toplum” olgusunu anlayabilmek için farkl› yaklafl›mlarda toplumun nas›l ele al›nd›¤›n› görmek önemlidir. Bu yaklafl›ma göre.Ö.Ö. insanl›¤›n do¤as› gere¤i toplumsal ve politik özellikler tafl›d›¤›n› belirtir. Toplum felsefesi: Toplumun bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il.322). zenginler. Tarihsel bir perspektifle önce felsefi yaklafl›mlara bakal›m. Ancak. baflka yaz›lar›n›n yan› s›ra s›ras›yla özellikle Devlet ve Politika adl› kitaplar›nda bir toplum tan›m› yapmaya çal›flm›fl ve bu tan›mlar günümüzdeki sosyologlar ve sosyal bilimcileri farkl› biçimlerde etkilemifltir. parçalar› bütüne tabi olmalar› çerçevesinde tan›mlayarak özellikle toplumsal düzenin birli¤ini vurgularken Aristoteles toplumu. bütünün ç›karlar›n›n tek tek parçalar›n ç›karlar› karfl›s›nda önceli¤e sahip oldu¤u “ak›lc› yasalar”›n ürünü olarak görür. tüccarlar. Örne¤in. Ayr›ca. Antik Ça¤’da Platon (M. Bütüncü (holistik) yaklafl›m: Her varl›¤›n içinde bulundu¤u ortamla ve/veya kendini oluflturan unsurlarla bütünlü¤ü içinde aç›klanmas›. Toplumun kökeninde insan do¤as›n›n yatt›¤›n› düflünen Aristoteles. karmafl›k.347) ve Aristoteles (M.

Ancak ona göre do¤a durumunda herkes kendine zarar vereni cezaland›rma. Ona göre insanlar hazza. Ayd›nlanma’n›n ve önceki de¤iflimlerin hem bir sonucu olan hem de onlar› yeniden dönüfltüren iki büyük olay Frans›z Devrimi ve Sanayi Devrimi de insanlar›n toplumu anlama. Orta Ça¤’›n ‹lâhi Yasa ve dinsel egemenlik anlay›fllar›n› reddeden alternatif bir dünya görüflü olarak geliflen Ayd›nlanma’yla birlikte toplumun kökenleri sözleflmeye dayal› yükümlülüklerin ve karfl›l›kl› toplumsal iliflkilerin temel oldu¤u bir yap›da aranmaya bafllam›flt›r. kendi kaba materyalist ve indirgemeci yaklafl›m›ndan hareketle olaylar›n nedeni olan nesnenin hareket yasalar›n›n insan davran›fllar› alan›nda oldu¤u kadar toplumsal olaylar alan›nda da geçerli oldu¤unu belirtir.198 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum Toplumsal sözleflme: ‹nsanlar›n asosyal bir durumdan ç›kmak için aralar›nda farkl› nedenlerle sözleflme (anlaflma) yapt›klar› ve kendilerini ba¤layan bu sözleflme temelinde toplum hayat›na geçtikleri düflüncesi. ‹stikrarl›. ‹nsan›n toplum içindeki davran›fllar›n›n temelinde “hayat›n› sürdürmek amac›” veya bunun uzant›s› olan ‘güvenlik iste¤i’ ve ‘bencillik’ yatt›¤›n› düflünen Hobbes’a göre birey aç›s›ndan aslolan kendi ç›karlar›d›r ve toplum bireysel ç›karlar›n gerçeklefltirilme arac›d›r. bu yöndeki aray›fllar› daha acil hâle getirmifltir. mutlulu¤a yönelip elemden kaçt›klar› için herkesin kendi zevkleri ve mutlulu¤u yönünde davranmas›n›n sa¤lanmas› gerekir. do¤ada veya toplumdaki belirli oluflumlar veya süreçleri sadece belirli bir faktöre dayand›rarak aç›klama e¤ilimi. Do¤an›n sa¤lad›¤› imkânlardan herkes eflit olarak yararland›¤› için mülkiyetin ortak oldu¤unu kabul eder. Bunlardan Thomas Hobbes (1588-1679). bilginin ve bilimsel bilgilerin teknolojiye dönüfltürülmesiyle ortaya ç›kan sanayi toplumunun (ve kapitalizmin) üretti¤i sanayi burjuvazisinin ve bütün bu ekonomik dönüflümler neticesinde büyük ölçüde daha önce topra¤a ba¤l› serflerin dönüflmesiyle ortaya ç›kan iflçi s›n›f›n›n (proletaryan›n) ortaya ç›kmas›d›r. daha çok fizyolojik ve biyolojik varl›klar olarak yaflad›klar› bir dönemin bulundu¤u görüflü. onu yeniden tan›mlama çabalar›n›. Öteki insanlar aras›ndaki bir insan. onlar üzerinde egemenlik kurmad›kça kendini güvenli hissetmeyece¤i için bu istek toplum içinde uyguland›¤›nda ‘iktidar arzusu’na dönüflür. bunlar›n yaratt›¤› alt üst olufllar ve ciddi sosyal problemleri aç›klamaya itmifltir. Locke için do¤a durumu insan›n insan›n kurdu oldu¤u. do¤a durumunun insanlar›n kimseden izin almadan ve baflkas›n›n iradesine tabi olmadan. yani hem davac› hem de yarg›ç olma hakk›na sahip oldu¤u için bu durum. intikam›n da etkisiyle toplumsal kargaflaya yol açabilir. ‹nsanlar. Burada toplum insanlar›n tarihin bafllar›nda içinde yaflad›klar› varsay›lan do¤a durumu ve dolay›s›yla bir ‘insan do¤as›’ fikri etraf›nda aç›klanmaya çal›fl›l›r. iyi niyeti ve karfl›l›kl› iliflkileri yans›tt›¤›n› düflünen John Locke’a (1632-1704) göre toplumsal çat›flmalar›n ve uzlaflmaz ç›karlar›n kayna¤› özel mülkiyet ve toplumsal eflitsizli¤in artmas›d›r. kolay de¤iflmez ve ebediymifl gibi görünen Orta Ça¤’›n kurumlar›n›n yaflanan köklü dönüflümler sonucunda y›k›lmas› ve yeni bir toplumun ortaya ç›k›fl› insanlar› bu h›zl› de¤iflimleri. do¤a durumunda özgür. Ayr›ca. Do¤a durumu: ‹nsanlar›n toplum hayat›na geçmeden önce do¤ayla uyumlu. bir insan›n öteki insanlarla ilgilenmesinin bir nedeni kendi güvenli¤iyle ilgili kayg›lar›d›r. yo¤un bir sermaye birikimi sonucunda oluflan ticarî ve mali burjuvazi. Baflka de¤iflimlerin yan› s›ra. eflit ve bar›fl içinde olmalar›na ra¤men. ‹ndirgemecilik: Evrende. kiflinin kendine zarar vereni cezaland›rma hakk› ‘savafl durumu’ yarataca¤› için bu savafl durumundan kurtulmak amac›yla do¤a durumunu terk edip topluma girmifllerdir. Bu de¤iflimler keflifler ve icatlar. herkesin herkesle savafl içinde oldu¤u bir durum de¤ildir. Kaba materyalizm: Materyalizm her fleyin kayna¤›nda maddenin oldu¤unu veya maddenin farkl› biçim kazanm›fl hâlleri oldu¤unu öne sürerken kaba materyalizm her fleyin salt maddî oluflumlarla veya onlar›n basit yans›malar› olarak aç›klanabilece¤ini öne sürer. do¤a yasas›n›n s›n›rlar› içinde davran›fllar›n› düzenlemek konusunda mükemmel bir özgürlük ve eflitlik içinde olduklar› bir durum oldu¤unu düflünür. Bu yüzden. Do¤al koflullar›n daha çok bar›fl›. O. . bu ‘do¤a durumu’nda güvenlik iste¤i insan do¤as›n›n temel ihtiyac›d›r.

otorite. yani liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› benimseyen Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) dir. Toplum insan ihtiyaçlar›n›n. Liberal kapitalizm: Bafllang›çta ‘serbest rekabetçi kapitalizm’ olarak da adland›r›lan. devletin bireylerin ekonomik ve di¤er giriflimlerine hiçbir müdahalede bulunmamas› gerekti¤inin. metalürjinin geliflimi ve di¤er olaylar sonucunda ortaya ç›km›flt›r.Toplum 199 Bireylerin do¤aya ba¤›ml› olduklar› ve ‘insanlar’›n sadece basit fiziksel ihtiyaçlara sahip olduklar› toplum-öncesi bir “do¤a durumu”ndan söz eden Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) da ‘do¤a durumu’nda tüm evrende insanlar›n arzulad›klar› fleylerin sadece besin. sadece bireyler olarak birbirleriyle sat›c› ve al›c›. kilise ve loncan›n otoritesi alt›nda refaha ulaflabilir. bireyci. Ayn› zamanda. eflitlikten söz etmekse aylakl›k ve günahkârl›kt›r. insanlar›n kendi bencillikleri genel ihtiyaçlar›n doyurulmas›Ayd›nlanmac›l›k: Ortaça¤›n son döneminde yaflanan büyük çapl› ekonomik. bireyin toplumu de¤il. hiçbir katk›da bulunamaz. Çünkü insanlar ancak aile.. yerel topluluk. Rousseau insanl›¤›n bu geliflmelerin yaratt›¤› olumsuzluklardan kurtulman›n ‘do¤a durumu’nun temel ilkelerinin modern dünyan›n. insanlar›n onun ifllerine kar›flmamalar› ve kutsal bir varl›¤› de¤ifltirmeye çal›flmamalar› gerekir. cinsellik vb. Toplumun yap›sal kanunu. Ona göre toplumsal hayat›n temel amac›. ç›karlar› ve de¤erlerini toplumun genel ç›karlar› üzerinde tutan. arz eden ve talep eden olarak belirli ç›karlarla karfl›laflmas› esas›na dayan›r. toplumu dönemin ‹ngiliz iktisatç›lar›. toplumsal. gelenekler. ilerlemeci toplum ve insan anlay›fllar›na tepki olarak Orta Ça¤’a veya modern koflullarda Orta Ça¤’›n ilkelerine dönmeyi öneren muhafazakâr toplum felsefeleri ortaya ç›km›flt›r. Tekil bireyler sadece kendi amaçlar› peflinde koflarken esas maddi iliflkiler kanununa uyarak di¤er bireylerin ve genelin ç›karlar›na uygun davranmak zorundad›r. bireysel amaçlar›n›n peflindedir. bireylerin aile birli¤indeki organik ba¤l›l›klar›ndan ayr›lm›fl. Muhafazakâr felsefenin en önemli temsilcilerinden biri olan Louis de Bonald (1754-1840) ç›k›fl noktas› olarak bireyi de¤il toplumu. Toplumun kayna¤› Tanr› oldu¤u için akl›n geleneksel inançlardan üstün görülemeyece¤ini öne süren Bonald’a göre. toplumlar›n bu ilkeler üzerine kurulmas› gerekti¤ini öne süren anlay›fl. din. ifl bölümünün. yani do¤al dürtüler oldu¤unu ifade eder. Genele dâhil oldu¤u hâlde. do¤rudan bir piyasa ve mübadele toplumudur. Bonald. bireyci de¤erlerin ve piyasa ilkelerinin egemen oldu¤u. otorite olmal›d›r. di¤erlerini de zorunlu olarak görse de devleti en üste yerlefltiren Hegel’e göre toplum kendine özgü kanunlara sahip bir yap›d›r. bireyin kendisinin d›fl›ndakiler onun için hiçbir anlam ifade etmez. . iflçi ve iflveren. “do¤rudan Tanr›’n›n yaratt›¤› toplum”u esas al›r. Birey kendi bafl›na çaresizdir. ‹nsan ancak toplum için varolur. bir tür ekonomik maddî iliflkilerdir. bireysel özgürlük de¤il.8. Muhafazakâr Tepki ve Toplum Bu Ayd›nlanmac›. Bireycilik: Bireyin kiflisel haklar›.” Muhafazakâr toplum anlay›fl› sonraki dönemlerde birçok toplum felsefesi ve yaklafl›m›n› farkl› biçimlerde etkilemifltir. Her birey sadece kendi bireysel ç›kar›n›n. Toplum içinde bireyler sadece bu münasebetle birbirlerine yanafl›r ve ba¤lan›r. toplumun bireyi biçimlendirdi¤ini kabul eder. Ona göre toplumsal ba¤lar›n özü hiyerarflidir. Aile. Toplum olarak an›lan oluflum son derece rasyonel bir iktisadi topluluk. Bunlardan biri de muhafazakâr yan› a¤›r basmas›na ra¤men. “‹nsan hayat› toplum onu nas›l yapm›flsa ancak o olabilir. hiyerarfli gibi geleneksel de¤erler ve yaflam biçimlerini ak›l ve bilim arac›l›¤›yla dönüfltürmeyi ve bilimsel ilkeler üzerine yeni bir toplum kurmay› hedefleyen düflünceler bütünü. mal ve hizmetlerin arz-talebinin ve fiyat oluflumunun piyasada kendili¤inden flekillenece¤inin düflünüldü¤ü ekonomik sistem. örne¤in Adam Smith gibi tan›mlayan. Tanr› toplumu yaratt›¤› için. birikmifl iktisadi mallar›n fiyat mekanizmas› arac›l›¤›yla da¤›t›m›n›n do¤al olarak düzenlenmesi sistemi. günün koflullar›na uygun biçimde uyarlanmas›yla mümkün oldu¤unu düflünür. toplum onu kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirir. Ünite . ‹nsanlar›n karfl›l›kl› iliflkilerinin oldukça s›n›rl› oldu¤unu ve birbirlerine fazla muhtaç olmad›klar›n› belirten Rousseau’ya göre toplum tar›m›n keflfi. toplum ve devlet olmak üzere üç ahlakilik dünyas› oldu¤unu düflünen. siyasal ve kültürel geliflmeler sonucunda ortaya ç›kan.

