T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2616 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1584

SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR

Yazarlar Prof.Dr. Ali ERGUR (Ünite 1) Prof.Dr. Veysel BOZKURT (Ünite 2) Prof.Dr. Yasin AKTAY (Ünite 3) Doç.Dr. Aksu BORA (Ünite 4) Prof.Dr. Tanel DEM‹REL (Ünite 5) Prof.Dr. Sibel KALAYCIO⁄LU (Ünite 6) Doç.Dr. Hakan ERGÜL (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP (Ünite 7) Prof.Dr. Ümit TATLICAN (Ünite 8)

Editör Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Doç.Dr. T. Volkan Yüzer Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Funda Gürbüz Grafiker Hilal Küçükda¤aflan Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ISBN 978-975-06-1281-7 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 6.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, Haziran 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ viii

Kültür ........................................................................................
KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ...................................................................................... SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR .................................................................... Kültür Kavram›n›n Kökeni............................................................................ Antropolojik Yaklafl›mlar .............................................................................. Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar .......................................................... ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar ....................................................... Sosyolojik Yaklafl›m ..................................................................................... KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ................................................................................ KÜLTÜR VE GELENEK.................................................................................. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ ......................................................................... S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR................................................. SANAT VE TOPLUM ..................................................................................... KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR ....................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

2
3 5 5 5 5 6 6 8 9 10 12 14 15 18 19 20 21 21 22

1. ÜN‹TE

Ekonomi ................................................................................... 24
G‹R‹fi .............................................................................................................. EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ .......................................... Fonksiyonalist Perspektif .............................................................................. Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› ........................................................... Gücün ve Zenginli¤in Üretimi................................................................ Yenilik...................................................................................................... Çat›flma Kuram› ............................................................................................. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›....................................................................... ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹..................................... Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu ................................... Fordizm: Kitle Üretimi................................................................................... Fordizmin Krizi.............................................................................................. POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ ................................ Standartlaflman›n Sonu.................................................................................. ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim.............................. Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri.................................................... Üçüncü Sektör ............................................................................................... ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹............................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 25 25 26 26 26 26 26 27 28 28 30 32 33 33 34 38 41 41 43 46 47 47

2. ÜN‹TE

iv

‹çindekiler

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

48 48

3. ÜN‹TE

Din.................................................................................. ........... 50
D‹N NED‹R? ................................................................................................... Dinin Sosyolojik Tan›m› .............................................................................. Kutsal ve Din D›fl› .................................................................................. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü ................................................................................................ D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ ............................................................................ Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi.................................................. Din ve Siyaset ‹liflkisi .............................................................................. Din ve Aile ‹liflkisi................................................................................... Din ve Ekonomi ‹liflkisi .......................................................................... Din ve E¤itim ‹liflkisi............................................................................... D‹N SOSYOLOJ‹S‹......................................................................................... Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› ................................................................... Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar .............................................. Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark›........................................................ Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› ................................... Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar............................................. KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N ................................................. Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine ......... Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din .. Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din ................................... Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din ................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 51 52 53 54 55 56 56 57 58 58 60 60 62 65 67 68 69 70 70 71 73 74 75 76 77 78 79

4. ÜN‹TE

Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet................................. 80
G‹R‹fi .............................................................................................................. A‹LE................................................................................................................ Aileye Farkl› Yaklafl›mlar .............................................................................. Farkl› Aile Biçimleri....................................................................................... Toplumsal De¤iflim ve Aile .......................................................................... TOPLUMSAL C‹NS‹YET................................................................................. Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› ............................................... Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü ................................ Cinsiyet Özellikleri ........................................................................................ Cinsiyet Özelliklerinin Kültürel ‹nflas›.................................................... Cinsiyet Kal›plar› ........................................................................................... Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi ....................... Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü................................................................................. Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü .......................................................................... Delikli Tafl Yerde, Gelinlik K›z Evde Kalmaz- Geleneksel Deyim ...... 81 81 82 83 83 84 85 85 86 88 89 89 90 91 92

....... S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER ......................... Özet............... Kad›na Yönelik fiiddet ............................................................................................................................ Sosyal Demokrasi ................. Meflruiyet.................................. Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki .......................... 111 113 113 114 115 115 116 118 119 121 123 124 125 126 127 127 128 129 130 131 132 134 135 136 137 137 138 5....................................................................... Egemenlik.......................................................................... Kendimizi S›nayal›m......................................................................................................... Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i ............................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................ Bireysel Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye ............................................. Çevrecilik ......................................................................................... Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri .................................................................................................................................... Devlet.......... 110 S‹YASET NED‹R? ........ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................................................................................................................................. 93 94 94 95 95 96 99 100 101 101 102 104 105 106 107 107 108 Siyaset ....... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .............. Yaflam›n ‹çinden............................................................................................................................................................................................................................................................... Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) ..................................... Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› ............. ÜN‹TE .................................................................................................................................................................................................................... ‹ktidar........................................................... DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹)..................................................................... Eflitlik Fikrinin Geliflmesi ......... Feminizm ................................................................................... DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT .............................................................................................................................................................. Okuma Parças› .................... C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK ............................................................................................................................................................. Liberalizm .................. Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?........................................................................... ‹deoloji Kavram› ................. Özet................ Yürütme Organ› ve Bürokrasi .. Faflizm .................................................................................................................................‹çindekiler v ATAERK‹ (PATR‹ARKA) ............................................................... Kamuoyu ve Medya ......................................................................................................................................................... S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI .............................. Ulus-Devlet ve Küreselleflme............................................................................................................................................................................................... Sosyalizm ........................................................ Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› ............................................... Muhafazakârl›k .................................. TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K ................................................................................... Kendimizi S›nayal›m.......................................... Seçimler ve Yasama Organ› ....... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ........................................................... Demokrasi Nedir? .................................................................................... Milliyetçilik........................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› . S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ......................................................................................................................

................... Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli ............................................................................................................................................................. Kast Sistemi ................................................... ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI ........................................................................................................... Max Weber . ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar.......................................................... MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) ................................. Parsons................E........................................................ Davis ve W.................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ........................................................ Feminist Yaklafl›mlar ................... 140 G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE ....... TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI .............................................. TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR .................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ......................................................................................................................................................................................................................................... Kölelik Sistemi .............................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .................. MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR ........... Yap›sal-‹fllevselci Okul-T.................... Sosyal Statü..........................................vi ‹çindekiler 6............. Moore......................... Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› .. Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik ..................................... K.......... 165 166 167 171 171 172 173 174 175 176 177 178 .............. Sosyal S›n›f............................................................................... Bölünmeler ..................................................................................................................................................................................................................................... Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? ............................................................................................................................................................. Wright .............. Sosyal S›n›f .......................................... Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk ........ ‹deoloji .......................................... 164 G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA ..................................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m.......... Medya.. Frankfurt Okulu................. Okuma Parças› .......................... ................................................. Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f .................................... Sosyal S›n›flar... Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu .............................................................................................. Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k............................ 141 142 142 143 144 144 145 145 146 147 148 148 149 150 151 152 152 154 155 156 156 157 158 160 161 162 162 163 7............ Politik Parti ................................ MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR ............................... TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA ........................ O...................................................................................... Özet....... Karl Marx ..................................................................................................... ÜN‹TE Medya...................................................................... ‹ktidar........................... Post-Modern Yaklafl›m ............................................................................................... E.................................................................................................................................................... Toplumsal Hareketlilik ............................ ÜN‹TE Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik ............................ Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem ..................................................................................

...................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................................................................................. Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum........................................................ DURKHE‹M....................................................................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................................. Muhafazakâr Tepki ve Toplum ......... Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon............ ‹fllevselcilik................ KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX.................... Karl Marx ...... 197 197 198 199 200 200 201 201 204 206 208 209 210 210 210 211 212 213 214 215 217 218 219 220 221 8.................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ....................................................................................... Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna ....... Okuma Parças› ........................................................................................................................................................................................................................................................... Georg Simmel.................................................................................................................................................................... ................. WEBER VE S‹MMEL............................................................. Yap›salc›l›k................ Comte ve Spencer ..................................................................................................................... ÜN‹TE .... MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ ......................... Erken Dönem ‹fllevselcilik................ M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI ........................................................................... 196 TOPLUM NED‹R?............................................................................................................................................................................................................... Émile Durkheim ................................................................... Sanal Cemaatler ...................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ..................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................................................ ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› ..................................................................................................................................................... Yap›sal-‹fllevselcilik ......................................................................................... Sosyal A¤lar.......................................... Kendimizi S›nayal›m................................................................. Kendimizi S›nayal›m ............................. Çat›flma Teorisi ............................................................... Yak›nsama Kültürü............................................................... Özet ....................................................... Max Weber ..................................... Okuma Parças› ...................... Özet........................... Etkileflimli Medya ..................................................‹çindekiler vii A¤ Toplumu Kavram› ........................................................................................ TOPLUM FELSEFELER‹ .............. Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer ..................................................... 179 181 183 184 186 188 190 191 192 192 193 Toplum...............................

ideoloji ve sanat kavramlar›n›n da tart›fl›ld›¤› bu ünitede ayr›ca kültür ve küreselleflme iliflkisi de de¤erlendirilmifltir. cinsiyet kal›plar›. Küreselleflme sürecinde a¤ toplumu tart›flmalar›yla birlikte baflta internet olmak üzere yeni medya ve sosyal paylafl›m a¤lar› ve sanal cemaatler de¤erlendirilmifltir. Aksu Bora (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi). Türkiye’deki sosyal bilim literatürüne. Doç. gelenek. milliyetçilik. Prof. sosyal s›n›f. ataerkillik ve toplumsal cinsiyet üzerine olan dördüncü ünitede aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlarla birlikte ataerkillik. kutsal. Uygarl›k. belli bafll› siyasal ideolojiler tart›fl›lm›flt›r. Stratejik Düflünce Enstitüsü). Prof. ekonomi. Din olgusunun sosyolojik boyutunun ele al›nd›¤› üçüncü ünitede inanç. sosyal demokrasi.sizlere tan›tmakt›r. medya gibi temel toplumsal kurumlar› temel alarak sosyal bilimlerdeki temel kavramlar› -farkl› yaklafl›mlar ve tart›flmalar ekseninde. Sekizinci ve son bölümde ise farkl› toplum felsefelerinin. sekülarizm ve teokrasi gibi kavramlar eflli¤inde din ve toplum iliflkisi farkl› yaklafl›mlar çerçevesinde ele al›nm›flt›r. Ayr›ca ideoloji kavram› ile birlikte liberalizm.Dr. Kitab›n temel amac› kültür. Tanel Demirel (Çankaya Üniversitesi-Siyaset Bilimi . öncelikle. Kitab›n birinci ünitesinde Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yeri ve kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri ele al›nm›flt›r.Dr. her biri kendi alan›nda çok sayg›n olan de¤erli yazarlar›m›z›n eseridir. özellikle de sosyoloji literatürüne önemli bir katk› oluflturan bu kitap. Alt›nc› ünitede toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular› masaya yat›r›lm›flt›r. Yasin Aktay (Selçuk Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü. muhafazakarl›k. dind›fl›. statü. sosyalizm. Aile. Ali Ergur (Galatasaray Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü). cinsiyet eflitli¤i ve cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k kavramlar› tart›fl›lm›flt›r.viii Önsöz Önsöz Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› uzaktan e¤itim yoluyla ön lisans ve lisans düzeyinde Felsefe baflta olmak üzere sosyal bilimler alan›nda e¤itim alan sizlere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r.Dr. faflizm vb. din. Medya’n›n ele al›nd›¤› yedinci bölümde hem medya-ideoloji-iktidar iliflkisi hem de medya’n›n ekonomi-politi¤i çeflitli yaklafl›mlar do¤rultunda ele al›nm›flt›r. Ünite s›ras›yla Prof. demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgiler verilmifltir. Prof.Dr. Tarihsel süreçte toplumsal tabakalama ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimleri kölelik. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› bir çok kiflinin fevkalade önemli katk›s›yla haz›rlanm›flt›r. toplumsal cinsiyet. siyaset. aile. yeni orta s›n›f ve yoksulluk gibi kavramlarla birlikte tart›fl›lm›flt›r. toplumsal hareketlilik. Veysel Bozkurt (‹stanbul Üniversitesi-‹ktisat Fakültesi). klasik ve modern toplum teorilerinin toplum anlay›fllar› ile bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüflleri aç›klanm›flt›r. Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan ikinci ünitede taylorizm. fordizm. post endürstriyel ça¤da iflin örgütlenmesi konular›yla birlikte çal›flman›n gelece¤i tart›fl›lm›flt›r.Dr. Siyaset üzerine yo¤unlaflan beflinci ünitede siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlanm›fl.

Kitab›n tasar›m›n› gerçeklefltiren ö¤retim tasar›mc›s› Doç. Ümit Tatl›can’a (Adnan Menderes Üniversitesi–Sosyoloji Bölümü) çok de¤erli emekleri ve bu kitab›n bir parças› olduklar› için ne kadar teflekkür etsem azd›r. T.Önsöz ix ve Uluslararas› ‹liflkiler Bölümü). Volkan Yüzer. Editör Yrd.Doç.F. Emre GÖKALP . dizgi birimi çal›flanlar›na da çok teflekkür ederim. Doç.Ö.Dr.Dr.Dr.Dr. Sibel Kalayc›o¤lu (Orta Do¤u Teknik Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü).Dr. metindeki dil ve yaz›m hatalar›n› düzelten Funda Gürbüz ve kitab›n dizgi ve bas›m ifllerindeki emeklerinden dolay› baflta Mehmet Emin Yüksel ve Ufuk Önce olmak üzere A. Prof. Hakan Ergül (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi) ve Prof.

Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olabilecek. Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinebileceksiniz. Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • Bilgi Sanat Gelenek Küreselleflme ‹çindekiler • • • • • • KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ KÜLTÜR VE GELENEK KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR • SANAT VE TOPLUM • KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültür .1 • • • • Kültür Uygarl›k ‹deoloji Simge SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klayabilecek.

Kendi varl›¤› üzerine TELEV ‹ Z Y O N düflünebilme yetisi her ne kadar modern öncesi ça¤larda bilinen bir olgu olsa da Ayd›nlanma Ça¤›’n›n temel düflünsel unsuru olarak kabul edilmifltir. soyutlamalar arac›l›¤›yla (resim. ortak bir ruh hâlinin D ‹ K Kde A T temsilcisidir. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. ‹nsan türünün tarihinde bir dönüm noktas› olan yaz›n›n icad› da bu fleklide örgütlü hâle gelen toplum yaflam›n›n kavramlar yoluyla S O R U kendini ifade etmeye ihtiyaç duymas›yla ilgilidir. Di¤er bir deyiflle ‹NTERNET SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Ayn› anlam benzerli¤i Arapça Medeniyet ve Medine (kent) sözcükleri aras›nda da vard›r. insan›n yegâne kültür üreticisi varl›k oldu¤u söylenebilir çünkü insan kendi varl›¤› üzerine düflünebilme yetisine sahip bir canl›d›r. K bütünleflmeyi ‹ T A P müzik. Kültürü oluflturan bilgi ve ürünler. Uygarl›k da insan›n kültür üretme becerisinin sonucunda ortaya ç›kan bir durumdur. Kültür bir toplumda sa¤layan en temel unsur olarak kabul edilebilir.Kültür KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ‹nsana dair özellikleri di¤er canl› türlerinin özellikleriyle k›yaslamak ve insan›n ayr›cal›¤›n› tan›mlamak belirli ölçütler aç›s›ndan mümkündür. kenDÜfiÜNEL‹M tin varl›k nedeni olmufltur. Düzenli tar›m. aktarma ve bilgi birikimi gibi özellikler yaln›zca insan türünde mevcuttur. Kent S‹ZDE yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Ancak AMAÇLARIMIZ zekân›n varl›¤› sonucunda ö¤renme. Örne¤in. Yak›n zamana kadar insan› di¤er türlerden ay›ran en temel özelli¤in zekâ oldu¤u düflünülmüfl ancak di¤er canl› türlerinde de zekân›n varl›¤›na dair bulgulara rastlanmas›yla bu kan› yavafl yavafl terk edilmektedir. çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. ortak bir ruhSIRA hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. yaz›) insanl›k belle¤ine aktar›l›rlar. Kültürün oluflumunda insan›n kendi varl›¤›n›n fark›nda olmas› ve kendisini “düflünen bir varl›k” olarak tasavvur etmesi etkilidir. Bu sözcük ise Latince’de kent anlam›na gelen civitas sözcü¤ünden türemifltir. dil. istikrarl› ticaret ve daha ileriki aflamalarda sanayi. K›saca kültür bu flekilde bir düflünme yetisinin sonucunda ortaya ç›kan bir simge üretme etkinli¤idir. Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Öyleyse insan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. Türkçe’de uygarl›k sözcü¤ü Avrupa dillerinin birço¤unda civilisation sözcü¤ü ile karfl›lan›r.

AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Öyleyse kültürün bileflenlerinden biri olan teknoloji ça¤›n ruhunu. araç gereçten ziyade. onlar› ortaya ç›karan bilgi. toplumsal düzeni tam anlam›yla kurmak için gerekli olan dayatma gücünden yoksundurlar. sadece Tanr›’n›n iradesine göre flekillenmifl bir varl›k de¤il. en yayg›n simge sistemi olan dili ortaya ç›karm›flt›r. Örne¤in$ dil. Bu ayr›cal›¤›n kökeninde insan›n kendini sorgulayabilme yeti- . Descartes’in ünlü ifadesiyle “düflünüyorum öyleyse var›m” (cogito ergo sum) insan›n düflünen bir varl›k oldu¤unu ortaya koymaktad›r. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ OT RAU P D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kültürün bileflenlerinden bir di¤eri de simgelerdir. De¤erler kültürün önemli tafl›y›c›lar› olmakla birlikte. Norm. Toplumsal düDÜfiÜNEL‹M zen ancak kurumsallaflm›fl kurallarla ayakta durabilir. Kendinde anlam› olmayan ses birimlerine. de¤er ve yarg›lar›n soyut temsillere AMAÇLARIMIZ dönüflerek her bir somut üretimin kendisi yerine. ‹nsan›n bu sorular›na tatmin edici yan›tlar› en baflar›l› flekilde vermeyi baflaran inanç sistemi kurumsallafl›r. Her insan içerisine do¤du¤u evreni ve kendi var oluflunu aç›klayabilmek ister. Ça¤dafl toplumlarda neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. Sonuç olarak kültür. asl›nda. Köklerini inançlardan alan de¤erler inançlar› somutlaflt›rma e¤iliminin bir sonucudur. alg›. De¤erler ve gelenekler tek bafllar›na bask› unsuru olamayacaklar›ndan dolay›. do¤as›nda özgürlük olan ve kendi bafl›na var olma hakk›na sahip bir varl›k olarak kavramsallaflt›ran felsefi yaklafl›m. kendi iradesiyle kendi kaderini oluflturabilme gücü olan düflünsel bir birim olarak tasavvur edilmifltir. fikir. ‹nsan için do¤a bir simge üretme kayna¤›d›r. üretim. Do¤ay› dönüfltürme ve oradan anlamlar biriktirme etkinli¤i olan kültür. bu bak›mdan önce inançlar üzerine kuruludur. Bu inanç sistemi insan›n temel varolufl sorular›na tatmin edici yan›tlar vermek zorundad›r. asl›nda. mevcuttur. Ça¤dafl toplumlarda D ‹ K K A T neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. alg›. de¤iflmeye SIRA dair olanlar› da S‹ZDE harekete geçirirler. üretim. insan etkinlikleri içinde kendine özgü dinamikleri olan ay‹NTERNET r›cal›kl› bir aland›r. toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl anlamlar atfedilmesi. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayd›nlanma Ça¤› ve Rönesans’tan itibaren insan. kültürün belli topTELEV‹Z YON lumsal düzeyde varl›¤›n› koruyabilmesi için vazgeçilmez önemde bir simge sistemdir. Kültür sonucunda ortaya ‹NTERNET ç›kan üretimler. Her toplum kendi örgütlenme biçimi cinsinden bir inanç sistemi gelifltirir.4 Ayd›nlanma Ça¤›: Orta Ça¤’da dinsel dogmalar›n egemen oldu¤u feodal toplum düzeninde cemaat içinde kul konumunda olan insan›. bir bask› unsuru olan normlar S O R U en basit anlam›yla yapt›r›m› olan toplumsal kurald›r. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. tasavvur. Tanr› kelâm›n›n sorgulanamaz merkezîli¤ine karfl›. De¤erler sadece kalan ve de¤iflmeyen unsurlar› de¤il. T E L ziyade. Bu üretimlerin birço¤u maddi koSIRA S‹ZDE SIRA anlamda S‹ZDE flullar›n somut de¤iflikli¤e u¤rat›lmas›yla olur. ‹flte bu soyut temsillere simge ad› K ‹ T A P verilir. onlara dair söylem. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. ortak kurucu unsurlar olarak kabul edilir. toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin kabulleri de beraberinde UP K S ‹ O TR A getirir. yanl›fllanabilir insan akl›n›n üstünlü¤ünü ilan ederek 1789 Frans›z Devrimi’nin düflünsel temellerini haz›rlayan düflünce ba¤lam›. Kültürün temelini oluflturan inanç düzlemi. Norm yapt›r›m› D ‹ Kolan K A T toplumsal kurald›r. tasavvur. Simgeler belirli bir çeflitlilik ve de¤iflme arz etseler de ortak yaflam› sürdürmek için baz› simgelerin genel nitelikte olmas› gerekir. EV‹ZYON araç gereçten onlar› ortaya ç›karan bilgi. Toplumsal iliflkinin devam›n› sa¤layacak olan gelenek ve göreneklere dönüflecek olan de¤erler. tek bafl›na bir toplum düzeni oluflturmak için fazla soyut bir anlat›d›r. onun yerine geçen daha evrensel ve dolayl› göndermeleri hâline gelirler.

Bu görüfle göre her kültür kendi tarihinin ürünüyse ve var oldu¤u ba¤lam içerisinde inceleniyorsa insan kültürlerini daha ilkel ya da daha uygar olarak nitelemek veya kültürler aras›nda karfl›laflt›rma yapmak sorunlu bir analizdir. Ayd›nlanma düflüncesiyle birlikte kültür terimi topD‹KKAT lumsal de¤er ve davran›fl biçimlerini ifade eden toplumsal bir anlam kazanm›flt›r. kültürel olanla biyolojik olan aras›ndaki ayr›ma vurgu yapm›flt›r. . Boas. Kent yaflam›n›n kültürle olan iliflkisi nedir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR Kültür Kavram›n›n Kökeni 1 DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Latince Colere fiilinden türemifl olan kültür terimi. Ayd›nlanma Dönemi’nde kültür terimi. Williams’a (2005: 90) referansla kültür olgusunun üç anlam katman› oldu¤unu belirtebiliriz: iGenel bir entelektüel. farkl› antropoloji geleneklerinde farkl› flekillerde ele al›nm›flt›r.Bir grubun ya da bir dönemin yaflam biçimi olarak kültür.yy’a kadar tar›mS Ogenellikle R U sal etkinliklerde topra¤› ›slah etme ve ürün yetifltirme gibi anlamlarda kullan›lm›flt›r. Her bir kültürün ayr› ayr› incelenmesi gerekti¤ini çünkü her kültürün kendine özgü ve ayr› bir tarihi oldu¤u görüflü Franz Boas (1858-1942) taraf›ndan kültürel görecelilik yaklafl›m›yla ele al›nmaktad›r. Bir di¤er ifadeyle. insanlar›n gündelik toplumsal yaflamlar›n›n tamam›n› kapsayacak flekilde geniflletir. kültür kavram›n›. 18.1. tar›msal etkinlikler için SIRA S‹ZDE kullan›ld›¤› anlam›n›n yan› s›ra. Fakat 18. Ayd›nlanma Dönemi’nde antropolojinin de geliflmesiyle kültür belirli bir halk›n AMAÇLARIMIZ “bütün yaflam biçimi” anlam›nda yayg›n olarak kullan›lmaya bafllam›flt›r. tinsel ve estetik geliflim süreci (uygarl›k Kmedeniyet ‹ T A P anlam›nda). Taylor’a göre kültür insan yeteneklerinin birikimi iken Boas’a göre kültür. Bu gözlük. Tylor’a göre kültür “Bir dönemin ya da bir toplumsal grubun yaflam biçimi” olarak tan›mlan›r ve yaln›zca insanl›k kültüre sahiptir. bu noktada bize “kültürel gözlük” benzetmesini önerir. içinde yaflad›¤›m›z dünyay› alg›lamam›z› ve toplumsal yaflamlar›m›z› anlam›n› yorumlamam›z› sa¤lar. bireylerin içinde yaflad›klar› grubun al›flkanl›klar›ndan etkilenen tepkilerini ve bu al›flkanl›klar›n belirledi¤i insan etkinliklerini” kapsar.dan itibaren.Kültür 5 si yatar. Kültür toplumsal iliflkiler sistemi ve örgütlenme biçiminin hem kurucusu hem de yans›mas›d›r.Entelektüel ve sanatsal ve etkinlik pratikleri (yüksek kültür anlam›nda) ve iii. Fakat birçok antropolog kültürün. Bu tan›m. “bir toplulu¤un toplumsal davran›fllar›n›n bütün ifadelerini. ‹NTERNET Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar Evrimcili¤in ilk ve en önemli temsilcilerinde olan Edward B.yy. ii. insanlar›n ö¤rendiklerinin ve eylemlerinin niteli¤iyle il‹NTERN ET gili oldu¤una dair hemfikirdir. ‹nsan türünü di¤er canl› türlerinden ay›ran dünyay› kavramsallaflt›rma ve bunu simgeler arac›l›¤›yla anlatabilme yetene¤i en eflsiz niteli¤idir. Ünite . D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Antropolojik Yaklafl›mlar TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Kültür. “insan zihninin etkin olarak gelifltirilmesi” anlam›n› da kazanm›flt›r. Tylor (1832-1917) ayn› zamanda antropolojinin konusunun kültür oldu¤unu belirten ilk bilim insan›d›r. Tylor.

dolay›s›yla kültürün. bir toplumun her gelenek ve inanc›n›n.1 Claude Lévi-Strauss: Yap›salc› antropoloji yaklafl›m›n›n kurucular›ndan Frans›z düflünür. sanat. o toplumun yap›s›n› sürdürmeye dönük belirli bir ifllevi oldu¤una inan›r.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültürel görecelili¤in bir ad›m sonras› ise etnik-merkezcilik elefltirisidir. siyaset gibi temel alanlar›nda maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini kapsar. bir kültürel sisteme yol açmakta. Toplumlar bu gereksinimleri karfl›lamak için din. yani baflka kültürleri kiflinin kendi kültürünün de¤il. Bu bak›fl aç›s›na göre. ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar Antropolojik yaklafl›mda ifllevsel yaklafl›m›n en önemli temsilcisi olan Bronislav Malinowski’ye (1884-1942) göre her biyolojik ihtiyaç. toplumsal yap›n›n sürdürülmesiydi. bireysel ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› de¤il. düzen ve süreklili¤i sa¤layan . Sosyolojik Yaklafl›m Antropolojinin kültür terimini temel konu edinmesinin yan›s›ra sosyoloji de toplumun bir bilefleni olarak inceler. kültürel ifllevler. Genel olarak yap›salc›lara göre ise kültür. bir toplumun e¤itim. sanat. bu do¤rulutuda birçok araflt›rma yapm›fl. Sosyolojik düflünce tarihinde kültür. Yap›salc›-ifllevselci ekolün kurucusu olan Radcliffe-Brown (1881-1955) din. teknoloji. aile ve akrabal›k gibi kurumlar› gelifltirmifltir. o kültürün ba¤lam› içinde görmesini savunmak önemlidir. farkl› kuramsal bak›fl aç›lar› taraf›ndan bütünlefltirici ögelerle çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak ele al›nm›flt›r. Fakat Malinowski’nin tersine. Toplumun varl›¤›n› sürdürmesi buna ba¤l›d›r. gereksinimleri karfl›layan kültürel uygulamalar ise yeni kültürel ihtiyaçlar› üretmektedir. sanat. Her bir kültür. Etnik-merkezcilik. Bu bak›mdan birey. kendi fiziksel ve toplumsal çevresi taraf›ndan oldu¤u kadar tarih taraf›ndan da biçimlenir. kültür toplumsal ögelerin birbirleriyle olan iliflkilerinde. Sosyolojide kültür. kültürel görecelili¤i. Resim 1. ça¤dafl sosyolojiye de önemli katk›larda bulunmufltur. topluma ait olup kültüre sahiptir. hukuk. Kültürler aras›nda hiyerarflik bir s›ralama yap›lamayaca¤›n›. Brown. Bir yap›salc› olarak Lévi-Strauss (1908-2009) kültürü insan zihninin simgesel ifadeleri olarak görür. kültür olgular›n›n kendi anlam ba¤lamlar›nda de¤erlendirilmeleri gerekti¤ini ileri süren Lévi-Staruss. Bu ba¤lamda. hukuk gibi kurumlar›n bir kültürün anlafl›lmas›nda merkezî rol oynad›klar›n› kabul ediyordu. etnik-merkezcilik bünyesinde ›rkç›l›¤› da bar›nd›rd›¤› için. Farkl› bir deyiflle. ortak de¤erler çerçevesinde ortak bilinci ifade eden. temelde yatan bir düflünce kal›b›n›n ürünüdür. yüceltmesi ve di¤erlerini afla¤›lamas›d›r. Bu tikel kültürler için oldu¤u kadar genel kültür kavram› için de geçerlidir. bireyin di¤er kültürleri yorumlarken kendi kültürünü dikkate almas›. hukuk.

otoriter kiflilik gibi olgular üzerinde. Ünite . Buna göre. propaganda. toplumsal uzlaflma ve toplumsal bütünlük sa¤lamada büyük önem tafl›d›¤›n› vurgularlar. Bu anlamda. Yap›salc›l›kta kültürle dil birbirine benzeyen kavramlar olarak ele al›n›r. Nasyonal Sosyalizm’in Almanya’da iktidar› ele geçirmesiyle birlikte sürgüne gitmek zorunda kalm›fllar ve ço¤u ABD’deki gözlemlerinden yola ç›karak. Benzer bir bak›fl aç›s›yla Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu. Geniflletilmifl bir kültür kavram›n› yaflama geçiren Birmingham Okulu hem yüksek kültür-afla¤› kültür ayr›m›na hem de herhangi bir kültürel tabakalaflmaya karfl› gelerek böylesi yaklafl›mlardan önemli bir kopufl gerçeklefltirmifltir. sahnelenen bir dramaya benzeterek bireyleri bu oyunu sergileyen aktörler olarak ele al›r. Kitle kültürü elefltirisi yapan okul. dilin de kültürün hazinesi ve bilincini oluflturdu¤una vurgu yapar. Okul. yönetici s›n›f›n ideolojisini kitlelere ço¤u zaman güce baflvurmaks›z›n onlar›n r›zas›n› kazanarak empoze ediflini aç›klar. Yüksek kültür. Hegemonya ve ideoloji kavramlar› çerçevesinde ele al›nan kültür kavram›. kültür endüstrisi standartlaflm›fl ürünler sunarak. kitle kültürü. Yap›salc› yaklafl›mda as›l odak. Bu yaklafl›mlardan biri olan Frankfurt Okulu kültürü bir mücadele alan› olarak çözümler. kültürün. ana ak›m kültürün d›fl›nda kalarak alt-kültürlerin ortaya ç›kmas›na kadar bir çat›flma ortam› yaratmaktad›r. izleyicilerin alg›s›nda gerilemeye neden olur ve toplumsal eflitsizliklerin yeniden üretir. Birmingham Üniversitesi’nde 1964 y›l›nda Ça¤dafl Kültürel Çal›flmalar Merkezi (ÇKÇM) olarak kuruldu¤u için Birmingham Okulu ya da Britanya kültürel çal›flmalar› okulu olarak da an›lan okul. t›pk› dil gibi bütünlükçü bak›fl aç›s›ndan okunmas› bu yaklafl›mla mümkündür. geliflti¤i ve birikti¤ini. özellikle yap›salc› ve ifllevselci yaklafl›mlar. kültürün dilde yaflad›¤›. E¤lence ürünü üretimi ve da¤›t›m› yapan medya ve e¤lence flirketleri kültür endüstrilerine girmektedir. Bu yaklafl›m. .1. Bu konuda. (Adorno 2006: 98-106). Hegemonya: Bir toplumda hakim s›n›f ya da yönetici s›n›f›n iktidar›n› do¤al ve meflru göstermesi. Buna göre kültürün.Kültür 7 bir kavram olarak bütünlefltirici bir role sahiptir. ça¤dafl kültürel kuram içindeki önemli okullardan biridir. kültür endüstrisi kavram›n› gelifltirmifltir. kültürün. kültürü. Antonio Gramsci taraf›ndan formüle edilem hegemonya kavram›/kuram› kapitalist bir toplumda. Kültürün çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak en net hâli Marksist yaklafl›mdad›r. bir dizi entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. yönetici s›n›f›n görüfllerini yans›tan. zaman içinde önemli bir düflünce okulu hâline gelmesiyle k›saca Frankfurt okulu olarak an›lm›flt›r. kültürel etkinliklerin toplumsal kimlikler üzerindeki yans›mas›ndan. bireysel insan bilinci de¤il. s›n›f çat›flmalar›n› ve bask›n s›n›f›n meflrulu¤unu yeniden üreten bir unsur olarak ele al›nm›flt›r. 1923’te Frankfurt’ta kurulan ve bir grup genç filozofu bir araya getiren Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü (Institut für Sozialforschung). toplumsal eflitsizlikleri. kültür endüstrisi. aksine bir mücadele ve çat›flma alan› olarak tarif etmifltir. Bafllang›çta Marksist düflünceye elefltirel bir tav›rla yeni bir yön varmeyi amaçlayan Frankfurt Okulu düflünürleri. kültür temelli araflt›rmalar yapm›fllard›r. oyunun gerçekleflmesinde bir arada tutucu motifler üzerine e¤ilir. kitle iletiflim araçlar› ve medyayla sarmalanan kültürü. Toplumsal hayat›. kendi s›n›fsal ç›karlar›n› evrensel ç›karlar olarak ifade etmesi durumu. Toplumsal tabakalaflma ve s›n›f çat›flmas›n› dinamiklerinden olan yüksek kültür ve popüler kültür ayr›m›. Birmingham Okulu ayr›ca kültürü birlefltirici bir sistem ya da paylafl›lan de¤erler bütünü olarak de¤il. toplumsal eylemi oyun metaforu üzerinden anlat›r. Yap›salc› yaklafl›m›n kültüre iliflkin kuramsal çerçevesinin temeli yap›sal dilbilim ile göstergebilimsel alandaki çal›flmalard›r. kültürel ürünlerin tüketilmesi yoluyla çat›flmay› yeniden üreten bir endüstri olarak ele al›r. onu meflrulaflt›r›p onun ç›karlar›na hizmet eden bir ifllevi bulunmaktad›r. iktidar›n ve direniflin iflledi¤i bir alan olarak ele al›r. Farkl› bir deyiflle yap›salc› yaklafl›m. kültür sisteminin rolü ve kültür sistemi çal›flmalar›d›r. Dramaturjik yaklafl›msa.

Bu durumun tehlikeli yan›ysa devlet s›n›rlar› içinde bulunan farkl› kültürlerin. Bu nedenle. D‹KK AT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . içinde s›n›f mücadelesinin verildi¤i bir alanTELEV‹ZYON TE LEV ‹ Z Yalan›n ON d›r. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 2 Sosyolojik düflünce tarihinde. egemen s›n›f›n iktidar›n›n timi devletin iflleyifline ba¤layan kültürel ayg›tTEL E V ‹ Z Y O N için ideolojik TELEV‹ZYON süregitmesi lard›r (Althusser 2006: 128). Postmodernizm. Devletin Bask› Ayg›tlar›. yaln›z ekonomik alana D‹KKAT D‹KKAT dayanmamakta. Kültür ise bu en etkin unsurlar›ndand›r. her türlü ço¤ulculuk ve yerellikten yanad›r. hapishane. kültür kavram›n›n ideolojik kullan›Resim 1. yeniden kümet. kültürel unsurlar da önemli rol oynamaktad›r. Marxsist bak›fl aç›s›na göre. ulus-devlet s›n›rlar› ba¤lam›nda ulafl›lmas› gereken hedefleri olan bir ideolojiler bütünüdür. toplumun ögelerini bir arada tuSIRA S‹ZDE tan bir unsur olarak ele alm›flt›r? AMAÇLARIMIZ DÜfiÜ NEL‹M KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ‹ T A kavramlar›. hüve yap›salc› bir bak›fl aç›s›yla okuyan. Marksizm’in pitalizmin yeniden üretimini sa¤lamada iki tür temel eserlerini yeniden sistemi vard›r: ‹lki. her türlü ço¤ulculuk DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M ve yerellikten yanad›r. ulusal bir kültür yaratmak için farkl›l›klar› eleme e¤ilimi belirgin hâle gelmifltir. ‹kincisi DevleK ‹ T A P K üretimin ‹ T A P sadece tin ‹deolojik Ayg›tlar›. K ‹ T A P D‹KKAT Postmodernizm. Modernizmin kültüre yükledi¤i bütünlefltirici. hangi yaklafl›mlar. Marksist perspektife göre ideoloji. evrensel ahlak yerine. edilmekte ve kültürel bütünleflmeyle ortak de¤erlerin yarat›l›p paylafl›larak korunmas› hedeflenmektedir. Kültür kavram›n›n ideolojik kullan›m›n›n saflaflt›r›c› boyutu ve ulus-devlet kapsam›nda bütünlefltirici rolünün yan› s›ra kültürün ço¤ulculu¤u önceledi¤ini belirSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ten bak›fl aç›lar› da mevcuttur. polis. Ulus-devsüreci olarak let terimiyle birlikte bir ulusal kültürden söz kavramsallaflt›rm›flt›r. Bunlar ideolojik yeniden üreolmad›¤n›. bas›n-yay›n. siyaset. Modernlik kavram›. çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüketen gruplar› ifade etmektedir. ba¤lam›n da önem Kültür kavram›na bütünlefltirici bir araç götafl›d›¤›n› vurgulam›flt›r. saflaflt›r›c› rol postmodernizm taraf›ndan elefltirilmifltir. Oysa postmodern yaklafl›m. kültürü.2 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE m›n›n en net görüldü¤ü örneklerden biri Louis ‹NTERNET ‹NTERNET Louis Althusser: Marksist Althusser’in Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (D‹A) yap›salc› Frans›z kavramsallaflt›rmas›d›r. e¤itim. asimilasyon yoluyla özgünlüklerini kaybetmeleridir. keten gruplar› Yüksek kültür. dünya siyasi tarihinde ulus-devtoplumsal ‹N T E R N E T yeniden üretim ‹NTERNET letlerin kurulma süreçleriyle bafllar. Buna göre devletin kaAMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ düflünür. ‹ktidar. Modernleflmenin bir ürünü olan ulus-devletlerde. ideolojiyi bir züyle bakmak. P ‹deoloji veK kültür ideal olanla gerçek olan aras›ndaki iliflkiyi sorgulamas› bak›m›ndan S O R U S O R Ukarfl›l›kl› iliflki içerisindedir. din. senekonomik olan üzerinden dika. bir D‹K K Adizi T entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. ordu. evrensel ahlak yerine. S O R U S O R U bu ba¤lamda gelecek bütün ideolojilere karfl›d›r.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M 8D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüS O ifade R U etmektedir.

Gelenek. Oysa gelenek sadece S O R U geçmiflle de¤il bugün ve gelecekle de ilgilidir (Glassie. dinamik olmad›¤› ve toplumun de¤iflen yap›s›n› anlatD‹KKAT makta kullan›lamad›¤› nedeniyle sosyal bilimciler taraf›ndan ihmal edilmifltir. küreselleflme ekonomik bir kavramd›r ve ifl gücünün. gelene¤e benzer biçimde süre¤enlik duygusu oluflturmakta ve geçSIRAyüklüdür. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Örfler. Bu nedenle toplum taraf›ndan bir yandan benimsenirS O R U ken bir yandan da ihmal edilir. Fakat küreselleflme kavram› her ne kadar bütünlefltirici yap›y› ön plana ç›kar›r görünse de bu bütün olma hâli ve ço¤ulculuk ilkesine ra¤men. Âdet. indirgemeci ve tek tiplefltirici bir boyuta sahiptir. sermayeyle birlikte kültür ve iletiflimdir. Buna karfl›n daha fazla kufla¤›n bildiTELEV‹ZYON ¤i ve bir flekilde gelenek oldu¤u konusunda mutabakata var›lan bir fley de gelenek olarak kabul edilmeyebilir. sosyal bilimlerde s›k kullan›lan ama üzerinde me yap›lmam›fl bir kavramd›r. Ünite . AMAÇLARIMIZ Gelene¤i tan›mlarken yaflanan sorun. Çünkü küresel kitle kültürünün ço¤ulculu¤u esasen Bat›-merkezlidir ve küresel kitle kültüründe üretim. Âdetler. kavram› belli bir zaman dizgesine yerlefltirirken fazla tutarl›l›k aramaktan kaynaklaK ‹ T A P n›r. 2002: 8-9). âdet ve örf aras›ndaki s›n›rlar çok belirgin de¤ildir. Örf ise toplumsal D Ü fi Ü norm N E L ‹ M olarak tan›mlanabilir. ideoloji kültürel bir kod olarak kabul edilirken ço¤ulcu bak›fl aç›s›yla tüm yerelliklere büyük önem atfedilmektedir. KÜLTÜR VE GELENEK 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Resim 1. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel oluflD ‹ K K kurallar› AT turmaktad›r. Bu kavram. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel kurallar› oluflturmaktad›r. Bu durum. kitle iletiflim araçlar›n›n egemenli¤indedir. küresel ve yerel olan›n bir arada bulundu¤u bir yap›lanma almaktad›r. Bu süreçte. Fakat SIRA S‹ZDE gelenek ilk baflta. Günlük dilde genel olarak. geçmifli ve dura¤anl›¤› an›msatsa da esasen dinamik bir kavramd›r ve bugüne ve gelece¤e iliflkindir. uzun bir zaman boyunca tekrar edilen. Yüzy›llard›r süregelen AMAÇLARIMIZ dövme gelene¤ine bir çok bölgede rastlamak mümkündür. Esas olarak. S‹ZDE mifli flimdiki zamana tafl›maktad›r. ulus-devletler zay›flamakta ve ulusal kültürler yerini. Küreselleflme çok boyulu bir olgudur.1. SIRA S‹ZDE D Üsistemli fi Ü N E L ‹ M bir inceleGelenek kavram›. kurumsallaflm›fl toplumsal al›flkanl›klar olarak tan›mlanabilir. Küreselleflen. Dolay›s›yla da de¤iflmeyi ifade ederler. Fakat âdetler daha az de¤er göreli olarak daha az önemli toplumsal pratiklerdir. geçmifle ait pratik ve de¤erleri tan›mlamak için kullan›lan bir sözcüktür.3 D‹KKAT Dövme (yapt›rmak) san›ld›¤›n›n aksine SIRA S‹ZDE bugüne dair bir pratik de¤ildir. Küresel ve yerel kültürlerin ideolojik aç›dan karfl›laflmas›n› de¤erlendirin. küreselleflme kavram›nda da kültürel ço¤ulculuk ilkesi benimsenmektedir.Kültür 9 Paralel bir flekilde. Zira toplumlar›n uzun bir geçmifle dayand›¤›n› sand›¤› ve ‹ N T E dönemlere RNET gelenek olarak gördü¤ü pek çok pratik asl›nda görece olarak yak›n aittir. fazla üretimi satacak yeni Pazar aray›fllar›na dayanmaktad›r. Bir davran›fl ya da düflünce belli say›daki kuflaklar› gerektirmeden de gelenek say›labilir. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . Bu aç›dan da gelenekler kadar etkin bir benimseme ve aktar›m sürecini geçirmezler. sermaye ve mal piyasalar›n›n çok-uluslu flirketler arac›l›¤›yla uluslararas› bir nitelik kazanmas›n› ifade etmektedir. Küreselleflme sürecinde. Örfler.

bilgi aran›p bulunacak bir hakikat olmaktan ziyade. maddî olgular olarak ortaya ç›kmaz ayn› zamanda maddî-olmayan unsurlarda da somutlafl›r. Oysa geleneksel olarak adland›r›lan pratikler modern olanla iç içedir. insan akl›n›n keflfetti¤i ya da hat›rlad›¤› bir olgu olarak gör‹NTERNET müfltür. akl›n›n ürünü olan bilgiden yola ç›k›larak yap›labilir. yine Eski Yunu vurgular. bilgiyi zaten do¤ada var olan. baflta kendisininki olmak üzere. mutlak ve evrensel bilgi kavram›na terk edecektir. edinim. özünde insan›n do¤ayla kurdu¤u uyum ve dönüfltürme iliflkisinin sonucunda oluflur. Bilgi üzerine en eski felsefi tart›flmalar›. Platon. bireyi aflan. Onlara göre. Bunlar›n içinde bilgi kavram› özel bir yer kaplar. insan›n varl›¤› aç›klay›fl›. kullan›m ve anlamlar› üzerine yap›lan tart›flmaS O R U lar ise bilgi sosyolojisi disiplininin alan›n› oluflturmaktad›r. Küreselleflmenin tan›mlanmas›ndaki temel güçlüklerden biri ekonomik ve kültürel küreselleflme aras›ndaki ba¤lant›lar›n kurulmas›ndad›r. âdet. do¤al olarak bilginin görelili¤ini. yerini. özsel. Böyle bir bak›fl aç›s›. çok basit olarak D‹K K A T bilen özneyle bilinen nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. Eski Yunan uygarl›¤›nda Sofistler’in SIRA S‹ZDE yapm›fl olduklar› bilinmektedir. Her ne kadar bu bilen özneyle bilinen iliflki ça¤lar boyunca ayn› kalsa da unsurlar› farkl› dönemlerde farkl› flekillerde aç›klanm›flt›r. nesnel bir gerçekli¤in parças› olarak alg›- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . 2009: 76-77) ça¤dafl felsefenin temel ön kabulleriyle benzerlik göstermektedir. Bilgi. Bu görüfl. Bilginin toplumsal üretim. antropolojide kimi kez kültürle eflanlaml› kullan›lmaktad›r. daha sonraki ça¤lar› da derinden etkileyen düflünürü Platon’dan itibaren. insan›n akl› ve gündelik pratikleri sayesinde oluflan. Bu ba¤lamda gelenek “belirli bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla bir kuflaktan di¤erine aktar›lan inanç. Gelenek kavram›n›n modernlikle olan bu karfl›t alg›lan›fl›ndan ötürü. Bu iliflki sadece teknoloji. çok basit olarak SIRA S‹ZDE nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. onlar›n varl›k kavram›n› alg›AMAÇLARIMIZ lay›fllar›yla yak›ndan ilgilidir: Sofistler’e göre. küreselleflmenin gelenek ve kültürle olan iliflkisini kavramaktad›r. Bilginin ne oldu¤una dair tart›flmalar. Ancak nan’›n. de¤er. Küreselleflmenin ço¤ulcu söylemi içerisinde kültür ve gelene¤in asl›nda bir zenginlik oldu¤u ve korunmas› gerekti¤i dile getirilmektedir. Gelenek kavram›n›n tan›mlanmas›ndaki önemli güçlüklerden biri kavram›n genellikle modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas›ndan kaynaklanmaktad›r. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri” olarak tan›mlanmaktad›r. Sofistler’in bilgi ve varl›k aras›nda kurduklar› iliflki.10 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ayr›ca gelenek kavram›. bir anlamda infla edilen bir olgudur. Sofistler’in bu bilgi anlay›fl›. öznellikten geçerek oluflan bir olgu oldu¤uTELE V ‹ Z Y O Nbilginin öznelli¤i üzerine kurulu bu yaklafl›m. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ Kültür kavram›. bilginin. Fakat ayn› zamanda gelenekler bir seçime tabi tutulmakta ve küreselleflme sürecinde hangilerinin korunmas› gerekti¤i bir sorun olmaktad›r. felsefenin temel konular›ndan DÜfiÜNEL‹M biridir. Oysa gelenek ve modern karfl›t olarak düflünülen iki toplum tipidir. K ‹‹lginç T A Pbir flekilde. Bilgi. Bir di¤er güçlükse. kurumlar›n biçimsel boyutlar› vb. (Uslu. davran›fl. kavram geçmifle ait ve kal›nt› olarak düflünülmektedir. Bilginin niteli¤i üzerine düflünme alan›na epistemoloji ad› verilmektedir. Bu karfl›tl›k esas olarak geleneksel toplumlar ve modern toplumlar aras›ndaki karfl›tl›kt›r fakat hangilerinin geleneksel hangilerinin modern oldu¤u net ve kolay olarak cevaplanabilecek bir soru de¤ildir.

Her ne kadar köklü elefltirileri yap›lm›fl da olsa do¤a bilimlerinin üretti¤i. Modernli¤in kurucu düflünürü olarak tan›mlayabilece¤imiz René Descartes (1596-1650) bilgiyi.yy içinde geliflen felsefe ve tarih yaklafl›m›. nesnel ve evrensel oldu¤u varsay›lan bilgi türünün en de¤erli bilme biçimi oldu¤u günümüzde yayg›nl›kla kabul edilmektedir. ‹nsan akl›n›n yard›m›yla. ak›l sahibi varl›k olan insanla do¤ay› bir karfl›tl›k içinde düflünerek özne-nesne iliflkisi ba¤lam›nda kavramsallaflt›rm›flt›r (Özlem. Bununla birlikte. imgelem vb. gündelik yaflam›n yap›p etme bilgileri) en derindeki gerçeklik katmanlar›na uzanan (dünyaya anlam veren temel bilgi kategorileri.Kültür 11 lanmas› anlam›na geliyordu. Bu ba¤lamda. Uganda’daki yerel bir cemaatin kültürünün karfl›s›na. Sosyoloji biliminin do¤uflu ve geliflmesiyle birlikte bilginin toplumsall›¤›na a¤›rl›k veren çeflitli yaklafl›mlar ortaya ç›km›flt›r. Bunun nedeni basittir: ‹nsan do¤an›n varolufl koflul ve nedenlerini gerçek anlamda bilemez. tarihsel ve kültürel ba¤lamda de¤erlendirerek bütünlük içinde anlafl›laca¤›n› savunan. bir bilgi hiyerarflisi kurulmayaca¤› fikri. insan sadece kendi pratiklerinden do¤an bilgiyi edinebilir. bilginin üretiminde do¤a bilimleri kadar tin bilimlerinin (Geisteswissenschaften) de ayn› önemde pay› vard›r. gündelik yaflam içindeki üretimi. biçimler. farkl› bilgi türleri oldu¤unu. bu egemen bilgi-varl›k iliflkisi yaklafl›m›na. Bunun yerine. ama tarihselli¤i. modern felsefenin. Bilgi. Farkl› bilgi biçimleri sadece insan›n do¤ayla kurdu¤u iliflkinin sonuçlar› de¤il. bilginin sadece do¤a bilimleri ve onlara özgü yöntemlerle üretilemeyece¤ini savunur. ‹talyan düflünürü Giambattista Vico (1668-1744). tarihsel ve kültürel bütünlü¤ünden s›y›rarak soyutlam›flt›r. bunlar›n farkl› türde deneyimlerin sonucu ortaya ç›kt›klar›n› kabul etmek daha do¤ru olacakt›r. bilginin tek. Bilgiyi s›n›fland›rmak ancak onun karfl›l›k geldi¤i gerçeklik düzeyleriyle iliflkisi kurularak yap›labilir. . co¤rafi. Özellikle Alman Tarihçi Okulu insan›n. kültürel koflullarda oluflmufl bilgi türlerinin. tarihinden ve kültüründen ayr› de¤erlendirilemeyece¤ini. Dilthey. do¤an›n bilgimizin nesnesi olamayaca¤›na dair önermesiyle karfl› ç›km›flt›r. k›saca varl›¤›n›n bütünselli¤i içinde bilgiyi kurar. Bu nedenle.) bir s›ralamas› yap›labilir. görece erken bir dönemde. tarihten soyutlanm›fl bilen özne kavram›na fliddetle karfl› ç›kar. Almanya’da 19. nesnel. Farkl› biçimlerde yeniden tan›mlansa da bu mutlak bilgi anlay›fl› ça¤lar boyunca egemenli¤ini sürdürmüfltür. Bu nedenle. Günümüz modern dünyas›n›n düflünsel temellerini oluflturan Ayd›nlanma Felsefesi de bu tür bir bilgi anlay›fl›na sahiptir. 2008: 81). Modernli¤in temel bir di¤er düflünürü olan Immanuel Kant (1724-1804) ise insan› bilen özne olarak kabul etmifl ancak onu mutlak bir bilme durumu içinde. evrensel ve mutlak olmad›¤›n› göstermektedirler. sezgi. ondan daha üstün oldu¤unu varsayd›¤›m›z New York’taki kent yaflam›n› yerlefltirmek) yerine. Birbirinden farkl› tarihsel. Di¤er bir deyiflle kültürler aras›ndan üstünlük cetveli oluflturulamaz. art›k yayg›nl›kla kabul gören bir yaklafl›md›r. bilgiye ulaflmak için sadece ak›l yeterli de¤ildir. Oysa ça¤dafl felsefe ve sosyal bilimlerdeki elefltirel yaklafl›mlar. toplumsal gerçekli¤in farkl› bilgi türleriyle örülen çok katmanl› bir yap› arz etti¤ini ifade edebiliriz. Ünite . ayn› zamanda farkl› toplumsal örgütlenmelerin gerektirici koflullar›d›r.1. Ona göre. Alman Tarihçi Okulu: ‹nsan ve topluma dair olgular›n aç›klanmas›n›n soyut kavramlarla yap›lamayaca¤›n›. Bilgileri kültür köklerine göre ayr›mlaflt›rmak (örne¤in. bir de¤erlilik s›ralamas›na tabi tutulamayaca¤›. inanç. bu ba¤lamda bireyin anlam dünyas›n›n tekilli¤inden toplumsal yaflam› mümkün k›lan kolektif anlam birimlerinin kurulmas›na uzanan bir ço¤ulluk içinde kültürün kurucu unsuru hâline gelir. bilginin insan›n dünyay› anlamland›rmas›nda oynad›¤› ifllevsel role göre d›fl gerçeklikten (görünen olgular›n dünyas›. kurumlar. Ancak özne-nesne karfl›tl›¤›na iliflkin yaklafl›m› daha köktenci bir flekilde elefltiren düflünür Alman filozofu Wilhelm Dilthey (1833-1911) olmufltur.

onun güçlü gösterge etkisinde gizlidir. bununla birlikte belli toplumsal kabuller üzerinde infla edildi¤ini ilk kez ‹sviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure (1857-1913) öne sürmüfltür. ürkütücü bir flatonun önünde kime ait oldu¤u belli olmayan bir el taraf›ndan tutuluyorsa bunun bir korku filminin göstergesi oldu¤unu anlar›z. Hatta her fley göstergedir diyebiliriz. Örne¤in. Ayr›ca t›rpan nesnesi. Hatta bu teknik birçok yönetmen taraf›ndan uygulanan bir anlat›m biçimidir: Filmin son sahnesinde. sosyolojiden önce dilbilimde ortaya ç›km›flt›r. kavram ve yap›D‹KKAT lar olarak tan›mlanabilirler. Kavrama sosyal bilimlerde farkl› yaklafl›mlar gelifltirilmifl olsa da. 1995: 158) Göstergeyle karfl›laflt›¤›m›zda. gösterge bizim öznelli¤imizde özel ve ilk bak›flta fark edemedi¤imiz bir anlam kazanmaya bafllar: Üzerinden kan ‹NTERNET damlayan t›rpan. ‹ster karfl›m›zdaki kifliye basit bir göz k›rpma hareketi yapal›m ister dumanla ya da elektrik sinyalleriyle kodlar gönderelim ister televizyon gibi kitlesel özelli¤i olan bir araçla milyonlarca insan hitap edelim. Bu sürekli simge al›fl-verifline iletiflim ad›n› veriyoruz. kültür üretmeye yönelik oldu¤u için toplumsal gerçekli¤in tamam› çeflitli tipte göstergelerle doludur. Ancak bu çeflitlili¤e ra¤men.yy’da Frans›z edebiyat elefltirmeni. okuyucuya göre de¤iflen anlamlar tafl›d›¤›n›. örne¤in bir film afiflinde t›rpan nesnesinin resmini gördü¤ümüzde. sürekli olarak iletiflime konu olmas›d›r. onun uyand›rd›¤› duygular› yeniden ça¤r›flt›rabilecektir. ça¤dafl göstergebilimin temel kavramlar›n› ortaya atm›flt›r.12 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR Kültür kavram›n›n varolufl koflullar›ndan birisi. gönderme yapma gücü artacakt›r. en çok DÜfiÜNEL‹M göstergebilim yorumu içinde ele al›n›r. kültür kuramc›s› Roland Barthes (19151980). Toplumsal gerçekli¤in. Saussure’ün izinden giderek. birçok kültürde ortak olarak ölümün simgesel anlat›m› olan Azrail’in vazgeçilmez gerecidir. her tür iletiflim göstergelerin dolafl›m›n› mümkün k›lar. nesne. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. Ancak o göstergenin E L E V ‹ Z Y Odüflünürüz N gerçek anlamland›rmas› onun içinde bulundu¤u gerçeklik ba¤lam›yla yak›ndan iliflkilidir. nesne. göstergenin anlam› da ço¤ullaflacak. Barthes’a göre göstergenin anlamland›r›lmas› iki düzeyde gerçekleSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Göstergebilim. Ba¤lamsal ögeleri dikkate ald›¤›m›zda. kavram ve yap›lar olarak tan›mlanabilirler. sadece t›rpan nesnesini tekrar görmesi. özde ayn› gösterge al›fl-verifli arac›l›¤›yla anlam aktarmaya çal›fl›r›z. Saussure. ancak insanlar aras›nda sürekli bir gösterge ve kod al›fl-verifli oldu¤u sürece var olabilirler. karanl›k bir fonda. Simgesel anlat›m soyutlaflt›kça. bir metin gibi okunabilir göstergelerden olufltu¤unu varsayan göstergebilim. önce onun yüzeyde ya da ilk anda alg›lad›¤›m›z T anlam›n› (bir tar›m aleti olarak t›rpan). gösterge. filmin tamam›n› seyrettikten sonra bir seyircinin. göstergenin (Saussure. ‹nsan›nSIRA her S‹ZDE eylemi. baflka herhangi bir tamamlay›c› ba¤lamsal ögeye gereksinim duyulmadan sadece t›rpan›n gösterilmesinin yaratt›¤› etki. 20. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. K ‹gösteren T A P ve gösterilen olarak iki boyutu oldu¤undan bahsetmifltir. onda bütün filmin içeri¤ini. Zira insan›n do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i nesneler ve simgeler. anlam tafl›y›c›s› göstergeler ve bunlar›n nas›l düzenlenece¤ine dair kurallar anlam›na gelen kodlar› çözümleS O R U meyi ve sistemlefltirmeyi hedefler. ‹letiflimin çeflitli biçimleri ve araçlar› vard›r. Dilin bir kodlar ve AMAÇLARIMIZ göstergeler sistemi oldu¤unu.

bu tür metinlerin temelini oluflturur. Ça¤dafl Söylenler (Mythologies) bafll›kl› kitab›nda Barthes. varl›¤›.Kültür 13 flir: Her metin (nesne. birçok beyiti anabiliriz: “Bir söz dedi cânan ki kerâmet kültürde ortak olarak ölümün var içinde/ Dün gîceye dair iflâret var içinde. Baz› metinler özellikle böyle bir anlam tafl›mas› için insanlar aras› iletiflime konu olurlar. gündelik yaflam nesneleri gibi unsurlar ça¤dafl mitoslar›n (söylenler) üretildi¤i alanlard›r.5 sözcü¤ün. bir mutlak anlam yoktur). Barthes’a göre türemifl mitoslar. o toplumun belle¤inde ve gündelik yaflam prati¤inde yönlendiri. imge. reklâmlar. gönderme. Mitoslar. mitos kavram›n›n modern toplumda ald›¤› biçimleri tart›flmakta ve 1950’lerin dünyas›n›n güncel örnekleriyle bu sav›n› desteklemektedir. içinde keramet bulunan bir söz dedi olan Azrail’in (söyledi) (ve) o sözde dün geceye (sevgili ile bevazgeçilmez gerecidir! nim aramda geçen gece) dair izler. bir kültürde gerçekli¤in anlamland›r›lmas›nda bir çeflit aç›klama paketi olan mit ya da mitoslar arac›l›¤›yla ifllerlik kazan›rlar. kavram.4 çözümleyen her özne bir okur olaÜzerinden kan rak kabul edilebilir) anlam dünyadamlayan t›rpan. özel bir ba¤lamda iki kifli aras›nda naT›rpan. üretim iliflkilerine sahip toplumlara atfedilen mitoloji kavram›n›. Her kültürün. Bu kodlar.mit. gizleyerek de¤il biçimi de¤ifltirerek etki- . Mitos. ipuçlar› vard›. evreni. Dîvan flairi Nedîm’in ünlü “içinde” redifli gazelinde.] Barthes. Her türlü ima. s›na örtük bir flekilde ulaflan yan karanl›k bir fonda. e¤retileme vb. sonsuz say›da okumaya aç›kt›r. olgular›n ve olaylar›n› amac›yla do¤aüstü nesnelerin düzenini aç›klamak için gelifltirdi¤i aç›klama flemalar› vard›r. medya söylemi. varl›klar›n ola¤anüstü bu ba¤lamda dünyaya anlam vermeye yarayan. kinaye. ayn› s›l özel bir yan anlam kazanabilece¤ini gösteren zamanda. iflaretler. bireyin onunla kurdu¤u iliflkinin eylemlerini efsane biçiminde anlatan ve kuflaktan kufla¤a niteli¤ini belirleyen. önemli olan onun kendisinde bunun bir korku filminin göstergesi mevcut olan anlam de¤il (böyle oldu¤unu anlar›z. o güne kadar antropolojide eski ya da “ilkel” olarak adland›r›lan basit bildiriflim dizgesidir. söylem de birer metin olarak kabul edilebilir) yüzeyde herkesçe üzerinde uzlafl›labilir bir düz anlam. göstergeler mitlere gönderme yaparak toplumsal gerçekli¤in Mit: ‹nsan ya da do¤a aç›klamak kurulmas› ve anlam üretmesini sa¤larlar. dolayl› anlat›m. Ünite . karmafl›k ve iyi biçimlenmifl Barthes. bu tan›m›ndan kurtarm›fl ça¤dafl toplumlar›n da asl›nda benzer aç›klama flemalar› kulland›klar›n› göstermifltir. bir de ba¤lam›na göre de¤iflerek okurun (göstergeyi Resim 1. Böylece metin bir kendisini bir de simgesel düzeyde anlatmak istediklerini içerir. bask›n s›n›f›n ideolojik amaçlar›na hizmet eden ci bir sistematik olarak genel bir mitoloji ya da mitologya olufltururlar. okurda yapt›¤› ça¤r›fl›md›r. yan anlamlar›n inflas›nda toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl baz› kodlar›n önemli oldu¤unu belirtir. insanlar aras› simge al›fl-veriflinde ne denli özel göstergeler kullan›labilece¤ini ya da gündelik dilde herkes için s›radan olan bir Resim 1. Ayn› kültürel mant›ktan geçen anlat›. Bu ikinci düzey. Barthes’a göre popüler kültür. Her türlü metin olmayan bir el bir yananlam içerebilir çünkü taraf›ndan tutuluyorsa. kime ait oldu¤u belli anlamdan oluflur. Di¤er bir deyiflle.1.” simgesel anlat›m› [Sevgili. göstergelerle dolu kod sistemleridir.

2011) kitab›na bakabilirsiniz. Böylece sanat eserinin estetik ve anlamsal aç›l›mlar›n›n yüzeysel olarak göründü¤ünden ya da san›ld›¤›ndan çok daha fazla olabilece¤ini iddia edebiliriz. Bu nedenle gösteren-gösterilen iliflkisi en etkili flekilde mitoslardan yararlanarak kurulur. sanat eserine atfedilen kolektif anlamlar da vard›r (örne¤in. önemli olan sanat› al›mlayan öznenin o eserde ve belli bir anda ona atfetti¤i anlamlard›r.: Tahsin Yücel.S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 14 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ li olur (Barthes. Ayr›ca. her sanat eseri o toplumda yaflayan her birey için ayr› bir anlam tafl›yabilecek kadar ço¤ul anlama gelebilir. Bu nedenle. sanat eseri karfl›s›nda sanatç›n›n ona yükledi¤i anlam› çözmeye çal›fl›r›z. kendi ça¤›n›n ve içinde üretildi¤i toplumun özellikleri hakk›nda bize fikir ve‹NTERNET rir. önemli ölçüde AMAÇLARIMIZ mitoslar ve bunlar›n anlamland›r›lmada kullan›lmalar› üzerinden gerçekleflir. okudu¤umuz. birçok benzerinden bizim için farks›zken. ister istemez. Daha ayr›nt›l› K ‹bilgi T A için P Roland Barthes’›n Ça¤dafl Söylenler (Çev. Bununla birlikte. vb. baflka insanlarla paylafl›r›z. bir anlamda bunlar›n simgesel özeti say›labilecek bir estetik ba¤lam infla eder. her birey kendi deneyim. Her sanat eseri. kültür birikimi ve tarihselli¤i ba¤lam›nda özel anlamlar bulabilir. asl›nda iliflkilendirdi¤imiz estetik ifadenin bizim zihnimizde ve o an edindi¤i özel anlam ya da anlamlar üzerinden sanat eserini anlamaya çal›fl›r›z. ayn› flekilde olumlu ve mutluluk verici olaylar da o güne kadar bizim gözümüzde s›radan olan flark›n›n çok özel bir anlam kazanmas›na neden olacakt›r. Kültürün simge üretme ifllevi. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. okuyucu. Bununla birlikte. toplumsal bir felaket. bizde duygusal bir y›k›ma yol açan bir olayla (sevgilimizin bizi terk etmesi. Sonuçta. bizim de dinlemekten hoflland›¤›m›z bir popüler müzik flark›s›. al›mlayan› etkin bir flekilde estetik ba¤lama dâhil. Kuflkusuz. 1974 K›br›s Bar›fl Harekât› s›ras›nda “Memleketim” flark›s›n›n genifl bir be¤eniyle toplumsal bir gösterge olarak benimsenmesi). Kimi eserler. S›kl›kla kamusal ortamlarda duydu¤umuz. ‹NTERNET . bir gün. Tersine. sanat eseri al›lmamas› da de¤iflkenlik gösterebilir. her sanat eseri ya da etkinli¤i kendi toplumsal ba¤lam›nda bile tek bir anlam tafl›maz. Biz bir seyirci.) özdefl hâle gelebilir. Bütün bu anlam ço¤ullu¤unun d›fl›nda. sanat eserini tasarlayan ve üreten kifli ya da kiflilerin (sanatç›) sanat eserine katmak istedikleri bir anlam ba¤lam› da vard›r. bir insan›n çeflitli zaman ve durumlardaki ruh hâllerine göre. bir yak›n›m›z›n ölümü. olarak sanatç›n›n niyetini anlamaya çal›flmakla birlikte. görüldü¤ü gibi her zaman ço¤ul anlama sahiptir. vb. Ancak bu sadece ikincil bir sorudur. belli toplumsal koflullarda. Ça¤dafl müzik bestecisi John Cage’in (1912-1992) icrac›ya büyük özgürlük tan›yan müzikleri bu yaklafl›ma örnek olarak verilebilir. belli bir tarihsel dönemde. vb. sanat eseri. dinledi¤imiz. 1970: 207). Ça¤dafl sanat. Birçok kez. hatta kimi zaman müdahil olmaya davet ederler. K ‹ T A P TELEV‹ZYON SANAT VE TEL E V ‹ Z TOPLUM YON Sanat eseri. dinleyici. bir sanat eseri karfl›s›nda s›kl›kla “sanatç› burada ne demek istemifl?” sorusunu kendimize ya da o eseri birlikte seyretti¤imiz. Kolektif olarak üzerinde uzlafl›lan sanat eserlerinde bile. önemli ölçüde bu anlam ço¤ullu¤u ve de¤iflkenli¤i üzerine kurulan bir estetik ba¤lam› oluflturmaya çal›fl›r.

toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere göre yap›lanmaz. daima kültür üzerinden gerçekleflecektir. Küreselleflme kavram›n›n vurgulad›¤› küresel düzen. bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. regelen denizafl›r› bir ticaret sistemi olan dünya ekonomisi aras›nda fark vard›r. Ayn› zamanda bizim için yeni olan. 1979:198-99) Sanat eserine atfedebildi¤imiz DÜfiÜNEL‹M anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i.6 Sanat eserine atfedebildi¤imiz anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i. Ünite . Zira toplum. kültür üzerinden sürekli yeniden yap›lanan bir olgu olarak kavramsallaflt›r›labilir. bugün içinde yaflad›¤›m›z dünyay› tan›mlama çabas›nda bafll›ca toplumsal olgulardan birisi ol‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Küresel ekonomiyi. küreselli¤in.1. ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir. toplumsal ve siyasal etkileri daha iyi çözümlenebilir.Kültür 15 Resim 1. 1996: 92). Toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere D ‹ Kgöre K A T yap›lanmaz. her ne kadar tarihsel K yy’dan ‹ T A Pitibaren süolarak eskilere dayan›yor gibi görünse de küreselleflme ile 16. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Küreselleflme. dünya ekonomisinden ay›ran fley. kimi zaman ekonomik sermayeden bile belirleyici hâle gelebilir. ayn› zamanda di¤er insanlar üzerinde bir iktidar kurmak anlam›na gelecektir. öncelikle ekonomik temelli bir olgu olarak ele al›nmal›d›r. bu kültür üzerinden hükmetme stratejilerinin kuruluflunda her zaman merkezî bir rol oynar (Bourdieu. Di¤er bir deyiflle kültür birikim. ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir. sürekli yeniden yap›lanan alanlardan oluflur. Böylece SIRA S‹ZDE toplum. kültüre sermayesi olarak adland›r›lan bu edinim ve beceriler toplam›. Buna göre. iletiflim ve ulaflt›rma teknoTEL E V ‹ Z Y O N olmas›d›r lojilerinin geliflmesiyle parça bafl›na üretimin dünya ölçe¤inde yap›l›yor (Castells. O nedenle sanat›n üretimi kadar al›mlanmas› ve toplumsal olarak kulS O R U lan›lmas› da iktidar olgusuyla yak›ndan iliflkilidir. bilgi ve edinimlerimizi sergilemek. Hatta Bourdieu’ye göre. Sanat eserinin al›mlanmas›nda en önemli kavramlardan bir tanesi Frans›z toplumbilimci Pierre Bourdieu’nün (1930-2002) ortaya att›¤› kültür sermayesidir. Böylece AMAÇLARIMIZ bu ekonomik dönüflümün kültürel. Bireyin alanlar içinde biçimlenen hükmetme stratejileri. Sanat.

t-shirt. her biri ayn› sistemin ürünleridirler. genifl anlam›yla kültür ürünlerinin endüstrileflmesi. Bu durumun di¤er örneklerini jeans. Kültürü ekonomiyle ve dünyadaki ekonomik dönüflümle ilgili en iyi aç›klayan kavramlardan birisi olan kültür endüstrisi kavram›. e¤lenme. yani asl›nda bugün mevcut bütün kültürel ürünlerin popüler kültür ürünleri kapsam›na girdi¤ine dair kavramsallaflt›rmalar›n hakl›l›k pay› olmakla bir- . kola gibi kültürel ürünlerin dünyan›n her yerine hatta kasaba ve köylere kadar yay›lmas› oluflturur. 20. k›sacas› ortak bir be¤eninin oluflmas›na zemin haz›rlar. ortak bir kültür yaratan bütünleflik bir sistemdir. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda kültür endüstrisi. dünyan›n hemen hemen her yerinde var olan bu restoran›n. yeme içme be¤enileri d›fl›nda da tüm kültürel pratikleri de standartlaflt›rmas› anlam›na gelir. sanayi kapitalizminden sanayi sonras› kapitalizme geçifl döneminde. Bu da belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. Kültür endüstrisinin ürünleri. yy’›n ilk yar›s›nda Frankfurt Okulu düflünürlerinden Max Horkheimer ve Theodor W. Kavram. teknoloji yard›m›yla genifl kitlelere ulaflmas› amaçlanan ürünlerdir çünkü bir ürünün genifl kitlelere ulaflmas› demek. resim ister tiyatro veya edebiyat olsun. bizzat kültür endüstrisi taraf›ndan ifllenen bir kültürel ürünler bütünü olarak görülebilir. George Ritzer’in Mcdonaldslaflt›rma (Ritzer. Küreselleflme ayn› zamanda standartlaflm›fl kültür ürünlerinin dünya ölçe¤inde yayg›nlaflmas›na ve bu sayede ortak bir yeme-içme. bireye ayn› mesaj› iletirler.16 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar mas›d›r. tüketim yaz›n›nda da kavramsallaflt›r›lm›fl olan McDonald’s zincir restoranlar›d›r. Adorno taraf›ndan Marksist altyap›-üstyap› iliflkilerine referansla kavramsallaflt›r›lm›fl bir olgudur. yani ekonomik kârl›l›k esas›yla yarat›lmas›. Dolay›s›yla popüler kültür. 2001: 198-218) dedi¤i bu olgu. sanayileflme ile birlikte kültür ve sanat ürünlerinin metalaflmas› olgusunun alt›n› çizer. Popüler kültür ürünleri. Bu olgüya en iyi örnek. Teknolojinin geliflmesi ve yay›lmas›yla popüler kültürün var olan bütün alanlar› iflgal etti¤i. giyinme. fordist üretim biçiminin 1973 petrol krizi ile yerini daha ak›flkan neo-liberal ekonomik politikalara b›rakmas› ile gerçekleflmifltir. Resim 1. Bugünkü anlam›yla kürselleflme olgusunun ortaya ç›k›fl›. o toplumda yaflayan bireylerin oluflturdu¤u ortak bir yapma/bilme düzleminin ifadesi olmaktan çok.7 Küreselleflme ayn› zamanda belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. söz konusu genifl kitle taraf›ndan sat›n al›nmas› demektir. ister müzik.

Bu sayede uzakl›k K ‹ T A P Böylelikle ¤›n. Bireyi.Kültür SIRA S‹ZDE 17 likte teknolojinin mikro-ölçekli birtak›m bireysel ve etkileflimsel mekanizmalar›n DÜfiÜNEL‹M oluflmas›na olanak verdi¤i de bir gerçektir. ayn› zamanda yine küreselli¤in S O R U farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir. toplumlar›n küresel düzenleT bütünleflip E L E V ‹ Z Y O N dünyaya AMAÇLARIMIZ aç›lmas›na. zaman ve mekân›n anlam›. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendiren toplumsal düzen. birbirleriyle olan iliflkisi dönüflmüfltür. dünyay› TELEV‹ZYON kendisi gibi anlamland›ran di¤erleri ile karfl›lamas›na ve bunun sonucunda. Ulafl›m ve iletiflim teknolojilerinin geliflmesiyle birlikte. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendirenD toplumsal ‹ K K A T düzen. dünya üzerinde farkl› yerlere seyahat edebilme. farkl› yerler hakk›nda enformasyon edinebilme kapasiS O R U temiz önemli derecede artm›flt›r. kültürün küreselleflmesinde nas›l bir rol oynad›¤›n› tart›fl›n. Eskiden bir yerden bir yere gitmek günler ve belAMAÇLARIMIZ ki de aylar sürerken bugün dünyan›n herhangi bir noktas› bizim için yaln›zca saD ‹ K K A T ve yak›nl›atlerle ifade edilebilecek uzakl›ktad›r/yak›nl›ktad›r. toplumsal hareketlerin örgütlenebilmesine. Ünite . Teknolojinin. farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine ve yeni kültürel bileflimlerin ortaya ç›kmas›na olanak tan›maktad›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹K N T‹ E T R NAE TP TELEV‹ZYON ‹NTERNET 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .com/id/25312755/ adresindeki haberi okuyabilirsiniz.SIRA S‹ZDE 1. ‹letiflim teknolojilerinin geliflmesi ve kitlelerin eriflimine aç›k hâle gelmesi ile K A EP ‹ N ‹T ETR N T bugün insanlar›n birbirleriyle olan etkileflimleri giderek artmaktad›r. Bu durum bireysel etkileflimleri art›rd›¤› gibi.ntvmsnbc. Özellikle ‹nternet kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› bireyin. Bireyi. kelerden insanlarla iletiflim hâlinde olmam›z mümkün hâle gelmifltir. ayn› zamanda yine küreselli¤in farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir. kendisine yeni toplumsallaflma alanlar› kurmas›na olanak sa¤lamaktad›r. Küreselleflmenin kültür karfl›laflmalar› ve yeni bileflimler yaratmas›na olarak ‹ N T Ebir R N Eörnek T http://www. kendi talepleri ve arzular› do¤rultusunda yeni insanlarla tan›flmas›na. SIRA S‹ZDE farkl› üldünya üzerinde yaflanan. hatta yaflanmakta olan her olay› takip etmemiz. farkl› etkinlikler içine dâhil olabilmesine.

birikim ve tarihselli¤i ba¤lam›nda. düflünsel üretim. toplumsal yaflam›n düzenlenifline ait bütün unsurlar asl›nda kültürün farkl› görnümlerini oluflturur. bilgi gibi alanlarda ortaya ç›kmaz.18 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlamak. kendi varl›¤› üzerine düflünme etkinliklerinin sonucunda. Bilgi konusu. Sanat bunun en incelmifl ve simgesel anlamda soyut anlat›m›na verilen add›r. iradi bütün etkinlikleri bir anlamda kültür üretme anlam›na gelir. Antik Ça¤’dan beri. ‹nsan. Bu nedenle. kendi varl›¤›n›n sonlulu¤u fikrine de götürür. Bu fark›ndal›k. insan çeflitli biçimlerde do¤ay› dönüfltürür. Ayr›ca sanat ve düflün etkinlikleri de kuflkusuz kültürün en temel bileflenleridir. çevresindeki nesnelerin do¤as›n› da anlamaya çal›fl›r. kural ve örgütlenme biçimlerinin tamam›n› içeren genel bir kavramd›r. Bu ünitede. Gündelik yaflam›n her ögesi. Kültür. olgu. Bu nedenle. insan ve nesneler aras›nda bir iliflkiden do¤ar. Bu etkinliklerin gündelik yaflamda çeflitli flekillerde göründü¤ünü biliyoruz. kullan›m. A M A Ç 3 Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klamak. Kendini düflünebilen bir canl› olan insan. kültür ad›n› verdi¤imiz birikimi oluflturur. filozoflar bilgi ve bilen insan aras›ndaki iliflki üzerine düflünmüfllerdir. Kültür. bunlar›n ötesinde. do¤ay› dönüfltürme etkinlikleri daima bu sürece dair bilgilerin de üretilmesini gerektirir. Bunu yapman›n yoluysa do¤adan nas›l farkl›laflt›¤›n› gösterebilecek eserler yaratmakt›r. insan›n kendi varl›¤›n› kodlama çabas›n›n ürünü olan her fleyin toplam› olarak görebilece¤iz. Bu nedenle onlarla sürekli olarak bir bilme iliflkisi kurar. öncelikle insan›n. ölümsüzlü¤ü aray›fl arzusunun güdümüyle do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i bütün nesne. kültür kavram›n›n sadece gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z flekilde ‘kültürlü olmak’ ya da ‘kültürel etkinlikler’ anlam›nda de¤il. Kültür sadece sanat eserleri. Kültür. felsefenin temel ilgi alanlar›ndan biridir. AM A Ç 4 AM A Ç 2 . normlar. Bu dönüfltürme etkinliklerinin tamam›. Gelenek. insan›n her edimi asl›nda kültür üretimidir. Kültür olgusu genellikle sanatla özdefllefltirilir. âdet. kültür kavram› birçok anlama gelecek bir flekilde kullan›l›r olmufltur. Oysa sanat. di¤er türlerinden farkl› olarak. Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olmak. onu. toplumsal yaflam›n her parças›. kültürün sadece bir boyutudur. baz›lar›nda insan›n kendi deneyim. kendi varl›¤›n›n fark›nda olan bir canl›d›r. de¤er. felsefe. ‹nsan›n. gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z ancak anlam› üzerine pek düflünmedi¤imiz bir kavramd›r. Baz› yaklafl›mlarda bilgi do¤ada mutlak ve evrensel bir flekilde bulunan ve insan›n keflfetti¤i bir fley olarak düflünülürken. Böylece ölüme karfl› koyman›n bir yolu olarak. En basit iletiflimizden bilim ve sanat yapmaya giden yelpazede. yaflarken dünyaya bir anlam katabilecek eserler b›rakmay› arzu eder. kurallar. öznelli¤inden üretti¤i bir olgu olarak kavramsallaflt›r›lm›flt›r. Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinmek. örf.