hayatta kalma ve adaptasyon süreciyle iliflkili belirli ‘temel yasalar’a göre gelifltiklerini öne sürer. Spencer. farkl›laflmay›. somut olarak gözlenemeyen. kal›c›. Sosyal s›n›f: Meslekleri. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar na dönüflür ve bireylerin özel ç›karlar› peflinden koflmalar›yla genel ç›kar geliflir. toplumun kendi do¤al evrimi içinde daha iyiye gidece¤ini düflündü¤ü için devrimci de¤iflmeler önermez. Darwin gibi Spencer da toplumu . toplumun do¤an›n bir parças› ve uzant›s›. Bütün toplumlar›n ortak bir evrim çizgisinden geçmeleri gerekti¤ini düflünen Comte. toplumlar›n evrimine yön veren güçlerin toplumsal gruplar veya sosyal s›n›flar aras›ndaki çat›flmalar oldu¤unu düflünür. yani toplumun (somut) oluflumunda bulundu¤unu öne sürer. Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon. dolay›s›yla do¤a yasalar›na tabi oldu¤u için sosyal bilimlerin yöntem olarak do¤a bilimlerini kendine model almas› gerekti¤ini savunan pozitivizm. Hegel. iflleyifli ve de¤ifliminde etkili olan içsel faktörler. Saint-Simon toplumun bilimini ‘sosyal fizyoloji’ olarak nitelerken Comte bafllarda sosyoloji yerine ‘sosyal fizik’ terimini kullan›r. toplum zemininde tarihsel evrim yoktur. gelir ve yaflam düzeyleri. Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer Charles Darwin’in düflüncesini sosyal bilimlere. Pozitivizm: Genelde. Organizmac›l›k: Toplumun canl› bir organizmaya benzedi¤i ve onun gibi iflledi¤i düflüncesi. toplumsal gerçekli¤i aç›klay›c› unsurlar›n bu gerçekli¤in. Saint-Simon’dan farkl› olarak toplumlar›n evriminin asl›nda özellikle insanl›¤›n dünyaya bak›fl aç›s›n›n. O. tüketim al›flkanl›klar› ve genel düflünce tarzlar› bak›m›ndan birbirine benzer koflullar ve özelliklere sahip insanlar toplulu¤u veya kategorisidir. istikrarl›. temel görevi. toplumlar›n bir içsel farkl›laflma ve bütünleflme süreciyle çevrelerine uyum sa¤lad›klar›n› ve homojenlikten heterojenli¤e do¤ru ilerlediklerini ifade eder. Hem toplumsal düzeni hem de de¤iflmeyi aç›klamaya çal›flan bu sosyologlar hem muhafazakâr hem de yenilikçi toplum anlay›fllar›n›n s›k›nt›l› bir kar›fl›m›n› savunur. Sosyal dinamik: Comte’a göre sosyolojinin toplumun nas›l ve hangi süreçlere göre ve hangi ilkeler (veya yasalar) temelinde de¤iflti¤ini ve evrimleflti¤ini araflt›ran k›sm›. Sosyal Darwinizm: Darwin’in do¤ada canl› türleri aras›nda ifllerlikte oldu¤unu iddia etti¤i yasalar veya ilkelerin toplumlarda da geçerli oldu¤u düflüncesi. Sosyal statik: Comte’a göre. Spencer. Sosyal Darwinist bir bak›fl aç›s›yla toplumlar›n t›pk› do¤a gibi do¤al ay›klanma. Saint-Simon. ifl bölümünün daha geliflkin hâle gelmesini anlar. zihniyetin bir evrimi oldu¤unu düflünen Comte toplumun statik ve dinamik yanlar› oldu¤unu öne sürer. Toplumun iç dinamiklerinin önemini vurgulayan Saint-Simon’a göre bir toplumdaki yap›lar. uzun süreli özelliklerini. ‹flte ‘toplum’. Comte ve Spencer Toplum felsefesi düzeyinde kalmalar›na ra¤men daha bilimsel ve sosyolojik toplum anlay›fllar›n›n temelleri Saint-Simon (1760-1825) ve Auguste Comte (17981857) taraf›ndan farkl› biçimlerde at›l›r. Saint-Simon. toplum alan›na uyarlamaya çal›flan Herbert Spencer (1820-1903) organizmac› toplum anlay›fllar›n›n örnek temsilcisi olarak görülebilir.200 ‹ç dinamikler: Toplumun yap›s›. araflt›r›lamayan ve s›nanamayan iddialar›n temelden yoksun metafizik önermeler olduklar›n› öne sürer. sürece yard›mc› olacak reformlar›n gerekli oldu¤unu belirtir. Marx’a göre bireylerin sosyal s›n›flar›n› üretim araçlar›n›n özel mülkiyetine sahip olup olmamalar› belirlerken Weber’e göre bireylerin s›n›fsal konumlar›n›n belirlenmesinde mülkiyetin yan› s›ra statü ve güç de etkilidir. Bu mekanizmay› düzenleyen kanunlar de¤iflmez ve bir tür do¤a kanunlar›d›r. biyolojik organizmalar gibi toplumlar›n da basit yap›lardan karmafl›k yap›lara do¤ru gelifltiklerini belirtir. toplumu hareket ve dönüflüm hâlinde incelemektir. devletin aksine. yal›n ve homojen ilkel kabile gruplar›ndan. toplumun belirli evrim geçirdi¤ini kabul etse de bu evrimden köklü ve yap›sal bir de¤iflimi de¤il. Bu yüzden sosyolojinin. çal›flma koflullar›. Farkl› bir ifadeyle insan topluluklar›n›n. geliflmifl ve farkl›laflm›fl modern sosyal sistemlere do¤ru evrimlefltiklerini düflünür. Bu toplum anlay›fl› sonraki birçok düflünür ve sosyal bilimciyi farkl› derecelerde etkilemifltir. Bu ve benzeri bütün pozitivist ve evrimci anlay›fllarda Spencer’da da görece¤imiz gibi toplum do¤ayla özünde ayn› yasalara tabi bir varl›k. sosyolojinin toplumun düzenli. kurumlar ve inançlar tarihsel süreç içerisinde sürekli dönüflüm hâlindedir. onun deyimiyle ‘sosyal fizyolojinin. Sosyal fizyoloji: SaintSimon’un toplumun bir organizmaya benzedi¤ini ve onun gibi incelenebilece¤ini belirtmek için gelifltirdi¤i kavram. Toplumun kanunlar›n›n do¤al kanunlar oldu¤unu belirten Hegel’e göre toplum esas yap›s›nda de¤iflmezdir. yani onun nas›l belirli bir düzen içinde ve düzenli olarak iflledi¤ini araflt›ran k›sm›. do¤an›n bir uzant›s› veya onun en geliflmifl düzeyi olarak görülür. esas itibariyle organik bir oluflumdan ziyade bir mekanizmad›r.

Toplum 201 Do¤al ay›klanma: Belirli bir ortam veya çevrede yaflayan canl› türleri aras›nda mevcut s›n›rl› kaynaklar etraf›nda bir hayatta kalma mücadelesi oldu¤u. toplumsal düzenin merkezini temel bir konsensüs. t›pk› do¤adaki gibi do¤al bir denge gerektirir. Bu ‘toplumsal orman yasas›’ sayesinde sadece en uygun toplumlar hayatta kal›r ve insan toplumlar› bu toplumsal evrim yasas› sayesinde ‘ilerlemifllerdir’. yeni bir ahlakî konsensüs ortaya ç›kar ve giderek farkl›laflan toplumsal parçalar aras›nda yeni bir iliflki oluflur. zay›flar› koruyarak toplumun do¤al ilkesi olan do¤al ay›klanma yasas›na ters düflmemelidir. dolay›s›yla toplumsal alan› türler araSIRA S‹ZDE s›ndaki mücadeleye benzeten. Ayr›ca Comte gibi. Bunlardan ilk ikisi Marx ve Durkheim daha yap›salc› bir e¤ilim içinde do¤rudan SIRAve S‹ZDE toplum (ve yap›) temelli aç›klamalar yaparken di¤er ikisi Weber Simmel ise bireysel eylem temelli aç›klamalar yapar. hatta hükümetler bile toplumun do¤al iflleyifline müdahale etmemeli. yeni bir denge. varl›klar›n› sürdürmeleri. WEBER VE S‹MMEL S O R U Klâsik dönemde dört temel kurucunun toplum anlay›fllar› ve tan›mlar› öne ç›kar. birçok bak›mdan organizmaya benzetir. toplumu ve toplumsal süreçleri aç›klamaya çal›fl›rken hareket noktas› olarak gündelik etkinliklerimizi. evrende ve AMAÇLARIMIZ do¤adaki di¤er varl›klardan farkl› ortak evrim yasalar› oldu¤u fikri. Ünite . koflullara adapte olanlar›n yeni özellikler gelifltirerek ve evrimleflerek varl›klar›n› sürdürecekleri tezi. olanlar›n ortadan kalkt›klar› veya güçlünün egemenli¤i alt›na girmek zorunda D‹KKAT olduklar› düflüncesi. Karl Marx AMAÇLARIMIZ Karl Marx (1818-1881). genel evrim yasalar› bulundu¤unda insanlar onlara itaat etmeli ve siyasal yasalar arac›l›¤›yla bu yasalara ayk›r› toplumsal formlar› oluflturmaktan vazgeçmelidir. mevcut veya de¤iflen koflullara ayak uyduramayan bireyler veya türlerin zamanla ay›klanacaklar›. Farkl› bir ifadeyle ekonomik teTELEV‹ZYON K ‹ T A P Genel evrim teorisi: Evrendeki bütün canl› ve cans›z varl›klar›n ayn› evrim ilkeleri veya T yasalar›na ba¤l› ELEV‹ZY ON olduklar› görüflü. karars›zl›k. dengelenme ihtiyac› içinde oldu¤unu düflünen Spencer’a göre. Evrendeki tüm sistemlerin denge. do¤adaki türler gibi insan topluluklar› da yal›n kabile birimlerinden günümüzün karmafl›k yap›lar›na do¤ru evrimleflirler. En uygunun hayatta kalmas›: Do¤al ortam ve koflullara en uygun olan veya uyum (adaptasyon) sa¤layabilen bireyler veya türlerin hayatta kalabilecekleri. ekonomik ve sosyal alana müdahale etmemesi gerekti¤ini savunan Ü fi Ü N Euzant›lar› L‹M Sosyal Darwinist yaklafl›m›n›n insanlar aras› iliflkilere ve toplumsal D hayata sizce neler olabilir? 1 SIRA S‹ZDE KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. ‹NTERNET ‹NTERNET . Adam Smith ve Hegel gibi piyasa ilkelerine dayal› liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› savunan Spencer’a göre hiçbir fley. Böylece. uygun olmayanlar daha geliflmifl ve sald›rgan topluluklar›n rekabeti karfl›s›nda yavafl yavafl ortadan kaybolurlar. devletin sadece bu süreçlerin düzgün bir biçimde ifllemesine yard›mc› olmas›. Toplumsal de¤iflme bu denge hâlinin. Bir istikrar döneminin ard›ndan yeni bir toplumsal düzen.8. Spencer bu görüflleri (i) do¤al ay›klanma veya kendi deyimiyle “en uygunun hayatta kalmas›”. Spencer’›n toplumun yasalar›n› orman yasalar›na. toplumsal evrimin temel dinami¤i olarak özellikle nüfus gelifliminin yaratt›¤› bask›lar› görür. Toplumu bir organizmadan daha çok “kompleks bir düzenleme” olarak gören Marx. Toplumsal evrim yasas›: SIRA S‹ZDE Toplumlar›n canl› ve cans›z bütün varl›klar› ba¤layan zorunlu evrim yasalar›n›n yan› s›ra. D‹KKAT Toplumsal orman yasas›: DÜfiÜ NEL‹M Vahfli do¤ada oldu¤u gibi bir anlamda toplumda güçlü olanlar›n hayatta kald›klar› S O Rzay›f U ve egemen olduklar›. yetifltirK ‹ T besinler A P me ve mamul mallar üretme biçimlerimizi al›r. bu yap›n›n ekonomik temelinin di¤erlerinden daha önemli oldu¤unu düflünür. düzensizlik yaratma e¤ilimi. Spencer’a göre toplumsal düzen ve istikrar. bu sayede bunu sa¤layamayanlardan birçok bak›mdan üstün olduklar› düflüncesi. temel de¤erler ve ahlak konusunda do¤al bir uzlaflman›n oluflturdu¤una inan›r. geçimimizi sa¤lama. Temel konsensüs: Toplumun üyelerinin temel de¤erler ve kurallar konusunda fikir birli¤i içinde olmalar›. (ii) her sosyal sistemin do¤as›na içkin istikrars›zl›k fikirleri etraf›nda bir toplumsal evrim teorisi içinde harmanlar. ortama veya ortamdaki de¤iflikliklere uyum sa¤layamayan. ‹çkin istikrars›zl›k: Toplumun veya organizman›n do¤as›n›n veya içyap›s›n›n özelliklerinin kendili¤inden bir dengesizlik. de¤iflmeleri ve ortadan kalkmalar›n› belirleyen bir ‘genel evrim teorisi’ gelifltirmeye çal›flan Spencer. DURKHE‹M. toplumsal yap›n›n çeflitli parçalar› aras›ndaki veya toplumla çevresi aras›ndaki dengenin bozulmas›ndan kaynaklan›r. Uyum sa¤layamayanlar. Evrendeki bütün varl›klar›n hareketleri.

Dördüncü olarak kendi gelifltirdi¤i praksis kavram› temelinde. ancak kendi seçmedikleri koflullarda yapt›klar›”n› düflünür. ‹kinci olarak insanlar sürekli artan ihtiyaçlar›n› karfl›larken tarihi yapt›klar› için. k›saca onlar bütünlüklü bir yap› veya sistemin parçalar›d›r. âletler. akrabal›k. üretim ve tüketim süreci tabakalaflmayla daha genel düzeyde s›n›fsal iliflkiler ekonomi. Bu temelde Marx. kurumlar› belirledi¤ini. ‘feodal’. yani üretici güçler ve üretim iliflkilerinin ‘üstyap›’ ad›n› verdi¤i kültür. örne¤in feodalizmin do¤as›nda içkin olarak bulundu¤unu belirtir. daha çok toplumlar›n iç dinamikleri oldu¤unu savunan iç-dinamikçi (veya içsel) bir toplumsal de¤iflme teorisini benimser. biri olmadan di¤eri olamaz. toplumun üretici de¤erlerini yönlendiren güç ve kontrol iliflkileri. yani bütünsel bir birlik oluflturan s›n›flar. do¤alar›. suç. Üretici güçler ve üretim iliflkileri: Belirli bir tarihsel dönemde üretimin niteli¤i veya karakteristik üretim biçimi anlam›na gelen üretim tarz›n›. ideoloji. tabakalaflma yap›s›n›n unsurlar› aras›ndaki ba¤lant›lar› araflt›r›rken burjuvazi proletaryayla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. insanlar ve nesneler aras› iliflkiler ve sosyal s›n›flar aras› iliflkilerdir. e¤itim ve yönetim gibi hayat›n tüm alanlar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. üretici güçler. bir bireyin kiflisel nitelikleri onu bir köle k›lmaz ve özel bir makinenin yap›s›ndaki hiçbir fley o nesneyi bir sermaye unsuru yapmaz. Örne¤in. toplumsal kurumlar. hastal›k ve t›bbi tedavi. Her toplum biçimi. e¤itim. onun deyimiyle ‘üretim tarz›’ kendi içinde kaç›n›lmaz olarak yeni bir toplum biçimine (üretim tarz›na) yol açacak toplumsal iliflkileri bar›nd›r›r. unsurlar ve özellikleriyle iliflkileri temelinde aç›klanmas›. ‹liflkisel yaklafl›m: Bir yap› veya sistemin parçalar›. Bu de¤iflme teorisi esasen toplumun bütün parçalar›n›n. Ancak bireylerin içinde eylemlerini flekillendirdikleri toplumun farkl› ç›karlar ve f›rsatlara sahip s›n›flar temelinde. tek bafllar›na de¤il de bütünle di¤er parçalar. zira bir çiçe¤in bir tohumun do¤as›nda içkin olarak bulunmas› gibi daha karmafl›k bir toplumsal yap›n›n. ifl bölümü iliflkileri.1 Karl Marx Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar (Ekonomik) temel: Marx ‘temel’ biçiminde kulland›¤› ‘altyap›’n›n. ‘kapitalist’. Fakat bu en temel de¤iflimin kayna¤›n›n d›flar›s› de¤il. özellikleri di¤er unsurlarla iliflkileri içinde kazan›r. bu karfl›tl›klar›n kendini gösterdi¤i bir . söz gelimi kapitalizmin tarihsel gelifliminin daha az karmafl›k bir yap›n›n. Bu yüzden araflt›rmac›n›n topluma bak›fl aç›s›n›n önemli oldu¤unu düflünür. toplumsal de¤iflmenin tüm toplumlar›n ayr›lmaz bir parças› oldu¤unu söyler. araçlar. ço¤unlukla yasalarla sa¤lanan. din. aile vb. Bu unsurlar kimliklerini sadece bir sistemin parças› olarak yani köle sahipli¤i veya kapitalist üretim düzeninin bir parças› olarak kazan›rlar. Marx’ta insanlar›n yaflant›lar›n› meydana getiren görünür etkiler ve eylemleri yöneten üretici güçler olarak temel bir toplumsal yap› fikrine rastlan›r. siyaset. özgürce eylemde bulunan insanlar›n her toplumda geliflen öngörülebilir karfl›tl›k ve s›n›f çat›flmas› örüntüleri ›fl›¤›nda tarihin yönünü biçimlendirdiklerini baflka ifadeyle “tarihi. melin bir ölçüde di¤er parçalar›n varolufllar›n› koflulland›rd›¤›na ve en az›ndan orada olup bitenleri belirledi¤ine inan›r. karfl›l›kl› iliflki içinde olmakla kalmay›p ayr›ca karfl›tlar›n›n geliflimine yol açacak içkin ‘çeliflkiler’ bar›nd›rd›¤› ilkesine dayan›r. kültürel de¤erler vb. ‘sosyalist’ evrelerden geçerek ‘komünist’ evreye do¤ru ilerlediklerini varsayar. Tarihin yönünün ihtiyaç yaratma örüntüsünün etkisiyle daha az karmafl›k olandans daha karmafl›k olana do¤ru oldu¤unu kabul eder.202 Resim 8. yani iç dinamikleri gere¤i ‘ilkel-komünal’. din. teknolojiler ve üretim materyalleri) belirler. gibi karfl›l›kl› iliflkili parçalara sahip fleyler olarak görür. binalar. Söz gelimi. hukuk. Marx kendi evrimci toplum teorisinde bütün toplumlar›n tarihin bafl›ndan itibaren. Bu bak›fl aç›s› iliflkiseldir: toplumun bir parças› içinde yer ald›¤› bütünle ve di¤er parçalar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. ‘köleci’. Üçüncü olarak toplumlar›n de¤ifliminin bu evreler temelinde öngörülebilir bir yönde ilerledi¤ini. Zira iki s›n›f aras›nda asli bir iliflki vard›r. ilk olarak toplumu bir sosyal yap› veya sistem. Üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti arac›l›¤›yla. Benzer flekilde. yani emek gücünün kullan›m› ve üretim araçlar› (örne¤in. unsurlar› ve özelliklerinin. Marx’a göre. Bu yaklafl›ma göre her unsur sahip oldu¤u kimli¤i. daha do¤rusu önemli ölçüde flekillendirdi¤ini öne sürer. ahlak.

kapasitelerini gerçeklefltirmesini mümkün k›lar. S›n›f çat›flmas› bir tercih meselesi olmasa da eylemde bulunan tarih de¤il insanlar oldu¤u için. alanlar›nda yaflanan yabanc›laflma sürecinde. ‹nsan tarihinin daha az karmafl›k toplumsal yap›lardan daha karmafl›k olanlara do¤ru evrimci bir örüntü sergiledi¤ine ve de¤iflmenin bizzat toplumun içinden kaynakland›¤›na inanan Marx için. tüm toplumlar›n dört temel özellik sergiledi¤ini vurgular. yeme. süreci veya sonucu kontrol edemedikle- ‹fl Bölümü: Toplumda farkl› ekonomik. maddî ihtiyaçlar›n› üreterek karfl›lamak zorunda olan “yaflayan insan bireylerin mevcudiyeti”yle temellendirilmeli. yapt›klar› ifli veya emekleriyle yaratt›klar› ürünleri kontrol edemedikleri için sömürülür ve yabanc›lafl›rlar. ‹lk olarak. insanlar. Bu yüzden sosyal teori. kültür vb. Bu toplum anlay›fl›nda tarihsel ve yap›sal zorunluluklar›n dayatt›¤› koflullar ve bu koflullar› kendi (daha ziyade ortak) ç›karlar› etraf›nda dönüfltürmeye çal›flan.8. siyasal vb. Üçüncü olarak Marx. üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. ‹kinci olarak Marx’a göre üretim (veya çal›flma). Mülksüzler. yarat›c› eylem” anlam›na gelen bir kavram. ç›karlar›n›n bilincinde olan ve ona göre davranan insanlar aras›ndaki karfl›l›kl› etkileflim vurgulan›r. toplumlarda üretimin ifl bölümüne dayal› oldu¤unu. S›n›f çat›flmas›: Marx’a göre tarihte s›n›flara ayr›flm›fl bütün toplumlarda karfl›l›kl› uzlaflmaz ç›karlar söz konusu oldu¤undan s›n›flar aras›nda mücadeleler ve çat›flmalar olmas› kaç›n›lmazd›r. Üretim ve tüketim süreçleri her zaman birikimli olarak yani bir ihtiyaçlar bütünü doyuruldu¤unda yenileri ortaya ç›kacak biçimde birbirlerini besler. Bu anlamda üretim ve tüketimi birbirinden ayr› düflünmek imkâns›zd›r. Bu ba¤lamda yabanc›laflma. yaratt›klar› farkl› türden eserler üzerindeki kontrollerini yitirip onlar›n egemenlikleri ve kontrolleri alt›na girmeleri. tabakalaflma yap›s› içinde anlafl›labilece¤ini öne sürer. onlar. ürettikleri ürünler ve üretim süreci. uzmanlaflmas› ve farkl› insanlar veya birimler taraf›ndan yerine getirilmesi. güçlerini birlefltirdiklerini ve bir devrime yol aç›laca¤›n› belirlemenin önemli oldu¤unu vurgular. Zira üretim faaliyeti fiziksel ihtiyaçlar›n doyurulmas›n›n yan› s›ra insan›n kendine has yarat›c›l›¤›n› ifade etmesini. di¤er hayvanlardan farkl› flekilde varl›klar›n› sürdürebilmek ve böylece ‘tarihi yapmak’ için çevreden yararlanarak üretim yapabilir. ‹nsanlar. bar›nak. hayat›n farkl› nimetlerine arzuyu da gerektirir. kültürel. gündelik iliflkiler. egemen bir mülk sahipleri grubu ile onlar›n alt›nda yer alan farkl› ölçülerde yabanc›laflm›fl ve sömürülen di¤er s›n›flardan oluflan bir tabakalaflma yap›s› üretir. etkileri olmay›p kendileri yaratmasalar da tarihsel koflullar› yorumlayabilecek. . Fakat o ço¤u insan›n çal›flarak kendi insani potansiyelini ifade imkân›n›n ifl bölümüne içkin sömürü ve yabanc›laflman›n yaratt›¤› güçlükler nedeniyle engellendi¤ini belirtir. faaliyet alanlar›n›n ve ifllerin kendi içlerinde ayr›lmas›. her zaman farkl› türden araçlar kullanmay› ve bu araçlar›n daha fazla ve daha iyi tüketim mallar› üretmek için sürekli iyilefltirilmesini gerektirdi¤i için yeni ihtiyaçlar yarat›r. Ona göre. içme ve cinsel iliflki esnas›nda) kendilerini gerçekte özgür hissettikleri fantastik bir y›k›m biçimini al›r. hayatlar›n› sürdürebilmek için gerekli asgari koflullar›n ötesindeki mallar› (lüks mallar›) üretir ve tüketirken di¤er türlerden farkl› kendilerine has insani özellikler gelifltirebilmeleri anlam›nda ‘uygarlafl›rlar’. bu yüzden. ancak ifl bölümünün her zaman sömürü ve yabanc›laflmay› içeren bir hiyerarflik tabakalaflma yap›s›n› ifade etti¤ini ve tüm toplumlarda bunun temelinde toprak veya sermayenin. ‹nsan “hayat› baflka fleylerden önce beslenme. Yabanc›laflma: Hayat›n ekonomi. siyaset. ihtiyaç yaratma süreci sadece daha iyi besin.Toplum 203 Praksis: Marx’›n bireylerin basitçe yap›n›n ürünleri. Bu ihtiyaçlar çevreyi bir ölçüde toplumsal olarak düzenlemeyi mümkün k›lan teknoloji sayesinde karfl›lan›r. giyim ve bar›nak arzusunu de¤il. bireylerin kendi iflleri. giyim ve di¤er birçok [maddî] fleyi gerektirir”. hangi koflullarda insanlar›n s›n›fsal ç›karlar›n›n bilincine vard›klar›n›. insanlar›n sadece hayvan benzeri ihtiyaçlar›nda (söz gelimi. di¤er hayvanlar sadece ‘do¤rudan fiziksel ihtiyaçlar’›n› karfl›lamaya çal›fl›rken “insanlar fiziksel ihtiyaçlar›ndan kurtulduklar›nda bile ve sadece gerçekte bu ihtiyaçlardan kurtulmalar› nedeniyle üretirler”. Marx. Ünite . kuklalar›. insanlar›n “kendi geçim araçlar›n› nas›l ürettikleri”ni aç›klamal›d›r. “aktif. de¤erlendirebilecek ve bilinçli eylemleriyle dönüfltürebilecek bir kapasiteye sahip olduklar›n› anlatmak için gelifltirdi¤i. kendi ifadesiyle üretim araçlar›n›n özel mülkiyetinin yatt›¤›n› öne sürer. din.

Dördüncü olarak Marx toplumdaki düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl böÜ fi Ü N E L ‹ M geçimlerini sa¤lama. ce¤i bir ‘gelece¤in Marx’a göre kapitalist D ‹ K K A T toplumlarda yabanc›laflma. yani bir ahlaki konsensüs veya kolektif bilince D‹K KAT dayanan. Tatl›can. yani mevcut eflitsiz. yaniD insanlar›n AMAÇLARIMIZ yönelik somut çabalar› oldu¤unu öne sürer. farkl› biSIRA S‹ZDE çimlerde. hem egemen düflüncenin AMAÇLARIMIZ yap›sal kaynaklar›na hem de bu inançlar›n insanlar› etkileme derecesine‹ N odaklanmay› gerektirir. AMAÇLARIMIZ Norm: Genelde kabul gören de¤erler çerçevesinde bir toplumdaki ve K ‹ T A tutumlar P eylemlerini düzenleyen. ba¤lay›c›l›¤a ve ahlakî ve hukuki yapt›r›m gücüne sahip davran›fl kurallar›. aile. NET içindeki de¤erler. ideoloji K ‹ T egemen A P s›n›flar›n bask› ve sömürüsünü D ‹ K K T s›n›fsal gizlemek. düflünme ve hissetme biçimleri olarak tan›mlar. yönetim v. Düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl bölümü olmas› ona göre. S O R U ri için çal›flma gibi özellikle insani görevlerinde kendilerini insan olarak hissetmezler. 2009) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. ço¤u kez ahlâkî de¤er yarg›lar›. temel bir de¤erler sistemi. Ancak bu düflünceler ve de¤erlerin genellikle statüko S O R U yu.nin toplumsal S O R U bütüne ifllerli¤ine katk›lar›n› vurgulayan sosyolojik yaklafl›m. Anlum. ‹NTERNET K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TE LEV‹ ZYON 2 SIRA TE LE V ‹S‹ZDE ZYON Marx iliflkisel yaklafl›m›nda kapitalizmi hangi faktörler temelinde ve nas›l aç›klar? DÜfiÜNEL‹M ‹fllevselcilik: Bir toplum ‹ N T E Rkurumlar. sömürü ve yabanc›laflma. kurallar vb. emek sömürüsü ve toplumsal tabakalaflma sürekli ve kaç›n›lmazd›r.204 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kolektif mülkiyet: Marx’a göre bir toplumdaki herkesi SIRA S‹ZDE ilgilendiren üretim araçlar›n›n özel bireylerin (kapitalizmde burjuvazinin) elinden ç›k›p tüm toplumun DÜfiÜNEL‹M eflit kullan›m›na aç›k hâle gelmesi. üretim araçlar›nda özel mülkiyetin oldu¤u her toplumda ortaya ç›kar. Kapitalizmde “hayvan insana ve insan hayvana dönüflür”. A özel ç›karlar›n› tüm toplumun veya bütün insanl›¤›n genel Tç›karlar›ym›fl E L E VS‹ZDE ‹ Z Y Ogibi N göstermek SIRA için kendi ayd›nlar› arac›l›¤›yla gelifltirdikleri de¤erler ve düflünceler AMAÇLARIMIZ sistemleridir. Bu normlar topluma sadece genel bir çerçeve kazand›r›p istikrar kayna¤› oluflturmakla kalmaz. Ona göre iflbölümü. ihtiyaçlar yaratma ve birlikte çal›flmaya lümü. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Böylesi bir tan›mla davran›fllar.b nedenlerden oluflan bu parçalar› bir arada tutan fley. Marx söz konusu sorunlar›n sadece kolektif mülkiyetle çözülebileS O R U toplumu’ anlay›fl›na sahiptir. Toplum kavram›n› toplumsal olgular kavram› üzerinden tan›mlayan ve çoAMAÇLARIMIZ ¤u kez iki kavram› ayn› anlamda kullanan Durkheim. TERNET Kapitalizmle daha K ilgili ‹ T A P ayr›nt›l› bilgi için Anthony Giddens’›n Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev. ifllevselci bir toplum teorisi gelifltirir. düflünceler ve TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Émile Durkheim Marx’tan oldukça farkl› bir bak›fl aç›s›na. Ü. ayr›ca SIRA S‹ZDE toplumun kendi bireylerini kontrol alt›na al›p yönlendirmesi aç›s›ndan da hayati bir öneme sahiplerdir. pozitivist bir yaklafl›ma sahip olan Émi‹NTERNET le Durkheim (1858-1917). paradoksal olarak proleterlerin kendilerini kölelefltiren kapitalizmi sürekli yeniden-üretmeleri anlam›na gelir. Toplumsal olguyu (toplumu) bireye d›flsal K ‹ gerekti¤ini T A P olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. sömürücü ve yabanc›laflt›r›c› durumu meflrulaflt›ran ‘egemen s›n›f›n ideolojileri’ olduklar›n› öne sürer. normlar ad› verilen bir toplumsal k›lavuzdur. Marx’a göre dinK ‹ T A P sel ö¤retiler ve siyasal de¤erlerde somutlaflan ‘ideolojiler dünyan›n nas›l olmas› D‹KKAT gerekti¤i hakk›ndaki görüfllerdir. biT SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON reyler üretim araçlar›n› ortak ç›karlardan ziyade kendileri için kullanma hakk›na sahiplerdir. yani egemen s›n›f üyelerinin yarar›na mallar üretmeyi sürdürebilmek için alt s›n›flaDÜfiÜNEL‹M r›n daima emek güçlerini satmak zorunda kald›klar› her toplumda bir tabakalaflma yap›s› vard›r. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Statüko(culuk): Mevcut DÜfiÜN E L ‹ M gibi veya durumu oldu¤u özünde de¤ifliklikler AMAÇLARIMIZ yapmadan sürdürme e¤ilimi S O R U ‹deoloji: Marx’a göre. Sonuç olarak. onlar› birbirine ba¤layan. Ona göre topS O bir R U parçalar sisteminden oluflan di¤er organizmalar gibi ifller. SIRA S‹ZDE ortak düflünsel ve duygusal tepkileri. sosyolojinin felsefeden ba¤›ms›z ayr› bir bilim kimli¤i kazanmas› için konusunu toplumsal olgularla s›n›rland›rmas› düflünür. ba¤›ms›z cak ekonomi. D‹KKAT Kolektif bilinç/vicdan: Bir toplumdaki insanlar›n olaylara ortak bak›fl aç›lar›. Kapitalist toplumlarda dinsel ve siyasal inançlar bireylerin toprak ve sermaye edinme hakk›na sahip olduklar›n› ifade ederler.