Küreselleflme toplumsal hareketlerin örgütlenmesini imkâns›z hâle getirir. . Bilgiyi nesnel bir olgu olarak de¤erlendirir. Gösterge. Bilginin evrenselli¤ini vurgular. Mit eski toplumlara. bir toplumda iktidar ve direniflin iflledi¤i alanlardan biridir. Mit yabanc› kültüre. b. Bilginin do¤ada mevcut oldu¤unu. Afla¤›dakilerden hangisi. e. Dünya bir tepsi gibi düz de¤il. b. b. Din c. Tin bilimlerinin do¤a bilimleri gibi bilgi üretti¤ini belirtir. gösterge modern toplumlara aittir. b. medya analizleri ve kitle iletiflim araçlar› üzerinden de¤erlendirilebilir. Afla¤›dakilerden hangisi René Descartes’›n düflüncesini yans›t›r? a. mitin daha az soyutlanm›fl hâlidir. E¤itim b. c. Küreselleflmenin teknoloji ile olan iliflkisi düflünülerek afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. c. Farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine olanak sa¤lar 6. d. kitle kültürü oluflumu üzerinde etkilidir. Hapishane d. c. ‹nsan akl›n›n üstünlü¤ü fikri b. toplumdaki bütünlefltirici ve çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendirilir. Dinin evreni aç›klamada önemli bir referans noktas› olmas› c. d. Var olman›n ön-koflulu.Kültür 19 Kendimizi S›nayal›m 1. ‹letiflim ve ulafl›m teknolojileri küreselleflmenin h›z›n› artt›r›r c. göstergeler bunlar›n simgesel ifadelerini dile getirirler. Kültür yaln›zca ilkel toplumlara ait bir kavramd›r. Katolik Kilisesi yozlaflm›flt›r ve dinin reform sürecine girmesi gerekir c. Mitler kahramanl›k öykülerini. Bat› toplumlar›n›n di¤er toplumlardan üstünlü¤ü 2. Sosyal paylafl›m siteleri ayn› görüflte olan insanlar›n bir araya gelmesine olanak sa¤lar b. 5. Toplum. toplumun bir bilefleni olarak inceler. Kültür olgusu. d. L. Aile e. Ünite . gösterge kendi kültürümüze aittir. Althusser’in “Devletin ‹deolojik Ayg›tlar›” olarak tan›mlad›¤› kültürel ayg›t ve örgütlenmelerden biri de¤ildir? a. d. küreselleflmenin standartlaflt›r›c› etkisini azaltabilir d. 8. çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendiren Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu’na ait perspektiflerden biri de¤ildir? a. Kültür kavram›n›n sosyolojik boyutuna iliflkin afla¤›da yer alan ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. yaln›zca bireylerin bir araya gelmesinden oluflmaz b. Bilimsel düflüncenin yeniden düzenlenmesi gerekti¤i e. Kültür özerk bir aland›r. 4. c. Alman Tarihçi Okulu’nun bilginin edinimi konusunda yapt›¤› katk› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Mitle gösterge aras›ndaki iliflki afla¤›dakilerden hangisinde dile getirilmifltir? a. Kültür. kültürü. e. e. var olman›n bilincine varmakt›r d. kültürü. bir toplumun maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini ifade eder. Teknoloji. Kültür. Dinde reform yap›lmas› gerekti¤i d. Bilimsel bilgi yanl›fllanamaz 3. gündelik hayatta sahnelen bir dramaya benzer. Bilginin öznel ve göreli bir olgu oldu¤unu iddiaeder. varl›¤›n kültürüel anlamda aç›klamas› olan mit üzerinden anlamland›r›l›r. Sosyoloji. Bir toplumun yap›s› ve iflleyifli araflt›r›l›rken kültür kavram›na büyük önem atfedilir. Gösterge. insan akl›n›n ona eriflmek için yeterli oldu¤unu savunur. e. Ayd›nlanma Ça¤›’n›n felsefi temeli afla¤›dakilerden hangisidir? a. Sendika 7. Afla¤›dakilerden hangisi. Kültür. yuvarlakt›r e. e. Kapitalist pazarla flekillenmifl yeni iletiflim teknolojileri.1. Kültür.

geçmifl ve gelecek tüm gizlerin kap›lar›n› açacak bir anahtara dönüflüyor. Baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley. Bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla aktar›lan de¤er. Baz›lar›na göre. baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader gibi çullanmaktad›r. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir. Bunlar›n aras›nda birbirleriyle yak›ndan ba¤lant›l› iki süreç. Küreselleflmifl bir dünyada yerel kalmak. insanl›k durumunun parametrelerinde süregiden çok yönlü dönüflümü özetler. baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte. davran›fl. âdetler ve kültürel süreklilikler. Hepimiz ister istemez. Âdet hâline gelmifl düflünme. geç modern ya da post modern zamanlar›n temel katmanlaflt›r›c› unsuru hâline gelmektedir. Gelene¤in günümüzde de¤eri. d. Gelene¤in sadece eskiye ait bir olgu olarak görülmesi. ‹fl.20 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9. Herkesin dilinde bir küreselleflmedir gidiyor. gidiflat›n› belirleyenin de küreseller oldu¤u bir dünyada hiç de memnuniyet verici ya da tahammül edilir bir durum olmayan yerelliklerine sa¤lan›p kald›. Gelene¤in kal›nt› olarak görülmesi. önemi ve hükmü olmayan bir fley olarak düflünülmesi.. birlefltirirken böler. tüm insan nüfusunun varolufl koflullar› ile her bir yerli nüfusun çeflitli kesimlerinin varolufl koflullar›n› birbirinden kesin çizgilerle ay›rmaktad›r. küreselleflme onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley.. b. toplumsal se- . e. sihirli bir sözcü¤e. yerkürenin tek tipli¤ini teflvik etme nedenleriyle bölme nedenleri özdefltir. Fiziksel olarak yerimizde çak›l› duruyor olsak bile hareket hâlindeyiz: Hareketsizlik sürekli de¤iflen dünyada pek de geçerli bir seçenek de¤il. herkesin birleflti¤i nokta. Küreselleflme ne kadar birlefltirirse. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün iflaretini veren fley. gelene¤in modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas› sonucunda ortaya ç›kan sonuçlardan biri de¤ildir? a. kendi seçimimizle ya da baflka seçenek olmad›¤› için hareket hâlindeyiz. bu yeni koflulun yaratt›¤› sonuçlar son derece eflitsiz. Gelgelelim. bir yerelleflme. c. Baz›lar›m›z eksiksiz ve gerçek anlamda küresel hâle geliyor. inanç ve al›flkanl›klar. Afla¤›dakilerden hangisi gelene¤in özelliklerinden biri de¤ildir? a. e. d. eylem veya davran›fl örüntüleri. o kadar böler. Zaman/mekân s›k›flmas› terimi. küreselleflmenin hem geri dönüflü olmayan hem de hepimizi ayn› ölçüde ve ayn› flekilde etkileyen bir süreç. de¤iflmeyen âdet. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri. Kuflaktan kufla¤a aktar›lan âdet ve inançlar. Eskiden kalan. Baz›lar›m›zsa hayat oyununun kurallar›n› koyan›n da. 10. Zaman ve mekân›n kullan›mlar› hem keskin bir biçimde farkl›laflm›fl hem de farkl›laflt›r›lm›flt›r. Hepimiz küresellefliyoruz ve küresellefliyor olmak tüm küreselleflmifller için üç afla¤› befl yukar› ayn› anlama geliyor. bu moda deyim h›zla bir parolaya. b. Gelene¤in de¤iflebilece¤i ve ayn› zamanda kimi kez modern olabilece¤i. Hareketlilik. dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi oldu¤u. finans. küreselleflme sürecinin genellikle varsay›lan ortak etkilere sahip olmad›¤› gün gibi ortaya ç›kacakt›r. ve her zaman eflitsiz da¤›t›lan k›t bir meta olan hareket özgürlü¤ü h›zla. ticaret ve enformasyon ak›fl›n›n yerküresel boyutlara ulafl›yor olmas›n›n yan› s›ra. c. Gelene¤in de¤iflmeden kald›¤› izlenimi vermesi. Afla¤›dakilerden hangisi. Belirli bir toplumdaki toplumsal tutum. Bu s›k›flman›n toplumsal nedenlerine ve sonuçlar›na bak›ld›¤›nda. baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤umuzun nedeni. Bununla birlikte. g›pta edilen de¤erler aras›nda en üst s›ralara yükselmekte.

c 3. ‹nsan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. kültürü bir sistem olarak de¤erlendirerek toplumsal ögeleri bir arada tutan bir motif ve toplumsal ögelerin karfl›l›kl› iliflkilerinin dengesi olarak ele alarak bütüncü görüflü temsil etmektedir. e 9. S›ra Sizde 4 Ulaflt›rma ve iletiflim alanlar›ndaki teknolojik ilerlemeler. ayn› zamanda birbrinden yal›t›lm›fl flekilde uzak duran kültürlerin de karfl›laflmas›n› sa¤lam›flt›r. Yerel var oluflun getirdi¤i s›k›nt›lar yetmezmifl gibi. bunun sürekli yeni bileflimlerle beslendi¤ini ifade edebiliriz. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. 2006. S›ra Sizde 1 Kültür. Böylece küresel bir kültürün oluflmaya bafllad›¤›n›. e 8. dünya çap›nda. Ünite . a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. insan›n do¤ay› dönüfltürme eylemlerinin tam›m› olarak tan›mlanabilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün ve Bilgi ‹liflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Her iki sözcü¤ün de kökeninde kent (civitas. insan topluluklar›n›n daha örgütlü hâle gelmelerini. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kaynak: Zygmunt Bauman. a 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ifllevselci ve yap›salc› yaklafl›mlar. c 7. kamusal mekanlar yerelleflmifl hayat›n menzili d›fl›nda ç›km›flt›r. S›ra Sizde 3 Küreselleflme tart›flmalar›nda. unsurlar›n bütünleflmesi yönünde oluflu ve bu bütünlü¤ün tek tip bir kültüre do¤ru evrilmesi tehlikesiyle birlikte. ve yerel birimler anlam yaratma ya da anlam müzakere etme kapasitelerini kaybetmekte. ortak bir ruh hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. Küreselleflme ve Toplumsal Sonuçlar›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz . 7-9. Dünya’n›n küresel bir pazar hâline gelmesi için yap›lan icatlar. küreselli¤in kapsay›c›l›¤› içinde köklere ve yerele önem verme ve sayg› duyma durumu ortaya ç›km›flt›r. sosyal ve kültürel aç›l›mlar›n yay›lmas›nda kullan›lan ideolojik oluflumlar çerçevesinde incelenmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Uygarl›k sözcü¤ü yabanc› dillerde civilisation ya da medeniyet olarak karfl›lanmaktad›r. b 5. S›ra Sizde 2 Sosyolojide. kendi denetimleri d›fl›ndaki anlam verme ve yorumlama eylemlerine giderek daha fazla ba¤›ml› hâle gelmektedir. bir uygarl›k oluflturmalar›n› mümkün k›lar. d 4. medine) kavramlar› vard›r. c 10. d 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür ve ‹deoloji” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bir yan›yla ekonomik bir bütünleflme ve standartlaflmaysa di¤er yan›yla kültürel bir ço¤ullaflma ve yeni bileflimlerin ortaya ç›kmas› anlam›na gelir. s. Küreselleflme. kültür kavram› ço¤unlukla. kültürler aras› al›fl-verifli h›zland›rm›fl ve kolaylaflt›rm›flt›r.1. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kent yaflam› do¤rudan do¤ruya uygarl›kla iliflki içindedir. Kültür birikimi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simgelerin Kayna¤› Olarak Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. dramaturjik yaklafl›m oyun metaforu üzerinden toplumu bir araya getiren etmenleri aç›klarken semiyolojik yaklafl›m da dilin ve kültürün yap›s› aras›nda paralellikler kurar.Kültür 21 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› faletin ve alçalman›n bir göstergesidir. Bu oluflumlar›n. Öte yandan.

Ifl›k .Payot. (1970). Barthes. de Minuit. M. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. (1996). Saussure (de).22 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adorno. Glassie.W. The Rise of the Network Society.Tümertekin. Paris: Eds. Paris: Eds. ‹lkça¤ Felsefesi. (2006). (2006). The Culture Industry. (2005). Londra: Routledge. London: Sage. Bourdieu. R. Castells. Mythologies. Alp). S. Turkish Traditional Art Today. T. B. Henry (2002). F. Explorations in Social Theory: From Metotherizing to Rationalization.: Ergüden. ‹stanbul: ‹thaki Yay›nlar›. (2008) Kültür Bilimleri ve Kültür Felsefesi. Ritzer. La Distinction. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›. K›l›ç. Kültür ve Toplumun Sözvarl›¤› (Çev. D. (1979). Yeniden-Üretim Üzerine (Çev. Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. Özlem. Madlen: Blackwell Publishers. R. L. Williams. Althusser. du Seuil.: S). (1995). G. Paris: Eds. Critique Sociale du Jugement. (2001). (2009). Anahtar Sözcükler. Ankara: Ministry of Culture of the Turkish Republic-Indiana Universty Pres. . Uslu. Cours de Linguistique Générale.

.

Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetleyebilecek.2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar • Ekonomi • Taylorizm • Fordizm: Kitle Üretimi • Post Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi • Esnek ya da Yal›n Üretim • Enformasyon Devrimi Ekonomi • G‹R‹fi • EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ • ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ . Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klayabilecek. Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetleyebileceksiniz. ‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirebilecek. Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klayabilecek. Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klayabilecek.

polislerin ve telefon operatörlerinin faaliyetlerinden elde edilen de¤erleri/kazançlar› ifade eder. Toplumsal hayat›n farkl› yönlerini anlamam›za yard›mc› olan bu yaklafl›mlar› flu flekilde özetleyebiliriz (Curry. Di¤er baz› sosyoloSIRA S‹ZDE ji kuramlar›nda oldu¤u gibi. 1997:380): ‹NTERNET ‹NTERNET . Marks’›n çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm›. insan›n toplumsal davran›fl›n› ekonomiye dayand›r›r. Bunlar: “Fonksiyonalizm”. Mallar. Özellikle Karl Marks ve onun çat›flma yaklafl›m›. üretimi da¤›t›m› ve tüketimini örgütleyen D ‹ K K A T sosyal bir kurumdur. fonksiyonalistler de sosyolojik analizlerinde ekonomiden etkilenmifllerdir. Sosyologlar. mallar ile hizmetlerin. tüketim ve da¤›t›m› D ile Ü fi ilgilenir. en az›ndan genel hatlar›yla kestirilebilir yerleflik davran›fllar içinde ifllev gördü¤ünü ima eder. 1998:410). ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. ekonoAMAÇLARIMIZ minin di¤er sosyal kurumlar›n alan ve oluflumunu elefltirel olarak inceleyerek belli ekonomik düzenlemelerin özelliklerini tart›fl›rlar. K›saca ifade etmek gerekirse ekonomi. giyecek korunma gibi zorunlu ihtiyaçlardan araba. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ Sosyolojide. Ayr›ca mal ve hizmetlerin da¤›t›m›. A P dar genifl bir alandaki ürünleri kapsar. ‹nsanlar. çeflitli flekillerde insanlar›n yaflant›lar›n› biçimlendirir. 1999:494). ekonomik çal›flmalardan çok büyük ölçüde etkilenmifltir. mal ve hizmetlere de¤er verirler çünkü onlar insanlar›n hayatTELEV‹Z YON lar›n› kolaylaflt›r›r (Macionis & Plummer. toplumda mallar›n ve hizmetlerin sistematik bir biçimde üretim. Ü N E L ‹ M ‹nsanlar mallar ve hizmetler arac›l›¤›yla bir taraftan yaflayabilmeleri için gerekli ihtiyaçlar›n› karfl›larken di¤er taraftan da bunlar sayesinde toplumsal statü elde ederler (ThomS O R U son & Hickey.Ekonomi G‹R‹fi Baflta sosyoloji olmak üzere birçok sosyal bilim çok say›da önemli kavram› ekonomistlerden ödünç alm›flt›r. Jiobu& Schwirian.” dedi¤i gibi. yiyecek. Ekonomiyi bir “kurum” olarak adland›rmak. Hizmet ise dinî liderlerin. “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m”d›r. T›pk› Anadolu insan›n›n “Mal can›n yongas›d›r. Ekonomi. yüzme havuzu ve yat gibi lüks unsurlara kaK ‹ Tdoktorlar›n.

çat›flma kuramlar›. elde ettikleri dev boyutlardaki servetleri güce dönüfltürmeyi bilmifllerdir. Çünkü bu sistem insanlara. Bu ö¤renci. Örne¤in. Çat›flma Kuram› ‹stikrar: Üretim ve tüketim aras›ndaki denge. ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. Güç bireylere hükümetleri etkileme imkân› verir. mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›rlar. 19. Andrew Carnegie ve Andrew Mellon gibi kapitalistler. Yenilik Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar. Resim 2. John D. Rockefeller. yüzy›l›n “soyguncu baronlar›” ekonomik ve siyasal gücün nas›l bir arada yürütülebilece¤ini göstermifllerdir. Örne¤in. risk almalar›n› ve yeni ifller gelifltirmelerini teflvik edecek yüksek kârlar sa¤lamaz. kapitalist toplumlarda. afla¤›daki gerekler ve fonksiyonlar›n yerine getirilmesiyle sa¤lanabilir: Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› Fonksiyonalistler. Fonksiyonalistlere göre toplumsal istikrar. kargolar›n çok k›sa bir sürede devredilmesi ihtiyac›n› duyan bir üniversite ö¤rencisinin fikridir. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. . Bir örnekle aç›klamak gerekirse Federal Express fiirketi (flimdi ad› FedEx ). Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar. piyasan›n taleplerine yeterince h›zl› cevap veremezler. serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin. ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia ederler. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine.26 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Fonksiyonalist Perspektif Fonksiyonalist teoriler. Bunun sebebi ise iflletmelerin yeni hizmetler ve ürünler önererek müflteriler için sürekli rekabet hâlinde olmas›d›r. bu da yeni yat›r›m alanlar›n›n bulunmas›na yol açar. toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öne sürerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. kendisini destekleyen bir finansör bularak fikrini uygulamaya geçirmifltir.1 Fonksiyonalistler serbest piyasa ve kar anlay›fl›n› öne ç›kar›rlar Gücün ve Zenginli¤in Üretimi Fonksiyonalistler. FedEx bugün oldukça baflar›l› bir kargo flirketi olarak varl›¤›n› sürdürmektedir. Öte yandan merkezî/bürokratik yap›lara sahip olan sosyalist ekonomiKaynak: htpp:// neo%20fonksiyonalist%20 ler. sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. ekonomik baflar› bireylerin zenginleflmelerine ve bunu güce dönüfltürmelerine imkân sa¤lar. Onlara göre bu iliflki.

Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r.2 Karl Marx Bilindi¤i gibi çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini Karl Marks (1818-1883) ortaya atm›flt›r. Baz› durumlarda mesleki miras. bugün Amerikan ailelerin en zengin %10’luk grubu. bir bütün olarak ekonomik düzen söz konusu oldu¤unda. Örne¤in. okullarda meslek seçimi konusunda tavsiyeler söz konusudur. kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öngörerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Örne¤in. özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süKaynak: http://www. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar. “‹syankâr çocuk” imaj›na ra¤men. Medya. medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda. kariyer sosyalleflmesi nin ( career socialization ) etkisini vurgular. iflle ilgili rol modellerinde hâlâ en önemli kaynaklard›r. okul ve ifl çevresi gibi formel mesleki sosyalleflme araçlar› da bulunmaktad›r.2. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r. Ailenin yan› s›ra arkadafl çevresi de bir baflka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. Yafl›tlar.Ekonomi 27 Resim 2. çocuklar›n çal›flmaya yönelik tutumlar›n› ve kariyer süreçlerini etkiler. aileler çocuklar›n› aile iflletmelerine getirdiklerinde bafllar ve öncelikle s›radan ifller yapan çocuklar daha sonra orada yönetici olurlar. Yine bu yaklafl›ma göre mevcut eflitsizlik gelecek kuflaklara da büyük ölçüde yans›maktad›r. çocuklar genellikle aileleri ile ayn› mesleklere girerler. Formel sosyalleflme araçlar›: Aile. . arkadafl çevresi. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m› Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken Sembolik Etkileflim yaklafl›m› bireyler. Bu süreç mesleki miras olarak adland›r›l›r.3 Çat›flmac› yaklafl›mc›lar. Ayr›ca bu durum bir sorun olarak da alg›lanmamaktad›r çünkü ideolojik olarak desteklenen kapitalizm. Çat›flmac› kuramc›lar. Mesleki miras baz› durumlarda da spesifik meslekler için sosyalleflmeyi kapsar. gazeteler. kariyer sosyalleflmesi sürecinde bir baflka önemli araçt›r.arastiralim. Bu rehberlikler ço¤u kere ö¤rencilerin meslek tercihlerini etkiler. filmler. Televizyon. Resim 2. Birçok sembolik etkileflimci. kitaplar. Her meslek kendine özgü vas›flar ve kiflilik özellikleri ister. ‹nformel sosyalleflme araçlar›: Genelde aileler ilk ve en önemli sosyalleflme araçlar›d›r. birer rol modeli oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler. Ünite . serbest piyasan›n s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›rlar. Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi. büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. Yine iflverenler belki de en önemli formel kariyer sosyalleflmesi arac›d›r. Ekonomik davran›flla ilgili olarak aileler. Ancak medya nadiren iflle ilgili gerçekçidir. comtagkapitalizmpage4 reciyle ilgilenir. kapitalizmin üretti¤i büyük ekonomik eflitsizli¤e iflaret eder. “kazananlar› ve kaybedenleri” meflrulaflt›r›r. nüfusunun % 90’›n›n sahip oldu¤u servetten daha fazlas›n› ellerinde tutmaktad›r.

4 kilenmifltir.1964:22): orgyonetimyonetimteorilerianasayfa• Bir ifli yapmak için “en iyi tek yolu” bulmak amateoriler. Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r. önce iflin analizini daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r. Bunun yan›nda Taylor. günlük üretimi en yüksek ortalama düzeye ç›karan yönetim anlay›fl›d›r. Taylor ve onu izleyenler incelenen konuyu çok daha fazla s›n›rlayarak bir taraftan içinde bulunduklar› durumun tarihsel özelliklerini ve kiflisel formasyonlar›n›. Dolay›s›yla Taylor’un bilimsel yöTaylor örgütlere netim yaklafl›m› ile Weber’in bürokratik örgüt iliflkin kuram› aras›nda büyük ölçüde benzerlikler söz çal›flmalar›n› konusudur. ‹flçi standart üretim düzeyine eriflti¤i zaman. her iki el hareketlerini an›nda do¤al olarak yapabilir hâle gelmelidir. 1975:14). Bilindi¤i gibi Taylor’un ifl kavram›n› incelemeye bafllad›¤› dönemde iflçilerle iflverenler aras›nda oldukça fliddetli gerilimler mevcuttur.htm c›yla zaman ve yöntem araflt›rmas›n› kullan›n. Ancak Taylor’a göre bu çat›flma gereksizdir. . Nitekim daha sonra uygulamaya geçirilen Taylor’un bu görüflleri kadar çok az insan›n görüfllerinin entelektüel tarihte etkili oldu¤u. baz› yazarlar taraf›ndan iddia edilmektedir (Drucker. • ‹fli en iyi ve en h›zl› bir biçimde yapabilmesi için iflçiyi özendirin. Bu amaçla bütün aletlerin yerleri sabit ve tan›mlanm›fl olmal›d›r.28 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu Weber’den farkl› olarak Taylor bilim adam› de¤il bir mühendistir. E¤er verimlilik art›r›labilirse hem iflçiler hem de iflverenler bundan kazançl› ç›kacakt›r.canaktan. günlük ücret d›fl›nda belli bir ek prim verilerek motive edilmelidir. (March & Simon. • ‹flçiye verilen ücret ile onun performans› aras›nda yak›n iliflki olmal›d›r.1994:55). uygulamaya yönelik yapm›flt›r. En iyi yöntem. iflin örgütlenmesi konusunda Weberyen teoriden büyük ölçüde etResim 2. Atölyelerde ve bürolarda yap›lan ve yap›lmas›n› gerçeklefltirmifltir. ‹nsanlar›n istihdam›Resim 2.5 na iliflkin temel sorunlar› ortaya koymaya çal›flarak bunlara iliflkin çözüm yollar› getirmifl ve rutin üreTaylor ifllerin atölye tim ifllerinde yap›lan faaliyetlerin belirlenmesinin ve bürolarda önemli bir hüner mümkün oldu¤unu göstermifller ve daha çok örgügerektirmeden sürekli tün mekanik boyutu ile ilgilenmifllerdir (March & Sitekrarlanan flekilde mon.1975:21. öte yandan da rutin üretim iflinin gerçeklefltirilmesinde makinelere ek olarak insan kullan›m›n› incelemifllerdir. Etzioni. önemli bir hüner gerektirmemekle birlikte sürekli tekrarlanan iflleri inceleyen Taylor’un önermeleri Kaynak: (ya da daha do¤ru bir ifade ile yöntemleri) flunlard›r http://www. • ‹flçiler.

1994:62). Bu sayede endüstri öncesi toplumun çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimlilikleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir. insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r. . do¤ufltan iflten nefret etmez. endüstriyel iflin örgütlenmesi konusunda endüstri sosyolojisinin teorisine önemli katk›lar yap›lm›flt›r (Öncü. ak›lc› hareket eden ve kendi ç›karlar›n› düflünen insan. ifl öncelikleri gibi koflullar› düzenlemek için uzmanlaflm›fl kimseler kullan›lmal›d›r. Bu örgütsel amaçlar›n gerçeklefltirilmesi ile de sa¤lanabilir. Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini. Ba¤l› olduklar› amaçlar do¤rultusunda çal›flan insanlar. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini. Örgüt teorisinde “insan iliflkileri” ekolü olarak an›lan bu teori. kendi kendilerini yönetme ve kendi kendilerini denetim yollar›n› kullan›rlar. • D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flanlar› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yol de¤ildir. Ünite . maksimum üretim • Her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. ‹fl bir doyum kayna¤› oldu¤u müddetçe iflçi onu severek yapar ancak ceza kayna¤› hâline dönüfltü¤ü zaman yapmaktan kaçar. Teorik planda büyük yank›lar yapan “insan iliflkileri ekolü”nün temel varsay›mlar›n› Douglas McGroger (1970: 39-40) flu flekilde s›ralamaktad›r: • ‹flte fiziki ve zihni çaban›n harcanmas› oyun ya da dinlenme kadar do¤ald›r. 1930 y›l›na geldi¤imiz zaman Taylor’un bilimsel yönetimi gerek sendikalar›n gerekse ayd›nlar›n karfl› ç›kmalar›na ra¤men.2.1992:117) Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r ( Hicks&Gullett. Bu anlay›fl büyük ölçüde. Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verimlilik elli kat artm›flt›r. Bu ödüllerin en önemlisi ise benli¤in doyurulmas› ve gerçeklefltirilmesidir. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20. Daha sonraki y›llarda ise gerek Taylor’un ilkeleri do¤rultusunda. makinelerin h›z›. Bu verimlilik patlamas›ndan iflverenler kadar iflçiler ve toplumun di¤er üyeleri de faydalanm›flt›r. Taylor’un görüflleri sendikalar taraf›ndan büyük tepki görmüfl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u. Tayloristlerin görüfllerinin aksine s›radan bir insan.1982:30). 1992:117): • Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi • Çat›flma de¤il uyum • Bireycilik de¤il ifl birli¤i • S›n›rl› üretim yerine. Sonuçta Marx’›n proleteri art›k orta s›n›f›n temsilcileri hâline gelmeye bafllam›flt›r (Drucker. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimlili¤i art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yaratabilece¤ini ileri sürmüfltür. • Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleriyle ilgili olarak ödüllere ba¤l›d›r. bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. geliflmifl ülkelerin tümünü sarm›flt›r. Proleterya: ‹flçi S›n›f› Homo Economicus: Maksimum fayda peflinde koflan.Ekonomi 29 ‹flçinin çal›flmas›n› kuflatan yöntemde. gerekse Mayo ve haleflerince farkl› bir çizgide. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›. Nitekim insan›n iflten kaytarmas›n›n genel bir kural oldu¤unu söyleyen Troçki’nin “insan tembel bir hayvand›r” sözü büyük ölçüde bu mantalitenin bir ürünüdür. Özetle belirtmek gerekirse mevcut teoriler içinde en deterministik ve teknokratik karakterli olan (Grint.

iflçi bir arac›n hatal› çal›flmas›n› dahi bildirememekteydi. Bu üretim biçiminde en önemli unsur. Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir. biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›nin çok daha önemli oldu¤u idResim 2. s›. son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤laD‹KKAT D‹KKAT m›flt›r. Ayr›ca Ford iflgücünü. • Ça¤dafl endüstri toplumunda normal insan›n yeteneklerinin sadece bir k›sm›ndan yararlan›lmaktad›r. Sorumluluktan kaç›nma. c›vata s›kmak ya da üretilen her Fordist üretim arabaya bir tekerlek takmak gibi. Ford bu Silkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimO R U den kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. Baz› ürün mühendisleri . ‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay›. SIRA S‹ZDE 1 Taylor’›n çal›flan› mekaniklefltirdi¤i ifl modelinin iflin örgütlenmesi konusunda endüstri SIRA S‹ZDE sosyolojisine nas›l bir katk›s› olmufltur.6 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ dia edilmektedir. Montaj iflçisinin parça ›smarlamakurucusu.answers. Bu tür görevler ustabafl› ve endüstri mühendisine aitti. Bu parçalar›n nas›l bir araya geldi¤ini dü‹NTERNET ‹NTERNET flünmek ise endüstri mühendisinin görevidir. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir. sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislerde de bölmüfltür. sadece tek K ‹ T A P Kmodelinin ‹ T A P bir ifli vard›r. Örne¤in. Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri de tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r. kalite kontrolü yapKaynak: mas› ve hatta yan›ndaki iflçilerin ne yapt›¤›n› T Ehttp://www. • Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptirler. D Ü fiKitle Ü N E L ‹ M Üretimi Fordizm: DÜfiÜNEL‹M S O R U Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi Henry Ford olmufltur. LEV‹ZYON TELEV‹ZYON bilmesi dahi gerekmemektedir. ayn› zamanda aramay› da ö¤renir. Baz› imalat mühendisleri montaj donan›m›n›n tasar›m›nda uzmanlafl›rken di¤erleri her özel parça için belli makineler tasarlamaktad›rlar. Yine kitle üretim biçiminde Henry Ford: montajc›n›n. Örgütü ve çal›flanlar› âdeta mekanik unsurlar olarak gören Taylorist görüfllerden farkl› olarak iflin örgütlenmesinde sosyolojik ve psikolojik unsurlar› ön plana ç›kartan “insan iliflkileri” ekolünün günümüzde çok daha fazla do¤rulanan bu varsay›mlar› 1930’lu y›llarda ortaya at›lmas›na ra¤men uygulamada Taylorist görüfller kadar etkili olmam›flt›r. aletlerini tamir etmesi. birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve uyumlu bir montaj hatt› de¤ildir. Buna karfl›l›k sadece birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. h›rs yoksunlu¤u ve güvenli¤e afl›r› önem verme gibi özellikler genellikle tecrübeler sonucunda elde edilir. Bunun yerine comtopichenry-ford kafas›n› önüne e¤ip baflka fleyler düflünmektedir.30 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar • Uygun bir ortamda s›radan bir kifli sorumlulu¤u sadece kabul etmeyi de¤il. yoksa do¤ufltan gelen özellik de¤ildirler.

onu yapacak makineleri getirmekte ve ço¤u zaman atölyede makinelerin iflletimini yönetmektedirler. iflgücünün vas›f yönünden fragmantasyonu ve montaj hatt›. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r (Toffler. • Kitle üretimi ve kitle tüketimi aras›ndaki ba¤lant›n›n mevcudiyeti. toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir. • Büyük hacimli kitle üretimi yoluyla sa¤lanan ölçek ekonomileri. Özetle belirtmek gerekirse kitle üretim biçiminin temel özellikleri flunlard›r (Allen. • Gümrük duvarlar› yoluyla korunan pazarlarda. hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i. • Arz. Kitle üretimi sürecinde kullan›lan makineler niteliksiz iflçilerin kullanabilece¤i flekilde dar amaçl› olarak tasarlanm›flt›r. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur.1993:27-33). Emek ile sermaye aras›nda yaflanan yo¤un gerginliklerin de etkisiyle Fordist kitle üretiminde ifl.Ekonomi 31 motorlar üzerinde. Her ifli kendileri yapan bu iflçi yöneticiler montajc› ile anlaflmakta parçalar›n tasar›m›n› yapmakta. 1992:185): • Standart parçalar›n birlefltirilmesi. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar. yüzy›lda Fordist kitle üretim süreci ile birlikte çok daha yayg›nlaflt›r›lm›flt›r. özel amaçl› makinelerin kullan›m›.2. . her fleyi zaman›nda yapmak ve söz dinlemek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl.1993:44). Böylece fabrika. Di¤er bir ifade ile iflçinin üretim üzerindeki kontrolü tamamen ortadan kald›r›lmaya çal›fl›lm›fl ve iflçilerin tatmini büyük ölçüde ücret art›fl›yla sa¤lanmaya çal›fl›lm›flt›r (Yentürk. Bu yeni uzmanlar›n görevi endüstride vas›fs›z iflgücünün kullanaca¤› makineleri tasarlamakt›r (Womack&Jones. • Merkezî yönetim taraf›ndan karakterize edilen iflin örgütlenmesinin hiyerarflik ve bürokratik biçimi. • Büyük fabrikalarda yar› vas›fl› kitle iflçileri ile yüksek ücretli iflçilerin konsantrasyonu. Bilgileri ve fikirleri yönlendiren fakat gerçekte bir otomobile hiç dokunmam›fl ya da fabrikaya girmemifl olan endüstri toplumunun bu “bilgi iflçileri” emek sanat ba¤›ml› geçmiflin e¤itimli atölye sahiplerinin ve eski tip fabrika ustabafllar›n›n yerlerini alm›fllard›r. Örne¤in. 1981:53). Ünite . baz›lar› gövde üzerinde. Asl›nda bu süreç 19. baz›lar› da elektrik sistemleri üzerinde uzmanlaflm›fllard›r. talep ve refah dengeleri ve Keynezyen politikalar taraf›ndan düzenlenen ulusal devlet ekonomilerinin yönetimi. amirlerinin ve yöneticilerinin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi. karar sürecinin de bütünüyle d›fl›nda tutulmufltur. uzun süreli standart mal üretimi. belirsizliklerden korunmaya çal›fl›lm›fl (Stinch-Combe. Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi. yüzy›lda bafllat›lm›fl olmakla birlikte 20. e¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma-yazma. Bunun yan›nda iflçi.1990:62-3) ve iflçiler birbirlerinin yerine kolayca ikame edilebilecek flekilde örgütlenmifltir.

istikrarl› pazarlar›n mevcudiyeti ile yak›ndan ilgilidir. yüzy›lda egemenli¤ini büyük ölçüde sosyo-kültürel unsurlar›n varl›¤› ile sürdürebilmifltir. kitle üretiminin yayg›nl›k kazanmas›yla yani fabrikada. Örne¤in. AMAÇLARIMIZ Yukar›da belirtilen tarihten sonra ise piyasalarda genel bir istikrars›zl›k görülmeye bafllanm›flt›r.32 Kitle Üretimi: ‹flin küçük parçalara bölünerek büyük miktarlarda üretilmesi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kitle üretimi 20. 1993:44). iletiflimde. Resim 2. Ayr›ca giderek ucuzlayan teknolojinin küçük ve orta ölçekli firmalara geçmiflten olarak büyükler karfl›s›nda rekabet edebilme flans› vermeK ‹ T A farkl› P si piyasalarda rekabetin daha çok k›z›flmas›na ve dolay›s›yla kitle üretiminin de daha çok krize girmesine yol açm›flt›r.1990:2). Rekabetin artt›¤› bu dönemde giderek daha TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .sustainablecityblog. Durkheim’in toplumsal farkl›laflma sürecinin art›fl›yla birlikte ortaya ç›kt›¤›n› söyledi¤i “bireysellik” olgusu.7 Ford fabrikas›ndan çal›flmaya örnekler Kaynak: http://www.com/2009/06/retool-the-auto-industry/ http://asitoughttobe. 1970’li y›llara kadar gerek ulusal gerekse uluslararas› piyasalar kitle üretimi için oldukça müsait olmufltur SIRA S‹ZDE (Yentürk.com20110420henry-ford-socialist SIRA S‹ZDE 2 SIRA S‹ZDE yayg›nlaflmas›n›n endüstri toplumunun flekillenmesinde nas›l etFordist üretim biçiminin kileri olmufltur? DÜfiÜNEL‹M Fordizmin Krizi DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de krize girS Kitle O R U üretiminin varl›¤›n› sürdürebilmesi standart tüketim kal›plar› ve di¤i y›llard›r. Yükselifliyle üretim sürecinde maliyetlerin düflüflünde ve toplumsal yap›lar›n de¤iflmesinde büyük rol oynayan kitle üretimi zamanla tüm dünyaya yay›lm›flt›r ve bunu ilk kullanan firmalar aç›s›ndan söz konusu rekabet avantaj› da böylece ortadan kalkm›flt›r. 1993:21). Öte yandan kitleselleflmifl endüstriyel standart üretim düzeniyle bu toplumun kültürel ve siyasal mant›¤›n› oluflturan modernizm teorileri aras›nda da büyük paralellikler söz konusu olmufltur (Jeanniere. e¤itimde. mimaride ve tüketimde giderek artan standartlaflma ile birlikte son derece zay›flam›flt›r. Rejimleri ne olursa olsun bu kitleselleflmenin etkisiyle Kerr ve arkadafllar›n›n (1960) vurgulad›¤› flekilde endüstrileflmifl ülkeler aras›nda da giderek artan bir benzeflmeye tan›k olunmufltur. Ayr›ca kitle üretiminde pazarlar hem kitlesel üretilmifl mallar için yeterli hem de büyük ölçekli firmalar›n D ‹ K Kolarak AT maliyetlerini amorti edebilmesi için istikrarl› olmal›d›r. kitle tüketimi anlay›fl›ndaki bir gerileme 70’li y›llar›n sonras›nda görüldü¤ü gibi kitle üretimi sürecinde de oldukça ciddi krizlerin yaflanmas›na yol açm›flt›r. Bu dönemde uygulanan Keynezyen politikalarla desteklenen “refah devleti” uygulamalar› piyasalar› geniflleterek kitle üretimi için oldukça uygun bir ortam sa¤lam›flt›r (Loveman&Sengenberger.

designworldonline. Yine ucuzlayan ve yayg›nlaflan teknolojiler sayesinde kitle iletiflim araçlar›nda tekeller k›r›lmaya bafllanm›fl ve toplumsal farkl›laflma ve dolay›s›yKaynak: http://www. 1991:18). Tüketici art›k kendisine sunulan çeflitli ürünler karfl›s›nda gerçek anlamda krall›¤›n› ilan etmifltir. Böylece geçmiflte kitle üreT E L E yap›lanmalar V‹ZYON timinin rasyonel örgütlenmesi olarak kabul edilen kat› bürokratik yeni toplumun ve ekonominin gereksinimlerine cevap veremez olmufltur. Özellikle petrol fiyatlar›n›n art›fl› devletlerin sosyal refah harcamalar›n› k›smalar›na K ‹ an›lan T A P faktörlerin neden olmufltur. talepleri k›sa sürede de¤iflen oldukça “nazl›” tüketicilerden oluflan istikrars›z piyasalarda eski S O R U avantajlar›n› kaybederek yaflam mücadelesi vermeye bafllam›fllard›r. ‹flin dönüflüm sürecinde ise çal›flma yaflam›n›n motor gücünü teflebbüsler oluflturmaktad›r (Oscarsson. Ancak kitle üretiminin çözülmesinde yukar›da d›fl›nda teknolojik geliflmenin çeflitlili¤i ve “siparifl usulü çal›flma”y› ucuzlatm›fl olmas›. tir. Sürekli en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir. .SIRA S‹ZDE 2.8 tan rekabet ortam›nda faaliyette bulu1970'li y›llardan nan iflletmeler yeniden yap›lanma süitibaren artan recine girmifllerdir. yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›flt›r. talepte daralmalar›n da ortaya ç›kmas› kitle üretiminin çok daha olumsuz etkilenmesine yol açm›flt›r (Yentürk. Bunun yan› s›ra 70’li y›llar›n sonundan itibaren baz› ülkelerin. Di¤er bir ifadeyle.Ekonomi SIRA S‹ZDE 33 DÜfiÜNEL‹M S O R U çok seçene¤e sahip hâle gelen tüketici de daha fazla “nazlan›r” hâle Dofi Ü N Egelmifltir. Eski yöntemlerle çal›flan. ‹NTERNET SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Post-endüstriyel topluma geçiflin etkisini en çok hissettirdi¤i alan›n çal›flma hayat› olmas›ndan dolay›. 70’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da ölümü anlam›na gelmifltir. talebi canland›rmay› öngören Keynesyen politikalardan s›k› para politikas›n› öngören Friedmanc› AMAÇLARIMIZ politikalara yönelmifl olmas›n›n etkisiyle. kitle üretiminin avantajlar›n› ortadan kald›rm›flt›r. 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de D‹KK A Tkrize girdi¤i y›llard›r. Ünite . 1993:47).aspx lam›flt›r.comarticles238611Newla bireyselleflme güç kazanmaya baflLean-Manufacturing-Podcast-from-Bosch-Rexroth. Çünkü kitle üretirekabet ortam›nda faaliyette bulunan mi için gerekli olan piyasalar büyük iflletmeler yeniden ölçüde doyma sürecine girmifl ve reyap›lanma sürecine kabet ise çok daha fazla fliddetlenmiflgirmifllerdir. Bir üründen di¤erine çok daha kolay geçer hâle gelmifltir. ço¤u kez de¤iflimin ana kayna¤›n› teflkil etmifltir. L‹M DÜ lay›s›yla esnekli¤i olmayan ve büyük stoklarla çal›flan dev firmalar. önemli ölçüde buradaki gereksinimlerin de etkisiyle ortaya ç›kan teknolojik de¤iflmeler. Standartlaflman›n Sonu Özellikle 1970’li y›llardan itibaren arResim 2.

Dünya ticareti büyük ölçüde artm›fl ve ulusal pazarlar›n önemi giderek azalm›flt›r. Giderek yayg›nl›k kazanan bu üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. 1991:19). günümüzde piyasaya ç›kan bir bilgisayar›n ömrü en çok iki y›ld›r (Hammer. “Modern Zamanlar” filminde ya da “‹nsan ‹liflkileri” ekolünde oldu¤u gibi ayd›nlardan oldukça sert elefltiriler alm›flt›r. Ayr›ca bu tarihten sonra özellikle enformasyon teknolojileri alan›ndaki geliflmeler. Bu nedenle firmalar bürokratik formaliteleri mümkün oldu¤unca en aza indirmeye çal›flmaktad›r. Bu süre her geçen gün daha S O R U da k›salmaktad›r. 1970’lerdeki D ‹petrol K K A T krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. Bilindi¤i flekilde afl›r› ifl bölümünü öngören kitle üretiminin. Bu örgütlenme biçimi bugün kat›l›kla ve çok farkl›laflm›fl müflteri taleplerine cevap verememekle suçlanmaktad›r. Hizmet sektöründe h›zl› bir geliflme gözlenmifltir. 1970’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. yeknesak hâle dönüfltürülmüfl yaflam biçiminin de etkisi olmufltur. Model DÜfiÜNEL‹M T’yi tüm bir nesil için üretmesine karfl›l›k. ‹NTERNET ‹flgücünün niteli¤inde ve sendikalar›n fonksiyonlar›nda ve önemlerinde de¤iflmeAMAÇLARIMIZ ler ortaya ç›kmaktad›r. Sadece bununla kalmay›p bürokratik örgütlenmeye paralel iflleyen kitle üretimi anlay›fl› yerine küçük ve orta ölçeklerde esnek üretim anlay›fl›n› ön plana ç›kartan bir örgütlenmeye do¤ru bir yönelifl de ivme kazanm›flt›r. Bu yöneliflte 1974 Petrol krizinden sonra dünyan›n do¤al kaynaklar› bak›m›ndan en yoksul ülkelerinden biri olan Japonya’n›n özellikle mikro elektronik alan›nda yapt›¤› at›l›mlarla öncülü¤ü üstlendi¤ini görmekteyiz. Ayr›ca ürünlerin yaflam süreleri k›salm›flt›r (Oscarsson. Geçmiflte kitle hâlinde standartlaflt›r›lm›fl üretimde bulunan firmalar daha esnek ve daha mobil örgütlenme biçimine yönelmifllerdir.Bugün bürokratik örgütlenme oldukça sert elefltiriler almaya devam etmektedir. ‹ZYON talism) olarak Ancak bugün yeni üretim düzenini tan›mlamada en çok kullan›lan esnek üreSIRA S‹ZDE tim kavram›d›r.34 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayr›ca Fordizmin kitle üretimi anlay›fl›na karfl› ç›k›lmas›nda. 1994:16). K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . ekonomik faktörler yan›nda. Örne¤in Ford’un. D‹KKAT ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütKS ‹ OT RAaray›fllar lenmesinde yeni bafllam›flt›r. bireyin yabanc›laflmas›na yol açm›fl olmas›. onun beraberinde getirmifl oldu¤u bireyin konumunu geri plana iten. Ortaya ç›kan bu üretim biçimi Lash ve Urry UP gibi baz› sosyologlar taraf›ndan çok net bir görünüm sergilemedi¤inden sermayenin düzensiz yeniden yap›lanmas› ya da örgütsüz kapitalizm (disorganized capiD‹KKAT T E L E Vtan›mlamaktad›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 TüketicininSIRA tamamen S‹ZDE krall›¤›n› ilan etmesi sonucu endüstride nas›l bir de¤iflim olmufltur? DÜfiÜNEL‹M ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Esnek Üretim: Talepteki farkl›laflmalar K S ‹ O T RA UP göz önünde bulundurularak ve teknoloji etkin kullan›larak yap›lan üretim fleklidir. Bunun yan› s›ra enformasyon toplumuna geçifl sürecinde Taylorizm gibi endüstri toplumunun ürünü olan ve Weber taraf›ndan rasyonel organizasyon biçimi olarak sunulan bürokratik örgütlenme de kat› ve hantal yap›s›yla günümüzün gereksinimlerine cevap veremez hâle gelmifltir. toplumsal dönüflüm sürecinde derin etkiler yapmaya SIRA S‹ZDE bafllam›fllard›r.

Dolay›s›yla çal›flan bireyin makineyle iliflkisi de¤iflmektedir. ‹flin yeniden örgütlenmesi sürecinde çat›flma yerine iflbirli¤i. Ancak hem ölçek ekonomilerinden yararlan›p hem de mikro elektronik teknolojilerini adapte ederek istikrars›z küçük taleplerin ayr› ayr› dikkate al›nabilece¤i üretim sistemleriyle yeni çal›flma düzenine adapte edilebilece¤i de iddia edilmektedir. Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. buna karfl›l›k araç talebinin çeflitlili¤i gibi faktörlerin de bask›s›yla ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. Ünite .1990:46) da vurgulad›¤› flekilde büyük ölçüde küreselleflmenin egemen oldu¤u toplum biçimidir. makine temposunda çal›flma yerine de bant üretiminden ba¤›ms›z çal›flma tercih edilmeye bafllanm›flt›r.1993:49). Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten bilir. 70’li y›llarda ise ortaya ç›kan kriz bütün sanayileflmifl ülkelerde üretim biçimlerinin yeniden sorgulanmas›na yol açm›flt›r. Toyotaizm: Üretim ve yönetimde sürekli iyilefltirme yaklafl›m› ile hatas›z üretim gerçeklefltirme. yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. Yeni anlay›fl›n önemli unsurlar›ndan birisini Schumacer’›n ifadesiyle “küçük güzeldir” ilkesi oluflturmaktad›r. Ancak ölçek ekonomisiyle amaçlanan 70 öncesi farkl› bir dönemin mant›¤› ile üretim kastedilmedi¤i gibi. tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek. Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek bir amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. Masuda’n›n (Masuda. yerel pazar›n darl›¤›. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz. Japon Toyoto firmas›. Dolay›s›yla Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir. Bu anlay›fla göre sadece esnek uzmanlaflm›fl küçük firmalar kriz flartlar›na daha kolay uyum sa¤layabilirler. firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r.2. Çünkü kitle üretimi yapan dev firmalar›n istikrars›z piyasalara karfl› küçük firmalar kadar uyum gösteremedi¤i anlay›fl› oldukça yayg›nd›r. Birinci yaklafl›m için ‹talya örne¤i s›kça verilmekte.Ekonomi 35 Enformasyon toplumu. . Bir di¤er ifadeyle bugün genel e¤ilim küçülmekten yana olsa bile baz› sektörler (örne¤in otomotiv) Drucker’›n da belirtti¤i gibi hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir. sadece yeni ortamda küçük firmalar›n yaflayabilece¤i de kastedilmemektedir (Yentürk. Dolay›s›yla bu toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. ikinci yaklafl›m için ise Japon firmalar›n›n baflar›lar› örnek olarak gösterilmektedir.

• ‹yi e¤itimli iflçileri elde tutmaya önem verilir. Japonlar›n grup kültürü. • Statü engelleri azalt›l›r. tesisin ve bireyin performans›na k›smen ba¤l›d›r. • Bir üründen di¤erine h›zla de¤iflebilme yetene¤ine önem verilir. • Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r.abprotek. kaliteden taviz verilemez. Japon toplumunun de¤erleriyle de yak›ndan ilgilidir. K›saca belirtmek gerekirse esnek ya da yal›n üretimin özelliklerini flu flekilde s›ralayabiliriz (Preffer. stok fazlal›¤› kald›r›l›r. flirketin.36 Resim 2. ifl yerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› ve ömür boyu istihdam gibi uygulamalar. Örne¤in. • E¤itime gerekli flekilde önem verilir. Dolay›s›yla bu yaklafl›m Japonya’da gelifltirilmifl olsa bile bütünüyle sadece Japonlara özgü bir yönetim biçimi olarak görülmemelidir. • Ücret sistemi.9 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Charlie Chaplin’in Modern Zamanlar filminde elefltirilen (fordist kitlesel üretim sisteminde) çal›flan bireyin makina ile iliflkisi (Solda) günümüzdeki bilgisayarlarla desteklenmifl modül (esnek) üretiminde (Sa¤da) oldukça farkl›laflm›flt›r Kaynak: http://salihcenap. Ancak Fordist-Taylorist görüfllere alternatif olarak Toyota firmas›ndaki uygulamalardan esinlenerek gelifltirilen iflin örgütlenmesindeki bu yeni yaklafl›m ile 1930’larda Amerika’da Hawthorne araflt›rmalar› ile ortaya at›lan “insan iliflkileri” ekolünün varsay›mlar› aras›nda da paralellikler söz konusudur. bireyselli¤in ön plana ç›kart›lmas› ve çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gibi. Böylece firmalar esnekleflme ile bir taraftan üzerlerindeki fazla yükleri kald›r›rken di¤er taraftan da üretim sürecinde sahip olacaklar› belirleme yetkisinin art›fl›yla de¤iflime daha kolay adapte olur hâle gelmektedirler.1995:61): • Fazla iflçiler de dâhil olmak üzere. • Üretim sürecini gerekli flekilde anlayan çok becerikli elemanlar vard›r. otoritenin daha ›l›ml› hâle getirilmesi.com20110424modern-zamanlar http://www.com Bir tür esnek üretim biçimi olan yal›n üretimin temel felsefesi. • Kalite ve etkinlik do¤ru orant›l› kabul edilir. yeni üretim biçimi için uygun bir kurumsal ya da kültürel ortam oluflturmufltur. .wordpress.

Mevcut teknolojiler bireylere ve iflletmelere büyük bir esneklik kazand›rm›flt›r. ürün. bürokratik formalitelerin azl›¤› ve esneklik dolay›s›yla süratlilik büyük bir avantaj olarak kabul edilmekle birlikte özellikle otomotiv gibi vaktiyle “endüstrilerin endüstrisi” olarak kabul edilen baz› sektörler hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir. Kaynak: http://www. Yine ayn› uygulama neticesinde esnek üretim teorisyenlerinin varsay›mlar›n›n tam aksi istikamette ö¤renmenin ve sürekli iyileflmenin de ortaya ç›kt›¤› vurgulanmaktad›r. Bu da flunu göstermektedir ki yeni çal›flma düzeninde.eneraconsulting. Ünite . Yine yukar›da belirtilen görüfller esnek örgütlenme teorisini bütünüyle yanl›fllamamaktad›r. makina kayna¤› 7 2 HATALAR Uygunsuz düzeyde ( az ya da çok) malzeme. malzeme. tek bir yöntemle yaklaflmak mümkün de¤ildir. gerekse endüstri toplumundaki gibi. ayn› zamanda iflçilerin de daha iyi motive olmalar›na yol açm›flt›r. ne kadar ve ne zaman istedi¤i ile gerçekte üretilen aras›ndaki fark FAZLA ÜRET‹M 1 HAREKET ZAMAN Gecikme bekleme sonucu at›l insan. Örne¤in ünlü “Harward Business Review”da ç›kan bir makalede GM ve Toyoto’nun ortakl›¤› olan Kaliforniya’da Foremont tesislerindeki uygulamadan hareketle Taylorist görüfllerin tekrar öne ç›kart›ld›¤›n› görmekteyiz. çeviklik. .2. sorunlara her yerde her zaman geçerli kat›. de¤er katmayan.comtagyalin-dusunce Bunun yan›nda esnek örgütlenmeye yönelik geliflmelerin tam karfl›s›nda yer alanlar da vard›r. gerek tar›m toplumundaki. karmafl›kl›k ve standards›zl›k sebebiyle müflterinin istedi¤inden daha az veya daha fazla ifl yap›lmas› Esnek Üretim modelinde sürekli iyilefltirme esast›r. Çünkü günümüzde özellikle yeni ifllerde küçüklük.10 Zay›f ergonomik süreç tasar›m›n›n veya organizasyonel kurgunun sonucu olarak fazla insan hareketi çaba ve ifllemler Müflterinin hangi ürünü. bilgi ve insan hareketi SÜREÇ VER‹MS‹ZL‹⁄‹ Yetersiz proses tan›mlar›. ara stok veya bilgi STOK 6 5 4 3 Spesifikasyon ve üretilen ürün aras›ndaki farktan dolay› fire veya tekrar iflleme do¤mas› TAfiIMA Gerekli olmayan. Bu araflt›rmaya göre ad› geçen yerdeki fabrikada uygulanan Taylorist “Time and motion” yöntemi sadece ifl yerinde verimlili¤in ve kalitenin art›r›lmas›na de¤il.Ekonomi 37 Resim 2. Yeni çal›flma düzeninde baflar› çok de¤iflik yollarla elde edilebilir.

Tar›m toplumunimalattan bilgiye dan endüstri toplumuna geçifl.1993:25-30). ‹fl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. 1994:4). Bu süreçte özellikle bilgi iflleri. Yeni teknolojiler yukar›da da vurguland›¤› gibi. Bunun yan› s›ra örgütlerde hiyerarflik yap›lar h›zla çözülecektir. akKaynak: sine art›rm›flt›r. madencilik ve ulaflt›rma dallar›ndaki beden iflçilerinin verimini art›rmak art›k kendi bafl›na servet yaratamaz hâle gelecektir. Dolay›s›yla enformasyon toplumunda imalat. kaym›flt›r. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r.com r›m›n pay› gerek istihdam.aspx derece gerilemifltir. Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› do¤al olarak sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmekte de¤il ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›karmaktad›r. tar›m. Dolay›s›yla endüstriyel üretimden farkl› süreçlere tabi hizmet/ bilgi/enformasyon üretiminin egemen oldu¤u enformasyon toplumunda iflin yeniden örgütlenmesi bir zorunluluk olarak ortaya ç›kmaktad›r. fiöyle ki 1950’li y›llarda imalat ifli yapan ya da eflya tafl›yan insanlar tüm geliflmifl ülkelerde ço¤unlu¤u oluflturmaktayd›. tar›msal üretimi azaltmam›fl. farkl› etnik gruplar beraber çal›flacakt›r. buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir. 1990’l› y›llara gelindi¤inde ise bu say› toplam iflgücünün beflte birine düflmüfltür. Enformasyon teknolojilerinin sa¤lad›¤› avantajla muhtemelen tek kiflilik müteflebbisler ordusunun ortaya ç›kmas› mümkün gözükmektedir. Dolay›s›yla gelecekte kültürel çeflitlilik esas olacakt›r. Ancak bununla imalat›n bütüResim 2. geYazilar1689-bilgi_ rekse toplam has›la içinde son toplumu_caginda_ mahremiyet.11 nüyle ortadan kalkaca¤› düflüYeni toplumun merkezi nülmemelidir. bir di¤er ifade ile standartlaflmadan uzaklaflmaya bafllanm›flt›r.38 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri Baz› yazarlar endüstriyel üretim alan›nda art›k verimlilik devriminin sona erdi¤i görüflündedir. de¤iflimin nispeten daha yavafl oldu¤u tar›m ve endüstri toplumunun örgütlerinden farkl› olarak bu de¤iflime ayak uyduracak ve projeler üretip çözüm getirecek tak›m çal›flmalar›n›n geçici süreler çal›flmalar›na tan›k olunacakt›r (Paker. Örgütler h›zla de¤iflen ifl atmosferinde. zaman ve mekân kavram›n› de¤ifltirmesi dolay›s›yla örgütlerde yeri ve zaman› da de¤iflken hâle getirmifl. merkezî bir öneme sahip olmaktad›r. Enformasyon toplumunda zenginli¤in kayna¤› beden iflçisi olmayanlar›n yani bilgi iflçilerinin veriminin art›r›lmas›ndan geçecektir (Drucker.bilgicagi. Ancak yine de tahttp://www. 2010 y›l›nda da bu rakam muhtemelen toplam iflgücünün onda birinden fazla olamayacakt›r. .

Bunun yan› s›ra endüstriyel üretimin yap›s›nda da çok köklü dönüflümler ortaya ç›kmas› beklenmektedir. Çünkü gelecekte di¤erlerinin önüne geçecek örgütler. Art›k örgütlerde Taylor. Ancak bugünkü geliflmifl ülkelerin özellikle stratejik ürünlerin imalat›n›. Ünite . iflletmelerin en önemli sorununu oluflturmaktad›r. hizmet ve dolay›s›yla enformasyon/bilgi üretimine dayanan toplumdur. 1993:47). müflteri taleplerine adapte olabilmek amac›yla bugünkünden çok daha esnek olacakt›r. Oysa günümüz enformasyon toplumlar›na bakt›¤›m›z zaman üniversite mezunlar›n›n say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl›n mevcudiyeti göze çarpmaktad›r (Drucker. Yeni örgütlerde enformasyon ak›fl›nda da büyük ölçüde de¤ifliklik ortaya ç›kacak ve enformasyonun paylafl›m› en hayati konulardan birisini oluflturacakt›r. nas›l de¤erlendirebilece¤ini keflfedenler olacakt›r (Senge. 1993:12). Enformasyon toplumuna geçifl geçmiflten büyük ölçüde bir kopufl anlam›na gelmektedir. Workplace 2000 (Boyet & Conn. Çünkü yeni teknolojiler paylafl›m› kolaylaflt›rmaktad›r. 19.Ekonomi 39 Resim 2. Daha önce de vurguland›¤› gibi enformasyon toplumu imalata de¤il. Okullarda oldu¤u gibi iflletmeler de kendi içlerinde e¤itimi ön plana ç›kartmak zorunda kalmaktad›rlar (Stone. Bundan böyle birinin tepeden düflünüp bulmas› ve örgütte geriye kalan herkesin bu büyük stratejistin emirlerini dinliyor olmas› mümkün de¤ildir. Bilgi bu toplumlarda günümüzdekinden farkl› bir anlama ve iflleve sahiptir. O da üniversiteyi b›rakm›fl birisidir. Aksi takdirde iflletmelerin giderek fliddetlenen rekabet ortam›na uyum sa¤lamalar› imkâns›z hâle gelmektedir. Örne¤in.2. Bu küresel rekabet ortam›nda e¤itim. yüzy›l Amerikan ifl dünyas›n› kuranlar aras›nda yaln›zca banker J. Morgan adl› birisinin ileri say›labilecek bir e¤itimi oldu¤u ileri sürülmektedir. 1991:2-7) adl› bir çal›flmaya göre iflletmeler.12 Günümüzde ifl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. endüstriyel üretim yerine. Yak›n zamanlara kadar bilgi gerektiren çok az ifl söz konusudur. Yine esnekli¤in yan› s›ra yarat›c›l›k da son derece önemli olacakt›r. Örne¤in. iflin tasar›m› ya da teorik bilginin üretimiyle meflgul olan ofisler hâline dönüflebilece¤i. 1994). yar›n geliflmekte olan ülkelere devredebilece¤ini düflünmek oldukça güçtür. Bir di¤er ifade ile bilgi bu toplumlarda bir zorunluluktan daha çok bir süstür. kiflilerin bir örgütün tüm seviyelerinde ö¤renme yükümlülük ve kapasitesini. 1991:46). Baz› senaryolara göre bugünkü ileri düzeyde endüstrileflmifl ülkelerin gelecekte. Öte yandan dönüflüm kaç›n›lmazd›r çünkü küresel rekabet de art›fl göstermektedir. Ayr›ca ayn› çal›flmaya göre iflçiler. Nitekim Amerika Birleflik Devletleri’nde 80’li y›llarda yafland›¤› flekilde imalat sektörü neredeyse çökü- . yönetsel kontrolden daha çok kendi kendilerini kontrol edeceklerdir. flimdiki geliflmekte olan ülkelerin ise gelecekte imalat ifliyle meflgul olan fabrikalar olabilece¤i tart›fl›lmaktad›r. Yar›n›n fabrikas› çok daha fazla bilgisayar kullan›m› ile karakterize edilecektir (Rürup. Ford gibi geliflmeleri ö¤renen bir kiflinin olmas› yetmemektedir.P.

Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u.40 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar flün efli¤ine gelmifltir. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›. Özellikle krizde olan sektörlere bakt›¤›m›z zaman bunlar›n geleneksel endüstriler oldu¤unu görmekteyiz. “bir ifli en iyi yapan bilir” anlay›fl›na dayanmaktad›r. Nitekim aile ifllerinin say›s›nda da bir art›fl gözlenmektedir. hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini. Öte yandan enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. Bu ifllerin büyük bölümü ise bilgi iflleridir (Naisbitt. Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi. bugün kalite kontrol çemberleri örne¤inde oldu¤u gibi. aksine çal›flanlara standartlaflt›r›lm›fl kitle üretiminin talimatlar›n› makine temposunda b›kmadan tekrar tekrar yapmay› empoze ederler. Bilgi üretimi her fleyden önce onu üreten bireyin yarat›c›l›¤›n› ön plana ç›kartmay› gerektirir. kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. Misyon. Bu da yukar›dan dayat›lan kat› çal›flma kurallar›yla yerine getirilemez. Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r (Alsene. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri. mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. Modernist örgütlerden farkl› olarak post-modernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. 1994:657). . bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k. aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir. 1987). Tam aksine mevcut üretim sürecinde çal›flanlara geçmiflten daha çok bireysel sorumluluk düflmektedir. çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin yüksek olmad›¤› ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerinin içsellefltirilmedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Ancak bu kat›l›m endüstri toplumlar›nda gözledi¤imiz motivasyon sürecinin bir parças› olmaktan çok. enformasyon ça¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r.1993:12). 1970’li y›llarda Amerika’da yarat›lan 19 milyon yeni iflin 17 milyonunu hizmet sektörü iflleri oluflturmaktad›r. Bu yöntemler yarat›c›l›¤› teflvik eden yöntemler de¤ildir. Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k. enformasyon toplumunda üretim sürecinde. geçmiflten farkl› flekilde de olsa tekrar merkezî önem kazanmaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. Karfl›l›kl› güven. Geçmiflte bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde ne kadar ifllevsel olmufl olsalar da bugün yeni toplumun ifllerini. postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. standart. Yine bu süreçte çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gerekti¤i görüflü de yayg›nl›k kazanmaktad›r. Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir (Thurman. Ayr›ca endüstri devrimiyle üreticilikten ç›km›fl ve sadece tüketici konumuna düflmüfl olan ailenin.

çal›flman›n kölelere özgü afla¤›l›k bir ifl oldu¤u konusunda hemfikir olmufllard›r. büyük ölçüde atadan kalma do¤al yaflam ritmine ba¤l›. amaçlar do¤rultusunda yönetimi. Nitekim Amerika gibi enformasyon toplumu sürecinde olan ülkelerde bu kâr amaçs›z izciler. geçmiflte çal›flmak kölelere özgü. kapitalizmin “entelektüel ordusu” gibi çal›flm›flt›r. geçim için yap›lan bir süreçtir. bir davaya inançla ve tutkuyla ba¤lanmay›. birçok konuda ihtilaf hâlinde olmalar›na ra¤men. asla “toplumsal bütünlük” unsuru olmam›fl ve “özel alan”a hapsedilmifltir. “maddi ihtiyaçlar› karfl›- . 1993:229-64). 1990:120). bu arzular›n› gönüllü kurulufllarda çok daha kolay tatmin edebilir hâle gelmifllerdir (Drucker. çal›flma kültürünü yaratma yolunda. zor ifller beklemeyi fakat karfl›l›¤›nda yetki vermeyi. gönüllü kurulufllar›n üye say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl gözlenen bu sektörde 80 milyondan fazla insan (yani her iki yetiflkinden biri) haftada befl saatini. Amerikan toplumunun en önemli ay›rt edici özelliklerinden birisi hâline gelmifltir (Drucker. Gorz’un da ifade etti¤i gibi sanayileflmenin bafllang›ç y›llar›nda iflçilerin sürekli tam gün çal›flmay› istememeleri ilk fabrikalar›n çökmesine yol açm›flt›r. liyakat ve al›nan sonuçlar›n sorumlulu¤unu tafl›yabilmeyi ö¤retmifltir. Nitekim Drucker. ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ Bat› dillerinde “çal›flma” anlam›na gelen travail. Çal›flma bir tür. zahmet ve yorgunluk” anlam›na gelmektedir. endüstri uygarl›¤›nda yok say›lan. kendini gerçeklefltirme gibi arzular›n› gönüllü kurulufllar içinde gerçeklefltirme f›rsat› bulmaktad›rlar. ait olma. gerekli olan fleylerle aç›k-seçik görev tan›m›n›.bat› dillerine benzer biçimde . ‹nsanl›¤›n son 300 y›l›na damgas›n› vuran “modern/endüstriyel toplum. Çal›flma. sezgisel bir hünerdir. Bu toplumlarda çal›flma. ac›. Bu dönemde kilise. yorgunluk.1994). ›zd›rap” gibi ça¤r›fl›mlara sahiptir.” bir “çal›flma toplumu” olmufltur. hedonist yaflam biçimine ve gösterifl tüketimine karfl› ç›km›fl çok çal›flmay› kutsallaflt›rm›flt›r. Bugün hükümetlerin cevap veremedi¤i sosyal sorunlar›n çözülmesinde katk›da bulunan üçüncü sektör kurulufllar›. iflletmelerin ç›karaca¤› dersleri flöyle s›ralar: Kâr amaçs›z kurulufllar bilgi iflçilerinin nas›l kullan›laca¤›n›. Ünite . modern ça¤da endüstrileflme sürecine paralel olarak toplumsal yaflamda merkezî bir önem kazanm›flt›r. Pre-endüstriyel toplumlar›n “do¤al insan”› için çal›flma. Özellikle Protestanl›k. bir veya birden fazla kurulufl için çal›flarak geçirmektedir. Böylece iflinde yeterince yetki ve mücadele f›rsat› ile baflar› ortam› bulamayan insanlar. Latince’de bir tür iflkence aleti olan tripalium’dan türemifltir. Yine Romal›lar’›n kulland›¤› labour sözcü¤ü de “zahmet.Ekonomi 41 Üçüncü Sektör Enformasyon toplumunun sosyal yap›s›n›n nüvesini. Bunun yan› s›ra modern dünyan›n ekonomik organizasyonlar› ve e¤itim kurumlar› da güçlü bir çal›flma disiplini/eti¤i oluflturulmas›nda önemli ifllevler görmüfltür.Yani. afla¤›l›k bir ifl ya da ceza olarak görülmüfltür. Antik ça¤ filozoflar›. Bizde de “emek” sözcü¤ü . Pre-endüstriyel toplumlarda insanlar flimdikinden daha az çal›flmaktad›r. Dolay›s›yla böylesine bir geliflme toplum yap›s›nda da (iflin örgütlenmesi dâhil) oldukça önemli de¤iflmeleri beraberinde getirecektir. sürekli ö¤renme ve ö¤retmeyi. K›z›lhaç. insanlar›n kendi istekleri ile kat›lm›fl olduklar› gönüllü kurulufllar (yani üçüncü sektör) oluflturacakt›r (Masuda.2. sayg› görme.“s›k›nt›. kiliseler vb. Ayr›ca giderek bireyselli¤in artt›¤› enformasyon ça¤›nda insanlar. kendi kendini denetlemeyi.

42

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. 19. yüzy›l›n endüstriyel düzeninde y›lda yaklafl›k befl bin saat çal›flan iflçiler, 1900 y›l›nda yaklafl›k üç bin iki yüz saat çal›flmaya bafllam›fllard›r. Attali’ye göre bu oran, geliflmifl ülkelerde bin saate kadar inecek ve çal›flmaya adanan süre beflte bire gerileyecektir.Yazar, gelecekte çal›flanlar›n yar›dan fazlas›n›n ücret almayaca¤›n›, ücretlilerin ne tam zamanl› çal›flaca¤›n› ne de s›n›rl› bir sözleflme ile iflletmeye ba¤l› olaca¤›n› ifade ediyor. ‹flyerine gitmeden çal›flma, istihdam›n yar›s›n› oluflturacak ve insanlar bir flirketin hem orta¤› hem de kendi iflvereni olabileceklerdir. Weber’in de belirtti¤i flekilde, endüstriyel düzenin yükselifline paralel bir biçimde, ev ile iflin ayr›lmas› (duygusal/kiflisel iliflkiler ile çal›flma iliflkileri birbirinden ayr›larak) toplumsal rasyonalizasyon için uygun bir zemin haz›rlam›flt›r. Bu sayede modern toplumun alamet-i farikas› olan rasyonalite, ekonomiden kültüre bütünüyle toplumsal dokuyu derinden etkilemifltir. Ancak günümüzün yeni dijital ekonomik düzeni içinde avukatlar, dan›flmanlar, reklamc›lar, ö¤retim üyeleri vb. giderek artan biçimde enformasyon teknolojilerinin sundu¤u imkânlarla ifllerini evlerinden yapabilir hâle gelmektedir. Endüstriyel devrimin aksine enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Örne¤in Rifkin’e göre, yeni zeki makineler birçok alanda, insanlar›n yerine geçmektedir; yani “çal›flman›n sonu” gelmifltir. Dahrendorf’un “üçte iki” kuram›na göre de gelecekte iflgücünün “üçte ikisi” ifl bulurken “üçte biri” çal›flma hayat›n›n d›fl›nda kalacakt›r. Bu da çal›flma hayat›nda vas›fl› iflçilerle di¤erleri aras›nda bir kutuplaflmaya yol açacakt›r. Bir baflka öngörüye göre de gelecek 50 y›l içinde, yar›m düzine vas›fl› iflçi ile otomobil fabrikalar›nda üretim gerçeklefltirilebilecektir. Asl›nda, ücretli iflin sonuna iliflkin kayg›lar› ifade eden görüflleri daha da uzatmak mümkün. Ancak ortada bir gerçek var ki “çal›flman›n sonu” tezleri abart›l› olsa bile bildi¤imiz ekonomik, toplumsal ve kültürel düzenin “sonu”na geliyoruz. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Niteli¤i ve çal›flman›n gerçeklefltirildi¤i mekânlar flimdikinden çok farkl› olsa bile bugün oldu¤u gibi yar›n da çal›flma olacakt›r. ‹nsanl›k görünür bir gelecekte çal›flarak “varolma”ya devam edecektir. Ancak yeni çal›flma düzeni, e¤itim düzeyinin çok düflük oldu¤u bizim gibi ülkelerde toplumun geneli e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa daha genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanmas›na yol açacakt›r. Orta ve uzun vadede toplumun yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

2. Ünite - Ekonomi

43

Özet
A M A Ç

1

Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klamak Sosyolojide, ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan, üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. Bunlar: “Fonksiyonalizm”, “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›.” Fonksiyonalist teoriler, daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. Fonksiyonalistler, serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin, mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›r. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. Fonksiyonalistler, ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia eder. Onlara göre bu iliflki, toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar, sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine çat›flma kuramlar›, ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar, kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia ederek, uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini, Karl Marks ortaya atm›flt›r. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar serbest piyasan›n, s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›r. Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar, ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken, sembolik etkileflim yaklafl›m›, bireyler, gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r. Birçok sembolik etkileflimci, kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurgularlar; özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süreciyle ilgilenir. Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi, büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r. Genelde aileler ilk ve en önemli informel sosyalleflme araçlar›d›r. Arkadafl çevresi bir bafl-

ka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. Yafl›tlar, birer rol modelleri oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler. Aile, arkadafl çevresi, medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda, okul ve ifl çevresi gibi, formel meslekî sosyalleflme yer al›r.
A M A Ç

2

Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetletmek. Weber’den farkl› olarak Taylor bir bilim adam› de¤il bir mühendistir. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r. Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor iflin analizini, daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r: Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi, çat›flma de¤il uyum, bireycilik de¤il iflbirli¤i, s›n›rl› üretim yerine maksimum üretim ,her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. Taylorist anlay›fl büyük ölçüde, hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u, insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r. Taylor’un görüflleri özellikle sendikalar taraf›ndan büyük tepki alm›fl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle de ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini, bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören, yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. Bu sayede endüstri öncesi toplumun vas›f ve çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir. Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verim elli kat›na ç›km›flt›r.

44
AM A Ç

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

3

Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klamak. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamada temsilcisi Henry Ford olmufltur. Ford bu ilkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimden kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. ‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay› son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤lam›flt›r. Bu üretim biçiminde en önemli unsur birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden montaj hatt› de¤ildir. Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve tutarl› bir biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›n›n çok daha önemli oldu¤u iddia edilmektedir. Yine kitle üretim biçiminde montajc›n›n sadece tek bir ifli vard›r. Birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir.Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir. Ayr›ca Ford iflgücünü, sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislikte de bölmüfltür. Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. Böylece fabrika, endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar, meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle tüketimi ve kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl; toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir.

A M A Ç

4

‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirmek. 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütlenmesinde yeni aray›fllar bafllam›flt›r. Esnek üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. Enformasyon toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten kifli bilir. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. Japon Toyota firmas›, ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz. Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde, tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek, firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r. Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimin ön plana ç›kt›¤›n› görmekteyiz. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini, yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz.

2. Ünite - Ekonomi

45

AM A Ç

5

Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klamak. Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmez. Ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›kar›r. Bu süreçte özellikle bilgi iflleri, merkezî bir öneme sahip olmaktad›r. Ancak bununla imalat›n bütünüyle ortadan kalkaca¤› düflünülmemelidir.Tar›m toplumundan endüstri toplumuna geçifl, tar›msal üretimi azaltmam›fl, aksine art›rm›flt›r ancak yine de tar›m›n pay› gerek istihdam, gerekse toplam has›la içinde son derece gerilemifltir. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r; buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir. Enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. Bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde geçmiflte ne kadar ifllevsel olurlarsa olsunlar, bugün yeni toplumun ifllerini, standart, kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir. Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u, çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin düflük oldu¤u ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerini içsellefltiremedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri, mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi, hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k, enformasyon ça-

¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r. Misyon, hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini, postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. Modernist örgütlerden farkl› olarak postmodernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. Karfl›l›kl› güven, bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k, aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›, ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r. Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetlemek. Modern dünyada çal›flma, bir tür, “maddi ihtiyaçlar› karfl›lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. Enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Türkiye gibi ülkelerde toplumun geneli, e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanma tehlikesi söz konusudur. Orta ve uzun vadede toplumun, yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

A M A Ç

6

c. d.46 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Yarg› kurumlar› c. Afla¤›dakilerden hangisi fonksiyonalist yaklafl›m› temsil eder? a. Bir iflçinin yerine yeni bir iflçi kolayl›kla getirilebilir. c. Andrew Mellon . Bilimsel yönetimin tesisi b. Rockefeller d. e. b. 4. Bilgi iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› b. Afla¤›dakilerden hangisi Yal›n Üretim felsefesini yans›tmamaktad›r? a. Bireycilik de¤il iflbirli¤i e. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r e. Kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurdular 7. 2. S›radan bir insan do¤ufltan iflten nefret eder. Standart miktar üretimi gerçeklefltirildikten sonra ilave yap›lan üretim için performans ücreti verilir. b. Enformasyon iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› 5. Ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular c. Ürün farkl›laflmas›n›n artt›r›lmas› yoluna gidilmifltir. John D. b. Okul b. d. Emniyet birimleri e. Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptir. Bireyler. Arkadafl çevresi 8. b. S›n›rl› üretim yerine maksimum üretim 9. D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flan› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yoldur. Bant üretimi modeli uygulamas›. ‹flin gelifltirilmesine tedarik zincirinin de dâhil edilmesi d. Bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. Bir iflçi birkaç dakikal›k bir e¤itimden sonra iflin bafl›na geçer c. Afla¤›dakilerden hangisini formel sosyalleflme araçlar› aras›nda sayamay›z? a. Endüstri toplumunda sermaye merkezi bir öneme sahiptir. Stoklu üretim 3. Afla¤›dakilerden hangisi McGroger’in insan iliflkileri ekolünün temel varsay›mlar›ndan biridir? a. e. Tar›m toplumlar›nda stratejik kaynak toprak ve iflgücüdür. Kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia eder d. Afla¤›dakilerden hangisi Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri aras›nda yer almaz? a. Afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Çat›flma de¤il uyum d. 6. Endüstri toplumunda sermaye sahipleri e¤itim ve araflt›rma gelifltirmeye en çok harcamay› yapm›fllard›r. Sürekli iyilefltirme e. Afla¤›dakilerden hangisi toyotaizm denen örgütlenme biçimini anlatmaz? a. Endüstri toplumu mallar›n üretimi için makinelerin ve insanlar›n koordinasyonuna dayan›r. Grup kültürü b. Afla¤›dakilerden hangisi Enformasyon Toplumunda zenginli¤in kayna¤›n› oluflturan unsurlardan de¤ildir? a. ‹flin yeniden örgütlenmesi süresinde çat›flma yerine iflbirli¤i alm›flt›r. d. ‹fl çevresi d. Çal›flanlar kendi kendini yönetme ve kendi kendini denetim yollar›n› bir bask› olmadan kullanamazlar 10. Üretim biçimine göre esnek makineler kullan›lmaya bafllam›flt›r. Afla¤›dakilerden hangisi Esnek Üretimin özelliklerindendir? a. Hizmet üretiminin artmas› c. Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r e. Stoklu çal›fl›l›r. e. Toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler b. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi kimdir? a. d. Bilgi sektörünün a¤›rl›k kazanmas› e. Henry Ford c. c. Post-endüstriyel toplum bilgi etraf›nda örgütlenir. Andrew Carnegie e. Babadan kalma yönetim anlay›fl› c. Robert Bosch b. Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleri ile ilgili olarak cezalara ba¤l›d›r. Beden iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› d. ‹flyerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› c.

as›l olarak duygusal deneyimlerimizin uzun vadeli boyutu üzerine odaklan›r. uzun vadeli bir hedef için çaba sarf etme ya da gelecekteki bir amaç u¤runa bugünkü kimi mükafatlar› erteleme fleklinde gösterir. esnek kapitalizmin karakter konusunda karfl›m›za ç›kard›¤› sorunlard›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Ekonomi 47 Okuma Parças› Bugün “esnek kapitalizm” sözüyle nitelenen sistem. d 10. kendi arzular›m›za ve di¤er insanlarla aram›zdaki iliflkilere yükledi¤imiz etik de¤erdir. XIV. Karakter kendimizde de¤erli buldu¤umuz ve baflkalar›n›n de¤er vermesini bekledi¤imiz kiflisel özelliklerimizdir. Esnekli¤e yap›lan vurgu bizzat iflin anlam›n› ve dolay›s›yla onu anlatmak için kulland›¤›m›z kelimeleri de¤ifltiriyor. Her birimiz. 10-11 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Sab›rs›z. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. hangi özelli¤imizin kal›c› de¤er tafl›d›¤›na nas›l karar verebiliriz? K›sa vadeye kilitlenmifl bir ekonomide nas›l uzun vadeli hedeflere sahip olabiliriz? Her an parçalanan veya sürekli olarak yeniden flekillendirilen kurumlarda. Yeni Kapitalizmde ‹flin Kiflilik Üzerindeki Etkileri (‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nevi. Ünite .2. b 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. parça parça ifller yapmalar› fleklinde. Yüzy›l ‹ngilizcesindeki “Job” [ifl] kelimesi bir maddenin tafl›nabilir büyüklükteki bir miktar›n› veya parças›n› ifade ediyordu. Kelime çal›flma ba¤lam›nda kullan›lmaya baflland›¤›nda da. ifle eski anlam›n› iade eder. Günümüzde esneklik. düzenlemelere ve formel prosedürlere giderek daha az ba¤l› olmalar› isteniyor. Karakter Afl›nmas›.” insan›n içinde besledi¤i ancak kimse taraf›ndan gözlemlenemeyen arzu ve duyarl›l›klar› ifade eden “kiflilik” adl› modern türevinden daha kapsay›c› bir terimdir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. belirli bir anda yaflad›¤›m›z duygu karmaflas›n›n içinden baz› duygular› seçer ve içimizde yaflat›r›z: Yaflatt›¤›m›z bu duygular karakterimizi oluflturur. ‹flçilerden seri hareket etmeleri. kariyerin izledi¤i düz yolu kesti ve çal›flanlar› aniden bir ifl türünden di¤erine yönlendirdi. Oysa yeni düzen sadece geçmiflin yürürlükten kald›r›lm›fl kurallar›n›n yerine yeni kontrol biçimlerini geçiriyor. Geçmiflte. Horatius bir insan›n karakterinin. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. onun dünyayla olan ba¤lant›lar›yla ilintili oldu¤unu yazar. insanlara kendi yaflamlar›n› flekillendirmede daha fazla özgürlük tan›d›¤› söyleniyor. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mevcut ana odaklanan bir toplumda. Yeni kapitalizm . 2008). karfl›l›kl› sadakat ve ba¤l›l›k nas›l sürdürülebilir? Bunlar yeni. genelde okunaks›z bir iktidar rejimidir. hatta antikça¤ yazarlar›n›n “karakter” kelimesinin anlam› konusunda hiçbir flüpheleri yoktu: Karakter. e 6. a 7.e 3. Bir yandan kat› bürokrasi biçimleri di¤er yandan da kör rutinin zararlar› elefltirilir. sürekli olarak risk almalar›. Eski ‹ngilizce kullananlar›n. Esnekli¤in kiflinin karakteri üzerindeki etkileri. . Bu anlamda “karakter. Günümüzde esneklik de. Kat› bürokrasi biçimlerini elefltiren ve risk almaya vurgu yapan esnekli¤in. onun belki de en kafa kar›flt›r›c› yönü. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Burada eseneklik vurgulan›r. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karakter. her an de¤iflime haz›r olmalar›. Karakter kendini. c 5. sadakat ve karfl›l›kl› ba¤l›l›k. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s. “kapitalist sistem” sözünün tafl›d›¤› lanetten kurtulmak için “serbest giriflim” sistemi veya “özel giriflim” sistemi gibi pek çok dolaylama gelifltirilmiflti. Kaynak: Richard Sennett. Örne¤in ‹ngilizcedeki “career” [kariyer] kelimesi eskiden tafl›tlar›n [carriage] kulland›¤› bir yolu ifade ediyordu. e 8. d 4. Esnek kapitalizm. kiflinin ekonomik u¤rafllar›n›n bir ömür boyu akt›¤› mecray› anlat›yordu. Esnekli¤in kayg› yaratmas› son derece do¤al: ‹nsanlar hangi risklerin olumlu sonuç verece¤i veya hangi rotay› seçmeleri gerekti¤ini bilemiyor.b 2. Ancak bu yeni kontrol biçimlerini anlamak oldukça zordur. insanlar›n hayat boyu götürü usulü çal›flmalar›. bildi¤imiz bir olgunun yeni bir varyasyonundan ibadert de¤ildir. kapitalimin üzerindeki laneti silmenin baflka bir yolu olarak kullan›l›yor.

Oxford. Çev. Küçük.. International Labour Review. G. (1992).& Simon. Workplace 2000: The Revolution Reshaping American Business. Post-Industrializm and Post-Fordizm. (1964).&Gullett. March. Vadi/Toplum Yay. Plummer. Ö. E¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma yazma hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i. Polity Press. her fleyi zaman›nda yapmak. R. Macionis. M. Loveman. Modernity and Its Futures. “Introduction-Economic and Social Reorganization in the Small and Medium. Geneva. ‹stanbul. gösterileni kafa kullanmadan ö¤renmek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. Series. Ankara. Managing The Non Profit Organizations. amirlerin ve yöneticilerin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi. Çev.J.R.G. söz dinlemek.H. S. H. Bu sebeple en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir. Buttenworth Ltd. Prentice Hall. (1997). Gelecek ‹çin Yönetim:1990’lar ve Sonras›. (1992). Sociology: A Global Introduction. Etzioni. Drucker.st Century. (1990).. & Conn.” in The Reemergence of Small Enterprises: Industrial Restructuring in Industrialized Countries. (1975). P..Belk›s Çorakç›. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›fllard›r. TODA‹E Yay. Der. Edit.&Dunlop&Harbson&Myers (1960). A. yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda. ‹nk›lap Yay. Örgütler. Bunun sonucu olarak eski yöntemlerle çal›flan.K. Newyork. Hicks. T. Mc.ILO Pub. Oxford. Printed in Great Britain. P.Sengerberger. . M. Ankara. A Dutton Book.48 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini. E.P. Piore. Onaran. (1994). Kerr.J.Grow-Hill Book Company. K.’ Modernite Versus Post Modernite. Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi. (1993). Schwirian. Jiobu. Jeanniere. Organizations: Theory and Behaviour. Hammer. Prentice Hall Europe. (1991). Loveman. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. De¤iflim Mühendisli¤i. (1994). & Sengenberger. Fikret Üçkan. Modern Organizations. (1994) Managing The Non Profit Organizations.. Boyet J. Curry. Edit by W. Massachusetts. Bozkurt ve O. Böylece fabrika. S›ra Sizde 2 Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir.(1994). (1994).133. büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r. C. Harward University Press. W. (1998).G. P. S›ra Sizde 3 Tüketici bir üründen di¤erine çok kolay geçer hâle gelmifltir. H.G. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimi art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yarataca¤› ortaya konulmufltur. ‹stanbul.Seized Enterprise Sector.M. C.. Cambridge. Grew. H.F. Ankara. J. Sociology For The 21. vd.. vol. Industrialism and Industrial Man. (1975). Grint. Çev.F. Türkiye ‹fl Bankas› Yay. Drucker. Alsene. P.A. “Modernite Nedir?. Rekabet artm›flt›r ve böylesi bir rekabet ortam›nda faaliyette bulunan iflletmeler yeniden yap›lanma sürecine girmifllerdir. Kapitalist Ötesi Toplum. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Allen.Hall.. Polity Pres. Drucker. J. K. Foundations of Modern Sociology. Endüstri toplumunda ifl tüm yaflam hâline dönüflmüfltür. Buttenworth Ltd. The Sociology of Work. J. A. Mc. Sabah Yay.F.F. Drucker. Computerized Integretion and The Organization Work in Enterpries. Blackwell. Taylorizm bir taraftan verimlili¤i çok büyük ölçüde art›r›rken di¤er taraftan da insan›n ihmal edildi¤i bir çal›flma düzeninde yabanc›laflman›n artabilece¤ini fark etmemizi sa¤lam›flt›r. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›. (1993)...