bir toplumsal düzen veya uygarl›k biçimi var olabilmek için.2 Émile Durkheim duygular› tamamen sosyolojinin alan› içine dâhil eder. Sapmalar fliddetle ve kollektif olarak cezaland›r›l›r. insan›n istekleri s›n›rs›z ve doyurulmas› imkâns›z oldu¤u için. Ortak bir hayat tarz›. homojenlik yerini heterojenli¤e b›rak›r. Ona göre. Durkheim’a göre.bunlar› kontrol alt›na almak zorundad›r. Durkheim. aksi takdirde soyutlanacak ve köksüz kalacakt›r. Farkl› meslekler. kendi kiflisel mutlulu¤u için bu tutkular›n› kontrol alt›na almaya. anomi daha ziyade toplumlar›n geçifl veya kriz dönemlerinde yaflanan bir düzensizlik ve zihin kar›fl›kl›¤› hâlidir. Bu yüzden Durkheim’a göre. K›sacas› bireyin. Kolektif bilinç/vicdan güçlüdür. Ünite . Özel mülkiyet neredeyse hiç bilinmez ve bu yüzden uyum/itaat hem ‘do¤al’d›r hem de sosyalleflmeyle ve aile. avc› veya çiftçidir). ahlâkî rehberli¤e ihtiyac› vard›r.Toplum 205 Resim 8. ortak mülkiyet yerine özel mülki- Toplumsal olgular: Durkheim’a göre. Anomi: Durkheim’a göre. toplumlar zamanla daha kompleks ve farkl›laflm›fl hâle geleceklerdir. din gibi temel toplumsal düzenlemeler arac›l›¤›yla sa¤lan›r. yani inançlar ve duygular benzerli¤ine dayal› bir iç bütünlük biçimidir. . herkes taraf›ndan bilinen ve uygulanan ortak âdetler ve ritüeller vard›r. Kollektivizm yerine bireycilik. bireyin istekleri ile toplumun düzen ve kontrol ihtiyaçlar› aras›nda temel bir çat›flma veya gerilim her zaman var olacakt›r. Toplumsal farkl›l›klar çok azd›r ve bireyselli¤e çok az yer vard›r. toplumsal olgular bireye d›flsal olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. Durkheim’›n yaklafl›m›n›n temel bir hedefi. onlar› d›flardan belirledikleri veya yönlendirdikleri için ‘d›flsal’. Sa¤l›kl› bir toplum dayan›flman›n yüksek oldu¤u ve hastal›kl› bir toplum da anominin kargaflaya yol açt›¤› ve toplumsal düzenin iflleyiflinin bozuldu¤u toplumdur. organizmac› ve evrimci yaklafl›m› çerçevesinde iflbölümü kavram› temelinde bir toplumsal evrim teorisi gelifltirir. Ona göre. Toplumlar geliflip modernleflirken sanayi ekonomileri ve karmafl›k iflbölümleri geliflir ve insanlar k›rdan kente göç ederken sonuçta mekanik dayan›flma topluma dar gelmeye bafllar. D›flsall›k ve zorlay›c›l›k: Durkheim’a göre. düflüncelerini Comte ve Spencer taraf›ndan gelifltirilen evrimci bir çerçeve içinde konumland›r›r ve analizlerinde belirgin biçimde biyolojik analojiler ve kavramlar kullan›l›r. toplum veya toplumsal olgular bireylerden önce geldikleri. ‹flbölümü çok basittir. Anomik durumlar genellikle daha önceki geleneksel de¤erler ve yaflam biçimleri y›k›lmas›na ra¤men henüz yeni de¤erler ve yaflam biçimlerinin flekillenmedi¤i geçifl toplumlar›nda yaflan›r. düflünme ve hissetme biçimleridir. zor ve yapt›r›m uygulad›klar› için ‘zorlay›c›’d›rlar. Bu yüzden. insanlar›n ço¤unlu¤u genellikle ayn› ifli yapar (örne¤in. sosyolojik düflünceleri içinde yaflad›¤› dönemde Fransa ve Avrupa’daki krizler ve ç›kmazlara pratik olarak uygulamakt›r.8. Özelde o dinin ve geleneksel düzenin zay›flamas› karfl›s›nda ahlâkî bir reform gelifltirmeye çal›flm›flt›r. onlar üzerinde iradelerine ra¤men bask›. Durkheim. Toplumu bir arada tutan fley ‘mekanik dayan›flma’. devlet görevlilerinin rolü doktorunkine benzer: “‹yi hijyen koflullar› sa¤layarak hastal›¤›n ortaya ç›kmas›n› engellemek veya hastal›k ortaya ç›kt›¤›nda onu tedavi etmeye çal›flmak”. hayat tarzlar› ve alt-kültürlerin ço¤almas› ve yasall›k kazanmas›yla benzerlik yerini farkl›laflmaya. Geleneksel toplumlarda topluluklar veya gruplar içindeki iliflkiler yüz yüze veya mekaniktir.

Sosyoloji modern topluma uygun de¤erler ve normatif kurallar›n uygulanmas› konusunda katk›da bulunabilir. kendini meydana getiren bireylerin basit bir toplam›ndan daha fazlas›d›r. Weber’e göre. rasyonel temellerde sürdürmeleri. basit. devlet veya toplumsal grubun kurallar›na uyum ve itaati sa¤layan resmî ve resmî olmayan kurallarla iflleyen genel toplumsal süreçler ve mekanizmalar. Toplumlar bütünleflme veya düzenlenme ihtiyac›na sahip varl›klard›r. Ancak o. Kollektivizm: Bireysel de¤il genel. ekonomik ç›karc›l›¤›n tek bafl›na uygar toplumlar› birlefltirebilece¤i ve istikrarl› k›labilece¤ini öne süren faydac› argümanlara. informel (resmi) iliflkilerin egemen oldu¤u. Sanayi toplumlar›n›n temel özelli¤inin rasyonelleflme e¤ilimi. güç ve otorite aile ve kiliseden hukuk ve devlete geçer. ak›lc›. ba¤›ms›z ve ço¤u kez çat›flma içindedir. Resmî ve resmî-olmayan sosyal kontroller: Resmî sosyal kontroller hukuk kurallar› ve yasalar gibi yöntemlerle ve mahkemeler. Max Weber Max Weber (1864-1920). Durkheim’›n toplum anlay›fl›nda özetle 3 ilkeye rastlan›r. Toplumlar de¤erlere ve paylafl›lan de¤erlere ihtiyaç duyarlar. Durkheim. hayatta kalabilmek ve baflar› sa¤layabilmek için karfl›l›kl›l›k ve ifl birli¤i oluflturur. toplumun rolü de bu insani özellikleri kendi özel evrimci geliflim evresine göre mümkün oldu¤u ölçüde s›n›rlamaya çal›flmakt›r. ‹nsanlar özgeci olduklar› kadar açgözlü de olabilirler. mekanik dayan›flma daha çok az nüfuslu. Bu ba¤lay›c› de¤er kal›plar› ve normlar olmadan toplumsal ve siyasal hayat düzensizlik içinde olacakt›r. mekanik toplumlarda birey ve kollektif bilinç gerçekte ayn› fleyi anlat›rken organik toplumlarda ikisi birbirinden ayr›. Rasyonelleflme: ‹nsanlar ve organizasyonlar›n gündelik. birbirlerinden meslekleri. insan do¤as›n›n ikili¤i fikrini gelifltirir: hepimiz iki bilince. Ona göre sosyolojik analizin toplumun parçalar›n›n bu merkezî ifllevleri nas›l yerine getirdiklerini belirlemesi gerekir. ço¤u kez ç›kar temelli dayan›flmalard›r. mesleki ve örgütsel faaliyetlerini. bu yüzden. törenler. Modern toplumun temelini hukuki otorite oluflturur. ç›karc›l›k tek bafl›na toplumsal çat›flma ve kaos üretecektir. Yüz yüze iliflkiler ve resmî olmayan sosyal kontroller art›k toplumu bir arada tutamaz. (1) ‹fllevselci ‹lke: Genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›. normlar ve de¤erlerle iliflkili baz› ahlak kurallar› oluflturmak zorundad›r. herkesin büyük ölçüde her bak›mdan birbirine benzedi¤i. ayinler. resmî olmayan sosyal kontroller toplumda kendili¤inden. yaflam tarzlar›. Farkl› bir ifadeyle insanlardan ziyade yasalar ve düzenlemeler taraf›ndan yönetilme. mevcut bir toplum. Sa¤l›kl› bir toplum temel de¤erlerin ve normatif rehberli¤in kurumsallaflmas›na ba¤l›d›r. toplumsal ve kollektif ç›karlar›n önde tutulmas›. duygulardan uzak bir biçimde. uzmanlaflma ve iflbölümünün oldukça karmafl›k hâle geldi¤i toplumlardaki daha gevflek.gerektirir. Ayr›ca. Durkheim’a göre. bu yüzden. özellikle Herbert Spencer’in bu konudaki tezlerine karfl› ç›kar. rasyonel ve hesapl› düflünce. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yet geçmeye bafllar. Sosyal kontrol: Bireyler ve gruplar›n davran›fllar›n› düzenleyen. küçük. karfl›l›kl› ekonomik ba¤›ml›l›¤›n yan› s›ra. Resmi sosyal kontroller. K›saca. Durkheim’a göre. karfl›l›kl› ç›kar. modern sanayi toplumunun temel özelliklerini belirlemeye ve Bat› kapitalizminin temel ruhu ve dinami¤ini kavramaya çal›fl›r.206 Ritüel: Ayn› de¤erler ve yaflam tarzlar›na ba¤l› bireylerin genelde kutsal say›lan mekânlarda (ve zamanlarda) benzer biçimde tekrarlad›klar›. yani mant›kl›. iflbölümünde farkl›laflman›n oldukça s›n›rl› kald›¤› toplumlardaki s›k› dayan›flma biçimiyken organik dayan›flma büyük. Toplum bileflenlerinin bir toplam› olarak görülemez. modern toplumlarda güç rasyonel bir temele sahiptir. (2) Organizmac› ‹lke: Toplumsal sa¤l›k farkl› parçalar›n bütünle ifllevsel olarak iliflkili olma derecesine ba¤l›d›r. gücün gelenek ya da kiflisel . toplumun kendi bütünlü¤ü içinde anlafl›lmas› gerekir. al›flkanl›k hâline gelmifl ve kutsall›k yükledikleri davran›fl biçimleri. modern toplumlar›n temelini. cezaevleri gibi resmî kurumlar arac›l›¤›yla sa¤lan›rken. yani toplumu oluflturan unsurlar›n karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤› ve iflbirli¤ine dayal› bir iç bütünlük bir arada tutabilir. kiflilikleri bak›m›ndan büyük ölçüde farkl›laflt›klar›. yüz yüze iliflkilerin egemen oldu¤u. Ancak anomi sadece geçici bir evredir. Mekanik ve organik dayan›flma: Durkheim’a göre. Geliflmifl sanayi toplumlar›n›n sözleflmelerinin temelini baz› ahlak biçimleri. düzensiz ve yüz yüze iliflkiler içinde sa¤lan›r. organik toplumlarda mekanik toplumlara göre daha fazla gerekli hâle gelir. T›pk› do¤ada oldu¤u gibi bu farkl›laflma ve karmafl›klaflma toplumsal dayan›flma için yeni bir temel -yani organik dayan›flmay›. kalabal›k. di¤eri toplumsal ç›karlara dayal› toplumsal bilince sahibiz. eylem ve planlama biçimlerinin geliflimi oldu¤unu öne sürer. biri ç›karc›l›¤a dayal› kiflisel. bir güvenlik ve adalet sisteminin üzerine kurulabilece¤i genel kabul gören ilkeler. Modern toplumlar› sadece ‘organik dayan›flma’. (3) Evrimci ‹lke: Durkheim’›n toplumsal ve biyolojik analojilerle ilgilenmesi ve onun evrim teorisinde farkl›laflma düflüncesinin merkezi rolü. Ona göre.

yani s›n›f. Önceki toplumlar din. Ona göre. bu ifllerin istikrarl› ve sistemli bir biçimde yerine getirilmesi için gerekli bir otorite yap›s›na ve görevler hiyerarflisine sahip. devlet ve bürokrasiye hayranl›¤›n›n ard›nda siyasal yönelimi.3 Max Weber SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Ona göre tabakalaflm›fl bir sistemde eflitsizlikler üç boyutta düzenlenir ancak SIRA S‹ZDE onlar›n hepsi bir güç/iktidar biçimidir. (2) prestij ve (3) ç›plak güçtür. Ünite . toplum veya ülkeyi ilgilendiren kararlar›n ilgili tüm üyeler veya AMAÇLARIMIZ vatandafllar›n kat›l›mlar› ve oylar›yla al›nd›¤› ve uyguland›¤› demokrasi biçimi. Onlar karakteristik olarak farkl› gruplaflma biçimlerinin. Güç istedi¤iniz fleyi di¤erlerinden gelen direnifllere ra¤men yapabilme kapasitesidir. Bütün eflitsizlik biçimleri güç eflitsizlikleridir. özgürlükçü demokrasiye inan›r fakat do¤rudan demokrasiyi veya halk iradesi düflüncesini tamamen reddeder. S O R U Bu nedenle. Gruplar›n organizasyonlar›n›n temelini eflitsizlikler oluflDÜfiÜNEL‹M turur ve eflitsizlikler üzerindeki mücadele gruplar aras›nda oldukça yayg›nd›r. Gücün üç boyutu. yani rasyonel. En temel düzeyde toplumun güç mücadeleleriyle iliflkili organizasyonuna bakan Weber’e göre Marx gibi. örgüt. çal›flanlar›n birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirildi¤i organizasyonlar.Toplum 207 Güç ve otorite: Weber’e göre. Modern bilim ve teknoloji. güç baflkalar›n›n direnifline ra¤men arzulanan sonuçlara ulaflma kapasitesiyken otorite insanlar›n zorlay›c› olmaktan ziyade meflru olarak gördükleri güçtür. statü grubu ‹ T A P ve partinin temelleridir. kiflisel olmayan ve tarafs›z gücün bir örne¤idir. bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayand›¤› için en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir. Bürokrasi. modern toplumu geçmiflteki toplumlardan ay›ran temel dinamik ve temel bir özellik rasyonalitedir. Weber de. Mevcut bir durumda eflitsizlik mutlaka ekonomik bir eflitsizlik de¤ildir.8. modern toplumu yönlendiren ve düzenleyen güçlü bir ulus-devlete inanc› yatar. kesinlikle insanlara de¤il kurallara. Weber’in güç ve otoriteye. D ‹ K K A T düflünür. Bürokrasi: Formel olarak tan›mlanm›fl uzman görevlere sahip çok say›da birim içeren. (1) ekonomik güç. ekonomik zenginlik kiflinin arAMAÇLARIMIZ zulad›¤› fleyleri almas›n› sa¤layan bir güç biçimidir. gelenek veya kiflisel karizma gibi irrasyonel inançlar veya düflünce sistemlerine dayan›rken modern toplum mant›¤a ve kendi düflünce ve örgütlenme sisteminin as›l temeli olarak akla baflvurmaya dayan›r. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Bürokrasi bu düzenleyici yönetimin. toplumsal yaflam›n farkl› eflitsizliklerle iç içe oldu¤unu Resim 8. Weber’e göre. Ancak bütün bunlara ra¤men. Bu üç grup türü güç üzerinde toplumK ve ülkenin gelece¤i konusunda belirleyici olma mücadelesi verirler. Weber’in toplum aç›klamas›ndaki anahtar bir unsur tabakalaflmad›r. toplumsal yaflam birçok toplumsal eflitsizlik biçimiyle doludur. karizmadan çok r›za ve görevin gerektirdi¤i otorite arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lmas› esast›r. Örne¤in. Marx gibi. modern hukuk ve ifl hayat› rasyonalitenin. her türden modern sanayi toplumu düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyar. mant›kl› düflünme ve organizasyon biçimidir. onun geliflmeyi sa¤layacak biçimde ve h›zda modern topluma uygulanma biçiminin örnekleridir. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Do¤rudan demokrasi: Bir grup. Ekonomik eflitsizlik önemli olmas›na ve ço¤u kez önde geSIRA S‹ZDE len bir rol oynamas›na ra¤men sadece bir eflitsizlik türüdür.

Herbiri itaat temelleri bak›m›ndan birbirinden ayr›l›r.. T A P toplumsal organizasyon kal›plar›n›n temel etkileflim süreçlerinden kuruldu¤unu kabul etmesidir. Toplumsal organizasyon kal›b› olan toplum kavram› “sadece” nispeten “sürekli etkileflimler”i anlat›r. farkl› içerikler bile benzer formlara sahip olabileceklerini ve bu temelde toplumsal etkileflim hakk›nda “zamanla s›n›rl› olmayan yasalar” gelifltirme- . hayat›n bütün alanlar›n›n temelinde çat›flman›n yatt›¤›n› söylemez. Simmel’in toplumu bu flekilde tan›mlamas›n›n K ‹ nedeni. Böylece güç bir otoriteye dönüflür. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Biçim ve içerik ayr›m›: K ‹ T A P Geometrik nesnelerin biçimlerinin. kendilerine has içeriklerinden ba¤›ms›z olarak T ELEV‹ZYO N incelenebilmesi gibi toplumun da ayn› flekilde incelenebilece¤ini öne sürmek için Simmel’in gelifltirdi¤i ayr›m. Bu tür meflru egemenlik iliflkileri genelde üç flekildedir. büyük insan kitlelerinin genelde daha pasif olduklar›n›. Toplumu aç›klamak için. D‹KKAT “insanlar aras›ndaki etkileflim” -bu insanlar birbirlerini karfl›l›kl› etkileyecek ve kendilerini gruplar veya di¤er toplumsal birimler içinde organize edecek biçimdeSIRA S‹ZDE yeterli s›kl›k ve yo¤unlukta ortaya ç›kt›¤›nda var olur. Karizmatik otorite ba¤l›l›k ve itaat afl›layan s›ra d›fl› kiflisel yetenekler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güç. Daha özelde. “Toplum”... Thomas Hobbes’un aksine. ‹NTERNET Geliflmekte olan sosyoloji disiplini için tek uygun konunun temel ve genel etkiS O R Uoldu¤unu öne süren Georg Simmel’e (1858-1918) göre. niyetlenmedikleri sonuçlara sahip olabilir. güçlünün emrine ço¤u kez kolayca itaat edildi¤ini kabul eder. karizmatik. Ona göre sosyoloji “insanlar›n. bu özel etkileflimler bütününün sadece bir sentezidir veya ona verilen genel isimdir. insanlar aras›ndaki bütün iliflkilerin ‘herkesin herkese karfl› savafl›’ fikrindekine benzer bir üstünlük sa¤lama mücadelesi içerdi¤ini düflünmez. tüm do¤alar› ve tüm görünümleriyle di¤er insanlarla etkileflim içinde yaflad›klar› koflullar taraf›ndan belirlendikleri kabulü” üzeTELEV‹ZY ON rine kuruludur. yani genel ve evrensel özelliklerinin sahip olduklar› özel. Weber’in insanlar›n toplumsal yap›lar› yaratt›klar› ancak bu yap›lar›n yarat›c›lar› üzerinde. sürekli yap›lar benzeri etkileflimler akl›m›za gelir. geleneksel otorite uzunca süredir yerleflik kültürel örüntülere sayg›yla meflrulaflt›r›lan güç. “bir güç mücadelesi olarak toplum” anlay›fl›na ra¤men. Buna göre insanlar üzerlerinde kontrol gücüne sahip olmad›klar› için yap›lar oldukça çeflitli tamamen beklenmedik yönlerde geliflebilirler.208 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Beklenmedik sonuçlar: Weber’e göre. Akademik bir disiplin olarak sosyoloji “insanlar›n yaflad›klar› olaylar› ve hangi kurallara göre davrand›klar›n› sorar”. modern öneme sahiptir? DÜfiÜNEL‹M Georg Simmel SIRA S‹ZDE 3 DÜfiÜNEL‹M Temel ve genel etkileflim biçimleri: S O R ‹nsanl›k U tarihindeki bütün toplum türlerinde yer alan genel ve zorunlu etkileflim biçimleri. ‘toplum’dan söz etti¤imizde devlet ve aile lonca ve kilise sosyal s›n›flar ve AMAÇLARIMIZ ortak ç›karlar üzerine kurulu organizasyonlar gibi sabitlik kazanm›fl tan›mlanabilir. Toplum bu iliflkilerin özet toplam›yla ayn› fleydir”. yani baz› insanlar liderler veya komutanlar olarak görülür ve di¤erlerinden emirlerine itaat etmelerini bekleme hakk›na sahip olduklar› kabul edilir. Weber’de birey ve toplum iliflkisinin aç›klanmas›nda beklenmedik sonuçlar kavram› büyük bir öneme sahiptir. geleneksel ve rasyonel hukuki egemenlik. Ona göre. Bu aç›dan. rasyonel-hukukî otorite yasal olarak uygulanan kurallar ve düzenlemeler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güçtür. Güç ço¤u kez meflrudur. zira bireyler ve gruplar›n eylemleriyle niyetlendikleri fleylerin ço¤u kez onlar›n niyetlerinden farkl› sonuçlara yol açt›¤›na inan›r. Aksine.. bütün insanlar (kendilerince) belirli amaçlarla hareket eden varl›klar olsalar bile onlar›n eylemleri beklenmedik. güç direnifl üzerinde bile sonuçlar sa¤lamas›na ra¤men. geometriden esinlenerek biçim ve içerik ayr›m› gelifltiren Simmel toplumsal yap›la‹ N T E R N E sergileseler T r›n. güç konumunu elinde tutanlar›n ço¤u kez nispeten az direniflle karfl›laflt›klar›n›. Weber. “Topleflim biçimleri lum. s›n›rl› düzeyde müdahale edebildikleri kendilerine ait ba¤›ms›z bir varl›k kazand›klar›n› düflündü¤ü söylenebilir. SIRA S‹ZDE toplumlarda hem ekonomik hem idari bürokrasi niçin merkezî bir Weber’e göre.

ruhu. tutumlar›. Ona göre bireysel güdüler. 2011) kitab›n› inceleyebilirsiniz. içsellefltirmeleri ve kifliliklerinin bir parças› hâline getirmeleri sürecidir. Aile ve hukuk gibi toplumsal kurumlar. özel formlar içinde somutlafl›r. sosyal etkinlikler gibi. Sosyalleflme: Bir topluma yeni kat›lan bireylerin. tutkular. maddileflirler. Gerçekli¤i hayat›n temel ‘biçim’i ve içeri¤ine göre yorumlayabilecek bir sosyoloji oluflturmaya çal›flan Simmel’in yaklafl›m›. beslenme. boyunduru¤u ‹alt›na alan NTER N E ve T büyük ölçüde do¤allaflt›r›lan ve kutsallaflt›r›lan güçler hâline gelmesi. onu üyelerinin üzerinde ve ötesinde bir ‘form’ olarak görmeye itmez.DO. Simmel ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Sosyolog. hiçbir formun olmad›¤› düflünüldü¤ünde toplum var olmayacakt›r”. Gündelik hayat -çal›flma. Amerikan sosyoloji‹NTERNET sinde Parsons’›n etkisinde ve önderli¤inde yap›sal-ifllevselcili¤e dönüflür. yaratt›klar› fleylerin kendi d›fllar›nda.Toplum 209 Resim 8. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON fieylefltirme: ‹nsanlar›n kendi ürettikleri. sevgi ve yabanc›laflma gibi kavramDÜfiÜNEL‹M lar insanlar›n onlara yükledikleri anlamlardan ba¤›ms›z olarak var olmazlar.4 Georg Simmel nin mümkün oldu¤unu düflünür. SIRA S‹ZDE Marx gibi çat›flman›n toplumda her yerde ve sürekli var oldu¤unu düflünen Simmel. SIRA S‹ZDE Saf sosyoloji: Simmel’in bütün toplum türlerinin genel ve evrensel biçimleri ve düzenlerini içinde yer ald›klar› DÜfi ÜN EL‹M tarihsel koflullardan ba¤›ms›z olarak araflt›rmak için gerekli oldu¤unu düflündü¤ü sosyoloS O R U ji türü. gündelik toplumsal hayat›n sosyal sistemi meydana getiren büyük toplumsal kurumlar›n temelini oluflturan. Bafllang›çta büyük ölçüde ‹ngiliz antropologlar taraf›ndan gelifltirilen ifllevselcilik. sadece özel iliflkiler a¤›. yap›sal ve kurumlar düzeyinde bakarken mikro sosyoloji kifliler aras› yüz yüze etkileflimlere ve bu etkileflimle ilgili temel süreçler ve oluflumlara odaklan›r. yani sosyallefltiren birçok farkl› form vard›r. belirli bir kültür veya çevrede yaflayan birey gruplar›n›n gündelik haS O fley R U yoktur. daha çok gerçek hayatta ayr›lmas› imkâns›z biçimde iç içe AMAÇLARIMIZ geçmifl birlefltirici ve ay›r›c› güçler olarak görür. bu yüzden. Anyatlar› ve toplumsal etkileflimlerinden ba¤›ms›z toplum diye bir cak bilimsel soyutlamaya bu vurgu Simmel’i toplumu fleylefltirmeye. Simmel. Ünite . Bu yüzden. Makro ve mikro sosyoloji: Makro sosyoloji toplumsal olaylar ve süreçlere en genel. Bir di¤er egemen yaklafl›m yap›salc›l›kt›r. Sanatç›. gündelik hayat ve iliflkilerin ayr›nt›lar›n› yakalayan bir saf sosyoloji oluflturmaya çal›fl›r. Ça¤dafl sosyolojiye hakim olan daha makro ve yap›sal toplum anlay›fllar›ndan (yap›sal) ifllevselcilik ve çat›flma teorisi oldukça etkili olmufltur. Simmel. .8. “toplumun sadece di¤er insanlarla iliflkiler içindeki bireylerin zihinlerinde var oldu¤u” düflüncesine dayan›r. duygular ve h›rslar hayati önemde olsalar bile. ondan farkl› olarak toplumsal yap›y› (toplumu) bir tahakküm ve ba¤›ml›l›k yap›s› olarak de¤il. Formdan yoksun hiçbir toplum yoktur. Düflünür: K ‹Georg T A PSimmel (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›.bir toplumsal formlar silsilesi içerir. insan ‹ K Ktoplumu AT ürünü bir yarat› olarak görür çünkü toplum “sadece birçok birey etkileflimde bulundu¤unda var olur”.ince ayr›nt›lar›na ve bireylerin toplumsal etkinli¤i (yeniden) yorumlama biçimlerine odaklan›r. makro düzeyde çal›flma e¤iliminde olan ifllevselcilik ve Marksizmin aksine duygular›. onlar› yönlendiren. yaflam biçimi ve davran›fl kurallar›n› SIRA S‹ZDE ö¤renmeleri. D‹K KAT genelde yeni do¤an çocuklar›n zamanla toplumun mevcut de¤erleri.. Simmel’in ifadesiyle SIRA S‹ZDE “Bilinen her toplumda bizi bir arada tutan.. toplumsal etkileflimler ve iliflkilere.

Ancak Malinowski’ye göre toplumu ona psikolojik veya biyolojik mekanizmalara temel nedensellik yükleyerek aç›klamak hata olacakt›r. yani belirli bir zamanda karfl›l›kl› iliflkileri içinde kavranabilece¤ini öne sürer. akrabal›k. Lévi-Strauss. Eflbiçimlilikler: Belirli bir ortamda yer alan ve ifllerlikte olan toplumlar. (1) Bireylerin hayatta kalabilmeleri için karfl›lanmas› gereken beslenme ve doyum ihtiyac› gibi ‘temel biyolojik ihtiyaçlar’›. (2) ‹fl birli¤i ve dayan›flma ihtiyac› gi- . Frans›z yap›salc›l›¤›n›n en önemli temsilcilerinden biri Claude Lévi-Strauss’tur (1908-2009). her toplumda üç tip temel ihtiyaç vard›r. Ona göre. toplumun veya organizasyonun zaman içindeki tarihsel geliflimini araflt›r›rken eflzamanl› analizde tarih içinde belirli bir zaman dilimindeki iflleyifline. Ona göre. ‹fllevselcilik Erken Dönem ‹fllevselcilik Genel toplumsal ihtiyaçlar: Bir toplumun. Saussure ‘konuflma’n›n öznel. Durkheim aksine zihnin toplumsal üzerindeki önceli¤ini vurgular. yani kifli unsurlardan biri de¤iflti¤inde yap›n›n nas›l tepki verece¤ini öngörebilir. t›pk› organizmalar gibi sistemin devaml›l›¤› için karfl›lanmas› gereken zorunlu ihtiyaçlar› oldu¤u fikri. Toplumlar› bütünler olarak kavraman›n önemli oldu¤unu belirten erken dönem ifllevselcilere göre bir toplumsal unsurun anlam› onun söz konusu toplumda hâlihaz›rda kullan›mda olan di¤er unsurlarla iliflkisine ve bir bütün olarak topluma katk›s›na (yani. yap› (toplum) sistematik özelliklere sahiptir. Bu.210 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yap›salc›l›k Kökleri dilbilimde olan bir toplumsal ve kültürel analiz modeli olan yap›salc›l›k. ‹fllevsel mant›k: Her toplum veya organizman›n iflleyiflinin kendine ait bir iç mant›¤a. Sosyolo¤un görevi. konuflmay› mümkün k›lan bir kurallar sistemi olan ‘dil’in nesnel oldu¤unu. Hem yeni bir topluma aktar›lan kültürel ürünler içsellefltirilir ve yeni ba¤lam›n gereklerine uydurulur hem de toplumsal unsurlar›n kökenlerine bakmak imkâns›zd›r ve bunu yapmak söz konusu unsurlar›n günümüzdeki ifllevsel mant›¤›n› göz ard› etmektir. deyim yerindeyse foto¤raf› çekilir. iflleyifle. siyaset. Bir yap›n›n varl›¤› toplumsal hayat›n bütün unsurlar›n›n prensipte anlafl›labilir olduklar› anlam›na gelir. yani belirli bir düzen içinde nas›l iflledi¤ine odaklan›l›r ve unsurlar› aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin. örgütler veya kurumlar›n yap›lar› ve iflleyiflleri aras›ndaki benzeflmeler veya paralellikler. Temel nedensellik: Bir bütünün yap›s›. bir sistem (veya yap›) olarak dilin artzamanl›. Erken dönem ifllevselcilerden Malinowski toplumun psikolojik ve biyolojik özelliklere sahip bireylerden olufltu¤unu kabul eder. en genel düzeyde “en ilkelinden en geliflmifline kadar insan hayat›n›n her düzeyinde ifllerlikte olan evrensel ve de¤iflmez insanl›k yasalar›”n› arama giriflimi olarak tan›mlanabilir. Unsurlar aras›ndaki iliflki empirik olarak belirlenebilir. Onlara göre sosyal sistemlerin sa¤l›kl› olmalar› veya en az›ndan varl›klar›n› sürdürebilmeleri için belirli ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. hareketleri ve süreçlerinin flekillenmesinde rol oynayan faktörlerden baz›lar›n›n en temel olduklar› düflüncesi. Baflka deyiflle toplumsal hayat›n bu farkl› düzlemleri aras›nda eflbiçimlilikler vard›r. ‹fllevselci hareketin öncüleri genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›n› kullanm›fllard›r. Bu unsurlar (örne¤in. mit) aras›ndaki iliflkiler bir di¤erine dönüfltürülebilir. ekonomi. Durkheim’›n totem ve göstergeler analizini dilbilime uyarlamaya çal›flan. Artzamanl› ve eflzamanl› analiz: Artzamanl› analiz bir yap›n›n. bu ihtiyaçlar› belirlemek ve ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas› için toplumu yönlendirmeye yard›mc› olmakt›r. onun bir bilimin araflt›rma-nesnesinin nesnel olarak gözlenebilen somut oluflumlara dayanmas› gerekti¤i görüflünden hareket eden Ferdinand de Saussure’›n dil ve söz ayr›m›ndan etkilenen yap›salc›l›k toplumun bir dil yap›land›¤›n› kabul eder. yani hiçbiri bütün di¤erleri etkilemeden de¤iflemeyecek baz› unsurlardan oluflur. yani tarihsel de¤il. bu yüzden bütün toplumlar›n insanlar›n ikili karfl›tl›klar temelinde kurduklar› iliflkiler çerçevesinde yap›land›¤›n› öne sürer. Bütün insan toplumlar›nda insan zihninin biyolojik ve kimyasal do¤as› gere¤i ayn› ilkeler temelinde iflledi¤ini öne süren Lévi-Strauss ‘ilkel’ ve ‘geliflmifl’ toplumlar aras›ndaki fark›n sadece zihnin içinde iflledi¤i koflullardan kaynakland›¤›n›. eflzamanl›-ve-bütüncü mant›k sadece günümüzde ifllerlikte olan tüm kültürü kapsaml› olarak anlamakla mümkün olur. eflzamanl›. bir iç düzenlili¤e. ifllevine) ba¤l›d›r. kurallar ve ilkelere sahip oldu¤u ve bütünün tüm özellikleri ve hareketlerinin bunlara göre flekillendi¤i düflüncesi.