J. (1993). C.A. Yap› Kredi Yay. Örgütün ‹nsan ‹liflkileri Yönü. (1970). D. Dünyay› De¤ifltiren Makine. (1995).E and Hickey. Energin. Rürup. Harvard Business Review. Society in Focus. “Post-Fordist Fordist Geliflmeler ve Dünya ‹ktisadi ‹flbölümünün Gelece¤i. ‹stanbul Mülkiyeliler Birli¤i Vakv› Yay.2. San. Alt›n Kitaplar Yay. Örgüt Sosyolojisi. Ter. J. Sabah Yay.” On Business and Work. Deutschland. A. Beflinci Disiplin. Managing in the Information Society. “Competence and Choice and Work.. B. Womack. No. ‹stanbul. Paker. Çev. Oto.E. (1993). N. Thurman. Sweden.Der. D.11. (1981). Stone. ‹stanbul.L. A. Bireyselleflme ve Yönetim: ‹fl Yönetiminde Devrim. Toffler. in On Business and Work Toward New Frontiers. (1990).. Çev. J. Relasing Snergy Japanese Style. Stinch-Combe. New York. (1987).. (1993). Work of the Future-The Future of Work. (Edit. Yentürk.P. B. (1993).Ekonomi 49 Masuda Y.&Jones. Ünite . Senge. Thomson. 2000 Y›l›n›n Sonras›: Sanayi Sonras› Toplum. ODTÜ Yay. Rekabette Üstünlü¤ün S›rr› ‹nsan. Say›: 56-61. Tükçesi: Ali Seden. P. ‹stanbul. Geneva. Üçüncü Dalga. Bahar. On Business and Work: An Overviev. Information and Organizations. Bassil Blackwell. Roos. Öncü. (1991). ‹stanbul. Turhan Kitabevi. (1999). (1991). Third Edition. Oscarsson.2. N. (1993).V. Yay. Preffer. University of California Pres Ltd. Do¤ukan.Yay..” Toplum ve Bilim. “Does Business Have Any Business in Education?”. Longman. J. J. Ankara.. W. (1982). ‹stanbul. Naisbitt... (1990). .A. Bilgi Toplumu. Mc Groger. MarchApril. (1993).A.Thurman vd) International Labour Office Pub. ‹ldeniz.

Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klayabilecek ve din sosyolojisi ile dini sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt edebilecek.3 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Din Sosyolojik Kurum Kutsal Din D›fl› • • • • Cemaat Altyap›-Üstyap› Sekülerizm Teokrasi ‹çindekiler • • • • D‹N NED‹R? D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ D‹N SOSYOLOJ‹S‹ KLAS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹LERDE D‹N Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Din . Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetleyebileceksiniz. Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptayabilecek. Din ve toplum iliflkisini. dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klayabilecek.

cemaat. kulluk. Grekçe ve Latince “religion” olarak ayn› zamanda belli bir inanç çerçevesinde ba¤l›l›k ve düzenli olarak yap›lan ritüelleri kapsar. tap›nak ve ritüelleriyle yaflanan ve bütün toplumu etkisi alt›na alan bir flekilde ya da bir bütünsellikten yoksun bireysel dinî inançlar veya davran›fllar fleklinde ortaya ç›k›yor. Do¤rusu bu tan›mlar›n her biri bir dinin kendisini baflka dinlerden nas›l ay›rt etti¤ini görmek aç›s›ndan önemlidir. Ancak bu tan›mlardan yola ç›karak dinin tabiat› hakk›n- .Din D‹N NED‹R? Dünyada gelmifl geçmifl bütün toplumlarda ve hâlen yaflamakta olan bütün toplumlarda din olgusuna rastl›yoruz. Dilimizde kulland›¤›m›z “din” sözcü¤ünün kökeni Arapça olup sözcü¤ün de¤iflik türevleri boyun e¤me. normal ve hak din olarak gösterirler. âdet. ceza ve mükafat gibi anlamlarda kullan›l›r. hakimiyet. izlenen örnek. Bu olgu ya tam teflekküllü bir kilise. mezhep. yol. dinin bir sosyal olgu olarak her yerde varl›¤›n› görüyoruz. yasa.1 Sözlüklerde bir tanr›ya veya tanr›lara inanmay› ve o tanr›lara tap›nma pratikleri ile ifade edilen din. Resim 3. Üstelik dünyan›n her yerinde dini inanç ya da davran›fl olarak ortaya konulan pratikler birbirinden oldukça farkl›l›k gösterebiliyor. Dinlerin büyük ço¤unlu¤unun din hakk›nda da bir tan›m› vard›r ve bu tan›mlarda genellikle kendilerini standart. K›saca. itaat.

Eski oldu¤u ölçüde din. Sosyolojiyi dinsel bir düflünce yap›s›na alternatif olarak o düflünceyi yanl›fllayan bir tez olarak düflünmek de gerekmez. “kilise” ve “bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar” (yani cemaat) olarak ay›rt edilebilir. Bu fark› sosyoloji lehine bir farkl›l›k olarak düflünmek gerekmiyor. özellikle din sosyolojisi alan›nda en önemli çal›flmalar› yapm›fl ve ifllevselci yaklafl›mlar› formüle etmifl Frans›z sosyolog. “kutsal”. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez. Dini. ay›rt edilebilir bir etken olarak teflhis edilmeye çal›fl›lm›flt›r. Ancak dinin her toplumda ortaya ç›k›fl tarz› farkl›d›r. Dinin kendini tan›mlay›fl› kadar dünyay› da inananlar›yla inanmayanlar›yla tan›mlay›p tasarlamas› söz konusudur. Bunun için din sosyolojisinin her fleyden önce bir din tan›m›na sahip olmas› gerekir. Bu o dinin iddias›n› ayn› düzeyden hareket ederek reddetti¤i anlam›na gelmez. Hangi tür davran›fllar›n dinsel olarak nitelenebilece¤i ve genel olarak sosyolojik bilginin bir nesnesi olarak dinin nas›l teflhis edilece¤i hususu sosyologlar aras›nda tart›flma konusu olmufltur. Émile Durkheim (18581917). genifl bir çeflitlili¤e sahiptir. Aksi taktirde sosyoloji kendini bir anda teolojik bir tart›flman›n içinde bulabilir. Sosyologlar böyle bir tan›ma ulaflmak için epey çal›flm›flt›r. Oysa sosyolojik düflünme ile dinsel düflünme temelden birbirinden farkl›d›r. onlara taraftar olanlar›n tümü”nü ‘din’ olarak ay›rd edebiliriz. Yine de toplumsal yap› ve de¤iflim süreçleri içinde din. Dinin Sosyolojik Tan›m› Din olgusu bütün toplumlarda rastlanacak kadar yayg›n ve eski bir davran›fl örüntüsüdür. sosyolojik bak›fl aç›s›ndan ay›rt etmek üzere bir tan›ma ulaflma çabalar›nda farkl› sosyolog veya antropologlar›n çabalar›n› görebiliyoruz. siyasi. dinlerin din tan›m›yla kendini en temelde ay›rt etmesi gerekir. meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir. Özellikle “Dini Hayat›n ‹lk Biçimleri” isimli eseriyle din sosyolojinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›flt›r. o davran›fl› dinsel olarak nitelemeyi gerektirecek olan›n ne oldu¤una dair genel kurallar› belirlemeye çal›fl›r. Bu aç›dan sosyolojik olarak dinin tan›m›n›n. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi -Kilise diye an›lan bir tek ahlâkî toplulukta birlefltiren inanç ve pratikler. Bu çeflitlilikte her dinin kendine özgü bir hakikat iddias› vard›r.52 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar da sosyal bilimler aç›s›ndan de¤erlendirilebilir bir tipolojiye ulaflmak mümkün de¤ildir. Bunu yaparken dinin kendini tan›mlay›fl›yla kendini bir tart›flman›n içine sokmamas› önemlidir. Bu tan›mda göze çarpan en önemli unsurlar. . ancak onlar›n da ço¤u din hakk›nda kendi öznel tan›mlar›n› gelifltirmekten geri durmam›flt›r. Aksine din sosyolojisi dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik. Bu konuda Émile Durkheim’in (1961: 62) tan›m›ndan yola ç›karsak “Kutsal fleylere. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. Ancak dinin bu flekilde kendini ve dünyay› tan›mlay›fl› belirli bir dinin sosyolojik incelemesi için önemli bir veri olufltursa da dinin sosyolojik tan›m› için yeterli de¤ildir. Genellikle her din kendine göre “do¤ru din” hakk›nda kendini iflaret eden bir tan›ma sahiptir. sosyolojiyi bir disiplin hâline getirmifl. ailevi. Oysa sosyal bilim dünyan›n her yerinde karfl›lafl›lan bir olgu olarak dinin mahiyetine dair tarafl› olmayan bir tan›ma ulaflmak durumundad›r. toplumun genel flekillenmesine. Dinin sosyolojik tan›m› ise sosyoloji tarihinde öyle kolay yap›lm›fl de¤ildir. Onun için öncelikle dinin sosyolojik mahiyetinin ne oldu¤unu ve bu mahiyeti ortaya ç›karmaya çal›flan sosyolojik çabalar› ele alal›m. Aksine toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsü olarak binbir çeflitlili¤e sahip olan din olgusunda ortak olan›n ne oldu¤unu.

Sosyoloji bu kutsallar›n bizatihi kendi etkilerinin var olup olmad›¤› sorusuyla ilgili de¤ildir. Önemli olan her kutsal say›lan nesnede sembolik bir yan olmas›d›r. Bu ölçüde geniflletilmifl bir kutsall›k hemen hemen her yerde bulunabilir. Bu kutsal say›lan fleylerle insanlar›n kurduklar› iliflkilerin toplumda bir etkisi. bir odun parças›. bir sembol. hatta görünürde en din d›fl› toplumlarda bile rastlanmaktad›r. Kutsal anlay›fl› etraf›nda toplumda oluflan birliktelik duygusu toplulu¤un bizatihi temelidir. günümüzdeki reklam ve oyun (futbol. sosyolojik olarak dini en kolay bu noktada teflhis edebilece¤imizi söyler.2 Hemen hemen dünyan›n her yerinde ço¤u futbol taraftar› için tuttuklar› tak›m›n formas› kutsald›r. Ona göre bütün toplumlar her fleyi “kutsal” ve “din d›fl›” fleklinde ay›ran bir kategorilefltirme sistemine sahiptir. Ünite . Bu ay›r›mlar›n karmafl›kl›¤› veya basitli¤i söz konusu toplumlar›n da karmafl›kl›¤›.Din 53 Kutsal ve Din D›fl› Kutsal kavram› Durkheim’›n bütün toplumlar› incelerken baz ald›¤› kavramlardan biridir. bir ev. sonuçlar› veya tezahürleri vard›r. Kendilerine atfedilen inanc›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› ile ilgili asla bir fley söylemeksizin insanlar›n onlara yak›flt›rd›klar› özellikler dolay›s›yla kendi davran›fllar›n› belirlemeleri sosyolojik aç›dan önemli bir durumdur. Totem düflüncesinin nas›l do¤mufl olabildi¤ini. basitli¤i ya da ilkelli¤ine paraleldir. Her tak›m› temsil eden sembolün zamanla fanatik taraftarlar› için fetiflleflme sürecine girdi¤ini görebiliyoruz. Resim 3. Bu tür davran›fllara dünyan›n hemen bütün toplumlar›nda. Durkheim dinin en ilkel biçimlerinden en karmafl›k ileri biçimlerine kadar hepsinde kutsal ve din d›fl› ay›r›m›n›n ortak bir özellik oldu¤undan hareketle. Bu ay›r›m da topluluk duygusunu canl› tutan bir tutumdur. Bir toplum ne kadar ilerlemiflse o kadar karmafl›klaflm›fl olup kutsal ve din d›fl› ay›r›mlar› da o ölçüde bundan etkilenmifltir. basketbol oyunlar›ndaki) sembolizm türlerine bakarak tahmin etmek zor olmaz. Topluluk sembollefltirdi¤i kutsallar üzerinden asl›nda kendi topluluk s›n›rlar›n› oluflturur ve kendisini baflkalar›ndan ay›r›r.3. Bir tafl. . Bütün kutsall›k anlay›fllar›nda bu tarz bir toplumsal özdeflli¤in izlerini bulmak mümkündür. Din de Durkheim’a göre “kutsal fleylere yani bir kenara ayr›lm›fl ve tabulaflm›fl fleylere iliflkin birleflik bir inançlar ve davran›fllar sistemidir”. geliflmiflli¤i. bir nehir veya herhangi bir cisim kutsal olabilir. Kutsaldan ise sadece Tanr›lar veya kutsal ruhlar kast edilmez. Totemizm düflüncesinin modern dünyada da örnekleri hayat›n içinde bolca bulunur. bir a¤aç. Kutsal›n bir fleyi temsil ediyor olmas› söz konusudur. Bunlar›n en ilkel toplumlarda totemler fleklinde ortaya ç›kt›¤›n› görebilece¤imiz gibi daha ileri toplumlarda daha karmafl›k flekillerde ortaya ç›kt›¤›n› görebiliriz. Kutsal say›lan nesnelerin kendi özünde bir kutsall›k olup olmamas› da sosyolojik aç›dan anlaml› bir soru de¤ildir. Din de bir bak›ma bu ay›r›ma dayan›r.

dualar›n›n kabul edilmedi¤ine hükmederek inançlar›na sadakatlerini sürdürürler. Kaynak: http://www. mücadele sürecine atfedilen kutsall›k. Ateist baz› toplumsal hareketlerde de bile yarat›lan flah›s kültleri. Fenomenoloji ve etnometodoloji gibi yaklafl›mlar.com/2010/11/west-bank-muslims-jews-and-christians-pray-for-rain/ Dinin inanç paylafl›m›n›n en do¤rudan toplumsal sonucu cemaatleflmedir. Kendisi dinleri aflacak bir pozitivist felsefe iddias›nda sosyolojinin kurucusu Auguste Comte’un da nihayetinde idealize etti¤i dünyay› bir tür pozitivizm dini olarak tasarlad›¤›n› biliyoruz. toplumu. Resim 3. D›flar›dan bakanlar için genellikle bir anlam ifade etmeyen ritüellerin devam› ancak bunlara dair ortak kabullerin oluflmas›yla sürdürülebilir. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü Dinlerin en önemli ifllevlerinden birisi mensuplar›n› ortak bir inanç etraf›nda birlefltirmeleridir. Esasen bu ortak alg› ve inanç sistemleri ad›na din denmese de toplumun kuruluflunun temel bir düzeyidir.3 Kutsal topraklarda. kilisesi fabrikalar olarak bafltan sona bir kutsall›k aray›fl›yla bezenmifl oldu¤unu görüyoruz. Dinin yeterince güçlü olmad›¤› toplumlarda bile bunun yerini de¤iflik düzeylerde büyük veya küçük çapl› ideolojiler al›r. Ya¤mur ya¤mad›¤› takdirde ise genellikle ibadet ettikleri tanr›n›n ya¤mur ya¤d›ramad›¤›na veya bu yapt›klar›n›n etkisiz ve anlams›z bir fley oldu¤una de¤il. Bu durum ortak inanc›n sürdürülebilmesi için genellikle iflleyen bir mekanizmad›r.54 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Asl›nda modern seküler toplumlarda da görünürde bir kurumsal din söz konusu olmad›¤› hâlde kutsall›k atfedilmifl baz› sembollerin bu tür ifllevleri yerine getirdi¤ini görebiliriz. bütün toplumlar›n ancak bu ortak alg›lar sistemiyle var olabildi¤ini vurgular. cenneti insanlar›n haf›zalar›. Farkl› bir ifadeyle. Bu ortak anlam sisteminin paylafl›m› dünyaya dair derin bir düzenlilik ve anlaml›l›k hissi verir. ölümlerin flehitlikle nitelenmesi gibi durumlar da din sosyolojisi aç›s›ndan incelenmeyi hak eder. Bat› fieria’da Müslümanlar. Bu dünyan›n peygamberleri bilim adamlar›. kutsallaflt›rma sadece bilinen geleneksel dinlerde söz konusu de¤ildir. Genellikle cemaatlerin gerçeklik hakk›ndaki ortak bilinç ve . tanr›y› ve kendilerini nas›l alg›layacaklar›na dair ortak bir anlay›fl ve alg› sistemi oluflturur. Cemaat ortak inanç ve alg›ya dayal› olarak oluflan toplulu¤u baflkalar›ndan ay›racak bir bilinci de gelifltirir. Din bu ortak alg›lar sistemini en iyi düzenleyen mekanizmalardan biridir sadece. Bir ya¤mur duas›na ç›kan insanlar yapt›klar› duan›n sonunda ya¤murun ya¤abilece¤ine inan›rlar.loonwatch. Hristiyanlar ve Yahudiler hep birlikte ya¤mur duas›ndalar. Din paylafl›lan bir anlam sistemi oluflturdu¤u için insanlar›n dünyay›. Ayn› inanc› paylaflan insanlar dünyaya ayn› pencereden bakarlar ve o pencereden ayn› fleyleri gördüklerini düflünürler.

rekabet ve düflmanl›k hâlinde bulundu¤unu görebiliyoruz. Gerçekten de bir taraftan insanlar›n sürekli birbirleriyle çat›flma. yani özünde “iyi” oldu¤u anlat›lan insan için ge- AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Ünite . Her dinsel davran›fl mutlaka bir dine ait olmay› gerektirmeyebilir. Toplumsal düzeyde dinin devrede oldu¤u hadiselerin bafl›nda bu cemaat boyutu gelmektedir. Dini cemaat böylece insanlara bir kimlik (identity) verirken baflkalar›ndan ayr›flmay› da (difference) ö¤retir. ‹nsan do¤as› üzerine tart›flan Rousseau. Küçük veya büyük insan topluluklar› insan›n yeryüzündeki seyrinin vazgeçilmez görünümünü oluflturmufltur. Do¤al durum hakk›ndaki bütün öngörüler bir yandan insanlar›n nas›l toplum hâline geldiklerini aç›klamaya çal›flan senaryolard› ama bir yandan da bu senaryolar› tetikleyen fley gelecekte kurulmas› hayal edilen dünya imgesiydi. dini hiç önemsemeyen baz› insanlar›n baz› davran›fllar› dinsel olarak nitelenebilir. ‹nsan›n do¤as›nda nas›l bir varl›k oldu¤u hususunda birbirleriyle ihtilafa düfltülerse de hepsi insan›n do¤a durumu hakk›nda çaresiz bir düflünce içindeydiler. Özellikle ‹ngiliz filozof Thomas Hobbes taraf›ndan dillendirilen meflhur “insan insan›n kurdudur” ifadesinin arka plan›nda insan toplumlar› hakk›ndaki bu gözlem vard›r. Dinin sosyolojik görünürlü¤ü de yine bu cemaat boyutunda olmaktad›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ‹nsan sosyal bir varl›kt›r. Dinin inananlar› gerekti¤inde tam bir grup bilinci içinde inanmayanlara karfl› bir birlik ve dayan›flma davran›fl›na kolayl›kla girerler. Her dinsel davran›fl tam teflekküllü bir dine mensup olmay› gerektirmeyebilir. Hayatlar›n›n merkezine dini L ‹ M koyan inDÜfiÜNE sanlar oldu¤u gibi. Do¤al durumda. Çünkü do¤al durumunu bilimsel imkânlarla hiç kimsenin hiç bir zaman bilme flans› olmayacakt›. O yüzden dinin sosyolojik incelemesi çok genifl bir davran›flS O R U lar yelpazesini içerebilir.Din 55 alg›s› inananlarla inanmayanlar› veya bu ortak alg›y› paylaflanlarla paylaflmayanlar aras›nda bir ay›r›ma da gider.3. lemedi¤imiz dönemlerde de tek tek veya da¤›n›k biçimde yaflam›fllar m›d›r yoksa bafltan beri toplum hâlinde mi var olmufllard›r? fiayet bafltan beri toplum hâlinde deT E L E V ‹ Z Sonradan YON ¤illerse insanlar hangi nedenlerle toplum hâline yaflamaya bafllad›lar? herhangi bir nedenle toplum hâlinde yaflamaya karar verildiyse. Ayn› fleyi di¤er sosyal düflünürler de merak etmifllerdir. Asl›nda dinin sosyolojik tezahürleri aç›s›ndan en önemli boyutu belki de cemaat boyutudur. ‹nsan›n bu durumu de¤iflik dönemlerde baz› düflünürler veya K ‹ T A P ‹nsanlar bisosyologlar taraf›ndan üzerinde ciddiyetle durulmufl bir konu olmufltur. ‹nsanlar›n bir toplum hâlinde yaflad›klar› bütün durumlarda ölesiye ve öldüresiye bir rekabet içinde bulunduklar› vurgulanm›flt›r. yani do¤as›nda. Dini D ‹ Khiç K A önemsemeyen T baz› insanlar›n kimi davran›fllar› dinsel olabilir. Tarihin yaz›l› veya yaz›l› olmayan en eski dönemlerine giAMAÇLARIMIZ dildi¤inde bile insan varl›¤›n›n bir toplum içinde cereyan etti¤ini görürüz. bu karar nas›l oldu da hiç de¤iflmedi ve insan karakterinin vazgeçilmez bir parças› hâline geldi? Bu sorular özellikle insanlar›n birbirinin kurdu oldu¤unu gözlemledi¤imiz du‹NTERNET rumlarda akla çok daha kolay düflen sorulard›r. dayan›flma örüntüleri ve bunun üzerinden girilen ittifak veya çat›flmalard›r. Sonuç olaS‹ZDE olarak dinrak burada sosyolojik olarak ay›rt edilebilecek bir din tan›m› SIRA ile genel sel davran›fl aras›nda da bir ay›r›m yap›labilir. Locke ve Montesquieu gibi ayd›nlanma filozoflar›n›n as›l amaçlar› insan›n nas›l olup da toplum hâlinde yaflamaya bafllad›¤›n› anlamakt›. Bu vurgular dolay›s›yla insanlar›n toplum hâlinde yaflamaya bafllamalar› bir tür muamma olarak görülmüfltür. Çünkü dinin do¤rudan etkisi yol açt›¤› bu grup bilinci.

O yüzden insan ancak baflka insanlar›n varl›¤›yla insan olabilen bir varl›kt›r. Ne kadar eski zamanlara kadar gidilebilse orada insanlar›n küçük veya büyük toplumlar hâlinde yaflamalar›n›n bir alternatifi bulunam›yor. nereden gelip nereye gittikleriyle ilgili sorular› anlamland›rd›klar› ve toplumda kutsal ve din d›fl› alanlar› oluflturup tan›mlad›klar› belli bir davran›fl düzeyi daha vard›r. Toplumsal kurumlar. ‹flte din de böylesi bir kurumdur. Siyasal düzeyi olmayan hiç bir toplum yoktur. bu toplumsall›¤›n kendisinde ortak veya ay›rd edici baflka nitelikler de aram›flt›r. Böylece hangi insan toplumsall›¤›na göz at›l›rsa at›ls›n görülebilecek asgari düzeyde paylafl›lan davran›fl örüntüleri tespit edilmeye çal›fl›lm›flt›r. Dinin devlet yap›s›n› veya siyaseti tamamen belirledi¤i örneklere teokratik rejim(ler) denir. Bu iliflkiye dayal› olarak rejimler teokratik veya seküler rejimler aras›nda farkl› örneklerle çeflitlenir. insan özgürlüklerini alabildi¤ine tan›yan bir düzen olacakt›. ‹nsan toplumsall›¤›n›n ortaya ç›kt›¤› yerlerde toplumsal farkl›l›klar›n üzerinde de bu nedenle durulmufl. insan olma) anlamlar›yla tan›m gere¤i baflka insanlar›n varl›¤›n› kaç›n›lmaz k›lar. Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. ‹flte toplumsall›k insan›n do¤as›n›n bir parças› olarak insan›n ortaya ç›kt›¤› her yerde ve her zaman rastlanan bir olgu olmufltur. Bu iliflkiler genel olarak “siyasall›k” diyebilece¤imiz bir düzeyi iflaret eder. Ne kadar eski olursa olsun ve nerede olursa olsun insanlar›n öte dünyayla.56 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar lecekte kurulacak düzen insana güven esas›na dayal›. Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi ‹nsan›n toplumsal bir varl›k olmas› böylece tart›fl›lmaz bir gerçek olarak kabul edilmifltir. insan toplumsall›¤›n›n kendileriyle tezahür etti¤i ve hiç bir toplumda eksikli¤i görülmeyen toplumun varolufl dayana¤›n› oluflturan davran›fl örüntüleridir. Burada kurum. yönetim ve iktidar iliflkileri ortaya ç›kard›¤› tespit edilmifltir. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. görünen dünyan›n ötesiyle ilgilendikleri. fiimdi din kurumunun di¤er baz› önemli kurumlarla olan iliflkisini inceleyelim. Ancak sosyologlar. Çünkü genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. gündelik dilde kullan›lan ve baz› örgütlenmeleri ifade etmek üzere kullan›lan kurum sözcü¤ünden farkl› olarak davran›fl örüntülerini ifade eder. Ancak teokratik say›lan rejimlerde dinin gerçekten de o rejimin hedefini mi belirledi¤i yoksa o siyasetin dini inançlar› kendi meflruiyetini sa¤lamak için bir araç olarak m› kulland›¤› kolay ay›rt edilebilen bir . Bu da din kurumudur. di¤er yandan bu toplumsall›¤a efllik eden vazgeçilmez ortak baz› kurumsal özellikler üzerinde durulmufltur. ‹nsan kelimesinin kendisi bile ancak baflka bir insan›n varl›¤›yla tamamlanan bir anlam içeri¤ine sahiptir. Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. Sonuçta bütün bu yaklafl›mlar›n bir yandan da cevab›n› arad›klar› ana soru toplumlar›n nas›l var olabildi¤iydi. ›s›nma. Dolay›s›yla insan›n do¤as› denilen fleyin ne oldu¤u üzerinde her halükârda bitimsiz bir tart›flma olsa bile bu do¤an›n en tart›fl›lmaz yan› onun toplumsal bir gerçeklik oldu¤udur. Çünkü insan kelimesi “ünsiyet” (al›flma. Bu toplumsall›k ise bizatihi do¤al olan› iflleyerek onu do¤a d›fl›na ç›kararak var olabiliyor. Din ve Siyaset ‹liflkisi Bütün toplumsal oluflumlar›n kendi içlerinde bir liderlik.

Sekülerleflme dünyevileflme anlam›nda kullan›l›r.Din 57 durum de¤ildir. Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifllev gördü¤ü hâlde farkl› dinler aras›nda da bir çat›flma etkeni olarak çal›flabilir. Ayn› flekilde ‹srail’in hem devlet olarak varl›¤› hem de bütün yay›lmac› politikalar› Yahudili¤in bir okuma biçimine dayand›r›l›r. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. ‹ngiltere ve ‹rlanda aras›nda. Sekülerleflmeyi insanlar kendi tercihleriyle veya toplumsal hayat›n veya siyasal düzenin etkisiyle yapabilirler. Bu aile hayat›n›n flekli. yap›s› ve kodlar› farkl›laflabilir ancak aile hayat› olmayan hiç bir topluma rastlanmaz.3. Kendileriyle evlenilmesi yasak olanlar›n belirlenmesi tamamen din kaynakl› bir konudur. ‹slam’›n (veya asl›nda ‹slam’›n bir yorumunun) devletin kurumsal yap›s›n› ve hedeflerini belirledi¤i ‹ran’da veya Suudi Arabistan’da bütün siyasetler dinin kurallar› veya hedefleriyle meflrulaflt›r›l›r. Ancak laikli¤in her yerde ayn› flekilde uygulanmamas› da din ve devlet aras›ndaki iliflkileri düzenleme kapasitesini düflürmektedir. Ünite . Irak’ta ve Pakistan’da fiiilerle Sünniler aras›nda veya yine ‹srail ile bölge halklar› aras›ndaki çat›flmalarla din unsuru önemli bir rol oynuyor. Orta Ça¤ Avrupa’s›nda otuz ve yüzy›l olarak bilinen din çat›flmalar› yüzünden milyonlarca insan öldükten sonra kilise ve devletin birbirinden tamamen ayr›flt›r›lmas› yönünde genel bir ortak ak›l geliflti. Bu arada toplumlar sanayileflmenin ve kentleflmenin de etkisi alt›nda siyasal düzenlerinden görece ba¤›ms›z olarak sekülerleflebiliyor. Baz› kullan›mlarda sadece siyasal düzenin bir özelli¤i olan laiklik (laicite) den ay›rt edilebilir. . Din ve Aile ‹liflkisi Bütün toplumlarda biyolojik ve kültürel yeniden üretimi temin etmek üzere belirgin bir biçimde “aile” denilebilecek bir davran›fl örüntüsü bulunur. Fransa ve bir çok örnekte laiklik devletin tarafs›zl›k ilkesi yerine kendisi dinler aras›nda bir din gibi çal›flmakta oldu¤undan dinler aras›ndaki çat›flmay› daha da art›ran örnekler ortaya koymufltur. Özellikle Yahudilik. Burada siyasal bir etki alt›nda laikleflme ile sekülerleflme aras›nda bir ay›r›m yapmak mümkündür. O yüzden siyasi çat›flmalar›n bir ço¤unda dinin önemli bir unsur olarak ortaya ç›kt›¤› görülür. Ayr›ca aile içindeki statüler ve bunlara uygun rollerin belirlenmesinde de dinin ahlaki söylemi aile bütünlü¤ünü koruma do¤rultusunda oldukça etkili olmaktad›r. Bu ak›l ile laiklik din ve devlet iliflkilerini düzenleyen bir ilke olarak ortaya ç›kt›. H›ristiyanl›k ve ‹slam gibi dinler kiminle evlenilebilece¤i veya evlenilemeyece¤ini belirlemede ve neslin devam›n›n hangi iliflkiler düzeni içinde sa¤lanabilece¤ine dair aile kurumunu flekillendiren de¤er yap›lar› ve kurallar ortaya koymufllard›r. ‹ran ve Suudi Arabistan’›n siyaset biçimine ‹slam ad›na muhalefet eden Müslümanlar oldu¤u gibi ‹srail’in siyonist politikalar›na daha do¤ru bir Yahudilik yorumu ad›na fliddetle muhalefet eden Yahudiler de bulunmaktad›r. Günlük hayat›n veya siyasi düzenin dinin etkisinden ar›nmas›d›r. Bu kurallar›n en önemlilerinden birisi ensest yasa¤›d›r.

Aile reisi.58 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Daha baflka tarihî örnekler de göz önünde bulundurulursa din-aile aras›ndaki iliflki konusunda flu sonuçlar ileri sürülebilir: a) Yüksek tipli dinler (salt toplumsal etkileflimlerin ürünü olmayan din) aileye etki ederek onu yeni bafltan flekillendirmifltir. aileye ait mallar›n kullan›m›. Her fleyin bir Tanr›s› vard›r: Do¤um Tanr›s›. vb. . keyfî ve geçici olmamas›. vb. Ankara: Vadi Yay›nlar›. O yüzden dini kitlelerin afyonu olarak görmüfltür. Buna göre evlenme flekli. Bu iliflkiler üzerinde de dinin düzenleyici kurallar› var oldu¤u için din ve ekonomi iliflkisi özel bir öneme sahiptir. dolay›s›yla da ailenin dini belirlemesi daha ön plandad›r. vb. do¤al/sosyal bir birlik olan aile taraf›ndan da flekillendirilmifllerdir. uygulamalara veya davran›fl örüntülerine yani “e¤itim” davran›fl›na sahiptir. Ekonomide paylafl›m› da mutlaka sal›k veren bir dinî anlay›flla birlikte kapitalist bir geliflmenin nas›l yaflanabilece¤i de bu ba¤lamda sorulan bir soru olmufltur. Dinde ifllemekte olan tarihsel süreklilik mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de iflliyor olmas› sayesinde sa¤lan›r. Kurumlar Sosyolojisi.. karfl›l›kl› haklar ve ödevler. Burada aile kendi yap›s›na uygun bir din gelifltirmifl bir kült oluflturmufltur: Ocak kültü. belli kurallara ba¤lanm›flt›r. Kaynak: Mustafa Ayd›n. Bereket Tanr›s›. kültürünü. gibi) do¤al yap›s›n›n üzerine de¤erler yüklemifllerdir. püriten ifl ahlak› ve çok çal›flmay› sal›k veren. boflanma.. yönetim. b) Toplumsal flartlar›n ürünü olan dinler ise di¤er kurumlar›n etkisi ve belirleyicili¤inde oldu¤u kadar. miras. Hristiyanl›k ve özellikle ‹slam aile konusunda ayr›nt›l› kurallar getirmifl ve onun (iki ayr› cins aras›nda meydana gelmesi. Bu konuda en somut örnek politeist inançl› site toplumlar›d›r. 1997. Ço¤u durumda fakirlerin durumunu gözeten din egemen s›n›flar› rahats›z eden bir yaklafl›m› da temsil edebilir. neslin devam›n› sa¤lamas›. bu da “ekonomi” dedi¤imiz davran›fl örüntülerini görünür k›lar.. Bu toplumlarda aile kurumu dinden daha güçlüdür.. atalar ruhu. Bu ifllevi dinin hakim s›n›flar›n ç›kar›na çal›flt›¤› durumlar› ortaya ç›kar›r. Dolay›s›yla dinlerin varl›¤› bizatihi güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. Dinlerin t›pk› siyasette oldu¤u gibi mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›r›p onlar›n ma¤duru olan kitlelerin de bu durumu kolayl›kla kabullenmelerini sa¤lamak gibi bir ifllevi olabiliyor. Max Weber kapitalizm ile kapitalizmin ortaya ç›kt›¤› ba¤lamda mevcut olan. Din ve Ekonomi ‹liflkisi Bütün toplumlar bir üretim. Protestan ahlak› aras›nda bir iliflki tespit etmifltir. Oysa dinin ayn› zamanda yard›mlaflma a¤lar›n› harekete geçiren ve onlar› dini yaflam›n bir parças› hâline getiren boyutlar› daha belirgindir. Din ve E¤itim ‹liflkisi Yine bütün toplumlar gelecek nesillere sahip olduklar› anlam kodlar›n›. kad›n ve erke¤in konumu. Marx’›n yaklafl›m› dinin egemen s›n›flar›n hizmetinde bir üstyap› kurumu oldu¤u yönündedir. tüketim ve paylafl›m iliflkileri ortaya koyarlar. gibi. tarzlar›n› aktarmak üzere baz› düzenlemelere. Meselâ Yahudilik. ocak. Din özgürlükleri de o yüzden her fleyden önce belli bir dinin e¤itiminin önünde bir engel olup olmamas›yla ilgilidir. Burada ailenin pek çok motifi kutsal hâle gelmifltir. atalar kültü gibi. Ayr›ca din bir zihniyet dünyas› olarak insanlar›n ekonomik davran›fllar›n› da belirler. Bilinen bütün dinler kendi anlay›fllar›n› sonraki kuflaklara en sa¤l›kl› biçimde aktarmay› önemserler. evin belli köfleleri kutsald›r.

Yahudiler. Oysa modern kapitalist toplumda. Yap›salc› Marksizmin ünlü düflünürü Louis Althusser tam da bu kurumlar aras›ndaki belirlenimcilik (determinizm) iliflkisini Marx’›n altyap›-üstyap› eksenine üçüncü bir boyut getirerek aç›klar. Ayn› flekilde Amerika’daki Mormonlar dinin toplumu flekillendirdi¤i tipik toplum biçimlerindendir. örne¤in. di¤er bütün kurumlar de¤iflken olarak düflünülür. siyaset. Budistler veya Mormonlar›n içinde dinin emir ve yasaklar›n› gözeterek ve sadece bunlar› gözeterek bir hayat kurman›n öncelendi¤i örneklerin yan› s›ra dinî emirlerin bu toplumlar taraf›ndan hiç önemsenmedi¤i. Hiç bir toplum için özü itibariyle dinin veya di¤er sosyolojik kurumlar›n daha belirleyici oldu¤u yönünde bir saptama yap›lamaz. Max Weber (1864-1920) ise özellikle ekonomi ile din aras›ndaki belirlenimcilik hususunda dinin öneminin Marksist literatürde fazla küçümsenmifl olmas›na karfl› önemli bir tezi ifade etmifltir. Din yine var olmaya devam etse de belirleyicili¤i azal›r. Onun Protestan Ahlak› ile kapitalist ruh aras›ndaki çekicili¤e dair görüflleri bir ekonomik olgu olarak kapitalizmin oluflumunda bir . Belirlenimcilik tek tarafl› de¤ildir. Altyap› ekonomi yani maddi üretim iliflkilerinden oluflur. harekete geçip o inanc›n flekillendirdi¤i bir toplumu kurmaya çal›flmalar› s›kça görülen örneklerdendir. Bu durumda dindarl›¤›n içeri¤i veya etkinli¤i di¤er kurumsal örüntülerin belirleyicili¤i alt›nda kal›r. Müslümanlar. Ekonominin tam da Marksist anlamda di¤er bütün kurumlar› belirledi¤i toplumlar olabildi¤i gibi. Ancak bütün bunlar her yerdeki Yahudilerin. Müslümanlar›n veya Mormonlar›n bütün eylemlerindeki tek motivasyonlar›n›n din oldu¤u anlam›na gelmiyor. bir siyaset. baz› toplumlarda siyaset baflka baz› toplumlarda da ideolojik saç aya¤› belirleyicidir. Ünite . Karl Marx (1818-1883) toplumu alt yap› ve üstyap› aras›ndaki bir belirlenim iliflkisi olarak tan›mlam›flt›r. ‹nsanlar› bir dinî inanç etraf›nda topland›klar›. Örne¤in. Peki bu belirlenimcilik iliflkisinin baflka türlü cereyan etti¤i örnekler yok mudur? ‹deolojik yap›lar›n ve bilhassa dinin ekonomik davran›fl› belirledi¤i örnekler çokça bulunabilir.Din 59 Dolay›s›yla toplumun dayand›¤› bu kurumsal olgular aras›nda din de bulunuyor. bir din. Bu kurumlar›n her birinin mutlaka toplumun oluflumunda çok önemli bir yeri vard›r ancak muhtemelen her toplumda bu kurumlar›n ayr› a¤›rl›klar› veya di¤er kurumlara karfl› belirleyicilikleri olabiliyor. dinamizmine göre de¤iflir.3. ‹slam’›n da toplumu bafltan afla¤›ya yap›land›rd›¤› örnekler çoktur. belki de ileri kapitalist toplumda giderek geliflen teknoloji insan eme¤inin önemini azaltt›¤› ölçüde aile hayat› gevflemeye yüz tutmufl en az›ndan çekirdek aileye do¤ru bir geliflim kaydedilmesine yol açm›flt›r. bir aile ve bir e¤itim düzenini üstyap› olarak belirler. Toplumlarda hangi kurumlar›n daha belirleyici olaca¤› toplumun tarihine. Ona göre toplum yap›s› ekonomi. ekonomi. Baz› toplumlarda ekonomi. Ancak Althusser’e göre hangi kurumun hangi toplumda son kertede belirleyici olaca¤›n› yine ekonomi belirler (üst-belirlenim) diyerek Marx’›n b›rakt›¤› bofllu¤u kendince kapat›r. Altyap› her zaman kendi ihtiyaçlar› temelinde belli bir aile. Örne¤in. aile veya e¤itim durumu bu toplumlar›n önceliklerini belirleyebilir. ‹srail devlet ve toplumunun tüm flekillenifli dinin anlamland›rd›¤› bir çerçevede gerçekleflir. siyaset ve ideoloji ayaklar› üzerine oturur. bilhassa siyaset veya din taraf›ndan veya aile yap›lar› taraf›ndan belirlendi¤i toplumlar veya durumlar da söz konusudur. feodal üretim biçiminde insan eme¤i çok merkezî oldu¤u için aile de bu ihtiyaçlara göre genifl aile olarak flekillenir. görece sekülerleflmifl örnekler de var olabilir. H›ristiyanlar. Çocuk say›s› özellikle eme¤iyle geçinenler için ekonomik olarak da güçlü olmay› getirir. bir ideoloji. Böylece ekonomi sabit. Bu durumda toplumun baflka kurumsal örüntüleri.

Bu eserlerde farkl› dinler kendi kavramlar›yla tan›t›l›rken bir tür fenomenolojik veya anlamac› din sosyolojisi çabas›n›n ilk örnekleri de verilmifl. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok danini bir disiplin ha gerilere götürebiliyorsak dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olaSIRA S‹ZDE götürebiliriz. Telhis’ül Aksâm li-Mezâhibi’l Enâm. Afla¤›da bu konuya tekrar dönece¤iz. Aksine bu belirlenimcili¤in tek tarafl› olmad›¤›n› ve özellikle kapitalist bir ahlak ile diS O R U nin bir araya gelmesinin bir tarihsel olay› meydana getirdi¤ini söyler. Din ile di¤er sosyolojik SIRA S‹ZDE kurumlar aras›nda hangisi toplumun flekilleniflinde daha belirleyicidir? DÜfiÜNEL‹M D‹N SOSYOLOJ‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O T RA U P SIRA S‹ZDE 1 AMAÇLARIMIZ K S‹ OT R AU P Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› D‹KKAT TEL EV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimi genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. felsefe ve dinler ve mezhepler tarihi alan›nda önemli eserler vermifl bir ‹slam alimi. 548/1153) Horasan’›n fiehristan bölgesinde do¤mufl. D‹KKAT ‹nsan toplumlar›n›n D ‹ K K A T oldu¤u her yerde din var olsa da dinin hem her toplumdaki belirleyicili¤i ve hem de görünüm biçimi farkl› olabilmektedir. Bir süre Ba¤dat’a dersler vererek ö¤renci yetifltirmifltir. fiehristani. Bat›’da ise H›ristiyanl›¤›n veya Yahudili¤in baflka dinlere olan ilgisi nispeten daha zay›f kalm›flt›r. Muhammed b. Abdulkerim (ö. Bu eserinin yan› s›ra el-‹rflâd ilâ Akaidi’l ‹bâd. ve Heretik Grup ve Düflünceler için K›lavuz) isimli eseri bu ‹ T A P alandaki en önemli öncü metinlerdir. H›ristiyanlar için de insanlar yeterince tan›mlanm›fl ve s›n›rl› bir çeflitlili¤e sahipti. Ancak farkl› dinlerin tabiat›na. Harizm ve Cürcan’da sürdürmüfltür. BüAMAÇLARIMIZ yük ‹slam bilginlerinden fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal (Dinler ve Heretik Gruplar) isimli eseri ile Endülüslü büyük alim ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal K (Dinler. yaflay›fllar›na ve dinlerin ortaya ç›k›fllar›na dair önemli sosyolojik verileri ‹NTERNET içermektedir. rak çok daha eskilere Bu ba¤lamda Orta Ça¤ H›ristiyan kozmolojisinin di¤er insanlar ve inançlar hak‹NTERNET k›ndaki görüfllerine karfl›l›k ‹slam dünyas›nda çok daha eski bir literatür vard›r. O yüzden sosyolojik bilginin kökeD‹KKAT T E L E V ‹olarak Z Y O N flekillenmeye bafllad›¤› 19. Eserleri aras›nda en bilineni. Târihü’l-Hükema ve el-Mebde’ ve’l Meâd adl› eserleri say›labilir. fakat buradaki konuyu DÜfiÜ N E L ‹ M tamamlamak için önceden diyebiliriz ki. Weber ekonomik belirlenimcili¤e tam karfl› bir alternatif olarak din belirlenimcili¤ini savunmaz. Bu katk›n›n mahiyeti kuflkusuz tart›fl›labilir. farkl› dinlerin inançlar› kendi kavramlar›yla anlat›lmaya çal›fl›lTELEV‹ZYON m›flt›r. E¤itimini Horasan’›n yan› s›ra Nisabur. vekilli¤ini yapt›¤› vezire ithaf etti¤i Kitâbü’l Milel ve’n Nihal’dir. Musâraâtü’l Felâsife. Ancak baflka insanlar›n hayatlar›na dair bu ilgi kuflkusuz din sosyolojisinin bütün ihtiyaçlar›n› karfl›layacak kadar flekillenmifl de¤ildir.60 SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE dinsel zihniyet olarak Protestanl›¤›n çok önemli bir katk›s› oldu¤una dairdir. Yahudilik ve H›ristiyanl›¤›n d›fl›nda kalanlar paganistler olarak önemsenebilecek bir çeflitlilik arz etmiyordu. Yahudilik ‹srailo¤ullar›n›n d›fl›nda kalan insanlar›n tamam›n› gentile (Yahudi olmayanlar) olarak neredeyse tek bir kategoride de¤erlendirirken inançlar›n› önemsiz ve ilgilenmeye de¤mez olarak görmüfltür. O yüzden Bat› dünyas› co¤rafi kefliflerin sonucunda karfl›laflt›¤› yabanc› . Kelam.

Afla¤›da her ikisinin görüfllerine daha detayl› bir biçimde de¤inece¤iz. dini teolojik dedi¤i birinci hâle ait görüyordu. Bu yüzden karfl›lafl›lan yeni din ve inançlar teolojik bak›mdan bir bak›ma huzur kaç›r›yorlard›. Avrupa’da Rönesans ve reformasyon döneminde din alg›s›nda önemli de¤iflimler meydana gelir. Comte. Bu atmosfer alt›nda geliflen pozitivist-ilerlemeci yaklafl›mlar yaflanmakta olan geliflmenin ileri aflamalar›nda dinin yok olaca¤›n› öngörüyorlard›. Üç hâl yasas› olarak bilinen bu kurgusuna göre. Sanayileflmenin etkisiyle bu döneme kadar yaflanan h›zl› ve bafl döndürücü toplumsal de¤iflimden din de nasibini al›r. Marx.3. O yüzden bu dönemlerde sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir k›sm› dini toplumsal bir kurum olarak alsalar da bu kurumun çözülmeye ve yok olmaya yüz tutan bir kurum oldu¤unda neredeyse birlefliyorlard›. O yüzden bu dönemde dine yönelik sosyolojik ilgi dinin bir sorun oldu¤u alg›s›na ve cenazesinin nas›l kalkaca¤›na dair bir meraka dayan›yordu. yüzy›lda dine bir gelecek biçilemiyordu. gelece¤in pozitif-bilimsel hâlinde tamamen yok olaca¤›n› öngörüyordu. Gerçekten de dünyan›n sanayileflmenin etkisiyle büyük bir dönüflüm içinde oldu¤u 19. Bat›l› flartlarda flekillenmifl olan H›ristiyan teolojisiyle e¤itilmifl kitleler bu dünyan›n gelece¤inde Hz.Din 61 kültürleri âdeta bir sürpriz gibi karfl›l›yordu. Özellikle David Hume’un (1711-1776) dinin do¤as› üzerine olan kitab› din sosyolojisi tarihi aç›s›ndan bafllang›ç metinlerinden biri say›labilir. Sosyolojinin kurucusu say›lan Auguste Comte tarihi do¤rusal bir ilerleme mant›¤› üzerine kuruyordu. 19. Daha sonra Durkheim’›n dinin özünü ve kökenini bulmak üzere ilkel dinler üzerine yapt›¤› ve Dini Hayat›n Temel Biçimleri bafll›¤› alt›nda toplanm›fl çal›flmalar› ile Weber’in Marx’›n maddeci yaklafl›mlar›na bir tür reddiye gibi alg›lanm›fl olan Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli eseri din sosyolojisi alan›n› disipline eden temel referanslar› oluflturmufltur. Comte’un bu yaklafl›mlar›na paralel olarak Marx da dini bir üstyap› kurumu olarak ve yine bir sorun olarak infla ederken bu yaklafl›m›yla din sosyolojisinin flekillenmesine önemli bir katk› yapm›fl oluyordu. ‹sa’ya inan›p Tanr› Krall›¤›na girecek olan insanlar›n d›fl›ndaki hiç kimse için bir yer ay›rm›fl de¤illerdi. Din sosyolojisinin genel sosyolojinin tarihine paralel olarak geliflmesinde Marx’›n din hakk›ndaki olumsuz da olsa bu de¤erlendirmelerinin özel bir önemi vard›r. Buna ra¤men bu merak dini sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir konusu olmaktan ç›karmad›¤› gibi dine yönelik sosyolojik ilginin çerçevesini oluflturmufltur. dini di¤er bütün üstyap› kurumlar› gibi egemen s›n›flar›n ç›karlar›na hizmet eden bir ideoloji olarak de¤erlendiriyordu. Bu düflünceye paralel olarak paylaflt›klar› bir kanaat de dinin insan uydurmas› bir fenomen oldu¤uydu. Feuerbach dinin tabiat›n› ve ortaya ç›k›fl flartlar›n› anlamaya çal›fl›rken Marx için her fley çok belliydi. Onun bu görüflleri kendisinden önce Hegel taraf›ndan bafllat›lm›fl olan ve ünlü Alman felsefeci Ludwig Feuerbach (1804-1872) taraf›ndan belli bir yönde gelifltirilmifl olan düflüncelere bir tür reddiye niteli¤indeydi. Bu dönemde Francis Bacon’un ve David Hume’un dinin tabiat›na dair yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ve antropolojinin modern zamanlardaki ilk nüvelerini oluflturur. Ünite . yüzy›lda geliflen sosyoloji disiplini içinde din de özel bir yer tutar. Felsefi dedi¤i ikinci hâlde zay›flayarak da olsa ayakta kalm›fl olan dinin. anlafl›lacak bir fley yoktu. Uzun y›llara yay›lan din savafllar› ve akabinde sanayi toplumunun etkisiyle yaflanan sekülerleflme süreci dine yönelik bak›fl› da derinden sarsar. .

yine de dinin toplumsal ifllevlerini önemsemekte. Marx’a göre din bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur: “Cennetin fantastik gerçekli¤i içinde süper insan› arayan fakat orada kendi yans›mas›ndan baflka bir fley bulamayan insan. kendi zaaflar›n›n ve eksikliklerinin tamamlanm›fl oldu¤u kendi varl›¤›n›n mükemmel bir suretini Tanr› olarak yaratm›flt›r. aile. nedenleri aç›klanamayan ve korkutan y›ld›r›m. O yüzden gelece¤in pozitif dünyas› bilimin her fleyi aç›klayaca¤› bir dünya olaca¤› için dine de Tanr› fikrine de yer kalmayacakt›r. Sorun flu ki bugün test edilebilecek bir alanda sosyal bilim yapmak mümkün. ekonomi. Dinlerin kökenine dair 19. Ona göre yeryüzünde yetenekleri ve güçleri bak›m›ndan do¤a karfl›s›na oldukça zay›f kalan insan. Karl Max ise dinin kökenine dair Feuerbach’›n aç›klamalar›n› paylaflm›fl ancak onun dinin ifllevlerine gere¤inden fazla önem vermifl oldu¤unu düflünmüfltür. Yani Tanr› mükemmel bir insan olarak insan taraf›ndan bir yans›tma arac› olarak ortaya ç›km›flt›r. ama biçim olarak Comte’un düflündü¤ünden farkl› olarak ve bir ihtiyaç olarak yarat›ld›¤›n› düflünmüfltür. Comte bugün bir veri. f›rt›na. Feuerbach’a göre bir dönemin düflüncesine yans›yan tanr›y› ö¤renince asl›nda sadece o dönemin insan›n› ö¤renmifl oluruz. siyaset ve e¤itim gibi di¤er kurumlarla ne tür bir iliflki içinde oldu¤unu tespit etmek nispeten kolayd›r ve bunlar din sosyolojisinin asl›nda en temel ve görece kolay cevap verebilece¤i sorular›d›r. yüzy›l filozoflar› aras›nda çarp›c› görüfllerden birini de Ludwig Feuerbach ortaya atm›flt›r. dini düflünce terk edilmiyor. dolay›s›yla belli bir olgunun bugün baflka olgularla olan temaslar›n› ve etkileflimlerini tespit etmek mümkün. toplumsal olaylar› nas›l etkiledi¤i. Örne¤in. aksine insanlar daha fazla bilgilendikçe dinsel aç›klamalar›n yeri ayr› tutuluyor hatta bu aç›klamalarla dinî düflünce daha da pekiflebiliyor. Bu yüzden sebebi aç›klanamayan bu olaylar›n gerçek nedenleri anlafl›ld›¤›nda. tanr› fikrine de ihtiyaç kalmayacak demektir. Dinin kökenine dair söyledikleri yöntemsel olarak söylenemeyecek fleyler olsa da teolojiyi insan› anlaman›n bir yolu olarak ele alan yaklafl›m› antropolojiye önemli bir katk› say›lm›flt›r. ‹nsan. ya¤mur gibi do¤a olaylar›n› aç›klamak üzere “tanr›” düflüncesini uydurmufltur. Bu konuda sergilenen yaklafl›mlar asl›nda bir yandan da sosyolojinin çok temel bir metodoloji sorununu da a盤a ç›karm›flt›r. Comte’un düflündü¤ünün aksine insanlar›n baz› konulardaki bilgileri artt›¤› hâlde. Ama hiçbir zaman test edilemeyecek dönemlere veya alanlara dair bir fley söylemeye s›ra geldi¤inde bunu bilimsel olarak temellendirmek nas›l mümkün olacakt›r? Bu noktada ilk dönem sosyologlar›n hepsi binlerce y›l öncesine ait bir olgunun nas›l ortaya ç›km›fl oldu¤unu sormaya kalk›fl›nca bunu bilimsel olarak temellendirme sorunuyla karfl›laflm›fllard›r.62 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar Dinin toplumda ne tür bir ifllevi oldu¤u. Feuerbach’›n tanr› düflüncesine (teolojiye) getirdi¤i antropolojik yaklafl›m teoloji tarihinde oldukça önemsenmifltir. yani bilim bütün aç›klanamayanlar› aç›klad›¤›nda. O da Tanr›’n›n yine insan taraf›ndan uydurulmufl oldu¤unu. Oysa din sosyolojisinin temel referanslar› say›lan isimlerin dinle ilgili sorduklar› sorular bunlarla s›n›rl› kalmam›flt›r. bu ifllevler üzerinde durmaktad›r. kendisinin as›l gerçekli¤ini ara- . Onlar dinin nas›l ortaya ç›kt›¤› gibi hiçbir zaman ö¤renemedikleri ve belki de sosyolojik olarak hiçbir zaman tam olarak bilinemeyecek bir sorunun peflinden gitmifllerdir. deprem. Dinin kökenine dair bu cesur aç›klamas›na karfl›l›k Feuerbach. bir gerçek olarak karfl›m›zda duran din olgusunun tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›fl oldu¤unu söylemifltir.

Fakat insan dünyan›n d›fl›nda ikamet eden soyut bir varl›k de¤ildir. 2007: 121). onun kökeni hakk›nda ne Marx’›n ne Comte’un ne de Feuer- . böylece hâlesi din olan bir hüzün. baz› örneklerde Marx’›n tam da resmetti¤i flekilde iflliyor olmas›. güçlü retori¤iyle bu iliflkiyi kurmakta zorlanmayacakt›r. onun ruhsal onur meselesi. aldan›fllara ihtiyaç duyan bir kofluldan vazgeçme iste¤idir. aramas› gereken yerde. bu toplum dini bu tersine dönmüfl bilinçlili¤i üretir. devleti. O tutum dinin kökenine dair önceden verilmifl bir hükümden baflkas› de¤ildir. Baflka bir deyiflle din henüz kendini bulamam›fl veya zaten kendini tekrar kaybetmifl insan›n öz bilinci. insanlar› tedavi ve rehabilite eden bir s›¤›nak olmaya da iflaret edebilece¤i üzerinde durulmufltur. Bu terimlerle yaklafl›lan dine dair hükümler. fludur: ‹nsan dini infla eder. Dinin ortadan kald›r›lmas› insanlar›n gerçek mutlulu¤u için gerekli olan aldat›c› (illusory) bir mutluluk gibidir.3.4 Ünlü Alman Felsefecisi Ludwig A. din insan› de¤il. üretim düzenlerinin) bir türevi olarak kabul edildi¤inde yine geriye bu iliflkiyi mant›ksal olarak kurmak kal›yor. gerçek ›zd›raba karfl› bir protestodur. Din insan›n afyonudur. Karl Marx . Dinin elefltirisi. dine karfl› tümevar›msal bir tutumdan kaynaklan›r. ‹nsan›n özünün fantastik gerçeklefltirimidir çünkü insan›n özü hakiki bir gerçekli¤e sahip de¤ildir. Bu yüzden dine karfl› olan bu savafl dolayl› olarak öteki dünyayla olan savaflt›r -dinin ruhsal bir koku katt›¤› dünyaya karfl›. Dini afyon olarak niteleyen ifadeleri ise genellikle onun dine karfl› uzlaflmaz karfl›tl›¤› fleklinde anlafl›lm›fl oldu¤u hâlde farkl› yorumlara da konu olmufltur. ‹nsan insan›n dünyas›.baflka bir fleyi bulmaya çal›flmayacakt›r” (Marx & Engels.Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltirisine Katk› Marx dinin kökenine dair bu kadar kesin konuflurken dinin sosyal ifllevine dair yer yer afl›r› ekonomik indirgemeci bir yaklafl›m› benimsemifltir. Ünite . onun ansiklopedik bir özeti. toplumudur. Dinin bugün baz› toplumlarda. Onun koflullar›yla ilgili aldan›fltan (‹llüzyondan) vazgeçme iste¤i. kalpsiz bir dünyan›n kalbidir..Din 63 Resim 3. t›pk› ruhsuz bir dünyan›n ruhu oldu¤u gibi. d›¤›. Bu da tanr› veya di¤er dini unsurlardan baflka bir fley olmayacakt›r. Din yine tümevar›msal olarak altyap›n›n (maddi dünyan›n. art›k kendi benzerinden -insan d›fl›ndan. Marx’›n kendi teorisini gelifltirmede önemli olmufltur. Din. çünkü bu tersine dönmüfl bir dünyad›r.. popüler bir form içindeki mant›¤›. coflkusu. öz hissiyat›d›r. Dinin hakiki bir gerçekli¤inin olmad›¤› peflinen kabul edildi¤inde geriye onun ne flekilde uydurulmufl oldu¤unun aç›klamas›na gelir. ciddi tamamlan›fl›. bu dünyan›n genel teorisidir. Dinsel ›zd›rap ayn› zamanda gerçek (reel) ›zd›rab›n bir ifadesi. onun manevi müeyyidesi. Feuerbach’›n H›ristiyanl›¤›n Özü kitab›ndaki din hakk›ndaki görüflleri. Örne¤in dinin bir afyon olmas›n›n basitçe dinin insanlar› uyutan bir olgudan öte. Din. Marx. Buna gerekçe olarak da Marx’›n ça¤›nda afyonun uyuflturucu anlam› kadar ilaç anlam›n›n da revaçta oldu¤u ileri sürülmüfltür. teselli ve hakl›laflt›r›m› için evrensel bir zemindir. bir s›k›nt› ›rma¤›n›n tasar› hâlindeki elefltirisidir. Kuflkusuz bu dinin ifllevine dair baflka bir konudur. Bu devlet. bast›r›lm›fl varl›¤›n müflahadesi. Din d›fl› elefltirinin temeli (esas›).

Dinin en ilkel toplumlarda da bulunan temel bir flekli vard›r ve ilk ortaya ç›kt›¤›nda nas›l ise bu flekil bugünkü ilkel kabilelerde de ayn› flekliyle bulunabilir. basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. Bugün baz› ilkel kabilelerde dinin yaflanma biçimi dinin geçmiflteki bütün örneklerde böyle yaflanm›fl veya böyle do¤mufl olmas›n› da göstermez. Buna ra¤men bir s›n›fland›rmaya göre tam karfl›t bir noktada olmas›na ra¤men Émile Durkheim de dinin kökeniyle ilgili ayn› cesur yaklafl›m› paylafl›yor. 3. Nas›l bugün ilkel kabilelerle eflzamanl› olarak alabildi¤ine geliflmifl medeniyetler örneklerini beraber sergiliyorlarsa geçmiflte de en ilkel san›lan dinsel biçimlerle efl zamanl› olarak daha medeni veya karmafl›k versiyonlar da ortaya konulmufl. Din. her toplumda bulunuyor olmas›ndan hareketle bu ifllevin toplum için çok önemli ve evrensel nitelikli oldu¤unu kabul eder. Çünkü kendi teorik yaklafl›mlar›n› do¤rulayacak kadar ampirik veriye dayanabilirler. çok tanr›l›l›ktan tek tanr›c›l›¤a do¤ru bir evrim geçirir/geçirmifltir. Durkheim’in çal›flmalar›na yön veren varsay›mlar flöyle s›ralanabilir. Çünkü din fikrinin ilk defa bütün insanl›¤›n akl›na nas›l gelmifl oldu¤unu bugünden bilimsel bir yolla tespit etmenin imkân› yoktur. Dinin sosyolojik ifllevlerine dikkat çeken çal›flmalar›yla din sosyolojisinin tart›flmas›z en önemli isimlerinden olan Durkheim’in dinin kökenine girerken sosyolojinin bilimsel s›n›rlar›n› zorlamak durumunda kald›¤›n› kaydetmek gerekiyor. Asl›nda burada Durkheim’in dinin kökenine dair yaklafl›m› di¤er pozitivist gelenekten gelen ça¤›n›n düflünür ve sosyologlar›nkini tekrarlamaktad›r. dinin sonuçta uydurulmufl oldu¤unu düflünmesine engel de¤ildir.64 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bach’›n yapt›¤› ç›kar›ma imkân vermiyor. heykel karfl›tl›¤›) bir vurguya sahip oldu¤u hâlde k›sa bir süre içinde önce teslis inanc› arkas›ndan da kutsallaflt›r›lm›fl say›s›z figürün yeflermesine imkân veren bir geniflli¤i benimsemifltir. Üstelik baz› örneklerde belli dinsel inançlar›n uydurulmas›na da tan›k olunabilir. Dinî hayat›n ilk biçimlerini anlamay› hedeflerken bu ilk biçimleri nereden bulaca¤› ister istemez akla geliyor. Tek tanr›l› dinsel prati¤in tarihi de çok eski zamanlara götürülebilece¤i gibi baz› tektanr›l› dinlerin k›sa bir süre içinde pagan bir kültüre do¤ru farkl› bir de¤iflim yaflad›klar› da görülmüfltür. Oysa Durkheim en eski toplumlar›n ça¤›m›zda Avustralya’n›n balta girmemifl ormanlar›nda yeterince temsil ediliyor oldu¤unu düflünmüfl ve bu kabileleri inceledi¤inde sanki binlerce y›l önceki ilk insan toplumlar›n› da incelemifl olaca¤›n› varsaym›flt›r. 1. Ancak bu kabul. Din toplumlar›n geliflmesine paralel olarak basitten karmafl›¤a. Demek ki dinlerin kökeninin çok tanr›l› oldu¤u ve dinlerin tek tanr›l› bir dine do¤ru bir evrim geçiriyor oldu¤u düflüncesi basit bir . 2. do¤rusu bilimsel aç›dan ciddi s›k›nt›l›d›r. Oysa bütün bunlar dinin ilk kökeninin ne oldu¤una dair bu kadar kesin konuflmaya imkân vermez. Dahas› çok ilkel say›labilecek baz› toplumlarda yine tek tanr›l› dinsel inançlar›n varl›¤› da gösterilebilir. Ayr›ca dinin toplumsal bütünlü¤ü sa¤lamak gibi baz› ifllevlerine de¤inilebilir. H›ristiyanl›k ilk ortaya ç›kt›¤›nda tam ikonoklazmik (put k›r›c›l›¤›. Dinin belli pratiklerde gerçekten iktidarlar› meflrulaflt›ran bir ideolojik araç olarak kullan›m› da yayg›nd›r. Örne¤in. O yüzden de Avustralya kabileleri aras›nda yaflamakta olan din binlerce y›l önce dinin ilk ortaya ç›kt›¤›nda yaflayan dinle ayn›d›r. Çünkü insanl›k tarihinin çok eski oldu¤u gerçe¤i göz önünde bulunduruldu¤unda en temel biçimlerin de bu en eski toplumlarda olaca¤› da kabul edilir. Durkheim’in da Marx’›n da gözlemini yapmakta olduklar› dinsel olgular›n ifllevleri hakk›nda söylediklerine ilk anda itiraz edilmeyebilir. Binlerce y›l önceki ilk topluluklar›n nas›l oldu¤u bile tart›flma konusuyken ve o toplumlara dair elimizde hiçbir konuda kesin bilgiler yokken bugün yaflamakta olan bir kabilenin onlar› temsil ediyor olabilece¤ini düflünmek. Durkheim.

Bütün bu aç›klamalar› yaparken din sosyolojisi inceledi¤i dinî davran›fl›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› hakk›nda bir yarg›da bulunmaz. Oysa bu temel varsay›m›n kendisi sorunludur. Toplumlarda paylafl›lan belli bir kutsall›k inanc› ve bu kutsall›k etraf›nda paylafl›lm›fl bir uygulamalar alan› varsa sosyoloji için ilgiye veya kayda deSIRA bu S‹ZDE ¤er bir din olgusu da var demektir. ‹lk dinsel tecrübenin nas›l yaflanm›fl olabilece¤ine dair gözlem ve deneye dayal› modern bilimin söyleyebilece¤i fazla bir fley yoktur. Ünite . Din sosyolojisi. belli dinsel anlay›fllar ile belli sosyal geliflmeler aras›nda ne türden bir iliflki oldu¤unu bulmaya çal›flmakt›r. flu veya bu içeri¤e sahip olmas› burada D‹KKAT önemli de¤ildir. Dinî inanç veya davran›fllar ekonomiK ‹ T A P ye nas›l etki eder? Ekonomik geliflmeye etkileri olumlu mu yoksa olumsuz mudur? etki eder. Bütün bu sorular bir sosyolojik kurum olarak dinin di¤er sosyolojik kurumlarla (ekonomi. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .Din 65 evrimci tarih anlay›fl›n› temel almaktan kaynaklanmaktad›r. Bu kurumu ayakta tutan. flekillendiren de¤erlerin oluflumunda dinin etkisi nedir veya dinî inançlar›n nesilden nesile aktar›lmas›nda aile kurumunun rolü nedir? Di¤er sosyolojik kurumlardan siyasetle din aras›ndaki iliflki de her zaman din sosyolojisinin önemli konular›ndan birisi olmufltur.3. siyaset. toplumu bir arada tutma veya baflka toplumlara dair ne tür alg›lar üretti¤i ve bu alg›lardan ne tür toplumsal dayan›flma veya çaAMAÇLARIMIZ t›flmalar›n ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmeye çal›flmakt›r. Dinin flu veya bu flekilde olmas›. Dinin kendisinin e¤itim rolü veya e¤itim ihtiyac› oldu¤u aç›kt›r. yoksa tamamen irrasyoTELEV‹ZYON nel bir flekilde insanlar› her türlü dünyevi etkinlikten uzak durmaya m› yöneltir? Dahas› ekonomik iliflkiler mi kendine özgü bir dinsellik yarat›r yoksa din mi ekonomik iliflkilere gerçek anlamda yön verir? Yan› s›ra bir sosyolojik kurum olarak ‹ N T biyolojik ERNET ne tür bir ailenin oluflumuna ne ölçüde yön verir? Aile toplumun yeniden üretimini sa¤layan temel bir sosyolojik kurumdur. laiklik veya din devlet iliflkilerine dair di¤er kombinasyonlar da din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r. Demokratik siyasete kat›l›mda bulunan vatandafllar›n davran›fllar›nda dinî inanç veya cemaatleflmelerinin etkisi de din sosyolojisi aç›s›ndan her zaman önemsenen konulardan olmufltur. Dinin ilk kez ortaya ç›kt›¤› zamanlar› veya nedenleri bugünkü ilkel örneklerden SIRA S‹ZDE yola ç›karak ne ölçüde bilebiliriz? SIRA S‹ZDE 2 Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark› DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisi. Hem dinin yeni nesillere geleneksel bilginin aktar›lmas›nda oynad›¤› rol hem de dinin kendi süreklili¤ini sa¤layabilmek için içerdi¤i e¤itim boyutu din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. Amac› hangi dinsel davran›fl›n do¤ru veya hangisinin yanl›fl oldu¤unu anlatmak de¤il. dinsel davran›flla di¤er sosyolojik davran›fllar aras›ndaki iliflkiyi anlamaya ve aç›klamaya çal›flan sosyolojinin bir alt disiplinidir. e¤itim) olan iliflkilerine dair sorulard›r. din sosyolojisinin görevi bu asgari hâliyle tespit edilen din olgusunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan etkileflimlerini de incelemektedir. Ekonomik iliflkilerde Protestanl›kta veya Yahudilikte oldu¤u gibi rasyonel davran›fl› besleyerek sermaye birikimine mi yol açar. Bir baflka sosyolojik kurum olarak e¤itim ile din aras›ndaki iliflkiden de din sosyolojisinin ilgilenece¤i bir dizi soru üretilebilir. Teokrasi. Dinin sosyolojik bir kurum oldu¤u S O R U yani dünyan›n her yan›ndaki bütün toplumlarda mutlaka var oldu¤u üzerinde uzlafl›lm›fl bir tespittir. aile. din kurumunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan iliflkisini. Bunun yan› s›ra. Sosyolojinin görevi paylafl›lan kutsall›klar›n toplumda ne ölçüde etkili oldu¤u.

. Kuflkusuz o da Kur’an’daki verileri temel. Bu kitap tarihte en erken sosyolojik metinler aras›nda yer almakla birlikte hareket noktas› büyük ölçüde ‹slam dininden esinlenmifl temel kabullerdir. ‹bn Haldun’un Mukaddime isimli kitab› asl›nda bir ‹bretler Kitab› olarak tasarlad›¤› tarihin yöntem bilgisini içeren giriflidir.5 ‹bn Haldun. Tunus’ta do¤mufl ve hayat› boyunca Fas. H›ristiyanl›¤›n önemsedi¤i aile kurumunun toplumdaki olumlu ifllevlerine vurgu yap›lmas› ayn› zamanda dinî bir sosyolojinin de temel öncelikleri aras›ndad›r. G›rnata. Kur’an-› Kerim’de toplumsal de¤iflimin tarz›na ve kurallar›na dair çok önemli tespitler vard›r. Resim 3. Sosyolojinin bir disiplin olarak ad›n›n bile konmad›¤› bir tarihte yaflam›fl olsa da tarihi yapma tarz› dolay›s›yla dünyadaki ilk sosyolog olarak nitelenmeyi hak etmektedir. Kur’an’daki bu tarz tespitlerden yola ç›karak toplumsal de¤iflimi modellemifltir. Cezayir. H›ristiyan teolojisi ile sosyoloji aras›nda. ahlakl› ve H›ristiyan bir toplum oluflturma konusunda sosyolojinin verilerinden nas›l yararlan›labilece¤ini araflt›r›r. H›ristiyanl›¤›n güçlü. Ayn› zamanda H›ristiyanl›¤›n referans kaynaklar›nda nas›l bir toplum ve toplumsal de¤iflim modelinin ç›karsanabilece¤ine dair baz› araflt›rmalar da yap›lm›flt›r. O. H›ristiyanl›¤›n toplumsal bütünlü¤ü. kurumlar aras›ndaki iliflkilerin nas›l olmas› gerekti¤ine dair tespitlerinden ziyade önerileri temellendirilmeye çal›fl›l›r. ancak o verilerin anlafl›lmas› ve yeniden yorumlanmas› hususunda kendine özgü bir kuramsallaflt›rma yapm›flt›r. Burada söz konusu dinin içinden.66 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Oysa dinî sosyoloji. Buna göre söz konusu dinin nas›l bir toplum yap›s› önerdi¤i. Kilise. M›s›r’da de¤iflik devlet görevlerinde bulunmufl ve bu görevleri dolay›s›yla devlet hakk›nda güçlü gözlemler yapm›fl bir tarihçi. tart›flmas›z gerçek veriler olarak alm›flt›r. Bu durumda din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki ay›r›m›n da yap›lmas›n›n kolay olmad›¤› güçlü örneklerin oldu¤unun en önemli kant›n› oluflturuyor. Gerçekten de baflta temel eseri Mukaddime olmak üzere di¤er kitaplar›nda da gelifltirdi¤i yaklafl›mlar bugün de toplumsal de¤iflimi anlamak için önemli bir çerçeve sunmaktad›r. dayan›flmay› ve bar›fl› sa¤lama konusunda içerdi¤i ahlaki unsurlara vurgu yap›l›r. ayn› zamanda onlar› çok derin tarihsel gözlemlerinden derledi¤i verilerle bir arada düflünüp ç›kar›mlara varm›flt›r. o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. Bu tespitlerden yola ç›k›larak ‹slam’›n toplumsal de¤iflim için kendine özgü bir teorisinin bulundu¤u üzerinde durulmufltur. Protestanl›¤›n ekonomik bir geliflme olarak kapitalizmin gelifliminde oynad›¤› role dikkat çekilmesi bir tür Protestanl›k güzellemesi olarak okunmufltur. Benzer bir tart›flma ‹slam sosyolojisi için de geçerlidir. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r. sadece Kur’an’dan okudu¤unu yal›n hâliyle aktarmam›fl. böyle bir iliflki olmufltur. ‹bn Haldun (1332-1406).

Aç›kt›r ki.Din 67 Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› Metodoloji her zaman bir fleyin asl›na en uygun bilgiyi elde etmenin yolunu ifade eder. Marksist bir bak›fl aç›s›ndansa. Dini incelemenin bir yolu olarak bir din cemaatinin referans ald›¤› metinleri incelemek de s›kça baflvurulan bir yoldur. Sonuçta din olgusunun a¤›rl›¤›n› ve etkisini teflhis ve tespit etmenin yolu budur. Dine mensup olanlar aras›nda o referans metinler hakk›nda da farkl› alg›. O yüzden bir din cemaatinin mensuplar› ayn› kitab› yorumlarken çok farkl› yorumlarla birbirlerinden farkl› pratikler ortaya koyabilir. Oysa bu yol o dinin teorik veya doktrin temelini verse de iflin sosyolojik yans›malar› hususunda her zaman sa¤l›kl› bir sonuç vermez. Derinlemesine mülakat. Ayr›ca araflt›r›lan konuyla ilgili olarak anketin uygun bir veri sa¤lamayaca¤› da düflünülebilir. kat›l›mc› gözlem gibi yollar din sosyolojisi çal›flmalar› için çokça baflvurulmas› gereken yollard›r. Bu durumda dinin referans kitab›ndan yola ç›karak o dinin sosyolojisi yap›lamaz. Yani insanlar›n zihinlerinde yaflad›klar› olaylarla ilgili anlam kodlar›n›n ne oldu¤u ve hangi duygularla ne tür davran›fllar yapmaya yöneldiklerini tespit etmek önemlidir. ama Sosyoloji referans al›nan kitaplar üzerinde bir incelemeden ziyade o dine mensup olan insanlar›n zihinlerinde her fleyi nas›l alg›lay›p yorumlad›klar›yla ilgilenir.3. Pozitivist yaklafl›mlar din hakk›nda önceden baz› yarg›lara sahiptir. odak grup çal›flmalar›. Bir dinin referans metnini insanlar›n sosyolog gibi anlamalar›n›n ne bir zorunlulu¤u ne de bir garantisi vard›r. din olgusunun toplumdaki etkilerini. bu da bir metodoloji sorunudur. din bir üstyap› kurumu oldu¤u için onu anlamak için ona bakmak bile gereksizdir. Ünite . örne¤in ‹slam’a iliflkin bir sosyoloji yaparken ‹slam dininin temel metinlerinde neyin nas›l tan›mland›¤›ndan ziyade. Ayr›ca bir dine mensup olan insanlar her zaman o referansa müracaat etmiyor olabilir. Bu da insanlar›n olaylara hangi anlam kodlar›yla bakt›klar›n› tespit etmekle bafllar. Sosyolojik metodolojide. Bu alg› ve yoruma referans al›nan kitap hakk›ndaki bak›fllar da dahildir. Dinin kökeni ve toplumdaki ifllevine dair önceden benimsenmifl yaklafl›mlardan yola ç›karak bütün dinler hakk›nda aç›klamalar yapmaya giriflildi¤inde insanlar›n zihinlerinden neyi ne flekilde tasarlad›klar›yla ilgilenmenin gere¤i olmuyor. Dine belli teorik varsay›mlardan hareketle aç›klamac› bir yolla yaklafl›rken aktörlerin kendi eylemleri hakk›ndaki niyetleri veya anlam kodlar› genellikle ihmal edilir. fiu veya bu üretim sistemi içinde varolan din kurumunun da nas›lsa o üretim sistemiyle uyumlu ve onun bir sonucu oldu¤u varsay›m›yla dine dair do¤ru dürüst bir merak bile gereksiz görülebilir. yorum veya ilgi olabilir. Varolan üretim ve paylafl›m iliflkilerine bakarak bu iliflkilerin nas›l bir din kurumu gerektirdi¤i ç›karsanabilir. Bir anket sorusuna verilen cevaplar görünüflte sosyolojik bir çözümleme için bir veri sa¤lar. Din ile belli sosyal olgular aras›ndaki iliflkileri anlamak önemli oldu¤undan dinin etkisinin nas›l ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmek çok önemlidir. Sosyoloji. Kuflkusuz dinin referans kitab› o dine mensup olanlar›n o referans kitab›ndan en kadar etkilendi¤i hususunda da bir fikir verebilir. insanlar için anlam›n› gerçe¤e en yak›n flekilde çözümlemek hedeflenir. . Oysa bu niyetler ve aç›klamalar çok önemlidir ve insanlar›n belli olaylara kat›l›rken hangi niyet ve motivasyonla hareket ettiklerini gösterir. ancak ankette yanl›fl sorulmufl bir soru yanl›fl yönlendirerek yanl›fl cevaplar›n ortaya ç›kmas›na da yol açabilir. Bu da tümdengelimsel baz› yarg›larla insanlar›n davran›fllar› hakk›nda karar vermekten ziyade insanlar›n zihinlerini anlamay› gerektiriyor. edince de farkl› yorumluyor olabilirler. Metodoloji elefltirisi de belli bir yöntemin bize belirli bir konudaki bilgiyi yeterince verip verememesiyle ilgilenir.

bu etkileflimler sonucunda ortaya ç›kard›klar› sosyal olay ve olgular› ele al›r. K›sacas› dinin sosyolojik incelemesi yap›l›rken aslolan o dinin belli bir dönemde belli insanlar taraf›ndan nas›l anlafl›l›p o anlama fleklinden nas›l bir pratik ortaya ç›kt›¤›d›r. kendi bireyselli¤iyle s›n›rla kalan bir davran›fl genellikle sosyal bir davran›fl olarak nitelenmez. Bu sosyoloji yapan birinin ayn› zamanda böyle bir endiflesi olamayaca¤›n› göstermez. Dua eyleminin bir anlam› oldu¤u ve bu eylem yoluyla dünyaya bir etkide bulunulabilece¤i ortak anlay›fl›n›n kendisi dünyaya bir etkide bulunuyordur. Tamamen bireysel s›n›rlarda kalan bu davran›fl›n sosyolojinin konusu olmas› için ya o duan›n baflkalar›yla da paylafl›lan bir ortak inanc› a盤a ç›karmas› ya da bu dua eyleminin bir araya getirdi¤i insanlarda yaratt›¤› sosyalleflmeyi iflaret etmesi gerekiyor. Bir kiflinin kendi bafl›na yapt›¤› ve sadece kendisini ilgilendiren. Allah’›n eylemidir. Her iki durumda insanlar aras›nda iflleyen ortak anlay›fl bir dünya kurma sürecini de bar›nd›r›r. Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar Sosyoloji sosyal aktörlerin. sosyolojik bir araflt›rmada tespit edilmek üzere. Bu durumda bir kiflinin hiç kimseyi ilgilendirmeyen bir biçimde kendi bafl›na dua etmesinin ne ölçüde sosyal bir eylem oldu¤u sorulabilir. yani insanlar›n birbirleriyle etkileflimlerini. Sadece yöntemsel olarak iki ifli birbirinden ay›rt etmenin gereklili¤ini söyler. Marksist aç›dan bak›ld›¤›nda Allah veya genel olarak dinî inanç ve tasavvurlar›n insan eylemi üzerinde bir etkisi vard›r ama bu etki zaten ekonomik üretim iliflkilerinin bir türevi ola- .68 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bu tan›mlar›n insanlar taraf›ndan ne ölçüde benimsendi¤i ve baz› eylemleri ne ölçüde belirledi¤inden hareket eder. Allah tabii ki her fleyi belirliyordur ve her fleyin mutlak failidir. O yüzden sosyolojinin “do¤ru ‹slam” veya “‹slam’›n do¤rusu” gibi bir endiflesi yoktur. Resim 3. Ancak burada bahsetti¤imiz bu de¤il.6 Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda özel bir etkisi vard›r. O davran›fl›n sosyal say›labilmesi için baflka birinin davran›fl›na yönelmesi ve baflka insanlarla bir etkileflim içinde olmas› gerekli görülür. Sosyal eylem sadece eylemi fiziksel olarak yapt›¤› görülen bir insan m›d›r. Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda ve inflas›nda özel bir etkisi vard›r. Bu konuda tart›flmalar var olsa da sosyolojik davran›fl›n kabaca s›n›rlar›n› bu esas çerçevesinde görebiliriz. yoksa insan›n infla etti¤i bir alan olarak kutsall›klar›n da bu eyleme bir katk›lar› varsay›labilir mi? Bu soru asl›nda daha ötede Allah için de sorulabilir. Sosyolojinin bir konusu olarak sosyal eylem için eylemi yapan›n yönelmesi gereken baflka bir insan eylemi gerekiyorsa insan›n Tanr› ile kurdu¤u iliflki sosyal bir eylem say›lamaz m›? Dahas› insan›n etkisine inand›¤› ve bu yolla etkisine cevap verdi¤i bir inanç konusu olarak Tanr› sosyolojik anlamda bir sosyal aktör say›labilir mi? Allah’a inanan bir insan için kuflkusuz bu soru anlams›z hatta yanl›fl bir sorudur.

Bu dinî inanc›n insan hayat› üzerindeki etkisini gösteriyor. Sonuçta dinin D‹KKA T toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir. bu sorumlulu¤u yerine getirmeyenleri de cezaland›raca¤›n› düflünenlerden sosyal hayata daha aktif bir kat›l›m beklenebilir. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin SIRA S‹ZDE bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren. 3 SIRA S‹ZDE KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N D Ü fi Ü N E L ‹ M Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri.3. muhafazakar ve sa¤c› davran›fl tarz› hakim olur.Din 69 rak üstyap›sal bir etkidir. tam da benimsenen flekline uygun olarak da insanlar› etkisi alt›na al›r. Örne¤in. TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . olup biten her fleyin tanr›’n›n bir takdiri oldu¤u inanc›yla hiç bir fleye itiraz etmemeyi do¤ru sayarlar. Ancak ortal›kta fiziksel olarak bulunmayan ama varl›¤› insanlar›n benimsedikleri inançla flekillenen tanr›. Do¤rusu sosyolojik anlamda farkl› Allah düflüncelerinin insanlar›n hayatlar› üzerinde farkl› etkileri oluyor. Newton. Oysa Allah’›n insanlara hem seçme gücü vermifl oldu¤unu ve yap›lan her fleyden de sorumlu tutaca¤›n›. Bugün Türkiye’nin kendine özgü bir ‹slam anlay›fl›n›n oldu¤u ve bunun SIRA ‹slam S‹ZDE dünyas›ndaki di¤er ülkelere nazaran onu daha avantajl› k›ld›¤›n› ne ölçüde söyleyebiliriz? Resim 3. Burada dinin bütün bu felsefeciler için ne anlam ifade etti¤inden ziyade bir disiplin olarak din sosyolojisini flekillendiren sosyologlar›n görüfllerini baz al›yoruz. Farkl› dinî inançlar farkl› eylem tarzlar›n› ortaya ç›karabiliyor. Sonuçta dinî inanc› benimseyerek insanlar kendileri aktif bir tercih yap›yor olabilir. dünyada olup biten her fleyi insana hiç bir seçme gücü vermeksizin Tanr›’n›n yaratt›¤›n› düflünen insanlarda bir tür kaderci. Kant ve Hegel’e kadar bütün büyük felsefecilerin dine dair olmufltur. Spinoza. Yukar›da dinin kökenine dair aç›klamalar›yla buSdüflünürlerin aç›klamalar›n›n sadece bir yönüne iflaret etmifl olduk. Hume.7 Tanr› veya din sonuçta insan›n zihninde veya kalbinde olan bir konu olsa da insan davran›fllar› üzerinde en az›ndan bu yolla da olsa bir aktör olarak etkide bulunmaktad›r. ifllevi ve konumu konusu çok özel bir O R U yere sahiptir. John Locke ve Thomas Hobbes’dan Montesquieu ve Alexis de Tacqueville’ye ve Vico. Yani insan zaten kendi yaratm›fl oldu¤u tanr›n›n etkisi alt›na girer. Ünite . Yoksa bilmemiz gerekir ki Ayd›nlanma Dönemi düflünürlerinin hemen hepsinin dine dair bir bak›fllar› vard›r. Çünkü olup bitenlerde nas›lsa bir etkileri olmayacaklar›n› düflündüklerinden. Baz› toplumlar›n geliflmifllik seviyesi o yüzden do¤rudan tanr› veya din anlay›fllar›na ba¤lanabiliyor. AMAÇLARIMIZ Toplum filozoflar›ndan Jean-Jacques Rousseau. ‹nsan üretimi olan bir fleyin (emek veya düflüncenin) insan› etkileyecek bir noktaya gelmesi yabanc›laflman›n bir baflka örne¤ini ortaya koyar. LeibK aç›klamalar› ‹ T A P niz. her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl sosyologlardan bahsediyoruz. Oysa bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r.

Dinsel düflünceyi ilkel zamanlardaki insanl›k durumuna özgü bir cehalete ba¤lam›fl ve bilgi seviyesinin art›fl› oran›nda afl›lacak bir evre olarak görmüfl oldu¤u hâlde Comte’un kendisinin bilimsel dönemlere özgü bir din infla etme yoluna gitmifl olmas› da ilginçtir. yani dinin insan zihninin bir tasar›m› oldu¤u düflüncesi Marx’a yeter görünmüfl. dine iliflkin her fleyin tamamen insan zihninin bir ürünü oldu¤udur. Buraya kadar›. Bu yolla Comte. Bu do¤rultuda Marx. olsa olsa maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r ve toplumdaki ifllevi de bu temel varsay›ma göre de¤erlendirilmelidir. Yüce Varl›k. Geçmiflte uydurulmufl ve olumsuz ifllevleri de olan dinlere karfl›l›k. bu düzenin yaralad›¤› ve konumlar› gere¤i isyan noktas›na gelebilecek insanlara gerekli teselliyi ve huzuru yat›flt›r›- . ça¤›n ruhuna uygun bir din gelifltirme yolunu deneyerek bir “insanl›k dini” tasarlad›. yukar›da da belirtti¤imiz gibi. asl›nda dinin bir hurafe ve uydurma oldu¤unu düflünse de bunun ayn› zamanda toplum için ifllevsel yönleri olan bir gereklilik oldu¤unu da kabul etmifl olur. Toplumsal yap›n›n temeline üretim iliflkilerini. Bu görüfle göre dinin gerçek bir varl›¤› yoktur. Ancak muhtemelen di¤er üstyap›sal kurumlardan biraz daha farkl› olarak din hakk›ndaki temel varsay›m›. dinin bireysel de¤il toplumsal bir ürün oldu¤unu ve bu ürünün de yanl›fl ve aldat›c› bir dünya oluflturdu¤unu anlat›r. Comte bu düflünceden hareketle bilimsel bir ça¤da. sonras›nda bu üretimin mahiyeti üzerine kendi elefltirisini katm›flt›r. Bu yan›yla din egemen düzenin sürdürülebilmesi için gerekli ideolojik deste¤i. Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri onun toplumsal yap› hakk›ndaki genel görüflleriyle tutarl› bir görünüm sergiler. Asl›nda Comte’un bu din kurma giriflimi ile din hakk›ndaki genel görüfllerini bir arada almak laz›m. Feuerbach da dinin insan zihninin bir ürünü oldu¤unu savunmufl ama bu üretimin insan›n yaflad›¤› tarihsel flartlarda kendisine teselli hatta güç veren bir imge olarak yani bir bak›ma toplumsal hayatta bir ifllevselli¤i olmak üzere dini yaratm›fl oldu¤unu anlatm›flt›. gelece¤in bilim insan›na hizmet edecek. yani maddi-ekonomik altyap›y› koyunca dinin de bunun bir türevi olan di¤er birçok üstyap›sal kurumlar›n yan› s›ra bir ba¤›ml› de¤iflken gibi de¤erlendirilmesi kaç›n›lmaz olmufltur. Bilimsel düflünceye dayal› olaca¤› oldu¤u için evrenselli¤i ve kesinli¤i ispatlanm›fl olaca¤› beklenen bu insanl›k dinine bir de ilmihâl yazd›. Bu yanl›fl ve aldat›c› dünya t›pk› ideoloji gibi egemenlerin ç›kar›na hizmet eder. onun dünyas›na denk düflecek uygun bir din gelifltirmek pekâla iyi olabilirdi. Gelifltirdi¤i dinin terminolojisi asl›nda H›ristiyanl›¤›n kavramlar›n› taklit ediyordu.70 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine Comte’un din hakk›ndaki görüflleri çok karmafl›kt›r. rahipleri ise bilim adamlar› olacakt›. Büyük Fetifl ve Büyük Orta fleklinde ifade etti¤i bir tür teslis düflüncesi gelifltirdi. egemenlerin kurdu¤u dünyan›n yeniden üretilmesine katk›da bulunur. Bu dinin kiliseleri üniversiteler ve okullar. O yüzden Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› isimli meflhur eserinde din elefltirisinin Almanya’da tamamlanm›fl ve geride kalm›fl oldu¤unu söylemiflse de o bu elefltiriyi daha da ileriye götürmüfltür. toplum için daha faydal›. Almanya’daki din elefltirisinden kast› Ludwing Feuerbach’›n din elefltirisidir. Bu durumda Comte’un dinin toplumda oynad›¤› olumlu ifllevlerine inand›¤› ama bu ifllevine ra¤men dinin insan zihni taraf›ndan uydurulmufl bir hurafe oldu¤u inanc›nda oldu¤unu gösteriyor.

nihayetinde Marx’›n dine atfetti¤i afyon nitelemesinin bir metafor olarak ayn› zamanda tedavi edici anlam›na dikkat çekilmifltir. Özellikle Latin Amerika ve ‹talya’daki H›ristiyan-Marksist ittifaklar bu tür yorumlara yüklenmifltir. Dinin ifllevi D‹KKAT hakk›nda alabildi¤ine nesnel gözlemlere dayanarak ç›kar›mlarda bulunmaya çal›flm›flsa da bu onun dine olan ilgisinin tamamen de¤erlerden ba¤›ms›z oldu¤u anlaSIRA yaflanmakta S‹ZDE m›na gelmez. Dini hayat›n baz› örneklerini kuflkusuz aç›klamakta. Öncelikle din olgusunu bütün boyutlar›yla anlamaya çal›flm›fl ve onun toplumdaki rolünü. Sonraki y›llarda Brüksel. Oysa Marx’›n dinle ilgili teorik yaklafl›mlar› dinin kökenine dair kesin bir yarg› içerdi¤inden. Alman ‹deolojisi. Din egemen s›n›flara hizmet eden bir ideoloji midir yoksa yoksul kitlelerin duygular›n› ve SIRA S‹ZDE isyanlar›n› dillendirmenin bir arac› m›d›r? Güncel örneklerle aç›klay›n›z. Ünite . yani aldatarak verir. hem dindar hem Marxist olman›n yolu Marx’›n bu yaklafl›mlar›yla daha elefltirel bir hesaplaflmadan geçmek zorundad›r. hatta anlamakta yard›mc› olsa da bütün din olgusunu anlamam›z› sa¤layacak bir teorik çerçeve sunamam›flt›r. avukat bir baban›n o¤lu olarak do¤du. tedavi eden bir ilaç boyutuna vurgu yapan bir niteleme olarak anlafl›labilir ki Marx’›n zaman›nda afyonun bu anlam›n›n daha bask›n oldu¤u bile düflünülmüfltür.Din 71 c› bir afyonla. Ama Marx’a göre dine karfl› mücadeleyi do¤rudan dine yöneltmek de gereksizdir. burada 1848 y›l›nda meflhur Komünist Manifesto’sunu yazd›. Köln ve Paris de bulunan Marx Paris’te Friedreich Engels ile devrimci gruplara kat›ld›. Bu hareketler için dine çok aç›k cephe alm›fl olan Marx’›n sözlerinin elveriflli bir yorumu zorlamalardan kurtulamam›fl. dinin insan zihninden yola ç›karak zamanla insanlar› etkisi alt›na almas›n› yabanc›laflma teorisine uygun olarak aç›klar. Altyap›y› de¤ifltirmeden sadece üstyap› üzerinde yap›lacak bir de¤iflikli¤in kal›c› olma flans› yoktur. 1841’de doktoras›n› tamamlad›. En önemli eseri ise Kapital’dir. her iki yaklafl›m›nda da dinin bir insan kuruntusu oldu¤unda ›srar etmifltir. dine hem bir üstyap› kurumu olarak hem de ideoloji olarak yaklaflm›fl. Feuerbach Üzerine Tezler ve Kapital K›sacas› Marx.3. Bu hâliyle çarp›k da olsa gerçekli¤in üretti¤i bir yans›mad›r din. Nas›l insan eme¤i kapitalizme art›-de¤eri tafl›yarak kendine yabanc›laflan ve kendisini ezen-sömüren bir sistem kuruyorsa din de benzer bir yabanc›laflma sürecinin sonucunda insan› kuflat›r. Karl Marx (1818-1883) Almanya’da. özelde Fransa’da ve genelde Avrupa’da olan AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . ‹çinde bulunulan gerçek dünyadan farkl› fantastik bir dünya kurarak yanl›fl bir dünya bilinci kurar. Marx’›n din konusundaki çal›flmalar› flu kitaplar›nda a¤›rl›kl› olarak yer alm›flt›r: Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk›. yüzy›lda dindar marksistler aras›nda farkl› yorumlara aç›lm›flt›r. ifllevini ampirik yöntemlere dayanan yaklafl›m›yla aç›klamaya çal›flm›flt›r. DÜfiÜNEL‹M Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisinin gerçek anlamda çerçevesi belirlenmifl bir disiplin olarak ilk deS O R U fa Durkheim taraf›ndan uygulanm›fl oldu¤u rahatl›kla söylenebilir. Tamamen kuruntu olan bir inanç ve ideoloji zamanla insanlar› nas›l bu kadar etkisi alt›na alabilir? Marx. Durkheim. Çünkü aslolan onu bu hâliyle yans›tmas›n› sa¤layan maddi gerçekli¤i. Buna göre afyon nitelemesi dini afla¤›layan bir fley de¤il aksine rahatlatan. yani üretim iliflkilerini de¤ifltirmektir. Marx’›n dini bir afyon olarak niteleyen sözleri 20. Marx’›n din konusundaki yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ihtiyaçlar›n› tam olarak karfl›lamaktan uzak olmufltur.

yukar›da da belirtti¤imiz gibi. Ayn› flekilde görece bireyselli¤i teflvik eden bir din olarak Protestanlar›n daha fazla yaflad›¤› ülkelerde de cemaat de¤erlerini daha fazla önemseyen Katolikli¤e nazaran daha fazla intihar vakas›n›n yafland›¤›n› tespit eder. Yine de bu çat›flma ortam›nda bile dinin belli ölçekteki grubu bir arada tutma ifllevi daha fazla çal›flmaktad›r. Dinin de ifllevi toplumu bir arada tutmak. Bu ortam paylafl›lan normlar›n zay›flamas› anlam›na gelir. O durumda dinin ifllevsel de¤il ifllev-bozma (disfunctional) etkisi daha a¤›r basmaktad›r. Çünkü grup çat›flmalar› grubun dayan›flmas›n› ve grup bilincini canl› tutar. örne¤in. Hatta Durkheim bütün dinlerin kökeninin bir oldu¤unu ve dünyada var olan bütün dinlerin belli bir tarihsel geliflimin de¤iflik evrelerine göre flekillendi¤ini düflündü. Bu noktada Comte’un evrimci düflüncesini dinin tarihi için paylaflt› ve dinlerin basit mekanik toplumdan karmafl›k organik topluma do¤ru evrildikçe paralel olarak karmafl›klafl›p geliflti¤ini düflündü. toplumu kaynaflt›rmakt›r. toplumu bir organizma olarak düflünmüfl ve her toplumsal kurum veya birimin bu yap›da bir ifllevi yerine getirdi¤ini belirtmifltir. Durkheim’›n din çal›flmalar› o yüzden toplumsal bütünlü¤ü hedefleyen araçsalc› bir yaklafl›m› da içinde bar›nd›r›r. Sanayi toplumu farkl› kültürlere ve inançlara sahip bir çok insan› bir araya getirmifltir. Dinin bu olumlu ifllevine olan inanc›. Durkheim’in anomie dedi¤i bu oluflum sanayi sonucu oluflan kentlerin tipik özelli¤idir. o inançlara karfl› tamamen kay›ts›z insanlarla karfl›laflt›kça kendi inançlar›na olan ba¤l›l›¤›nda bir güvensizlik hissi oluflmaya bafllam›flt›r. bir ifllevi yerine getiren herhangi bir kurum veya birimin bunu hangi ölçekteki bir toplum için yerine getirdi¤ini sormufltur. Bireyleflme ve ortak de¤erlere ba¤l›l›ktaki gevfleme toplumda ciddi sorunlara yol açmaktad›r. Özellikle din söz konusu oldu¤unda belli ölçekteki bir toplumsal oluflum için tutkal veya yap›flt›r›c› ifllevini yerine getirdi¤i hâlde bir baflka ölçekteki bir toplumsal oluflumda toplumsal gruplar› birbiriyle çat›flt›ran ve o toplumu bir arada tutmak yerine bölen bir etki yapabilmektedir. Durkheim’in meflhur eseri ‹ntihar. O yüzden Durkheim’in dinle ilgili çal›flmalar› da t›pk› intihar ile ilgili çal›flmalar› gibi toplumsal bütünlük ve düzen gibi pratik sorunlara bir çözüm aray›fl›nca yönlendirilmifltir. . gerçek bir sorunun çözümüne odaklanan çal›flmalard›r.72 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar büyük parçalanma dönemini kendilerine dert edinen ve bu parçalanmadan bir bütünleflme formülü veya harc› üretmeye çal›flan toplum düflünürleri çevresinde yetiflmifltir. Bu ifllev için çimento veya tutkal gibi metaforlar kullan›lm›flt›r. Merton. Bu da dinin eskiden oldu¤u gibi toplumu bir arada tutan bir tutkal ifllevini yerine getirmeyi zorlaflt›rm›flt›r. Ancak modern dünyada organik yap›ya do¤ru gelifltikçe farkl›laflan ve giderek parçalanma e¤ilimine giren toplumsal yap›y› bir arada tutan dinde de kayg› verici bir gevfleme bafl göstermifltir. dini inançlar›n bu flekilde zay›flamas› ile intihar oranlar›n›n art›fl› aras›nda da anlaml› bir iliflkinin var oldu¤unu vulgular. Kuru akademik çal›flmalar olmaktan öte. Ancak Durkheim sonras› ifllevselciler dinin gördü¤ü bu ifllevin ne türden bir ifllev oldu¤u konusunda Durkheim kadar emin olamam›flt›r. di¤er pozitivist ça¤dafllar› gibi dinin sonuçta insan zihninin bir ürünü oldu¤u düflüncesinden de al›koymuyordu. Robert K. Daha önce homojen bir çevrede yaflamakta olan ve bundan dolay› beraber yaflad›¤› insanlarla ayn› anlam dünyas›n› paylaflan modern insan flehirde kendi inanc›n› hiç tan›mayan. Yap›salc›-ifllevselci düflüncenin en önemli ismi say›lan Durkheim. Yani dini toplumsal bütünlü¤ün sa¤lanmas›nda ve sürdürülmesinde en güçlü yap›flt›r›c› (tutkal veya çimento) olarak görüyor ve bu ifllevinin sürdürülmesine olumlu bak›yordu.

Bu anlay›fl›n harcamaks›z›n çok çal›flmay› ve bu yüzden bir maddi birikimi üretti¤ini keffleden Weber böylece bir zihniyet dünyas›n›n kapitalizm gibi özünde maddi veya ekonomik olan bir geliflmeye etki etti¤ini söyler. bizzat onlar› dinleyerek kendi sosyolojik yaklafl›m›n›n fark›n› ortaya koyar. ‹nsan bütün eylemlerini bir anlam atfederek yapan bir varl›kt›r. çileci bir hayat önerilir. Weber’in bu yaklafl›m›n› uygulad›¤› meflhur çal›flmas› Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu’nda Marksistlere göre basitçe ekonomik flartlar›n bir sonucu veya türevi olmaktan ibaret olan Protestan hareketin. O Protestanlar›n dünyay› ve kendi eylemlerini nas›l yorumlad›klar›na. Weber bu yaklafl›m alt›nda dünya dinlerini ve dinlerin farkl› statü veya s›n›flar aras›ndaki flekilleniflini de inceler. Çünkü insan varl›¤›yla do¤al olarak oluflan kültür bir anlam sistemidir ve bu anlam bireysel veya kolektif olarak insanlar›n zihinlerinde yer almaktad›r. Bu elefltiri “aç›klamac› sosyoloji” ile “anlamac› sosyoloji” aras›ndaki bir ay›r›m›n netleflmesine yol açarken Weber’in birinci önceli¤inin eylemin aktörünü “anlamak” oldu¤u görülür. Bu sonuca Weber kapitalizmin ilk ortaya ç›kt›¤› yerlerin Protestanlar›n yo¤un olarak yaflad›¤› yerler oldu¤undan hareketle var›r. içmek gibi en temel befleri hareketlerini bile hayvanlardan farkl› olarak kendi kültürel farkl›l›¤›n›. O yüzden yemek yeme adab› veya davran›fllar› her kültürde de¤iflir. Ünite . her çeflit kültür araflt›rmas› için Weber’in bu yaklafl›m› oldukça verimli bir çerçeve sunmaktad›r. Sosyolojinin bafll›ca rolünü sosyal eylemin yorumlanmas› ve anlafl›lmas› oldu¤unu söyleyen Weber’e göre “sosyal eylem” de anlaml› eylemden ibarettir. Bugün din araflt›rmalar›n›n bir ço¤u Weber’in yorumlamac› sosyolojisinin etkisi alt›nda daha kolay yap›lmaktad›r. Böylece Marksizmde ihmal edilen ve maddi flartlar›n bir sonucu olarak geliflen zihniyet dünyas›n› sosyolojik araflt›rman›n merkezine koyar. yani anlam›n› atfederek yapar. anlamlar›n› veya tan›mlar›n› ö¤renmeden onlar hakk›nda baz› teorilerden yola ç›karak aç›klama yapamay›z. Onun Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli kitab›n›n d›fl›nda ayr› bir Din Sosyolojisi ve Din Sosyolojisi üzerine Makalelerinin derlendi¤i kitaplar› da vard›r.Din 73 Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din Yorumlamac› sosyolojinin ilk ve en önemli ismi olan Weber’in din sosyolojisi ile ilgili çok özel ve güçlü çal›flmalar› vard›r. Protestanl›k ise bu çileyi dünya için pozitif bir de¤ere dönüfltürmüfl ve çile çekercesine çok çal›flmay› bu çilenin bir kefareti olarak al›r. Böyle olunca sosyolojinin de temel görevi eylemleri yapan insanlar›n kendi yapt›klar› hareketleri hakk›ndaki niyetlerini. Asl›nda sadece din araflt›rmalar› için de¤il.3. . Do¤rusu kendisi de bir Protestan oldu¤u için Protestanlar›n anlam dünyas›n› zaten yeterince tan›yordur. aksine kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkili olan bir çal›flma ve ifl ahlak› motivasyonu sa¤lad›¤›n› keflfeder. ‹nsanlar›n do¤ufltan günahkâr oldu¤una inan›lan H›ristiyanl›kta bu günah›n yükünden kurtulman›n bir yolu olarak dünya zevklerine mesafeli. Onun dine dair yaklafl›m› sosyal eylem hakk›ndaki tan›m›yla tutarl›d›r. Onu ortaya ç›karmak için bizzat eylemi yapan insanlar› dinleyip anlamaktan baflka bir yol da yoktur. O yüzden yemek yemek.

Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri. yani o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren. Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetlemek. O yüzden sosyolojik bilginin kökenini bir disiplin olarak flekillenmeye bafllad›¤› 19. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi” olarak tan›mlanabilir. siyasi. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klamak ve din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt etmek. ailevi. Burada dinin içinden. Durkheim. her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl Comte. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok daha gerilere götürebildi¤imiz gibi dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olarak çok daha eskilere götürebiliriz. Dinlerin varl›¤› güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. Din ve Toplum iliflkisini. AM A Ç 4 . toplumun genel flekillenmesine. Din sosyolojisi. Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. ifllevi ve konumu konusu çok özel bir yere sahiptir. Sosyolojik bak›fl dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik. Durkheim’in tan›m›yla din: “Kutsal fleylere. Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. Sonuçta dinin toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir. dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klamak. Dinlerin mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›rmak gibi bir ifllevi de olabilmektedir. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. Marx ve Weber gibi sosyologlardan bahsediyoruz. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir.74 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptamak. Bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r. Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. Oysa dinî sosyoloji. zira genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. Din kurumu di¤er baz› toplumsal kurumlarla oldukça iliflkilidir. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. Ayr›ca dinin tarihsel süreklili¤i mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de ifllemesiyle sa¤lan›r.

Din-Siyaset ‹liflkisi c. F. Durkheim . Kilise c. Yar›n ölecekmifl gibi vecd ile ibadet etmek fleklinde e. Din ve dini inançlar bir sosyal aktör olarak nas›l tezahür eder? a. Din-Aile ‹liflkisi b. “Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifl görebildi¤i halde farkl› dinler aras›nda bir çat›flma etkeni olarak çal›flabiliyor” ifadesi dinin hangi kurumla iliflkisinin bir tezahürüdür? a. Dinin insanlar› etkisi alt›na almas› “yabanc›laflma” ile olmufltur. d. Din. sosyal olaylara etki eden bir anlam sistemidir. d. Dinin kökeni hakk›nda sunulan görüfller çerçevesinde afla¤›daki hangi efllefltirme yanl›fl yap›lm›flt›r? a. Din-Ekonomi ‹liflkisi d. Comte . Afla¤›dakilerden hangisi Karl Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri aras›nda yer almaz? a. Birleflik inançlar ve davran›fllar e. L. herhangi bir metodoloji ile aç›klanamaz. . b. Maddi flartlar›n oluflturdu¤u zihniyet dünyas› sosyolojik araflt›rman›n merkezinde yer al›r.Din tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›flt›r. Din. e. Din-Hukuk ‹liflkisi 4. Engels . d. toplumun siyasi. Din maddi üretim flekillerinin bir sonucu olarak flekillenmifltir. bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur. c. kökeni bilinemeyen bir olgudur. e. e. Din. 2. ifl ahlak› motivasyonu sa¤lar. ekonomik. e. Protestan Ahlak›. Bir dindar insan›n yata¤›na yatarken dua okumas› fleklinde b. 7.Din. Kutsal d. b. c. Din toplumsal bütünleflme için bir yap›flt›r›c›d›r. Doyumluluk 3. Din olgusu. Din. c. dini infla eder. Afla¤›daki cümlelerden hangisi dinin sosyolojik yönüne vurgu yapmaz? a. Kapitalizmin geliflmesi Protestanl›¤›n ortaya ç›kmas›n› sa¤lam›flt›r. d. Bir H›ristiyan’›n günah ç›karmas› fleklinde c. Din. c. e¤itimsel ve s›n›fsal örüntülerine etkide bulunabilir c. Afla¤›daki önermelerden hangisi Émile Durkhem’in din görüflü ile ba¤daflmaktad›r? a. Din-E¤itim ‹liflkisi e. maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r. Protestan Hareket. toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsüdür. Din insanlar›n bu dünya ve öte dünyalar› için bir k›lavuzdur. A. Cemaat b. halklar›n afyonudur.Din basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. Marx . b. Davran›fllar›n arkas›nda yatan niyet ve anlamlar bir sosyolojik araflt›rma için esast›r. Feuerbach . K.Din 75 Kendimizi S›nayal›m 1. Ünite . kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkilidir. Din. d. b. 5. Bireyleri bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar dinin bir unsurudur. Dinin kökenleri ve ifllevleri birbirinden farkl›d›r. sosyolojik de¤il psikolojik bir olgudur.3. anlaml› bir sosyal eylem ve motivasyon olarak aç›klayan Weber’in din teorisi dikkate al›nd›¤›nda afla¤›daki önermelerden hangisi yanl›flt›r? a. Din. bir ihtiyaç olarak insan taraf›ndan yarat›lm›flt›r. e. Hiç ölmeyecekmifl gibi dünya için çal›flmak fleklinde 6. Bir Yahudi’nin a¤lama duvar›ndaki ayini fleklinde d. Dini. Din. 8.‹nsan.Tanr›. Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n din tan›m›n›n unsurlar› aras›nda yer almaz? a. meflruiyet düzeninin oluflumuna katk›da bulunabilir. b.

dine sosyal bir etken olarak yaklaflmada yeniden artan ilgisinin temel nedeni.” Fakat daha sonraki on y›llarda ifller önemli ölçüde de¤iflmifltir. militan ‹slami hareketlerin yay›lmas›n› da beraberinde getirecek olan. büyük bir tehlikede olduklar›” sonucuna varmaktad›r (Berger. 1996: 12). ancak uluslararas› arenada yaflanan siyasi olaylarla mümkün olmufltur. sekülerli¤in krizine do¤ru bir geçifl yafland›¤›”ndan ve “gerileyen sekülerlik”ten bahsetmektedir (Berger. Dinin akademik yönden ihmal edildi¤i dönem boyunca sosyal yaflamda süregelen toplumsal önemini göstererek seçkin bilimsel çal›flmalar ortaya koyan sosyologlar bulunmaktayd›. “güncel olaylara iliflkin analizlerinde dini göz ard› edenlerin. Berger. ‹slami bir cumhuriyet kurmufllard›r. Sosyologlar›n. Cehalete karfl› korunmas› için dinin do¤rusunu ortaya koymak c. Pitrim Sorokin 10. onun sona ermesidir. Bireyin inanç dünyas›n›n sosyal yaflam›n› etkilemesi Din Sosyolojisi Bundan otuz y›l önce. bölge kilisesini giderek artan sosyal eylemcilik ve bazen de yoksullar›n ad›na baflkald›r›c› isyanlara teflvik eden. . Bilimsel bilginin insanlar için giderek daha yeterli hale gelmesi ve yay›lmas› sonucu do¤aüstü güçlere inan›fl yavafl yavafl yok olmaya mahkûmdur. 1983. Ayn› zamanda. Önceki dönemin sekülerli¤i en iyi anlatan kuramc›lar›ndan biri olan Peter Berger.76 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9. ne de dinin çok büyük önem tafl›d›¤› düflünülüyordu. Salvador-Roma Katolik Baflpiskoposu Oscar Romero. Buradaki kritik seneler ise 1979 ve 1980’dir. ayr›ca. ne sosyologlar taraf›ndan dinin sosyal yaflamda önemli bir etken oldu¤una gereken önem veriliyor. Auguste Comte e. Müslüman militanlar fiah ‹ran’›n› devirmifl. bilim dünyas›n›n hayrette kal›p eski sekülerleflme paradigmas›ndan uyanmas›. Dinin bireyin içsel dünyas›yla ilgili sergiledi¤i performans d. Platon d. 1979’da. kendilerini Hristiyan fundamentalistler olarak tan›mlayan Hristiyan Sa¤’›ndan bir kesim Amerikan siyasetine yönelmifl -bu kifliler yar›m yüzy›l boyunca siyasi arenada görünmemifl ve seküler hümanizm güçlerine karfl› “ahlakl› bir ço¤unlu¤u” harekete geçirme ve bu suretle de yeniden bir Hristiyan Amerika oluflturma niyetlerini aç›kça ilan etmifllerdir. art›k “dinin krizinden. Dinin sosyoloji için bir araflt›rma konusu olmas›n›n nedenlerinden biri afla¤›dakilerden hangisidir? a. Bunlara ra¤men. Do¤a kanunlar›na ba¤l› olmaks›z›n do¤ay› flekillendiren do¤aüstü varl›k ve güçlere inan›fl y›pranacak ve sadece ilginç bir tarihî hat›ra haline gelecektir. 1996). Dinin bilimsel bir içerikle de¤erlendirilememesi e. Antropolog Anthony Wallace (1966: 265) dönemin geçerli anlay›fl›n›. tarihsel süreç içerisinde evrilerek geliflti¤ini ve çok tanr›l› dinlerden tek tanr›l› dinlere do¤ru bir geliflme kaydetti¤ini düflünmektedir? a. evrimsel gelece¤i. daha sonralar› flu flekilde özetlemifltir: “Dinin. Afla¤›dakilerden hangisi dinin. Daha sonra 1980’de. onun hayatî önemini vurgulayan küresel geliflmelerdir. suikast düzenlenerek öldürülmüfltür. ‹bni Haldun c. Tom Bottomore b. Dinin metafizik gerçeklerinin yayg›n bir merak konusu olmas› b. Latin Amerika özgürlükçü dini hareketindeki etkinli¤i nedeniyle. Ortado¤u ve Ortado¤u’nun da ötesinde pek çok bölgede.

s. Dinin toplumsal ve siyasal önemine farkl› bir bak›fl aç›s›yla yaklaflan sosyologlar. gibi geliflmelerin yo¤unluk kazand›¤›n›n da fark›na varm›fllard›r. iflkence edilen ve öldürülen on binlerce Latin Amerikal› Hristiyan sosyal eylemci içerisinde sadece en çok bilinenidir. e 3.tr/dergiler/37/59/568. Birleflik Devletler’deki Orta Amerika bar›fl hareketi. 2001. s. d 5. Edited by Judith R.. Say› 2. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din Nedir ve Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Weber” konusunu yeniden gözden geçiriniz.ankara. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din ve Toplum ‹liflkisi ‹le Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dini ‹nançlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Çeviren: ‹hsan Çapç›o¤lu) [Yaz›n›n tamam›n› http://dergiler. “Sociology of Religion”.. Blau. . b 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Di¤er Sosyolojik Kurumlarla iliflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yeni göç dalgalar› ile Amerika’da dinlerin çok daha bütünlük kazanan yap›s›. dünyan›n pek çok farkl› köflesinde önemli din-temelli bir dizi hareketin ortaya ç›k›fl›na tan›k olacakt›r: Güney Afrika’daki imtiyaz-karfl›t› hareket. Do¤u Asya’n›n baz› bölgelerinde yay›lan Hristiyanl›k. ayn› zamanda giderek artan bir flekilde Latin Amerika’da yay›lmakta olan Pentakostalizm.Robert D. temel nokta de¤iflmez: Din geri dönmüfltür. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. eski-komünist Avrupa’n›n baz› yerlerinde yeniden dirilen dini kimlikler vs. d 8.3. e 6. Blackwell Publishers.Din 77 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Romero hadisesi 1970’lerde kaç›r›lan.edu. Do¤u Almaya’da komünizm-karfl›t› hareket. Hunter (1991) Amerika’da din temelli bir “kültürler savafl›” oldu¤unu aç›kl›yor ve Harvard Üniversitesi’nden Samuel Huntington (1996) dinsel farkl›l›klardan kaynaklanan küresel bir medeniyetler çat›flmas›n›n yaflanaca¤› öngörüsünde bulunuyordu. Woodberry. Bunlar abart›l› say›labilirse de. 215-216. The Blackwell Companion to Sociology. d 2. a 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1990’lar ile birlikte. Takip eden y›llar. (Kaynak: AÜ‹FD 47 (2006). Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Christian Smith . Virginia Üniversitesi’nden James D.pdf adresinden eriflerek okuyabilirsiniz] 1. Ünite . 100-114. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Marx” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

ekonominin bütün di¤er kurumlar üzerinde belirleyici oldu¤unu ve her fleyin ona göre flekillendi¤ini söylerken dinin de ekonominin bir sonucu oldu¤unu söylemifl olur. En ilkel topluluklar›n pagan veya totemist oldu¤u düflüncesi dinin kayna¤› hakk›nda da bir hüküm vermifl oluyor. din. daha belirleyici olabilir. Yahudilik Hz. Dinin bütün toplumlarda di¤er kurumlar üzerinde ayn› etkiye sahip oldu¤u söylenemez. ezilmifllerin. Bu sürecin basitten karmafl›¤a. Din anlay›fl›n›n farkl› davran›fl tarzlar›na yol açt›¤› düflüncesi Max Weber’in Protestan Ahlak› teziyle örneklenebilir. Marx. Bütün toplumlar›n ayn› süreçlerden geçti¤i. H›ristiyanl›k ise bir ›rk›n üstünlü¤üne ve bir oligarflinin parças› hâline gelmifl olan Yahudi din kurumuna bir itiraz. Bir bak›ma toplumlar›n karakterini oluflturan konulardan biri de bu kurumlardan hangisinin ne ölçüde belirleyici oldu¤udur. . Sonuçta bütün dinler bütün toplumlarda ayn› etkiyi yap›p ayn› sonuçlar› do¤urmazlar. e¤itim ve bofl zamanlar gibi davran›fl örüntülerinden oluflur. örne¤in Taliban ‹slam’›ndan daha ›l›ml› ve daha geliflmelere aç›k oldu¤u söylenir. Esasen üç tek tanr›l› dinin her birinin ortaya ç›k›fl›nda bunu görmek mümkündür. aile. Marx. S›ra Sizde 4 Din tarih boyunca Marx’›n tespitlerine hakl›l›k verecek flekilde egemen s›n›flara hizmet eden say›s›z örnekleri olmufltur ama her zaman bu yönüyle ortaya ç›km›fl de¤il. O mant›¤›n temeli de a. Ço¤u zaman din yoksullar›n. Bu kurumlar dünyan›n her taraf›nda bulunan ekonomi. örne¤in. ancak bu karfl›laflt›rmalar daha sosyolojik-siyasal nedenleri görmezden gelmemize yol açmamal›d›r. S›ra Sizde 3 Türkiye’nin baflka ‹slam ülkelerinden fark›n›n onun farkl› ‹slam yorumuna veya anlay›fl›na ba¤lanmas› söz konusu edilebiliyor. ‹lk dönem hakk›ndaki bilgiler ampirik de¤il mant›ksal olarak temellendirilir. Durkheim ve Weber’in her birinin sosyolojik kurumlar› kendilerine özgü bir s›n›fland›rmas› var ve her birinin hangi kurumun daha belirleyici oldu¤una dair kendilerine özgü görüflleri vard›r. siyaset. b. özel mülkiyetin yoklu¤undan mülkiyetli topluma ve ailenin de mülkiyetin bir parças› oldu¤u. Musa’n›n ‹srailo¤ullar›n› kölelikten ç›karmak üzere yapt›¤› uzun yolculuk. köleli¤e ve kad›nlar›n ezilmesine karfl› güçlü bir itiraz olarak ortaya ç›km›flt›r. Örne¤in.78 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplum sosyolojik (toplumsal) kurumlardan oluflur. S›ra Sizde 2 Bugünkü ilkel say›lan kabilelerin kadim zamanlarda yaflam›fl olan insanlara benzedi¤i düflüncesi ampirik verilere dayanm›yor. üstelik bu ezilmiflli¤i baflka bir dini anlay›flla içsellefltirmifl olanlar›n baflkald›r›fl›n› da sa¤lam›flt›r. Bu yaklafl›m biraz da mant›ksal veya teorik bir faraziyeye dayan›yor. totemist veya animist uygulamalar efl zamanl› olarak bulunmufltur. ama bütün toplumlarda bu kurumlar›n hepsi bulunur. ‹slamiyet ise bafltan itibaren Mekke’deki egemenlerin adaletsizliklerine. Bu konuda farkl› örnekler üzerinde durulabilir. c. Oysa bu yorumun göz ard› etti¤i bir gerçek Taliban’›n güçlü oldu¤u Afganistan’da da Hanefili¤in yayg›n oldu¤u ve Taliban’›n da Hanefi oldu¤udur. Türkiye ‹slam’›n›n Hanefi-Maturidi oldu¤u için daha radikal. Bugünün ilkel kabilelerinde (nas›lsa geliflimini tamamlamam›fl toplumlar olmas› dolay›s›yla) eski toplumun görülebilece¤i gibi alt varsay›mlara dayan›yor. Oysa bilinen en ilkel insan topluluklar›nda bile tevhid düflüncesi ve uygulamas› ile paganist. Farkl› toplumlarda bu kurumlar›n baz›lar› di¤erlerinden daha önde.

Engels’in On Religion. Dinin Sosyal Gerçekli¤i. Mustafa (1997). Ankara: Vadi Yay›nlar›) fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal: ‹stanbul: Litera Yay›nc›l›k (Dinler ve Heretik Gruplar). Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› (Yasin Aktay ve M.) Seçme metinler. Marx ve F. Ankara: MEB Yay›nevi. Marx. The Essence of Christianity (çev. Weber. Mukaddime. George Eliot). Auguste (1952). David (1945) Dinin Do¤as›. The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. Moskova. Bryan S. çev. ‘Theses on Feuerbach’. Süleyman Uluda¤. Peyami Erman. Din Sosyolojisi. Durkheim Émile (1961). ‹hsan Çapo¤lu ve Halil Ayd›nalp. Ludwing (1841). Max Weber ve ‹slam: Elefltirel Bir Yaklafl›m. Comte. Londra. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Ankara: Birleflik Yay›nlar›. Berger. . K. 1961 Feuerbach. 2 cilt. Pozitivizmin ‹lmihali. New York. (1994). Karl (1999). Religion and Social Theory. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Max (1930). çev. 1969. Emin Köktafl der. 1967 (Türkçesi için bkz. Kurumlar Sosyolojisi.Selmin Evrim. The Sociology of Religion (çev. trans. New York. 1957. çev. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Ünite . Turner. Karl (1971). Hume.. ilk bask›s› The Sacred Canopy ad›yla. Eprahim Fischoff). New York. Bryan S (1997). Aktay. ‹stanbul: Dergah Yay›nlar›. Peter L. Swain). J. çev. Garden City. by Talcott Porsons. Türk Dininin Sosyolojik ‹mkân›. Fuseth.3. Turner. Ali Coflkun. Yasin (1999). Weber. London: Allen & Unwin. Emin Köktafl (1998). ‹stanbul: ‹nsan Yay›nlar›). Ankara: Vadi Yay›nlar›. Max (1965). (1967). Yasin ve M. London: Sage. Ayd›n. Din Sosyolojisine Girifl: Klasik ve Ça¤dafl Kuramlar. çev. Inger ve Pal Repset (2011).Din 79 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. Ankara: MEB Yay›nevi ‹bn Haldun (1986). 1993. ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal Marx. Second edition. ilk bask›s› 1841. The Social Reality of Religion. Londra. The Elementary Forms of Religious Life (çev.

Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlayabilecek. Anahtar Kavramlar Aile Toplumsal Cinsiyet Cinsiyet Özellikleri Cinsiyet Kal›plar› • • • • Ataerkillik Cinsiyet Eflitli¤i Cinsiyete Dayal› Ayr›mc›l›k Cinsiyet Eflitli¤i ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aile. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet • • • • • G‹R‹fi A‹LE TOPLUMSAL C‹NS‹YET ATAERK‹ (PATR‹ARKA) TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K • C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK . Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klayabilecek. cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirebilecek. Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlayabilecek.4 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapabilecek ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirebileceksiniz. Ataerkillik kavram›n› aç›klayabilecek ve farkl› görünümlerini ay›rt edebilecek.

sadece gündelik yaflam›m›zda ve siyasal alanda de¤il. eriflkin üyelerin çocuklara bakma sorumlulu¤unu üstlendi¤i bir insan toplulu¤udur. . içine do¤du¤u toplulu¤un kültürünü ö¤renir. Ailenin birincil ifllevi. toplumun çeflitli kurumlar›nda ve alanlar›nda devam ederek sistematik bir örüntü hâline geliyor. iliflkileri vurgulayan bir kavramd›r. medya gibi kurumsal arac›larla gerçekleflir. birbirlerine do¤rudan akrabal›k ba¤lar›yla ba¤l› olan. A‹LE Aile. ailede ve yüzyüze iliflkiler içinde olur. Örüntü: Frans›zca patron kelimesinden gelen örüntü (pattern). bir grup üniversite ö¤rencisi ailelerinden uzakta bir kentte birlikte yafl›yorlarsa bunlar bir hane halk› olufltururlar ama aile de¤ildirler. Aile ile hane halk›. toplumsal cinsiyet ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n›n sadece kad›n haklar› ile de¤il. yani. Aileyi çeliflkisiz ve tutarl› bir bütün olarak görmek yerine. toplumun anlafl›lmas› ile de ilgili oldu¤u sonucuna varabiliyoruz. biyolojik ve kültürel yeniden üretimdir. çocuklar›n dünyaya getirilmesi ve büyütülmesidir. Ço¤u toplulukta çocuklar›n toplumsallaflmas›n›n temel kurumu da ailedir. Bu olay ya da nesneler. aralar›nda akrabal›k ba¤› olmad›¤› halde ayn› evde yaflayan kiflilere iflaret eder. sosyal bilimlerde de giderek daha genifl yer kaplayan kavramlar hâline geldi. Çocuk. ortak mekândan çok. bizim aile konusunu da yeni bir ›fl›k alt›nda ele almam›za neden oluyor. aile üyesi olarak kabul edilir. farkl› mekânlarda da yaflayabilirler. ‹kincil toplumsallaflma. meydana gelen olaylar ya da nesnelere iliflkin belirli bir iliflki modeline iflaret eder. bireyler aras›nda kan ya da evlilik ba¤› ile oluflturulan soy çizgilerine iflaret eder. e¤itim kurumlar›. Akrabal›k. Aile üyeleri ayn› evde oturabilecekleri gibi. Birincil toplumsallaflma. üyeleri aras›ndaki iliflkileri eflitlik ve adalet kavramlar› çerçevesinde ele alabildi¤imiz bir kurum olarak de¤erlendiriyoruz. bir ailenin baflka flehirde okuyan çocu¤u. Böylece. Bu geliflme. öngörülebilir bir flekilde tekrarlan›r. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet G‹R‹fi Toplumsal cinsiyet ve toplumsal cinsiyet eflitli¤i/eflitsizli¤i. Hane halk› ise. bireyin toplulu¤un de¤erlerini ve normlar›n› ö¤renme ve içsellefltirme sürecidir. baflta dil olmak üzere. aralar›nda düzenli ve sistematik iliflkiler vard›r. Aile. Örne¤in. Örne¤in. as›l olarak mekânsal birlikteli¤i vurgular. birbirlerine benzeyen ama ayr› iki kavramd›r. “Ayn› kazandan yemek” olarak da tarif edilen bu iliflki. Aile içinde bafllayan cinsiyet eflitsizli¤i. Toplumsallaflma.Aile.

Parsons’un aile kuram› da gözden düflmüfltür. toplumsal süreklili¤i ve oydaflmay› oda¤a al›r. yetiflkin üyelerine de destek vermeyi sürdürerek onlar›n kendilerini güvende hissetmelerine katk›da bulunur. üretim ifllevi de vard›. Kapitalist toplumlarda ise ailenin ifllevi. miras›n güvenceye al›nmas› amac›yla oluflmufltur. Aile de bu toplumsal kurumlardan biri olarak farkl› tarihsel dönemlerde farkl› ifllevler üstlenmifltir. emekçilerin biyolojik ve toplumsal yeniden üretimlerinin çok düflük maliyetle sa¤lanmas›d›r. Çat›flmac› yaklafl›mlara yönelik elefltiri. erkeklerin d›flar›da çal›flmas› biçimindeki modern aile idealinin zay›flamas›yla birlikte. Birincil toplumsallaflma (toplumsal yeniden üretim). tüketim ve yeniden üretim birimidir. aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lamdan ayr› olarak ele almas› gelir. Kiflili¤in dengelenmesi ise eriflkinlerin duygusal ve maddi destek bulmalar›yla mümkün olur. Kad›nlar›n evde. ‹fllevselcilik okulunun sosyolojik yaklafl›m›. Kad›nlar›n ev içindeki eme¤inin görülmeyip yaln›zca ücretli eme¤e kat›lmalar› durumunda “emekçi” olarak adland›r›lmalar› ve bak›m ifllerinin de¤ersiz k›l›nmas›. Parsons’un “modern aile” idealini norm olarak kabul etti¤i ve böylece farkl› aile biçimlerini birer sapmaym›fl gibi ele ald›¤›d›r. . onlara göre her toplumsal kurum. Modern sanayi toplumlar›nda ise ev ile ifl yerinin ayr›flmas› sonucunda ailenin üretim ifllevi gerilemifl. sosyoloji içinde yayg›nl›¤›n› kaybederken aileye iliflkin görüflleri de elefltirilmifltir. Bir baflka elefltiri. Ayn› zamanda aile. Bu elefltirilere göre. ailenin toplumun hangi kesiminden oldu¤u.82 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aileye Farkl› Yaklafl›mlar Aile kurumu. psikoloji ve psikiyatri disiplinlerinden de beslenmifllerdir. Buna göre aile kurumu. as›l olarak feminist sosyologlardan gelmifltir. Bu yaklafl›mlar. bu elefltirilerin en önemlileridir. toplumsal çat›flmalar›n hafifletilmesinde de önemli rol oynar. buna karfl›l›k tüketici ifllevi a¤›rl›k kazanm›flt›r. Bir baflka deyiflle aile art›k üretim de¤il. çat›flmac› okulun yaklafl›m›d›r. çat›flmac› yaklafl›m ve feminist yaklafl›m. ‹fllevselci okulun en önemli ismi Talcott Parsons. bebeklerin içine do¤duklar› kültürün de¤erlerini ö¤renmesidir. ‹fllevselci okul. belirli ifllevleri yerine getirmek üzere varl›¤›n› sürdürür. ev kad›n› olan bir anne ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan Bat› tipi orta s›n›f ailesini evrensel bir norm olarak görmektedir. sosyal psikoloji. onun yap›s›n› büyük ölçüde belirleyecektir. Bu yaklafl›ma yönelik elefltirilerin bafl›nda. Aileye makro yaklafl›mlar›n en yayg›n olan› ve en bilineni. d›flar›da çal›flan bir baba. özel mülkiyetin ortaya ç›kmas›yla birlikte. farkl› sosyolojik yaklafl›mlar taraf›ndan farkl› biçimlerde ve düzeylerde kavramsallaflt›r›lm›flt›r. Aile içindeki rol da¤›l›m›n› sorgulamadan kabul etmesi de elefltiri noktalar›ndan biridir. Aileyi mezo (orta) ve mikro (küçük) ölçekte ele alan çok say›da yaklafl›m da mevcuttur. Aileye iliflkin makro yaklafl›mlardan ikincisi. Yani. Tar›msal üretimin yayg›n oldu¤u dönemde ailenin biyolojik ve toplumsal yeniden üretim ifllevinin yan› s›ra. ailenin as›l olarak iki ifllevi oldu¤unu söyler: Birincil toplumsallaflma ve kiflili¤in dengelenmesi. Biz burada makro düzeydeki üç temel yaklafl›mdan söz edece¤iz: ‹fllevselci yaklafl›m. ifllevselcilik okuludur. Aile.

com/lh/photo/iJMmD Bc9pC1nONfO4OAPNA?feat =embedwebsite Aileye iliflkin üçüncü makro düzey sosyolojik yaklafl›m. Ayn› cinsiyetten aras›nK ‹ T bireyler A P da evlili¤in yasal kabul edildi¤i toplumlarda. dünyan›n pek çok yerinde. Genifl aile ise ikiden fazla kufla¤›n oluflturdu¤u bir aile türüdür. DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Toplumsal De¤iflim ve Aile TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Toplumsal de¤iflimin do¤rudan etkiledi¤i (ve ondan etkilendi¤i) aile. çok efllilik günümüz modern toplumlar›nda yasal de¤ildir anSIRA S‹ZDE cak hem tarihte hem de günümüzde. Burada evli olan çocuklar da kendi çocuklar›yla birlikte. ailenin toplumsal bütünleflmeyi sa¤lad›¤›n› ve eflitsizlikleri hafifleterek çat›flmay› engelledi¤ini söylemiflti. anne ve babalar›n›n oluflturD‹KKAT du¤u haneye dâhil olurlar. Kaynak: https://picasaweb. Örne¤in. yaln›zca anne ile çocuklar›ndan oluflan “tek ebeveynli aileler” vard›r. kad›nlar›n artan oranda ev d›fl›nda çal›flmaya bafllamas› gibi de¤iflimler. boflanma oranlar›ndaki art›fl. google. aile kurumunu önemli ölçü- ‹NTERNET . iki kad›n ya da iki erkek ve edinilmifl çocuklar›ndan oluflan aileler de çekirdek ailenin farkl› bir biçimine iflaret ederler. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 83 Resim 4. Haven in the Heartless World (Kaplsiz Bir Dünyada S›¤›nak) isimli çok ses getiren kitab›nda.4. SIRAnedir? S‹ZDE ‹fllevselci yaklafl›m ile feminist yaklafl›m aras›ndaki en önemli farkl›l›k Farkl› Aile Biçimleri 1 SIRA S‹ZDE Aile. Benzer biçimde. feminist yaklafl›md›r. AMAÇLARIMIZ Modern çekirdek aileler genellikle anne.1 Yirminci yüzy›l›n Amerikan ailesine iliflkin en önemli analizlerden biri. aileyi toplumsal ifllevi aç›s›ndan de¤il. çok eflli evliliklere rastlanmaktad›r. günümüz sosyolojisinin temel konular›ndan biri hâline gelmifltir. aile içindeki iliflkiler ve eflitsizlikler aç›s›ndan ele al›rlar. Modern toplumlarda en s›k rastlan›lan aile biçimi. Ayn› zamanda. baba ve ortak çocuklar›ndan oluflsalar da farkl› biçimler alabilirler. Genç kuflaklarda evlili¤e ve ana ‹NTER NET babal›¤a iliflkin tutumlar›n de¤iflmesi. aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lam çerçevesinde ele alarak yoksulluk ve tek ebeveynlilik aras›ndaki iliflkileri de analiz ederler. Çekirdek aile. “çekirdek S O R ile U çocuklar›naile”dir. Christopher Lasch taraf›ndan yap›lm›flt›.Aile. Bu yazarlar. Böylece geleneksel sosyolojinin aileyi bir bütün olarak alan yaklafl›m›n› kökten de¤ifltirirler. Bir erkek ve birden fazla kad›n ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan aileler de genifl aile biçimlerinden biridir. Ünite . birbirleriyle evlilik ba¤›yla ba¤l› iki yetiflkin dan oluflur. farkl› kültürlerde ve toplumlarda farkl› biçimlerde tan›mlanabilir ve farkl› bileflenlerden oluflabilir.

di¤erini erkekte! Dünyaya geliflimiz muhtemelen ailemize sevinç verir ama baz›lar›m›z›n gelifli biraz daha fazla: O¤lan annesi olmak. Bunlar aras›nda tek ebeveynli aile. Örne¤in Çi¤dem Ka¤›tç›bafl›. ‹simler. aile içi fliddet. .. K›z Çiçek Gül Yaprak Duygu Sevgi Gönül Kader Döndü (art›k o¤lan istiyoruz!) O¤lan Arslan Pars Y›lmaz Savafl H›ncal Zeki Yaman Hakan Çiçekleri de azmi de seviyoruz. O¤lan› bulana kadar çocuk yapmaya devam etmek ya da sohbetlerde uzayan bir sessizlik oldu¤unda “k›z do¤du galiba” flakas› yapmak ender gördü¤ümüz fleyler de¤illerdir. olmayan baba. Daha önce yayg›n olmayan baz› kavramlar. 1970’ler sonras›nda sosyoloji literatürüne girmifltir. sadece biçim de¤ifltirdi¤i ve çeflitlendi¤i yolundad›r.. çal›flan anne. tabii “erkek adam›n erkek evlad› olur” ayn› zamanda. bu beklenti ve umutlar› yaflam›m›z boyunca tafl›r›z. Bir baflka görüfl ise aile de¤erlerinin ortadan kalkmad›¤›. orta s›n›f ailelerde çocuklara özerk davranma al›flkanl›¤› ve özgüven kazand›rman›n önemli olmas›na karfl›l›k.84 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar de de¤ifltirmifltir. Ayn› flekilde. fark› bölgelerde ve farkl› sosyal s›n›flardan aileler içinde yapt›¤› araflt›rma sonucunda. “bir o¤lan olsa!”. Ailenin de¤iflimine iliflkin tart›flmalar. pek çok yerde genç gelinin aile içindeki statüsünü yükseltir. ama tafl›r›z. çocuklara verilmek istenen de¤erlerin de zaman içinde dönüfltü¤ü gözlenmifltir. daha alt s›n›flarda itaat ve uyum sa¤lamaya önem verildi¤ini ortaya koymufltur. sadece ailemizin beklenti ve umutlar›n› de¤il. Sonra s›ra isim koymaya gelir. ‹simler. ailemizin bizden beklentilerini ve bizimle ilgili umutlar›n› yans›t›rlar. içinde yaflad›¤›m›z toplumda de¤er verilen fleyleri de gösterir. do¤ufltan getirdi¤imiz özelliklerimiz kadar hatta ondan çok daha fazla.. bazen benimseriz bazen bize yük gelir. dünyada bafl›m›za gelen fleylerle iliflkilidir. birini kad›nda.. birlikte yaflama. Daha biz do¤madan ailemizin beklentileriyle bafllar hikâyemiz: “Ah” derler. ›rklar aras› evlilikler ve eflcinsel evlilikler vard›r. aile de¤erlerinin ortadan kalkmas› ve bunun da toplumsal kaosa yol açmas› korkusundan beslenir. TOPLUMSAL C‹NS‹YET Cinsiyet.

Haberlerden reklamlara. Minik k›zlar›n ve minik o¤lanlar›n oyuncaklar› da birbirinden farkl›d›r: Bebekler. bu gerçekli¤in kurucular› oldu¤una iflaret etmek anlam›na gelir. okul kadar belki ondan da daha etkili bir ö¤renme arac›d›r. Gidip erkeklere haber vermezler. toplar di¤er yanda. “kad›nlar fettand›r. küçük maceralar yaflamay›. Herkes dü¤ün bayram eder. hatta bazen annesinden bir tokat yiyerek (kad›nl›¤›n bedeli öyle bir seferde ödenip bitmez!). Yemek yenmez. o¤lanlara k›zlardan daha çok sevinirler. Toplumsal gerçekli¤in oluflumunda ve sürdürülmesinde etkin olarak rol oynayan bireyler ya da birey gruplar›na at›fta bulunur. e¤itimine devam ederiz: O¤lan› dü¤ün dernek sünnet ederiz. de¤il mi?!).. Aile içi fliddet haberlerinde s›kl›kla karfl›m›za ç›kan klifle budur. Hatta çad›r yasa bo¤ulur. O¤lanlar›n terbiyesizliklerinin normal karfl›land›¤›n› hatta b›y›k alt›ndan gülündü¤ünü. Bu kliflenin ka- Özne: ‹nsan bilimlerinin temel kavramlar›ndan biridir. E¤er o¤lansa çad›r mutludur. cesaret. böylece erkekli¤iyle gurur duymay› ö¤renir (ve erkek olman›n bir bedeli oldu¤unu!). mutfak eflyalar› bir yanda. erkeklere daha cesaretlendiricidirler (ona bofluna koymam›flt›k Yaman ismini zaten. onu do¤uran. 2004) Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› Çocuklar.4. K›z çocuklar› bir ifle yaramazlar” gibi laflar ç›kar. utanç ve s›k›nt›yla geçer o. art›k cinsiyet kimli¤ini kazanm›flt›r ama yine de ifli s›k› tutar. bireylerin ya da birey gruplar›n›n kendilerini saran toplumsal gerçekli¤in ürünü de¤il. Babas›na koflup o¤lunun oldu¤unu söylerler. . Araflt›rmalar gösteriyor ki erken çocukluk evresinde ailelerin k›z ve erkeklere davran›fllar›nda belirgin bir farkl›l›k var: K›zlara daha koruyucu. Peçeli Duygular. arabalar. düfle kalka ö¤renmeyi severler. Birinin hayat bilgisinin kendini gösterme. K›z›n kad›nl›¤a geçifli böyle törenle olmaz. Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü Günümüzde medya. k›zlar›n s›n›rlar› ihlal etme giriflimlerine ise hem ailelerinin hem de ö¤retmenlerinin dehfletle bakt›¤›n› fark eder. çok erken yafltan itibaren etraf› keflfetmeyi. Çocuklu¤un ilk dönemlerinden bafllayarak medyan›n etkisi alt›nda sosyallefliriz. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 85 Erke¤in ve Kad›n›n Toplumsal De¤eri Bedevilerin kad›nlardan çok erkeklere de¤er verdiklerinin önemli bir ifadesi. Ebelik günlerini anan yafll› bir kad›n. o¤lanlar› k›zlara tercih etmeleridir. yumuflakl›k ve “idare etme” ile iliflkili oldu¤unu sezer. Okul ça¤›na gelen bir çocuk. baba mutludur.) ‹nsanlar. Okul. Erkeklerin de kad›nlar›n da a¤›zlar›ndan “erkekler o¤lan yapmak için kad›nlarla evlenirler. Erkek canavard›r ama öznedir de ayn› zamanda. dizilerden e¤lence programlar›na kadar cinsiyet rollerine iliflkin mesaj bombard›man›na tutuluruz. Böylece kad›na ac›rken bir yandan da onun edilgenli¤ini onaylam›fl oluruz. do¤umda haz›r bulunanlar. Özneli¤i vurgulamak. annenin mutfakta çal›flt›¤› kitaplardan hayat› ö¤renirken ö¤retmenlerin ço¤unun kad›n ama müdürün neredeyse hep erkek oldu¤unu da zihninin bir köflesine yazar. erkekler canavar”. çocuklar ve ergenler için ö¤renme kadar toplumsallaflma yeridir. Sessizce. bu kliflelerden biridir. Bu mesajlar bize birkaç hikâye (klifle) anlat›r: “Kad›nlar kurband›r. herkes üzülür.Aile. E¤er k›zsa. (. erkekler saf” kliflesidir. Baban›n gazete okudu¤u. bedenin geliflimi onun için do¤al bir fleydir. Bir baflkas›. amcalar mutludurlar ve anneonun ne kadar mutlu oldu¤unu anlatamam!” (Lila Abu-Lughod. Ünite .. tabancalar. plastik fincanlar. güç ile di¤erininkinin itaat. ayn› gün içinde iki o¤lan çocu¤u do¤urttu¤unu gururla anlatm›flt›: “O¤lan do¤urmak daha hay›rl›d›r.

86
Yeme Bozukluklar›: Bireyin zihinsel ve fiziksel sa¤l›¤›n› tehlikeye atacak nitelikteki yeme al›flkanl›klar›d›r. Bunlar, afl›r› yemek ya da yetersiz beslenmek biçiminde ortaya ç›kabilir. S›kl›kla genç kad›nlarda görülmekle birlikte son y›llarda k›z ve erkek ergenlerde rastlanmaktad›r. Bu türden bozukluklar›nda yayg›n beden imajlar›n›n olumsuz etkisi oldu¤u düflünülmektedir.

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

d›n› özne olmay› becerebilmifltir ama gücünü kötüye kullanmakta erkeklerin hayat›n› mahvetmektedir. Buradaki erke¤e de ac›r›z ama onun gülünç bir yan› da vard›r: Erkeklikle edilgenlik bir arada olmaz çünkü!.. Tabii en çok da flu klifleleri duyar›z: “Mutlu, güzel, baflar›l› kad›nlar bizim deterjan› kullan›rlar”... “Kad›nlar›n bay›ld›klar› erkeklerin alt›nda, bizim arabam›z vard›r...” Böylesine bir “bombard›man”dan sa¤ salim ç›kmak zordur: Kad›n ve erkeklerin nas›l olduklar› (ve ayn› zamanda nas›l olmalar› gerekti¤i) hakk›nda kökleflmifl kanaatler ediniriz. Bu kanaatler, ölümcül sonuçlara yol açabilir: Kad›nlar›n ince, çok ince, çok çok ince olmalar› gerekti¤ini dinleyen küçük k›zlar, yeme bozuklu¤u hastal›klar›na yakalan›rlar örne¤in. Erkeklerin sert, çok sert, çok çok sert olmalar› gerekti¤ini dinleyen delikanl›lar, bir bakars›n›z s›n›f arkadafl›n› b›çaklay›vermifl. Yeme bozukluklar›yla SIRA S‹ZDE cinsiyet kal›plar› aras›nda nas›l bir ba¤lant› vard›r?
D Ü fi Ü N E Lk›z ‹ M ya da o¤lan bebekler olarak geliriz. Bu bizim seçti¤imiz bir fley Hepimiz dünyaya de¤ildir. Hangi kültürde, ça¤da yaflarsak yaflayal›m, k›z ya da o¤lan olarak do¤mak, t›pk› ölümlüSolmak O R U gibi biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤idir. Böyle oldu¤u için üzerinde düflünmeye gerek duymay›z: Öyle ya nas›l mavi gözlü, uzun boylu yahut siyah saçl› olmak “do¤al” durumlarsa kad›n ya da erkek olmak da öyledir. Oysa biraz D‹KKAT daha yak›ndan bakt›¤›m›zda, cinsiyetin yaln›zca biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤i olmakla kalmad›¤›n›, toplumsal konumumuzu da derinden etkiledi¤ini görebiliriz.

SIRA S‹ZDE

2

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Cinsiyet Özellikleri

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Resim 4.2

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ Beauvoir, “Kad›n

Simone de

AMAÇLARIMIZ

do¤ulmaz, kad›n olunur” diyerek cinsiyetin K ‹ T A P toplumsal boyutunun alt›n› çizmifltir.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Kaynak: http://www.listal.co m/viewimage/1454 686h

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Yani, cinsiyetimiz, yaln›zca biyolojik bir nitelik olmakla kalmaz, bizim toplumsal varl›¤›m›z›n da en önemli bileflenlerinden biridir. Kad›n ve erkekler için “uygun görülen” baz› nitelikler vard›r: Cesaret, özgüven, güç gibi nitelikler erkeklere, yumuflakl›k, fedakârl›k, çekingenlik gibi nitelikler ise kad›nlara atfedilir. Peki nedir bu “cinsiyet özellikleri” dedi¤imiz fley?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

87

Kad›n Do¤urabilir Sevecen ve fedakârd›r Sessizdir Ayr›nt›c›d›r Duygusald›r Tek efllili¤e yatk›nd›r Dikkati insanlar ve iliflkilere yöneliktir Dedikoducudur

Erkek Zihinsel yarat›c›l›¤› yüksektir Sorumluluk duygusu güçlüdür Yönetmeyi bilir Soyut düflünme yetene¤i geliflkindir Rasyoneldir “Bir çiçekle bahar olmaz” der. Duygular ve iliflkilerden çok, teknolojiye ve nesnelere ilgi duyar Sald›rgand›r
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE Hangileri Cinsiyet özelliklerinden hangilerinin “biyolojik” oldu¤unu düflünüyorsunuz? içine do¤du¤umuz kültürün bize ö¤retti¤i nitelikler?

3

Cinsiyete göre da¤›t›lan bu nitelikler, bizim biyolojik varl›¤›m›zla iliflkilendirilir: Yani cinsiyetin, anatomik ve hormonal yap› taraf›ndan belirlendi¤i düflünülür. ÖrS O R U denir. Cinsine¤in, “kad›nlar anne olduklar› için erkeklere göre daha yumuflakt›r” yetimiz ile biyolojimizi birbirine en kolay ba¤layabilece¤imiz nokta budur çünkü: Annelik. Kad›nlar›n annelik potansiyelleri nedeniyle “kad›ns›” davrand›klar› söyleD‹KKAT nir. Oysa bu potansiyelin tamamen baflka türlü toplumsal niteliklere kaynakl›k etmesi mümkündür: Bir kad›n, anne oldu¤u için daha y›rt›c›, daha korumac› ve sert S‹ZDE de olabilir. Baz› kültürlerde bunun örneklerine de rastlar›z; SIRA örne¤in, çocuklar›n atalar›n ruhlar›n›n yeniden cisimleflmesi olduklar›na inanan topluluklar, çocuk bak›m›n› da toplulu¤un ortak ifli olarak tan›mlarlar; bu durumda annelik ve babal›k AMAÇLARIMIZ rolleri bizim “do¤al” kabul etti¤imizden çok farkl› biçimlenir.
Avustralya yerlilerinde “annelik” ve “babal›k” temelde biyolojikKolmayan, ‹ T A P özellikle toplumsal kavramlar olarak görülür. Anne ile çocuk aras›nda da kan ba¤› oldu¤una iliflkin bir fikir yoktur- ayn› flekilde, baba ile çocuk aras›nda da. Bu gerçe¤e pek önem verilmez... Bizim inanç sistemimiz bize bir çocu¤un kendisini tafl›yan kad›n›n TELEV‹ZYON yumurtas›n›n döllenmesinin ürünü oldu¤unu söyler -fizyolojik annelik- ama Aborjinler aras›nda kad›n ile “ondan ç›kan çocuk” aras›nda bu türden temel bir fizyolojik iliflki bilinmez. Kad›ndan do¤an çocu¤un, o s›rada kabilede yaflayan herkesten ‹ Ndünyaya T E R N E T yeniden daha yafll› oldu¤una, çünkü atalardan birinin ya da bir bilgenin geldi¤ine inan›l›r; bu nedenle de bebek, kabileye do¤du¤u ya da yeniden dünyaya geldi¤i zamandaki herhangi bir fizyolojik nedenden köken olarak tamamen ba¤›ms›z bir varl›k olarak kabul edilir (Ashley-Montagu, Coming into Being among the SIRA S‹ZDE Australian Aborigines, 1974).

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET
‹deal Annelik: Her kültüre, dönemine göre de¤iflebilen ideal bir annelik modeli hakimdir. Bilerek ya da bilmeyerek bütün kad›nlar SIRA S‹ZDE bu modelden etkilenir. Onu oldu¤u gibi kabul edebilir ya da etraf›ndan dolanabilirsiniz; D Ü müzakere fiÜNEL‹M edebilir ya da reddedebilirsiniz ama son kertede kendinizi hep bu S O R U modele göre belirlersiniz.

Bizim annelik ile “kad›ns›l›k” aras›nda kurdu¤umuz ba¤, gerçekte biyolojiden DÜfiÜNEL‹M çok, cinsiyete iliflkin inanç ve de¤erlerimizden kaynaklan›r. Bir baflka deyiflle kad›nlar anne olduklar› için fedakâr de¤iller, kad›nlar›n fedakâr olmalar› beklendi¤i S O R U için annelik de fedakârl›kla tan›mlan›yor. Biyoloji ile kültürün birbirlerine karfl›t iki alan olarak görülmesinin D kendisi, ‹ K K A T tart›fl›lmaya muhtaç bir yaklafl›md›r. Antropoloji disiplininin bize ö¤retti¤i bir gerçek, insan biyolojisi ile insan kültürü aras›nda yak›n bir etkileflim oldu¤udur. SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

88
Resim 4.3 “‹deal annelik” kavram›, cinsiyet kal›plar›n›n en SIRA S‹ZDE güçlülerinden birine iflaret eder.
DKaynak: ÜfiÜNEL‹M

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

SIRA S‹ZDE

http://www.formeo. com.tr/anne-cocuktum/4.html S O R U
D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Elisabeth Badinter’›n K ‹ T A P Kad›nl›k m› Annelik mi (‹letiflim Yay›nlar›, 2011) bafll›kl› kitab›, ideal anneli¤in de¤iflimi üzerine genifl bir perspektif sunmaktad›r.

TELEV‹ZYON

Cinsiyet TÖzelliklerinin Kültürel ‹nflas› ELEV‹ZYON
Kad›nl›k ve erkekli¤in toplumda nas›l alg›land›¤›, bunlara hangi anlamlar›n yüklendi¤ini bize gösteren pek çok fley olabilir: Deyimler, atasözleri, halk hikâyeleri gibi... Bunlar yaln›zca bizim içinde yaflad›¤›m›z (ya da araflt›rd›¤›m›z) toplumun ‹NTERNET özelliklerini anlamam›z› sa¤lamakla kalmaz, ayn› zamanda kad›nlar ve erkekler olarak belirli rol kal›plar›na girmemizi de sa¤lar. Örne¤in, “elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma!” deyiflinin iki farkl› ifllevi olabilir: Birincisi, bu deyiflin geçerli oldu¤u bir toplumda, kad›nlar›n ikincil say›ld›klar›n›, “erkek ifli” olarak tan›mlanan karar verme ifllerinin d›fl›nda b›rak›ld›klar›n› gösterir. ‹kincisi, kad›nlara “yerlerini” hat›rlat›r: Hamur yo¤urmak ve erkek ifllerine kar›flmamak. Geleneksel ifadeler, modern toplumlarda etkisini yitirmifl ve güçsüzleflmifl gibi görünseler de farkl› biçimlerde varl›klar›n› sürdürürler. Kad›n›n yumuflak erke¤inse sert oldu¤u yolundaki eski inan›fl, günümüzde bir madencilik teriminde varl›¤›n› sürdürmektedir örne¤in: Kolay ifllenen madenlere “difli”, ifllenmesi güç olanlar›na ise “erkek” denir.

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

4

Modern toplumlarda SIRA S‹ZDEerkeklik ve kad›nl›k kal›plar›na iliflkin hangi örnekleri verebilirsiniz?
DÜfiÜNEL‹M Cinsiyet özelliklerinin anlamlar› göz önüne al›nd›¤›nda, “kad›n” ve “erkek”, cinsiyetlerin isimleri olduklar› kadar, o cinsiyetten olan insanlara uygun görülen s›fatS O R U lard›r da. Biyolojimiz, basitçe bizi kad›nlar ve erkekler olarak ikiye ay›rmakla kalmaz, uymam›z gereken kurallar›n, içine s›¤mam›z gereken kal›plar›n ve bize uygun görülen s›fatlar›n oldu¤u bir dünyaya da sokar bizi. Art›k burada biyolojiden D‹KKAT de¤il, toplumdan ve kültürden söz etmeye bafllamam›z gerekir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

89

Cinsiyet Kal›plar›
Cinsiyetle ilgili isimlendirmeler, beklentiler, onaylamalar ya da cezaland›rmalar, çocuklar›n çok küçük yafltan itibaren birtak›m kal›plara uygun biçimlenmelerini sa¤lar. “K›z kal›plar›” ya da “erkek kal›plar›” diyebiliriz bunlara. Ancak, hat›rlatmak gerekir ki bütün k›zlar ya da bütün erkekler için tek bir kal›p yoktur: Yaflanan yere, ailenin durumuna, zengin ya da yoksul olmaya... Pek çok fleye göre farkl›laflan kal›plar vard›r. Örne¤in, ‹zmir’de yaflayan bir ortaokul ö¤rencisi k›z›n içine s›¤mas› gereken kal›pla Afyon’un bir köyünde yaflayan k›z›nki ayn› de¤ildir. Bu kal›plar›n hem biçimleri hem de genifllikleri farkl›d›r: Kimisi o kadar genifl olabilir ki, içine girmek hiç sorun olmaz ve varl›¤› fark edilmez; kimisi de o kadar dard›r ki içinde soluk alamayan k›z kendini can havliyle d›flar› atar... Bu kal›plar, çocuklukta bizi flekillendirmekle kalmaz, hayat›m›z boyunca de¤iflseler de varl›klar›n› korurlar: ‹ffetli genç k›z kal›b›, uysal gelin kal›b›, fedakâr anne kal›b›, cad› kaynana kal›b›... Kimimiz, çeflitli nedenlerle bu kal›plara s›¤makta di¤erlerinden daha fazla zorluk çekeriz: Hayallerimiz vard›r, yeteneklerimiz, arzular›m›z... Ya da bazen hayat›m›zda öyle bir fley olur ki art›k orada duramaz hâle geliriz: Biz fedakâr anne/iffetli efl kal›b›na uydu¤umuz hâlde kocam›z evi geçindiren/aileye kol kanat geren adam kal›b›na uymam›flt›r mesela. Yahut komflunun k›z› üniversiteye gitmeyi baflarm›flt›r ve onu gördükçe art›k evde çeyiz haz›rlamak bize daha zor gelir. Cinsiyet kal›plar› o kal›ba uymakta güçlük çeken bireyler taraf›ndan de¤ifltirilebilir mi? SIRA S‹ZDE Elbette ki sadece kad›nlar için de¤il, erkekler için de böyle örseleyici, daralt›c› ÜfiÜNEL‹M kal›plar vard›r. Onlar›nki hemen her durumda daha genifltir- D ne de olsa erkektir! Ama her zaman güçlü olmak, her zaman kararlar vermek, sorumluluk tafl›mak, naS kad›nlardan O R U mus bekçili¤i yapmak... Çok kolay olmasa gerektir. Erkeklerin daha güçlü olduklar› bir toplumsal düzende, erkeklik kal›b›n›n erkeklere nas›l zarar verdi¤ini görmek daha güçtür. D‹KKAT Güç, sorumluluk getirir. Erkekler için de güçlü cins olman›n a¤›r bir bedeli daha vard›r: Güçlü olmaya devam etme gerilimi! Erkeklerin strese ba¤l› hastal›klara SIRA S‹ZDE daha s›k yakalanmalar›, erken teflhis edilmesi gereken hastal›klardan ölüm oranlar›n›n daha yüksek olmas›, bu bedelin parçalar›d›r. “Erkek adam a¤lamaz” diye bafllayan hikâye, hastal›klar›n geçifltirilmesi, gerekti¤inde yard›m istenememesi, stresAMAÇLARIMIZ le bafla ç›kman›n becerilememesi ile devam eder. Bunlar kadar yaflamsal görünmeyen ama belki de birden fazla kufla¤› etkilemesi bak›m›ndan üzerinde daha fazla durulmay› hak eden bir baflka K ‹ T Ayük, P duygular dünyas›na uzakl›ktan kaynaklan›r. ‹nsan türünün her iki cinsinde de benzer biçimde yaflanan duygular, kad›nlar için serbestken erkekler için yasakt›r. Çocu¤una sevgisini göstermemeyi babal›¤›n bir parças› sanan erkek kuflaklar› sand›¤›m›z kaTELEV‹ZYON dar geride kalmad›!
Kal›p tip: “belirli özelliklere sahip en genel model” anlam›na gelir. Bütün modeller gibi, kal›p tiplerin de gerçeklikte birebir karfl›l›klar› yoktur, ancak gerçekli¤i anlamak için son derece elveriflli araçlard›r.

5

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi
‹NTER NET Cinsiyet kal›plar›, baflka toplumsal de¤er ve normlar gibi toplumu oluflturan bireyler taraf›ndan yeniden üretilir, tekrarlanarak ço¤alt›l›r. Bu süreç, genellikle fark›nda olunmadan yaflan›r. Çünkü “uygun davran›fllar” kuflaktan kufla¤a aktar›l›r, ö¤renme süreçlerinde pekifltirilir. Böylece, komflunun gelini çal›fl›yor diye dedikodu yapmak ya da k›z›n› okula göndermemek gibi gündelik davran›fllar, varolan kal›plar›n yeniden üretilmesini sa¤larlar. ‹NTERNET

Baflbakanl›k ‹nsan Haklar› Baflkanl›¤› taraf›ndan Haziran 2008’de aç›klanan Töre ve Namus Cinayeti Raporu’na göre. kar›s›n› ve kar›s›n›n sevgilisini öldüren “k›skanç koca”yla . K›sacas›. Rapora göre töre ve namus cinayetlerinin ifllendi¤i yerlerin bafl›nda büyük iller gelmektedir. de¤iflmesi için çabalarlar. dizi filmler. Benzeri bir özensizlik k›skançl›k nedeniyle ifllenen cinayetlerle ilgili haberlerde de karfl›m›za ç›kmaktad›r. bunlar›n de¤ifliminde de gündelik davran›fl ve tutumlar belirleyici bir rol oynarlar. töre. Bu gözle bak›ld›¤›nda. bu tür meflrulaflt›r›c› ifadeler medyada s›kl›kla yer alabilmektedir. 20 Haziran 2008). Çünkü en az›ndan belirli sektörler için kad›n ifl gücüne talep vard›r. Genifl bir kad›n nüfusu. “namus cinayeti” teriminin yanl›fll›¤›na birçok kad›n örgütü dikkat çekti¤i hâlde. bu kal›plar›n esnemesi. Cinsiyet kal›plar› sadece insanlar›n onlar› de¤ifltirmesiyle de¤il. Reklamlar. t›pk› kal›plar›n yeniden üretiminde oldu¤u gibi. son befl y›lda “namus” nedeniyle ifllenen cinayetlerin say›s› bini geçmifltir. Türkiye’deki kad›n örgütleri televizyon haberlerindeki özensiz dil kullan›m› veya canland›rmalar ile gelenek. Örne¤in. Türkiye’de medyada kad›n›n temsiliyle iliflkili sorun. Cinayetlerin fail ve ma¤durlar›n›n say›s› e¤itim seviyesi düfltükçe artmakta ve bu cinayetlerin %9’unu çocuklar ifllemektedir. Bu çaba her zaman do¤rudan bir karfl› ç›k›fl niteli¤inde de¤ildir. cinsiyet kal›plar›n›n de¤ifliminde de etkili olur. üçüncü sayfa haberleri. Örne¤in otuz y›l önce çok güçlü bir ideal olarak çizilen ev han›ml›¤›. belirli bir toplumda revaçta olan kad›n ve erkek kal›plar›n›n hangileri oldu¤una iliflkin çok fazla ipucu verirler. cinsiyet kal›plar›n›n üretilmesinde ve de¤iflmesinde önemli bir etkendir: ‹deal tipler yaratarak baz› tipleri komiklefltirerek hatta baz›lar›n› suçlu/fleytan göstererek bunu yapar. Sadece ‹stanbul’da her hafta en az bir kad›n töre cinayetine kurban gitmektedir (Radikal. Raporda 2002 y›l›nda 150 olan töre cinayeti say›s›n›n 2007 y›l›nda 220’ye yükseldi¤i belirtilmektedir.. geçti¤imiz günlerde popüler bir gazete. e¤itimli kad›nlar› piyasaya çekmek daha uygun görünmektedir. kad›nlar›n yaflam hakk›n› ve kad›n cinselli¤ini yok sayan bir gelenek ve kültürün medyada nas›l yeniden üretildi¤i ya da pekifltirildi¤i sorununa dönüflür.90 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bir yandan da ayn› kad›n ve erkekler. namus saikiyle ifllenen cinayetlere âdeta meflruiyet atfedildi¤ini s›kl›kla dile getirmektedir. Türkiye’de kad›nlar ve medya Türkiye’de kad›nlar bir yandan geliflmifl Bat› ülkelerinde yaflanan kad›n sorunlar›n›n birço¤u ile gerek özel gerek kamusal hayatlar›nda yo¤un biçimde karfl›laflmakta öte yandan da kültür ve gelene¤in a¤›rlaflt›rd›¤› baflka türlü bask›larla mücadele etmektedirler. yaln›zca belirli bir bireyin hayat›nda de¤ifliklik yaratmakla kalmaz. toplumsal koflullara ba¤l› olarak da de¤iflir. kad›nlar›n çal›flmas›n›n uygun bulunmad›¤› bir toplumsal çevrede dedikodulara kulak vermeden çal›flmaya gitmek ya da k›z çocuklar›n›n okutulmad›¤› bir yerde okuma hakk›n› elde edebilmek için yetkililere mektup yazmak gibi davran›fllar. Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü Medya. Söz gelimi. eflitlikçi bir temsil sorunu olman›n ötesine geçer. art›k yeni yetiflen genç kad›nlar için arzu edilen bir fley de¤ildir. Örne¤in. kad›n erkek iliflkileri söz konusu oldu¤unda. kendilerine söz ve yaflam hakk› tan›mayan bir gelene¤in ve törelerin bask›s› alt›ndad›r.. onlar meslek sahibi olmay› hayal ederler.

panora mio. sadece ölen sevgili ile hapse giden koca “kurban” olarak görülüyor ve kad›n›n da öldürülmüfl oldu¤u gerçe¤i büsbütün gözard› ediliyordu.4 Kad›nlar.com/photos/ori ginal/15328108 . “fettan kad›n iki erke¤i birden yakt›”. bu kad›nlar›n adeta kendilerine yap›lan sald›r›lar› k›flk›rtt›klar› ya da bunu hak ettikleri ima edilmektedir. Ancak tar›mdaki ölçek büyümesi ve makineleflmeyle birlikte kad›nlar›n üretimdeki pay› da düflmektedir. bütün toplumlar›n ortak bir özelli¤idir (bilebildi¤imiz bütün kültürlerde kad›nlar›n ikincil oldu¤unu da buna eklemeliyiz). Cinsiyetlerden beklentiler birbirinden çok farkl› olabilir. kad›nlarla erkekler. Kaynak: http://static. Kas›m 2008’de medyaya bir ça¤r› yapan Kad›nlar›n Medya ‹zleme Grubu (MED‹Z). Bu örnekte hemen her zaman oldu¤u gibi. Bizim toplumumuzda. Bunun gibi tecavüz olaylar›nda da tecavüz ya da sald›r›ya u¤rayan kad›nlarla ilgili haberlerde. Dünyan›n her yerinde ve bildi¤imiz bütün kültürlerde. kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifller yaflad›klar› ortama göre de¤iflse de genel kal›p ayn›d›r: Kad›nlar evle ve eve yak›n olan ifllerle u¤rafl›rlar. yani cinsiyete dayal› ifl bölümü. “Kad›nlar›n Medyada Temsili ve Etik Sorunlar. özensiz bir habercili¤in tecavüz suçuna ifltirak etmek anlam›na geldi¤inin alt›n› çizmifl ve tecavüz haberleri ile iliflkili olarak flu konulara dikkat edilmesi gerekti¤ini belirtmifltir. ayn› zamanda yaflamlar›n›. 232-233. etkinliklerini de biçimlendirir. Ama cinsiyetlerin yapt›klar› ifllerle ayr›lmas›. Üstelik bütün suç da bu “fettan kad›n”a yükleniyordu. dünyadaki tar›msal üretimin %75’ini gerçeklefltirirler. Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü Kad›n ve erkeklere atfedilen nitelikler yaln›zca onlar›n kendilerine ve birbirlerine bak›fllar›n› belirlemez. Tecavüz haberlerinde ma¤dur kad›nlar›n suçlu gibi sunuldu¤u konusu kad›n örgütlerinin mütemadiyen dikkat çekti¤i bir konudur. her fleyden önce yapt›klar› ifllerle birbirlerinden ayr›l›r. Resim 4.Aile. Ünite . s. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 91 ilgili haberi flu bafll›k alt›nda vermiflti. Sevilay Çelenk. cümlelerin bafl›na “gece e¤lencesinden dönen kad›n” veya “alkollü genç k›z” gibi tan›mlamalar yerlefltirilerek. örne¤in kimi kültürlerde erkekler fliirle ve estetikle u¤rafl›rken kaba ifller kad›nlar taraf›ndan yap›l›r ya da kad›nlar›n savaflç› özelliklerini yücelten toplumlar vard›r. Televizyon Habercili¤inde Etik Sorunlar” ‹çinde. erkeklerse toplulukla ve evin d›fl›ndaki ifllerle. Kad›nlarla ilgili bu tür haberlere televizyonda da s›kl›kla rastlanmaktad›r.4.

makineli tar›mda ise erkekler çal›fl›rlar. Kad›nbak›mdan. Yap›ld›¤›nda de¤il de yap›lmad›¤›nda fark edilir. iflsizlik yaln›zca yoksullaflma de¤il. memur ya da esnaf olarak toplumun üretici eme¤inin bir parças›d›rlar ve bu onlara toplumsal bir kimlik sa¤lar. ‹NTERNET . Eflin ve çocuklar›n maddi ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas›. Delikli Tafl Yerde. Ekonomik krizlere ba¤l› olarak çal›flma koflullar› a¤›rlaflsa bile sigorta ve emeklilik haklar› vard›r. toplumun farkl› kesimlerinden kad›nlar için farkl› biçimlerde geçerlidir. Ancak ayn› zamanda büyük bir risk de tafl›r: Erkeklik evin geçindirilme sorumlulu¤u ile tan›mland›¤› sürece. Ne de olsa. tekstil gibi sektörlerde kad›n eme¤i a¤›rl›kl›d›r. T›pk› bulgur ö¤ütmeye yarayan delikli bir tafl›n ifllevselli¤i nedeniyle sahiplenilmesi gibi. “evde kalmaz”. Bu kanallar›n bafl›nda. Tar›msal iflgücüne büyük bir katk›lar› vard›r. ayn› ayr›m› görürüz: Bahçecilik. bu farkl› ifllere farkl› de¤erler yüklenmesi. Kay›t d›fl› ekonomide büyük ölçüde kad›nlar istihdam edilir. erkeklerin kendi aralar›ndaki toplumsallaflman›n mekânlar›d›rlar. yani cinsiyet eflitsizli¤i. “sevgi eme¤i” T E L Eve V‹Z YON olarak görülür kad›nl›¤›n do¤al bir parças› gibi alg›lan›r. asli iflleri her zaman evle ilgili olanlard›r. g lar›n evde yapt›klar› ifl günde 18 saatlik bir çal›flma anlam›na gelse bile. SIRA S‹ZDE Erkekler ne yapar? Çal›fl›r Erkeklerin çal›flma alanlar›. erkeklerin aile içindeki konumlar›n› pekifltirir. D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M Kad›n›n görünmeyen eme¤i: Bu kavram. evin d›fl›d›r. mesai saati. Erkekler ise as›l olarak ailenin geçimini sa¤lamakla yükümlüdür. kad›nlar›n ev içinde harcad›klar› ve S O R U herhangi bir karfl›l›¤›nda ücret almad›klar› için “çal›flma” say›lmayan eme¤e iflaret D‹K K A Tetmek üzere kullan›l›r. Örne¤in tar›m kesiminde.92 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Cinsiyete dayal› ifl bölümüne örnekler düflünelim: Kad›nlar ev ifllerini yapar. hayat›n pek çok alan›nda tekrarlan›r. Kad›nlar›n bilinen bütün kültürlerde erkeklere göre ikincil oluflu. Bu kimli¤in bir parças› olarak sendika. Erkekler. Bu istihdam görünmez oldu¤u için bu kad›nlar da istatistiklerde “ev han›m›” olarak görülürler. Gelinlik K›z Evde Kalmaz. meslek örgütü ya da odas› türünden örgütlere kat›l›rlar. Yani kad›nlar›n ve erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›laflmas›. Çocuklar›n terbiyesi ve temizli¤inden anne. SIRA S‹ZDE 6 Bütün kad›nlar ve bütün erkekler ayn› iflleri mi yaparlar? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Kad›nl›k. onlar›n sorumlulu¤undad›r. G›da. hayvanlar›n bak›m› gibi emek yo¤un ve eve yak›n ifllerde kad›nlar. okula gidebilmesinden baba sorumludur. Ev d›fl›nda ücretli çal›fl›yor bile olsalar. maddi karfl›l›¤›. Kahvehaneler ve stadyumlar. Bu statü. evdir. genellikle cinsiyete dayal› ifl bölümünün bir sonucu olarak görülür. sadece k›rsal üretim için de¤il. sigortas› ve emeklili¤i olmayan bir çal›flmad›r. Bu temel ifl bölümü. “yuvay› difli kufl yapar”. “çal›flan bir insan” olarak toplumsal statü de kazan›rlar. iflçi. Bu geleneksel deyim. Genellikle ücret karfl›l›¤› çal›fl›rlar. Ev AMAÇLARIMIZ ifli. erkekler aç›s›ndan kimlik kayb› ve buna ba¤l› güçsüzleflme anlam›na da gelir. çocuklara bakar. kad›n iflleri ve erkek ifllerine bakt›¤›m›zda. ‹liflkiler kurar Erkekler. baflka fleylerin yan›nda “çal›flma” ile belirlenir. cinsiyet eflitsizli¤inin de temelidir. ‹NTERNET Çal›fl›r Kad›nlar iflgücü piyasas›nda da çal›fl›rlar. Bu Kör‹ün TmA eyP en bir emektir. çal›flmak gelir. Ayr›ca. gelinlik k›z da aiS O emek R U leye getirece¤i gücü yüzünden. toplumsal hayata kat›lmak için çeflitli kanallara sahiptir. Bunun için ev d›fl›nda çal›fl›r.Geleneksel Deyim SIRA S‹ZDE Kad›nlar ne yapar? AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Çal›fl›r Kad›nlar›n birincil çal›flma alanlar›.