de¤iflim bir ölçüde bir bütün olarak sistemin yeniden organizasyonuyla sonuçlan›r. Sistemler hayatlar›n› devam ettirebilmek için. Erken dönem ifllevselciler gibi toplumlar› canl› organizmalara benzeten Parsons’a göre de besin ve su gibi belirli gerekler karfl›lanmad›¤› ve bunlar› enerjiye Resim 8. Yap›sal-‹fllevselcilik ‹fllevselcili¤e ‘yap›’ kavram›n› sokan Talcott Parsons (1902-1979) toplumu. (3) ‘Toplumun bütünlü¤üyle ilgili ihtiyaçlar’. Sistem kendini oluflturan unsurlar ve bu unsurlar›n aralar›ndaki iliflkileri içine alan bir bütündür ve sistemi oluflturan unsurlar sistemin bütünlü¤ünden ba¤›ms›z olarak anlafl›lamaz. Sistemin herhangi bir k›sm›nda görülen de¤iflme sistemde dengesizli¤e neden olur ve bu dengesizlik de sistemin di¤er k›s›mlar›nda de¤iflmeye yol açar. Yine bu sistemler hayatlar›n› sürdürebilmek için alt-sistemlere. Raddcliffe-Brown’a göre.Toplum 211 bi ‘toplumsal ihtiyaçlar’. Ünite . insan organizmas›n›n hayat›n› sürdürebilmek için g›da ve oksijene muhtaç olmas› gibi çevresel kaynaklara ihtiyaç duyarlar. toplumun istikrar› bütünün ‘ifllevsel birli¤i’ne yani farkl› parçalar›n karfl›l›kl› uyumuna ba¤l›d›r. Temel ihtiyaçlar›n doyurulabilmesi için bu toplumsal ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. Bireyler ve toplumsal yap› (veya sistem) aras›ndaki ba¤lant›y› sa¤layan ve toplumun gündelik hayattaki özünü oluflturan toplumsal rollerin gerçeklefltirilmesiyle insanlar›n özel ihtiyaç ve güdüleri toplumsal düzenlemeler sayesinde karfl›lan›r. . Durkheim gibi kendi üyelerinin üstünde ve ötesinde kendine ait bir hayata ve yap›ya sahip yaflayan bir varl›k olarak görür. toplumun indirgenemez bir karmafl›kl›¤a sahip oldu¤unu. ‘denge’sini korumaya ve kendi bedeninin her parças›n›n düzgün flekilde ifllerli¤ini sa¤lamaya çal›flan bir organizmaya benzetilir.8. Bu flekilde örgütlenmifl bir sistem için ifllevler sistemin çevreye uyumu ve kendi kendini denetimiyle ilgilidir. genele ba¤l› olmas›na ra¤men hem genelden hem de di¤er parçalardan belirli ölçüde özerk bir iflleyifl ve düzene sahip olan sistemler. Yap›sal-ifllevselcilik toplumsal olgular›n incelenmesinde toplumun hem yap›s›n› hem de ifllevlerini göz önünde bulundurur. yani ifllevleri özelleflmifl unsurlar›n kompleks iç denetimine muhtaçlard›r. toplumsal mekanizmalarla aç›klanabilece¤ini ve psikolojik olgular toplam› olarak görülemeyece¤ini öne sürer. Bir sistem modeli kullan›larak unsurlar›n sistemin devaml›l›¤›na katk›s›n›n vurguland›¤› ifllevsel aç›klamalarda toplum birbirleriyle iliflkili unsurlar›n oluflturdu¤u bir sistem olarak tan›mlan›r.5 Talcott Parsons Alt sistemler: Genel bir sistemin içinde yer alan. Topluma kendine özgü karakterini kazand›ran kültürel de¤erler ve normlar insanlar›n yaflant›lar›na toplumsal roller sistemi arac›l›¤›yla girerler. ‹fllevselci yaz›larda toplum belirli bir çevrede varl›¤›n› sürdürebilmek için adapte olmaya ve evrimleflmeye. Bu aflamada. Di¤er erken dönem bir ifllevselci Raddcliffe-Brown. onun alt düzeyde iflleyen mekanizmalarla veya biyolojik mekanizmalarla de¤il.

Bu yüzden. belirli ç›kar gruplar›n›n tekelinde yo¤unlaflm›fl bir fley ve bu yüzden sadece bir çat›flma kayna¤› de¤il. Bu süreç okul. imkânlar ve ayr›cal›klar sa¤lamas›. . esas olarak akrabal›k sistemine. çat›flmac›larsa ‘bask›’ oldu¤unu öne sürerler. (3) De¤erler ve düflünceler. (4) Di¤er bütün türler gibi her toplum kendini meydana getiren üyelerin sürekli ölmesi ve onlar›n yerine yenileri gelmesine ra¤men. Ona göre. istedikleri ve elde etmeye çal›flt›klar› fleyler vard›r (2) ‘Güç’ toplumsal iliflkilerin özünü oluflturur. Bu yüzden kendi kaynaklar›n› üretmek. Kendi kurallar›n›. bizzat varl›¤›n› sürdürmeye çal›fl›r. faaliyetleri gücün meflru kullan›m›yla koordine ederek hedeflere ulaflmaya çal›fl›r. Çat›flma Teorisi Ç›kar gruplar›: Belirli ortak ç›karlar› ve görüfllerini gerçeklefltirmek için bir araya gelen ve kimi zaman örgütlenmifl ve örgütlü mücadele veren insan topluluklar›. Konsensüs teorileri: Toplumlarda genelde uyum. I=Bütünleflme. bu resmin tam olabilmesi için ifllevselci ve çat›flmac› toplum modellerine gerek vard›r. dengesizlik. uyumsuzluk. (2) Her toplum kendi amaçlar›n› oluflturmak. âdetleri ve kültürünü kuflaktan kufla¤a aktarmaya çal›fl›r ve bu örüntü/kal›p devaml›l›¤›. toplumun eksik bir resmini sundu¤unu belirtir. sadece k›t ve eflitsiz olarak da¤›lm›fl. (1) ‹nsanlar›n baz› temel ‘ç›karlar’›. Çat›flma teorisinin kurucular›ndan Ralf Dahrendorf (1929-2009) toplumun konsensüs ve çat›flma olmak üzere iki yüzü oldu¤unu vurgular. L=Varl›¤›n› sürdürme biçiminde s›ralan›r. Adaptasyon. kararlar vermek ve organizasyonlar yapmak zorundad›r ve bu yüzden bir siyasal sisteme ihtiyaç duyar.AGIL fiemas›’yla aç›klar. Ona göre. özünde zorlay›c›/bask›c› bir fleydir. varl›¤›n› sürdürebilmesi için dört temel ihtiyaç› karfl›lamas› gerekti¤i düflüncesini -ilgili sözcüklerin ‹ngilizce bafl harflerinden oluflturdu¤u. bir toplumun kimli¤i ve hedeflerini tan›mlayan bir araçtan ziyade. farkl› gruplar›n amaçlar›na ulaflmak için kulland›klar› silahlard›r. Dolay›s›yla sosyolojinin yani çat›flma ve konsensüs teorileri olarak iki k›sma ayr›lmas› gerekti¤ini öne sürer. Bunlar A=Adaptasyon. denge. Bir toplum toplumsal bölünmeler ve çat›flmalar› engellemek zorundad›r. ‹fllevselcili¤in toplumun bir yan›yla yani toplumun süreklili¤ine katk›da bulunan ve onu dengede tutan yap›lar ve süreçlerle meflgul oldu¤u için. giyim ve bar›nma ihtiyaçlar›n› karfl›lamak zorundad›r. S›ras›yla aktar›rsak (1) her toplum kendi üyelerinin g›da. Adaptasyon’u karfl›layan kesim. hangi düzeyde olursa olsun. Bu da toplumdaki baz› konumlar›n di¤erlerinden daha güçlü olmas› ve böylece farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›n›n her zaman sistematik toplumsal çat›flmalar›n belirleyici faktörü hâline gelmesi anlam›na gelmektedir. aksi takdirde çözülmeye u¤rayacakt›r. G=Amaca ulaflma. yerleflik davran›fl kurallar› (din). ‹fllevselciler sosyal sistemi bir arada tutan fleyin gönüllü/iradi ifl birli¤i. Çat›flma teorisi üç temel ve birbiriyle iliflkili kabul üzerine kurulur. mahkemeler. iletiflim (medya) ve sosyal kontrole (hukuk. birbirlerini karfl›l›kl› gerektiren çat›flma ve konsensüs olmadan toplumlar da var olamaz. din ve hukuk gibi di¤er toplumsal kurumlarla pekifltirilir. Parsons bir sistemin. çocu¤unu sosyallefltiren aileye ba¤l›d›r. medya. (3) Her toplum bir aidiyet. toplumun de¤erleri ve kurallar› konusunda bir genel fikir birli¤i oldu¤unu öne süren. ayr›ca çevreden ustaca yararlanacak ekonomik metalar ve zenginliklerin üretimiyle ilgilidir. da¤›t›mlar›n› yapmak ve d›fl çevreye uyum sa¤lamak için ekonomik sisteme ihtiyaç duyar. istikrar ve bütünlük. polis ve hapishaneler) ihtiyaç duyar. topluluk/cemaat duygusu ve ortak bir kimlik yaratmak zorundad›r. çat›flmac›lar›nsa ‘ç›kar çat›flmalar›’n› ve toplumu bir arada tutan ‘bask›’y› incelemeleri gerekti¤ini belirtir. istikrars›zl›k ve çat›flma gibi olgular›n geçici durumlar oldu¤unu varsayan sosyoloji teorileri Farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›: Bir örgütteki otorite da¤›l›m›n›n farkl› konumlar ve mevkilerdeki bireylere daha afla¤› konumda olanlara göre farkl› güç.212 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar dönüfltürecek (sindirim ifllemi gibi) baz› mekanizmalar olmad›¤›nda organizman›n sonunda ölmesi gibi sosyal sistemlerin de iyi ve sürekli bir iflleyifl içinde kalmak için karfl›lamalar› gereken ‘ihtiyaçlar’› vard›r. ekonomi ve ekonomiyi güdüleyen kaynak parad›r. siyasal kesim. Örne¤in. Konsensüs teorisyenleri toplumda ‘de¤er bütünleflmesi’ni.

(iii) sistemi meydana getiren parçalar›n kendi içlerindeki ve aralar›ndaki süreçler. onlar›n özü en iyi flekilde güçlünün ç›karlar›na göre aç›klanabilir ve neticede yerleflik normlar yönetici normlardan baflka bir fley de¤ildir. farkl› koflullarda sistemin bütünlü¤ü ve adaptasyonunu sa¤layacak. dolay›s›yla yapt›r›mlara baflvurmay› gerektirir. art›racak veya azaltacak biçimlerde ifller. bütün parçalar› birbirine ba¤›ml› olan ve denge sa¤layacak bir biçimde iflleyen sistemler olarak görürken çat›flma teorisinde toplum gruplar›n güç mücadelesi verdikleri bir arena. Çat›flman›n kurumsallaflmas›: Modern toplumlarda farkl› s›n›flar veya toplumun farkl› kesimleri aras›ndaki ç›kar. hangi türde olursa olsun. fikir ayr›l›klar›.8. Güç da¤›l›m›: Bir toplum veya örgüt içinde güç ve otoritenin eflitsiz da¤›l›m›. belirli koflullar alt›nda sistemin bütünleflme temeli kadar çevreye adaptasyonunu da güçlendirici bir temeli olarak görülebilir. genel toplumsal normlar toplumsal konsensüsü yans›tmaz veya konsensüs sonucunda oluflmaz. Ancak insanlar boyun e¤mekten hofllanmad›klar› için ç›kar çat›flmalar› kaç›n›lmazd›r. de¤erler ve ortak bir ahlak temelinde sa¤lan›rken çat›flma teorisine göre düzen. toplumsal düzenin bir ölçüde. hem çat›flma insan tarihinin yarat›c› gücüdür hem de toplumdaki veya konum içindeki güç da¤›l›m› toplumsal yap›n›n temel belirleyicisidir. de¤ifltirecek. Toplumsal düzen. Ayr›ca. Coser’›n toplum imgesine göre (i) toplumsal dünya iliflkili farkl› parçalardan oluflan bir sistem olarak görülebilir. . yani “rekabet hâlindeki gruplar veya ç›karlar sistemi” olarak görülür. Bu yüzden ‘toplumsal düzen’i otorite iliflkileri yaratan süreçler ayakta tutar. bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilir. gerilimler ve ç›kar çat›flmalar› sergiler. Dolay›s›yla. 2. hem mevcut normlar›n daha belirgin hâle gelmesini sa¤lar hem de yeni koflullara uygun normlar›n oluflumuna katk›da bulunabilir. (iv) fliddet. Ünite . 3. Coser. ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n bir arac› olarak görürken çat›flma teorisyenleri baz› gruplar›n di¤erleri aleyhine fayda sa¤lad›klar› belirli bir düzeni tan›mlama ve desteklemenin bir yolu olarak düflünürler. güç kullanma bask› ve zorlamay›. mevcut normlar› güçlendirmenin yan› s›ra. ç›kar farkl›l›klar›n›n yaratt›¤› ‘çat›flma’ veya ‘çat›flma potansiyeli’ nedeniyle er veya geç bozulma e¤ilimindedir. sapma ve çat›flma gibi genellikle sistem için y›k›c› oldu¤u düflünülen ço¤u süreç. Güç ve otorite hem alt gruplar›n güç iliflkileri içinde üzerinde rekabet ve mücadele ettikleri kaynaklar› hem de böylece de¤iflmenin ve çat›flman›n kurumsallaflm›fl temel kaynaklar›n› oluflturur. ‹fllevselciler toplumlar ve toplumsal kurumlar›. üst konumlardaki üyelerin di¤er baz› üyeler üzerinde kurduklar› bask›dan kaynaklan›r. güç ve de¤er çat›flmalar›n›n toplumda genel kabul gören yasalaflm›fl kurallar ve demokratik ilkeler çerçevesinde gerçekleflmesi. ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› 1. Sosyal sistemlerin (toplumun) devaml›l›¤›nda çat›flman›n olumlu ifllevlerini vurgulayan Lewis Coser (1913-2003) bu görüfllerinde sosyolojinin kurucular›ndan Simmel’in düflüncelerinden oldukça etkilenmifltir. Bu normlar güçlüler taraf›ndan oluflturuldu¤u ve sürdürüldü¤ü için. (ii) her sosyal sistem farkl› iliflkili parçalar aras›nda dengesizlik. Coser’a göre. güce dayal› bu iliflkinin yaratt›¤› denge. ifllevselcilere göre genelde normlar. toplumdaki bu iki grubun ç›karlar› zorunlu olarak farkl›d›r ve bu yüzden. mevcut düzenlemeler üzerinde konsensüsle sürdürüldü¤ünü ve çat›flman›n yaratt›¤› “düzensizli¤in” bu konsensüs zay›flad›¤›nda veya düzenin meflrulu¤u azald›¤›nda ortaya ç›kt›¤›n› öne sürer. güçlülerin konumlar›n›n çok sabit oldu¤u toplumlarda bile. Dolay›s›yla. Di¤er taraftan çat›flma.Toplum 213 Güç sahibi gruplar ç›karlar›n› sürdürebilirken güçten yoksun konumdakiler bunu baflaramad›klar› için. çat›flma toplumsal yap›n›n oluflumu.

5. toplum birbirinden ba¤›ms›z bir dizi edimden oluflmaz. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun statik veya en az›ndan hareketli bir denge hâlinde oldu¤unu vurgularken çat›flma teorisinde toplumlar›n sürekli de¤iflme hâlinde olduklar› kabul edilir. SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE topluma hangi düzeyde bakar ve genelde hangi özellikleri vurguMikro toplum anlay›fllar› larlar? DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . ancak kendi hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvurduklar›n› düflünür. ba¤›ms›z bir zihin dünyas›na sahip de¤illerdir. Benzer flekilde kurumu ortak tepkiler bütünü olarak görür. Bu yaklafl›mdan hareketle toplumun nesnel özelliklerinin bu evrensel öznel temele dayand›¤›n› düflünür. grup hayat› ise “süregiden kompleks bir etkinliktir”. Etnometodolojinin kurucusu Harold Garfinkel (1917-2011) ise toplumsal dünyay› (toplumu) süregiden pratik bir icraat olarak görür. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Herbert Blumer’e (1900-1987) göre toplum makro yap›lardan oluflmaz. Düzenin devam›nda. ‹nsan toplumu eylem. Ona göre toplumsal gerçeklik özneler-aras› bir meseledir. M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri alan bu tür yaklafl›mlar ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapma gere¤i duymad›klar› için onlar›n toplum anlay›fllar› genellikle yaz›lar›ndan ç›kart›labilir. Birbiriyle iç içe geçmifl eylem ve etkileflim kal›plar› gruplar ve toplumlar› meydana getirir. 6. aksine (perspektiflerin ayarlanmas›n› mümkün k›lan) bir ve ayn› gerçeklik içinde yer al›rlar. ‹nsanlar›n rasyonel olduklar›n›. ‹fllevselcilere göre toplumdaki her unsur istikrara katk›da bulunurken çat›flma teorisine göre genel toplumsal unsurlar›n ço¤u çözülme ve çat›flmaya katk›da bulunur. Fenomenolojik sosyolojinin kurucusu Alfred Schutz (1899-1959) toplumu. Yani. 7. Özetle toplumsal dünya içindekiler taraf›ndan ortaklafla bilinen bir fleydir. Mead için toplum. bir toplumu meydana getiren bireyler sadece kendilerine ait. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görür. zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u toplumsal organizasyondan daha fazla bir fleyi ifade etmez. ‹fllevselciler düzene vurguda bulunurken çat›flma teorisi sosyal sistemin her noktas›nda anlaflmazl›klar ve çat›flmalar oldu¤unu vurgular. kiflisel. Sembolik etkileflimcili¤in fikri ve bilimsel temellerini atan George Herbert Mead (1863-1931) toplum konusunu tart›flt›¤›nda Marx. Fenomenolojik e¤ilimi nedeniyle kendine amaç olarak öznel yönelimlerin nesnel yap›s›n›n betimlemesini al›r. Mead’in toplum anlay›fl›nda önemli olan fley toplumun bireyden önce gelmesi ve zihinsel süreçlerin kayna¤›n›n toplum olmas›d›r. ifllevselciler paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› içbütünlü¤e vurguda bulunurken çat›flma teorisi gücü vurgular.214 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 4. Ancak. Weber ve Durkheim’› önemli ölçüde ilgilendiren büyük ölçekli yap›lar hakk›nda yok denecek kadar az fikre sahiptir. Toplumun özü aktörler ve eylem içinde bulunabilir: “‹nsan toplumunun eyleyen insanlardan ve toplumsal hayat›n da onlar›n eylemlerinden olufltu¤u düflünülebilir.