Gündelik yaflam›n düzenlenmesine iliflkin kararlar›n al›nmas›. kendi aileleri ve kocalar›n›n ailesi aras›ndaki iliflkileri ustal›kla yürütmek zorundad›rlar. toplumsal örgütlenmenin merkezinde durur ve babalar. pek az say›daki istisnalar d›fl›nda. çocuklar ve mülkiyet üzerinde egemendirler. Karar verir Yaln›zca “siyasal” diyebileceklerimiz de¤il. Ama yapmad›klar›nda “kad›nl›ktan uzak” olmakla suçlan›rlar. erkeklerin egemen ve ayr›cal›kl› olduklar› kurumlara ve kad›nlar›n itaatine iflaret eder. ne s›kl›kla ziyaret edilecek? Kime ne kadar hizmet edilecek? Hangi konular› öteki taraf bilmese daha iyi olur? Hangi selamlar iletilecek. sadece çal›flma de¤il. bu kararlara iliflkin “r›za” üretimi. Baba soyluluk: Soyun baba taraf›ndan takip edildi¤i. insan türünün gelifliminde temel önemde faaliyet alanlar›d›r ve bu iki alan. kad›nlar. tarihsel olarak çok farkl› kültürlerde toplumsal. Belediye meclislerinden parlâmentoya. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 93 Çal›fl›r Kad›nlar.Aile. hediyeleri düflünürler. evlilikleri düzenlerler. gündelik deneyimin bilgisini biriktirirler. gündelik yaflam›m›z› etkileyen pek çok konuda erkekler karar verirler. Aile bireyleri hangi saatlerde evden ç›kacaklar. erkeklerin tekelindedir. hangi haberler iletilmeyecek? Hangi durumda çocuklar “idare edilecek”. diplomatt›rlar. Bu çizelgeye sizin ekleyebilece¤iniz faaliyetler var m›? ATAERK‹ (PATR‹ARKA) Ataerkillik. Onlar. Siyasetle u¤rafl›r Türkiye’de siyasal örgütlerin tamam›nda erkekler yer al›rlar. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Kad›nlar›n estetik ve bilgiyle iliflkileri. Benzer biçimde. Konu komfluyla akrabalarla görüflmeleri. Çal›fl›r Kad›nlar. gidebilecekleri ve gidemeyecekleri yerler nerelerdir. Ataerkillik. sosyal hizmet uzmanlar› ve hemflirelerdir. iliflkileri ayarlar. ayn› zamanda onlar için bir güçlenme kayna¤›d›r da. kimlerle görüflebilirler. Çal›fl›r Kad›nlar. Merkezî ve yerel siyasetin aktörleri onlard›r. ayn› zamanda baba soyludur. kimlerle görüflemezler. kad›nlara önemli bir hareket ve güç alan› açar. Ataerkillik. de¤ersiz kabul edilir. gündelik yaflam› estetize etme çabalar› da genellikle görmezden gelinir.4. hangi durumlar›n babaya bildirilmesi gerekir? Gündelik yaflam›n “siyasetini” yürütür Kad›nlar›n yürüttükleri halkla iliflkiler ve diplomasi iflleri. Bu bilginin yaflam›n devam›nda büyük bir rolü olmas›na karfl›n. Ünite . Kim. halkla iliflkiler uzman›d›rlar. Ailedeki engelli ve yafll›lara. Babayla çocuklar. bir sosyal sistemdir. Ataerkil toplumlar›n ço¤u.. parti delegeli¤ine kadar her aflamada erkekler büyük bir a¤›rl›¤› olufltururlar. Bunu yaparken genellikle destek görmezler.. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Sanat ve bilim. kurumsallaflm›fl bilim ve sanat›n d›fl›nda kurulur. . hastalara onlar bakarlar. Bu sistemde erkeklerin temel otorite figürü rolleri. Y›l dönümlerini hat›rlar. mülkiyetin ve ünvanlar›n da babadan o¤ula geçti¤i soy sistemidir.

cinsiyet kal›plar› ve cinsiyete dayal› ifl bölümü bafll›klar› alt›nda gördü¤ümüz gibi cinsiyet farkl›l›¤›n›n kiflisel yaflamlar›m›z üzerinde son derece SIRA S‹ZDE önemli etkileri vard›r. (Kaynak Yay›nlar›. Bu yanl›fl kavray›fla göre. dahas›. bunun geçmiflte kalm›fl bir sistem oldu¤udur. siyasal ve ekonomik örgütlenmelerde kendini ortaya koyar. içinde yaflad›¤›m›z K ‹ T A P sosyal sistem ataerkilliktir. istatistiki veri toplayan kurulufllar›n yönelimi. topDÜfiÜNEL‹M lumsal eflitli¤i sa¤lamakta ifllevsel oldu¤unu düflünebiliriz. bize bunun do¤ru olmad›¤›n› gösterir. toplumsal cinsiyet ile ataerkillik aras›nda do¤rudan bir ba¤lant› vard›r. ON eflitsizlikler Birincisi kiflisel düzeydeki iliflkilerimize iflaret ederken ikincisi toplumsal ve genel düzeydeki iliflki örüntülerine odaklan›r. kad›nlar›n ve gençlerin bu otoriteye tabiyetlerinin namus kodlar›yla düzenlendi¤i bir toplumsal sisteme iflaret eder. yeni koflullara uyarlanm›fl biçimde varl›¤›n› sürdürmesini sa¤larlar. basitçe bir “farkl›l›k” de¤ildir. günümüzde baz› “ataerkil kal›nt›lar”la karfl›laflsak bile gerçekte bunlar ancak geçmiflin miras› olarak de¤erlendirilebilir. “klasik ataerkillik” kavram›n› modern öncesi Orta Do¤u ve Akdeniz toplumlar› için ‹NTERNET kullan›r. Konuyla ilgili bilgi için Firdevs Helvac›o¤lu’nun (1996) Ders Kitaplar›nda K ‹daha T A ayr›nt›l› P Cinsiyetçilik 1928-1995. bize kad›nlarla erkekler aras›ndaki farkl›l›klar›n toplumsal sonuçlar›n› gösterir. modern e¤itim kurumlar›n›n eflitsizli¤i pekifltirici AMAÇLARIMIZ etkileri oldu¤una iflaret eder.ksgm. 1996) kitab›n› okuyabilirsiniz. siyasal ve kültürel de¤iflimleri karfl›s›nda varl›¤›n› oldu¤u gibi sürdürememifltir. Ayn› zamanda. bu konuda henüz pek çok eksiklik mevcuttur. . Bu sistem. modern dönemin ekonomik. Ders kitaplar›nda annenin mutfakta. KlasikT ataerkillik. siyasal kat›l›m. Oysa daha önce de belirtti¤imiz gibi modern toplumsal kurumlar da ataerkilli¤in farkl› biçimlere SIRA S‹ZDEbürünmesini. okul müdürlerinin ve yöneticilerin a¤›rl›kla erkekler olmas›na kadar pek çok fley. Bu etkiler. E L E V ‹ Z Y O N baban›n otoritesinin sars›lmaz ve tart›fl›lmaz oldu¤u. modern e¤itimin cinsiyet aç›s›ndan eflitlikçi oldu¤unu. Siyasal olarak ‹ N T E R N Etemsil T mutlak monarkta edilen “patriark” modeli.gov sitesini ziyaret ede‹NTE RNET bilirsiniz. pek çok kültür daha eflitlikçi sosyal sistemlere geçmekte ise de ataerkilli¤in etkisiS O R U ni modern uygarl›kta da görürüz. AMAÇLARIMIZ E¤itim. ataerkil bir sosyal sistem içinde yaflad›¤›m›z için toplumsal cinsiyetler aras›ndaki T Eortaya L E V ‹ Z Y ç›kmaktad›r. baban›n salonda SIRA S‹ZDE temsil edilmesinden e¤itim sektörü çal›flanlar›n›n neredeyse yar› yar›ya kad›n ve erkeklerden oluflmas›na karfl›n. ‹KKAT Bireysel D Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye Toplumsal cinsiyet. toplumsal düzeyde de aile reis- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P T ELEV ‹ Z Y O N Deniz Klasik Ataerkillik: Kandiyoti. DÜfiÜNEL‹M yasal. Böylelikle kad›n ve erkekler aras›ndaki AMAÇLARIMIZ farkl›l›¤›n toplumsal sonuçlar›na iliflkin veriye dayal› bir bilgi edinmek mümkün olur. Örne¤in. istihdam gibi temel alanlardaki cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl istatistikler. ‹flte bu sonuçlar›n do¤mas›na yol açan. Cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl ve güncel istatistikler için www. Ataerkilli¤in “geS O R U leneksel” biçiminden “modern” biçimine geçilirken kad›nl›k ve erkeklik modellerinde (kal›plar›nda) de¤iflim olmakla birlikte. kad›nlarla erkekler aras›ndaki eflitsizlik varl›¤›n› D sürdürmüfltür. Türkiye K ‹ T A P baflta ‹statistik Kurumu olmak üzere. K›z ve erkeklerin e¤itimden yararlanabilmekteki eflitsiz‹KKAT likleri ile birlikte e¤itim kurumlar›n›n yap›s›nda ve e¤itimin içeri¤inde de eflitli¤e ayk›r› pek çok öge vard›r. Türkiye’de ve dünyada yap›lan pek çok araflt›rma. Yani. ‹NTERNET Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki Ataerkillik ile ilgili s›kl›kla tekrarlanan bir yan›lg›.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 94 DÜfiÜNEL‹M U ayr›flt›r›lm›fl S O R göre Cinsiyete istatistikler: Çeflitli düzeylerde istatistiki veri toplan›rken veri toplama D‹KKAT aflamas›ndan ham verinin ifllenmesi ve analizi aflamalar›na kadar. sa¤l›k. SIRA S‹ZDE cinsiyete göre ayr›flt›rma iflleminin yap›lmas› son derece önemlidir. verinin cinsiyete göre ayr›flt›r›lmas› T ELE V ‹ Z Y O N olmakla birlikte. kaynaklardan yararlanma ve f›rsat eflitli¤i anlam›nda da dikkate al›nmas› gereken sonuçlar do¤urur.

Örne¤in. Kad›nlar›n kendilerini sis- . “geçici özel önlemler”. Bunun gibi. modern toplumun kurucu ilkeleri oldu. TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K Eflitlik. varolan eflitsizliklerin sürdürülmesini sa¤lar. anne ve babas› okur yazar olmayan. “Haydi K›zlar Okula” Kampanyas›. Eflitlik ilkesi hiçbir zaman insanlar›n birbirlerinin “ayn›” olmas› anlam›na gelmedi. erkeklere tan›nan f›rsatlardan yararlanamamas›. bunlar›n kabul edilmesi. Eflitlik Fikrinin Geliflmesi Bir ideal olarak eflitlik yayg›nl›kla benimsense de gerçeklefltirilmesinin çok kolay olmad›¤› ortadad›r. Çünkü fiilen eflit olmayanlara eflit muamele. Örne¤in. bütün bu niteliklerimizin bizim di¤erlerinden daha fazla (ya da daha az) f›rsata sahip olmam›za. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 95 lerinde karfl›l›¤›n› bulur. Türkiye’de yasal olarak 2002 y›l›na kadar devam eden “aile reisli¤i” kavram›. sonra da bu eflitsizlikleri gidermek için önlemler al›nmas› gerekir. Frans›z Devrimi’nin üç ilkesinden biriydi: Eflitlik.Aile. ‹nsanlar›n do¤ufltan getirdikleri baz› nitelikleri sebebiyle di¤erlerinden daha üstün ya da afla¤› olmayaca¤›n› teminat alt›na alan “eflitlik” ideali. böyle bir mant›kla gelifltirilmifltir. Ancak. yaln›zca ideolojik ve politik bir kampanya de¤il. insanlar›n birlikte yaflamalar›n›n kurallar›n› belirleyen Toplum Sözleflmesi’nde de yepyeni bir döneme iflaret ediyordu. baflka pek çok niteli¤imiz nedeniyle de birbirimizden farkl›y›z ve toplumu toplum yapan da bütün bu farkl›l›klar›n getirdi¤i zenginliktir. eflitlikçi bir toplumun vazgeçilmez kofluludur. o insan›n zorunlu olarak ayakkab›c›l›¤› ya da çiftçili¤i sürdürece¤i anlam›na gelmez. Kardefllik. bilindi¤i gibi. ‹flte. Bu ilkeler.4. Özgürlük. eflitsiz koflullarda bafllayan bir yar›fl›n daha eflit hâle getirilebilmesini sa¤lamay› amaçlar. yafll› reislerin otoritesi sars›l›r ve genifl haneler çözülürken yeni. Kad›nlar›n siyasette erkeklerle eflit biçimde varolabilmeleri için gelifltirilmifl kota gibi geçici özel önlemler de benzer biçimde. Ancak. Siyasal düzeydeki modernleflme monarklar› yerlerinden ederken sosyal düzeyde de aile reislerinin otoritesinin sars›ld›¤›n› görürüz. ayr›mc›l›kt›r ve eflitli¤e ayk›r›d›r. Yani bir insan›n içine do¤du¤u ailenin diyelim bir ayakkab›c› ya da çiftçi ailesi olmas›. seçeneklerimizin bu niteliklere ba¤l› olarak genifllemesi ya da daralmas›na neden olmamas›. erkek yafl›tlar›n›n yaflad›¤› engellenmelere ek olarak bir de cinsiyetleri nedeniyle okuma hakk›ndan mahrum kalmaktad›r. modern ailenin de bir reisi vard›r: Erkek. Çünkü bilinmektedir ki bu k›zlar. engellenmesi. kendisi de alt› yafl›ndan itibaren tarlada çal›flmaya bafllam›fl bir çocukla kentli ve e¤itimli bir ailenin çocu¤unun eflit f›rsatlara sahip olmas› için “temel e¤itim herkes için zorunlu ve paras›zd›r” hükmü yeterli olabilir mi? Yoksul olan çocuk çal›flmad›¤› zamanlarda okula gidebilse bile alaca¤› e¤itimin onu di¤eriyle eflit k›lmas› mümkün müdür? Bunun gibi. Elbette ki yaln›zca cinsiyetimiz de¤il. Ünite . Do¤ufltan eflit haklara sahip olmak ve kanun önünde eflitlik son derece önemli kazan›mlard›r ancak bu kazan›mlar›n fiilen eflitli¤i sa¤lamas› için baz› ek önlemler gerekir. günümüzde de fiilen sürmektedir. kad›nlar›n da do¤ufltan getirdikleri nitelikler nedeniyle erkeklerden daha üstün ya da daha afla¤› bir konuma yerlefltirilmesi. kad›nlar›n erkeklerle eflitli¤inin sa¤lanmas› için de her fleyden önce çeflitli alanlardaki eflitsizliklerin fark›na var›lmas›. ayn› zamanda yoksul köylü k›zlar›n›n e¤itim haklar›ndan yararlanabilmesini sa¤lamaya dönük bir “geçici özel önlem”dir.

96

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

tematik olarak d›fllayan bir mekanizmaya girebilmelerini mümkün k›lar, böylece daha fazla say›da kad›n›n siyasette varolmas› yoluyla cinsiyet eflitsizliklerine siyasal çözümlerin sa¤lanmas›n›n kolaylaflaca¤›n› öngörür.

Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?
Cinsiyet eflitli¤i, en genifl anlam›yla kad›nlarla erkeklerin eflit haklara ve sorumluluklara sahip olmalar› anlam›na gelir. Türkiye Cumhuriyeti, kuruluflundan bu yana, kad›n erkek eflitli¤ini ve kad›nlar›n toplumun her alan›nda hiçbir k›s›tlama ve ayr›mc›l›¤a u¤ramaks›z›n var olmalar›n› tart›fl›lmaz ilkeler olarak kabul etmifltir.
Resim 4.5 Atatürk ve ö¤retmenler kad›n erkek eflitli¤ini gerçeklefltirmek için büyük ad›mlar atm›flt›. K›z çocuklar›n›n e¤itimine büyük önem vermesi, eflitli¤in ancak e¤itimle gerçekleflebilece¤ine inanmas›ndand›. Kaynak: http://nkfu.com

Yasalar önündeki eflitlik, yani yasalarda cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n yap›lmamas›n›n eflitli¤i sa¤lamaya yeterli olmad›¤›, özellikle son otuz y›lda, bütün dünyada çok farkl› kesimler taraf›ndan dile getirilmektedir. Fiilen eflit olmayanlara eflit muamele yapmak, eflitsizliklerin ortadan kalkmas›n› sa¤lamaz. Bunun yerine eflitsizlikleri gören, dikkate alan ve düzeltmeye çal›flan bir bak›fl aç›s›na ihtiyaç vard›r. Örne¤in, Türkiye’de kad›nlar 1934’ten beri seçme ve seçilme hakk›na sahipler. Bu hakk› dünyan›n baflka pek çok ülkesindeki hemcinslerinden önce kazand›lar. Bu hakk› kazand›ktan sonraki ilk seçimlerde, Atatürk’ün de müdahalesi ile Mecliste %4.2 oran›nda temsil edildiler. Aradan geçen yetmifl y›lda bu oran de¤iflmedi. Bugün Mecliste kad›n milletvekili oran› % 9.1. Demek ki fiilen eflitsiz olanlar›n yasa önünde eflit olmas›, eflitsizli¤in ortadan kalkmas›n› sa¤lam›yor. O hâlde, eflitsizli¤i ortadan kald›rmak için özel politikalara, önlemlere ihtiyaç var. Atatürk’ün bundan yetmifl y›l önce görmüfl oldu¤u bu gerçe¤i bugün hâlâ göremeyenler olsa da özellikle son yirmi y›lda, eflitlik yönünde ciddi ad›mlar›n at›ld›¤›n› söyleyebiliriz.

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

97

Okuma Parças› Türkiye Cumhuriyeti, varl›¤›n›n ilk y›llar›ndan itibaren ça¤dafl anlamda kad›n-erkek eflitli¤ine çok olumlu bir anlam yüklemifl, hatta o dönemde birçok Bat› ülkesine k›yasla çok daha radikal düzenlemeler ve uygulamalar gerçeklefltirmifltir. Bu durumun en bilinen örneklerinden bir tanesi, kad›nlar›n gerçek vatandafllar olarak tan›nmas›nda önemli bir ad›m olan kad›nlara seçme ve seçilme hakk›n›n Türkiye’de kad›nlara hayli erken bir dönemde (1934) tan›nm›fl olmas›d›r. Ancak, kad›n-erkek eflitli¤i alan›nda Cumhuriyet miras›n›n özü, kan›mca, eflit vatandafll›k tan›m› içerisinde kad›nlar›n yaln›zca kamusal alanda eflitli¤i ilkesini de¤il, ayn› zamanda özel alana yönelik eflitlik ve hak tan›mlar›n›n da yer alm›fl olmas›d›r. Cumhuriyet reformlar›n›n çok efllili¤i kald›rmas› ve evlilik kurumu ba¤lam›nda kad›n-erkek eflitli¤ini öngörmesi, dönemin koflullar› göz önüne al›nd›¤›nda, bu reformlar›n ne denli radikal oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Nitekim, Cumhuriyet’in “ça¤dafl medeniyetler seviyesine ç›kma” söylemi ve bu yönde benimsedi¤i politikalar, Türkiye’de kad›nlar›n önemli bir kesiminin toplumdaki konumunu kökten de¤ifltirmifl ve ülkemizde kad›nerkek eflitli¤i alan›nda çok ciddi bir s›çrama kaydedilmesinde etken olmufltur. Laik devlet yap›s› ve Cumhuriyet’le benimsenen tekil hukuk sistemi, günümüze kadar gelen kad›n-erkek eflitli¤ine yönelik olumlu yasal çerçeveyi mümkün k›lm›flt›r. Uluslararas› deneyimin iflaret etti¤i bir gerçek, çoklu hukuk sistemlerinin uyguland›¤› toplumlarda flah›s hukuku ve özel alan iliflkilerinin (kad›n haklar› ve evlilik, boflanma, miras vb. konular›n) daima dinî hukuk ya da örf âdet hukukuna tabi olarak kald›¤›d›r. Bu durumlarda da kad›n-erkek eflitli¤inde yol al›nmas›n›n neredeyse imkâns›z oldu¤u aç›kt›r. Buna karfl›l›k ak›lc› yaklafl›m ve pozitif hukukun tek yasal düzenleme çerçevesi oldu¤u devletlerde cinsiyet ayr›m›n› gözetmeyen, eflitlikçi bir düzene yönelik ad›mlar›n çok daha kolay at›labildi¤i malumdur. Nitekim, Türkiye’de durum böyle olmufltur. Cumhuriyet reformlar› bir yandan kad›nlar›n kamu alan›na aç›lmas›n›n önündeki çok say›da engeli ortadan kald›r›rken bir yandan da toplumda kad›n-erkek eflitli¤i fikrine olumlu bir ideolojik anlam yüklemifl ve bu ideolojiyi benimseyen kad›n ve erkek yeni kuflaklar ve kadrolar yaratmaya çal›flm›flt›r. Feride Acar, Kad›n Haklar›/Uluslararas› Hukuk ve Uygulama

Kad›n ve erke¤e atfedilen nitelikler kültürden kültüre ve tarih içinde de¤iflimler gösterse de baz› unsurlar›n de¤iflmedi¤ini söyleyebiliriz. Bunlardan biri, kad›nlar›n do¤aya erkeklerden daha yak›n olduklar› fikridir. Anneli¤e ve “ölmeden kanama yetene¤ine” ba¤l› olarak kad›nlar›n erkeklerden daha “do¤al” olduklar› varsay›l›r. Bu nedenle ürkütücü, anlafl›lmas› zor, gizemli görünürler. Tam da bu noktada, cinsiyet eflitli¤i ile cinsiyet kal›plar› aras›ndaki ba¤lant› berraklafl›r: Kendilerinden korkulan cinsiyet olarak kad›nlar, farkl› kültürlerde ve tarih boyunca, ikincillefltirilmifllerdir.

98
Resim 4.6 ‹nsano¤lunun bilinç d›fl›n› keflfeden Freud, kad›nlar› karanl›k bir k›taya benzetmifl ve sormufltu: Kad›nlar ne ister?! Kaynak: http://www.mamm akaze.com/wpcontent/gallery/ma mmakazipics/freud -final.jpg

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Bu varsay›m›n bir sonucu, kültürün ve uygarl›¤›n erkeklere, do¤an›n ise kad›nlara ait oldu¤u fikridir. Gerçekten de eski Yunan’dan bafllayarak Bat› felsefesinin önemli temsilcileri (Aristotales, Pythagoras, Heiddegger, Nietzsche...) uygarl›¤›n bir erkek ürünü oldu¤unu öne sürmüfllerdi. Kad›nlar›n korkulacak varl›klar oldu¤una iliflkin sözlerdeyse karfl›m›za kad›n düflmanl›¤› (misogyny) ç›kar: “Evrende, düzeni, ›fl›¤› ve erke¤i yaratan iyi bir ögeyle kar›fl›kl›¤›, karanl›¤› ve kad›n› yaratan kötü bir öge vard›r” (Pythagoras). Düzen ve ›fl›k kadar karanl›¤›n da insanlara özgü bir nitelik oldu¤unu hat›r›m›zdan ç›karmadan, cinsiyetlere atfedilen özelliklerin gerçekten cinsiyetle iliflkili olup olmad›¤›n› sorabiliriz: Nezaket, bilgelik, adalet duygusu, özgürlük arzusu... Bunlar›n biyolojiyle ya da anatomiyle bir iliflkisi var m›? Ya hesapç›l›k düzenbazl›k yahut kabal›¤›n? Üreme organlar›ndaki ve hormonlar›ndaki hangi nitelik insan› yalanc› yahut dürüst yapar? ‹nsan türüne ait niteliklerin ve potansiyellerin her birimizde farkl› derecelerde bulundu¤unu söyleyebiliriz. Bazen hayat›m›z›n sonuna kadar bu nitelik ve potansiyelleri ortaya ç›karmaya, hatta fark etmeye imkân bulamay›z. T›pk› ola¤anüstü resim yetene¤ini keflfedemeden yafllanan bir köylü gibi. Daha s›k yaflad›¤›m›z durum, baz› niteliklerimizin desteklenip yeflertilirken baz›lar›n›n bast›r›lmas›d›r. K›z ve erkek çocuklar› yetifltirirken sistematik olarak kimi niteliklerini destekler, kimilerini cezaland›r›r›z: “Ne iflin var k›z bafl›na senin orda?” “Erkek adam a¤lamaz!” “Hadi han›m k›z›m, a¤abeyine su ver”, “o¤lum, kardefline sahip ç›k”... Sonra da “kad›nlar çekingen”, “erkekler duygular›n› göstermeyi bilmez” gibi yarg›lara kolayca var›r›z. Kendi yapt›¤›m›z fleyi do¤aya yükleriz yani! Kad›nlar›n “erkeksi” nitelikleri benimsemesi, böyle özellikler göstermesi, belirli s›n›rlar içinde hoflgörülebilir: “Erkek gibi kad›n!” bir övgüdür. Kad›n›n cinsiyetinden beklenmeyecek bir cesaret ya da mertlik gösterdi¤ini ifade etmifl oluruz bunu söyleyerek. Oysa bir erke¤e “kad›n gibi” demek, yap›labilecek en büyük hakaretlerden biridir. Neden böyle dersiniz?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

99

Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i
Kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›l›¤›, onlar›n eflitsizli¤inin de temel kayna¤›d›r. Cinsiyete dayal› ifl bölümü, basitçe kad›nlarla erkekleri farkl›laflt›rmaz, ayn› zamanda, onlar› eflitsiz de k›lar. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerle erkeklerinkiler aras›ndaki farklara bakt›¤›m›zda bu eflitsizli¤i görmemiz kolaylafl›r. Farkl›l›klar›n bafl›nda, eme¤in karfl›l›¤›n›n olup olmamas› gelir. Erkekler, çal›flmalar›n›n karfl›l›¤›nda genellikle maddi bir kazanç sa¤larken “kad›n iflleri”nin karfl›l›¤›, ancak manevi olabilir. Bunun sonucunu mülkiyet ve gelire iliflkin rakamlarda görmek çok kolayd›r: Bütün dünyada özel mülkiyetin %1’i, gelirin ise %10’u kad›nlar›nd›r. Rakamlar, onlar›n daha az çal›flt›¤›n› de¤il, emeklerinin karfl›l›¤›n› almad›klar›n› gösterir. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerin büyük bölümü, ailenin ve evin çevrilmesine iliflkindir. Dolay›s›yla, “ifl” olarak görülmeyen, yap›ld›¤›nda de¤il ancak yap›lmad›¤›nda fark›na var›lan büyük bir ifl y›¤›n›, “ev kad›n›” rolünün arkas›nda gizlidir. Kad›nlar›n kendileri bile kendilerini “çal›flm›yor” olarak görürler çünkü yapt›klar› fley gün be gün tekrarlanmas› gereken, karfl›l›¤› olmayan, görünmeyen bir fleydir. Bir baflka farkl›l›k, yap›lan ifllerin niteli¤ine iliflkindir. Bütün bir ailenin günde üç ö¤ün doyurulmas›, evin temizlenmesi, çamafl›rlar›n y›kanmas›, al›flveriflin yap›lmas›... Bütün bu ifller, son derece rutin, bezdirici, kendini tekrarlayan ifllerdir ve insan›n kendini gelifltirmesine bir katk›lar› yoktur. Üstelik tam da masalda dendi¤i gibi, ev kad›n› da “az gider, uz gider, dere tepe düz gider, bir de dönüp arkas›na bakar ki bir arpa boyu yol gitmifl”! Arkas›na dönüp bakt›¤›nda “iflte bunu da ben yapt›m” diyebilece¤i somut bir ürün yoktur. Toplumsal statü ve gelir getirmeyen, üstelik pek çok durumda varl›¤› bile fark edilmeyen bir çal›flma alan›nda ömür tüketmeleri, kad›nlar›n erkeklerle eflit olmaSIRA S‹ZDE s›n›n önündeki en büyük engeldir. Yine buna ba¤l› olarak ücretli çal›flmaya kat›ld›klar›nda, ailenin geçiminden sorumlu olmad›klar›, sadece “muavin ve müflavir” addedildikleri Diçin daha ÜfiÜN E L ‹ M düflük ücretlere raz› olurlar. Kamu kesiminde, yani eflit ifle eflit ücret ilkesinin en güçlü uyguland›¤› yerde bile, kad›nlar›n ve erkeklerin kazand›klar› ücretler aras›nda önemS O R U li farkl›l›klar vard›r.
D ‹ K K A T kar› ve ko2002 y›l›nda yap›lan Medeni Kanun de¤iflikliklerinden önce, evlilik birli¤inde can›n rolleri tan›mlan›rken kocan›n aile birli¤inin “reisi”, kad›n›n ise onun “muavin ve müflaviri” oldu¤u ifade ediliyordu. 2002 y›l›nda bu tan›mlamalar kald›r›ld›. SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Kad›nlar, as›l olarak aile ve evle tan›mland›klar› için toplumsal sorunlarla ilgiAMAÇLARIMIZ lenmeleri, siyaset yapmalar› hofl karfl›lanmaz. “Elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma” sözü, bunun bir ifadesidir. Böyle oldu¤u için de yaflad›klar› sorunlar› dile getirmeleri, çözüm önerileri gelifltirmeleri mümkün olmaz. Bu nedenle örne¤in aile K ‹ ifli” T A olarak P içi fliddet gibi çok önemli bir toplumsal sorunun “ailenin kendi görülmekten ç›k›p kamusal çözümler üretilmesi gereken bir konu olarak görülmesi, ancak son yirmi y›lda mümkün olmufltur. T E Lakraba EV‹ZYON Hareket alanlar› evle ve mahalleyle, görüfltükleri kifliler ise ve komflularla s›n›rland›r›lm›fl kad›nlar›n var olan haklar›n› bilmeleri, kullanmalar› da mümkün olmaz. E¤itim ve sa¤l›k hizmetlerinden yararlanmalar›n›n önündeki engellerden biri budur. Böyle bir k›s›tlanma, sadece kad›nlar› de¤il, erkekleri ve bütün bir ‹NTERNET toplumu da güçsüz düflürür. Çünkü nüfusun yar›s›, üretim gücünü, yarat›c› kapasitesini yeterince kullanamamaktad›r.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

ayr›mc›l›¤›n fiziksel yal›t›m biçiminde ç›kt›¤› bir örnektir. yöneldi¤i grupla her türlü iliflkinin kesilmesi anlam›na gelir ama daha s›k rastlanan ayr›mc›l›k biçimi. ayr›mc›l›k ad› verilir. Önyarg›lar›n davran›fllara dönüflmesine. bireysel varolufllardan çok. karfl› cinsin “öteki” olarak alg›lanmas›. kad›nlara yönelik ayr›mc›l›k. belirli bir Türk vatandafl›na yönelik olarak bu aidiyetinden ötürü bir önyarg›.children slibraryorg/library/r eviews/Grace_YR24-3-05-Friends. Örne¤in. Önyarg›lar. Kaynak: http://www. Örne¤in. Buna karfl›l›k. böyle bir farkl›laflmaya elefltirel bak›fl›n da çok küçük yafllarda mümkün olabildi¤ini görüyoruz. sosyal farkl›laflma yaratmaya yöneliktir. Orta Ça¤ Avrupas›’nda Yahudiler ve yabanc›lar. göçmenlerin ve az›nl›klar›n yaflad›klar› ve kötü koflullara sahip mahalleler için kullan›l›r. Bu çizimde. “Bütün Türkler. Ayr›mc›l›k. önceden oluflmufl yarg›lar›m›z do¤rultusunda de¤erlendiririz. web. biz/onlar ayr›m›n› pekifltirdi¤i gibi “onlar” olarak adland›rd›¤›m›z grubu da türdeflmifl gibi alg›lamam›za neden olur. ait olunan grubu hedef al›rlar.7 Cinsiyetlere dayal› önyarg›lar ve ayr›mc›l›k. kimi durumda. belirli sosyal ifllevlerle s›n›rland›r›lmalar›n› amaçlar. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz bir de¤erlendirme ve tutumdur.. Bu de¤erlendirme. çok küçük yafllarda bafllayabilir. siyasal ve sosyal haklardan mahrum olarak kentin çeperlerindeki mahallelerde yafl›yorlard›. Resim 4.jpg . onlar›n fiziksel olarak yal›t›lmalar›na de¤il.” biçimindeki bir de¤erlendirmeden kaynaklan›r. böylece karfl›laflt›¤›m›z durumlar› ya da kiflileri gerçeklikte olduklar› gibi de¤il. Ayr›mc›l›k. cinsiyete dayal› ifl bölümünün basit bir “alanlar›n ayr›lmas›” meselesi olmad›¤›n›. sosyal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lar. hem cinsiyet eflitsizli¤ine hem de toplumsal güçsüzlü¤e kaynakl›k etti¤ini gösterir. Bugün de getto sözcü¤ü. C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK Getto: Bir kentin herhangi bir az›nl›kça yerleflilen bölümüne verilen add›r.100 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bütün bunlar.. Yahudilerin gettolarda yaflamak zorunda kald›klar› dönemler. Bu de¤erlendirme ve tutumlar.

Ayr›ca cinsellikle ilgili bu üç temel kavram. ahlaki veya istemli bir seçim de¤ildir. kiflilerin istemli olarak seçtikleri de¤il. Tek istisna nadir görülen hermafroditlerdir. cinsel yönelim ayr›mc›l›¤› ad›n› al›r. cinsel ‹NTERNET yönelim ayr›mc›l›¤›na temel oluflturur. her ikisini de istiyorsak biseksüel oluruz. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü önyarg› ve kal›p tiplefltirme. ‘Bedensel cinsiyetimiz’ do¤ufltan belirlenir. genellikle belirli bir cinsiyetin üstünlü¤ü inanc›yla beslenir. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 101 Cinsiyetçilik ya da cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k. Sevinç Ery›lmaz K ‹ Dilek T A Pve Bertil Emrah Oder’in Kad›n Haklar›. ‹NTERNET . ‹lk çocukluk yafllar›nda ‘cinsel kimli¤imiz’ geliflir. mahrumiyet veya SIRA S‹ZDE k›s›tlama anlam›na gelecektir. Konuyla ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gökçeçiçek Ayata. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n özel bir türü. Kendimize kendi cinsimizden birini cinsel efl olarak istiyorsak eflcinsel. cinsel yönelimimizi de seçemeyiz. keyfî. Bunun istisnas› da gene nadir olan cinsel kimlik farkl›l›klar›d›r. “Ben kad›n›m” ya da “Ben erke¤im” duygumuz oluflur. taraf devletlerin cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k içeren her türlü yasal düzenlemeyi ve kurumsal uygulamay› de¤ifltirmesini ve ayr›mc›l›¤› önlemeye daAMAÇLARIMIZ yal› somut önlemler almas›n› gerektirmektedir. karfl› cinsten birini istiyorsak heteroseksüel. Uluslararas› Hukuk ve Uygulama (Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. Hiçbirimiz kad›n ya da erkek olarak do¤may› seçemeyece¤imiz gibi. Bu üç cinsel yönelim de birbirine eflde¤erdir ve hiçbiri psikiyatride. Cinsiyetçilik. kullan›lD‹KKAT mas›n› ve bunlardan yararlan›lmas›n› engelleyen veya ortadan kald›ran veya bunu amaçlayan ve cinsiyete ba¤l› olarak yap›lan herhangi bir ayr›m. daha çok kad›nlara yönelik cinsiyet ayr›mc›l›¤› durumlar›nda kullan›l›r. 2010) kitab›na bakabilirsiniz. Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) Türkiye’nin de 1985 y›l›nda baz› çekincelerle imzalay›p 2000 y›l›nda tüm çekinceSIRA S‹ZDE leri kald›rarak tam taraf oldu¤u Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW). aynen heteroseksüel yönelim gibi bir durumdur.” Bu sözleflme. ekonomik. kültürel. en az 30 y›ld›r hastal›k ya da bozukluk olarak kabul edilmiyor. karfl› karfl›ya kald›klar› durumlard›r. medeni durumlar›na bak›lmaks›z›n ve kad›n ile erkek eflitli¤ine dayal› olarak politik. belirli bir cinsiyete yönelik nefret veya ayr›mc›l›kt›r. kad›nlara karfl› ayr›mc›l›¤› flöyle tan›mlar: “‹flbu sözleflmeye göre. Eflcinsel yönelim. Ünite . medeni veya di¤er sahalardaki insan haklar› ve temel özgürlüklerinin tan›nmas›n›. S O R U “kad›nlara karfl› ayr›m” deyimi kad›nlar›n.DBu birinci maddesi.Aile. sosyal. Hepimiz kad›n ya da erkek cinsel organlar› ile do¤ar›z. Ergenlikten itibaren de ‘cinsel yönelimimiz’ belirginleflir.4. Cinsiyetçilik terimi. taraf devletlere cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n her düÜ fi Üsözleflmenin NEL‹M zeyde ortadan kald›r›lmas› için çeflitli görevler yüklemektedir. Geleneksel cinsiyet kal›plar› ve cinsiyet rollerine dayal› önyarg›lardan kaynaklan›r. bir kiflinin cinsiyetle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin ve kapasitesinin cinsiyetiyle iliflkili oldu¤unu varsayan yanl›fl inançlara iflaret eder. bedensel cinsiyet. cinsel kimlik ve cinsel yönelim.

yüzy›l›n son çeyre¤ine gelininceye kadar kad›nlara yönelik ev içi fliddet. Tedavi ve Araflt›rma Derne¤i Kaynak: www. 20. önyarg›lar vard›r. duygular›m›zdan ve belki de en önemlisi dilimizden temizlemek zorunday›z. eflcinsel olmalar›ndan de¤il. yasal bir düzenlemeye konu olmam›flt›r. zorla çal›flt›rmaya ve tecavüze kadar. Nesrin Yetkin CETAD: Cinsel E¤itim. hukukçularda.102 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Önyarg›lar› De¤ifltirmek Toplumsal önyarg›lar.cetad. genellemelere dayanan. cinsel. her ›rk ve her s›n›fta yaflanan bir sorundur. .tr Kad›na Yönelik fiiddet Ayr›mc›l›¤›n ve eflitsizli¤in sonuçlar›ndan biri. Kad›nlara ve k›z çocuklar›na yönelik fliddet. Böylelikle. eflcinsellere karfl› yanl›fl ve eksik bilgilenmeden kaynaklanan. Homofobik inan›fllar da tüm önyarg›lar gibi toplumun her kesiminde. Çünkü hepimiz eflcinselli¤e karfl› olumsuz de¤er yarg›lar›n›n yayg›n oldu¤u bir toplumda yetifltik. kad›nlara yönelik fliddeti flu flekilde tan›mlar: Madde 2: Kad›nlara yönelik fliddetin. doktorlarda. bir önyarg› olarak tan›mlayabiliriz. psikiyatristlerde. psikolojik ya da ekonomik fliddet olabilir. sürmesine de neden olabilir. özellikle cinsellikle ilgili olanlar. ailenin “iç sorunu” olarak yasal ve kurumsal düzenlemelerin d›fl›nda b›rak›lm›flt›r. efl haricinde (ev halk›na dâhil) kiflilerce uygulanan fliddet.çok yavafl ve güç de¤iflir. eflcinselli¤e. bebeklerin cinsiyetinin önceden tahmin edilebilmesi ve k›z bebeklerin daha do¤madan hamileli¤e son verilmesinden namus cinayetlerine. drahoma ba¤lant›l› fliddet. önyarg›lar›n pekiflmesine. Üstelik yanl›fl bilgilerle pekiflmesi ne yaz›k ki daha yayg›nd›r. Bu fiziksel. cinsel veya psikolojik fliddet. do¤ru bilgilendirme olsa bile. Çünkü aile içinde yaflanan çat›flmalar›n ve sorunlar kamusal bir sorun olarak görülmemifltir. ev halk›na dâhil olan k›z çocuklar›n›n cinsel suistimali. Ulusal ve kültürel s›n›rlar› aflan. eflcinsel/biseksüel bireylerin sorunlar›. ö¤retmenlerde. olumsuz veya düflmanca tutum. kad›n cinsel organ›n› sakatlama veya kad›na zarar veren di¤er geleneksel uygulamalar. kad›nlara yönelik fliddettir. psikologlarda. sömürüyle ba¤lant›l› fliddet dâhil olmak üzere aile içinde meydana gelen fiziksel. hepimiz az ya da çok homofobi¤iz. Birleflmifl Milletler taraf›ndan 20 Aral›k 1993 tarihinde kabul edilen Kad›nlara Yönelik fiiddetin Ortadan Kald›r›lmas›na Dair Bildirge’nin ikinci maddesi.org. Hepimiz bu homofobinin izlerini düflüncelerimizden. Genellikle fliddet türlerinden biri varsa di¤erlerinden biri ya da bir kaç›n›n da bulundu¤u düflünülür. Aile içi fliddet. bunlarla s›n›rl› olmaks›z›n afla¤›dakileri içerir biçimde anlafl›lmas› gerekir: a) Dayak ve h›rpalama. yaflam›n her safhas›nda karfl›lafl›labilen bir insan hakk› ihlalidir. yeni bilgi ve anlay›fllarla karfl›lafl›ld›¤›nda de¤iflmeye aç›k olmayan. Homofobiyi. Dr. yanl›fl bilgiler vererek ya da fark›nda olmadan verdi¤i yanl›fl mesajlarla. en yayg›n insan hakk› ihlalidir. Toplumun bilgilenmesinde rol oynayan tüm profesyoneller bu ifllevi yerine getirirken do¤ru bilgiler vererek önyarg›lar›n k›r›lmas›na yard›m edebilece¤i gibi. Cinsel yönelim nedeniyle ayr›mc› davran›fllar›n temelinde homofobik inan›fllar. evlilik içi tecavüz. Oysa. ötekilefltiren bir sistem içinde yafl›yor olmalar›ndan kaynaklan›r. medya üyelerinde. Mesle¤imiz ve cinsel yönelimimiz ne olursa olsun. kad›nlar›n evde u¤rad›klar› her türlü fliddet. eflcinselli¤i normalize edemeyen. politikac›larda yayg›nd›r ve de¤iflime dirençlidir.

bireylerin kapasitesini azaltan. fliddetin ortadan kald›r›lmas›. Bu nedenle. kad›nlar›n dövülebilir oldu¤u “bilgisi” nedeniyle fliddet uygularlar. Dünyada ve Türkiye’de fliddete u¤rayan kad›nlar›n baflvurabilece¤i telefon hatlar›. . Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 103 b) Tecavüz. dan›flma merkezleri bulunmaktad›r. kifliliklerini örseleyen bir etki yapar. kad›n ticareti ve fahifleli¤e zorlama dâhil olmak üzere genel olarak toplum içinde meydana gelen fliddet. durumun böyle olmad›¤›n› göstermektedir. Bu nedenle. kad›nlara karfl› fliddet uygulayabilmektedir. cinsel suistimal. e¤itim kurumlar›nda ya da di¤er yerlerde meydana gelen cinsel taciz ve sindirme. s›¤›naklar. Her e¤itim düzeyinden. Yani erkekler. c) Nerede olursa olsun devlet taraf›ndan ifllenen veya göz yumulan fiziksel. Kad›nlara yönelik fliddetin e¤itimsizlikten. Bu davran›fl. Ünite . en az›ndan azalt›lmas› için son derece önemli bir hedeftir. her toplumsal kesimden erkek. kad›n› denetleme arzusundan ve kad›nlar›n ikincil cinsiyet olduklar›na duyulan inançtan kaynaklan›r. alkol ya da uyuflturucu gibi ba¤›ml›l›klardan ya da ruh hastal›¤›ndan kaynakland›¤› söylense de fliddet uygulayanlar üzerinde yap›lan araflt›rmalar.4. cinsel veya psikolojik fliddet.8 fiiddete u¤ramak. Resim 4.Aile. kad›n erkek eflitli¤inin sa¤lanmas›. fliddet görmüfl bireylerin sa¤l›kl› bir yaflama dönebilmeleri için fliddetin etkilerini azaltacak bir tedavi sürecinden geçmeleri gerekir. ifl yerinde.

Erkeklerin egemenli¤inin sonuçlar›. erkeklerin temel otorite figürü olduklar› bir sosyal sistemdir. A M A Ç 4 Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlamak ve cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirmek. A M A Ç 5 A M A Ç 2 A M A Ç 3 . eflitsizliklerin ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere “geçici özel önlem” ad› alt›ndaki eflitlik politikalar›n›n uygulanmas› gerekir. eflit hak ve sorumluluklar› güvence alt›na almaya yetmez. toplumsal iliflkiler içinde kurulan cinsiyet kimliklerine odaklanan bir kavramd›r. feminist yaklafl›m. siyaset. Kad›nlarla ilgili kal›p yarg›lar ve önyarg›lar. Ayr›mc›l›k. Klasik ataerkillikte yafll›lar›n ve erkeklerin egemenli¤i geleneksel kültürün kal›plar›yla desteklenirken modern olanlarda yafll› egemenli¤i sars›lm›flt›r ve modern kültürün kal›plar› daha büyük önem tafl›maya bafllam›flt›r. Feminist yaklafl›m›n di¤erlerinden temel fark›. kad›n olman›n ve erkek olman›n toplumsal inflas›na iflaret eden bir kavramd›r. e¤itim ve medya gibi kurumlar arac›l›¤›yla ikincil toplumsallaflma sürecinde de devam eden bu infla. Ataerkil toplumlar genellikle baba soyludur. Ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapmak ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirmek . Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlamak. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz de¤erlendirme ve tutumlard›r. Ataerkillik.104 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klamak. eflitsizlikleri hafifletmek. Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n bir biçimi de cinsel yönelim ayr›mc›l›¤›d›r. Ataerkillik kavram›n› aç›klamak ve farkl› görünümlerini ay›rt etmek. Yasalar önünde eflitlik. Çat›flmac› yaklafl›m. emek gücünün yeniden üretimini sa¤lamakt›r. ‹fllevselci yaklafl›m. mülkiyet. Kad›nlara yönelik ayr›mc›l›¤›n ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere bir uluslararas› sözleflme imzalanm›fl ve taraf devletlerin yasal ve kurumsal düzenlemelerle ayr›mc›l›¤› ortadan kald›rmalar› hedeflenmifltir. do¤ufltan getirilen biyolojik özelliklere de¤il. eflitsizliklere ve çat›flmalara odaklanmas›d›r. ailedeki birincil toplumsallaflmadan bafllayarak kültür. çat›flmac› yaklafl›m. onlar›n cinsiyetleriyle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin de cinsiyetleriyle iliflkili oldu¤unu varsaymaya neden olur. kapitalist düzende ailenin rolü. Bunlar›n üçü de ailenin toplumsal organizasyonundaki yerine iliflkin makro düzeyde analizler yaparlar. ailenin ifllevlerine odaklan›r ve bunlar›n tarihsel olarak nas›l de¤iflti¤ini tart›fl›r. bu çerçevede düflünülmelidir. Modern öncesi dönemde soyun yeniden üretimi ve üretim a¤›rl›kl› olan bu ifllevin modernleflme ile birlikte soyun yeniden üretimi ve tüketim olarak belirdi¤ini öne sürer. önyarg›lar›n davran›fla dönüflmesidir. bireylerin belirli cinsiyet kal›plar›na uygun olarak biçimlenmelerini sa¤lar. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü ayr›mc›l›k ve fliddet. Bu yaklafl›ma göre. toplumsal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lad›¤› için çok kolay yay›labilen ve kolay benimsenen bir tutumdur. Cinsiyet eflitli¤i de kad›nlarla erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› demektir. Eflitlik. Aile kurumuna makro düzeyde üç temel sosyolojik yaklafl›m vard›r: ‹fllevselci yaklafl›m. sosyal yaflam ve kültürde görülebilir. Önyarg›lar. Modern toplumlarda ataerkillik yeni biçimler alarak kendini sürdürür. Yani toplumsal cinsiyet. Buna göre. ailenin özel mülkiyetin miras b›rak›lmas›n› garanti alt›na almak üzere ortaya ç›kan bir kurum oldu¤unu iddia eder. Kad›nlara yönelik fliddet de ayr›mc›l›¤›n sonuçlar›ndan biridir. insanlar›n birbirinin ayn› olmas› de¤il. Bu nedenle. Toplumsal cinsiyet. aileyi bir bütün olarak ele almay›p içindeki iliflkilere. kaynaklardan ve f›rsatlardan eflit oranda yararlanabilmesi anlam›na gelir. Ayr›mc›l›k.

Bütün dünyada kad›n okumaz yazmazl›¤›n›n s›f›ra indirilmesi b. e. Zaman içinde cinsiyete dayal› ifl bölümü farkl›lafl›r. CEDAW. 2. Sanayi sonras› toplumlarda e. b. 6. Namus anlay›fllar› 5. hane halk› daha genifltir. b. Kad›nlar›n ikincilli¤i ile fliddet aras›nda ba¤lant› vard›r d. Çocuk do¤urma gibi bedensel ve mahrem fleylerdir. Kad›nlar›n haklar›n›n verilmesi b.4. Modern toplumlarda c. Kad›n kuflaklar› aras›nda aktar›lan baz› gizli becerilerdir. Aile içinde sevgi ve sayg› vard›r. c. Erkeklerin önyarg›lar› d. Kad›nlar›n kapat›lmas›d›r. hane halk›nda yoktur. 3. Kapitalist toplumlarda d.Aile. Kad›nlar›n temiz içme suyuna kavuflma haklar›n›n sa¤lanmas› e. Önemli olan. d. e. hane halk› daha dard›r. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 105 Kendimizi S›nayal›m 1. Aile içi kavgalar normaldir. cinsiyete dayal› ifl bölümü pekifltirir. Cinsiyet kal›b› ne demektir? a. Afla¤›dakilerden hangisi çat›flmac› aile yaklafl›mlar›na ait bir görüfl olabilir? a. Kad›n iflçilerin fabrikada çal›flmas› ama emeklerinin karfl›l›¤›n› alamamalar›d›r. Ekonomik özgürlü¤ünü elde etmifl bir kad›n fliddete u¤ramaz e. Kad›nlar›n kendilerini belirli modellere göre biçimlendirmesi b. Toplumsal cinsiyetin oluflumunda afla¤›dakilerden hangisi etkilidir? a. Medyadaki rol modelleri e. Farkl› toplumsal kesimlerde cinsiyete dayal› iflbölümü farkl›lafl›r. Hepsinde görülür 8. b. Erkeklerin eflitlik konusunda e¤itilmeleri 10. ruh hastas›d›r. Aile daha dar. E¤itim sistemi d. Kad›na fliddet uygulayanlar. de¤er ve tutumlar c. Aile ile hane halk› ayn› fleydir. Hepsi 4. c. e. Ailemizin beklentileri b. Ünite . d. Aile ile hane halk› aras›ndaki fark nedir? a. Kad›nlar›n da erkekler gibi olmalar› 9. Kad›n›n görünmeyen eme¤i ne demektir? a. Cinsiyet eflitli¤i ne anlama gelir? a. hane halk› mekâna iflaret eder. Aile iliflkilere. c. Ataerkillik afla¤›daki toplumlardan hangisinde görülmez? a. Aile içindeki sorunlar›n aile içinde kalmas› gerekir. d. Afla¤›dakilerden hangisi cinsiyete dayal› ifl bölümü için söylenemez? a. özel mülkiyetin kuflaktan kufla¤a aktar›lmas›n› sa¤lar. Kad›nlara yönelik fliddet konusunda afla¤›dakilerden hangisi söylenebilir? a. Kad›n erkek eflitsizli¤i e. e. d. c. Modern dönemde ailelerin tüketim ifllevleri önem kazanm›flt›r. Aile. Erkek imtiyazlar›n›n ortadan kald›r›lmas› c. afla¤›dakilerden hangisini amaçlamaktad›r? a. ailenin kendi içindeki eflitsizlikler ve çat›flmalard›r. Bütün kad›nlar›n benzer iflleri yapmas›d›r. Kad›nl›¤›n ve erkekli¤in biçimlenmesini sa¤layan inanç. Kad›n ve erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› d. Kad›nlara yönelik her türlü ayr›mc›l›¤›n sona erdirilmesi d. Aile daha genifl. 7. Geleneksel toplumlarda b. Kad›nlar fliddete u¤rasalar bile yuvalar›n› da¤›tmamal›d›rlar . Kad›nlar›n kad›n olduklar› için “do¤al olarak” yapt›klar› ifllerdir. Kad›nlara yönelik fliddetin sona erdirilmesi c. Bir tokat yahut fiske gibi fleyler fliddet say›lmaz c. b. E¤itim sistemi. Yasalar önünde herkesin eflit olmas› e. Bize konan isimler c. K›r ya da kentte yaflamak. cinsiyete dayal› ifl bölümünü etkiler. b.

onlar›n derdiyle dertleniyoruz. Ama yaratan kad›nlar o tanr›ça-kraliçe taht›nda bir türlü. Erkeklerin bucak bucak kaçt›¤› fley budur... kad›na ona nas›l ilham verdi¤ini anlat›r. bir kare bile film çekemeyece¤ini. cilveli hayran. Filmi izlerken akl›ma bir baflka film geldi.” Sekiz Buçuk’un Eksik Yar›s› Bu.. o taht› hak ettiklerinden bütünüyle emin... dost. Üstelik o kad›nlar hep bir araya geliyorlar. Erkek patronunuza bak›n. Neden? Kad›nlar çünkü. Bu “her fley dahil” servis onlar›n ruhuna iyi gelmiyor.. 6 Mart 2010 ” . Daha da beteri. Onun hayat›nda sizin bu rollerden hangisini üstlendi¤inize. yeteneklerini hayatlar›n› kolaylaflt›ran bir hediye olarak de¤il. Erke¤in Çocukluk Hakki Niye peki? Çünkü yaratan erkeklere bütün dünya olarak biz çocuk kalma hakk›n› veriyoruz. Erkek egemenli¤i vesaire vesaire. fiiir yazan bir erkek tüm dünyay›... o olmadan yazamayaca¤›n›... Yaratan erkekler tanr›-kral taht›nda... Anlars›n›z.. Rodin’in aflk› ve kendisi de en az Rodin kadar çarp›c› bir heykelt›rafl olan Camille Claudel’in hayat›n›n anlat›ld›¤› filmi hat›rlad›m.. yarat›c›l›klar›n›n onlara verebilece¤i fl›mar›kl›k hakk›n› kullanamadan ve kimseden duygusal hizmet talep etmeden yaflamak zorunda kal›yorlar. yazd›¤› ne varsa ona yazd›¤›n›. Ne bileyim iflte. Ne flanl› bir tanr›ça oldu¤unu... Egolar› bunun için yap›land›r›lmam›fl. bir erke¤in var olmas› için ne çok kad›n›n çabalad›¤›na bak›n. Baflka bir fley iflte.106 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar “ Yaflam›n ‹çinden Sen olmak isterdim Adam.. Ece Temelkuran Haber Türk Gazetesi. Ne Halt Edecekler? Bu yüzden yaratan kad›nlar. San›r›m yaratan erkek ile yaratan kad›n›n hayatlar› aras›ndaki trajik fark› görmek için iki filmi art arda izlemek iyi bir ders olacakt›r. gösterime yeni giren “Dokuz” filminden bir sahne. Ama esas›nda fludur sorun: Kad›nlar. severler. Federico Fellini’nin “Sekiz Buçuk” filminin eksik kalan “yar›s›n›”. Bilirsiniz. Nihayet. Hep öyle olaca¤›n›. s›rtlar›nda bir yük olarak yafl›yorlar. yetiflkin. Ölece¤ini.. tüm dünya kad›nlar›n› tavlayabilir. hiç de¤ilse bir kez olsun. Anne. “duygu hizmetçisi” istemiyorlar...... erke¤e hizmet etmek için.. Elde edemediklerinde de “varoluflsal k›vran›fllar” ad› alt›nda fl›mar›kl›k etmelerini hofl görüyoruz. yani yönetmenin yarat›rkenki “yar›s›n›” anlat›yor. Kad›ndan ona do¤ru akan fliir olmazsa kül olaca¤›n›. efl. yok olaca¤›n›. bütün o kad›nlar bir araya gelince var olabiliyor. Her fleyi hak etti¤i büyüsüne kapt›ram›yorlar kendilerini. Bu yüzden iflte filmde kendisine ilham perisi olarak övgüler düzülen Nicole Kidman. “metres”. Ama erkekler mikrofon kendilerinde olmad›¤›nda... Fellini’nin ilham perisi Claudia’y› canland›r›rken böyle diyor: “Senin yerinde olmak isterdim. t›pk› her çocuk gibi istedikleri her fleyi hak ettikleri duygusunu yaflama hakk›n› veriyoruz. Erkeklerin içinde çok rahat hissetti¤i bu fl›mar›kl›k saray›nda onlar i¤reti duruyorlar. Filmlerini ona yapt›¤›n›.. Onlar. ço¤u ne halt edeceklerini kestiremezler. rahat oturabiliyor. Ah! Ne çok ac› çekiyorlar! Ama kad›nlar. dinlemeyi bilirler. Peki temel fark nerede? Bu tür bir duygusal bollu¤un sadece erkeklere ait olmas›n›n nedeni ne? Yaratan Erke¤in Krall›¤› Bir sürü fley s›ralayabilirsiniz.. Neleri var neleri yoksa vermek için hep oradalar. “Yaratan erke¤in” hayat› nas›l. Ama fliir yazan bir kad›n. Çünkü.. Nas›l diyeyim? Nas›l “hizmetçi” kad›nlarla dolu “yaratan erke¤in” hayat›. Nedir yani sonuç olarak? Kad›nlar. Elde edemedi¤i fleyler yüzünden fl›mar›kl›k yapma hakk› olmad›¤›n› bilen yetiflkinler. görüyorsunuz. bir erkek.. Onlar baflka bir fley istiyorlar. Hatta bu yetmiyor.” Ben de! Ben de isterdim! Yaratan erkeklerin duygusal olarak bir eli ya¤da bir eli balda lüksünü.. Ve kad›n konuflur: “Senin yerinde olmak isterdim. Kendisine fliir yaz›lmas›na de¤il fliiri kendisi yazmaya karar vermifl kad›nlar›n bafl›na ne tür fenal›klar gelebilece¤ini görmek için. ilham perisi.. onu görüyorsunuz. bir hiç olaca¤›n›. Dünyas›n› kad›n›n döndürdü¤ünü.

Bu nedenle. S›ra Sizde 2 Cinsiyet kal›plar›. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise. toplumsal normlar›n ve kal›plar›n oluflumunda di¤erlerinden daha etkilidirler. kültür taraf›ndan biçimlendirilir. feminist yaklafl›mlar ise toplumsal de¤iflimlerle ailedeki de¤iflimler aras›ndaki etkileflimi do¤rudan bir yans›ma olarak de¤il. e Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Çünkü onun orta s›n›f ev kad›n› kadar zaman› ve maddi imkân› olmayabilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “Ataerkillik ile modernlik aras›ndaki iliflki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 3. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu kal›b›n d›fl›ndakiler için baflar›s›zl›k duygusunu güç- . S›ra Sizde 3 Biyoloji ile kültür aras›nda bir karfl›tl›k iliflkisi kurmak ve kültürün do¤aya “ra¤men” gelifltirilen bir insan etkinli¤i oldu¤unu ileri sürmek. Oysa biyoloji ile kültür aras›nda bu türden bir karfl›tl›k yoktur ve biyolojik niteliklerimizin pek ço¤u. modern toplumlara özgü bir anlay›flt›r. Ancak unutmamak gerekir ki orta s›n›flar. kad›n-bireylerin en önemli sorumluluklar›ndan biri olarak görülmektedir. Yukar›da belirtilen alt s›n›ftan kad›n›n orta s›n›f ev kad›n› kal›b›na uymakta güçlük çekece¤ini kestirebiliriz örne¤in. Örne¤in. Bu türden çabalar zaman içinde kal›plar›n de¤iflmesini sa¤layabilir ancak bu de¤iflimin s›n›rlar› oldu¤unu unutmamak gerekir. b 7. “güçlü ve paral› erkek” kal›b›na uymaya çal›flmaktad›r. e 8. c 10. lendirici bir etki yapmaktad›r. Medyada çok zay›f modellerin cinsel cazibe örnekleri olarak sunulmas›. S›ra Sizde 5 Cinsiyet kal›plar›na çeflitli nedenlerle uyum sa¤layamayabiliriz. “Cinsiyet eflitli¤i ne demektir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Sözleflmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yap›lan araflt›rmalar. Yan›t›n›z yanl›fl ise. kentli genç erkekler için bir statü sembolü olan otomobili sat›n alma gücü olmasa da borçlanarak alan erkek. “Cinsiyet kal›plar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. mutfakta harcayaca¤› zaman› azaltacak yollar aramak gibi davran›fllar benimseyebilir. S›ra Sizde 4 Modern toplumlarda erkeklik ve kad›nl›k kal›plar› kültüre. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Bu nedenle cinsiyet özelliklerinden baz›lar›n›n biyolojik baz›lar›n›n kültürel oldu¤unu ileri sürmek. “Kad›na yönelik fliddet” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Aile. süreklili¤i anlamaya çal›fl›r. ücretli çal›flmaya kat›lmaktan baflka seçene¤i olmayan alt s›n›ftan bir kad›n için de orta s›n›f ev kad›n›n›n “difli kufl” kal›b› önemli ve etkilidir. Bu nedenle. de¤iflimi de¤il. Yan›t›n›z yanl›fl ise. b 2. aile içindeki eflitsizlik ve çat›flma noktalar›na odaklan›r. T›pk› yemek yemenin sadece karn›m›z› doyurmak anlam›na gelmemesi gibi biyolojimizle ilgili oldu¤unu düflündü¤ümüz tutumlar›m›z›n ço¤u da kültür içinde flekillenmifltir. Ünite . “Aile” konusunu yeniden gözden geçiriniz. alt s›n›ftakiler için geçerli olmayabilir. Ailedeki de¤iflimlere dikkat etti¤inde de bunlar›n toplumsal de¤iflimlerden kaynakland›¤›n› ileri sürer. Bat› toplumlar›nda orta s›n›f kad›nlar ve erkekler için geçerli olan kal›plar. kal›b› biraz esnetmek. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4.4. karfl›l›kl› bir de¤iflim biçiminde kavramaya çal›fl›r. Bu bak›mdan. s›n›fa ve yafla göre farkl›l›k gösterir. b 5. Günümüzde. “hâlâ annesinin ya¤›n› kullanmayan” meslek sahibi genç kad›nlar da t›pk› anneleri gibi ailenin beslenmesinin birincil sorumlusudurlar. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 107 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. mümkün de¤ildir. orta s›n›ftan kentli genç kad›nlar için bedensel imaj son derece önemlidir çünkü bedenin forma sokulmas›. “Aileye farkl› yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ayn› flekilde. “Toplumsallaflma sürecinde cinsiyetin inflas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ifllevselci yaklafl›m çat›flmay› de¤il uzlaflmay›. a 6. c 9. toplumdan topluma ve zaman içinde de¤iflir. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹fllevselci yaklafl›m aileyi bir bütün olarak alarak toplumsal ifllevini analiz ederken feminist yaklafl›m. orta s›n›ftan ergen k›zlar›n çok küçük yafllardan itibaren ölümcül diyetler yapt›klar›n› ve beden imajlar›n›n çarp›lm›fl oldu¤unu ortaya koymaktad›r.

Doing Difference. Sosyoloji. Kad›nlarla Grup Çal›flmas› ‹çin Rehber. Ka-Der Yay›n›: Ankara Fenstermaker. baz›lar›n›n ise bu ifli yapacak bir baflka kad›na ücret ödemesi biçiminde gerçekleflir. Elisabeth (2011).pdf Bora.hacettepe. Mine Gencel ve Mutlu Binark (2000). Giddens. Bek. http://progress. Ka-Der Yay›n›: Ankara. Bora. Anthony (2005).tr/Turkce/SayfaDosya/ders_kitaplarindaki_cinsiyetcilik. bütün erkekler ve bütün kad›nlar ayn› iflleri yapmazlar. AÜ Kasaum Yay›n›: Ankara.edu. Medya ve Cinsiyetçilik.tr/gorsel/dosya/1215414832MedyaveCinsiyetcilik. Kad›n Haklar› ve Uluslararas› Hukuk ve Uygulama.org/ . Sivil Toplum Kurulufllar› ‹çin Toplumsal Cinsiyet Rehberi. sorumlulu¤un kad›nda oldu¤u gerçe¤ini de¤ifltirmez. Yerel Kalk›nma ve Cinsiyet Eflitli¤i. http://kasaum. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ayata. Gümüflo¤lu. Routledge: New York.ankara. Annelik mi. cinsiyete göre ifl bölümünün s›n›flar› ve kültürleri aflan genel örüntüleri yine de vard›r. STGM Yay›n›: Ankara. ‹letiflim Yay›nlar›: Ankara. Kad›nl›k m›. Aksu (2009). Bora. (2010). KSGM (2011). Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul. (2008). Ayraç Yay›nevi: Ankara. Ancak.unwomen. Örne¤in. Gökçeçiçek vd. HÜÜNE Raporu. Badinter.ksgm.gov. www. kad›nlar›n ev ifllerinden sorumlu olmas›.huksam. kültürel ve s›n›fsal farkl›l›klar gösterir.tr UNIFEM (2011).108 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde 6 Cinsiyete dayal› ifl bölümü. Aksu (2010). Filiz vd. Progress of World’s Women. Bu nedenle. baz› kad›nlar›n evin bütün iflini yapmas›. Sarah ve Candace West (2002) Doing Gender. Bu fark. Aksu (2008). Firdevs (eriflim tarihi: 10 Aral›k 2011) http://www. Türkiye’de Kad›na Yönelik Aile ‹çi fiiddet Araflt›rmas›. Toplumsal Cinsiyet Göstergeleri.edu.pdf Kardam.

.

Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte. Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirebilecek. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlayabilecek. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetleyebilecek.5 Amaçlar›m›z • Siyaset • Uzlaflma • Çat›flma SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klayabilecek. DEVLETTOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Siyaset . bu kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgileri özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • ‹deolojiler • Liberal Demokrasi ‹çindekiler • S‹YASET NED‹R? • S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI • S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER • DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR.

Toplum içinde yaflamak demek. Kimlerden ne kadar vergi al›naca¤›. elektrik gibi altyap› hizmetlerine ne kadar›n›n sosyal harcamalara. ‹nsanlar baflta cinsiyet. bar›nma. Maddi isteklerin tatmini bir yana. düflünceler. Bu kurallar› de¤iflen siyasal güç dengeleri ve toplumsal flartlara uygun bir biçimde de¤ifltirmek gerekebilir. kamu yat›r›mlar›nda önceli¤in hangi alanlara ve hangi bölgelere verilece¤i siyasetin ilgilendi¤i günlük kolektif kararlar›n bafl›nda gelir. yöneticilerin yönetilenlerle iliflkilerinin nas›l düzenlenece¤i bu kurallar›n bafl›nda gelir. kimlerin nas›l yönetici olabilecekleri. Toplumsal yaflam sürdükçe bu hayat›n devam›n›n mümkün k›lan ortak kurallar ve ortak sorunlar hakk›nda karar alma süreci de olacakt›r. de¤er verilme gibi kiflinin baflka- . ‹nsanlar aras›ndaki çat›flmalar›n bir k›sm› farkl›l›ktan kaynaklan›r. mizaç.Siyaset S‹YASET NED‹R? ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilirler. Siyaset bir kez olup biten bir durumdan ziyade bir süreçtir. ‹nsanlar›n ortak kurallara ve bu kurallara uyulup uyulmad›¤›n› gözetecek kurumlara ihtiyaç duymas›n›n temel sebebi kurallar olmazsa insanlar aras›ndaki çat›flmalar›n kontrolden ç›kmas›. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. arzu ve isteklerin mahiyeti aç›s›ndan olmak üzere birçok aç›dan birbirlerinden farkl›d›r. Bir toplumdaki kaynaklar da s›n›rl›d›r. Siyaset sadece ortak yaflam› mümkün k›lan kurallarla ilgilenmez. Herkesin yeme içme. 1948). al›flkanl›klar. bu vergilerin ne kadar›n›n yol. herkesi ba¤layan bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak karar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar. be¤enilme. ‹kinci bir sebep ise kaynak problemidir. Ortak kurallar› bir kez koyduktan sonra süreç sona ermez. takdir edilme. su. güvenlik ve soyunu sürdürme arzusu gibi maddi nitelikli isteklerini doyurabilecek bir bolluk toplumu hiç bir zaman söz konusu olmam›flt›r. ayn› zamanda toplum hâlinde yaflaman›n gerektirdi¤i kolektif kararlar (ve karar alma süreçleri) ile de ilgilenir. Kolektif karar alma süreci de ayn› flekilde toplum varl›¤›n› devam ettirdikçe var olacakt›r. e¤itimin içeri¤inin ne olaca¤›. Tatmin edilen isteklerin yerini hemen bir yenisi almaktad›r. ne kadar›n›n e¤itime ve ne kadar›n›n da savunmaya harcanaca¤›. toplum d›fl›nda yaflayabilen kiflilerin ya “Tanr›” ya da “ucube” olmalar› gerekti¤ini belirtmifltir (Aristoteles. Kimlerin topluma ait say›lacaklar› ya da toplumun s›n›rlar›n›n ne olaca¤›. Yunanl› düflünür Aristoteles. güçlü olan›n yeni bir güçlü gelene kadar hakim olmas› ihtimalini önleme arzusudur. Bu nedenle siyasetsiz bir toplumsal hayat düflünebilmek mümkün de¤ildir.

Bu de¤iflim sürecinde çat›flmalardan daha çok diyalo¤un sürdürülmesi ve uzlaflma noktalar›n›n vurgulanmas› hayati öneme haizdir. Toplumsal hayat›n do¤as›nda çat›flma olgusu yatar. Ortak kurallardan bahsetmek. ortak kurallar› belirleme ve gerekti¤inde zor kullanarak uygulama yetkisine sahip olan siyasi/merkezî iktidar›n ortaya ç›k›fl› ve varl›¤›n› sürdürmesi ile ilgilidir. bu kaç›n›lmazl›¤›n insan›n insanlaflmas›na yapt›¤› olumlu katk›lar› da vurgulam›flt›r. bizi siyasetin bir di¤er ayr›lmaz unsuru. Siyaset. uzlaflma ya da anlaflma boyutuna getirir. Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek mümkün müdür? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . düzenlemeye ve ehlilefltirmeye gayret gösterir. fikir yürütme. çat›flmalar›n içeri¤i ve çat›flan taraflar da sürekli de¤iflirler. kendilerini ifade etme. Ahlak ve örf ve âdet kurallar›n›n ihlali hâlinde devreye bir otorite girmez. Her toplumsal kural siyasetle ilgili de¤ildir. manevi. Toplumsal kurallar bu ihtimali önlemek için vard›r. ahlâk ve örf âdet kurallar›yla de¤il kalabal›k y›¤›n› ya da insan kümesini toplum hâline getiren. duygusal ya da statüye iliflkin de¤erler için de birbirleriyle mücadele eden insanlar akla gelmektedir. baflkalar›n› etkileme gibi siyaset olmasayd› kazan›lmas› kolay olmayan yetenekler kazanabilmifltir. toplumsal bask›ya güvenilir. E¤er mücadele sürecinde herkesin uymas› gereken ortak kurallar olmazsa güçlü olan›n hiç bir s›n›r tan›madan güçsüzü ezdi¤i bir kaos ve kargafla hâli söz konusu olur. Keza. onu di¤er toplumlardan ay›ran. 1968: 185). çat›flma noktalar›n› ortadan kald›rmadan bir süre içinde olsa ortak noktalar› vurgulamakta ve bu ortakl›klar üzerinden yeni diyalog f›rsatlar› yaratmaktad›rlar.1 Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes’a (1588-1679) göre “insan insan›n kurdudur. birbirinden çok farkl›. siyasetin kaç›n›lmaz bir zorunluluk oldu¤u gerçe¤ini belirttikten sonra. düflünme. Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes “insan insan›n kurdudur” diyerek bu durumu anlatmak istemifltir (Hobbes. Bu.riayet edilir. sürekli yenilenen ittifaklar yapma sanat›d›r. Örne¤in. Hatta çat›flman›n en sert hâli olan savafl durumunda bile belli kurallara -ki bu asgari bir uzlaflman›n varl›¤›na iflaret eder. Taraflar. siyasi birimin tamam›n› ilgilendiren kararlardan bahsetmek uzlaflmay› içerir. k›t olan maddi kaynaklar yan›nda. Siyaset. Uzlaflma farkl›l›klar›n ortadan kald›r›lmas› ya da çat›flman›n ebediyen sonland›r›lmas› anlam›na gelmemektedir. Toplumlar sürekli de¤ifltikleri için. Aristoteles’e göre.112 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5. Hiç bir çat›flma sonsuza kadar sürmez. Dolay›s›yla toplum hâlinde bir arada yaflayan insanlardan bahsetti¤imizde. insan›n kendi hayat›n› ilgilendiren konularda söz sahibi oldu¤unu düflünebilmesinin de özgüveni art›r›c›. insan›n kendini de¤erli hissetmesine yol açan bir faktör oldu¤u vurgulanm›flt›r. siyasal faaliyetlere kat›l›m yoluyla insanlar. Kimi düflünürler.” lar›n›n gözündeki yeri ile ilgili manevi ya da duygusal ihtiyaçlar›n tatmini maddi ihtiyaçlar›n tatmininden daha zordur. Siyaset bu çat›flmay› kontrol alt›nda tutmaya.

siyasal sistemin en üstün gücünün bir baflka soyutlama olan millet oldu¤unu ifade ederiz. di¤er kifli. ‹ktidar. itaat edilmesini istedikleri toplumun varl›¤›n› sürdürmesine yard›m etmek. Bir iktidar›n meflruiyeti ne kadar az ise o kadar çok zor kullanmaya baflvurmak zorunda kalacakt›r. Bir iktidar kendisini ne kadar çok meflrulaflt›r›rsa o kadar az zor kullan›r. do¤al hukuk kavram›nda oldu¤u gibi din d›fl› da olabilir. Meflruiyet Herkesi ilgilendiren kurallar ve herkesi ilgilendiren kararlar alma anlam›nda siyasetten bahsedildi¤inde. Merkezî siyasal iktidar ya da devlet dedi¤imiz zaman. sadece kendisinin kulland›¤› fliddetin meflru oldu¤unu. Egemenlik. Egemenlik Krala aittir dedi¤imizde ise Kral’›n as›l güç oda¤› oldu¤u iddias›n› dile getiririz.Siyaset 113 S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI ‹ktidar. akla ya da geleneklere uygun. Bu dayanak. ülke içinde düzeni sa¤lamak gibi modern iddialar da kullan›lm›flt›r. Kendisi d›fl›ndaki fliddet kullananlar› cezaland›r›r. 1947: 154). ‹ktidar iliflkilerinin özünde zor kullanma tehdidi yatar. Devlet.5. Devlet. bölünmez. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r. Geleneksel toplumlarda egemenlik iddia eden krallar kendilerine itaat edilmesini isterlerken ya dinsel/geleneksel meflrulaflt›rma tezlerini dile getirirler ya kendilerinin karizmatik yönlerini öne ç›kar›rlar. Merkezî iktidar› tan›mlamadan önce iktidar kavram› üzerinde dural›m. Her iktidar kendisini “meflru” göstermek zorundad›r. Bir kifli gerçekte istemedi¤i bir eylemi. dinsel olabilece¤i gibi. onu di¤erlerinden korumak. ahlâken kabul edilebilir olarak görülmesi anlam›na gelir. iktidara itaat etmeyi normal. Devlet. Devlet. eylemi yapmas›n› isteyen kifliyi çok sevdi¤i için ya da kendisi de bu eylemden yarar görece¤ine inand›¤› için yapabilir. grup ya da örgütlerin ise meflru müdafaa hâli d›fl›nda fliddet kullanamayacaklar›n› iddia eder. Meflrulaflt›rmak demek. eylemi yapan›n iradesinden ba¤›ms›z bir dayana¤› oldu¤unu dile getirir. Ancak ço¤u zaman iktidar iliflkilerinde karfl›l›kl›l›k ya da sevgi yerine zor kullanma tehdidinin öne ç›kt›¤›n› görürüz. Meflruiyet aray›fl› yap›lan eylemin veya uyulmas› istenen kural›n keyfî olmad›¤›n›. Keza. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. 1970: 181). Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip oldu¤unu iddia eden hiyerarflik bir örgütler bütünüdür (Weber. Osmanl›ca kökenli meflruiyet kelimesi “fler” kökünden gelir ve temel yasa olan “fieriat”a uygunlu¤u ifade eder. Egemen güç olarak devlet ortak kurallar› herkes eflit bir biçimde uygulama iddias›ndad›r. Bir kifli bir baflkas›na normalde yapmayaca¤› bir fleyi yapt›rabiliyorsa o kifli di¤eri üzerinde bir iktidara sahiptir. . devletin kurumlar›n›n bafl›nda olan kiflilerden ba¤›ms›z olarak varl›¤›n› devam ettiren bir tüzel kifliliktir. belli bir co¤rafya üzerindeki iktidar› tekeline alm›fl bir kurum akla gelir. Egemenlik millete aittir denildi¤inde. merkezî iktidar ya da ço¤u zaman onunla efl anlaml› olarak kullan›lan devlet kurumundan bahsetmek gerekir. olmas› gereken bir eylem olarak gösterebilmek demektir. devredilemez bir güç olarak egemen olma iddias›ndad›r. bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder (Weber. Ünite . ‹ktidar kavram› iktidara sahip olan ve iktidara tabi olan aras›ndaki bir iliflkiyi belirtir. ola¤an. Bir eylemin ya da durumun meflru olmas› demek onun di¤erleri taraf›ndan normal.

Küreselleflme ülkeler aras›ndaki iliflkileri ve karfl›l›kl› ba¤›ml›l›klar› art›r›r. Küreselleflme olgusu ulus devletleri eflit olmayan biçimlerde etkilemektedir. . onun kararlar›n› etkilemeye çal›flmak ya da devlete karfl› koymak siyasal faaliyet ve siyaset yapma sürecinin özü ve temelini oluflturur. Devlet mekanizmas›na hakim olmak. Ancak. belli bir sosyoekonomik düzeyde yaflamalar›n› da amaçlayan devlet türü. ulus devletler uluslararas› siyasetin temel aktörü olmaya devam etmektedir. 2002: 9). bu da refah devleti uygulamalar›n› sürdürmeyi zorlaflt›rm›flt›r. Di¤er bir deyiflle. Küreselleflme sermayenin de çok kolayl›kla ülkeler aras›nda hareket edebilmesi anlam›na geldi¤inden devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerinin düflmesi anlam›na gelmifl. yasal/ak›lc› dedi¤i -bürokrasinin modern hayat›n devam› için ne kadar merkezî oldu¤unu vurgulayan. Kendi iyi toplum anlay›fl›n›z› sizden farkl› olan di¤erlerine anlatmak. Küreselleflmenin ulus-devletin sonunu getirece¤i iddia edilmiflti. mal. özel kifli ya da gruplar kendi geleceklerine iliflkin planlar›n› da “siyaset” kelimesini de kullanarak ifade edebilmektedirler. Modern devletlerde. uzun menzilli silahlar›n keflfi. yüzy›ldan itibaren h›z kazanm›flt›r. istemedikleri fikirleri ülke d›fl›nda tutma konusunda. ‹nternet ve uydu televizyonlar sayesinde. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruma ile beraber. sermaye ve fikirlerin dünya üzerinde her zaman oldu¤undan çok daha h›zl› biçimde hareket etmeleri olgusunu ifade eder. yüzy›l önce hayal bile edilemeyecek ölçülerde h›zland›rm›flt›r.meflrulaflt›rma biçimleri a¤›rl›k kazanm›flt›r. S›n›rlar bulan›klafl›r. Modern dünya ulus-devletlerden oluflmakta. Baz› ulus-devletler küreselleflmeden olumlu etkilenir ve güçlenirlerken di¤erleri zay›flamaktad›r. En basit anlam›yla küreselleflme mal. ulus-devlet olarak da nitelendirilir. ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür. Ancak ulus-devletin bitti¤ini söylemek ise abart›l› olacakt›r. Modern devletler. devletler. Bir örgütlenme biçimi olarak ulus-devletlerin gerçekçi bir alternatifi bulunmamaktad›r. iflsizlik. Küreselleflme yeni bir olgu de¤ildir. Refah devletlerinde sa¤l›k ve e¤itim harcamalar›n›n önemli bir k›sm› devlet taraf›ndan karfl›lan›r. Refah Devleti: Bireylerin hayat. Teknolojinin geliflimi küreselleflmenin h›z›n› etkileyen esas dinamik hüviyetindedir. Tüm bu geliflmelerin ulus-devletleri zay›flatt›klar› bir gerçektir. insan. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler. siyaset sadece devlet dedi¤imiz kurumu etkilemeye yönelik olarak yap›lan bir faaliyet de¤ildir. iletiflimin kolaylaflmas› insan. dinî/geleneksel meflrulaflt›rma biçimleri etkisini yitirmifl ve onun yerine Max Weber’in.114 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ulus-Devlet ve Küreselleflme Modern toplumlarda devlet. Hava ve deniz yoluyla ulafl›m›n kolaylaflmas›. hizmet. Ulus-devletlerin vatandafllar›n›n fikirlerini biçimlendirme çabalar› da küreselleflme ile büyük yara alm›flt›r. hiç olmad›klar› kadar güçsüz bir hâldedirler. Dünyan›n bir bölgesinde olan bir olay di¤erini de yak›ndan etkiler (Stiglitz. farkl› kifli ya da gruplarla ittifaklar ifl birlikleri içine girmek de siyasetin ayr›lmaz bir parças›d›r. ulus-devletlerin kaynak da¤›tma yoluyla meflruiyet sa¤lama ifllevleri zorlaflm›flt›r. Gündelik hayatta. hastal›k gibi hâllerde vatandafl› korumaya gayret gösterirler. Devlet. Bu nedenle de genellemelerden kaç›nmak gerekir. bilgi ve paran›n dünya üzerinde hareket edebilmesini. Siyasi fetih ve kâr amac›yla Bat›l› devletlerin ve giriflimcilerin dünyan›n Avrupa d›fl›nda kalan di¤er bölgelerine ulaflma çabalar› 17. Refah devletleri gelir eflitsizliklerini gidermeye çal›fl›r.

kat› bir ayr›m yapman›n imkâns›z oldu¤u görüflü hakim olmaya bafllam›flt›r. ‹deoloji kelimesi ilk kez Frans›z Destutt de Tracy (1754-1836) taraf›ndan “düflünceleri inceleyen bilim” anlam›nda kullan›lm›flt›r. Nazi Almanya’s› ve Stalin dönemi Rusya’s› D Ü fi Ühayata NEL‹M totaliter ideolojinin geçirilmeye çal›fl›ld›¤› iki çok önemli örnektir. do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›. Di¤er bir deyiflle ideoloji. Gelinen noktada. yani D ‹basitçe K K A T bilimsel olmayan de¤ildir. çarp›k. bunlar›n nereden kaynakland›klar›n› basitçe ifade ederler. k›sa basit. ‹deolojiler bize anlam sistemleri sa¤larlar. Bugün bilim ile ideoloji aras›nda net bir ayr›m yapmak imkâns›z olarak görülmektedir. ideolojiyi s›n›f ve sömürü gerçekli¤ini gizlemek için egemenler taraf›ndan oluflturulup sürdürülen düflünceler anlam›nda kullanm›flt›r. ‹deolojiler. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹deolojiler karmafl›k gerçekli¤i basite indirgeyerek dünyay› anlamam›za yard›mc› olurlar. bilim ile ideoloji aras›nda. SIRA S‹ZDE Totalitaryanizm: Farkl›l›k ve ço¤ulculu¤u redderek hakikatin ne oldu¤unu bildi¤ini iddia eden seçkin kadronun tart›fl›lmaz önderli¤inde toplumsal yap›n›n her alan›na SIRA nüfuz S‹ZDE etmeyi amaçlayan siyasi anlay›fl. Bu. yoksulluk gibi olgular›n sebeplerinin neler oldu¤unu. ideoloji yanl›. ‹nsanlar sadece maddi gereksinimleri taraf›ndan yönlendirilen varl›kAMAÇLARIMIZ lar de¤illerdir. Bize neyin önemli neyin önemsiz olduK ‹ T A P ¤unu ifade ederler. Ünite .5. leri düflünüldü¤ü gibi. Yapt›¤›m›z ifllere. üst düzey siyasal aktörlerin s›radan insanlar› siyasete çekebilmelerini kolaylaflt›r›rlar. sosyalist ya da muhafazakâr dedi¤imizde o insan›n siyasi duruflu hakk›nda belli ça¤r›fl›mlar uyan›r. bilimsel olmayan kat› ideoloji olarak görülmüfl ve ideoloji toplumsal hayat›n tüm veçhelerine nüfuz etmeyi amaçlayan totaliter devlet ile özdefllefltirilmifltir. karmafl›k sosyal olgular içinden elemeyi mümkün k›lan yol haritalar› sunarlar. Bilimi ideolojiden ay›rmam›za yard›m edebilecek mükemmel ölDÜfiÜNEL‹M çütlere sahip de¤iliz. Ancak bu sefer. Bilim ile ideolojinin birbirinden nas›l ayr›laca¤› konusu uzun y›llar tart›fl›lm›flt›r. ‹deolojiler. bilimsel olmayand›r. do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›d›r. çarp›t›lm›fl düflünceleri ifade etmek için kullan›l›r olmufltur. toplumsal yaflamTELEV‹ZYO N da hep var olan suç. ‹deolojinin ikinci ifllevi insanlara. SIRA S‹ZDEdaha öncehalen de tart›fl›lmaktad›r. Bir insana liberal. Daha sonralar›. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . anlaml› yaflam›n mümkün oldu¤u “iyi toplum”un nas›l bir toplum olaca¤›.Siyaset 115 S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER ‹deoloji Kavram› Siyasal ideolojiler. adaletsizlik. eflitsizlik. Her ne kadar ‹NTERNET bir ideoloji var olan düzeni meflrulaflt›rmaya ve onun kurulabilecek en iyi düzen oldu¤unu iddia etmeye çal›flabilirse de ideolojiler genellikle düzeni elefltirip köklü ya da küçük de¤iflikliklerle daha iyi bir düzen hâline getirmeye/ de¤ifltirmeye yönelik aray›fllar› ifade ederler. ideolojinin asli ifllevlerinden biri so¤ukkanl›. ‹deoloji. anlafl›l›r bir biçimde s›radan insanlar›n duygular›na hitap etmektir. hayat›m›za. 1950’li y›llarda Marksist olmayan Amerikal› sosyal bilimciler de benzeri bir anlay›fltan yana olmufllard›r. Karl Marx. Esasen. ideolojik denilerek küçümsenen bak›fl aç›fllar›ndan kendini kurtarabilmenin hiç de kolay olmad›¤›n› da gösteriyor (Hoffman ve Graham. insanlar› siyasal eyleme di¤er bir ifadeyle siyasete kat›lmaya ça¤›r›rlar. sosyalist ve faflist fikir sistemleri. ‹deolojiler. S O R U 2009: 172). nas›l iflleyebilece¤ini göstermektir. bir “anlam” da yüklemek zorunday›z. objektif analiz ya da aç›klama ve öneriler sunmaktan ziyade.

hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyacakt›r. ‹nsanlar s›rf insan olmalar› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan. Esasen bu özellik. dil. bunun d›fl›nda bireylere herhangi bir doktrin afl›lamaya çal›flmayacakt›r. (Anahtar Yay›nlar›. her bir bireye en çok negatif özgürlük alan› tan›yan bir toplumsal/siyasal örgütlenmenin kurulmas›d›r. LiAncak liberal ideoloji beral gelenek içinde ak›lc›l›¤› ve ilerlemeyi öne ç›karan çizgi ile akl›n önemiyle birlikte ilerleme düflüncesini de sorgulayan çizgi aras›nda bir mücadele vard›r. Liberaller özgürlü¤ü bireyin herhangi bir s›n›rlamaya tabi olmadan ve di¤er bireylerin özgürlü¤üne zarar vermeden istedi¤i flekilde hareket edebilmesi olarak tan›mlar. her bireyin kendi hayat anlay›fl›n› özgürce seçebildi¤i. Bir bireyin di¤eri üzerinde bask› yapmas›n› (zor kullanmas›n›) önlemek için devlete ihtiyaç vard›r. bir kiflinin özgürlüklerinin s›n›r›n›n di¤erinin özgürlükleri oldu¤u bir toplumdur. ak›l ve bilim yoluyla insan›n do¤a ve kendi hayat› üzerinde kontrol kurabilece¤ini ve insanl›¤›n sürekli daha iyiye do¤ru ilerledi¤i varsay›mlar›na dayal› “ayd›nlanma” gelene¤inin bir parças›d›r. insan› öne ç›karan. birey özgürlü¤üne en büyük tehdit devletten gelir. 1993: 137). Liberalizme göre. din. Bir birey ya da kurum. ‹NTE R N E T bünyesinde güçlü bir ayd›nlanma elefltirisi de bar›nd›r›r. hürriyet ve mülkiyeti koruyacak bütün bireylerin birbirlerine zarar vermeden dilediklerince yaflamalar›n mümkün k›lan genel hukuk kurallar›n› herkese eflit flekilde uygulayacak. Ayr›ca devlet. Bu nedenle. “güçlü” ve fakat “s›n›rl›” bir devletten yanad›r. renk. bir di¤er bireyi herhangi bir biçimde düflünmeye ya da davranmaya zorlayamaz. Liberal toplum. baflkas›na zarar vermedikçe diledi¤ini yapabilmektir. ortak iyi ya da kamu ç›kar› kavram›n›n kapsam›n› olabildi¤ince daraltmaktan yanad›r. Liberalizm. Ancak liberaller. Bu ilkeye zarar ilkesi de denilir. Liberalizmin ortak iyisi. Bir ideoloji olarak liberalizm. Özgürlük. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak belli haklara sahip olmal›d›r. Devlet. hayat. Bu özgürlük anlay›fl›na “negatif özgürlük” de denilir. Ancak liberalizm devletsiz bir toplum düflünmez. hayat. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür (Yayla. Liberaller için devlet “gerekli fleytan”d›r. ›rk. hiç kimsenin tekelinde olmayan bilgileri uzun dönemde herkesin yarar›na olacak flekilde toplumun menfaatleri için kullan›lmas›n› Liberalizm TELEV‹ZYON . Liberaller.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 116 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Siyasal ideolojiler daha detayl› bilgi için Andrew Heywood’un Siyasal ‹deolojiK ‹ T Ahakk›nda P ler. ülke içinde sözleflmelerin yerine getirilmesini de garanti alt›na al›r. Liberaller. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Gerekli fieytan: Hiç arzulanmayan ama kaç›n›lmaz olarak katlan›lan kifliler ya da kurumlar için ‹ngilizce ‘de kullan›lan bir deyimdir . 2007) kitab›n› okuyabilirsiniz. toplumu di¤er devletlere karfl› korudu¤u gibi. Bunun ötesinde bireyleri ortak amaçlar do¤rultusunda yönlendirmeye ya da flekillendirmeye yönelik politikalardan kaç›n›lmas› gerekti¤ini savunur. bireyi di¤er bireylere karfl› koruyan devletin kendisinin de özgürlüklere bir tehdit oluflturabilece¤inin fark›ndad›r. farkl› liberalizmlerin ortaya ç›k›fl›nda etkili olan en önemli faktörlerden biridir. Devlet. Arz ve talebe göre belirlenen fiyatlar. Bireyler kendileri için neyin iyi oldu¤unu bilme ve seçme potansiyeline sahiptir. bireylerin sahip olduklar› mallar ve sunabildikleri hizmetlerin karfl›l›kl› ç›kar temelinde de¤ifltirilmesine dayal› piyasa ekonomisinden yanad›r. ortak iyi ad›na hareket etti¤ini iddia eden kamusal otoritelerin gerçekte belli özel ç›karlar› ortak iyi maskesi alt›nda savunduklar›n› düflünür ve devlet müdahalecili¤inin en aza indirilmesi gerekti¤ini ifade eder.

Liberalizmin refah devleti karfl›tl›¤›n›n arka plan›nda yatan gerekçelerden biri de budur. birey özgürlüklerine tehdit oluflturma potansiyeline sahiptirler. liberallerin bireyin arzu ettiklerini gerçeklefltirebilme potansiyeline -literatürde buna pozitif özgürlük de denilir. Piyasa ekonomisi sa¤lad›¤› sinyallerle. 1945: 123). Belli bir doygunluk noktas›nda fiyatlar yeniden düfler ve böylece ihtiyaçlar merkezî planlaman›n beceremeyece¤i bir biçimde karfl›lanm›fl olur. Liberallerin piyasa savunusu. talebin çoklu¤unu gösterir ve yeni oyuncular›n ayn› mal ve hizmeti üretmelerini teflvik eder. Tüm bu elefltirilere ra¤men liberaller demokrasiden vazgeçmez. Liberalizm kaynak da¤›l›m›n›n piyasa taraf›ndan gerçeklefltirilmesini savunur. Yüksek fiyatlar ise.sahip olup olmad›¤› sorusuna dikkat etmedikleri gelir. Liberalizm her bir bireyin farkl› oldu¤unu. Bu da piyasada oluflmufl bulunan dengeyi bozma potansiyeline sahiptir.Siyaset 117 sa¤lar. Bir di¤er elefltiri. Liberaller. Siyasal kat›l›m ya da daha fazla demokrasi her zaman en iyi sonuçlar› do¤urmaz. liberalizm ya da di¤er ideolojiler gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na sahip de¤ildir. onun be¤enilmedi¤ini gösterir ve üreticileri daha iyi mal üretmeye ya da piyasadan tamamen çekilmeye zorlar. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› tehlikeye düflürebilir ancak faydas› potansiyel zararlar›ndan daha fazlad›r. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyan bir diktatörün var olabilece¤ine inanmak hayat›n ola¤an ak›fl›na ayk›r›d›r. di¤er bireylerin negatif özgürlüklerini zedeleyebilece¤ini iddia eder. bireylerin pozitif özgürlüklerini art›rmaya yönelik önlemlerin. piyasan›n alternatifinin olmad›¤›na inanmalar› kadar. ço¤unlu¤un tiranl›¤› da denilen. Demokrasinin alternatifi yoktur. Demokrasi. Zira hayat. birbirinden habersiz milyonlarca farkl› bireyin arzu ve taleplerini birbiriyle buluflturan bir araç olarak görülür. liberaller aç›s›ndan temel de¤er olan hayat. Siyasal süreç kaynak da¤›l›m›na müdahaleden olabildi¤ince kaç›nmal›d›r. iktidarlar›n keyfiliklerinin s›n›rland›r›lmas› gibi iki temel liberal de¤erin sadece bat› kültürüne özgü olmay›p baflka kültürlerde de bulunabildi¤ini belirtir. siyasal karar alma mekanizmalar›nda ço¤unlu¤un ya da ço¤unlu¤un temsilcilerinin olabildi¤ince yer almas› gerekti¤ini savunur.5. liberalizm ve liberal de¤erlerin evrensel olmay›p Bat› kültürünün bir ürünü oldu¤u bu nedenle de Bat› d›fl› kültürler için fazlaca bir anlam ifade etmedi¤idir. özgürlük idealinin de piyasalara asgari müdahaleyi gerektirdi¤ini düflünmeleriyle ba¤lant›l›d›r. Liberalizm ile demokrasi birbirinden farkl›d›r. Demokrasi. farkl› bireyleri ortak payda da eflitlemeye çal›flman›n hem mümkün olmad›¤›n› hem de baz› bireylerin özgürlüklerini zedeledi¤ine inan›r. Demokrasi. Di¤er bir deyiflle iktisadi hayat›n devlet kontrolü alt›na girmesi ya da devletin a¤›rl›¤›n›n artmas› temel hak ve hürriyetlerin korunmas›n› da zorlaflt›r›r. Keza. özgürlüklerine yönelik bir tehdit hâlinde devlete karfl› güçlü bir biçimde hareket edemez. Liberaller aç›s›ndan demokrasi. Liberalizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. demokratik ço¤unluk iktisadi süreçlere müdahale edilmesini de arzu eder. Bireylerin hiçbir demokratik ço¤unlu¤un dokunmamas› gereken hak ve hürriyetleri vard›r. . Gündelik hayatlar›n› sürdürmek için flu ya da bu flekilde devlete ba¤›ml› olan insanlar. Bir mal ve hizmetin fiyat›n›n düflük olmas›. Liberaller insana verilen de¤er. Demokratik ço¤unluklar. Ünite . Bir ideolojinin de¤erinin onun nerede ç›kt›¤›ndan ba¤›ms›z olarak de¤erlendirilmelidir fleklinde bir baflka cevap da verilir. yöneticileri kans›z bir biçimde iflbafl›ndan uzaklaflt›rmaya yarayan vazgeçilemez bir araçt›r (Popper.

Tarih boyunca sosyo-ekonomik eflitsizliklerin elefltirisi hep var olmufltur. gerçeklefltirilemeyece¤ine de inanan liberallerden farkl› olarak sosyalistler. T›pk› liberalizm gibi sosyalizm de ayd›nlanma düflüncesinin bir ürünüdür. komünist parti mensuplar›n›n ayr›cal›kl› bir s›n›f oluflturdu¤u di¤erlerininse yoksullukta eflitlendi¤i yeni bask›c› rejimlerin koruyucusu hüviyetine büründüler. ‹nsan›n hem do¤aya hem de sosyal dünyaya hakim olabilece¤ine inan›r. bireylerin tek bafllar›na yaflayamayacaklar›n› belirterek beraberce üretmenin ve paylaflman›n önemli oldu¤unu vurgular. Di¤er taraftan. ‹flçi s›n›f›n›n tamam›n› temsil etme iddias›yla devleti s›n›rland›ran mekanizmalar› reddeden sosyalist devletler.118 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyalizm Sosyalizm sosyo-ekonomik eflitlik. Resim 5. Sosyalist rejimler iktisadi kalk›nma sürecinin k›smen kolay ilk aflamalar›nda gösterdikleri baflar›lar› tüketim mallar› üretiminde gösteremediler. paylaflma. Kendilerine sosyalist ad›n› veren bu ülkelerde altyap› yat›r›mlar› gerçeklefltirildi.2 Karl Marx (18181883) . di¤erlerininkiniyse ütopik ya da ideolojik olarak nitelendiren Marx. Böylece insanl›k tarihinin en büyük sosyal mühendislik tecrübesi bafllam›fl oldu. belli bir iktisadi geliflme sa¤land›. Kendi yaklafl›m›n› bilimsel. topluluk ve kolektif mülkiyet gibi de¤erleri öne ç›karan bir ideolojidir (Heywood 1998: 105-116). Di¤er yandan. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli¤i (SSCB) 1991 y›l›nda da¤›ld›. eflitsizliklerin olmad›¤› bir toplum hayalini kuran ütopyac› sosyalistler vard›. okuryazarl›k ile kad›n/erkek eflitli¤i gibi konular olumlu geliflmeler gözlendi. reel sosyalist rejimlerde insan hak ve hürriyetleri büyük ölçüde ihlal edildi. Bu anlamda sosyalist düflüncenin kökleri çok gerilere götürülebilir. Sosyo-ekonomik eflitli¤in özlenilir olmad›¤› gibi. hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtmifllerdir. etkileyici bir kapitalizm elefltirisiyle birlikte sosyalizmin kapitalizmin krizlerinin kaç›n›lmaz bir neticesi olarak kurulabilece¤ini ileri sürdü. Karl Marx (1818-1883) sosyalizmin tarihinde bir dönüm noktas›d›r. Marx’tan önce kaynaklar›n eflit bir biçimde da¤›ld›¤›. Rus Marksisti Vladimir ‹lyiç Lenin (1870-1924) sosyalist devrimin geliflmifl kapitalist ülkelerde gerçekleflece¤ini ileri süren Marx’›n teorilerini gelifltirerek devrimin emperyalizmin en zay›f halkas›nda gerçekleflebilece¤ini savundu. Bundan sonra da baflta Do¤u Avrupa ülkeleri ve Çin olmak üzere dünyan›n birçok yöresinde sosyalizmi amaçlayan yeni rejimler kuruldu. Sosyalist düflünce. Rusya’da 1917 Ekim Devrimi ile iktidar› ele alan Lenin ve arkadafllar› sosyalist toplumu infla etmeye soyundu. Di¤er büyük ülke Çin ise sosyalizm söylemini koruyarak h›zla kapitalist bir sisteme do¤ru evrilmeye devam etti. toplumu de¤ifltirmeye yönelik kapsaml› bir ideoloji olarak sosyalizmin ortaya ç›k›fl› Avrupa’da Endüstri Devrimi’nin yaratt›¤› iflçi s›n›f›n›n do¤uflu ile paralel seyretmifltir. eflitsizliklerin kaynaklar› konusunda kapsaml› bir aç›klama getirmedikleri gibi bu ideal toplumun nas›l kurulabilece¤i konusunda da gerçekçi öneriler getir(e)mediler. Bu isimler. kardefllik.

refah devletini koruma ve güçlendirmeyle beraber. etnik ve cinsiyet temelli siyasi hareketlere yönelik daha hassas tutum ve davran›fllar. sosyalizm ve milliyetçilik gibi ideolojiler. 2004: 5-6). bilindik sosyal demokrat siyasal çizginin devam› oldu¤unu söylüyor. toplumsal de¤iflimin h›zland›r›labilece¤i düflüncesini sorgular. dolay›s›yla toplum da hiçbir zaman mükemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. çevreci. Frans›z Devrimi ve onun arka plan›ndaki Ayd›nlanma felsefesinin sorgulanmas› Avrupa’da muhafazakârl›¤›n ortaya ç›k›fl›n› tetikleyen temel siyasal olgudur (Özipek. Muhafazakârl›k Muhafazakârl›k tan›mlanmas› en zor olan ideolojilerdendir. kendi yaklafl›mlar›n› genellikle bir ideoloji olarak görmez.Siyaset 119 Reel sosyalizmin çöküflü sosyalizm ideolojisinde de büyük bir aray›fl sürecini tetikledi. Ünite . Muhafazakâr felsefe. Merkezî planlamaya dayal› bir iktisadi sistemin belli bafll› temel ihtiyaç maddelerini ancak k›smen üretebilece¤i. tezlerini Frans›z Devriminin elefltirisi üzerinden aç›klamaya çal›flm›flt›r. Bir k›s›m sosyalistler. insan akl›n›n gücü abart›lmamal›d›r. Frans›z Devrimini önceleyen toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i. somut durumun gereklerine göre tutum ve davran›fllar› ayarlamak politikalar› belirlemek gerekir. Muhafazakârlar.5. Soyut prensiplerden ziyade. Di¤er bir kesim ise. seçmen düzeyinde anlaml› bir baflar›ya ulaflamad›. Kapitalist sisteme radikal bir meydan okuma olup olmad›¤› çok flüpheli bu tutum ve davran›fl›n ne ölçüde sosyalist olarak nitelendirilebilece¤i tart›fl›labilir. kapitalizmin elefltirdikleri yönlerini de törpülemeye çal›fl›yorlar. Var olan durumu koruma e¤ilimi olarak muhafazakârl›k -Samuel Huntington buna “durumsal muhafazakârl›k” der. Onlara göre liberalizm. sosyalizmin Marx taraf›ndan ifade edilen teorisinde bir sorun olmad›¤›n› meselenin uygulamadan ve Marx’›n yanl›fl anlafl›lmas›ndankaynakland›¤›n› ifade etti. hiçbir zaman kapitalist sistemin sahip oldu¤u verimlilik. Bu anlamda “sosyalist” muhafazakârl›ktan. Sosyalist olman›n ne anlama geldi¤inin yeniden tan›mland›¤› bir dönemde oldu¤umuz söylenebilir. Muhafazakârl›k tam da soyut prensipler ›fl›¤›nda toplumu de¤ifltirmeyi amaçlayan bu tür projelere karfl› oldu¤u için kendisinin bir ideoloji olmad›¤› iddias›n› dile getirir. Günümüzde kendilerini sosyalist olarak nitelendirenlerin önemli bir ço¤unlu¤u. özellikle erken dönem sosyalistlerinin küçümsedi¤i temel hak ve hürriyetlerin sosyalist devlete karfl› da korunmas› gerekti¤i fikrini reddetmeyecek bir sosyalizm aray›fl› içine girdi (‹nsel. “bürokratik” muhafazakârl›ktan bahsedilebilir. Tart›flmalar daha uzunca bir süre devam edece¤e benziyor. daha uluslararas› bir yönelim sergiliyor. kapitalist sistemi bütünüyle reddetmeden daha fazla sosyo-ekonomik eflitli¤i sa¤lamaya yönelik önerilerle geliyor. . Muhafazakârlara göre. Muhafazakârl›¤›n babas› say›lan Edmund Burke. Birçok sosyalist bunun sosyalizm de¤il. Di¤er taraftan liberalizm ya da sosyalizm kadar net olmasa da kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› bir doktriner diyebilece¤imiz bir muhafazakârl›k da söz konusudur. Sosyalistler. ‹nsan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir yarat›kt›r. 2010). Bu görüflü savunanlar. ak›l yoluyla akl›n çizdi¤i plana göre toplumu de¤ifltirmeye yönelen toplumsal mühendislik projeleridir. Muhafazakârl›k olsa olsa çok temel bir iki de¤er/ilke d›fl›nda olmazsa olmazlar› olmayan bir pozisyon al›flt›r. eski s›n›f siyasetini sorguluyor. esneklik ya da ürün çeflitlili¤ini sa¤layamayaca¤›n› iddia eden liberal tezleri ciddiye alan baz› sosyalistler piyasa sosyalizmi kavram›n› tart›flmaya bafllad›.insan do¤as›n›n temel özelliklerinden biri oldu¤u gibi hemen her ideolojide bulunan bir özelliktir (Huntington. 1957: 455-6).

onun kaç›n›lmaz oldu¤una inan›r. Gelenek.sorgular. Muhafazakârlar. büyük bir baflar›s›zl›kla sonuçlanmaya mahkûmdur. Din kurumu da ayn› ifllevi yetiflkin hayat›nda yerine getirir. Devlet tarafs›z olamaz. yerellik önemlidir. Bu otorite her fleyden önce ailedir. do¤alar› itibar›yla yanl›fl yapmaya meyyal bireyleri kontrol alt›nda tutmaya yard›m edebilecek kurumlard›r. önce aile içinde do¤ruyu. Çocuk. statülerden. (‹stanbul: Timafl Yay›nlar› 2011) çal›flmas›na bakabilirsiniz. Toplum. Dolay›s›yla. TELEV‹ZYON T E L E VResim ‹ Z Y O N 5. aile ve baz› durumlarda devlet gibi kurumlar›n sosyalleflme süreciyle sosyal düzenin sürdürülmesinde aktif rol almalar›n› ister. Bu kurumlar.3 ‹NTERNET . rahats›zl›k duymaz. Birçok muhafazakâr kanun önünde eflitlik ilkesini kabul eder. Muhafazakârlar. var olan geleneksel hiyerarflilerden. ‹nsan ahlaken bozulmaya meyyal bir yarat›kt›r. o tecrübenin kaybolmamas› ve yeni kuflaklara aktar›lmas›na yard›mc› olmaktad›r. Herkesin haklar› ve sorumluluklar› vard›r. Siyaset. Gelene¤e sayg›. ahlak. Bunlar›n yeni kuflaklara ö¤retilmesi ve uymayanlar›n uyar›lmas› gerekir. Bu felsefenin arka plan›nda insanlar›n eflit yarat›lmad›¤› ve buna uygun olarak da eflit muameleye tabii tutulmas›n› savunan hiyerarflik toplum anlay›fl› yatar. Muhafazakâr felsefe din. sevgi kendini kontrol etme gibi de¤erleri ö¤renir. Önemli olan de¤iflimin h›z›d›r. muhafazakârlar için çok önemlidir zira yüzy›llar›n tecrübesi içinden süzülüp gelmifltir. Bu nedenle muhafazakârl›k her toplumda çok farkl› biçimler alabilmekte. “Korumak için de¤iflmek” ya da de¤iflime katlanmak birçok muhafazakâr›n benimsedi¤i bir slogand›r. Sosyal dünya karmafl›kt›r. gideni yeniden geri getirmeyi. Muhafazakâr felsefe. ‹nsan akl›na duyulan güvensizlik muhafazakârl›¤›n temel köfle tafllar›ndan birisidir. Ancak yine de bu ilkeye liberaller gibi yaklaflt›klar›n› söylemek zordur. insan›n kendi hâline b›rak›l›rsa en iyiyi seçece¤i görüflü de sorgulan›r. bir toplum için geçerli olan fley di¤eri için geçerli olmayabilir. eskiyi geri getirmeyi amaçlayan reaksiyoner veya gerici gelenekten de ço¤u zaman ayr›l›r. Muhafazakârlara göre toplumu akl›n buldu¤u ilkelere göre yeniden flekillendirme giriflimi. ‹NTERNET H›zl› toplumsal de¤iflme ve h›zl› siyasal de¤iflmenin bir örne¤i olarak “devrim” muhafazakârlar›n hep elefltirdikleri bir olgudur. Keza muhafazakârlar her zaman her yerde uygulanabilecek olan kurallar›n var oldu¤u düflüncesini -evrenselcili¤i. Ne flekilde olursa olsun do¤ruyu yanl›fltan ay›rmam›z› kolaylaflt›ran bir otorite flartt›r. madem de¤iflim kaç›n›lmazd›r bu tedrici/›l›ml›/yavafl bir toplumsal de¤iflim olmal›d›r. Tedrici dönüflümlere karfl› ç›k›lmamal›d›r aksi takdirde çok daha radikal ve h›zl› dönüflümün önüne geçilememifl olur.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 120 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Muhafazakârl›¤›n K ‹ T bir A P ideoloji olarak nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve ne oldu¤unu kapsaml› bir biçimde ele alan Bekir Berat Özipek’in Muhafazakârl›k: Ak›l. Gelene¤i koruyarak de¤iflmek temel muhafazakâr slogand›r. bu da genel olarak muhafazakârl›k üzerine konuflmay› güçlefltirmektedir. geleneksel de¤erleri koruma hedefi u¤runda de¤iflimi durdurmay› denemeyi düflünmez. yanl›fl› ve sayg›.

Devlet. çok farkl› ideolojilerle yan yana gelebilmifltir. Ancak muhafazakârlar›n önemli bir ço¤unlu¤u milliyetçili¤in de ak›lc›l›¤a dayanan sosyal mühendislik arzusundan fazlaca etkilenebilece¤inden de korkarak milliyetçilik ile araya belli bir mesafeyi koymay› arzularlar. sosyo-ekonomik köken gibi hayati farkl›l›klar› bir kenara iterek sadece bir hayal edilen bir cemaat olarak millete ait olanlar ile o milletin d›fl›nda kalanlar ayr›m›na indirgeme e¤ilimi içindedir. cinsiyet. Bu noktada muhafazakârl›k milliyetçilik ile benzer bir pozisyondad›r. Milliyetçilik bir bilinç meselesidir. keyfî siyasi müdahaleler söz konusu oldu¤unda s›¤›n›lacak bir kale görevi görebilir. topMilliyetçilik. ‹nsan›n geçmifli ve gelece¤i olan kurallar› bulunan bir toplulu¤a ait olma ihtiyac› vard›r. Dünyan›n millî devletler taraf›ndan paylafl›ld›¤› düflünüldü¤ünde bir milletin kendi ka- Milliyetçilik 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . liberalizm. Üst s›n›flar›n da -haklar› kadar. Bir ideoloji olarak milliyetçilik teorik tutarl›l›k aç›s›ndan en sorunlu olan ideolojilerden biridir. sosyal harcamalar› art›rmal›d›r. sosyalizm ya da muhafazakârl›k gibi kapsaml› lum ve siyaset anlay›fl›na dayal› temel ideolojilerden biri de¤ildir. siyasi otorite ve devleti çok önemser. Devlet. flu ya da bu flekilde. Özel mülkiyet savunusu muhafazakârlarla liberalleri birbirine yaklaflt›ran bir ortak noktad›r. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. soy. “Liberal-Muhafazakârl›k” tutars›z bir ideolojik bileflim midir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N Ebir L ‹ M insan. yoksa zengin yoksul uçurumu sistemin tamam›n› tehdit edebilir. Ancak bu. Muhafazakâr felsefe için özel mülkiyet kutsal de¤ildir fakat çok önemlidir. D‹KKAT Millet ya da ulus. devletin iktisadi hayat› kontrol etmesini talep etme aflamas›na kadar gelmez. yoksullar› korumal›. farkl› gruplar birbirlerine ihtiyaç duyarlar. kendisini di¤er milletlerden dil. bir milletin parças› olduklar›n› iddia ediyorlarsa bu iddia hayata geçirilebiliyorsa orada bir milletin var oldu¤unu düflünmek yanl›fl olmaz. kültür. her flu ya da S O ideoloji R U bu flekilde milliyetçilik ideolojisi ile yak›nlaflmak/hesaplaflmak durumunda kalm›flt›r. Mülkiyet kiflinin kendisi ve ailesi için küçük ve özel bir dünya yaratmas›n› kolaylaflt›r›r. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir (Gellner 1991: 382). Liberallerden farkl› olarak muhafazakârlar. güvenlik hissi verir. Milli-devletlerin hakim siyasi örgütlenme biçimi hâline dönüflmeleriyle beraber. Milliyetçi ideolojiye göre.5. statü. Ünite . bunlar› liberaller gibi gerekli fleytan olarak görmez ancak bu devlete mutlak güven anlam›na da gelmez. ‹nTELEV‹ZYON sanlar aras›ndaki din.Siyaset 121 Muhafazakârlar›n toplum anlay›fl› bir süreklilik içerir. gelenek ve birlikte yaflama iradesinin varl›¤›-yoklu¤u aç›s›ndan farkl› gören kimselerin oluflturdu¤u S‹ZDE bir bütün olarak görülebilir. Devlet ço¤u zaman mistik anlamlar da yüklenen bir mekanizmad›r. Millete ba¤l›l›¤›n di¤er tüm ba¤l›l›klar›n üzerinde olmas› gerekti¤i de milliyetçiler taraf›ndan savunulur. AMAÇLARIMIZ ‹deoloji olarak milliyetçilik. millet olma ölN T E R N E T hayata geçütlerinin ne oldu¤u ile milletlerin kendi kaderlerini tayin etme‹ hakk›n›n çirilmesi konusunda milliyetçilik net ve tutarl› aç›klamalar getirmekten uzakt›r. Milliyetçilik de ayn› flekilde. devletlerin s›n›rlar› içinde K ‹ T A P mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. Keza. Toplum yaflayan bir organizmad›r. Devletin iktisadi hayata müdahalesi söz konusu oldu¤unda liberallere göre çok daha devletçi bir çizgiden yanad›r. herkesin bu organizma içinde belli bir yeri ile birlikte görev ve sorumluluklar› da vard›r. toplum dün yaflam›fl olan bugün yaflayan ve yar›n da yaflayacak olan kuflaklar aras›ndaki bir ba¤d›r ve tamamen ak›lc› ve sözleflmeci teoriler temelinde aç›klanamaz.sorumluluklar› vard›r.SIRA E¤er insanlar.

Bu anlamda milliyetçilik.hakim millete ait olmayanlara yönelik bask›c› politikalara yönelimi kolaylaflt›rabilmektedir. otoriter ve genifllemeci bir e¤ilim içine de kolayl›kla girebilmifltir. Ayn› flekilde sömürge yönetimlerine karfl› ayaklanan millî ba¤›ms›zl›¤› savunan hareketler de liberal ideallerden esinlenmifllerdi. MilliyetçilikKve kuramlar›na iliflkin elefltirel bir de¤erlendirme için Umut Öz‹ milliyetçilik T A P k›r›ml›’n›n Milliyetçilik Kuramlar›: Elefltirel Bir Bak›fl (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5.122 Resim 5. Millî devlet içinde sosyolojik anlamda az›nl›klara bask› fleklinde tezahür edebilen bu e¤ilim. Mutlakiyetçi imparatorluklara karfl› meydan okuyan yeni siyasi güçler. rahatl›kla d›fllay›c›.4 Ressam Eugéne Delacroix’un Frans›z Devrimi’ni temsil eden ya¤l› boya tablosu (1830). Milliyetçili¤in do¤as› gere¤i yapmak zorunda oldu¤u farkl›laflt›rma D‹KKAT d›fllamaya dönüflebilmektedir. Bu da çat›flmalar› beslemektedir. egemenli¤in krala ya da hanedana de¤il soyut bir kavram olarak millete ait olmas› gerekti¤ini ifade etmifllerdir. Milliyetçi ideoloji. bir kiflinin ülke ya da yurduna duydu¤u sevgi ya da ba¤l›l›k anlam›na gelir. TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Di¤er taraftan milliyetçilik. Bizden olanlar ve olmayanlar ayr›m› bask›c› politikalara temel oluflturabilmekte. uluslararas› siyaset arenas›nda yay›lmac› AMAÇLARIMIZ e¤ilimleri güçlendirmektedir. ülke içindeki -sosyolojik anlamda. Yurtseverlik ile milliyetçili¤in ayn› fley oldu¤unu düflünenler yan›nda. bizden olmayanlar›n hayat hakk›n›n olmad›¤› noktas›S O R U na kadar gidilebilmektedir. Milliyetçili¤in millî ç›karlar›n di¤er bütün de¤erlerin üstünde tutulmas› talebi. dili. siyasi inançlar› ne olursa olsun insan›n hiç bir biçimde ihlal edilemeyecek teSIRA S‹ZDE mel hak ve hürriyetlere lay›k bir varl›k oldu¤u düflüncesinin sorgulanmas›n› kolaylaflt›rmaktaDÜfiÜNEL‹M d›r. Yurtseverlik. rengi.5 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ derini tayin hakk› di¤er millî devletin toprak kayb› anlam›na gelmektedir. Milliyetçilik Frans›z Devrimi’nden sonra yay›lmaya bafllam›flt›r. Erken dönem Avrupa milliyetçili¤i ile liberal talepler aras›nda önemli bir yak›nlaflma ve benzerlik vard›r. 2008) kitab›na bakabilirsiniz. dini. insanlardan ziyade co¤rafyay› öne ç›karan yurtseverli¤in ›rkç›l›¤a meyletme potansiyeli yüksek milliyetçilikten daha liberal bir anlay›fl› temsil etti¤ini söyleyenler de vard›r. Bu nedenle birçok yorumcu buna liberal milliyetçilik der. Biz farkl›y›z noktas›ndan biz üstünüz noktas›na geçifl zor de¤ilSIRA S‹ZDE dir. anayasal idare ve insan hak ve hürriyetlerinin tan›nmas› talebini de içermekteydi.

ekonomilerin d›fla aç›lmas›n› ve sermayenin serbestçe dolafl›m›n› sa¤lamay› hedefDÜfiÜNEL‹M leyen neo-liberal iktisadi politikalar yeniden gündeme geldi. keza.5. sosyal devlete fazlaca itiraz etmedi. Karma ekonomi söylemlerine ra¤men. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Ünite . Dünyan›n en eski partilerinden Alman Sosyal Demokrat Partisi kendisini sosyalist bir parti olarak nitelendiriyor. devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerini de oldukça azaltt›. iflçi s›n›f›n›n oy hakk›n›n genifllemesine paralel olarak en az›ndan Avrupa’da iflçi s›n›f›n›n parlâmenter yollarla iktidara gelebilece¤i. Sosyal demokrasi alt›n ça¤›n› savafl sonras› iktisadi genifllemesine tekabül eden 1950-1973 y›llar› aras›nda yaflad›. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen ve ‹ngiliz SIRA S‹ZDE ‹flçi Partisi’nce Tony Blair iktidar›nda uygulanan “üçüncü yol” siyaseti. Petrol kriziyle birlikte Avrupa’n›n belli bafll› ülkelerinde refah devleti uygulamalar› ve ekonomiyi uyarmak için kamu harcamalar›n›n art›r›lmas›n› savunan Keynezyen iktisat sorgulanmaya baflland›. liberalizm. bildi¤imiz anlamda sosyal demokrat politikalar›n savunulmas› ve uygulanmas›n› da zorlaflt›rd›. Sosyal demokrasi. sosyal demokrat ideolojiyi yeniden canland›rma çabalar›n›n en önemli örne¤i oldu (Giddens. Sosyal demokratlar. Sosyalizm ile kapitalizmin en iyi yönlerini verimlilik sayesinde artan üretim ve artan zenginli¤in piyasa mekanizmas› taraf›ndan de¤il adil bir biçimde paylafl›lmas›. orta s›n›flara da güvence sa¤layan refah devleti kavram›n› gelifltirdi. Sosyalizmin gerçek bir tehdit olarak alg›land›¤› so¤uk savafl y›llar›nda burjuvazi ya da kapitalistler iflçi s›n›f›n› sistem içinde tutaca¤› gerekçesiyle yüksek vergilere. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen “üçüncü yol” siyaseti hakk›nda daha K ‹ T A P detayl› bilgi için kuramc›n›n Üçüncü Yol: Sosyal Demokrasinin Yeniden Dirilifli (Birey Yay›nc›l›k. geliflmifl kapitalist ülkelerde 19. Her iki parti de iktidar olduklar›nda yüksek vergilendirme yoluyla toplumsal eflitsizlikleri gidermeye çal›flt›. Sosyal demokrasinin kayna¤›nda sosyalizme bar›flç› parlâmenter yollardan geçme fikri yatar. SIRA S‹ZDE 1970’lerin iktisadi krizinin etkisiyle devletin iktisadi alandan geri çekilmesini. sosyalizmin bu flekilde kurulabilece¤ini savundu. Bu politikalar. Ortodoks Marksistler Eduard Bernstein (1850-1932) ve Karl Kautsky (1854-1938) gibi ilk sosyal demokratlar› revizyonist olmakla elefltirdi. baflta ‹ngiltere ve ABD olmak üzere birçok ülkede uygulanmaya baflland›.Siyaset 123 Sosyal Demokrasi Sosyal demokrasi. içeri¤i bulan›k b›rak›lm›fl bir sosyalizm hedefinden vazgeçmemiflti. ‹ngiliz ‹flçi Partisi. iflçi ve ücretli kesimin sosyal haklar›n› geniflletti. Bu. yüzy›lda ortaya ç›kan ve iflçi s›n›f›n›n kapitalist düzeni devirmesini de¤il de sistem içinde kalarak demokratik mücadeleler yoluyla haklar elde etmesini savunan bir ideolojidir. 1998). Ancak seçim baflar›lar›na ra¤men “üçüncü yol” siyaseti. kurulan düzen sosyalizm de¤ildi. muhafazakârl›k gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› temel ideolojiler aras›nda say›lmaz. birçok kifli taAMAÇLARIMIZ raf›ndan kapitalizmin daha yumuflak bir biçimde sunulmas› olarak alg›land›. alt s›n›flar lehine devlet müdahalecili¤ini öngören bir kapitalizmdi. Zira iflçi s›n›f› rejime bir tehdit olmaktan ç›km›flt› ve sermaye art›k daha düflük maliyetli ülkelere yat›r›m D‹KKAT yapabiliyordu. sosyalizm. sosyalizmi amaçlad›¤›n› belirtiyordu.birlefltirme iddias› dile getirildi. devletin aktif olarak üretim faaliyeti içinde yer almas›n› savundu. 2000) kitab›na bakabilirsiniz. Marksist toplumsal analizden esinlenen ve kendilerini sosyalist diye tan›mlayan ilk sosyal demokratlar. Sosyalist sisS O R U temlerin çöküflü ve sermayenin dolafl›m› önündeki engellerin azalt›lmas›.

Faflizmin kendine has özelliklerinin gözden kaç›r›ld›¤› söylenmektedir. bireyin tamamen üstün liderin kiflili¤inde somutlaflan devlete tabi olmas›. Kesif propaganda ve ajitasyon faflizmin temel özelliklerindendir. yabanc› düflmanl›¤› ve ‹slamofobi temelinde güç toplamaya çal›flmaktad›rlar. Ancak günümüzde neo-liberal iktisadi politikalar›n çok sorguland›¤› göz önüne al›nd›¤›nda. yabanc›lara yö- . Faflizm Faflizm. Günümüzde geliflmifl ülkelerde. kitle mobilizasyonuna özel önem veren belli bir ulus ya da ›rk›n üstünlü¤ünü vurgulayan. Keza. kitlenin radyo gibi döneminin ça¤dafl iletiflim araçlar› kullan›larak harekete geçirilmesidir. Düflünceden ziyade eylemi vurgulayan faflistler. sistematik bir ideolojik çerçeve kayg›s› duymam›flt›r. Faflizm bazen askerî rejimlerle birlikte. 1930’lu y›llarda doruk noktas›na ç›km›fl savafl sonras›nda ise k›smen marjinal bir hareket olarak devam etmifltir. kimlik siyasetlerinin ortaya ç›k›fl›. faflist hareketler daha çok ›rkç›l›k. ‹talya ve Almanya baflta olmak üzere. komünizm ve sosyalizm karfl›tl›¤›. Bir siyasi hareket olarak faflizm. sosyal demokrat aray›fllar›n hâlen önemini korudu¤u görülmektedir. fliddet. geliflmeler Avrupa’da bildi¤imiz anlamda sosyal demokrasinin gelece¤inin parlak olmad›¤›n› düflündürüyor. 2009: 287-9). büyük ve gösteriflli mitingler. Genellikle korkular›n› k›flk›rtarak harekete geçirdikleri s›radan insanlar› etkilemek için. demokrasi ve Ayd›nlanma düflüncesi karfl›tl›¤› öne ç›kar (Hoffman ve Graham. flovenist milliyetçilik ya da ›rkç›l›¤a dayal› yay›lmac› ve sald›rgan d›fl politika anlay›fl›. Her ikisi de sorgulanmayan üstün liderler kavramlaflt›rmas›ndan yanad›r. Alman faflizmi.124 Resim 5. devlet müdahalecili¤inin yaratt›¤› iktisadi sorunlar. devlet d›fl›ndaki ara kurumlara izin verilmemesi. Asya’n›n yükselifli vb. Faflizmi di¤er geleneksel otoriter rejimlerden ay›rt eden bafll›ca özellik. Afl›r› milliyetçilikle faflizm s›n›rlar›nda dolaflan yasal örgütlenmelerin güç kazand›klar› hatta koalisyon orta¤› olarak hükümete girebildikleri görülebilmektedir. yürüyüfller yapm›fllar. Bu kullan›m faflizmi. Faflizm kendisini daha çok karfl› oldu¤u fleyle tan›mlamaya çal›flan bir ideolojidir. faflist ideolojilerin neredeyse ortak diyebilece¤imiz temel özelliklerindendir. yüzy›l ideolojisidir. liberal de¤erler. protestolar. Faflist hareketler. temel hak ve hürriyet kavram› ile parlâmenter demokrasinin reddi. Bu noktada. devleti öne ç›karan otoriter bir 20. ifl yerleri ve okullarda örgütlenmeye gitmifllerdir. kendi aralar›nda birçok farkl›l›k ve çeflitlilik gösteren otoriter rejimleri ifade eden genel bir kavram hâline dönüfltürdü¤ü için elefltirilmektedir. Üstün bir ulus ya da ›rk›n üstün olmayan di¤er uluslar üzerinde egemenlik hakk› oldu¤u fikri. savafl ve militarist de¤erleri öne ç›karan bir kültür savunusu. Yahudi aleyhtarl›¤›n› vurgular ve ›rkç› özellikler tafl›rken ‹talyan faflizmi devlet kültüne dayal› olmufltur. yay›lmac› ya da ›rkç› niteli¤i öne ç›kmamakla beraber aç›kça otoriter olan di¤er rejimleri de ifade etmek için de kullan›labilmektedir.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ‹flçi s›n›f›n›n nicel olarak zay›flamas›. topluma nüfuz etmeyi bir kitle temeli yaratmay› amaçlam›fllard›r.

ayr›mc›l›k ve fiziksel fliddet hareketlerinin yayg›nlaflt›¤› bir vak›ad›r. kurtulufl ancak sosyalizm ile mümkün olacakt›. Bunun ötesinde kad›nlara yönelik pozitif ayr›mc›l›k talepleri söz konusu de¤ildi (Heywood.Siyaset 125 nelik d›fllama. kanun önünde eflitlik yeterli de¤ildi. Faflist hareketlerin gücü iktidara gelme ihtimallerinden ziyade. Kad›nl›k rolü ve hâllerinin tan›mlanmas› ve belirlenmesi erkekler taraf›ndan yürütüldü ve erkek egemen düzenin devam›na yönelik olarak gelifltirildi. 2005: 268 vd). bir ilerlemeydi ancak bu kad›nlar aleyhine iflleyen ayr›mc›l›k düzenini de¤ifltirmeye yetmiyordu. ‹lk dalga feminizmi ya da liberal feminizm denen bu e¤ilim. Seçme ve seçilme haklar›na sahip olmak. Sosyalist blo¤un çökmesi ile sosyalist feminizm de ikinci plana düfltü. Onlara göre. erkek egemen düzeni sembolize eden “patriyarki” (ataerkillik) kavram› yard›m›yla kad›n/erkek eflitsizli¤inin di¤er eflitsizliklerle benzer statüye sahip olmad›¤›n› belirtti. liberal ve sosyalist feministlerin “toplumsal cinsiyet” (gender) kavram›na gerekli önemi vermedikleri tespitiyle yola ç›kt› (Donovan. 1980’lere kadar etkili olan sosyalist feministler. Geliflmifl ülkelerde bile kad›nlar nüfusun yar›s›n› oluflturmalar›na ra¤men. edebiyat. Ekonomi. kad›nlar›n kanun önünde eflitlik ilkesini özellikle de kad›nlar›n erkeklerle eflit seçme ve seçilme ve miras haklar›na sahip olmalar›n› amaçl›yordu. Onlara göre kapitalist sistem ortadan kald›r›lmadan bu sorunlar›n düzelmesi imkâns›zd›. Büyük flirketlerde. Aile. yabanc› karfl›t› bir atmosfer yaratarak merkez partileri bu konuda daha milliyetçi bir çizgi izlemeye zorlama gücüne sahip olmalar›nda yatar. Ünite . Radikal feministler. Resim 5. akademik dünyada üst pozisyonlarda yer alan kad›nlar›n oran› düflüktür. Toplumsal cinsiyet kavram›yla kad›nl›k ya da erkeklik gibi rollerin do¤al biyolojik farkl›l›klardan kaynaklanmay›p erkeklerin egemenli¤ini sürdürmeye yönelik olarak üretildiklerini belirttiler. 1998: 239-240). Feminizm Genellikle klasik ideolojiler aras›nda say›lmayan feminizm. toplumsal zenginli¤in ancak ufak bir k›sm›n› kontrol etmektedir. Keza. din. kad›nlar›n erkeklerle eflit siyasi haklara sahip olmalar›. günümüz siyasal ve sosyal düzeninin erke¤in lehine kad›n›n aleyhine iflledi¤i düflüncesinden yola ç›kar. kad›nlar›n yaflad›¤› sorunlar›n kapitalist sistemin gereklerinden kaynaklad›¤›n› belirtiyordu. 1960’lardan sonra ise ikinci dalga feminizmi diyebilece¤imiz siyasal e¤ilim gündeme geldi.7 Toplumsal cinsiyet eflitli¤i sembolü = . Radikal feministler. Ataerkil düzenden hak talep etmek yetmez. Liberallerin soyut insan haklar› savunusu. cinsiyet ayr›mc›l›¤›na dayal› fiilî durumun gözden kaçmas›na sebep oluyordu. ataerkil de¤erlerin yeniden üretildi¤i en önemli kurumdur. insanl›k tarihî patriyarkal kültürün yeflermesi ve yerleflmesinin de tarihidir. ‹kinci dalga feminizmi bünyesinde çok farkl› e¤ilimler bar›nd›rmaktayd›. Feminizmin ilk ortaya ç›k›fl›. tarih. sanat gibi faaliyetler erkek-merkezli ve erkeklerin egemenli¤ini yeniden üretmeye yönelik bir e¤ilim içinde flekillenmifllerdir. Buna göre. yeni filizlenmekte olan kamusal alana girebilmeleri.5. erkeklerle eflit vatandafl olabilmeleri talepleriyle paralel geliflmifltir. onu tamamen dönüfltürmek gerekir. siyasette. kad›nlar hem cinsel hem de cinsel kaynakl› olmayan fliddete maruz kalmaktad›r.

Sosyalist çevreciler. 1998: 266-7). Derin ekolojistler. çevreyi kirletmenin maliyetinin art›r›lmas› ilkesine dayal› serbest piyasa çözümleri önerir. toplumsal siyasal hayat› mümkün k›lan do¤al dünyan›n. “Yeflil siyaset” de her iki e¤ilimi ifade etmek kullan›lan bir di¤er kavramd›r. Dünyan›n böyle devam edemeyece¤i vurgulan›r. Ekolojizm bu mekanizman›n insan müdahalesiyle bozuldu¤u varsay›m› üzerinden flekillenir. Liberal çevreciler. çevre sorunlar›n›n kayna¤›nda kapitalizmin ve sistemin teflvik etti¤i bitmek bilmez üretim ve tüketim ç›lg›nl›¤›n›n yatt›¤›n› söyler. Fakat derin ekoloji dedi¤imiz ak›mlar›n ortak noktas› sürekli daha fazla tüketimi teflvik eden kapitalist iktisadi düzenin reddedilmesi ya da zararl› oldu¤una inan›lan yönleri kontrol alt›nda tutacak bir otorite taraf›ndan kontrol edilmesidir. klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini . Hangi e¤ilime sahip olursa olsunlar. Derin ekolojistlere göre bu anlay›fl toptan reddedilip ekosantrik ya da do¤a-merkezli bir toplumsal siyasal örgütlenmeye gidilmedikçe sorun çözülmeyecektir. Bu. klasik sosyalist gelene¤in üretimin art›r›lmas› hedefinden vazgeçilmesi gerekti¤ini belirterek do¤a-merkezli bir sosyalist anlay›fl› önerir. do¤adaki tüm canl›lar›n hayatlar›n› sürdürmelerini mümkün k›lan kendi kendini yeniden düzenleyen/üreten bir do¤al mekanizman›n varl›¤›n› kabul eder. “gölge” ekolojist olmakla suçlayan ve “derin ekoloji” de denilen ak›m ise çok daha radikal ve kapsaml› bir dönüflümün peflindedir. meseleyi teknik bir sorun olarak ele al›r. insanlar ve insanlar›n faaliyetleri neticesinde zarara u¤rad›¤›. Çevrecilik “Çevrecilik” ço¤u zaman “ekolojizm” ile eflanlaml› olarak kullan›l›r. Çevreyi korumak için. Farkl› ideolojik geleneklerden beslenen farkl› feminizmler. Örne¤in. çevreci tezlerin. Meselenin teknik boyutunu öne ç›karanlar›. Biyolojinin bir alt dal› olarak geliflen ekoloji bilimi. k›rsal hayat ile cemaatçi bir toplumsal yap›lanmaya dönüflü arzulayan dinsel renkler tafl›yan “ekomuhafazakar” bir çizgi de söz konusudur. Do¤al dünyaya ve insan d›fl›ndaki di¤er canl›lara ve gelecek kuflaklara karfl› sorumluluklar›m›z vard›r. Kapsaml› bir ideolojinin karmafl›k çat›flma eksenlerini tek bir boyuta indirgememesi gerekti¤i de öne sürülür. ‹lk ikisi kadar güçlü olmasa da endüstri kapitalizmi ile büyük flehir yaflam›n› reddeden basit. Çevrecilik denilen genifl ideolojik çerçeve içinde iki farkl› e¤ilimden bahsedilebilir. tahrip oldu¤udur. hem çevre duyarl›l›¤›n›n art›r›lmas› hem de çevreyi kirleten faaliyetlerin azalt›lmas› ve çevreci teknolojilerin teflvik edilmesi merkezinde politikalar demeti önerilir.126 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feminizm klasik siyasi ideolojilerin ihmal etti¤i önemli bir çat›flma ekseni olan kad›n/erkek eflitsizli¤ini gündeme getirerek çok önemli bir hizmette bulunmufltur/bulunmaktad›r. Çevrecilik ak›m›n›n temel tezi. Feminizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. modern hayat› mümkün k›lan teknolojileri ve onun gerisindeki kapitalist sistemi reddettikleri için gerçekçi olmamakla elefltirir. insan›n bütün dünyan›n merkezî ve efendisi oldu¤u ve bütün do¤al yaflam›n da (tabiat ve hayvanlar›n) insana hizmet etmek için var oldu¤u anlay›fl›d›r. Bu ak›ma göre. ekososyalistler. Birinci e¤ilim. Do¤a-merkezli bir siyasal örgütlenmeden ne anlafl›ld›¤› konusunda da farkl› görüfller söz konusudur. Ekofeministler ise kapitalizmle beraber “patriyarki”nin de reddedilmesi gerekti¤ini belirtir. meselenin de¤iflik boyutlar›n› ortaya koymufllard›r. son iki yüzy›ld›r bütün siyasi ideolojiler antroposantrik ya da insan merkezli olmufllard›r (Heywood. kad›n/erkek farkl›laflmas› d›fl›ndaki alanlarda feministlerin söylebildiklerinin s›n›rl› kald›¤› gelir.

Seçilmifl otoriteler bütün eylem ve ifllemlerinde hukuka uygun davranmakla yükümlüdür. Çevrecilik. iktidar iliflkilerini ortadan kald›rma iddias›nda de¤ildir. . etnik ya da cinsiyet ayr›mlar›na dayal› eflitsiz iliflkileri görünür k›larak düzeltme yönünde ad›mlar at›lmas›n›n önünü açar. Bu yaklafl›mda. as›l de¤er olan özgürlükleri korumak için bulunabilen en iyi sistem olmas› hasebiyle de¤erlidir. DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT AMAÇLARIMIZ Demokrasi Nedir? K ‹ biçimlerinden T A P Demokrasi modern devleti idare etmekte kullan›lan siyasi rejim biridir. Sosyo-ekonomik eflitli¤e ya da seçimler d›fl›nda yurttafl kat›l›m›na özel bir yer vermeyen bu kavramlaflt›rmaya “minimalist” ya da “liberal demokrasi” de denilmektedir (Przeworski. Sadece bu farkl›l›k ve çat›flmalarla bir arada yaflamaya. siyasal mücadele ehlilefltirilmek istenir. ‹NTERNET 1999: 23-55). Demokratik rejimler. Yönetilenlerin yönetime kat›l›mlar›. 1991: 76). devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. seçilmifl siyasiler taraf›ndan belirlenmifl politikalar› uygulamakla mükelleftir. Seçimler. Toplumdan bahsetmek demek din. Ancak demokrasi sadece seçimlerden ibaret de¤ildir. sivil toplum kurulufllar› ve medya fleffafl›¤›n sa¤lanmas›nda hayati rol oynar. Cumhuriyetçilik ilke olarak liberal demokrasiyi d›fllamaz.Siyaset SIRA S‹ZDE 127 DÜfiÜNEL‹M S O R U yeniden ciddi bir biçimde düflünmeye zorlad›klar› bir vak›ad›r. Demokrasi. Demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i nihai siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl -bu T E L E V ‹daha Z Y O N korunakl› temel hak ve hürriyetlerinin demokratik olmayan rejimlere k›yasla olmas› anlam›na gelir. klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini yeniden ciddi bir düflünmeKKAT D ‹ biçimde ye zorlamaktad›r DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹). bunlar› belli kurallara tabii tutarak. Çevre meselesinin en öncelikli gündem meselesi olaca¤›ndan çok az kimse kuflku duymaktad›r. iyi vatandafl olman›n haklar yan›nda sorumluluklar da yükledi¤ini belirtir ve kamusal alan›n güçlendirilmesini savunur. statü ya da düflünce farkl›l›klar›yla k›t SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Cumhuriyetçilik: Siyasi gücün kayna¤›nda hanedan ya da monarflinin de¤il. ›rk. Demokrasilerde askerî/sivil bürokrasi. hem sosyo-ekonomik. dil. Bu ilke ayn› zamanda. toplumlara damgas›n› vuran çat›flma ve farkl›l›klar›. yurttafl giriflimleri. düzenlemeye gayret gösterirler (Mouffe. cinsiyet. Demokratik rejim hem temel hak ve hürriyetlerin daha iyi korunabilmesine imkân verir.temsilciler taraf›ndan halk için idaresi anlay›fl› savunulur. dolays›z demokrasi idealini ifade eden. halk›n. yönetilenlerin haklar›n›n tan›nmas›. Ba¤›ms›z yarg›.olmas›d›r (Schmitter ve Karl. Ancak birey de¤il topluluk öne ç›kar›l›r. kültürel. Demokrasi bütün toplumsal ve siyasal çat›flmalar› çözecek sihirli bir anahtar olmad›¤› gibi. Cumhuriyetçi “halk›n halk taraf›ndan halk için yönetimi” anlay›fl› gerçekçi bulunmaz. 1993:146).SIRA S‹ZDE 5. halk›n seçti¤i -ve geri ça¤›rabilece¤i. Siyasal mücadelede neyin yap›l›p neyin yap›lamayaca¤›n› belirlemeye/s›n›rland›rmaya çal›flarak siyasal hayata bir düzen vermek amaçlan›r. Ayr›ca yöneticilere de¤iflen derecelerde hesap sorabilmeyi de mümkün k›lar. halk›n r›zas›n›n olmas› gerekti¤ini söyleyen siyasi ilke. seçilmiflleri denetim alt›nda tutman›n temel arac›d›r. kanun önünde eflitlik ve siyasi eflitlik prensiplerinin kabulü. Ünite . bu sorunlar çözülünce kurulabilecek bir siyasi rejim de de¤ildir. demokrasinin özelliklerindendir. özerk birey kavram›yla birlikte gönüllülük temelinde örgütlenmelerin öne ç›kmas›. Demokrasiler. Bu O R U nedenle çevreci düflünce gelene¤inin canl›l›¤›n› sürdürece¤ini Ssöylemek gerekir.

dil. Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere. Kimlerin temsilci olabilecekleri koT E Lbir E V ‹ s›n›rlama ZYON D‹KKAT nusunda da genellikle yafl ve vatandafll›k s›n›rlamalar› d›fl›nda herhangi bir s›n›rland›rma getirilmez. SIRAile S‹ZDE Temsilciler seçenler aras›ndaki iliflki bir emredici vekâlet iliflkisi de¤ildir. Seçim sistemleri. çokça tart›fl›lsalar da. ‹kinci meclisler tamamen sembolik de olabilir. soru ve gensoru yollar› denetimin AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P S O R U TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . rasiler k›r›lgan Demokrasiler. Se‹NTERNET çilenler. hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karfl› koruyabildikleri. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. Zaten temsilAMAÇLARIMIZ cilerin sadece seçildikleri bölgeyi de¤il. Birinci sistem temsilde adaleTELEV‹ZYON ti öne ç›kar›rken ikincisi hükümet kurabilecek ço¤unlu¤a sahip parlâmento kompozisyonu yaratmay› amaçlar. ‹NTERNE T Halk›n seçti¤i temsilcilerin oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›. bireylerin hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karSIRA S‹ZDE fl› koruyabildikleri. 2009). Demokrasi. meclis soruflturmas›. onlar› yönetilebilir ve katlan›labilir hâle getirmenin en önemli yollar›ndan biridir. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir. herhangi bir demokratik rejimin nas›l alg›land›¤› konusunda fikir verirler. tüm ülkeyi temsil ettikleri parlâmenter sistemlerde özel olarak vurgulan›r. Yasama organlar› tek ya da çift meclisli olabilir. kaD ‹ bireylerin KKAT musal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve iktidar› kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” olur. DemokR U S O rejimlerdir. Birleflik Krall›k Lordlar Kamaras› bunun bir örne¤idir. kamusal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve kamusal gücü kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” bunlar› yapamad›klar› ölçüde de “düflük kaliteli” demokrasi olarak nitelendirilebilirler (DiaDÜfiÜNEL‹M mond ve Morlino. ‹ktidar›n merkezî hükümet ile yerel hükümet aras›nda paylafl›ld›¤› federal sisteme sahip ülkelerde genellikle çift meclis olur. seçmenlerin taleplerini arzular›n› dikkate alacaklard›r ancak temsilci seçmenin taleplerini harfiyen yerine getirmesi beklenen bir kifli de¤ildir. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsili öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. Meclis araflt›rmas›. 2004). Baz› ülkelerde kad›n temsilci kotalar› getirilmifltir. mülkiyet. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir. Kullan›lan oylar›n parlâmentoya nas›l yans›yaca¤›n› seçim sistemleri vas›tas›yla K ‹ T A P buluruz. Genellikle 18 yafl ve üzerinde olma flart› ile vatandafll›k flart› d›fl›nda baflka söz konusu de¤ildir. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olabilir mi? SIRA S‹ZDE Seçimler ve Yasama Organ› D Ü fi Ü N E L ‹ M rejimin olmazsa olmaz›d›r. Seçim sistemleri ço¤u zaman her iki sistemden özellikler tafl›r. P e¤itim düzeyi ya da cinsiyet temelinde oy hakk› s›n›rlamalar› modern dünyada orS O R U tadan kalkm›flt›r. ‹ T Aedilir.yasa yapmak. din. bizatihi sorunlarla bir arada yaflaman›n.128 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U kaynaklar›n eflitsiz da¤›l›m›ndan kaynaklanan sorunlar›n hep var olaca¤› gerçe¤ini kabul etmek demektir. Bu s›n›fland›rmalar. En basit anlat›m›yla demokrasiler. Hiç bir demokrasi mükemmel olmad›¤› gibi yüksek kaliteli demokrasilerin hep ayn› düzeyi tutturabileceklerini düflünmemeliyiz. Amerika Birleflik Devletleri ile Almanya buna örnektir. Seçimler yoluyla halk›n temsilcileSeçimler demokratik rini seçti¤i K kabul Kimlerin oy kullanabilece¤ine iliflkin ›rk. Demokrasilerin düzeyi ya da kalitesi hakk›nda çeflitli ölçütler kullan›larak s›n›fland›rmalar yap›lmaktad›r (Munck.

Dolay›s›yla yürütme organ›n›n yasa yapma konusunda da inisiyatifi ele alabildi¤i bir gerçektir. . Kendi bafllar›na siyaset belirleyemezler. Yasama organlar› ayn› zamanda halka aç›k ülkenin bütününü ilgilendiren sorunlar›n tart›fl›ld›¤› bir platform hüviyetindedir (Carey. Genifl anlamda yürütme denildi¤inde sadece hükümet. Baflkan taraf›ndan atanan bakanlar sadece baflkana karfl› sorumludur. yarg› teflkilat› bürokrasinin temelini oluflturur. Bürokrasi al›nan kararlar› hayata geçirir (Kettl. Kriz yönetimi de yürütmenin sorumlulu¤undad›r.5. Ancak disiplinli partiler sayesinde parlâmenter sistemlerde yürütme organ›n›n yasama organ› üzerindeki etkisinin artt›¤› bir gerçektir. temeli ve merkezidir. Devlet. Yeni yasa önerilerinin büyük bir k›sm› s›radan milletvekillerinden de¤il. baflbakan ve bakanlar kurulu parlâmento üyeleri aras›ndan seçilirler ve parlâmentonun güvenine mazhar olduklar› müddetçe iktidarda kalabilirler. Baflkan ile yasama organ›n›n karfl›l›kl› olarak birbirlerini etkileme olas›l›klar› bulunur. Bürokrasi kelime anlam›yla bürokratlar›n idaresi anlam›na gelir. Baflbakan hukuken di¤er bakanlardan farkl› bir statüde olmasa da eflitler aras›nda birinci konumundad›r. Yasama organlar›ndan farkl› olarak yürütme organlar› ortaya ç›kan kriz durumlar›na karfl› h›zl› ve kararl› bir biçimde müdahale etme flans›na sahiptir. Baflkanl›k sisteminde ise belli bir süre için seçilen baflkan›n görevde kalmak için meclisin onay›na ihtiyac› yoktur. ‹ç ve d›fl güvenlikten sorumlu olan ordu ve polis teflkilat›. yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. yasama neredeyse yürütme organ›na tabi hâle gelebilecektir. hükümet tasar›s› olarak meclise gelir ve tart›fl›l›r. Yürütme devlet ayg›t›n›n ilk planda görünen yüzü. Parlâmenter sistemlerde. Yar› Baflkanl›k sistemindeyse Baflkanl›k sisteminde oldu¤u gibi baflkan›n yasama organ›ndan ayr› seçildi¤i ancak parlâmentoya karfl› sorumlu ve parlâmento içinden gelmesi zorunlu bir kabineyi de öngören karma bir sistem söz konusudur. Tipik örne¤i 1958 sonras› Fransa’d›r. Ancak yasa yap›m› ve yüksek bürokratlar›n atanmalar› sürecinde baflkan meclisin deste¤ine ihtiyaç duyar. Teorik olarak yürütme organ› yasama taraf›ndan yap›lan yasalar›n uygulanmas›n› gözetmekle sorumludur.Siyaset 129 temel araçlar›d›r. Ancak ad› üzerinde herhangi bir sorumlulu¤a sahip olmad›¤› için kural olarak yetkisi de yoktur. Ancak fiili durum ço¤u zaman farkl›d›r. Baflkan›n. yasama organ›ndan ayr› olarak seçildi¤i baflkanl›k sisteminde ise yasama organ› yürütme organ›n› güvensizlik oyu ile düflüremez. Büyük Britanya ve 2007 seçimleri sonras› Türkiye. Cumhurbaflkan› ya da varsa Kral ya da Kraliçe de yürütmenin sembolik bafl›d›r. Di¤er bir deyiflle parlâmento güvensizlik oyu verirse herhangi bir hükümeti iktidardan düflürebilir. 2006: 366). Demokrasilerde bürokratlar ya da atanm›fllar seçimlerle gelenlerin belirledi¤i politikalar› uygulamakla/hayata geçirmekle yükümlüdürler. vergi toplamadan sorumlu maliye teflkilat›. yasama organ›na da hakim olacak. Baflkanl›k sistemi ile parlâmenter sistem aras›ndaki temel fark budur. kabine ya da baflkan de¤il. Buna k›saca kabine de denilir. Baflkan yürütmenin asli unsurudur. Yürütme organ› devleti temsil etti¤i gibi parlâmenter sistemlerde yürütme organ› bakan ve baflbakanlardan oluflan hükümet taraf›ndan oluflturulur. bu duruma örnektir. 2006: 430-434). Baflkanl›k sisteminin yap›s› piramide benzer. Zira seçmenlere hesap vermek durumunda de¤illerdir. Yürütme organ› hükümetin gündelik iflleyiflinden sorumludur. Yürütme Organ› ve Bürokrasi Yürütme. hizmetlerini yerine getirmek için sürekli memurlara ihtiyaç duyar. Ünite . bürokrasi de anlafl›l›r. Özellikle de tek bafl›na iktidar olabilecek kadar bir ço¤unlu¤a sahip olan parti.

Bürokrasinin gücünün kayna¤›nda bürokrat›n hem kendi konusuna hâkimiyeti hem de devletin iflleyifline iliflkin hukuki/teknik bilgiye sahip olmas› önemli rol oynar. Keza. toplumsal talepleri dikkate al›r. Toplumsal kesimlerle sürekli bir biçimde karfl›l›kl› etkileflim içindedirler. Liberal demokrasilerde partilerin birbirleriyle etkileflimini ifade eden parti sistemleri de farkl›l›klar gösterir. bürokrasinin belirlenen politikalar› uygulamak yerine politikalar›n biçimlenmesinde merkezî rol oynad›¤› elefltirileri s›kl›kla dile getirilmektedir. Bu. çeflitli kesimlerin arzu ve beklentilerini bir ayna gibi yans›tmazAMAÇLARIMIZ lar. genellikle seçim zamanlar› aktif olan dar bir kadro ile fa‹NTERN ET aliyet gösteren seçmen taban›n›n geniflletme ve dönüfltürme ifllevine öncelik vermeyen partilerdir. parlâmenter sistem mi tercih S‹ZDE edilmeli? D Ü fi Ü N E L ‹ M ve Parti Sistemleri Siyasi Partiler DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. bunlar› bir siyasi paket hâline döTELEV‹ZYON nüfltürürler ve seçmenlerin karfl›s›na ç›karlar. Il›ml› çok parti sisteminde. seçimlerin iki parti aras›nda geçti¤i ve bir partinin iktidar›n›n di¤erinin muhalefette olmas› anlam›na geldi¤i sistemlerdir. Bürokrasiyi kontrol alt›nda tutabilmenin sihirli bir reçetesi bulunmufl de¤ildir. Muhalefette olduklar›nda ise topluma yak›nlafl›rlar. ifli uzatma gibi yollarla sekte vurabilmelerini kolaylaflt›r›r. Keza. Siyasal Partiler. S‹ZDE topland›¤› bir havuz olan siyasal partiler bu talepleri birbirleToplumsal SIRA taleplerin riyle ba¤daflt›rmay› denerler. Bu beklentiler partileri nas›l flekillendirirse partilerin de bir ölçüde bu talepleri ve daha genel K ‹ T A P düzlemde toplumsal tabanlar›n› biçimlendirebilme güçleri vard›r. bu politikalar› uygulamaya çal›fl›rlar. Siyasi partiler.130 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bürokrasinin denetim ve kontrolünün çok zor oldu¤u. bürokrasi içi dayan›flma da önemlidir. Bürokrat. Kazanan ve kaybedenler bellidir. Bir baflka ayr›m ise. SIRA S‹ZDE 4 DemokratikSIRA rejimin istikrar› aç›s›ndan baflkanl›k sistemi mi. belirli bir toplumsal kesime hitap etmeye çal›flan ve uzun dönemde iktidar olmay› amaçlayan partilerle daha belirsiz esnek bir ideolojiye sahip olup tüm toplumsal kesimlere hitap etmeyi amaçlayan “hepsini yakala” (catch all) partileri aras›ndad›r. Seçilmifl otoritelere bilgi sa¤layanlar. bürokratlar›n be¤enmedikleri proje ve programlar›n hayata geçirilmesine. . genellikle hiçbir parti tek bafl›na hükümet kuracak kadar oy alamaz ve koalisyonlar zorunluluk olur. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. Siyasal partileri bir sarkaç gibi düflünebilmek mümkündür (Schwartz D‹KKAT and Lawson. partiler yapt›klar› ve yapamad›klar› için sorumlu tutulurlar. sorumlulu¤u koalisyon ortaklar›na yükleyemezler. durumun de¤iflen gereklerine göre de¤ifliklikler de yaparlar. Ad›na toplumsal dedi¤imiz talepler de bu karmafl›k süreç içinde flekil al›r. gelece¤in siyasal elitinin de yetiflti¤i yerlerdir. Siyasi partiler. uygulamaya iliflkin tavsiyeler de bulunanlar ço¤u zaman bürokratlard›r. Geleneksel olarak siyasal partiler. Kadro partileri. genellikle S O belli R U bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir (Heywood. 2005: 281). siyasetçiyi önemsemeyen bir siyasi zihniyeti benimsemifl olabilir. Koalisyon iki ya da üç parti taraf›ndan kurulabilir. ‹ktidara gelmeleri hâlinde. hukuki engel yaratma. kadro partileri ve kitle partileri olarak ikiye ayr›l›rlar. Kitle partileri ise üye say›lar›n› art›rmay› ve üyeleriyle her zaman s›k› iliflki kurmay› hedefleyen partilerdir. ‹ki partili sistem. eksik bilgi verme. Partiler iktidara geldiklerinde devletin en üst karar alma mevkilerini iflgal etmifl olurlar. k›smen net bir ideolojiyi yaymaya. 2007: 272).

Burada devreye bask› gruplar› girer. Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› Bask› gruplar› belli kesim ya da gruplar›n taleplerini siyasal alana tafl›may› amaçlayan genellikle s›n›rl› üye say›s›na sahip örgütlerden oluflan siyasi aktörler olarak tan›mlanabilirler. Bir grup ya da kesimin a¤›rl›kl› olarak maddi ç›karlar›n› korumak ve geniflletmek isteyen gruplara örnek olarak iflçi ve iflveren örgütleri verilebilir. Üye say›lar› azalmakta. Di¤er taraftan. Siyasi partilerin yeni siyaset yapma biçimleri karfl›s›nda yetersiz kalarak siyasetin oda¤›n›n siyasi parti karfl›t› gruplar ve yeni sosyal hareketlere do¤ru kayd›¤› da ifade edilmektedir. Koalisyonlar› zorunlu k›ld›¤› için ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin siyasal istikrar› olumsuz etkiledikleri. Siyaset bilimi literatüründe. Bu türlü örgütler üyelerinin ço¤u zaman maddi menfaatlerini öne ç›kar›rlar. Özü itibar›yla bürokratik bir yap›lanma olan siyasal partilerin bir siyaset s›n›f›n›n ç›karlar›n› gözetti¤i. Siyasi partiler bu temsil için ço¤u zaman yeterli olmazlar. herhangi bir dini ya da inanc› yaymak için kurulan gruplar verilebilir. Her bask› grubu ayn› zamanda bir sivil toplum kurulufludur ya da bask› gruplar› sivil toplumun vazgeçilmez unsurlar›d›r. cami yapt›rma derneklerini ya da Anarflist Düflünce Toplulu¤u’nu siyasi iktidar› etkilemeye yönelik ve ücretli çal›flan nüfusun büyük bir k›sm›n› bünyesinde bar›nd›ran . yeni gruplara ve onlar›n taleplerine yan›t vermedi¤i elefltirileri de yap›lmaktad›r. partilere duyulan ba¤›ml›l›k (partizanl›k) düzeyinde de zay›flama oldu¤u iddialar› dile getirilmektedir. Ancak flekli olarak örgütlenmemifl daha çok klik hüviyetini tafl›yan bask› gruplar› da söz konusu olabilir (Granados and Knoke. Keza sosyalist ideolojinin krizi. 2005: 287-289). kültürel ç›karlar› bünyelerinde bar›nd›r›yorlarsa bu farkl› ç›karlar›n da temsil edilmeleri özlenilir. Siyasal hayatta görselli¤in öne ç›kmas› kaç›n›lmaz olarak liderleri öne ç›karmaktad›r. Bir ideali. ekonomik. bask› gruplar› yerine sivil toplum kurulufllar› kavram›n›n giderek daha fazla kullan›ld›¤› görülmektedir. gönüllülük esas›na dayal› örgütlenmeler olarak tan›mlanabilirler. partiler aras›ndaki ideolojik ve siyasi farkl›l›klar›n azalmas›n› gündeme getirmifl bu da parti ba¤l›l›klar›n› zay›flatan bir di¤er etken olmufltur. Günümüzde siyasal partilerin etkisinin azalmakta oldu¤u gözlemlenmektedir. kendilerini ilgilendiren konularda iktidardakileri etkilemeye çal›flmakt›r.Siyaset 131 E¤er iktidara gelebilmek için üç ya da daha fazla partinin ifl birli¤i yapmas› gerekli oluyorsa afl›r› çok partili sistemden söz etmek mümkün olacakt›r. Ancak sivil toplum kurulufllar› denildi¤i zaman çok daha genifl bir yelpazeyi kapsayan örgütlenme a¤lar› akla gelir. refah devleti uygulamalar›n›n eskisi gibi sürdürülemeyece¤i anlam›na gelen dünya ekonomik sistemindeki de¤iflimler. Ünite . Sivil toplum kurulufllar› devletten ba¤›ms›z olarak kamusal alan› etkilemek isteyen bireyler taraf›ndan oluflturulmufl. Bask› gruplar›n›n amac› iktidara gelmek de¤il. Keza hemflehri dernekleri ya da kad›nlara yönelik fliddetin önlenmesi ya da yoksullara yard›m etmeyi amac› güden dayan›flma a¤lar›n› güçlendirmeye yönelik gruplar da bu ikinci gruba girerler. ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin her siyasi görüfl ve toplumsal taleplerin bir biçimde iktidarda yer almalar›na imkân vererek siyasal bütünleflmeye hizmet ettikleri de dile getirilmektedir. bir fikri yaymak için kurulan bask› gruplar›na örnek olarak ise çevre ya da hayvanlar› koruma gruplar› ile beraber. Örne¤in. Parti sistemlerinin biçimlenmesinde o ülkenin siyasal çat›flma eksenleri rol oynad›¤› gibi seçim sistemleri de rol oynar. her partinin baflar›y› kendilerine baflar›s›zl›¤› ise koalisyon ortaklar›na mal etmelerine imkân verdi¤i düflünülür.5. E¤er toplumlar çok farkl› siyasi.