Ayd›nlanmac› ve muhafazakâr görüfllerin farkl› ve bazen s›k›nt›l› bileflimlerini içeren Hegel’e ve en belirgin biçimde Comte. bireylerin yüz yüze karfl›laflmalardaki toplumsal etkileflimlerini sosyolojinin konusu olarak kabul ederler. güç ve otorite iliflkilerinin temellerini ve toplumlar›n yap›laflmalar› ve de¤iflimlerindeki rollerini ortaya koymaya çal›fl›r. Daha bireyci olan bu anlay›fllara karfl› tam tersine toplum ve birey karfl›s›ndaki önceli¤ini vurgulayan. bireyin etkisini yok saymasalar da toplumun. Saint-Simon ve sosyolojik evrimcili¤in temsilcisi Spencer’a aittir. A M A Ç 2 Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx. Ünite . Émile Durkheim. Bu iki karfl›t yaklafl›m özellikle sosyolojinin kurulufl dönemindeki felsefi ve sosyolojik yaklafl›mlar› farkl› biçimler ve düzeylerde etkilemifl. Toplumu bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il. sömürü ve bask›y›. Toplumu bütüncül bir temelde aç›klayan Platon ve Aristoteles hem toplumun unsurlar› olan kurumsal birli¤ini hem de kendi içindeki farkl›laflmalar› farkl› biçimler ve derecelerde vurgulayarak günümüzdeki ifllevselci ve çat›flmac› sosyolojik teorilere öncülük etmifllerdir. Spencer ise bu vurguyu evrimci. baflka deyiflle ‘düzen ve ilerleme’yi birlikte aç›klamaya çal›flan Saint-Simon ve Comte. toplumsal dayan›flmay› ve onun bozan etkenleri. ortak kültürel de¤erleri. sadece ak›l yoluyla aç›klanmaya çal›flan ilk giriflimler Antik Ça¤ felsefesinde Platon ve Aristoteles’e. . ilerlemeci ve Ayd›nlanmac› bir temelde. Ancak Simmel sosyolojinin tarihteki bütün toplumlarda özel ‘içerikler’inden ba¤›ms›z olarak ortaya ç›kan evrensel “temel ve genel etkileflim ‘biçim’leri” araflt›rmas› gerekti¤ini vurgularken Weber “genel tarihsel evrim”den ve yasalardan söz edilemeyece¤ini. Toplumun bireylerin eylemleri ve onlara yükledikleri anlamlardan hareketle aç›klanabilece¤ini kabul eden Weber ve Simmel. Toplumsal sözleflme teorileri. ‹fllevselci ve evrimci bir toplum teorisi gelifltiren Durkheim bir sistem olarak toplumun ifllevsel bütünlü¤ünü. Ayd›nlanma Dönemi’nde ‘toplumsal sözleflme teorileri’ne ve onlar› kesinlikle reddeden muhafazakâr tepkiye. bu ba¤lamda farkl› ‘insan do¤as›’ ve birey-toplum iliflkisi anlay›fl› ortaya koymufllard›r. serbest piyasac› yaklafl›m içinde temellendirmifltir. parçalar› aras›ndaki uyum ve bütünlü¤ü. Weber. yani ‘toplumsal konsensüs’ü vurgular. Weber ise Marx gibi üretim araçlar›nda özel mülkiyetin tabakalaflman›n ve sosyal s›n›flar›n ortaya ç›k›fl› ve flekillenmesinde etkili oldu¤unu kabul etmesine ra¤men. ikisi aras›nda kalan görüfller gelifltirmelerine yol açm›flt›r. iflbölümünün yol açt›¤› eflitsizlik ve tabakalaflma. Toplumdaki hem de¤iflmeyi hem istikrar›. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre. sadece sosyal s›n›flara dayal› bir yaklafl›m›n indirgemecilik olaca¤›n›. statü ve gücü de dikkate alan çok yönlü aç›klamalar gelifltirilmesi gerekti¤ini öne sürer.8. farkl› nedenlerle bu durumdan uzaklaflmak zorunda kald›klar›n› vurgulam›fl. temeli ve iflleyiflini farkl› biçimlerde konumland›rsalar da evrimci ve reformcu bir geliflme anlay›fl› gelifltirmifllerdir. Weber ve Simmel ise birey temelli bir toplum anlay›fl› gelifltirerek sosyolojinin bireylerin çevreleri ve eylemlerine yükledikleri anlamlara ve bu anlamlar temelinde kurulan ‘toplumsal etkileflimler’e dikkat çekerler. adaptasyon ve en uygunun hayatta kalmas› ilkeleriyle ve (bireysel ve toplumsal) türler aras›ndaki bir mücadele fikriyle tamamlar. do¤al ay›klanma. insanlar›n tarihte topluma geçmeden önce bir ‘do¤a durumu’nda yaflad›klar›n›.Toplum 215 Özet A M A Ç 1 Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klamak. Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerlikleri ay›rt etmek. Marx ve Durkheim. Hegel devleti en üste koyan bir görüfl gelifltirirken toplumu daha bireyci. toplumun bileflimi. bunlar›n meflrulaflt›r›lmas›n› sa¤layan ideolojileri yerlefltirir. toplumsal yap› ve koflullar›n insanlar›n eylemleri üzerindeki a¤›rl›kl› etkisini vurgularlar. bireyi neredeyse yok sayan bir ‘muhafazakâr sosyoloji’ geliflmifltir. üretici güçler ve üretim iliflkileri. di¤erlerinden farkl› olarak modern kapitalizmin ve modern dünyan›n geliflmesinde rasyonelleflme ve bürokrasinin önemini ve içerebilece¤i tehlikeleri. ba¤lamlar› içinde araflt›r›lmas› gerekti¤ini iddia eder. Marx toplumlar›n temeline üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. her olgunun kendi özel tarihsel ve toplumsal koflullar›.

yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rmak. bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilece¤ini öne sürer. Yap›sal-ifllevselcili¤in kurucusu olan Parsons toplumu bir tür organik sistem olarak tan›mlar. dilbilimci Ferdinand de Saussure’›n “konuflma ve dil analizi” ve Claude Lévi-Strauss’›n yap›salc› mit analizleri yatar. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klamak. Toplumun bireyden. Parsons. toplumun devaml›l›¤› için ortak ‘beklentiler’ setinin. güç ve otorite iliflkileri ve da¤›l›m› ba¤lam›nda ele al›r. toplumun makro yap›lardan oluflmad›¤›n›. toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlar. Fenomenolojik sosyolojide toplum.216 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AM A Ç 3 Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k. Her organizasyonun. denge. bir sistem olarak toplumun hem çevresiyle etkileflimini hem de kendi içyap›s›n›n iflleyiflini düzenleyen temel süreçler. di¤erlerinden farkl› olarak tarihteki bütün insanlarda ayn› biçimde var oldu¤unu ve dolay›s›yla evrensel oldu¤unu düflündü¤ü “insan zihninin yap›s›”n›n belirleyici faktör oldu¤unu kabul eder ve bu ortak yap›lar› araflt›r›r. iflleyiflleri ve aralar›ndaki iliflkiler ve etkileflimlere odaklanan makro düzey yaklafl›mlard›r. bu sistem veya yap›n›n içindeki bireylerin davran›fllar›n› belirledi¤ini kabul eden. bir arada yaflayabilme ve zorlama sayesinde var olabildiklerini vurgular. erken dönem ifllevselcilik. Modern toplum teorilerinden yap›salc›l›k. dengesizlik. Dahrendorf toplumsal çat›flmay› büyük ölçüde örgütsel ba¤lamda. Etnometodolojide toplumsal dünya (toplum) süregiden pratik bir icraat olarak görülür. istikrars›zl›k ve çat›flmay› da araflt›rmas› gerekti¤ini vurgulamak için ortaya ç›km›flt›r. çat›flmay› bir patoloji (hastal›k) ve ortadan kald›r›lmas› gereken bir fley olarak gören yaklafl›m›n› elefltirmek ve bütünlüklü bir sosyolojik analizin toplumun di¤er yüzünü de yani uyumsuzluk. Bunlardan sembolik etkileflimcili¤in kurucusu Mead toplum zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u bir toplumsal organizasyon. insanlar rasyonel varl›k olmalar›na ra¤men. Çat›flmac› yaklafl›m ifllevselcili¤in ve Parsons’›n toplumsal uyum. yasalar ve kurallar› belirlemeye ve bir sosyal sistemin temellerini ortaya ç›karmaya çal›fl›r. Ona göre. organizmalar gibi toplumlar›n da genel toplumsal ihtiyaçlar› oldu¤unu. istikrar› esas alan. çok önemli bir olgu olan çat›flma toplumsal hayat›n sadece bir yan›n› oluflturur ve konsensüsten daha ‘temel’ de¤ildir. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görülür. Çat›flmalar›n ifllevselli¤ini vurgulayan Coser gerçek toplumlar›n konsensüs. ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapmazlar. hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvururlar. karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k. toplumun özünün aktörler ve eylem içinde bulunabilece¤ini öne sürer. Toplumun nesnel özelliklerini bireylerin öznel yönelimlerinin oluflturdu¤u kabul edilir. ilkeler. Erken dönem ifllevselciler. AM A Ç 4 . çat›flman›n toplumsal yap›n›n oluflumu. büyük veya küçük. Lévi-Strauss. genelde toplumsal kurumlar. otoritenin eflitsiz da¤›l›m› nedeniyle bir çat›flma potansiyeli içerdi¤ini belirtir. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar› araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri ald›klar› için. Coser. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Blumer. Bu yaklafl›ma göre. Genellikle Frans›z yap›salc›l›¤› olarak an›lan yap›salc›l›¤›n kayna¤›nda Durkheim’›n toplum analizi. içinde bulunduklar› toplumsal ortamda varl›klar›n› sürdürebilmek için bu temel ihtiyaçlar› karfl›lamak zorunda olduklar›n› öne sürer. erken dönem ifllevselcilik. yani ilgili toplumu oluflturan bireyler aras›ndaki konsensüsün önemini vurgular. Evrimci bir toplum anlay›fl›na sahip olan Parsons. yani yap›n›n (dilin) eylemden (sözden) önce geldi¤ini ve onlar› mümkün k›ld›¤›n› öne süren yap›salc› teoride bir bütün oluflturdu¤u varsay›lan yap›n›n (toplumun) bileflenleri aras›ndaki karfl›l›kl› (yap›n›n belirleyici konumda oldu¤u) etkileflimlerle ilgilenilir. yap›sal-ifllevselcilik toplumu bir yap› veya sistem olarak gören.

8. Ünite - Toplum

217

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi bütün toplumsal sözleflme teorilerinin ortak bir özelli¤idir? a. Bir ‘do¤a durumu’ varsay›m›na dayanma. b. Toplumsal sözleflmeyi güvenlik iste¤iyle aç›klama. c. Toplumsal çat›flmalar›n kayna¤›n›n özel mülkiyet oldu¤unu savunma. d. ‹nsan› do¤ufltan bencil bir varl›k olarak görme. e. Medeniyetin insan› gelifltirdi¤ini kabul etme. 2. Afla¤›dakilerden hangisi muhafazakâr sosyolojik e¤ilimlerin ortak bir özelli¤i de¤ildir? a. Birey üzerinde topluma öncelik tan›ma. b. Geleneklere büyük önem ve de¤er yükleme. c. Toplumun bireyi kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirdi¤ini savunma. d. Kiflisel haklar ve özgürlükleri vurgulama. e. Toplumsal ba¤lar›n özünün hiyerarfli oldu¤unu düflünme. 3. Afla¤›daki kavramlardan hangisi Spencer’›n evrimci yaklafl›m›n›n tamamlay›c› bir özelli¤i olamaz? a. Farkl›laflma ve uzmanlaflma. b. Do¤al ay›klanma. c. Toplumsal konsensüs. d. Sistemin içkin istikrars›zl›¤›. e. Türlerin eflitli¤i. 4. Afla¤›daki görüfllerden hangisi hem Marx hem de Weber’e aittir? a. Bütün toplumsal eflitsizliklerin kayna¤›nda özel mülkiyet vard›r. b. Sosyal s›n›flar bir toplumun temel bir bileflenidir. c. Eflitsizlik, sömürü ve bask›n›n temel nedeni iflbölümüdür. d. Modern toplumun belirleyici özelli¤i rasyonelleflmedir. e. Toplumun temeli bireylerin eylemlerine yükledikleri anlamlard›r. 5. Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n temel vurgular›ndan biridir? a. S›n›f çat›flmas›. b. Temel ve genel etkileflimler. c. Kapitalist ruh d. Toplumun ifllevsel bütünlü¤ü. e. Statü ve gücün önemi. 6. Afla¤›dakilerden hangisi erken dönem ifllevselcili¤in temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Bir kültürel unsur ilk ortaya ç›kt›¤› koflullara göre aç›klanabilir. b. De¤iflen koflullar ayn› bir kültürel unsura yüklenen anlamlar› de¤ifltirebilir. c. Gerçek sosyal analizler artzamanl› de¤il, eflzamanl› analizlerdir. d. Ayn› görünen iki pratik farkl› koflullarda farkl› ifllevleri yerine getirebilir. e. Bir toplumsal pratik mevcut kültürel ba¤lam› içinde anlafl›labilir. 7. Parsons’a göre, afla¤›dakilerden hangisi bir sosyal sistemin temel ihtiyaçlar›ndan de¤ildir? a. Üyelerinin temel ekonomik gereklerini karfl›lamak b. ‹nsanlar› belirli ortak amaçlar temelinde yönlendirmek. c. Bireylere ortak bir kültürel kimlik sunmak. d. Varl›¤›n› nesiller boyu sürdürmek. e. Toplumsal çat›flmalar›n kurallar›n› düzenlemek. 8. Afla¤›dakilerden hangisi Dahrendorf’un temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Çat›flma ortadan kald›r›lmas› gereken bir hastal›kt›r. b. Daha güçlü olanlar statükoyu korumaya daha fazla e¤ilimlidir. c. Toplumlarda çat›flma potansiyeli her zaman vard›r. d. Uyumsuzluk, dengesizlik ve istikrars›zl›k da toplumun do¤al bir parças›d›r. e. Çat›flmalar›n temel kayna¤› toplumdaki eflitsiz güç da¤›l›m›d›r. 9. ‹fllevselci ve çat›flmac› teorilere iliflkin afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n arac› olarak görürler. b. Çat›flma teorisi sürekli de¤iflme hâlinde toplum fikrini benimser. c. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun istikrara katk›da bulundu¤unu öne sürer. d. Çat›flma teorisi normlar, de¤erleri toplumun genelde paylaflt›¤› fleyler olarak görür. e. ‹fllevselciler düzenin devam›nda paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› iç-bütünlü¤ü vurgularlar.