Örnekler ço¤alt›labilir. Sendikal› bir iflçi. ‹nsanlar. devletin ezici gücü ile k›yasland›¤›nSIRA bireylerin S‹ZDE da zay›f kalan sadece kendi ç›karlar›n› savunmalar›na de¤il. Kamuoyu dedi¤imiz fley hiç de öyle önemli bir ço¤unlu¤un arzular›n›n yans›mas› olmayabilir. kamuoyunun ço¤unlu¤un önemli bir k›sm›n›n iradesini yans›tmayabilece¤i ihtimalini bilirler. Bask› gruplar›. baflkalar›n› anlama. çok küçük bir kesimi ilgilendiren ayr›nt›l› teknik meseleleri gözden kaç›rabilir ya da bilerek bir kenara itebilirler. Bu gruplar›n. O hâlde kamuoyu. devletin ezici gücü karfl›s›nda zay›f kalan bireylerin hem kendi ç›karlar›n› D‹K KAT savunmalar›na hem de kendilerini devlete karfl› daha iyi korumalar›na yard›m ederler. kamuya iliflkin meselelerde hakim olan fikirler akla gelir. yurttafll›k de¤erlerinin de geliflimine olumlu katk›da bulundu¤u genellikle kabul edilir. Ancak her ikisinin de sivil toplum kuruluflu olduklar› tart›flma götürmez. Kamuoyunun hükümetin ne yapaca¤›n› de¤il de neler yapamayaca¤›n› daha fazla etkileme potansiyeline sahip oldu¤u söylenmifltir. herkesi ilgilendiren. Kelime anlam› olarak halk›n kanaatleri anlam›na gelir. daha çok örgütlü ve sesini duyurabilen kesimlerin önemli gördükleri meseleler hakk›nda oluflturduklar› ve di¤erlerine benimsetmeye çal›flt›klar› fikirler bütünü olarak görülebilir. örgütler yoluyla siyasete kat›ld›kça taAMAÇLARIMIZ hammül. Di¤er bir deyiflle kamuoyu kararlar›n al›nmas›nda fazla etkili olmasa bile hükümetlerin neleri yapamayacaklar›n›n belirlenmesinde etkili olur (Qualter. milyonlarca insan›n benNTERNET zer fikirde ‹ olmas› mümkün olmad›¤› gibi bir toplumda yaflayan herkesin o topluma iliflkin sorunlar›n tamam› hakk›nda fikir sahibi olmas›n› beklemek de gerçekçi de¤ildir. kendi iflletmesine yönelebilecek çeflitli siyasi bask›lara S O R U karfl› daha güçlü bir biçimde mücadele edebilir. Ancak. iflsizlik ihtimalinden daha az çekinir. medya.132 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U büyük iflçi sendikalar› ile ayn› kefeye koyarak bask› grubu olarak nitelendirmek yerinde olmayabilir. Bask› gruplar› ve sivil toplum kurulufllar›. Örgütlenme düzeyi yüksek bir toplumda devlet kaynakl› hak ve hürriyet ihlallerine karfl› tepki göstermek DÜfiÜNEL‹M daha kolayd›r. siyasi iktidarlar›n kendilerine yönelik uygulamalar›na karfl› ses ç›karmalar›. Kamuoyu böyle düflünüyor denildi¤inde ortak. Bask› gruplar›. E¤er demokrasi halk›n isteklerine uygun yönetim ise halk iradesinin yans›tt›¤› düflünülen bir olgu olarak kamuoyu da önemli olacakt›r. kendilerini de devlete karfl› daha iyi korumalar›na da yard›m ederler. Hükümetler. Di¤er taraftan örgütlü ve çok kuvvetli bask› gruplar›n›n zay›f K ‹ T A P siyasi iktidarlar› etkileri alt›na alarak kendi lehlerine ve fakat kamusal ç›karlar aleyhine kararlar almaya zorlayabildikleri de bir vak›ad›r. Her örgütlü az›nl›k kendi fikirlerini kamunun fikirleriymifl gibi sunma çabas› içine girecektir. iktidarlar üzerinde bir bask› unsuru oluflturabilmektedir. siyasetçiler ve hatta bürokratlar önemli olduklar›n› düflündükleri meselelerde “kamuoyu” oluflturma çabas› içindedirler. 1991: 511). Bir ülkede sivil toplum kurulufllar›n›n say›s›n›n ya da genel olarak örgütlenme düzeyinin yüksek olmas›n›n. ‹NTERNET . Zira siyasi partiler. ‹flveren sendikas›na üye bir iflveren. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Kamuoyu ve Medya TELEV ‹ZYO N Kamuoyu kavram› tart›flmal›d›r. Bask› gruplar› ya da sivil toplum kurulufllar›. siyasal partiler taraf›ndan yeterince temsil edil(e)meyen ç›karlar› siyasal sistemin merkezine tafl›ma potansiyeline sahiptirler. sorunlar› diyalog yoluyla çözme gibi demokratik de¤erleri içsellefltirme ihtimalleri de artar. Ancak hükümetlerin her zaman kamuoyunu çok ciddiye ald›klar›n› söylemek kolay de¤ildir.

medyaya olan güvensizli¤in orada ifade edilenlere karfl› kat› bir güvensizlik yaratt›¤›. S›radan insan. Medya. bu rolün yerine getirilmesini güçlefltiren faktörler aras›nda say›lmaktad›r. Hangi haberin ne zaman ve ne flekilde verilece¤ini kararlaflt›rma gücünün önemi ihmal edilemez. Ünite . Büyük ifl dünyas›n›n medyaya giderek daha fazla girmesi ile birlikte kâr güdüsünün öne ç›kt›¤›. 2010: 490). Siyasi iktidarlar›n medyaya yönelik ilgisi ise yeni de¤ildir. . hangi meselenin tart›fl›l›p hangilerinin tart›fl›lmayaca¤› konusunda çok etkili olabilecek bir güçtür.Siyaset 133 Medya. hükümete sempatiyle bakmayan bir medya gurubu. Medya.5. medyan›n manipülatif faaliyetlerinin ters tepti¤i gibi iddialar dile getirilmektedir. Medyan›n ço¤u zaman demokratik de¤erleri içsellefltirme seviyesinin yüksek olmamas›. gazete yazar ve editörlerinin. iktidarlar›n bilinmesinin istemedikleri hak ihlallerini gündeme tafl›ma potansiyeline sahiptir. hükümete yönelik muhalefeti gösteren haberleri öne ç›karabilir. a¤›rl›kl› olarak yaz›l› ve sözlü medya arac›l›¤›yla insanlar gündemden haberdar olurlar. hükümete yönelik flikâyetlerden ya da protestolardan bahsetmeyebilir ya da tam tersi. ‹nsanlar›n zaten kendi görüfllerine yak›n olan görüflleri dile getiren medya organlar›n› okuduklar› ya da izledikleri. kamuoyu oluflturma faaliyetinin en önemli unsurlar›ndan biridir. Di¤er taraftan medyan›n gücünün abart›lmamas› gerekti¤ini söyleyenler de vard›r. iktidarlarla kurduklar› özel iliflkiler ve medyan›n kendi içinde fleffaf olmaktan uzak olmas›. ‹deal olarak medyan›n demokrasilerde hükümet ile bürokrasinin iktidarlar›n› kötüye kullanmalar› ihtimallerine karfl› bir denetim ve bask› unsuru olabilece¤i düflünülür. ülke içi ve d›fl›nda neler olup bitti¤ini a¤›rl›kl› olarak medya kanallar›yla ö¤renmektedir. Bir süzgeç ifllevi görür. Zira. onu önemli ölçülerde yeniden biçimlendirir ve bizlere sunar. kötü ekonomik haberleri görmezden gelir ya da çok az yer verir. Medya neyin önemli olup olmad›¤›. Medya ayr›ca. Diktatörlükler. kamusal meseleler hakk›nda anlaml› ve ciddi bir tart›flma platformu olma potansiyeline de sahiptir. ait olunan holdingin ç›karlar›n› zedeleyebilecek haberler yapmaktan kaç›nd›klar›na iliflkin elefltiriler giderek artmaktad›r. Demokrasilerde de siyasi iktidarlar medya üzerinde etkili olmaya çal›flmaktan vazgeçemezler. var olan sosyal siyasal gerçekli¤i bir ayna gibi yans›tmaz. Medyan›n demokratikleflmeye hizmet eden bir yönü oldu¤u düflüncesi de giderek daha az taraftar bulmaktad›r (Dumitrescu ve Mughan. hükümete destek olmay› düflünen bir medya grubu. kendi kontrollerindeki medyay› etkin bir propaganda arac› olarak kullanm›fllard›r. olumlu geliflmeleri görmezden gelebilir. Örne¤in.

Seçimler demokratik rejimin olmazsa olmaz›d›r. belli haklara sahip olmal›d›r. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak. belli bir ›rk ya da milletin üstünlü¤ünü öne ç›karan. Modern devletler. yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. Çevrecilik ve feminizm. Muhafazakârlara göre insan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir varl›kt›r dolay›s›yla toplum da hiç bir zaman mü- A M A Ç 2 kemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. geleneksel ideolojilerden farkl› olarak çevre ve kad›n/erkek eflitsizli¤ini vurgulayan ideolojilerdir. Milliyetçi ideolojiye göre devletlerin s›n›rlar› içinde mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. Sosyalistler ise hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtir. ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilir. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir. Muhafazakâr felsefe. Seçim sistemleri. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsilî öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. ‹deoloji olarak milliyetçilik. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetlemek. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür. Seçimler yoluyla halk›n temsilcilerini seçti¤i kabul edilir. Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirmek. Yürütme. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak kararlar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar. Demokratik rejimler. s›rf insan olmas› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan renk ›rk. dil. bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder. AM A Ç 4 AM A Ç 5 A M A Ç 3 .134 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klamak. Halk›n seçti¤i temsilcileri oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›. Faflizm. genellikle belli bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir. herkesi ba¤layan. Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte bu kurumlar›n nas›l iflledi¤ine iliflkin temel bilgileri özetlemek. Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. Siyasal ideolojiler. din. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler. fliddeti yücelten yay›lmac› bir otoriter ideolojidir. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür. ‹ktidar. devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir. Devlet. Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere. Toplum içinde bir arada yaflamak demek. Liberal demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl olmas›d›r. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlamak. toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i düflüncesini sorgular. Devlet.yasa yapmak. ‹nsan. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r. Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip hiyerarflik bir örgütler bütünüdür. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir.

7. Kamuoyu hakk›nda söylenilenlerin hangisi yanl›flt›r? a. Millet bir hayali cemaat de¤ildir. Siyasal eyleme ça¤r› b. Siyasal olaylar› aç›klama c. Bütün milletler eflittir. Siyasal ç›karlar›n temsili 2. Sosyalistler özgürlük istemezler. b. Kamusal meselelere ilgi duyma d. e. c.Siyaset 135 Kendimizi S›nayal›m 1. e. 9. Baflkanl›k sistemi d.5. Hâkim parti sisteminde hür seçimlere ra¤men ayn› parti seçim kazan›r b. ‹nsan haklar› millet kavram›ndan önce gelir. Üyelerinin siyasal sosyalleflmesine katk›da bulunmak. Ba¤›ms›z yarg› c. Liberal feminizm kad›nlar ve erkeklerin kanun önünde eflitliklerini savunur. Devlet gücü kontrol alt›nda tutulmamal›d›r. Siyaseti anlamland›rma d. c. Üyelerine maddi ç›karlar sa¤lamak. ‹yi toplumun nas›l olaca¤›n› gösterme e. c. Kamuoyunun oluflumunda bütün siyasi güçler eflit bir biçimde yer almaz. e. Afl›r› çok partili sistemlerde tek parti iktidar olabilir. Her devlet kendi milletini yönetmelidir. ‹ki partili sistemde kazanan ve kaybedenler bellidir d. Feminizm 20. b. c. d. 3. e. Faflist ideoloji afla¤›daki görüfllerden hangisini benimser? a. Afla¤›dakilerden hangisi liberal demokrasinin olmazsa olmazlar›ndan de¤ildir? a. Radikal feminizm liberal feminizmi tamamen reddeder. 4. c. Sosyalist ideoloji hakk›nda afla¤›daki önermelerden hangisi do¤rudur? a. Afla¤›dakilerden hangisi ideolojilerin ifllevlerinden biri de¤ildir? a. Yasama organ› . Siyasi iktidar› etkilemeye çal›flma e. Her millet kendi devletine sahip olmal›d›r. Hükümetler kamuoyuna ters düflen bir biçimde davranamaz. Siyasi iktidara gelmeyi hedefleme 10. Bütün feministler erkek düflman›d›r. Ünite . Medya e. Sosyalistler rahatl›kla milliyetçi olabilirler. 6. e. Farkl› ç›karlar› temsil etmek. Afla¤›dakilerden hangisi sivil toplum kurulufllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Gönüllülük b. b. b. e. Il›ml› çok partili sistemde hükümet kurmak için iki ya da üç partili koalisyon gerekir c. b. Kamusal meseleler hakk›nda görüfl bildirmek. Medya kamuoyu oluflturulmas›nda etkili bir araçt›r. Parti sistemleri hakk›nda afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Sosyalistler her fleyin devlet kontrolü alt›nda olmas›n› isterler. Afla¤›dakilerden hangisi siyasal partilerin görevlerinden biri de¤ildir? a. Kad›n/erkek eflitli¤i reddedilir. 5. c. Feminizm ile ilgili olarak afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. d. d. d. Siyasetçi yetifltirmek. Sosyalizm kabul edilebilir bir ideolojidir. d. Sosyalist feministler kapitalizmi sorgulamazlar. ‹ki partili sistemde koalisyon kurmak gerekli de¤ildir. Milliyetçi ideoloji afla¤›daki önermelerden hangisini savunmaz? a. d. Sosyalist ideoloji hem özgürlük hem eflitlik arzu eder. 8. Baz› milletler di¤erlerinden üstündür. Hükümetler de kamuoyunu biçimlendirmeye çal›fl›rlar. Liderlik sorgulanmamal›d›r. Serbest seçimler b. Devletten ba¤›ms›zl›k c. b. yüzy›lda ortaya ç›km›flt›r. fiiddet kullanmak yanl›flt›r. e. Kamuoyu ço¤unlu¤un görüflü anlam›na gelmez.

iktisadi yaflam› kamusal denetim alt›na alma arzusu tafl›rlar. Muhafazakârlar. devleti otorite ve disiplini sa¤layarak. tarafs›z bir hakem olarak görürler. Faflistler. Ankara: Adres Yay›nlar›. flimdisi modern sosyal demokratlar. Anarflistler. toplumu kaos ve düzensizlikten koruma ihtiyac›yla ba¤lant›l› olarak gördükleri için geleneksel olarak güçlü bir devleti tercih ederler. liberal demokratik yönetimi benimsemektedirler ama bu demokrasi. devletle ilgili birbiriyle çat›flan görüfl aç›lar›na sahip olmufllard›r. 56 ve 238 . devletin gereksiz bir kötülük oldu¤unu kabul ederler. Siyasi ‹deolojiler. Geleneksel muhafazakârlar devlet ve sivil toplum aras›nda pragmatik bir dengeyi desteklerken. ulusal toplulu¤un bütünlü¤ünü yans›yan üstün etik ideal olarak görürler. liberal demokratik yap›lara sad›k kalmada flüphe etmezler. totalitarizme olan inançlar›ndan ötürü. düzenli ve rekabete aç›k seçimler ile ayn› fleymifl gibi görülür. Dini Fundamentalistler. Temsili demokrasi. Liberal feministler yine de devleti. Anarflistler. geleneksel olarak. ço¤unlukla radikal ya da kat›l›mc› demokrasiyi desteklerler. devleti toplum içinde rekabet ve mücadele eden s›n›flar aras›nda sosyal düzeni sa¤lamak için gerekli. özellikle ‹talyan gelene¤inde. Kaynak: Andrew Heywood. kad›nlar› kamusal ve siyasal ve hayattan d›fllamaya veya bu alanda onlar› ikincil konuma itmeye yarayan ataerkil devletin. ideolojik bilgeli¤i tekeline alabilir ve yaln›zca bu lider tek bir halk›n gerçek ç›karlar›n› dillendirebilir. Naziler devleti içinde ›rk ya da ulus bulunan bir damar olarak görürler. devletin müdahalecili¤ini onaylar. mevcut kufla¤›n ( bu yönde oy hakk› olmaks›z›n) ç›karlar›n› gelecek kuflaklara. her zaman anayasal bir çerçevede iflletilmelidir. Hakiki bir demokrasinin mutlak diktatörlük oldu¤u düflüncesini tafl›rlar. di¤er türlere ve do¤aya bir bütün olarak dayatma arac› gibi tan›mlar. Feministler. devleti. Bu yüzden parti ve seçim rekabeti. Kapitalist demokrasi oldu¤u gerekçesiyle liberal demokrasiyi d›fllayan sosyalistler. bireyci terimler çerçevesinde oy sand›¤›nda ifadesini bulan r›za olarak görürler. Çünkü önder. Yani demokrasi. Muhafazakarlar. Faflistler. devleti. modern liberaller özgürlü¤ü geniflleten ve f›rsat eflitli¤ini sa¤layan devletin pozitif rolünü vurgularlar. moral ve kültürel yenilenmeyi getirecek araç olarak gördükleri devleti pozitif olarak de¤erlendirirler. yozlaflm›fl ve kokuflmufltur.. “Koyu” yefliller. bask›c› ve zorlay›c› otoritesi güçlü. seçkin tahakkümünü örtme ve kitleleri bask›ya boyun e¤dirme teflebbüslerini gizleyen sahte bir görüntüden baflka bir fley de¤ildir. seçimlerde hayata geçirilebilecek reformlar›n bir arac› olarak görürler. Di¤er sosyalistler devleti ortak faydan›n somutlaflm›fl hali olarak görürler ve bu yüzden sosyalizmin hem sosyal demokrat hem de devletçi-kolektivist flekli. terbiye görmemifl “halk y›¤›n›”n›n iradesinden korunma ihtiyac›n› karfl›layacak nitelikleri bar›nd›rmal›d›r. Ancak. demokrasiyi. s. erkek ihtiyac›n›n bir arac› olarak görürler. Klasik liberaller devleti gerekli bir kötülük olarak görürler ve minimal devleti överler. Sosyalistler. Devlet Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller. sosyal. mülkiyeti ve geleneksel kurumlar›. Devlet do¤al olarak bask›c› ve zalim oldu¤u için tüm devletlerin ayn› karakteri vard›r. Ancak yeni sa¤. halk›n kat›l›m›na dayal› radikal bir demokrasi fleklini benimserler. Ekolojistler. Dini fundamentalist devlet. Sosyalistler. neo-liberaller bürokratik ifllemlerle ekonomik baflar›y› engelledi¤i için devletin etkisinin afla¤› çekilmesini benimserler. Devletin hakim. 2007. dini otoritenin ve hikmetin siyasi manifestosu olarak kabul edilir. Bu elefltiri temsili demokrasiyi .. do¤rudan demokrasiyi savunurlar ve süreklilik arz eden halkç› kat›l›mla beraber radikal adem-i merkeziyetçilik vurgusu yaparlar. Demokrasi bir yandan iktidar›n kötüye kullan›m›n› engellemektir ama ço¤unlu¤un zorbal›¤›n›n engellenmesi ad›na. özel bir temsili demokrasi elefltirisi gelifltirmifllerdir. totaliter demokrasi dairesindeki fikirleri benimserler. ayr›cal›kl› seçkinlerin bask›s›ndan daha az mas-um de¤ildir. Marksistler s›n›flar aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki ba¤lant›y› vurgularlar. temsili demokrasiyle afl›r› müdahaleci yönetim ve iktisadi durgunluk meseleleri aras›nda iliflki kurmaktad›r.136 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› Demokrasi Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller.

Çok farkl›. Bu meyanda. 20. a 3. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek ancak insanlar›n birbirlerini tam olarak anlayabildikleri. Öte yandan muhafazakârlar›n önemli bir k›sm› da liberallerin bireysel özgürlük vurgusuna her zamankinden daha . Özel mülkiyet ve serbest teflebbüsün varl›¤› sizin kamu otoritesine ba¤›ml›l›k düzeyinizi düflürür. Zira otoriteyle ters düfltü¤ünüz anda iflinizi de kaybedersiniz. Bu toplumun düflman› da olmamal› ya da kendisini di¤erlerinden tamamen ay›rabilmelidir. S›ra Sizde 2 E¤er liberalizmden ak›l yoluyla insanl›¤›n sürekli daha iyiye gidece¤ini varsayan ayd›nlanmac› liberalizm anlafl›l›yorsa bu türlü bir liberalizmin muhafazakârl›kla yan yana bulunmas› mümkün de¤ildir. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi ‹deolojiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Hükümetlerin kolayca kurulmas›na izin veren parlâmenter rejimin sistem d›fl› aray›fllar› da frenleyece¤i. Böyle bir toplumun k›tl›k gibi bir sorun da yaflamamas› gerekir. liberal muhafazakârl›k da daha az çeliflkili bir görünüm alm›fl gibidir. S›ra Sizde 3 Serbest piyasa ekonomisi ve bu sistemin dayand›¤› özel mülkiyet rejimi olmadan liberal demokrasi de mümkün olmaz. Böylece liberalizm ile muhafazakârl›k aras›nda yak›nlaflma platformu do¤mufltur. 10. Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olmaz demek. kamu otoritesine muhalif olabilmek çok zordur. c 8. d 5. e 4. uzlaflma kültürünün eksik oldu¤u di¤er ülkelerde sistemin t›kanmas›na ve askerî darbelere yol açm›flt›r.Siyaset 137 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. klasik muhafazakâr tezlerden yak›ndan etkilenmifllerdir. çat›flmalar› yumuflatabilece¤i de söylenmifltir.5. e 2. Ünite . yüzy›l liberalleri özellikle de Hayek. Özel mülkiyetin tan›nmad›¤› rejimlerde. Piyasa ekonomisi. Bu tez giderek daha fazla siyaset bilimci taraf›ndan sorgulanmaya bafllanm›flt›r. Ayr›ca demokratik rejimin istikrarl› olup olmamas› etkileyen birçok faktör vard›r. Ancak post modern düflünce ikliminin de katk›s›yla ayd›nlanmac› liberalizmin liberal gelenek içinde giderek güç kaybetti¤i de aç›kt›r. Tüm bunlar da yetmez. Serbest piyasa ekonomisi otoriter rejimlerle de uyum gösterebilir. ara renkler tafl›yan sistemler de söz konusudur. d 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kamuoyu ve Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 9. muhaliflerin baflvurabilece¤i alternatif iktisadi güç odaklar›n›n var olmas›na izin verir. birbirlerinin hak ve sorumluluklar›n›n neler oldu¤unu kendili¤inden bilip buna uygun davranabildikleri bir toplumda düflünülebilir. S›ra Sizde 4 Siyaset bilimcilerin önemli bir ço¤unlu¤u demokratik rejimin istikrar› aç›s›ndan parlâmenter sistemin tercih edilmesi gerekti¤ini ileri sürmüfllerdi. Bu teze göre baflkanl›k sistemi sadece ABD’de de baflar›l› olmufl. Siyasal rejim bunlardan sadece biridir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Feminizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Faflizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Milliyetçilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyalizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Demokrasi Nedir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz s›cak bakar hâldedir. Ancak böyle bir toplumda ortak kurallar ve kurallar› uygulayacak bir mekanizmaya gerek kalmaz. serbest piyasa ekonomisinin mutlaka liberal demokrasiyi gerektirdi¤i anlam›na gelmez. Zira tek ya da saf bir baflkanl›k ya da parlâmenter sistem tipi yoktur. a 6.

Weber. Popper. Schwartz. Gerth ve C. Ufka ve Bugüne Dair. Political Ideologies. Ian Shapiro & Casino Hacker Gordon. Özipek. (1993). Ankara: Turhan. “Public Bureaucracies” The Oxford Handbook of Political Institutions. Ahmet (2010). Cambridge: University Press. Andrew (1998). (2007). “Minimalist Conception of Democracy: A Defence.M Henderson ve Talcott Parsons). “What Democracy is and is not. (2002). Politics (yay. “Political Parties: Social Bases. New York: Palgrave. A Bridge Between Scholarship & Politics. Rhodes. London: Routledge Yayla. haz. Stiglitz. 454-473. Carey. (Der. The Handbook of Political Sociology.138 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aristotle (1948). ‹nsel. Norton. (Çev. Elefltirel Bir Bak›fl.” American Political Science Review. Ankara: Do¤u Bat›. R. (Der. Sarah Binder. . Toplum. Heywood Andrew. Umut (2009). Schmitter. vol 1. Sarah Binder. Max. H.A. The Theory of Social and Economic Organization. Bert A Rockman. “Mass Media and Democratic Politics. Granados Fransisco. Özk›r›ml›. “Public Opoinion” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. Oxford: University Press. London: Routledge and Paul. Oxford: Blackwell. Gerardo L (2009). Tery Lynn (1991). Samuel P. “Nationalism. Leicht ve J. (Der. Oxford: Blackwell. Politics. Cambridge). Muhafazakârl›k.W. (yay. s. Siyaset. Josephine (2005). Esasa. Donald F (2006). Giddens Anthony. From Max Weber. Vernon Bogdanor). Baker). Milliyetçilik Kuramlar›. Thomas Janoski ve di¤erleri. London: Longmann Pearson. Heywood. Ankara: Liberte. Joseph E. (1968). 2. Cambridge). Atilla. Qualter. Ernst (1991). Max (1947). Oxford: Oxford University Press. (Der. New York. Gellner. J ve David Knoke (2005).” Journal of Democracy. Sosyalizm. Oxford). Przeworski. Craig Jenkins). (der. Plato. “For an Agonistic public sphere. Huntington.” Democracy’s Value. Thomas Janoski ve di¤erleri.” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. Vernon Bogdanor). Palgrave. Adam (1999). (der. The Handbook of Political Sociology. (2005). Thomas. Oxford: Clarendon. 1991. Introduction to Political Theory. haz. New York: Springer. Munck. Lars Tonder and Lassa Thomassen. Christopher B. Manchester). New York: Oxford University Press Weber. C. Donovan. Ak›l. Bert A Rockman). Philippe ve Karl. Aksu Bora ve di¤erler). Macpherson). Cambridge: University Press. “Organized Interest Groups and Policy Networks”. Dumitrescu Delia ve Anthony Mugan (2010). 3. (1970). “Conservatism as an Ideology. John M. Hoffmann John ve Paul Graham (2009).” Radical Democracy. R. Politics Between Abundance and Back. Kevin T. Liberalizm. London: Penguin. Globalization and Its Discontents. ‹stanbul: Birikim Ketll. Open Society and Its Enemies. E. Hobbes. 2. Manchester: University Press. The Oxford Handbook of Political Institutions (der. Bekir Berat (2004).H. Measuring Democracy. New York: London. Mouffe.: A. (1957). Organization. 51.Third Way: the Renewal of Social Democracy Cambridge: Polity. Rhodes. Cambridge). Cambridge: University Press. Kegan Paul. (Der. Leviathan. (der. (1998). (2006) “Legislative Organization”. Chantal (2005).A.” Handbook of Politics -State and Society in Global Perspective. Thomas H (1991). Wright Mills). (der.Essays in Sociology. Feminist Teori (çev.W. ‹stanbul: ‹letiflim. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. Mildred A ve Kay Lawson. Karl (1945). and Environment”.

.

Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klayabileceksiniz. Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klayabilecek.6 Amaçlar›m›z • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma Toplumsal Eflitsizlik Sosyal S›n›f Sosyal Statü Toplumsal Hareketlilik • • • • Orta S›n›f Kültürel Dönüfl Yaflam Tarz› Yoksulluk ve Yeni Yoksulluk ‹çindekiler • G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE • TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA • TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI • TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR & KURAMLAR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik . Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetleyebilecek. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlayabilecek.

insan›n kendi akl›n› kullanarak kendi kaderi ve gelece¤i üzerine karar verebilece¤i bir toplumdur. “üst . Öte yandan en bafl›ndan beri en basit örgütlenmifl olandan en geliflmifl örgütlülü¤e sahip toplumlara kadar tüm toplumlarda toplumsal eflitsizli¤in farkl› derece ve türlerine rastlamak mümkündür. ifl gücüne. s›ralamaya sokmaya veya de¤erlendirmeye bafllar›z iflte . siyasi yaflama eflit bireyler olarak kat›labilmeleri ve kendilerini sosyokültürel düzlemde temsil edebilmeleri gereklidir. Ancak toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar›nda dönüm noktas› 1789 Frans›z Devrimi ve kapitalist toplumdur. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için baz› önemli kavramlar›n iyi aç›klanmas› gereklidir.” “kaç›n›lamaz” ve “mutlak” olarak kabul edilmifltir. Ancak ne zaman ki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre bu olas› farkl›l›klar› “normal . siyasal.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar› toplumda bireyler veya gruplar aras›nda var olan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›l›r. gibi bir de¤erlendirmeye.anormal”. psikolojik.alt”. Bu kavramlardan ilki farkl›laflmad›r. Genellikle bu eflitsizliklerin kayna¤› olarak ekonomik gelir ve mülkiyet farkl›l›klar› düflünülürse de toplumsal cinsiyet. ekonomik. Toplumun üyeleri aras›nda ekonomik. farkl› etnik köken ve inançlarda toplumsal eflitsizliklere neden olabilir. siyasi ve sosyal f›rsatlara eriflim aç›s›ndan bir farkl›l›k bulunmad›¤›. Kapitalizm öncesi toplumlarda eflitsizlikler var olmakla beraber bu eflitsizlikler “do¤al. Krallar ve dinî otoriteler gibi çeflitli egemen güçler bu düflünceyi desteklemektedir. ‹nsanlar ve gruplar aras›nda fiziksel. kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›k bulunmaktad›r. “iyi . Bu toplumda insanlar aras›ndaki sosyal adaleti sa¤lamak için eflitli¤in olabilmesi ve bunun için gerekli ekonomik. biyolojik. 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir.kötü”. eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl ve kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. Eflitsizlikleri ortadan kald›rmak için tüm bireylerin e¤itime. kimsenin di¤erine göre daha az eflit olmad›¤›. sosyal yap›sal mekanizmalar›n gelifltirilmesi gerekmektedir. sosyal adaletin tüm bireyler aras›nda tümüyle sa¤land›¤› “eflitlikçi” bir toplum daima eriflilecek bir hedef olmufltur. Modern toplum art›k krallar›n veya dinî otoritelerin yönlendirmesine ba¤l› olmayan. Daha önceki egemenlerin öne sürdü¤ü dine ve soy sopa dayal› eflitsizliklerin yerine Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük. yafl.

onlar›n onaylar› olsun veya olmas›n. s. Bu toplumda insanlar ya köle olarak ya da köle sahibi olarak do¤ar. Tar›m iflinin yorucu ve hor görülen bir ifl biçimi olarak köleler taraf›ndan yap›lmas› normal karfl›lan›r. bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik olarak kabul edilir. statü ve güçiktidara göre tan›mlanmas› ve bunlar›n neden ve sonuçlar›n›n çal›fl›lmas› en temel konulardan biridir. Ancak “prestij” kavram› toplumda önem verilen ve kültürel ve sosyal olarak anlaml› özelliklere iflaret etmektedir. S›ralama yap›ld›¤›nda baz› farkl›l›klar daha üst bir de¤er al›rken baz›lar› daha alt bir de¤er al›rlar. ‹mtiyaz toplumdaki insanlar›n elde etmek istedikleri. Köle sahipleri ise yöneticilik. Belli bir gruba. Kölelik daha çok do¤ufltan belirlenen ve babadan o¤ula geçen bir statüdür. Güç ve iktidar bireylerin ve gruplar›n kendi iradelerini ve isteklerini baflkalar›na. dayatabilmeleri anlam›na gelir. flan. toplumsal eflitsizli¤in sosyal s›n›f. 1). herkesin tercih edece¤i. Di¤er bir kavram ise imtiyaz kavram›d›r. ‹nsanlar›n yaflam stilleri. toplumda varl›kl› olmak üst bir de¤er ve olanaklar sa¤larken yoksul olmak alt bir de¤er al›r ve olanaklar› k›s›tlar. Bunlar›n yan› s›ra Güç ve ‹ktidar kavram› da eflitsizli¤in sosyolojik analizinde önemli bir kavramd›r. Örne¤in. Dolay›s›yla toplumda daha çok yap›sal olarak ortaya ç›kan farkl›l›klar bu anlam sistemi içinde bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli (ekonomik. sanat ve kültürel etkinlikler gibi daha zor ve toplumda daha ‘üst’ görülen . Sosyolojide. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba. E¤itimli olmak üst bir de¤er alarak toplumda yükselmeye olanak tan›rken e¤itimsiz olmak alt bir de¤er al›r ve bireyin toplumda yükselmesini olumsuz etkiler.142 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik o noktadan sonra bireyin yaflam›na girer ve tüm yaflam›n› belirler. TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA Toplumsal tabakalaflma insanl›k tarihinin ilk aflamalar›ndan beri farkl› formlarda görülen bir gerçekliktir. sosyal. özenilen ancak herkesin ulaflamayaca¤› f›rsatlar› anlatmak için kullan›l›r. Bu anlamda prestij daha çok subjektif ve de¤erler sistemine ba¤l› bir farkl›l›kt›r. unvan. Ekonomik f›rsatlara ulaflabilen kifliler ayn› zamanda siyasi ve sosyal güce de ulaflabilir ve bu anlamda imtiyazl› olabilir. Aristo’nun belirtti¤i gibi kölelerin de köle sahibi olanlar›n da bu konumlar›n›n “olmas› gerekti¤i gibi oldu¤u” düflünülür. 2004. kültürel) eflitsizliklere neden olabilirler. zenginlik bir imtiyaz olabilirken her zaman prestij sa¤lamayabilir (Haralambos ve Holborn. s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. liderlik yetene¤i. Örne¤in. toplumsal konumlar›. ‹nsanl›¤›n yerleflik düzene geçmesi ve özellikle insan eme¤ine dayal› tar›m topluluklar›n›n geliflmesi ile bafllayan tarihsel süreçte ortaya ç›km›flt›r. siyasal. fleref gibi özellikler prestij farkl›l›klar› yaratmaktad›r. Bu anlamda tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür: • Kölelik sistemi • Kast sistemi • Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem • Sosyal s›n›flar Kölelik Sistemi Kölelik. Ancak tar›m›n temel üretim oldu¤u bu toplumlarda savaflta kaybeden taraftan olan kiflilerde kölelefltirilerek tar›m ifllerinde ve askerî görevlerde kullan›l›rlar.

Buradan görülece¤i gibi Varna sistemi din ve geleneklerin yan› s›ra toplumda bir ifl bölümü ve meslek bölünmesine de dayan›r. Bailey’e göre kast üyelerinin ortak bir meslek.6. Burada önemli bir farkl›l›¤a da de¤inirsek eski Yunan’da güvenilir ve ak›ll› oldu¤u görülen kölelere bazen kâhyal›k gibi görevler verildi¤i. Bu flekilde bir temas olursa kast üyelerinin ar›nma töreninden geçmeleri gerekir. Bu gruplar toplumda hayvan bak›c›l›¤› ve temiz olmad›¤› kabul edilen iflleri yaparlar.1 Steven Spielberg’in yönetmenli¤ini yapt›¤› ve konusu yaflanm›fl gerçek bir olaya dayanan 1997 tarihli Amistad filmi 1839 y›l›nda siyahi köleleri tafl›yan ayn› adl› gemide kölelerin ç›kard›¤› isyan sonras› yaflananlar konu edilir. Kast Hindistan’dan baflka tüm Uzak Do¤u toplumlar›nda da görülebilen ve Asya’n›n kolonileflmesi s›ras›nda ‹spanyol gemicilerin bu toplumsal kuruma verdikleri isimdir. Kashtriya (askerler). Bu da toplumda çok kat› bir hiyerarfli ve parçalanm›fll›k yarat›r. Bu dört kast grubundan baflka birde herhangi bir kast üyesi olamayan kastd›fl› (dokunulamayan) gruplar vard›r. Her Varna grubuna üyelik do¤ufltan kazan›lan. . Kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› Kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. Kölelik çok kat› kurallar› olan bir sistemdir. Hindistan’da Sanskrit dilinde Kast kelimesinin karfl›l›¤› “varna”d›r ve “renk” anlam›na gelir.N. Kast üyelerinin. özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. herbir kast grubunun kendi içinde alt kastlara bölünerek toplumu kesitlere ay›ran bir mekanizma olarak görür. kastd›fl› gruptan birisinin sundu¤u bir hizmeti kullanmas› veya temas etmesi yasakt›r. kal›tsal bir statüdür ve ortak bir soy ve bir atadan gelir. din. ‹spanyolca’da Kast “tür” veya “akraba grubu” anlam›na gelir. Buradan görülebilece¤i gibi “beden ifli” ile “beyin ifli”nin toplumlarda farkl› de¤erlendirilmeleri konusu çok eskilere dayan›r. özellikler Brahmin olanlar›n. sosyal ve dinsel yaflam ve ortak kültürü takip etmeleri gerekir. M. Ünite . baz› kölelerin de sadakatlerini ispat ederlerse serbest b›rak›ld›klar› görülse de Güney Amerika’da var olan kölelik bundan çok daha kat›d›r. kast sistemini. Hindu toplumu dört temel Varna grubuna ayr›lm›flt›r: Brahmin (din adamlar›). Ancak Hindu inan›fllar›na göre insanlar bu yaflamlar›nda ait olduklar› kast grubunun görevlerini yerine getirdi ve kurallara harfiyen uydu ise ikinci defa dünyaya geldiklerinde bir üst kast üyesi olarak do¤ar ve bu flekilde ödüllendirilebilirler. Kast konusunda çeflitli tan›mlar mevcuttur. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 143 görevleri yerine getirmektedir. Resim 6. töre. Kast Sistemi Kast Orta Ça¤’da. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). Srinivas. Di¤er taraftan.

4. üyelerinin siyasi güç ve iktidara eriflebilirli¤i. vergileri toplamaktan ve geSIRA S‹ZDE rekti¤inde kral›n hizmetine sunacaklar› bir ordu yetifltirmekten sorumludur. Serfler ise kendi yaflamlar›n› sürdürebilmek için soylulardan üzeS O R U rinde üretim yapabilecekleri bir toprak parças›n› alabilmek hakk›na sahiptir. Bunlar: 1. ‹NTERNET Sosyal bir s›n›fa ait olma durumu aileden miras al›nan ve yasal veya geleneksel bir temele oturmaz. Ancak 15. Ancak di¤er sistemlerde unvan.serfler aras›ndaki “karfl›l›kl› haklar ve sorumluluklara” dayanan bir sistemdir. Di¤er toplumsal tabakalaflma biçimlerinde ise eflitsizlikler daha çok bireyler aras› hak ve görev ilifl- . çal›flma yaflam›nda kifliler aras›nda ald›klar› ücret. bunu da AMAÇLARIMIZ kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. bir ölçüde de “kazan›lm›fl” bir konum olmaya izin verir. D ‹kral K K AT soylular . yüzy›ldan sonra Kapitalizme geçifl ile beraber bu sistem sona erer. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. Bu toprak da soylu derebeyi taraf›ndan üzerinde yaflamakta olan serf aileleri aras›nda topra¤›n ekilmesi amac› ile da¤›t›l›r. Tabakalar aras› yukar› ve afla¤›. Buradan anlafl›laca¤› gibi çeflitli aç›klamalar olmakla beraber. ekonomik A P Sosyal s›n›f› kaynaklara ayn› uzakl›kta veya yak›nl›kta olan. bilgi ve becerileri. Feodal sistem. 3. meslekleri aç›s›ndan farkl›l›klar vard›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Sosyal S›n›flar SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal s›n›flar di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevkii/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u. toplumsal yaflam tarzlar› ve tercihlerinin birbirine benzedi¤i. geleneksel ve kültürel kurallar gibi ekonomik olmayan farkl›l›klar daha önemlidir. sayg›nl›k. Bir kiflinin sosyal s›n›f›. K ‹ T.144 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. Sosyal s›n›flar herhangi bir kanunla veya dinsel bir aç›klama ile yap›lanmaz. serfler ve din adamlar›d›r. 2001: 282). Sosyal s›n›f kifliler aras›nda özellikle maddi kaynaklar›n mülkiyeti ve kontrolü gibi ekonomik temelli farkl›l›klara dayan›r. Öte yandan sosyal s›n›f sisteminin di¤er sistemlerden baz› farklar› vard›r (Giddens. Bu kuramlara altta de¤inece¤iz. yetkileri ve yükümlülükleri ile birlikte bir soyluya verilir. 2. çal›flma flartlar›. ölüm. Örne¤in. Sosyal s›n›flar daha çok formal iliflkiler içinde belirlenir. soylular. yine içine do¤ulan konum önemli olmakla beraber. yüzy›ldan sonra feodalite çeflitli faktörlere ba¤l› olarak çözülmeye bafllar ve 18. büyük bir topluluk kesiti olarak tan›mlayabiliriz. dikey ve yatay toplumsal hareketlilik olas›l›¤› vard›r. sosyal s›n›flar daha çok “modern” ve sanayileflmifl toplumlarda ortaya ç›kt›¤› kabul edilen bir eflitsizlik biçimidir. Bu sistem içinde üç temel grup. Serfler ise toprakta çal›fl›p vergilerini ürün olarak vermek ve askerlik görevlerini yerine getirmekleDsorumludur. Bu sistem 9. Farkl› s›n›flar aras› evlilik daha yayg›n ve herhangi bir resmî veya dinî k›s›tlanma yoktur. E L E V kavram› ‹ZYON Sosyal Ts›n›f sosyolojik çal›flmalarda çok çeflitli kuramlarla aç›klanmaktad›r. Her toprak parças› yasal hak ve görevleri. pazar yeri giÜfiÜNEL‹M bi sosyal gereksinimlerini karfl›lamak ve bir kurakl›k durumunda aç b›rakmamaktan sorumludur. Soylular bu toprak parças› üzerindeki üretimden. Öte yandan soylular serflerin do¤um. yüzy›la kadar bu flekilde devam eder.15. yüzy›ldan 14 .

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹nsanl›k tarihi içinde kaç tabakalaflma sistemi sayabilirsiniz? SIRA S‹ZDE Karl Marx (1818-1883) ve Max Weber (1864-1920) eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri S O R U içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r. 1995. Bunlardan baflka sanayileflmekte olan ve tar›m sektörünün hâlen güçlü oldu¤u toplumlarda birde köylülerden bahsetmek S O R U gerekmektedir. [Üçüncü bask› 2009]) kitab›n› okuyabilirsiniz. Marx ayn› zamanda o dönem ‹ngiltere.gayrimenkul ve menkul sahipli¤i.beyaz yakal›. Daha sonra 1950’de Amerika Birleflik Devletleri’nde ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal. liberalleflme ve bireysel özgürlük gibi konular› çözmeye çal›flan siyasi hareketler ve dönüflümlerin ço¤unun içinde bizzat yer alm›flt›r. ‹ T A P ‹stanbul ve Türkiye’de s›n›flarla ilgili olarak daha ayr›nt›l› bilgi için KorkutKBoratav’›n Anadolu’dan S›n›f Profilleri (‹stanbul:Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. D Ü fi Ü N E L ‹ Mdevlet görevinde daha alt ücretli ifllerde çal›flanlar. Sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl toplumlarda genellikle üç sosyal s›n›ftan söz etmek mümkündür: Üst S›n›f . tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n. masa bafl› ifl yapan da çal›flanlar. kültürel dönüflümleri AMAÇLARIMIZ büyük ölçüde etkilemektedir. TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ‹NTERNET 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M ‹N T‹ M DT ÜE fiR ÜN NE EL S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Karl Marx Almanya’da do¤up yaflam›n›n büyük bölümünü ‹ngiltere’de geçirmesi Marx’› ‹ngiliz sanayileflmesini ve iflçi s›n›f›n›n do¤uflunu izleme flans› verilmifltir. profesyonel mesleklere sahip olanlar. tercihler. çal›flmalar›nda ‘sosyal s›n›flar’ ve ‘toplumsal eflitsizlik’ NTERNET kavramlar›n› kuramlar›n›n bel kemi¤i olarak kullanm›flt›r. sanayici veya üst düzey yönetici konumunda toplumda kaynaklara sahip veSIRA S‹ZDE konumunya kontrol edebilen grup. sahip oldu¤u topra¤›n büyüklü¤ü. iflveren. devlet görevlileri. iflledi¤i ürün. el eme¤i ile çal›flanlar. Türkiye’de sanayileflme sürecinde h›zla geliflmekte olan toplumlardan olup köylülükle geçinenSIRA kitleler giderek azalS‹ZDE makta ve kentlere büyük oranlarda göçle beraber köyler boflalmaktad›r. veya köleler ve efendiler veya üst alt kastlara ait olan kifliler aras›ndaki gibi). Do¤al olarak köylülü¤ün de kendi içinde toprak sahibi olup olmama. de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› kuvvetle idSIRA S‹ZDE dia edilmifltir. yaflam stratejilerini ve hem de de¤erleri. En büyük eseri olan Kapital’in (Das Capital) üçüncü cildi üzerinde çal›fl›rken “Sosyal s›n›f nas›l oluflur?” K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. tercihleri. etnik köken. Fransa ve Almanya’da ekonomik paralel T Egeliflmelere LEV‹ZYON olarak yaflanan. Öte ‹yandan Marx’›n sosyal s›n›flar üzerinde yazd›¤› bir eser veya bölüm yoktur. Bu deneyimlerine ba¤l› olarak Marx. bölgesel farkl›l›k gibi birçok nedene ba¤l› olarak kendi farkl›laflD ‹ K K içinde AT t›¤›n› da göz önünde bulundurmak gereklidir. Alt S›n›f mavi yakal›. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim AMAÇLARIMIZ farkl›l›klar›. ›rk. genellikle imalatta çal›flan iflçiler. Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 145 kilerine dayan›r (soylular ve serfler. Orta S›n›f .6. pazarla bütünleflmifl olup olmama. Ünite . 1980 sonras›nda ki eflitsizlik tarD‹KKAT t›flmalar›nda ise “sosyal s›n›f” kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri. Ancak hâlen nüfusun % 25’i köylerde yaflamakta ve köy hem kentsel yaflam biçimlerini. yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur.

Üretim araçlar›: Sanayi öncesinde toprak ve topra¤›n ifllenmesi için kullan›lan aletler. Ancak Almanya’da sanayileflmeye karfl› ç›kan güçlü toprak sahiplerine karfl›n.serf. Tarihteki aflamalarda temel s›n›flar köle . Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur. Tabakalaflma yaz›n›nda s›k kullan›lan “üst s›n›f”.emek gücünü oluflturan proletaryad›r. Sosyal s›n›flar›n yap›sal temelini mülkiyet iliflkileri oluflturur. Max Weber Marx gibi Weber’de Almanya’da do¤mufl. 1974). Marx’a göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. Tarihsel süreçte s›n›f ç›karlar› mücadelesi içinde oluflan s›n›flar bir yandan da kendi tarihlerini yazmakta ve kendi deneyimlerini yaflamaktad›rlar. veya prestij farkl›laflmas›na göre tan›mlanmazlar. Bu deneyimler sayesinde s›n›flar s›n›f çeliflkisini yaflarlar (Marx.efendi. soylu toprak sahibi . fabrikalara. 1974). Weber’le Marx aras›nda iki temel fark vard›r. Bu tür tan›mlar sadece bir tür kategorilefltirmedir. Üretim iliflkileri kavram› ise üretim sürecindeki ifl bölümüne dayal› olarak yarat›c› olan ve de¤er üreten s›n›f ile de¤erin üretimine katk› yapmayan. Birincisi. Üretim iliflkilerinin ve üretim araçlar› sahipli¤inin birbirleri ile olan bütünlü¤ü o tarihsel aflamadaki üretim tarz›n› belirler. Ayr›ca s›n›flar kendi ç›karlar› için di¤er s›n›flara karfl› mücadele verirken tarihi oluflturan tarihsel aktörlerdir.146 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Mülkiyet iliflkileri: S›n›flar›n yaflamlar› sürdürmeleri için üretim yapabilmelerini sa¤layan üretim araçlar›n›n sahipli¤i ve kontrolüne olan yak›nl›k ve uzakl›¤› belirtir. meslek gruplar›na. Weber’in tabakalaflma konusundaki görüflleri de bu nedenle ekonomik temeli de¤il üst yap›n›n etkisini. üretmeyen ancak üretilen de¤ere el koyan s›n›f› tan›mlar. Ekonomik alt yap›. Weber’in kuram› Marx’dan çok farkl› ve kendi yaflad›¤› deneyimleri daha iyi yans›t›r flekilde biçimlenmifltir. tüm eserlerinin okunmas› ve incelenmesinden ortaya ç›kar›lan bir analize dayal›d›r. Ne zaman ki toplumda var olan üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n geliflmesine engel olur o zaman üretim iliflkilerinin çözülüp yeni bir üretim tarz›na geçifl gerçekleflir (Marx. yani siyasi erkin belirleyici gücünü vurgular. Marx bir üretim tarz› içindeki sosyal s›n›flar› tan›mlamak için üç boyutun gerekli oldu¤u söyler. makinelere sahip olan sermaye ve bu sermayenin kontrolünde olan emektir. Tarih boyunca tüm toplumsal aflamalarda üretimdeki ifl bölümüne göre üreten ve üretmeyen iki temel s›n›f vard›r. sermaye sahibi burjuva . eserin geri kalan k›sm› tamamlanamadan hayata veda etmifltir (Marx. Asl›nda kendinden önce Marx’›n yapt›¤› analizin etkisinde kalsa da her iki düflünürün analize bafllama öncüleri çok farkl› oldu¤undan. Bu üç düzey birbirleri ile diyalektik bir iliflki içindedir. 2001: 284). Mülkiyet iliflkileri içinde üretim araçlar›n›n mülkiyetini ve kontrolünü elinde tutan ancak üretici olmayan s›n›f giderek birikimini art›r›r ve zenginleflirken üretim araçlar›n›n mülkiyetinden d›fllanan ancak üretici olan s›n›f sürekli kaybeden ve ancak geçimini sa¤layabilen bir durumda kalmaktad›r. Hâlbuki Marx’›n tan›mlad›¤› sosyal s›n›flar sosyal ve ekonomik yap›da ifl bölümündeki eflitsizliklere dayal› oluflan gerçek s›n›flard›r. Marx’a göre sosyal s›n›flar basitçe gelir farkl›l›klar›na. hukuksal üst yap› ve s›n›f bilinci. 1974). Bu iki kavram›n birbirleri ile olan çeliflkisi ise toplumlardaki dönüflümü belirleyen temel unsurdur. . yasal. Almanya’daki güçlü Bismark dönemini görmüfl ve Almanya tam kendi sanayileflme hamlelerini gerçeklefltirirken izlemek flans›n› bulmufltur. Bu da çeflitli analistler aras›nda tart›flmaya yol açabilmektedir (Giddens. kapitalist sanayileflme sonras›nda ise topra¤a ilaveten. Marx “gerçek s›n›flar” derken her s›n›f›n kendi flartlar›nda bizzat yaflad›¤› deneyimleri kastetmektedir. Weber’de sosyal s›n›flar›n ço¤unlukla ekonomik temeller üzerinden belirlendi¤ini kabul etmekle beraber. bafll›¤› at›ld›ktan sonra. “orta s›n›f” ve “alt s›n›f” kavramlar› Marx’›n s›n›f tan›m› d›fl›ndad›r. Dolay›s›yla sosyal s›n›f kavram›n› nas›l anlad›¤›. Öte yandan. sanayileflme devletin sanayicilere verdi¤i destek ile gerçekleflmifltir.

‹ki tür mal sahibi vard›r: 1. Bunlar sosyal s›n›f. Egemen ve üstün olma. ‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. Toplumsal eylem. sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r. Her iki grubun kazan›mlar›na göre yaflam standartlar› ve yaflam f›rsatlar› farkl›d›r. yar›-vas›fl›. Öte yandan Weber’in tabakalaflma kuram›nda önemli olan üç kavram önemlidir: 1. 2. Weber’in bu görüflü. Mülkiyet ve mal sahiplerinin eme¤e sahip olanlara göre aç›k bir imtiyaz fark› vard›r. Mülkiyete sahip olmak temel s›n›f farkl›l›¤›d›r. 1947).6. Güç bir grubun veya kiflinin iradesini di¤er kifli ve gruplara ra¤men gerçeklefltirebilmesi olarak tan›mlan›r. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir. Weber’e göre. vas›fl›l›k derecesi. Sosyal S›n›f Weber’in sosyal s›n›f tan›m›n›n üç önemli özelli¤i vard›r: 1. Ancak bazen s›n›f partileri veya statü partileri olabilir. Bireylerin yaflam f›rsatlar›n› (life chances) belirler. Ünite . Hizmet sunanlar mal sahiplerine göre daha az imtiyazl› yaflam f›rsatlar›na sahip olsalar da her grup kendi içinde daha üst veya daha alt imtiyazl› ve ayr›cal›kl› gruplara ayr›l›r. Gayrimenkul sahipli¤i. ‹kincisi ise Weber sosyal s›n›flar› tabakalaflman›n sadece bir boyutu olarak görür. Dolay›s›yla Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram› üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r (Bendix ve Lipset. 2. Her iki mülkiyet sahipli¤i de mülkü paraya dönüfltürerek imtiyaz ve üstünlük sa¤layabilecek güce sahiptir. 2. rantiyer olmak ve sahip oldu¤u toprak veya gayrimenkulün kiras›na sahip olmak. Ekonomik ç›karlara ve zenginli¤e ba¤l›d›r. Müteflebbis olmak ve ticari yat›r›m sermayesine sahip olarak bu yat›r›mlar›n kar›ndan yararlanmak. ‹ktidar-Güç. Marx’tan çok farkl› olarak Weber’de s›n›fa ait olma bir güç veya siyasi egemenlik sa¤lamaz.1948). statü gruplar› toplumsal eylemin içinde olabilecekler.1967. politik partiye üyelik egemenlik ve güç getirebilecektir. Sadece mal ve eme¤in karfl›l›kl› de¤ifliminin yer ald›¤› pazar iliflkileri içinde tan›mlan›r. Bu üç kavram tabakalaflman›n üç boyutunun tan›m›nda kullan›lacakt›r. s›n›f konumu bireylerin piyasadaki ekonomik konumudur. Gerth ve Mills. Bu durumda gücün bir s›n›f taraf›ndan kullan›m› olas› olur. Zengin olmak otomatik olarak kifliye yüksek statü veya iktidar konumu sa¤lamaz. . Bu anlamda s›n›f de¤iflkendir ve s›n›f çeliflkisi yaratacak bir aidiyet içermez (Weber. Bireylerin s›n›f konumu bir anlamda yaflam f›rsatlar›n› belirler. Ayr›ca her iki grubun sadece birbirlerine karfl› de¤il kendi içlerinde de farkl›l›klar› vard›r. Toplumsal eylem ise bir konuda benzer düflünen kiflilerin beraber bir eylem ortaya koymalar›d›r. ‹flçiler vas›fl›. Gücün meflru olarak siyasi alanda kullan›m› otoriteyi oluflturur ve egemenli¤i sa¤lar. mal sahibi olan grup kendi içinde sahibi oldu¤u mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erine göre daha üst imtiyazl› veya alt imtiyazl› gruplara ayr›l›rken iflçilerde sunduklar› hizmetin vas›f düzeyine ve ücretlerine göre daha üst veya alt imtiyaz gruplar›na ayr›l›r. statü ve politik partidir (Kalayc›o¤lu. Örne¤in. Örne¤in. 2002: 300). kifliler aras›ndaki bilgi beceri farkl›laflmas› gibi çok çeflitli faktörlere göre de belirlendi¤ini söylemektedir.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 147 ekonomik faktörlerin sadece üretim araçlar›na uzakl›k üzerinden de¤il. vas›fs›z olarak hizmet sunarlar ancak bu gruplar aras›nda imtiyaz fark› vard›r. 3. 3. Marx’›n birbirine z›t ve aralar›nda s›n›f çeliflkisi bulunan iki temel s›n›f anlay›fl›ndan farkl› olarak çoklu s›n›f anlay›fl›n› temsil eder.

Sosyal s›n›f kifliye aidiyet sa¤lamaz iken kiflinin kendi statü grubuna aidiyeti beklenir. Yaflam tarzlar› ve kültürel farkl›l›klara atfedilen de¤erlere göre statü farklar› ortaya ç›kmaktad›r. 1947). Toplumda herkesin bir partiye üye olmas› düflünülmedi¤inden bu boyut sadece parti üyesi olanlar› kapsar. Toplumda dili kullanma. ‹ngiltere’de Oxford flivesi ile konuflmak üst bir statü kriteridir. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal Statü Weber’in bu kavram› toplumda flan. Türkiye’de ‹stanbul flivesi. sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r.2 ‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. fleref. En az›ndan bu kifliler karar mekanizmalar›na daha yak›nd›rlar ve al›nan kararlar› kendi ç›karlar› için etkileme flans›na sahiptir. derne¤e üye olmak üye olan kiflilere toplu olarak baz› ayr›cal›klar sa¤lar. e¤itimli olmak üst bir de¤er iken e¤itimsizlik alt bir de¤erdir. Var olan dilin kullan›lan fliveleri aras›nda bir prestij farkl›l›¤› olabilir. . Öte yandan Weber’de önemli bir nokta zenginlik veya mülkiyet her zaman yüksek statü sa¤layacak diye bir kuralda yoktur. Örne¤in. giyinme. Bir partiye veya sendikaya. Günümüzde en çok tüketim normlar›na ba¤l› olarak bu tür statü farkl›l›klar› yaflanmaktad›r. Toplumlarda meslekler aras›nda da mesleklere verilen de¤erler aras›ndaki farklara dayal› olarak statü farkl›l›¤› belirlenir. Zira statü kuramsal olarak zenginlik veya ekonomik yaflam f›rsatlar›ndan ba¤›ms›z belirlenir. Yine s›n›ftan ba¤›ms›z bir boyuttur. Sosyal s›n›flar toplumsal bir hareketin temelini oluflturamazken statüye ba¤l› toplumsal hareketler oluflabilir. Buna göre e¤itimli olan›n toplumsal statüsü ve prestiji di¤erine göre daha üstündür. Toplumlarda var olan kültürel kodlara göre baz› sosyal konumlara verilen de¤er ve tan›ma di¤er konumlardan üstündür. unvan gibi prestij faktörlerine göre yap›lan ayr›flmaya karfl›l›k tan›mlanm›flt›r. Weber’de sosyal s›n›f objektif kriterlere göre ve ekonomik düzlemde belirlenirken sosyal statü subjektif kriterlere göre ve sosyal düzlemde ve tüketim içinde belirlenir. tüketiciler statü grubu olarak artan fiyatlara karfl› ç›karlar (Weber. davranma veya belli bir gruba ait olma gibi birçok statü konumu olabilir. Örne¤in. Parti Weber’de parti siyasi erke ve otorite konumlar›na yak›nl›k ve uzakl›¤› belirler. Örne¤in.148 Resim 6.

iflleyiflin düzenli olabilmesi için her türlü bilgi. Yap›sal ifllevselci K ‹ T A P okul toplumu analiz ederken “bütünü oluflturan parçalard›r” mant›¤› ile hareket etti¤i için bu ifllevlerin yerine getirilmesi ve gereksinimler aras›ndaki uyum çok önemlidir ve toplumda düzeni sa¤lar. Dolay›s›yla bu tür bir parti. Moore Eflitsizli¤i anlatmak için toplumsal tabakalaflma kavram›n› kullanan ifllevselci okula göre toplum aynen jeolojide oldu¤u gibi farkl› katmanlara ayr›lm›flt›r. Ayr›ca tabakalaflma gelir. sendika veya dernek üyesi olamama daha az siyasi ayr›cal›k anlam›na gelmektedir (Kalayc›o¤lu. siyasi.6. toplumun devam› ve düzenin sa¤lanmas› için K ‹ T A P gerekli olan ifllevlerdir. Ancak toplumun ortaya ç›kan bu ifllevsel öncelikler s›ralamas›na göre bu yeteneklerin öncelikle bir e¤itimden geçerek bilgi. prestij ve statü gibi kavramlar› kullanarak alt s›n›ftan üst s›n›fa kadar toplumu SIRA S‹ZDE baz› katmanlara ay›r›r. Önemi yüksek olan bu ifllevler ya toplumun sürdürülebilmesi için büyük önem tafl›rlar ya da gereksinim duyduklar› bilgi. Davis ve Moore’a (1945) göre: • Toplumlarda gereksinimlerin sa¤lanabilmesi. Bu farkl›laflma sayesinde toplumda gerekli ifllevler liyakat’a (meritokrasi) dayal› bir biçimde yerine geti‹NTERNET rilir ve toplumda istikrar ile düzen sa¤lan›r. vas›f ve yetene¤e gereksinim vard›r. • Buna ba¤l› olarak kifliler bu uzun ve masrafl› e¤itime ve fedakârl›¤a ancak bu konumlara daha yüksek ödüller verilirse hevesli olabilirler. 2002: 301). Buna liyakat sistemi denir. deneyim ve ilgi alanlar› olan kiflilere seslerini duyurabilecekleri bir platform olabilme ayr›cal›¤›n› sa¤lad›¤› için çok kullan›lan bir kavramd›r. e¤itim. D‹KKAT Dinamik de¤il statik bir bak›fl aç›s› söz konusudur. beceri. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Yap›sal-‹fllevselci Okul-T. Bu masraf ve fedakârl›¤› yapabilme durumuna göre kifliler toplumun kendilerine sa¤lad›DÜfiÜNEL‹M 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Toplumun gereksinimleri: O toplumdaki ekonomik. Bu farkl›l›k toplum için olumlu ve gereklidir. vas›f düzeyleri yüksektir ve bu bilgi becerilere sahip olabilen kifli say›s› azd›r. Toplumun gereksinimlerine göre de toplumdaki ifllevler belirlenir. beceri ve vas›f niteli¤ine dönüflmesi gereklidir. ‹fllevselci AMAÇLARIMIZ okula göre toplumsal tabakalaflma. Dolay›s›yla tüm bilgi ve beceriler toplumun ifllevsel önceliklerine göre bir s›ralamaya tabi tutulur. AMAÇLARIMIZ teknolojik. beceri.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 149 Weber’in parti boyutu da bugün siyasi yönetimlerde “çok sesli demokrasi” kavram› ile anlat›lmak istenen ve toplumda ortak ç›kar. Tüm parçalar bütünü tamamlamak için gereklidir. Marksist ve Weberyan S›n›f görüfllerini karfl›laflt›r›n›z.E. ‹fllevselci okulun toplum analizi toplumun gereksinimleri kavram›ndan bafllar. Bu yüzden tabakalaflma Marx’taki gibi dönüflüme neden olmaz. • E¤itim ise kifli için bir anlamda uzun süreli ve masrafl› bir “fedakârl›k” anlam›na gelir. Davis ve W. Böylece ortaya en üstten en alta kadar toplumdaki ifllevleri ve karfl›l›¤›nda beklenen becerileri s›ralayan bir sistem ç›kar. Bu mant›¤a ba¤l› olarak toplumsal tabaklaflma T E L E V ‹ Z Y O N toplumda eflitsizlik de¤il “do¤al” ve “kaç›n›lmaz” olarak ele al›nmas› gerekli bir farkl›laflma ortaya ç›kar›r. Tabakalaflma görüflü eflitsizli¤i tarihsel ba¤lam›ndan ba¤›ms›z sadece var olan toplumdaki bir farkl›laflma olarak görür. sosyal ve kültürel geliflme düzeyine ba¤l› olarak verili bir zamanda. • Toplumda herkesin farkl› yetenekleri bulunur. K. Parsons. • Ancak toplumdaki baz› ifllevler di¤erlerinden daha önemlidir. Ancak bu S O R U katmanlar birbirleri ile etkileflime geçen insan katmanlar›d›r. TELEV‹ZYON ‹NTERNET . “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur. Ünite .

Wright farkl› s›n›flar› aralar›ndaki üretim. E¤er toplumlarda kilit konumunda olan ve büyük sorumluluk isteyen görevleri dolduracak do¤ru insanlar› özendirecek bir ödül mekanizmas› yoksa o toplumlarda istikrar ve sa¤l›kl› bir toplumsal düzen sürdürülmesi olanakl› de¤ildir. Wright’›n sosyal s›n›flar›n günümüzde nas›l alg›lanmas› gerekti¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalardan ç›km›flt›r. Davis ve Moore’un bu yaklafl›mlar› baz› yönleri ile elefltiriye aç›kt›r. kontrol ve mülkiyet.150 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ¤› f›rsatlardan ne kadar yararlanabileceklerine karar verirler. Wright Yeni say›labilecek tart›flmalardan olan 1980 sonras› daha çok önem kazanan bir baflka görüfl ise E. beceri gereksinimine göre ve gerekli fedakârl›k ölçüsünde ödüller belirlenece¤i için toplumda eflit olamayacak olan bir ödüllendirme sistemi olmak zorundad›r. Dolay›s›yla Davis ve Moore toplumsal tabakalaflman›n bu anlamda olumlu katk›lar› oldu¤unu öne sürer. Bu durum bireylerde konumlar›na yönelik bir çeliflki. Bu tart›flma Türkiye’de ücret ve maafllar aras›ndaki dengesizlik tart›flmalar›n› veya “ifle göre adam de¤il. bu . topluma yararl› olma. adama göre ifl” uygulamas› elefltirilerini akla getirmektedir. Yine bu önerme Türkiye için özellikle üniversiteyi bitirip iflsiz kalan gençler örne¤ini hat›rlatmaktad›r. Wright. bu önem s›ras›n›n objektif olarak yap›lamayaca¤› nedeni ile karfl› ç›k›lmaktad›r. Ancak sonunda toplumda o e¤itimin sa¤layabilece¤i konuma ve bu konuma verilen ödüle raz› olurlar. • Bu ödüllendirme sistemi üzerinde toplumun de¤erler sisteminde oluflmufl herkesin farkl› oldu¤u ve herkesin ayn› ifli yapamayaca¤› üzerine. Wright ilk çal›flmas›nda 1979’da Amerika’da tabaka/s›n›f analizlerinde kuram›n ihmal edildi¤i ve Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanarak yeniden düflünülmesi gerekti¤ini savunmufltur. • Bu yüzden toplumlarda her toplumsal konumun e¤itim ve bilgi. Örne¤in. Marx’›n s›n›f kuram›n› modern topluma uyarlarken ortaya ç›kan ara katmanlar› Marx’tan farkl› olarak bir s›n›f olarak görmektedir. Ayr›ca Wright. Marx’›n iki s›n›fl› yap›s›na ilaveten.bir uzlaflma (value consensus) vard›r ve bu durum eflitsizlik olarak de¤il farkl›l›k veya ifllevsel bir tabakalaflma olarak alg›lan›r. Örne¤in. Ayr›ca bu kurama göre kifliye e¤itim verilmeli ve bu kiflinin de fedakârl›¤›n›n karfl›l›¤›n› almas› sa¤lanmal›d›r. toplumda önemli konumlara uygun kifli say›s›n›n az oldu¤u düflüncesine de belki daha fazla say›da yetenekli kifli var ama ellerine f›rsat geçmedi¤i için ortaya ç›kam›yorlar diyerek karfl›l›k verilmektedir (Kalayc›o¤lu. Onlar için toplumsal tabakalaflma. 2002:310). Sonunda her birey kendi karar› ve gerekli e¤itimi gerçeklefltirdi¤i ölçüde toplumda bir konuma sahip olur. memnuniyetsizlik duygusu de¤il tam tersine bir bütünün parças› olma. lise mezunu olmak ile üniversiteye gitmek aras›nda herkesin raz› olamayaca¤› veya karfl›layamayaca¤› çok uzun. toplumda baz› konumlar›n di¤erlerinden önemli oldu¤u fikrine. 1976. Wright. Ayr›ca. Örne¤in. E. toplumlar›n devam› ve yeni konumlar›n gereklerini yerine getirecek ama toplumlarda az bulunan yetenekli kiflilerin bu görevleri kabul edebilmesi için gerekli ve kaç›n›lmazd›r. küçük burjuva da kendi bafl›na s›n›f olma özelli¤i kazanm›flt›r. otorite ve ‘sömürü’ iliflkilerine göre tan›mlayarak Amerika için bir ‘s›n›f haritas›’ ortaya ç›karmakta ve bu kriterlerle her ülke için benzer bir çal›flman›n yap›labilece¤ini savunmaktad›r (Wright. 1985). toplumun devam›n› ve bütünlü¤ünü sa¤lama gibi duygular yarat›r. O. O. pahal› ve farkl› yetenekler isteyen bir farkl›l›k varsa bireyler kendi durumlar›na göre karar vererek bu e¤itime devam eder.

Bunlara ilaveten. Toplumsal Hareketlilik Yap›sal . Savafl›n etkileri geçti¤inden ve toplumda ekonomik geliflme sa¤land›¤›ndan kol eme¤i ile çal›flan ve en alttaki kategori olan hünersiz. güç ve iktidar kavramlar› kullan›lmaktad›r. Bir kiflinin yaflam süresi boyunca nesil içi (intragenerational). toplumsal. Goldthorpe’›n Oxford Toplumsal Hareketlilik Projesi’nde mesle¤e endeksli bir s›n›f/tabaka çal›flmas› yap›lm›flt›r. kiflinin babas›na göre toplumsal konumundaki de¤ifliklikleri aç›klamak için kullan›l›r.). Ekonomik. Afla¤›ya do¤ru hareketlili¤in daha yüksek olmas› ise o toplumda ekonomik geliflmenin eksik oldu¤u. Buna göre beyaz yakal› iflçilik. ‹ngiltere’de 1954’te D. üniversite mezunu iflsizlerin yayg›n olmas› vb. yani kendi ilk ifline bafllad›¤›ndan son ifline kadar yapt›¤› tüm kazan›mlar› anlatan hareketlilik 2. Toplumsal hareketlilik çal›flmalar›nda daha çok Weber’in statü. Toplumsal hareketlilikte iki olas›l›k vard›r: Nesiller aras› yukar› dikey hareketlilik ve afla¤› dikey hareketlilik. yar›-hünerli iflçili¤in çok azald›¤›. liyakat sisteminin (meritokrasinin) ifllemedi¤inin göstergesi olarak kabul edilir. toplumdaki geliflmifllik düzeyi ölçülmeye çal›fl›l›r. teknolojik geliflmelerin toplum . Her iki kuramda kapitalist toplumlar› inceledikleri. Glass. nesiller aras› (intergenerational) hareketlilik. ücreti daha yüksek. demografik yap› ile var olan toplumsal konumlar aras›nda uyumsuzluk oldu¤u (nüfus art›fl›n› karfl›layacak say›da pozisyon olmamas›. öte yandan orta gruptaki beyaz yakal› iflçilik ve teknisyen grubunun çok artt›¤› görülmüfltür (Goldthorpe. Kapitalist toplumlarda bireyin bu kazan›mlar› ile babas›ndan (ailesinden) daha farkl› ve tercihen daha üst bir konuma gelece¤i varsay›l›r ve aradaki farka bak›larak toplumdaki f›rsatlardaki yayg›nl›k. sosyal ve siyasi aç›dan geliflmifl say›lan bir toplumda tüm bireylerin bir evvelki nesile göre yukar› hareketlilik yapmalar› beklenir. ‹ngiltere’de yukar› hareketlili¤in oran›n› düflük bulmufl. ifl konumu ve otoriteye yak›nl›k gibi kriterlere göre bu s›n›flara kat›lamayacak ara s›n›flardan da (contradictory class locations) bahsetmifltir. masa bafl› ifl. yer de¤ifltirmeyi toplumsal hareketlilik olarak adland›rm›fllard›r. Glass’›n bafllatt›¤› ve bir hareketlilik analizi gelifltirme amac›na yönelik olarak bafllayan çal›flmalard›r (Glass ve Hall. Bir kiflinin kendi ailesine k›yasla yapt›¤› kazan›mlar› anlatan. Bu da o toplumdaki ekonomik.6. Toplumsal hareketlilik kavram› bireylerin ‘babadan o¤ula’ olarak tan›mlanan. Bunun nedeni ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda ortaya ç›kan savafl›n ekonomik etkilerinin insanlar›n yaflam›na ve kazan›mlar›na etkisidir. Ünite . 1. f›rsatlar›n aç›k ve herkes taraf›ndan ulafl›l›r olmad›¤›. ayr›ca yönetim ve karar verme kademelerine yak›nl›¤› ile de kol eme¤inin önüne geçmifltir. Toplumsal hareketlilik ile ilgili ilk çal›flmalar.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 151 üçlü s›n›f yap›s› yan› s›ra mülkiyet. yeni f›rsatlar›n yarat›lmad›¤›. ayr›ca üst tabakadan ailelerin çocuklar›n› ayn› konumda tutamad›klar›n› ve bu çocuklar›n yaklafl›k % 50’sinin afla¤› hareketlilik yaparak babalar›na göre konum kaybettiklerini ortaya ç›karm›flt›r. kol eme¤i yerine kafa eme¤i kullanan. Toplumsal konum bireyin toplumda kendisine verilen f›rsatlar› de¤erlendirerek e¤itimle ve fedakârl›kla kazand›¤› (ascriptive) konumdur.ifllevci okul ve Weberyan okulun toplumsal tabakalaflma konusuna yapt›klar› bir baflka katk› da “Toplumsal Hareketlilik” kavram›d›r. 1963). bu toplumlara özgü çoklu s›n›f konumlar›n› kabul ettikleri ve kapitalist toplumun “tüm bireylere eflitlik de¤ilse bile f›rsat eflitli¤i sunan ‘aç›k toplumlar’” oldu¤u fikrinden hareketle farkl› toplumsal konumlar aras›ndaki geçiflkenli¤i. Daha sonra 1980’de J. toplumsal hareketlili¤in iki farkl› formu vard›r.V. temiz ifl ve statüsü daha yüksek bir ifl konumu olarak yorumlanm›fl. 1980).

k›rsal s›n›flar›n tan›mlanmas›nda ise toprak mülkiyetlerinin flekli ve büyüklü¤ü ana kriterleri oluflturmufltur. Mavi yakal› babalar›n o¤ullar› art›k yönetici kademelerine gelebilmektedir. siyasi partilere ve sendikalara karfl› tutumlar›n› inceleyerek 1980’lerde Avrupa’daki sa¤ ve muhafazakâr partilere yöneliflin nedenlerini irdeler. emek gücünün becerisinin ve dolay›s›yla iflyerinde inisiyatifinin almas›. ekip biçilen ürünler. siyasi yaflamda sosyal refah devletinden vazgeçilmesi ve toplumda herkesin kimseden destek almadan art›k kendi ayaklar› üzerinde durabilece¤i ve refah ödemelerinin zaten çok fazla büyümesi nedeniyle art›k devlet taraf›ndan karfl›lanamayaca¤› savlar› da önemli bir dönüflüme neden oldu. toplumda her zaman aktif iflgücü içinde yer almayan ancak potansiyel ifl gücünü oluflturan gruplar› kapsam d›fl› b›rakmas›. 2000).152 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar katmanlar› üzerinde etkisini göstermektedir. özellikle hane reisinin meslek statüsü üzerine yo¤unlafl›p hanelerde art›k giderek önemli bir gelir getiren kad›n eme¤ini yok saymas›d›r. . fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› (post-fordist) ifl süreçlerine b›rakmas›. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflmesi. özellikle geniflleyen orta s›n›flar›n/katmanlar›n siyasi görüfllerini. 1980’lerle birlikte çal›flma yaflam›n›n de¤iflmesi. topra¤›n verimlilik düzeyi. köyde yaflayanlar›n geçimlerini kazanma biçimleri (tar›m iflçisi veya küçük toprak sahibi). mal ve tafl›nmazlara ait mülkiyet konumlar›n› belgelemekten uzak oluflu. Daha sonra bu s›n›flar›n ekonomik koflullara karfl› nas›l savunma stratejileri gelifltirdiklerini irdelemifltir. Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi. Boratav’›n çal›flmas› ölçek gelifltirme yönünde ilk çal›flmad›r (Kalayc›o¤lu. 1995’te Boratav’›n çal›flmas› 1991-1992 aras›nda geliflen ekonomik koflullar›n toplumsal s›n›flar› nas›l etkiledi¤i sorusundan yola ç›karak önce k›rda ve kentteki s›n›flar› tan›mlamaktad›r. 2002: 313). Türkiye’nin tar›msal yap›s›na uygun olarak Çukurova’daki 4 köyde karfl›laflt›rmal› olarak tar›mdaki toprak sahipli¤i. iflçiler aras›nda farkl›laflman›n oluflmas› (Sennett. Goldthorpe buradan devamla. Mesle¤e dayal› statü endekslerine en çok yöneltilen elefltiriler aras›nda mesle¤in kiflilerin ellerindeki sermaye. köylerin pazara aç›l›p aç›lmad›¤›. Türkiye’de toplumsal s›n›flar/tabakalaflma konusunda yap›lan çal›flmalarda daha çok 1960-70 döneminin özelli¤ini yans›tan tarihsel ve siyasi geliflmeler a¤›r basm›flt›r. 1998) ve benzer flekilde ifl dünyas›nda yönetim ile mülkiyet aras›nda bir bölünme yaflanmas› tart›fl›lmaya baflland› (Harvey. 1970’de K›ray ve Hinderik’in çal›flmas› Çukurova’da dört köyü tabakalaflma aç›s›ndan karfl›laflt›rmaktad›r. Kentsel s›n›flar›n tan›mlanmas›nda en çok meslek ve meslekteki mevki. Bu çal›flmalar öncelikle Türkiye’nin iflçi s›n›f› tarihi’ni yazmaya yönelmifllerdir. köylerin suya ve yola yak›nl›¤› uzakl›¤› gibi birçok faktörü kullanarak yap›lan çal›flma dört köydeki farkl› geliflme olanaklar›na ba¤l› olan toplumsal tabakalaflma biçimlerini anlatmaktad›r. Sonuç olarak s›n›f/tabakalaflma ve hareketlilik analizlerinde bugün gelinen noktada sadece meslek kategorilerinin kullan›ld›¤› görülmektedir. TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR Sosyal S›n›f. Öte yandan.

Örne¤in. etnik köken. sa¤l›kl› yaflam için spor yap›p hep “fit” gözükmek. Bir grup sosyal s›n›f kimli¤inin hâlen geçerli oldu¤u ve terk edilmemesini savunurken AMAÇLARIMIZ di¤er bir grup ise s›n›f kimli¤i kavram›n›n tabakalaflma tart›flmalar›nda yetersiz kald›¤›ndan ç›karak toplumda daha çok önem kazanan yeni kültürel kimliklere dayal› eflitsizK ile ‹ T kültürel A P likleri çal›flmaya yönelmifllerdir. yerine tüketim odakl› bir yeni toplum gelmifltir. Art›k günümüzde zenginleflen.3 Günümüzde iflçilik kol eme¤inden çok belirli vas›f ve beceri gerektiriyor. Bu yeni toplumda eskiden oldu¤u gibi ifl odakl› bir s›n›f kimli¤i insanlar aras›ndaki eflitsizlik ve farkl›l›klar› ortaya koymaya yeterli olmamaktad›r. Bir kere bu iflçilik art›k tüm zamanlar›n› ifl yerinde ve iflten sonra ifl arkadafllar› ile geçirmek istemiyor.6. siyaset ve sosyal yaflam de¤iflmek zorundad›r. Bu nedenle sosyal s›n›f kavram›na D Ü fi Ü N E L ‹ M iliflkin tart›flmalarda bir dönüflüm geçirmifl ve toplumsal cinsiyet. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› S O R U s›ra önem kazanm›flt›r. Böylece 1980 öncesinin ifl yaflam› odakl› iflçili¤i gitmifl. Yeni iflçilerin istedi¤i ifl sonras› vakitlerini ailesi ile veya farkl› kiflilerle geçirmek ve baz› yeni bofl zaman faaliyetlerine yönelmek. 1980’ler sonras›nda sosyal s›n›f kavram› iliflkin tart›flmalar bir dönüflüm ve topD ‹ K Kgeçirmifl AT lumsal cinsiyet. SIRA S‹ZDE Burada s›n›f tart›flmalar›nda önemli bir tart›flma ortaya ç›km›flt›r. 2000’lere gelindi¤inde art›k sosyoloji eflitsizlik ve tabakalaflma çal›flmalar›nda en çok a¤›rl›k kazanan tart›flmalar sosyal s›n›f. Bir grup ise sosyal s›n›f kimli¤i kimliklerin kesiflti¤i iddias› ile yeni tart›flmalar yürütmüfllerdir. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazanm›flt›r. Ünite . Bu bofl zaman faaliyetlerinin daha çok yöneldi¤i alan ise tüketim alan› olmufltur. Bu yeni toplumda ise art›k ekonomik SIRA S‹ZDE yaflam. yeni markalar sat›n alarak giyim kuflam›na dikkat etmek.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 153 Resim 6. becerisi artan ve dolas›yla yaflam standard› yükselen bir iflçilik var ve bu iflçilik Marx’›n zaman›nda bahsetti¤i kol eme¤inden çok farkl› özellikler tafl›yor. ev eflyalar›n› yenilemek ve genelde ifl yaflam› d›fl›ndaki yaflama önem vermek tipik davran›fl örnekleridir. iyi bir restoranda yeme¤e gitmek. toplumsal cinsiyet ve etnik köken kimliklerinin ile orT E L E Vkesiflmesi ‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . etnik veya ›rka dayal› köken.

otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen. daha rafine ve incelikli katmanlarda kad›n/erkek olman›n veya bir etnik kökene ait olman›n sosyal s›n›f›n üstüne neler katt›¤›n› görebilmemizi sa¤lam›flt›r. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslek alanlar› (enformasyon teknolojileri. Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f Tüketim odakl› yeni toplum biçiminin ortaya ç›kard›¤› baflka bir kavram ise iflçili¤in esas faktör olarak çal›fl›ld›¤› dönemlerde fazla üzerinde durulmayan ancak 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›ft›r. toplu s›n›f davran›fllar›na.) eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. Örne¤in. siyah bir kad›n›n ifl yaflam›nda kendi durumuna özgü yaflad›¤› eflitsizliklerin sadece iflçi olmaktan de¤il. Burada önemli olan insanlar›n yaflam›nda bu kesiflmenin ne gibi yeni eflitsizliklere neden oldu¤unu anlamakt›r. Orta s›n›f. Belli bir toplumsal cinsiyet veya etnik veya ›rk kimli¤i insanlara var olan s›n›f eflitsizliklerinin üstünde ve onlar›n etkisini katlayan. Di¤er bir örnek. 2005). Toplumlarda yeni yaflam. Bu nedenle eflitsizlik tart›flmalar›nda toplumsal cinsiyete dayal› eflitsizlikler çok önemli bir yer tutmaktad›r. . yöneticilik. daha derin eflitsizlikler ortaya ç›karmaktad›r. Orta s›n›f kendini “iflçi” görmeyen. göçmen ve farkl› etnik kimliklerden olmalar› ile anlafl›lmal›d›r (Kastoryano. ‹flçi s›n›f›n›n hiç bu flekilde bir davran›fl› yok iken orta s›n›f için gündelik yaflamda en önemli konu bu farkl›l›¤›n gösterimidir. 2004). Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. toplumdaki en alt statüde. zevkler. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen. “kad›n” olmak ve “siyah” olmaktan da kaynakland›¤› ve hatta üçlü bir etki yaratt›¤›n›n yeni kavramlarla gözlenmesi daha olas›l›kl› hâle gelmifltir (Anthias. tek tip olamayan hatta buna karfl› olan. stiller. üst düzey e¤itimli. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. Orta s›n›f› oluflturan bireyler çok farkl› özelliklere sahiptir ve bu farkl›l›klar›n› da özellikle öne ç›karmak yani bir birlerine benzememek isterler. yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) fleklinde adland›r›l›r. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. iflletmecilik. medya ve iletiflim sektörü vb. Buradan anlafl›ld›¤› gibi art›k toplumsal eflitsizlik kavram› sosyal s›n›flar anlay›fl› ile herkesi homojen oldu¤u varsay›lan tek bir s›n›fta toplamak yerine. reklamc›l›k. Avrupa’da göçmen iflçilerin sosyal yaflamdan d›fllanmas›n›n ve çal›flma yaflam›nda en alt statüde ifller almalar›n›n nedeni sadece iflçi olmalar› ile de¤il. kafa eme¤i. yeni aktör orta s›n›f taraf›ndan art›k farkl›l›klar›n tasarland›¤› bir gösteri dünyas› olarak yeniden yap›lanmaktad›r. Orta s›n›f›n en önemli özelli¤i iflçi s›n›f›ndan farkl› olarak kendi içinde heterojen olmas›d›r. kendini iflçiden farkl›laflt›ran bir gruptur. s›n›f analizlerinde kullan›lan meslek s›ralamalar›nda ve toplumsal tabakalaflma kategorilerinde “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. ‹maj ve kiflinin kendine bir “tarz” edinmesi gündelik yaflamda önemli bir faktör olur.154 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar taya ç›kan eflitsizliklerdir. bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›ft›r. inisiyatifi yüksek. ‹nsanlar toplumsal cinsiyet veya etnik köken kimlikleri ile d›fllanmakta. profesyonel. tasar›m ve grafik. çok vas›fl› bir gruptur. en alt ücretli ve güvencesiz iflleri yapmakta en alttakiler olmaktad›r. marka kullan›m› olarak belirlenir.

Bu yeni paradigma s›n›f kimliklerini kolektif olarak tan›mlamak yerine. al›flkanl›klar›m›z›. ‹flte bu tart›flma sonucunda Savage ve di¤er baz› akademisyenler “sosyal s›n›fa ba¤l› kolektif bir bilinç oluflmuyorsa ve s›n›f kendi bafl›na kolektif bir bilinç yaratm›yorsa niçin hâlâ s›n›f `kültürel dönüfl` paradigmas› için aç›klay›c› bir de¤iflken olarak önemlidir?” sorusunu sormaktad›rlar. gündelik yaflant›m›z›.6. Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. 2000: 40). Ancak grup aidiyetlerinin temel kayna¤› olmaktan uzak ve salt ba¤lamsal bir s›n›rl›l›k içinde olsa bile bireylerin kendilerini bir s›n›fa mensup olarak tan›mlad›klar› gözlemlenmifltir (Savage. Ancak toplumsal eflitsizliklerin derinleflerek devam etti¤i bir dönemde s›n›f kimliklerinin net bir biçimde gözlemlenemiyor oluflu. . Yeni paradigmaya göre s›n›flar araflt›rmac›lar taraf›ndan doldurulan nesnel ve bofl kategorilerden ziyade bireylerin sosyal pratikleri ve sembolik araçlar› arac›l›¤›yla infla olunan bir de¤iflkendir. Ünite .4 Orta s›n›f› oluflturan bireyler farkl›l›klar›n› öne ç›karmak ister. de¤erlendirme flemalar›m›z› içeren bireysel alanlarda aranmal›d›r. ‹ngiltere’de. çeflitli aç›lardan elefltiren ve s›n›f analizlerinde kuramsal ve kavramsal yenili¤in gereklili¤ine ça¤r› yapan yeni yaklafl›mlar sosyolojide “kültürel dönüfl” (cultural turn) olarak isimlendirilmifltir. farkl›l›klar›n›n yak›ndan araflt›r›lmas› gerekmektedir. stiller. be¤enilerinin. Savage’a göre. kolektif hareketlerde somutlaflan geleneksel s›n›f tan›mlar›yla ölçüldü¤ünde s›n›f fark›ndal›¤›n› ve bilincini gözlemlemek mümkün de¤ildir çünkü toplumsal s›n›flar kolektif hareketler ve kümelenmeler arac›l›¤›yla somutlaflamamaktad›r. yukar›da aç›klad›¤›m›z geleneksel s›n›f teorilerine çeflitli elefltiriler getirmektedirler. bireysel kimliklerin s›n›f süreçleri ile nas›l flekillendi¤ini sorunsallaflt›rarak çal›flmalar›n odak noktas›n› kolektif s›n›f kimliklerinden s›n›flaflan bireysel kimliklere tafl›m›flt›r. bu yeni yaklafl›m›n günümüz toplumunu analizinde karfl›laflt›¤› en temel sorun olarak gösterilmektedir. Bir baflka deyiflle s›n›f›n izleri kolektif hareketlerde de¤il. Bu yaklafl›mlar. Bu yeni paradigmaya göre öncelikle geleneksel çal›flmalardaki k›s›tl›l›klar› aflmak için ekonomik alan ile sosyal alan›n karfl›l›kl› kurdu¤u iliflkiye odaklanarak kimliklerin ve kiflilerin özel ilgilerinin. Savage`in ‹ngiltere`de s›n›f kimli¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalar›ndan ç›kard›¤› sonuçlarda s›n›f›n de¤iflen deneyimlenme biçimine iflaret etmektedir. zevkler ve marka kullan›m› olarak belirlenir Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik Geleneksel s›n›f teorilerini.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 155 Resim 6.

bilgi olanaklar›). sanayileflmenin gerilemesi. . Bunlardan en yayg›n olan› yoksullu¤u mutlak yoksulluk (absolute poverty) veya göreceli yoksulluk (relative poverty) gibi iki kategoriye ay›rarak incelemektir. kaliteli e¤itime. de¤iflen yaflam standartlar›. boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir. Göreceli mahrumiyet: (relative deprivation) Alt gelir gruplar›na ait kesimlerin daha üst konumda olan›n çok fazla göz önünde olan yaflam biçimlerinden etkilenmesini ve karfl›laflt›rd›¤›nda kendini mahrum hissetmesini aç›klayan bir kavramd›r. Bu durumda daha yayg›n kullan›lan “mutlak yoksulluk” daha çok bireylerin fiziksel yaflamlar›n› sürdürebilme hedefine yönelikken “göreceli yoksulluk” bireylerin di¤er kesimlere görece olarak yaflama standartlar›n› karfl›laflt›rmaktad›r. Bourdieu. Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r. Art›k s›n›f/tabaka terimlerinin sanayi sonras› toplumlardaki geliflmeleri aç›klamaktan yoksun oldu¤u. konfora ve yaflam koflullar›na sahip olman›n olanaks›z veya son derece k›s›tl› hâle gelecek kadar yetersiz kalmas›” fleklinde tan›mlamak da mümkündür. sembolik sermaye (kifliyi etkileyen de¤erler. iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri. günümüzde toplumsal s›n›flar›n belirlenmesinde yaflam tarz›. ›rk veya etnik kimlik gibi de¤iflkenlerin aç›klay›c›l›¤›na gereksinim oldu¤u belirtilmektedir. bofl zaman al›flkanl›klar› gibi farkl› zevklere hitap edebilen konular›n çal›fl›lmas› gerekti¤i üzerinde durmakta ve ekonomik sermaye (kiflinin elindeki maddi olanaklar). tüketim. Mutlak yoksulluk daha çok refah devleti politikalar›nda gelir da¤›l›m› ve tüketim harcamalar› hesaplamalar›na dayal› olarak somut ve ölçülebilen kriterlerle tan›mlanmakta ve kullan›lmaktad›r. Mutlak yoksulluk hanelerin veya bireylerin asgari geçim standard›n›n alt›na düflmesini ve hesaplanm›fl yoksulluk s›n›r›n›n alt›na düflenleri tan›mlar. e¤itim de¤iflkenlerinin yerini almas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Öte yandan göreceli yoksulluk daha çok bir kiflinin veya grubun yaflam düzeyini. teknoloji ve sanayide ortaya ç›kan yenilikler s›n›f/tabaka terimlerinin ve tabakalaflma kavram›n›n yeniden ele al›nmas› tart›flmalar›n› getirmifltir. normlar) gibi dört yeni de¤iflkenin eski s›n›f analizlerindeki meslek. bar›nma yoksullu¤u ile beraber davran›flsal ve toplumsal iliflkiler aç›s›ndan sorunlara yol açabilecek bir konumda olmas› durumunu anlatmaktad›r. insanca bir yaflam düzeyine ve toplumdaki sosyal temsile kat›lman›n engellenmifl olmas› durumunu içermektedir. Göreceli yoksulluk mutlak temel ihtiyaçlar›n› karfl›layabilen ancak f›rsat eflitsizlikleri yüzünden toplumun genel refah düzeyine. kendisinden daha yüksek yaflam standard›na ve f›rsatlara sahip bir referans grubu ile karfl›laflt›rmas› sonucunda ortaya ç›kan göreceli mahrumiyet olgusudur. Bourdieu’den (1989) gelmifltir. Bu tart›flmalara önemli bir kuramsal katk›da P. Birleflmifl Milletler Habitat Raporunda (1996) nüfusun kentlerde yaflayan bir kesiminin. gelir. kültürel sermaye (kiflinin eriflebildi¤i e¤itim. Her çal›flma yoksullu¤u farkl› tan›m ve ölçeklerle çal›flmaktad›r.156 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› Yukar›da belirtti¤imiz gibi 1980 sonras›nda sosyal bilimlerde uzunca bir süre ihmal edilen tüketime olan ilginin artmas›. Dünyada giderek sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan vazgeçilmesi. hobiler. Göreceli yoksullu¤u “maddi kaynaklar›n toplumda norm olmufl veya en az›ndan özendirilen ve onaylanan normal etkinliklere kat›l›m›n. çeflitli nedenlerle tarihsel ve co¤rafik olarak belirlenmifl asgari bir geçim standard›n› sa¤layabilecek yeterli kaynaklara ve konuta ulaflamamas›. toplumsal cinsiyet. Yoksullukla ilgili en tart›flmal› konu yoksullu¤un nas›l tan›mlanmas› gerekti¤ine dairdir. sosyal sermaye (kiflinin sosyal iliflki a¤lar›). Eflitsizlik ve yoksulluk iliflkisini anlamak için önemli olan bir baflka kavram ise kent yoksullar› kavram›d›r. bunun yan›nda veya alternatif olarak yafl.

Bu özgürlük ise daha çok tercih yapabilme özgürlü¤ü. onur k›r›c› durumdan tek ç›k›fl yolu tüketici yetersizli¤i ile bafl etmektir. Ünite . normal yaflama bile eriflemeyen bireylerdir. Formel sektörden d›fllanm›fl ancak marjinal . Ancak tüketim ve yoksulluk aras›ndaki iliflkiye vurgu yapan Zymaunt Bauman’dan (1998) burada bahsetmek gereklidir. . Toplumda tüketici görevlerini yerine getirememenin güçsüzlü¤ü. yakalad›¤› f›rsatlar› kamusal alanda gösterebilen tüketici bireyler olarak tan›mland›¤›nda. Buna karfl›l›k sivil toplum kurulufllar› arac›l›¤› ile bafllat›lan birçok sivil inisiyatif bu noktada çok önem kazanm›flt›r. Bauman’a göre yoksulluk sadece yokluk ve bedensel tehlike anlam›na da gelmemektedir. Toplum. Görüldü¤ü gibi yoksulluk toplumsal tabakalaflma ile yak›ndan ilgilidir ve flu s›ralar tabakalaflman›n en çok gündeme gelen konusudur. Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k Yoksulluk çal›flmalar›nda yeni bir e¤ilim tüketim çerçevesinden sosyal yaflama bakarak yeni toplumsal kimliklerin ve farkl›l›klar›n. yaflam›n›n yegâne sorumlusu olmufltur. Birey. Bireylerin h›zla de¤iflen süreçlere adaptasyon yetene¤i onlar›n yaflamdaki baflar›s›n› belirlenmektedir. Bauman’a göre içinde yaflad›¤›m›z toplumsal yap›da kat› modernlikten daha esnek ve de¤iflken bir moderniteye geçilmifltir. eskisinden farkl› olarak üretime dayal› toplumsal s›n›f kimli¤i ile de¤il. Birey yeni koflullara uygun olarak sürekli de¤iflen stratejiler yapabilmeli. Bu yetersizlik öncelikle tüketici olarak yetersizliktir. tüketim özgürlü¤ü ve yaflamdan haz alma özgürlü¤ü olarak tan›mlanmaktad›r. birey ise tüm yaflam›n›n sorumlulu¤unu üstlenmifltir. kusurlu. Bu yeni modernitede birey daha özgürdür. Kültürel ve sosyal pratikler arac›l›¤›yla s›n›f süreçlerinin kimliklere nas›l örtülü bir flekilde ifllendi¤ini araflt›ran farkl› ülkelerde farkl› yöntemlerle yap›lm›fl çal›flmalar›n hepsine bu bölümde de¤inmemiz çal›flmam›z›n s›n›rlar› aç›s›ndan mümkün de¤ildir. Tüketim toplumu zevk ve haz üzerinden tan›mlad›¤› toplumsall›k ile yoksullar› sakat. zevk alma. toplumdan ve var olan kamusal veya sosyal olanaklardan d›fllanm›fl bir gruptur söz konusu olan. esnek bir hâl almaktad›r.6. Bireyleri yaflamlar› da tüketim toplumu içinde parçal›. Bauman’›n vurgulad›¤› gibi yeni yoksulluk anlay›fl› tüketim toplumunda “toplumda yayg›n kabul gören ve gösterisel biçimde tüketemeyenin yoksullu¤u” olarak tan›mlanmaktad›r. Ayr›ca “mutlu bir yaflam” tüketim toplumunda hayat›n sundu¤u f›rsatlardan yararlanma. ar›zal›. bireylerin tüketim alan›nda benimsedikleri tarzlar›.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 157 Bütün bu tan›mlar›n yan› s›ra 1990 sonras› literatüre giren s›n›f alt› ya da s›n›f d›fl› (underclass) kavram› ise uzun süren iflsizlik çeken ve ifl bulma olas›l›¤› zay›f veya art›k çal›flamayacak durumda olan kesime iflaret eder. tüm sosyal hastal›klar›n ilac› olarak düflünülen ifl ve istihdam›n asl›nda yoksulluk problemini tam da çözmedi¤i bilgisi hayal k›r›kl›¤›na neden olmufltur. Toplumlarda ifl olanaklar› azald›kça kitleler giderek beklentilerinin alt›na düfltükçe ve sosyal devletin sa¤lad›¤› bir çok yard›m kesildikçe bireylerin kamu harcamalar›na kat›lmalar› anlay›fl› egemen oldukça yoksullu¤un ve toplumdaki olumsuz etkilerinin artmas›ndan korkulmaktad›r. Toplumda nezih yaflam standard› olarak kabul edilmifl ölçütlerde yaflayamamak bireyin öz sayg›s›n› yitirmesine de sebep olur. Toplumda tam istihdam olsa bile çal›flan yoksullar olabilece¤i. yaflam stilleri ve tüketime iliflkin be¤enileriyle olufltu¤unu öne süren çal›flmalard›r. Yoksulluk ayn› zamanda sosyal ve psikolojik bir durumdur. üreticiler a¤›rl›kl› bir toplumdan tüketici a¤›rl›kl› bir topluma evrilmifltir. tüketim toplumu yoksullar› mutlu yaflam flöyle dursun. yetersiz olarak tan›mlayarak d›fllar. sat›n alabilme özgürlü¤ü. belirsizlikler içinde sürekli kay›plar›n› ve kazançlar›n› hesap ederek yaflamal›d›r.enformel sektör iflleri de k›s›tlanm›fl olan. Bireyin refah›nda ve baflar›s›nda toplumun sorumlulu¤u son derece azalm›fl.

Toplumda daha çok yap›sal. Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet. Belli bir gruba. kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›¤a iflaret eder. statü ve politik partidir. Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük. Sosyal s›n›flar olarak kabul edilir. bunu da kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. sosyal s›n›f. Daha sonra eflitsizlik 1950’de ABD’de ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal-‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. Bunlar. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim farkl›l›klar›. Kast sistemi 3. Tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür. Kölelik sistemi 2. Kast Orta Ça¤’da. 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir. Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur. Genelde do¤ufltan kazan›lan babadan o¤ula geçen bir statüdür. Yap›sal-‹fllevselci okula göre toplumsal tabakalaflma “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler AM A Ç 3 A M A Ç 2 . Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için önemli kavramlardan ilki farkl›laflma’d›r. Kölelik bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik biçimidir. Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem ve 4. etnik köken. Sosyal s›n›fa aidiyet aileden miras al›nmad›¤› gibi yasal veya geleneksel bir temele de oturmaz. de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› yayg›n bir flekilde iddia edilmifltir.158 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet AM A Ç 1 Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlamak. kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. Ancak savafllar sonunda da yenilen taraf›n kölelefltirilmesi mümkündür. biyolojik. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba. özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. ekonomik. serfler ve din adamlar›d›r. yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur. psikolojik. Bu gruplara üyelik do¤ufltan kazan›lan kal›tsal bir statüdür ve kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. “üst . tercihler. Sosyal S›n›flar ise di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevki/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u. ›rk. Ona göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir. Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klamak. Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram›ysa üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r. din. eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. Dört temel kast (Varna) grubu vard›r: Brahmin (din adamlar›). Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetlemek. Bu kavram insanlar ve gruplar aras›nda fiziksel.alt” gibi bir de¤erlendirmeye tabi tutulduklar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik bireylerin yaflam›nda önem kazanmaya bafllar. 1. Bunlar. Kashtriya (askerler). Ancak bu farkl›l›klar toplumdaki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre. s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. ekonomik ve kültürel nedenlerle ortaya ç›kan farkl›l›klar bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli eflitsizliklere neden olabilirler. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n. Sosyolojide Karl Marx ve Max Weber eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r. Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir. 1980 sonras›ndaki eflitsizlik tart›flmalar›ndaysa sosyal s›n›f kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri. töre. Bu sistem içinde üç temel grup soylular.

stiller. boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir. bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›f- AM A Ç 4 t›r.” “kent yoksullar›” ve “s›n›f alt›” gibi kavramlarla anlat›lmaktad›r. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflti¤i. . reklamc›l›k. marka kullan›m› olarak belirlenir. Bu da¤›lma liyakat kural›na göre olmal›d›r. tek tip olamayan ve buna karfl› ç›kan. Yoksulluk ve eflitsizlik aras›ndaki iliflki “mutlak yoksulluk. tasar›m ve grafik. zevkler. Dünyada sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan giderek vazgeçilmesi. 1980 sonras›nda E. yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) gibi ifl ve meslekleri temsil eder. Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r. medya ve iletiflim sektörü.” “göreceli yoksulluk. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen.6. Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klamak. etnik veya ›rka dayal› köken. vb. üst düzey e¤itimli. emek gücünün becerisinin artt›¤›. toplu s›n›f davran›fllar›na. “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›f. iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri. çok vas›fl› bir grup olarak yeni orta s›n›f› oluflturmaktad›r. inisiyatifi yüksek.) ise eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi. iflçiler aras›nda bir farkl›laflma yafland›¤›. kafa eme¤i. Toplumsal cinsiyet. yöneticilik. fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› ifl süreçlerine b›rakt›¤›. otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen. Sosyal s›n›f kavram›na iliflkin tart›flmalar da bir dönüflüm geçirdi. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslekler (enformasyon teknolojileri. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazand›. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. Orta s›n›f›n tüketim odakl› bir dünyada farkl›l›klar› özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. profesyonel. sanayileflmenin gerilemesi. iflletmecilik. Wright tabaka/s›n›f analizlerinde Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanmas›n› savunmufltur. Ünite . bofl zaman faaliyetlerinin ve tüketim alan›n›n insanlar›n yaflam›nda daha çok yer tuttu¤u bu yeni zamanlarda eflitsizlik tart›flmalar› da bu yeni alanlarda oluflan eflitsizlikleri anlamaya do¤ru evrildi.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 159 aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur. O. Çal›flma yaflam›n›n de¤iflti¤i.

Modern toplumda çal›flma yaflam›ndaki iflbölümünde kazan›lm›fl bir statünün paylafl›ld›¤› bir gruba ait olma durumunu ifade eder. Köleli¤in kat› kurallar› olmas›. 4. Sosyal s›n›flar e. Statü gruplar› c. toplumsal cinsiyet ve etnik köken gibi kimlikler aras›nda kesiflme ile ortaya ç›kan eflitsizlikler b. Toplumsal uzlaflma ile çözülür. c. Hindu felsefesine ve ikinci hayat inan›fl›na dayan›r b. K. K. Afla¤›dakilerden hangisi Sosyal statü kavram› için do¤ru bir ifadedir? a. Bireyin babas›n›n konumuna ba¤l› oldu¤unu Söyler. Kast sistemi toplumda uzun seneler yaflayabilmesin temelindeki meflruiyet afla¤›dakilerden hangisine dayan›r? a. Kölelerin en yorucu ifllerde çal›flmas›. E¤itim sistemine ba¤l› oldu¤unu d. d. Köleli¤in bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk› olmas›. Bireyin do¤um yerine ba¤l› oldu¤unu c. Kölelerin özgürlüklerinin olmamas›. 7. e. Köleli¤in babadan o¤ula geçmesi. Kast sistemi d›fl›nda gruplar olmas›na dayan›r. Kapitalizmin geliflmesi b. Aile kökenine ba¤l› oldu¤unu b. Kast Sistemi d. Tarihte kölelik sisteminin en afl›r› eflitsizlik olarak tan›mlanmas›ndaki temel neden afla¤›dakilerden hangisidir? a. Genel refah düzeyine ve insanca bir yaflam düzeyine eriflmesi engellenmifl olanlar . d. unvan farkl›l›klar› ile belirlenir e. Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem 3. c. Marx için s›n›f çeliflkisi kavram› nas›l tan›mlan›r? Toplumsal süreç içinde geçicidir S›n›flar aras›nda z›tl›klar oluflturur Toplumsal süreç içinde kal›c› ve çözülemezdir Toplum düzeninin bozulmas›d›r. b. 1789 Frans›z Devrimi e. Sosyolojide Sosyal S›n›f kavram› daha çok hangi amaçla kullan›l›r? a. Toplumda k›t bulunan maddi kaynaklar›n mülkiyetine ulaflabilme yetkisini ifade eder d. Toplumsal cinsiyet kimli¤inin toplumda önem kazanmas› d. d. Göreceli yoksulluk kavram›na afla¤›dakilerden hangisi karfl›l›k gelir? a. Kifliler aras›ndaki hak ve görev iliflkilerine dayan›r. Toplumsal hareketlilik toplumda bireylerin toplumsal konumlar aras›nda yukar›. Yafll›lar ve engelliler d. Sosyal s›n›f tart›flmalar›nda 1980 sonras› en önemli geliflme nedir? a.yoksulluk konumunu anlat›r c. Modern toplum c. Parsons’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r b. Afla¤›dakilerden hangisi bir toplumsal tabakalaflma sistemi de¤ildir? a. Çal›flma yaflam›ndaki dönüflümler c. Miras yolu ile kiflilere geçen vars›ll›k. a. Temel ihtiyaçlar›n› karfl›layamayan gruplar b. Kölelik sistemi b. 9. Siyasi gücü olan ile olmayan aras›ndaki farkl›l›¤a karfl›l›k gelir d. e. 1789 Frans›z ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi 2.afla¤› do¤u hareketlili¤inin afla¤›daki faktörlerden hangisine ba¤l› oldu¤una iflaret eder? a. Toplumdaki liyakat mekanizmas›na ba¤l› oldu¤unu e. Soy sopa dayal› eflitsizlikleri ifade etmek için kullan›l›r b. 6. Eflitsizlik kavram›n›n toplumda dikkat çeken bir konuma gelmesi ve sorgulanmaya bafllanmas› için afla¤›da verilen geliflmelerin hangisi en önemlidir? a. Yeni markalar›n ortaya ç›kmas› e Toplumda güvencesiz ifllerin artmas› 10. Toplumda kat› bir hiyerarfli olmas›na dayan›r e. Toplumun farkl› kast gruplar›na bölünmesine dayan›r c. Toplumdaki ekonomik farkl›l›klar ile belirlenir 8. Düflük ücretliler c. Toplumda fleref. b. S›n›f. 5. Soy sopa ba¤l› eflitsizliklerin ortaya ç›kmas› d. Dezavantajl› gruplar e. T. e. Farkl› kastlar aras›ndaki ifl bölümüne dayan›r. flan.160 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Marx’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r c.

yeni göç ve yeni kentli analizlerinde anahtar bir kavram olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r (Bkz. 1962:295).. gelir ve statü iliflkisini. Yeni iktisadi yap›lanmalar›n yaratt›¤› etkiyi en iyi yeni kentsel iflkollar› ve kentsel mekan da¤›l›mlar› ile çözebilece¤imiz aç›kt›r (Lash & Urry. kentsel yap›larda gerilemeler.. Marx için lümpen proleter:“. yani ikincil ifl gücü pazar›n›n daimi oyuncular›: kad›nlar. “k›rsal alan”. 1996:1). ifli yapan kiflinin bireysel karakteristiklerini ve ayr›ca ifle eriflme yollar›n›. belirli bir ifli. Ona göre “‹nsan Kaynaklar› Teorisi”. Bu göstergeler “göç”. ordu art›¤› askerler. Öte yandan “Yeni Endüstriyel Paradigma ve Kurumsal Ekonomi” teorileri ise. kent yoksullar›. tüm s›n›flardan kovulmufl art›klard›r (Marx. iflin statüsünü ve iflçinin buna ba¤l› statüsünü etkileyen üç as›l faktör olarak al›r” (Granovetter..tüm suç ve h›rs›zl›k türlerine bulaflm›fl. Bu dönüflümü “Küreselleflme” ve “ Post-Fordist üretim sistemlerin yayg›nlaflmas›” ve buna ba¤l› olarak yoksullu¤un yayg›nlaflmas› ile birlikte alan görüfller (Jessop. analizlerinde ücret yap›lar›n› ve ifl gücü pazar›n› do¤rudan ekonomik pazar›n birer ba¤›ml› de¤iflkeni olarak almaktad›r. Pahl (1984. bu yeni durumun göstergeleri olarak kabul ediliyor” (Payne & Payne& Hyde. tamam›yla sosyal ve sosyalpsikolojik eriflme ve edinme faktörlerini göz ard› etmektedir. “kendili¤inden ç›kar›n› maksimize eden insan” temelinde. toplumun k›r›nt›lar›yla yetinen. göstergelerle u¤rasan akademisyenler kadar. 1992. göç. kaçak köleler. Parkin. çanta tafl›y›c›lar›. Mingione (1996)). Myrdal için “underclass” (s›n›f d›fl›) kavramlar›yla aç›klanan bu yeni yüzer-kategorileri tan›mlamada. Güvenç. 13-18 yas_ gruplar›d›r. statü ile ifl aras›nda anlaml› bir korelasyon oldu¤unu iddia ederken. “kentsel alanlar” ve “çal›flma” üzerinde yeniden düflünmemizi gerektirdi. cepçiler. Ünite . ayr›ca yeni iflkollar›n›n kentte yaratt›¤› yoksulluk ve yoksullukla birlikte yaflama biçimlerine iliflkin çal›flmalarla birlikte ilerlemektedir.’ikincil iflgücü pazar›’ aç›klamas›. kentlere farkl› tabakalardan ve nedenlerden akan göç ve göçle birlikte hareket eden iflgücü. genelev kap›c›lar›. Payne (1987). Ne yaz›k ki bu anahtar. Birleflmifl Milletler için “Dezavantajl› gruplar”. “. “yoksulluk”. “kentsel yeni yoksulluk” kavram›n› da ortaya ç›karm›flt›r. iflin süreklili¤i ve karakteristi¤i. e¤itim sisteminde niteli¤in bütünsel olarak azalmas›. 1994). 1962) ya da E. öncelikle ‹ngiltere’de yap›lan çal›flmalar etken olmufltur. sosyal hizmet uzmanlar›n›n da ilgi oda¤› olmaktad›r. tehlikeli yeni s›n›f›n (“S›n›f d›fl›”n›n. ba¤lant›s›. gerek zorunlu göç kapsam›ndaki büyük yer de¤ifltirmelerin gerekse küreselleflmenin ortaya ç›kard›¤› düflük nitelikli iflgücünün kentlere ak›s›n›n bir ç›kt›s› olarak.O Wright’›n Kapitalin bir fonksiyonu olarak s›n›f” kavramlar›ndan farkl› bir yeni aç›klama gerektiren bu yeni tabaka.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 161 Okuma Parças› Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›* Küreselleflme ve buna ba¤l› olarak yeni ekonomi politikalar›ndaki (NEPs) yay›lma. tombalac›lar. yeni iflkollar›n›n ortaya ç›kmas›. istenmeyen ve tehlikeli olan›n) analizleri yapmada da öncü olabilmifltir (Westergaard.1988). Jenks & Peterson. bunlar›n belirgin yaflam stilleri ve tüketim kal›plar› aç›s›ndan ay›rt edilebilece¤ini gösterdiler. sokak çalg›c›lar›. (2000). dilenciler. imalat›n bu yolla üçüncü dünyaya yay›ld›¤›n› ve bu nedenle yoksullu¤un artt›¤›n› öne sürenler (Brown & Scase. kumarbazlar. 1999). yine moral bir tersine çevirmeyle “Yeni sa¤” teorilerine. 1993). cahiller. Yeni kentsel s›n›flar›n ya da tabakalar›n ortaya ç›kmas›. 1991). süprüntü. non-labor’un . 1992). Hareket kabiliyeti ve f›rsat›n› en az ele geçirebilenler. Kentsel yeni yoksulluk tart›flmalar›. Kentsel iflgücünün yeni nitelikleri üzerine çal›flmalar. Marx’›n “Yedek iflgücü ordusu” (Marx..bu ayaktak›m›.6. olmayan... yoksullu¤un hangi kategorilerle tan›mlanaca¤›. hapishane kaçk›nlar›.. Kaygalak (2001). “Oysa” der Granovetter. 1999). bileyciler.. t›rt›kç›lar. çul-çaput toplayanlar. Parkin için “non-labor”. özellikle iflin ve çal›flman›n yeni biçimleri ve kentsel meslek ve ifl d›fl› alanlara iliflkin aç›klamalar bu çerçevede de¤erlendirilmektedir.. meslektafllar› taraf›ndan “ekonomistik” aç›klamalarla yetindikleri için elefltirildiler (Burrows & Loader. siyahlar. tabaka ve s›n›f analizleri konusunu revize etmemizi gerektirecek yeni analizlere ihtiyaç duyurdu. 1980’leri izleyen y›llarda. Kentsel yeni yoksulluk kavram›. 1994).k›r/kent dengelerinde bozulmalar. Yoksullu¤un bu tabakas›n›n Marx’a göre tarifi moral bir kavramlaflt›rma içermekteydi ve sonradan bu moral kavramsal analizle çal›flan birkaç sosyolog için de anahtar olabildi. “‹kincil ‹flgücü Pazar›” kavram›yla tart›flt›¤› analizinde. tenekeciler. torbac›lar. “.. bu ba¤lant›n›n basit bir korelasyona dayanmad›¤›n› gösterir (Granovetter. 1991) ve spesifik üretim normlar›n›n kapitalist pazar ekonomisini bu yolla yayg›nlaflt›rd›¤›n› iddia edenler (Lipietz. Goldhorpe ve Marshall (1992) yeni üretim sistemati¤i ve kentsel s›n›f analizlerinde “Halihaz›rdaki toplumda 2/3 istihdama karfl›l›k 1/3 iflsiz oran›n›” vurgulayarak. tokatç›lar. Granovetter.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Hareketlilik” konusunun gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Treanor. e 2. b 4. Say›: 89. 88-89. Yap›sal-ifllevsel okul ise toplumun gereksinimlerinden yola ç›karken farkl› meslekleri topluma yararl› farkl› ifllevler olarak kabul edip bu yararl› bilgi becerilerin elde edilme süresi (e¤itim) ve bu konuda yap›lan fedakârl›klar›n (zaman ve para harcama) ilerde farkl› gelir düzeyleri olarak bir ödül sistemine dönüflmesini öngörür. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk” konusunu gözden geçiriniz. salt etnisite. Kuramlar” konusunu gözden geçiriniz. Türkçe d›fl›ndaki karfl›l›¤› olan 'scavengers' ise. d 9. kentsel yeni yoksullu¤u yine de yap›salc› aç›klama çabalar› olmakla elefltirildiler (Bauman (1998). s. bu yolla ‘çöp insanlar›’ araflt›rmas›. Harris(1996). yeni eflitsizlik kategorilerinin. bak›m sözü ve kazanç konusundaki yükümlülüklerine eriflmede yetersizlik” hali olarak tan›mlar. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu çal›flmada. aile yap›s›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz.neseozgen.1997)). 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunun gözden geçiriniz. Erder(1996. kentsel bir yoksul tipi olarak “çöp toplay›c›l›¤›n” bir ifl ya da meslek kategorisi olarak ele al›n›p al›namayaca¤› tart›fl›lacak. Abelda (1999:725) yoksullu¤u. c 7. 2000). e S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹nsanlar›n edindikleri e¤itim ve mesle¤e dayal› bir gelir elde etmeleri daha çok Weber’ci ve Yap›sal ‹fllevselci kuramlar›n üzerinde durdu¤u do¤al. Ancak bu aç›klamalar. Ancak Marx kapitalist sistemin insanlara dayatt›¤› toplumsal ifl bölümü ile ortaya ç›kan egemen s›n›f ve tabi olan s›n›f yap›s›nda böyle aç›k bir . kentsel alanda "Sokaktan çöp toplayarak geçinen. cinsiyet ve etnisite (Parkin. “Çöpte Yaflayanlar” ve “Çöpten geçinenler” kategorileri. kaç›n›lmaz ama toplum için geliflmeyi sa¤layan bir eflitsizliktir. her iki okulda kapitalizmin “aç›k bir toplum” olarak insanlara eflit düzeyde f›rsatlar sundu¤unu ama insanlar›n bu f›rsatlardan yararlanmalar›n›n kendi kararlar› oldu¤unu söyler. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl ve Kavramsal Çerçeve” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 6.162 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› üç kategori ile belirlenebilece¤ini belirtir: ›rk." "Çöpte çal›flan ve çöpte yaflayan" ya da günlük deyimiyle "korsan çöp toplay›c›lar›"n› tan›mlamak için üretilmifl bir kavramd›r. kentsel yeni yoksulu tan›mlamada oldukça elveriflli kavramlard›r.” Toplum ve Bilim. Ayr›ca Weber pazara mal sunanlar ile hizmet sunanlar aras›ndaki temel eflitsizli¤i de yine gelir fark› olarak anlar. 10. Weber toplumda s›n›fa dayal› eflitsizliklerin piyasa mekanizmas› içinde ortaya ç›kt›¤›n› kabul etti¤i için farkl› meslek gruplar›n›n farkl› e¤itim düzeylerine gereksinimleri olaca¤› ve bu edinilen bilgi becerinin de iflçiler aras›nda farkl› gelir gruplar› yarataca¤›n› görmek mümkündür. Liberal görüflün de temel fikri olan insan özgürlü¤ü bu anlay›fl›n temel dayana¤›d›r. gelir gibi eski kriterlerle aç›klanamayacak yeni bir kast sistemine do¤ru evrildi¤ine dikkati çeker. “Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›. Kaynak: Nefle Özgen. Bir y›l arayla iki flehirde (Denizli ve Samsun) gerçeklefltirilen “Kentsel Kat› At›k Projeleri”nde toplanan veriler ›fl›¤›nda. Makalenin devam›n›/tamam›n› http://www. d 8. Kentsel yeni yoksullu¤un. ‘yeni yoksulluk’ kavram›n› tart›flmak için arac› k›l›nacakt›r. ikinci olarak çöpün ekonomik ve ekolojik de¤erleriyle birlikte ele al›nacakt›r. *"Çöp ‹nsanlar›" terimi.pdf adresinden okuyabilirsiniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 3. “ifl ve kazanç olanaklar›na ve refah›n istihdam. öncelikle küresel ekonominin kentsel iflgücü üzerindeki mikro ve makro etkileriyle. Scott(1994). ›rk.net/tr/yayinlar/7. yeni kent yoksulu profili. a 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yoksullu¤un daha ileri ve a¤›r bir biçimi oldu¤una iliflin önermelerin tart›fl›lmas› ise son k›sm› oluflturacakt›r. Öte yandan. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Eflitsizlik ve Tabakalaflmada Yeni Tart›flmalar. argoda 'lefl yiyen' anlam›na gelmektedir.

Goldthorpe. M.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 163 toplum olamayaca¤›n› belirtir. D. ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. no. R.J. D. kariyer edinebilece¤i bir ifl. (1947). ve Mills. Yani erkekler için tan›mlanm›fl. J.M. gelirine. E. Oxford: Clarendon Press. ve Crompton. (2004).) Gender and Stratification. 4. Kalayc›o¤lu.S.6. N. Cilt: 3. J. F. “Toplumsal Tabakalaflma”. Kalayc›o¤lu. P. E. Social Mobility and Class Structure in Modern Britain.S. (1985). Readings in Contemporary Political Sociology. Scott. (1976). toplumsal temsiliyet kazanamad›¤›ndan ve sürekli kocas›na. Buckingham/ Philadelphia: Open University Press. “Social Mobility in Great Britain: A study of Intergeneration Changes in Status” içinde Glass. M. European Journal of Women’s Studies. “The Red Belt. babas›na ba¤›ml› olarak yaflamak zorunda kald›¤›ndan toplumsal statüsünün yükselmesi de olanaks›z hâle gelir. (ed. (1963). ‹nsanlar kendilerine dayat›lan ekonomik. Londra: Blackwell. Anthias..). Glass.88. 98. Eskiflehir : Aç›kögretim Fakültesi Yay›n› No: 1401. Dolay›s›yla toplumsal cinsiyet kimli¤ine göre ayr›flm›fl bir toplumda bu varsay›m tam da yerine gelmez. M. Capital. R.D. London: Verso Yuval-Davis. 234-274. (2000). Erkek ise toplumsal konumunu e¤itimi. günümüzde kalk›nma dendi¤inde ekonomistlerce ortaya at›lan kavram geliri art›rmak veya pastay› büyütmek olsa da sosyolojide ve eflitsizlik yaz›n›nda bu gelirin/pastan›n bölüflümü veya bu sistem içinde kimlerin kendi toplumsal konumlar›n› seçme hakk›na ne kadar sahip olabildikleri konusunda bir tart›flma vard›r. (ed. (1996).O.V. S›n›f ve Yoksulluk” Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik kitab› içinde. Londra: Routledge. Bask›. K›ray. “Gender. NewYork: Oxford University Press Wright. M. S. (1998). 295-316. (1986). American Sociological Review. toplumsal cinsiyet rollerine ba¤l› olarak kad›nlar için geçerli olmayan kavramlard›r. From Max Weber: Essays in Sociology. S.W. Wright.C. ve Waters. K. Classes. J.E. C.R. siyasal ve sosyal konumlar›nda kendileri seçmese de yaflamlar›n› sürdürmek zorundad›r.. Sociology: Themes and Perspectives.V. (1948). R. s. (1989).C. Kad›n ev d›fl›nda bir e¤itim.” Open University Press. (2002). 66. Distinction : A Social Critique of Judgement of Taste. D. Polity Press. Öncelikle toplumsal cinsiyet rollerinin ö¤retisi kad›nla erke¤in farkl› rolleri oldu¤unu. (ed. ‘Class Boundaries in Advanced Capitalist Societies’. “Intersectionality and Feminist Politics”. Bendix.F. 6. toplumsal hareketlilik kavram›n›n öngördü¤ü liyakat ve kazan›lan toplumsal konumlar. Londra. (ed).O. cilt:10. Türkiye Araflt›rmalar›. Londra: Taylor & Francis Giddens. ve Holborn. Boratav.E. (1967) Class. Londra : Collins. Ve Lipset. Bask›. Bauman. S›ra Sizde 2 Toplumsal hareketlilik toplumdaki geliflmelerin bireylerin refah›na. 242-249..) Urban Poverty and The Underclass. F. Wacquant. s. Ayr›ca bu kavram di¤er tabakalaflma kavramlar› için oldu¤u gibi eril bir kavramd›r. New York: Palgrave Macmillan. (2006). kad›nlar›n ev içi emeklerinin daha önemli oldu¤unu vurgulad›kça kad›nlar toplumsal hareketlilikte bir konum almaktan geri b›rakt›r›lm›fl olurlar. New Left Review. onlar›n ev d›fl› faaliyetleri üzerinden tan›mlanm›fl bir kavramd›r. (Eds.. Ünite . (2001). 13 (3): 193-290 . (1995) ‹stanbul ve Anadolu’dan S›n›f Profilleri. Anadolu Üniversitesi Yay›n› No: 2415. bas›m). The Theory of Social and Economic Organization. Social Stratification as an Obstacle to Development : A Study in Four Turkish Towns. Blackwell. Mike (2000). K.) Rethinking Class. K. ‹hsan Sezal). “Social Stratification and Social Inequality: Models of Intersectionality and Identity” içinde Devine. ifl gücüne kat›l›m› ve yükselen kariyeri ile sürekli yükseltebilir. Oxford : Polity Gerth. (1970). Sociology. A. e¤itimine yans›yarak daha gelifltirece¤i varsay›m›ndan yola ç›kar. T. M. M. L. Londra: Lawrence Wishart Walby. New York : Praeger Publications Savage. Ünite 7. J. Consumerism and the New Poor. Harvey. “Toplumsal Eflitsizlikler.R. (2011). ve Mann. Bu anlamda. “Class analysis and Social Transformation. Ço¤u durumda kad›n ailesinin statüsüne ba¤l› kalarak liyakat ilkesinden yararlanamamaktad›r. Londra: Hutchinson. Sosyolojiye Girifl. Dolay›s›yla kalk›nm›fl toplumlar bireylerinin kendi toplumsal konumlar›n› görece özgür ve kendi tercihleri do¤rultusunda belirleyebildikleri toplumlard›r. Corrosion of Character. (1980)..) Social Mobility in Great Britain. Status And Power. (2. Savage. ve Hinderik. Kastoryano. M. Class Inequality and the State in the French Urban Periphery and the American Ghetto” içinde Mingione. syf. (1998). s. Ayr›ca. ve W. New York: Norton Marx. (2004). Londra: Blackwell. Haralambos. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bourdieu. ve Hall. Class and Stratification” içinde Crompton. Social Inequalities in Comparative Perspective. “From Fordism to Flexible Accumulation” içinde Nash. Weber. Black Belt : Racial Division. (2005). “Race and Ethnicity in France” in Devine. Work. (ed. Ankara : Mart› Kitap ve Yay›nevi. H.Z. (eds. Sennett. Moore (1945) “Some principles of Stratification”. London: Routledge Davis. (1974). K.R..

Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptayabilecek ve a¤ toplumunun teknolojik. toplumsal niteliklerini tan›mlayabilecek. Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirebilecek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar A¤ Toplumu Enformasyon/Bilgi Toplumu Bilgisel Ekonomi Dijital Uçurum-Dijital Bölünme Etkileflimli Medya ‹nternet ‹zleyici Küreselleflme Medya Endüstrisi • Medya ‹çeri¤i • Medya’n›n Al›mlanmas› • Medya’n›n Ekonomi-Politik Yap›s› • Sanal Cemaatler • Sosyal Paylafl›m A¤lar› /Sosyal Medya • Yak›nsama • Yeni Medya ‹çindekiler • G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA • MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) • ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Medya . ekonomik. Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz edebilecek. Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klayabilecek. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptayabilecek ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flabilecek. Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirebilecek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klayabilecek.7 Amaçlar›m›z • • • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetleyebilecek.

Medya. toplumsal dünyay› yorumlama sürecinde büyük ölçüde medya’ya ba¤›ml› bir duruma gelmifl olduklar›ndan bu endüstrilerinin kapsaml› bir flekilde kavranmas› hayati önem arz eder. siyasal ve kültürel alanda böylesine kritik bir rol oynuyor olmas› üzerinde önemle durulmas› gereken bir durumdur. kültürel alan›n ve siyasi arenan›n önemli bir ögesi hâline gelen medya art›k hayat›m›z›n merkezindedir. ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c›lar›n profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servislerdir. Bireyler aras› iletiflim bugüne dek hiç olmad›¤› kadar art›k etkileflimsel mecralarda sosyal a¤larda gerçeklefliyor. B›rak›n on sene evvelini an›msamay›. 20. oyun konsollar› vb ‹nternet eriflimli iletiflim ve enformasyon teknolojilerinin genel ad›d›r. di¤er iletiflim araçlar› içerisinde öne ç›kt›. kullan›c›lar›n bir a¤ ya da site içinde bütün ‹nternet kullan›c›lar›na aç›k (iste¤e göre yar› aç›k veya kapal›) bir profil oluflturmalar›na. ülkeye ve dünyaya dair imgelerinin yegâne kayna¤› hâline gelmifltir. di¤er toplumsal kurumlardan farkl›laflt›¤› bir nokta söz konudur. . 1980’lerde ivme kazanan neo-liberal politikalarla efl zamanl› gerçekleflen özellefltirme ve deregülasyon uygulamalar›yla medya kurumlar›n›n yap›s› ve ifllevi farkl›laflm›flt›r. Bu süreçte baflta ‹nternet olmak üzere yeni medya. Di¤er bir deyiflle günümüzde medya kurumlar› kapitalist piyasa koflullar›nda ve kâr maksimizasyonu mant›¤›/hedefi ile faaliyet gösteren birer endüstridirler. 1995) soludu¤umuzu söyleyebiliriz. Toplumsal/siyasal yaflamda “gerçeklik”(ler)in ne(ler) oldu¤u art›k önemli düzeyde medya dolay›m›yla infla edilmektedir.Medya G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA Günde ortalama kaç saatinizi TV izlemek ya da baflta farkl› sosyal a¤lar olmak üzere ‹nternet bafl›nda geçirdi¤inizi hiç düflündünüz mü? Kabaca bir hesap yapt›¤›n›zda muhtemelen sizi bile ürkütecek ya da en az›ndan düflündürecek bir zaman diliminde medya ile iç içe oldu¤unuzu fark edeceksiniz. siyasal ve ekonomik alanda da medyan›n çok önemli bir yeri oldu¤u uzun zamand›r tart›flmas›z kabul görüyor.ne kadar çok yer ald›¤›na hayret edeceksiniz. gazete. Medyan›n toplumsal. dergi ve televizyon gibi ‘geleneksel’ medyadan farkl› olarak kullan›c›lar›na etkileflimli iletiflim imkân› sa¤layan cep telefonlar›. Öyle ki epeydir “medya kültürü”nü (Kellner. Günümüzde milyarlarca insan›n günlük yaflam›n›n en önemli parças›n› art›k medya oluflturuyor. Sadece günlük hayat›m›zda de¤il sosyal. bugün medyan›n hayat›n›zda -”dün”e k›yasla. Günümüzde medya kültürünü soluyan bireyler olan› biteni anlama. yüzy›ldan itibaren. Yeni (etkileflimli) Medya Radyo. özellikle içinde yaflad›¤›m›z 21. Sosyal A¤(lar) ya da sosyal paylafl›m a¤lar›. Medya ayn› zamanda devasa hacimde bir ekonomik sektördür. befl y›l öncesini göz önüne getirdi¤inizde bile. bugünün küresel dünyas›nda insan›n hayata. Çünkü önemi her geçen gün artan bir toplumsal kurum olan medyan›n. yüzy›l›n en önemli toplumsal kurumlar›ndan biri hâline gelen medyan›n “kapsama alan›” hayal gücümüzü zorlayacak bir h›zla genifllemifl durumdad›r. kültürel. e¤itim kurumu hariç. sosyal a¤lar ya da yayg›n tabirle “sosyal medya” hayat›m›z›n her alan›n› sar›p sarmalad›. tablet ve avuç içi bilgisayarlar. Toplumsal yaflam›n.

sinema. ak›ll› TV’leri. Medya terimini karfl›lamak üzere son döneme kadar kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lm›fl olsa da özellikle son 20 y›ld›r medya sözcü¤ü yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? Türkçede kulland›¤›m›z medya kavram› ‹ngilizce’deki media’n›n karfl›l›¤› olup Latince araç. ‹kinci nesil ‹nternet hizmetlerini. Web 2. yeni nesil ‹nternet hizmetlerinin geliflmesiyle birlikte “kitle iletiflimi” kavram›n›n karfl›l›kl› etkileflimin mümkün oldu¤u iletiflim ortamlar›n› yeterince tarif edemez hâle gelmesidir. özellikle radyo. gazetecilik vb.0 tabanl› etkileflim uygulamalar›n›.166 Deregülasyon. Bir ç›rp›da sayd›¤›m›z iletiflim teknolojilerinden söz ederken sadece teknik araçlardan söz etmiyoruz elbette: Teknoloji onlar› ortaya ç›karan bilgi. televizyon ve ‹nternet kast edilmektedir. alg›. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Modern kitle iletiflim kurumlar›n›n. mobil telefon. Günümüzde kitle iletiflimi. kitle iletiflim araçlar› kavramlar›n›n yerine art›k sadece medya kavram› kullan›lmaktad›r. kültürel çal›flmalar. toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin ön-kabulleri de beraberinde getirir (Ergur. DVD. de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k gelir. Alman filozof Martin Heidegger’in (1889-1976) ünlü deyifliyle ifade edersek “teknoloji hiç teknik bir olgu de¤ildir. ikinci nesil ‹nternet hizmetlerini. ça¤›n›n ruhunu. yani medya’n›n toplumsal ve ekonomik yaflamdaki yerinin ve öneminin genifllemesi. bildiri. üretim. ‹flte ikinci nesil ‹nternet hizmetleri. ak›ll› TV ve mobil telefonlar› ile bunlar› bir arada kullanmam›z› mümkün k›lan yak›nsama televizyon ve gazete gibi geleneksel medyan›n ifllevlerini farkl›laflt›r›rken araflt›rmac›lar için de yeni inceleme alanlar› oluflturmaktad›r. çok farkl› disiplinlerin bir araya geldi¤i disiplinleraras›. 2011: 13) ki bu anlamda ideolojik bir olgudur. Böylelikle medya sosyolojisi. Bunun nedeni sadece medya kelimesinin daha popüler olmas› de¤il. ortam. ‹nternet gibi iletiflim araçlar›n› bu kavram›n s›n›rlar› içinde düflünebiliriz. radyo. yani ‹nternet kullan›c›lar›n›n ortaklafla ve paylaflarak yaratt›¤› sistemi tan›mlar Baflta Facebook ve Twitter olmak üzere di¤er sosyal a¤lar›n›n kendi üreticilerini yine tüketicileri aras›ndan oluflturabilmesine imkân veren ‹nternet teknolojisinin temelinde Web 2. yani Web 2. arac› anlamlar›na gelen mediumteriminin ço¤uludur. kültürel ve politik bir olgu oldu¤unu” (Maigret. funzin. yani tek bir araç olarak görerek farkl› iletiflim araçlar›ndan söz edilirken “medyalar” denilmesi yanl›fl bir kullan›md›r. Kald› ki “iletiflimin [de] öncelikle teknik de¤il. Farkl› bir ifadeyle teknoloji. tasavvur.0: 2004 y›l›nda gelifltirilen Web 2. telefon. Dolay›s›yla sözcü¤ü tekil. “Peki ilk kullan›m›yla kitle iletiflim araçlar› ya da bugün kulland›¤›m›z flekilde medya dedi¤imizde hangi iletiflim araçlar›na iflaret ediyoruz?” En genifl anlam›yla düflündü¤ümüzde kitap.0. hatta disiplinler-üstü özellikler gösteren genifl kapsaml› çal›flmalar ortaya ç›km›flt›r. gazete. Yak›nsama: Farkl› teknolojik sistemlerin benzer görevleri uyum içinde yerine getirebilecek flekilde gelifltirilmesidir. Birbirleriyle iletiflimi olmayan. iletiflim kuramayan iki düzlem ya da iki ba¤lam aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlar medya olarak tan›mlanmaktad›r. her ne kadar “kurallar›n kald›r›lmas›” demek olsa da esas olarak 1970’lerden itibaren kamu yay›nc›l›¤› tekellerinin ortadan kalkmas› ve özel radyo/televizyon yay›nc›l›¤›n›n yayg›nlaflmas› yönünde kurallar›n de¤ifltirilmesi sürecini anlatmak için kullan›l›r. Burada dikkat edilmesi gereken nokta medya teriminin ço¤ul olarak bu iletiflimi mümkün k›lan araçlara karfl›l›k geldi¤idir. Günümüzde toplumsal iletiflim büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçeklefltirildi¤inden bu ünitede medya denildi¤inde ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar. tablet bilgisayarlar› ve bu yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri aras›nda gerçekleflen yak›nsamay› göz önüne ald›¤›m›zda yaflanan sürecin çarp›c›l›¤›n› görebiliriz. televizyon. VCD. medya çal›flmalar›.” Teknoloji. 2011:20) vurgulama- .0 tabanl›. ak›ll› mobil (cep) telefonlar›. medyan›n daha çok mercek alt›na al›nmas›na neden olmufltur. billboard. gazete. avuç içi bilgisayarlar›. tekniklere dair bilgiyi içermekle birlikte as›l bunlar›n fikrini ve bu fikrin toplumsal meflruiyet kaynaklar›n› içerir. broflür. dergi. etkileflimli uygulama yatar. sinema-televizyon. Ayr›ca iletiflim ve enformasyon teknolojilerinde flahit oldu¤umuz bafl döndürücü geliflmeler medyaya iliflkin akademik tart›flmalarda da yank›lanmaktad›r.

Peki izleyici olmak. Ünite . Savafl atmosferinin ve kitle toplumu paradigmas›n›n söz konusu oldu¤u bu döneme. kitle iletiflim araçlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar›na ve insanlar›n bir anlamda beynini y›kad›¤›na dair bir medya görüflü damgas›n› vurmufltur. Modernitenin ortaya ç›kard›¤› olgulardan birisi de kitle iletiflimi olmufl ve kitle medyas›n›n yayg›nlaflmas› sonucunda da kitle iletiflim (ya da medya) araflt›rmalar› 20. edilgin bir tutumla kabul etmek anlam›na m› geliyor? Peki ifllevi sadece bir noktadan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r? Yoksa bu içerikler bireyin toplumsal iliflkilerine katk›da bulunur mu? ‹zleyicilerin toplumsal dünyay› DÜfiÜNEL‹M yorumlamalar›nda medya nas›l bir rol üstlenir? Medya organlar›n›n genel olarak kâr amac›yla iflleyen kurulufllar oldu¤unu ve büyük sermayedarlar›n elinde bulunO R U du¤unu düflündü¤ümüzde medya içeriklerine sadece medya Sprofesyonellerinin karar verdi¤ini söyleyebilir miyiz? Medyan›n yönetimi sadece ona sahip olanlar›n kontrolünde midir? Devlet ayg›t›n›n ve siyasi iktidarlar›n medyaDüzerindeki aç›k ya ‹KKAT da örtük bask› ve müdahalesi yok mudur? Son olarak Türkiye’de RTÜK (Radyo-Televizyon Üst Kurulu) örne¤inde gördü¤ümüz denetleme/düzenleme kurulufllar›n›n SIRA S‹ZDE medyaya yönelik ne gibi yapt›r›mlar› söz konusudur? (Nalçao¤lu. yani izleyici/dinleyici/okuyuculardan. ne gösteriyorsa onu oldu¤u gibi alSIRA medyan›n S‹ZDE mak. Bu dönemin hakim yaklafl›m› olan Hipodermik fl›r›nga modeline göre medya mesajlar› insanlar›n beynine t›pk› bir fl›r›ngadan ilac›n zerk edilmesi gibi veriliyordu.7. ‹flte medyay› ve medya-toplum iliflkisini anlamak için bu üç boyutu mümkün oldu¤unca birlikte düflünmemiz gerekir. Bu üniteyi okurken kavramakta zorland›¤›n›z ya da hakk›nda daha ayr›nt›l› almak isK ‹ T A bilgi P tedi¤iniz kavramlar için Erol Mutlu’nun ‹letiflim Sözlü¤ü’ne (Ankara: Ayraç Yay›nevi. 2008) ve/veya Hüseyin Köse’nin ‹letiflim Sosyolojisi: Temel Kavramlar Antolojisi’ne (‹stanbul: Yirmi dört Yay›nevi. Her ne kadar “izlemek” mastar›. yüzy›l›n bafllar›nda ortaya ç›km›flt›r. 1. görmeyi ifade etse de medya çal›flmalar›nda “izleyici” ya da “izler kitle” sözcü¤ü. 20. Kuramsal bir bak›flla iletiflim sürecini ve ortam›n› anlarken öncelikle medyan›n hitap etti¤i izler kitleden. Kitlelerin çok güçlü oldu¤u kabul edilen medya taraf›ndan kolayca manipüle edildi¤i ve bylece kitle iletiflim araçlar›n› elinde bulunduran ve iyi kullananlar›n kitlelere istediklerini yapt›rabilecekleri varsay›m› bu döneme damgas›n› vurdu. enformasyonun h›zl› ve etkili dan kitlesel ve kamusal bir iletiflim ortam›n› gerekli k›lm›fl. seyretmeyi. yüzy›l bafl›ndan 1940’a kadar iki büyük dünya savafl› aras›ndaki y›llar› kapsayan ilk dönemde medyan›n çok güçlü ve ikna edici bir etkisi oldu¤una dair ortak bir görüfl egemen olmufltur. Teknolojinin ve iletiflimin “ideolojik” oldu¤u vurgusu ünitenin ilerleyen bölümlerinde ayr›nt›l› olarak karfl›m›za ç›kacakt›r. hitap ederken aktard›¤› içerikten ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap›dan söz ediyoruz. 2003: 43-55). Propaganda analizinde Harold Laswell. E R N E T di¤er yanKapitalist modernitenin geliflmesi. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹ N Tak›fl›n›. 2006) baflvurabilirsiniz. medya ne aktar›yorsa. modern kitle iletiflim araçlar›n›n ortaya ç›k›fl› ile Bat› toplumlar›nda modernitenin belirmesi efl zamanl› gerçekleflmifltir. bütün medya tüketicilerine karfl›l›k gelecek flekilde kullan›lmaktad›r.Medya 167 l›y›z. fiimdilik cevaplardan çok sorular öne ç›km›fl durumda olsa da ilerleyen bölümlerde bu sorulara farkl› yaklafl›mlar ekseninde çok boyutlu bir AMAÇLARIMIZ tart›flma içinde cevap aranacakt›r. Dünya MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR ‹NTERNET .

Elihu Katz ve Paul Lazarsfeld’in Kiflisel Etki adl› çal›flmalar›nda yazd›klar› gibi kitle iletiflimi ak›fl›nda insanlar›n oynad›¤› rol ile ilgiliydiler. dayan›flman›n egemen oldu¤u. Bu tür kurumlar›n kendi yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri .. Ana ak›m ya da liberal/ço¤ulcu olarak adland›r›lan çal›flmalar›n yeflerdi¤i bu dönemde. 1982: 230. Bu dönemin en önemli isimlerinden Paul Lazarsfeld (1901-1976) ve arkadafllar› 1940 y›l›nda ABD’de yapt›klar› araflt›rmada kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤u sonucuna vard›. Dünya Savafl› s›ras›nda propaganda araçlar› olarak çok kritik bir rol oynad›¤›n› görüflü. ABD’de yap›lan Etki Araflt›rmalar› sonucunda medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤una dair bambaflka bir yaklafl›m ortaya ç›kt›. mesajlar›n grup içindeki ‘kanaat önderi’ne ulaflt›¤› ve onlar arac›l›¤›yla toplulu¤a aktar›ld›¤› vurguland›. ‹letiflim araçlar›n›n içeri¤inin sadece bireysel. iktidar›n tek bir merkezde bulundu¤u bir toplum tasavvuru yerine. kimin üzerinde ne kadar etkili oldu¤u sorunsal›na dönüfltürüldü.168 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. 19. Böylece ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetlere yap›lan profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçülmeye çal›fl›ld›.1 Paul Lazarsfeld Savafl› sonras›ndaki olumsuz koflullar›n. Kitle iletiflim araçlar›n›n 1. neyin. 1995: 27). Ampirik çal›flmalar etraf›nda flekillenen bu paradigmada medyan›n etkisi niceliksel bir araflt›rma konusuna. 2. yüzy›lda ortaya ç›kan propaganda olgusu yeni iletiflim teknolojileri sayesinde çok daha etkili bir ifllev kazand›. büyük ekonomik bunal›m›n ve siyasal istikras›zl›¤›n insanlar›n psikolojisini kötü etkiledi¤ini ve medyan›n bir fl›r›nga i¤nesi gibi insanlar›n bilincine girip onlar› manipüle edebilece¤ini belirtti. 2003:23-31. k›sa vadeli ve davran›flsal “etkileri”nin araflt›r›lmas› hedeflendi. zengin ve çok çeflitli ba¤larla içi içe geçmifl. Pasif ve atomize olmufl bireylerden oluflan. Araflt›rman›n sonunda kiflileraras› ve iki aflamal› bir iletiflimin daha çok etkisi oldu¤u. Araflt›rmac›lara göre kitle iletiflim araçlar› arac›l›¤›yla gerçekleflen seçim kampanyalar›. iktidar›n tek bir merkezde olmad›¤› ve farkl› toplumsal gruplar›n temsil edildi¤i ço¤ulcu toplum görüflü medya çal›flmalar›nda da yank› buldu. 1930’larda Avrupa’da faflizm ve Sovyetlerde Stalinizm gibi totaliter rejimlerin ivme kazanmas›yla zirveye t›rmand›. Sadece kampanya türü mesajlara bakan araflt›rmac›lara göre reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratm›flsa medya etkilidir. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini ortadan kald›rmay› hedefleyen bu yaklafl›m genellikle kitle iletiflim araçlar›n›n hangi koflullar alt›nda izlerkitlenin tutum ve davran›fllar›nda de¤iflikli¤e yol açt›¤›n› anlamay› amaçlamaktayd›. seçmenlerin oy verme davran›fllar› üzerinde çok fazla bir etkiye yol açmam›flt›. ölçülebilir. Mutman. yaratmam›flsa etkili de¤ildir. Kitle iletiflimi araflt›rmalar›n›n 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde totaliter tehlikenin ve beraberinde kitle toplumu paradigmas›n›n ortadan kalkmas›yla ilk döneme damgas›n› vuran “her fleye gücü yeten medya” anlay›fl› da geçerlili¤ini önemli ölçüde yitirdi. Williams. Dünya Savafl› s›ras›nda ise kitle iletiflimi neredeyse propagandayla efl tutuluyordu (Curran vd.

7. 1995: 30). Araflt›rmac›lara göre bu durumun sorumlulu¤u kitle iletiflim araçlar›d›r (Gitlin. medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› olacakt›r. e¤lenme. 1982. Mutlu. elefltirel medya çal›flmalar›nda büyük ölçüde kabul böyle bir argümana 1948 y›l›nda imza atm›fl olsalar da bu görüflü hem gelifltirmemifller hem de çal›flmalar›n› bu yaklafl›m çerçevesinde yapmam›fllard›r. insanlar›n medyay› ne amaçla kulland›¤›na bak›lmas› gerekti¤ini vurgulad›. ‹fllevselcilik ve ço¤ulculu¤a göre medya- . 2003. piyasa araflt›rmas› flirketlerine ve siyasal adaylara yararl› hâle getirmeyi” tercih etmifllerdir (Gitlin. Zira birlikte yazd›klar› flu sat›rlarda medyaya dair çok daha sofistike bir yaklafl›m›n ipucu vard›r: “Medyan›n gücü söyledi¤inden de¤il as›l söylemedi¤inden gelir çünkü bu araçlar statükoyu onaylamay› sürdürmekle kalm›yor. Ünite . medyan›n insanlara ne yapt›¤›n› de¤il. Lazarsfeld ve Robert K. Medya sosyolojisi alan›nda paradigmatik önem kazanan bu ampirik araflt›rma gelene¤i topluma dair birbiriyle iliflkili iki teorinin eflli¤inde geliflmifltir. Curran vd.2 Elihu Katz: Kullan›mlar ve Doyumlar Yaklafl›m› Sosyolog Elihu Katz (1926-).” (Akt. güncel geliflmelerle ilgili bilgi edinme. Kendi dile getirdikleri sorular› cevaps›z b›rakarak çal›flt›klar› kurumlarla uyum içinde. Foto¤raf 7. dünya olaylar›ndan haberdar olma gibi gereksinimlerini doyurmak amac›yla medyay› kullan›rlar. Merton’un bu s›n›rl›l›¤›n fark›nda olmad›klar›n› söylemek elbette haks›zl›k olur. ‹fllevselcilik ve ço¤ulculuk.Medya 169 olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n. medyan›n mülkiyet yap›s›n›n ve kontrolünün meflrulaflt›r›lmas›na da yol açt›. sonraki y›llarda artan bir ivmeyle medya araflt›rmalar› içinde yer bulacakt›r. Bunlar ifllevselcilik ve ço¤ulculuktur. Medyan›n içinde yer ald›¤› kapitalist dinamikler ve devlet düzenlemelerinin denetiminde var olabilmesi. topluma ve siyasete büyük ölçüde elefltirel olmayan iki yaklafl›md›r. “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m›na göre izleyiciler günlük hayat›n s›k›nt›lar›ndan uzaklaflma.. Williams. Söz konusu araflt›rmac›lar. iletiflim araçlar›n› ifllevsel bir etkene indirgemesi ve kitle iletiflim deneyimini “doyum” an›yla k›s›tlamas› nedeniyle elefltirilir (Mutlu. Kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin çok s›n›rl› oldu¤u görüflü iflte bu ba¤lam içinde düflünülmelidir. Mutman. ifllevselci bir bak›fl aç›s›yla gelifltirdi¤i “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m› ile izleyicilerin izlenilen medya içeriklerini aktif bir flekilde de¤erlendirmelerinin ve medyay› farkl› amaçlar› için kullanmalar›n›n mümkün oldu¤unu belirtti. 1998). Bu tespit. ‹nsanlar›n “birey” olarak ne gibi beklenti ve amaçlarla medyay› kulland›¤›n›n göz ard› edildi¤ini ifade eden Katz. Mutman. Yine de medya sosyolojisinde egemen paradigman›n oluflmas›nda oldukça etkili olan Lazarsfeld ve Merton kitle iletiflim araçlar›n›n etkilerine yönelik olarak öne sürdükleri ‘uyuflturma etkisi’ kavram› ile izlerkitlenin toplumsal sorunlara tepki vermek ve müdahale etmek yerine tepkisiz kalmas›n›n alt›n› çizmifllerdir. 1994:140141’den özetlenerek aktar›lm›flt›r). Medya izleyicisinin “verileni” oldu¤u gibi alan pasif bir tüketici konumunda oldu¤u görüflüne karfl› ç›kt›. Ayr›ca mevcut kurumsal düzeni verili kabul ederek dikkati kitle iletiflim üretiminin daha genel toplumsal anlamlar›ndan uzaklaflt›rd›. 1995. 1978: 21). ayn› zamanda toplumun yap›s› hakk›nda temel sorular› sormay› baflaram›yor. yaln›zl›k duygular›n› hafifletme. kendilerini “televizyon flebekelerine. 1978. Özellikle 1960 ve 70’li y›llarda iletiflim çal›flmalar›nda çok etkili olan bu yaklafl›m izleyicilerin medyay› farkl› flekillerde de¤erlendirebilece¤i vurgusuyla önemli olsa da.

‹fllevselci yaklafl›m›n açmaz› ise bir ifllevin ne oldu¤unun tamamen tan›mlanamamas›. 1990:330). yani halk ad›na gözetim yapmak ve serbest düflünce pazar› oluflturmak. 2003: 47-49). medyan›n toplumdaki farkl› gruplar›n›n kendilerini duyurabilmesi için gerekli oldu¤unu vurgular. Hackett.170 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar n›n temel rolü ve ifllevi istikrarl› bir toplumu koruyacak de¤erlerin aktar›lmas›d›r.haber medyas› sayesinde ö¤renebilir. ‹fllevselcili¤in siyasal manifestosu olarak görülebilecek ço¤ulculuk. Ayr›ca. Bat› toplumlar›nda güç/iktidar. yarg› ve yürütme gücünü teslim ettikleri erk sahiplerinin sahip olduklar› iktidar› suiistimal edip etmediklerini. Ancak bu düflünce. yürütme ve yarg› güçlerine ek olarak dördüncü güç konumundad›r (Curran. Güç” payesiyle haber medyas› kurumlar›na çok önemli bir misyon yüklenir: Kamu. . hiçbir grubun tam olarak egemenlik kuramad›¤›. Demokratik sistemin sa¤l›kl› iflleyebilmesi için “4. 1996. var olan “d›fl gerçekli¤i” nesnel bir biçimde yans›tan/yans›tabilen bir araç olarak görülür.devletten. ‹fllevselcilik. Liberal demokrasi teorisinin merkezinde yer alan ço¤ulculuk. Bu gruplar aras›ndaki rekabet gücün/iktidar›n tek bir merkezde toplanmadan da¤›l›m›n› sa¤larken medya kurumlar› da -gruplar aras› bu rekabette hakem rolünde olarak görülen. Toplumlar› canl›lara ve toplumu oluflturan birimleri de canl›lar›n organlar›na benzeten. Liberal/ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya kurumlar›n›n topluma. ‹rvan. hiçbiri tek bafl›na hakim olmayan çeflitli gruplar›n elindedir. 1997. ‹nal. yurttafllar›n do¤ruyu ve “gerçe¤i” ö¤renebilmesi için. toplumun “sa¤l›¤›” için de bütün “organlar›n›n” uyumlu bir biçimde ifllemesi gerekti¤ini ifade eden bu yaklafl›ma göre toplumsal düzen. Liberal-ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya içeri¤ini belirleyen. haber medyas› kurumlar›n›n da toplumsal gerçekli¤e ayna tutmas› gerekti¤ini ve istenirse ayna tutulabilece¤ini belirtir. yasama. Gökalp. medyan›n demokrasinin ortak de¤erlerini insanlara özümseterek bir görüfl birli¤i sa¤lamadaki rolüne dikkat çekerken ço¤ulculuk. medyan›n toplumsal/siyasal alan›n d›fl›nda ve bu d›flsal konumu nedeniyle de toplumsal› yans›tabilen bir araç olarak kabul edilmesi ile iç içedir. Bu çerçevede dil. 1996. Bundan dolay› haber medyas› kurumlar›. 2009). 1985. haber medyas›n›n yanl›l›¤›na iliflkin gözlemlerle sars›l›p liberal/ço¤ulcu literatürde bile önce yanl›l›¤› sergileyen çal›flmalara. siyasal partilerden ve di¤er bask› gruplar›ndan özerk bir yap›ya sahiptir. ‹fllevselci yaklafl›m iflte bu ba¤lamda medyan›n sosyal düzen ve yap›n›n korunmas›ndaki rolü üzerine yo¤unlaflm›flt›r. sonras›nda ise “temsil” kavram› ile medyay› ele alan elefltirel araflt›rmalara b›rakm›flt›r (Hall. Medya. Medyan›n topluma. birbiriyle sürekli rekabet hâlindeki gruplar ve ç›karlar karmas› olarak görür. içinde yaflan›lan dünyay›. 2003: 50-51). bu gücü toplumun ç›karlar› lehine kullan›p kullanmad›klar›n› ancak -onlar ad›na bu güç odaklar›n› gözetleme/denetleme görevi verilmifl olan. haber medyas› da yay›nlar›nda tarafs›z ve nesnel olmal›d›r. Çünkü yurttafllar oylar›yla yasama. haber medyas›n›n ise toplumsal gerçekli¤e “ayna” tutan bir ifllevle tan›mlan›yor olmas›. yani kamusal iletiflim üzerinde do¤rudan ya da dolayl› her türlü hükümet ve/veya devlet sansürü ve müdahalesi olmamal›d›r. liberal demokrasinin bugünden yar›na var olabilmesi ve geliflmesi için medyan›n “olmazsa olmaz” oldu¤unu vurgular (Williams. bireyler birbirinden izole oldukça bozulmakta ve “kolektif bilinç”in çökmesi toplumsal sorunlara ve felaketlere neden olmaktad›r. medyan›n mülkiyet sahipleri de¤il. Bu paradigman›n epistemolojik arka plan›na bak›ld›¤›nda ise k›saca pozitivist bir yaklafl›m söz konusudur. toplumu. tüketiciler/izleyiciler ve onlar›n istekleridir. hangi ve ne tür bir medya aktivitesinin toplum düzeni için ifllevsel olup olmad›¤›n›n belirli ve sabit olmamas›d›r (Williams.

Adorno (1903-1969). otorite. Kuramc›lara göre kültür endüstrilerinin ürettikleri kültür. kültür endüstrisi ve sanat konular›nda önemli çal›flmalar yapm›fllard›r. kültür endüstrilerinin bir sonucu olarak analiz ettiler. Mutman. Geliflmifl kapitalizmdeki kültürel üretimin yap›lanmas› her fleye damgas›n› vuran bir tekdüzelilik sorunu yaratm›flt›r. kitle iletiflimi. Horkheimer ve Benjamin. Bu yapay ve do¤al olmaktan uzak kültürün tüketicisi ise kültür endüstrilerinin en sad›k tüketicisi olan modern bireyden baflkas› de¤ildir. ayn› zamanda kitle kültürü olarak da adland›r›l›r. Dünya Savafl›’ndan sonraki dönemde bilhassa faflizm. Walter Benjamin (1892-1940). radyo ve dergiler bir sistem oluflturuyor. Özellikle Theodor W. Adorno ve Horkheimer’in (1944:7) kendi sözleriyle. her iki yaklafl›mda Frankfurt Okulu olarak adland›r›lan ça¤dafl elefltirel gelenek bünyesindeki üç önemli kuramc›dan gelir: Adorno. literatürde yayg›n olarak Elefltirel kuram ya da Elefltirel teori olarak da adland›r›l›r. Bu yaklafl›mlar birbirlerinden farkl› olsalar da. bürokrasi.7. 1996. sanayileflme sonras› modernleflme sürecinin 20. Kuramc›lara göre kültür endüstrisi sayesinde kitle kültürüne indirgenen kültür ürünleri rasyonel tekniklerle standartlaflt›r›l›p da¤›t›lmakta. 1995). bu nedenle de standartlaflt›r›lm›fl ve metalaflt›r›lm›fl bir kültürdür. sosyal bilim literatüründe k›saca Frankfurt Okulu olarak bilinmektedir. Adorno .1944: Ritzer. K›saca. teknoloji. K›saca. Her alan kendi içinde ve di¤erleriyle bir sistem oluflturuyor. 1920’lerin bafllar›nda Frankfurt Üniversitesinde kurulan Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü. “kültür endüstrisi” kavram› televizyon flebekeleri gibi önemli ölçüde modern kültürü kontrol edip denetleyen rasyonel olarak örgütlü-bürokratik yap›lara iflaret etmektedir. Frankfurt Okulu yaklafl›m›. art›k farkl› co¤rafyalarda yer alan modern toplumlar kültür endüstrisinin süzgecinden geçmek zorunda b›rak›lm›flt›r. Foto¤raf 7. Filmler. reklam endüstrisi arac›l›¤›yla da bireylerin sat›n alma güdüleri harekete geçirilip sürekli olarak tüketime yönlendirilmektedir. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il. yüzy›lda geldi¤i noktay› ve bu süreçte tan›k olduklar› kültürel dönüflümü. Adorno ve Horkheimer.” Bu dönüflüm sürecinin dinamiklerine küreselleflme ve a¤ toplumu tart›flmalar›n›n yer ald›¤› bölümünde yeniden dönece¤iz. Kültürün temelsizleflmesi ve basitleflmesi olarak tan›mlanabilecek bu durum. Ünite .Medya 171 MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR Frankfurt Okulu Amerikan medya sosyolojisinin hakim oldu¤u “s›n›rl› etkiler” döneminde iki yaklafl›m. egemen paradigman›n yan›nda yeterince etkili olamad›.3 Theodor W. Bu okulun temsilcileri 2. “Bugün kültür her fleyi birbirine benzetiyor. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi (Adorno ve Horkheimer. Onlara göre medya. ideoloji ve kitle iletiflim araçlar›na dair analizleri oldukça önemlidir. Max Horkheimer (1895-1973). Leo Lowenthal (1900-1993) ve Herbert Marcuse’un (1898-1979) kültür. Adorno ve Horkheimer’in bu yaklafl›m› ekseriyetle ilk dönem medya kuram› içinde de¤erlendirildi. kendili¤inden geliflmeyen. en genifl kitlelere ulaflmay› hedefleyen.

‹deoloji ve Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (1970) adl› çal›flmas›nda Althusser. K›saca. Ordu ve polis gibi fliddet kullanarak müdahalede bulunabilecek unsurlar› devletin “bask› ayg›tlar›”n› olufltururken e¤itim. Ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan kuramc›lardan birisi Louis Althusser’dir (1918-1990). ç›karlar›n› ve gücünü meflru k›lmak için çal›flan ideolojik bir ayg›t oldu¤udur. meflrulaflt›ran ve pekifltiren bir iflleve sahiptir. devletin bask› ayg›tlar› ve ideolojik ayg›tlar› aras›nda ayr›m yapar. medyan›n hakim s›n›f›n görüflünü.172 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. ‹ktidar. 1995). normal ve kaç›n›lmaz oldu¤una ikna etmeye çal›fl›r. Medya. Benjamin’in çal›flmas›. Ünlü kültür kuramc›s› Raymond Williams da (1921-1988) 1974 tarihli önemli çal›flmas› Televizyon: Teknoloji ve Kültürel Biçim de teknolojiyi bir kültürel biçim olarak ele almay› önerecektir. bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak görüyordu. Medyada izlediklerimiz. Ona göre foto¤raf ya da sinema basitçe birer kay›t arac› olmaktan çok dünyay› belli bir biçimde alg›lama ve kurmay› ima ediyorlard›. fotografik ve sinematografik teknolojinin devreye girmesiyle alg›n›n nas›l de¤iflti¤ini ortaya koymas› aç›s›ndan oldukça önemlidir. Benjamin medyay› sorgulamaya yönelerek onu basitçe bir araç olarak de¤il. Bundan dolay› Frankfurt Okulu kuramc›lar›yla birlikte an›lan Benjamin Mekanik Yeniden Üretim Ça¤›nda Sanat Yap›t› (1936) adl› önemli makalesinde. okuduklar›m›z ve duyduklar›m›z bizi içinde yaflad›¤›m›z toplumsal sistemin ve dünyan›n do¤al. Özellikle. Klasik Marksist bak›fl aç›s›na göre medya egemen kapitalist s›n›f›n ç›karlar›n› bugünden yar›na koruyan. 1936. Neo-Marksist teoriler aras›nda önemli farkl›l›klar olmas›na ra¤men hepsinin ortak noktas›. Mutman. Klasik Marksist görüflten farkl› olarak Althusser. Yine de savafl sonras› dönemde bu düflüncenin ciddi de¤iflikli¤e u¤rad›¤› da unutulmal›d›r. ‹deoloji 1950’lerden 60’lara kadar süregelen toplumsal istikrar›n ve refah döneminin 60’lar›n ikinci yar›s› siyasal kargafla ve çat›flmalara b›rakmas›. Teknolojik geliflme ve mekanik yeniden üretim yeni alg› biçimlerini beraberinde getirmifltir. Williams’a göre özellikle televizyon basitçe bir araç olmaktan çok toplumsal formasyonu belirleyen bir kültürel biçimdir (Benjamin. Tart›flmalar ve görüfl farkl›l›klar› ise medyan›n bunu nas›l ve ne düzeyde gerçeklefltirdi¤i üzerinedir. mevcut teknolojik yeniliklerin ve popüler sanat›n potansiyeli konusunda iyimser bir bak›fl aç›s› sergiler. medyan›n -di¤er ideolojik ayg›tlarla bir- . Benjamin medyan›n etkili olup olmad›¤›ndan ziyade fotografik ve sinematografik alg›lama tarzlar›n›n nas›l farkl›laflt›¤›n› göstermifltir. din ve medya gibi kurumlar devletin ideolojik ayg›tlar›d›r. erken ölümünden sonra da bütün eserleri kurumun katk›lar› ile yay›nlanm›flt›r. medya teorisinde Marksizm’in güçlenmesine neden olmufltur. Marks’›n ideoloji ve kültürü toplumun ekonomik alt-yap›s›n›n belirledi¤ini süren klasik modelinden. ideolojinin görece özerkli¤ini vurgulayan Yap›salc› yaklafl›mlara geçilmesi önemlidir.4 Walter Benjamin Resmî olarak hiçbir zaman Enstitünün üyesi olmayan Walter Benjamin (18921940) özellikle Adorno ile düflünsel etkileflimi sonucu okulla iliflkili olmufl.

200360-61). Smith. bir rejim. aksine anlam. Edles. Uzun y›llar Stuart Hall’un (1932. sosyal sistem ya da siyasi iktidar›n bask›dan çok genifl toplum kesimlerinin ona r›za göstermesi sonucu ortaya ç›kan egemenlik biçimidir. bunlar›n ekonomik dinamiklerin kontrolüne ba¤l› oldu¤u görüflüne ise kat›lmaz. medyan›n bir ideolojiyi insanlara kabul ettirmede göstergelerin. Hegemonya bu anlamda. üst-yap› kurumlar› arac›l›¤›yla gerçekleflir. Post-yap›salc› bir düflünür olarak görülen Foucault. dil.egemen s›n›f›n do¤rudan kontrolünden görece özerk oldu¤unu belirtir. egemen s›n›flar›n ba¤›ml› s›n›flar üzerinde zor ve ikna yöntemleri kullanarak bütünlüklü bir otorite/egemenlik kurulmas›n› sürecine iflaret eder. 2003:52-53). Ça¤dafl Söylenler (1957) adl› kitab›nda arkas›nda kapitalist ç›karlar›n oldu¤u düflünme biçimlerinin nas›l mitler hâline dönüflerek do¤allaflt›¤›n› inceler. Do¤rudan medya üzerine çal›flmalar› olmasa da Michael Foucault (1926-1984) özellikle iktidar olgusunu yeniden ele al›fl› ve söylem kavram› ile dikkat çekmifltir. Bilginin kitleleri kontrol etmek için bir iktidar biçimi olarak kullan›ld›¤›n› belirtir. aile. medya. Gramsci. Althusser’in “toplumsal faillere kendini zorla dayatan görünmez bir yap›” olarak kavrad›¤› ideoloji olgusunu yeniden de¤erlendirmesi çok önemli bir u¤rakt›r (Williams. K›saca hegemonya kavram›.7. R›zan›n kazan›lmas› veya ço¤unlu¤un ikna edilmesi ise esas olarak e¤itim. 2001:62-64. Bu modelde dil. saf bir flekilde d›fl dün- . Nesnel. egemen s›n›f(lar)›n ç›karlar›n› sürdüren ve meflrulaflt›ran fikirler ve de¤erlerin önemli bir bölümü “tarafs›z. Roland Barthes (1915-1980). temsil. iktidar olgular› ürerinde durulmal›d›r. “anlamland›rma” mekanizmas› içinde çal›fl›r. K›saca kültürel alan oldukça önemli bir hegemonik mücadele alan›d›r. Mevcut iktidar biçimi içselleflti¤inde ve do¤al-normal görüldü¤ünde tam bir hegemonyadan söz edilebilir. Medyan›n kültürel alan içindeki “kapsama alan›” göz önüne al›n›rsa kitle iletiflim araçlar›n›n hegemonik ifllevinin muazzam oldu¤u kuflku götürmez (Edgar ve Sedgwick. egemen s›n›f›n›n iktidar›n› bugünden yar›na sürdürebilmesinde yönetimin ikna ya da r›zaya dayand›rmas›n›n da önemli oldu¤unu belirtir. Antonio Gramsci’nin (1891-1937) ise özellikle hegemonya teorisi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulunun medya analizinde oldukça önemlidir. 2007: 157. Ona göre medyan›n ideolojik rolünü oynayabilmesi ancak görece özerk ve ba¤›ms›z görülmesi sayesindedir. ideolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc›d›r. Barthes. Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu Birmingham Üniversitesinde kurulan Ça¤dafl Kültürel Araflt›rmalar Merkezi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu olarak an›ld›¤› gibi k›saca Birmingham Okulu olarak da bilinir. 2002: 233-235. (Stevenson.Williams. simgelerin ve mitlerin kullan›m›n›n büyük bir önemi oldu¤unu belirtmifltir. dinî kurumlar vb. egemen s›n›f›n kendisini sadece fliddet ve güç kullanarak devam ettirmedi¤ini. kendi d›fl›nda var olan anlam›n fleffaf tafl›y›c›s› olan bir iletiflim ayg›t› de¤ildir. Ünite . Bundan dolay› bu mekanizmay› çözümlemek için ideoloji.) direktörlü¤ünü yapt›¤› bu okula göre iletiflim.Medya 173 likte. Marx’a benzer flekilde bilgi ve ideolojinin toplum içindeki güç/iktidar iliflkilerini yans›tt›¤›n› söyleyen Foucault. Bu sürecin sonunda.” “kaç›n›lmaz” ya da “evrensel” fikirler ve de¤erler olarak kabul edilir. dil içinde ve dil dolay›m›yla infla edilir. dünya alg›s›n›n biyolojik ya da s›n›fsal faktörlere dayand›¤› görüflünü reddederek kendimizin ve içinde yaflad›¤›m›z dünyaya bak›fl›m›z›n söylemler taraf›ndan flekillendirildi¤ini belirtir. 2002: 50-52). mitleflerek do¤allaflan ve herkese aitmifl gibi gösterilen anlamland›rma biçimleri sayesinde ideolojinin iflledi¤ini belirtir. bireyin bilincinin. Dilbilimci Saussure’den etkilenen Barthes. anlam. Bu yaklafl›m ‹nflac› dil/temsil modeline dayan›r.

2. Anlam. kad›n sorununa yer vermeyen medya çal›flmalar›ndaki eksiklikler ve medyadaki kad›n imaj›n›n çarp›kl›klara dikkat çeker.Muhalif ya da karfl›t okuma: Metindeki anlama tamamen karfl› ç›k›larak okunmas›d›r. okumalar› s›n›rland›r›c› bir etkiye sahip oldu¤unu belirtmifltir (Gökalp.174 Foto¤raf 7. feminist yaklafl›m ataerkil hegemonyan›n bugünden yar›na devam›nda medyan›n önemini vurgular. izleyicilerin üç farkl› biçimde medya içeriklerini okuyabilece¤ini öne sürmüfltür. bütün “ötekiler” aras›nda “öteki” olarak medyada en fazla temsil edilenlerdir. hayata ve dünyaya dair anlam›n oluflmas›nda rol oynamas› onun ideolojik bir ifllevi yerine getirdi¤ini gösterir. Mine Gencel Bek taraf›ndan 2006 y›l›nda Medya ve Toplumsal Kat›l›m bafll›¤›yla Türkiye’de yap›lan araflt›rma sonuçlar›na göre kad›nlar erkeklere oranla daha az temsil edilmekle beraber. ‹flte medya anlam›n bu flekilde toplumsal inflas› sürecinde önemli bir rol oynar. toplumsal cinsiyet. ‹zleyicilerin medya metinlerini nas›l okuyacaklar›/yorumlayacaklar› yafl. Bütün bu rakamlar kad›nlar›n toplumsal olarak u¤rad›klar› ayr›mc›l›k ve eflitsizlerin medyada yeniden üretildi¤ini göstermektedir (Alankufl. sabit ve verili de¤il. Hall’un elefltirel medya çal›flmalar›na önemli bir katk›s› da medya metinlerinin al›mlanmas›na. kad›n› bask› alt›na tutan hayat pratikleriyle iliflkisi sorgulan›r. yani izleyiciler taraf›ndan nas›l okundu¤una iliflkindir. Yani. “gerçekli¤i” yaln›zca yeniden üretmemekte daha önemlisi onu tan›mlar. Feminist Yaklafl›mlar Feminist yaklafl›mlar. siyasi düflünce ve medya e¤itimi/okur-yazarl›¤› gibi de¤iflkenlere ba¤l›d›r. . s›n›f. Medyadaki kad›n imaj›n›n ya da kad›n temsillerinin. egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevin yerine getirilmesine hizmet eder (Hall.5 Stuart Hall Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yada duran bir toplumsal anlam yoktur. Hardt. e¤itim. Ancak Hall (1980:135) metinde belirli anlam(lar)›n oluflturulmas›n›n. Farkl› feminist yaklafl›mlar olmakla birlikte. 2007: 37-39).Egemen okuma: Metinde oluflturulan anlam› kabul ederek okumad›r.Müzakereci okuma: ‹zleyici/okuyucu burada metindeki anlam›n bir bölümüne ikna okurken bir bölümüne de olmaz. 2009). Stevenson (2002: 77-78) der ki. 1984. 1997. 1. tersine oluflturulan bir fleyse bu durumda ayn› olaylara farkl› anlamlar atfedilebilir. Ücret kesintisinin olabilece¤ini ancak bir kere geçerli olmak üzere ve sadece yüksek maafll› hocalar ile s›n›rl› kalmas› gerekti¤i düflünüldü¤ünde bu müzakereli okumad›r 3. etnisite. flayet üniversite hocalar›n›n ücretlerinde herhangi bir kesinti yap›lmas›n› kabul edilemez görüyorsam bu karfl›t bir okumad›r.