218

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Okuma Parças›
10. Afla¤›dakilerden hangisi mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Yüz yüze etkileflimler ve karfl›laflmalara odaklanma. b. Toplumun özünü onun kurumlar› ve yap›s› içinde arama. c. Bireylerin öznel yönelimlerini dikkate alma. d. Toplumu süregiden pratik bir icraat olarak görme. e. Toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlama. KLÂS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹N‹N M‹RASI Ço¤u yüksek okul ve üniversitede, sosyoloji ö¤rencileri sosyal teori derslerinde Karl Marx, Max Weber ve Emile Durkheim’dan metinler okurlar. 19. yüzy›l Avrupal› sosyal teorisyenlerinin sosyolojinin temel teorik konular›n› formüle ettikleri düflünülür. Fakat bu klâsiklerin yorumlar› asla aç›k de¤ildir. Onlar›n yaz›lar›n›n anlam›yla ilgili tart›flmalar bafl›ndan beri sosyolojik teoriyi beslemifltir. Ça¤dafl toplumsal dünyay› etkileyen temel toplumsal de¤iflimler sonucunda, art›fl tart›flmalar ço¤u kez bu teorisyenlerin ça¤dafl toplumlar›n anlafl›lmas› aç›s›ndan önemlerine odaklanmaktad›r. Giddens ço¤u sosyolo¤u, ilk kez Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori’de (1971) klâsik sosyolojik teorinin do¤as› ve miras› üzerine gelifltirdi¤i yorumlar›ndan hareketle ele al›r... Klâsik figürlerin oldukça soyut veya polemik yorumlar› olarak gördü¤ü düflünceleri elefltiren Giddens Marx, Durkheim ve Weber’i ilgili dönemin toplumsal ba¤lam›na yerlefltirir; o bu üç teorisyenin modern toplumun do¤as› hakk›nda elefltirel bir perspektif yaratt›klar›n› düflünür, ancak bu yaklafl›mlar›n modern dünyay› anlamam›z› sa¤layacak biçimde yeniden formüle edilebileceklerini vurgular.... Marx, Weber, Durkheim ve modernitenin do¤usu Marx, Weber ve Durkheim’›n teorileri sosyolojik gelene¤in çekirde¤ini oluflturur. Onlar sosyolojiye çok özel yönelimler ve güçlü düflünceler sa¤lam›fllard›r. Üç düflünür de ortak fikri bir giriflime, Collins’in ‘toplumun keflfi’ ad›n› verdi¤i fleye katk›da bulunmufltur. Onlar 19. yüzy›lda ve 20. yüzy›l bafl›nda, Bat› toplumun ortaa ç›k›fl› ve dönüflümü dâhil, ortak bir ba¤lama farkl› tepkiler vermifllerdir. Frans›z Devrimi, ard›ndan sanayi devrimi ve piyasan›n ortaya ç›k›fl› toplums al, ekonomik ve kültürel imkânlara ve -(kapitalizm ve sosyalizm gibi) yeni, daha kompleks organizasyon biçimlerinden (gelenekten ziyade rasyonelli¤e, toplumsal kat›l›m ve bireycili¤e dayal›) yeni bir kültür tipine kadar-önceden akla gelmeyecek birçok soruna yol açm›flt›r. Marx, Weber, ve Durkheim, modern dünyada ortaya ç›kan ve demokraside cisimleflen rasyonalite ve insan özgürlü¤üyle ilgili imkânlar görür, ancak onlar ca¤dafl toplumlara içkin problemlerin varl›¤›n› da kabul ederler: Marx’ta yabanc›laflma, Weber’de bürokratik ak›lc›l›¤›n demir kafesinde anlam›n kayb› ve Durkheim’da an›mi. Marx’ta tarih-

8. Ünite - Toplum

219

sel materyalizmi kapitalizm ve sanay›leflmenin oluflum sürecini vurgular. Marx ideoloji ve devlek konusunda oldukça ileri görüfller gelifltirse de, teorisi insanlar›n maddî varolufllar›n› belirleyen emek sürevi içinde hayatlar›n› nas›l sürdükleri ve yeniden ürettiklerine odaklan›r. Toplumsal hayat›n maddî üretimi birbirleriyle çat›flma içindeki s›n›flar›n mevcudiyetiyle iliflkilidir, çünkü tüm tarih s›n›f mücadeleleri tarihidir. Marx’a göre, modern s›n›f çat›flmalar› kapitalizmin temel çeliflkisinden, yani proletaryan›n (iflçi s›n›f›) gerçeklefltirdi¤i üretimin toplumsal do¤as› ile kapitalist s›n›f›n elinde yo¤unlaflan ve eme¤in ürünlerinin gasp edildi¤i özel mülkiyet aras›ndaki çeliflkiden kaynaklan›r. Sosyalizm ve ard›ndan gelecek komünizm üretimin kollektif mülkiyeti ve yönetimi anlam›na gelir ve bu temel çeliflkinin afl›lmas›n› mümkün k›lar. Weber’e göre, modern toplumlar› önceki toplumsal organizsayon biçimlerinden ay›ran fley yeni s›n›f mücadelesi biçimleri de¤il, rasyonalitenin ortaya ç›k›fl›d›r. Kapitalizm ve demokrasinin ortaya ç›k›fl›yla gündelik hayat rasyonelleflir ve büflüsü bozulurken, dünya bilim ve akl›n etkisiyle gizemli ve büyüsel niteliklerini yitirir. Kapitalizmin ortaya ç›k›fl›yla ilgili bir faktör olan protestan ahlâk›ndan modern dünyada bürokrasinin hâkimiyetine ve bilimin sayg›nl›¤›na kadar, rasyonalite modern insanlar›n yaflam biçimlerine kurumsal ve öznel düzeyde kök salar. Weber’e göre, bu rasyonellefltirici genel e¤ilimlerine ra¤men, toplumsal hayat›n kompleksli¤i sosyal bilimlerin onu tamamen kavramas›n› engeller... Durkheim modern dünyay›, Weber gibi, büyüsü bozulmufl bir fley olarak görmez; daha ziyade, toplumsal dayan›flman›n yarat›lmas›nda paylafl›lan, kutsal inançlar›n merkezili¤ini vurgular. Durkheim için, toplum bir organizma gibi ifller, de¤iflti¤inde yeniden denge haline dönme e¤ilimindedir. Ancak bu süreç otomatik olarak ifllemez. ‹nsanlar›n toplumsal davran›fllar› onlar›n ininad›r›c› ve cazip bulmalar› gereken kurallar ve inanaçlara ittaatlerine dayan›r. Toplumsal kurallar insanlara anlam ve istikrar sa¤lar; etkili olmalar› için bu kurallara kutsal bir özün atfedilmesi gerekir. Toplum, de¤erlerine sayg› gösterilmesi ve periyodik olarak canl› tutulmas› gereken kutsal, ahlâkî bir evrendir. Ritüeller ve seremoniler, modern organik dayan›flman›n ifl bölümünde ve progesyonel ve mesleki gruplar içinde kök sald›¤› toplumsal hayat› anl› tutma araçlar›d›r. Organik dayan›flma insanlar›n içinde yaflad›klar› temel gruplar›n yarat›lmas›na demokratik ve rasyonel kat›l›mlar›na dayanmal›d›r. Aktif kat›l›-

m›n yoklu¤u insanlar›n toplumsal hayat›n ahlâkî faydalar›n› paylaflmad›klar› anomi ve bencilli¤in karakterize etti¤i anlams›z bir toplumsal varolufla yol açabilir. Kaynak: Kenneth Tucker, Jr., Anthony Giddens and Modern Social Theory, Sage Publications, 1998, s. 1415, Çeviren: Ümit Tatl›can http://www.umittatlican.com/files/Klasik%20Sosyolojik%20teorinin%20Mirasi%20%20(Kenneth%20Tucker,%20Jr.-1998).pdf

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. a 2. d 3. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplum Sözleflmesi Teorileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Muhafazakâr Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri” ve “Spencer” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Karl Marx” ve “Max Weber” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Émìle Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Dönem ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›sal ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

4. b 5. d 6. a 7. e 8. a 9. d

10. b

220

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Toplumun do¤adaki di¤er canl›lar gibi bir organizma, ayn› zamanda orman yasalar›na tabi bir fley olarak görülmesi toplumun di¤er toplumlarla iliflkisi ve kendi içindeki bireylerin birbirleriyle iliflkileri olmak üzere iki düzeyde sonuca sahip olabilir. Di¤er toplumlarla iliflkilerde, toplumlar aras›ndaki k›yas›ya savafllar› do¤al ve bu savafllarda galip gelenleri di¤erlerinden üstün varl›klar olarak görürüz. Toplum içindeki iliflkileri de benzer biçimde, daha güçlü ç›kma, daha güçlü ç›kan›n daha üstün ve de¤erli olmas› mücadelesi olarak görürüz. Bu bir anlamda toplumdaki mevcut ayr›mlar›, eflitsizlikler, ayr›cal›klar› ve dolay›s›yla statükoyu do¤allaflt›rmaya hizmet edecektir. Zay›f durumda olanlar› koruyacak ekonomik ve sosyal önlemleri almad›¤›m›zda onlar› güçlünün eline ve insaf›na teslim eder, toplum içindeki çat›flmalar› azaltmak yerine art›r›r›z. S›ra Sizde 2 Marx bir sistem olarak kapitalist toplumlar› öncelikle üretici güçler ve üretim iliflkileri faktörleri temelinde aç›klar. Bu üretici güçler ve üretim iliflkileri kapitalist toplumun ekonomik temelini (altyap›s›n›) oluflturur ve üstyap›y› belirler veya onlara damgas›n› vurur. Marx üretim araçlar›nda özel mülkiyetin ve iflbölümünün aralar›nda eflitsiz ve sömürüye dayal› iliflkiler olan sosyal s›n›flar› (burjuvazi ve proletarya) ve bir tabakalaflma yap›s›n› yaratt›¤›n› öne sürer. Ona göre, mevcut sistemden kazançl› olanlar statükoyu sürdürme; zarar görenlerse onu de¤ifltirme, devrimci bir mücadeleyle y›kma e¤ilimindedirler. Bu da uzlaflmaz ç›karlara sahip olan sosyal s›n›flar aras›nda s›n›f mücadeleleri veya çat›flmalar›na yol açar. Statükodan kazançl› olanlar durumlar›n› do¤allaflt›rmak ve meflrulaflt›rmak, sömürü ve bask›y› gizlemek için kendi ç›karlar›na uygun olan de¤erleri ve inançlar›n› belirli bir ideoloji alt›nda tüm insanl›¤›n evrensel de¤erleriymifl gibi sunmaya çal›fl›rlar. Kapitalist sistemin ortadan kald›r›lmas› gerekti¤ini düflünen Marx’a göre bunun çözümü üretim araçlar›nda özel mülkiyetin kald›r›lmas› ve kollektif mülkiyetin geçirilmesi, yani bunlar›n herkesin eflit yararlanmas›na aç›k olmas›d›r. S›ra Sizde 3 Weber’e göre, modern sanayi toplumlar› düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyarlar. ‹nsanlara de¤il bürokratik kurallara, bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayanan bürokrasi, en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir. Modern bir ekonomik iflletmenin veya kamu bürokrasisinin düzenli, etkili ve verimli bir biçimde iflleyebilmesi için, ilk olarak ifllerin keyfî uygulamalara de¤il, sabit, standart ilkeler ve kurallara dayanmas› gerekir. ‹kinci olarak ifllerle ilgili e¤itimi alm›fl ve gerekli becerilere sahip uzmanlar›n çal›flt›r›lmas› gerekir. Bu yüzden, üçüncü olarak iflbölümünün ilgili kurumun amaçlar›na uygun biçimde kesin tan›mlanm›fl ilkeler ve kurallar temelinde düzenlenmesi, bir görevler ve otorite hiyerarflisinin oluflturulmas› gerekir. Dördüncü olarak çal›flanlar›n ilgili birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirilmesi ve yapt›klar› ifle uygun bir ücret sistemine ba¤l› olmalar› gerekir. Beflinci olarak görevlilerin eflit, iflin gereklerine göre ve tarafs›z olarak davranmalar›, bu kamusal rasyonel davran›fl alan›n› özel hayatlar›ndan kesinlikle uzak tutmalar› gerekir. Bütün bu modern yönetim sistemi modern devleti, para ekonomisini ve rekabet esasl› uzmanlaflm›fl e¤itimin temelini oluflturan bir genel e¤itim sistemini, ayr›ca bürokratik faaliyetler için istikrarl› bir yasal ortam sunacak bir rasyonel hukuk sistemini gerektirir. Sonuç olarak oldukça karmafl›k modern toplumlarda birçok farkl› faaliyetin birbirleriyle uyumlu, koordineli, kapsaml›, h›zl›, etkili, verimli ve objektif bir biçimde yürütülebilmesi toplumdaki kurumlar›n büyük ölçüde bürokratikleflmesini zorunlu k›lm›flt›r. S›ra Sizde 4 Mikro toplum anlay›fllar› topluma yüz yüze iliflkiler ve insanlar›n gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar› ba¤lam›nda bakarlar. Bu yaklafl›mlar bireylerin, do¤al ve toplumsal dünyay› ve gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar›n›, alg›lama, yorumlama, de¤erlendirme, s›n›fland›rma biçimleri ve bunlar temelinde ald›klar› kararlar› vurgularlar. Toplumu bireylerin d›fl›nda, karfl›s›nda hiçbir fley yapamayacaklar› d›flsal bir fley olarak de¤il, kendi yorumlar›, tan›mlar›, kararlar› ve eylemleri içinde flekillendirebilecekleri süreçler ve oluflumlar olarak görürler.

Alain (2010). Charles H. Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev.. Ü. . Oxford University Press. and Plummer. Patrick. ‹lkel Topluluktan Uygar Topluma. & Francis. Sosyal Teori ve Sosyoloji: Klasikler ve Ötesi (Der. Rami Ayas). 5th edition. Sosyal Bilim Felsefesi : Toplumsal Düflüncenin Felsefi Temelleri (Çev. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Slattery. Demiriz). Ü. 11. Randall (1994). Aladdin. Craib. (2008). fienel. Ümit. (2006). ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Ü. Ü. Sosyolojik Teorinin Oluflumu (Çev. Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar› Giddens. Tony vd. Benton. Ritzer. Tatl›can). E. T. Bursa: Sentez Yay›nlar›. Hans (2012). D. Bask›. (1997). Ü. Sociological Theory. Ü. Wadsworth Puplishing Company. (2007). Layder. The McGraw-Hill. Ken. Ian (1992). (2008). ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. 8th edition. Classical Sociological Theory. Siyasal Düflünceler Tarihi. (1991) The Structure of Sociological Theory. Tatl›can). 2011). (2004). Powers. Ankara: Siyasal Kitabevi Collins. Bask›.: Ü.: Ü. Tatl›can). Turner. Turner Jonathan H. ‹stanbul: Sentez Yay›nlar›. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. 1992 Cuff. The McGraw-Hill. John J. (2010). Modern Social Theory: From Parsons to Habermas. (2004). A. Tatl›can). Leonard. Sociology. Bursa: Sentez Yay›nlar›. fienel. Bask›. Tahir Ça¤atay. Sosyal Bilimler Felsefesi: Pragmatizme Do¤ru (Çev. Ünite .W. Routledge. Bilton. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. 4th edition. (2011). Tatl›can). Prentice Hall Europe. Yay›na haz. Etnometodoloji (Çev. Tatl›can). Sosyoloji ve Sosyal Teori Yaz›lar›. Sosyal Teoriye Girifl (Çev. Sosyoloji Kuramlar› Tarihi (Çev. Coulon. D. Ritzer. Sharrock.Toplum 221 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Baert. A Global Introduction. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. George.8. Goodman Douglas J. Tatl›can).W. G. ve I. Martin. (1990). 3rd Edition Freyer. Macions. (4. Bursa: Sentez Yay›nlar›. Tatl›can. P. Turner Jonathan H. Aladdin. Beeghley. S. Perspectives in Sociology. Sosyolojide Temel Fikirler (Yay›na Haz. Craib (2008).. 6. Harvester Wheatsheaf. (2010). (2009). Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. W. Sosyoloji. George. (2008). Four Sociological Traditions.C. Tatl›can. (1995).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful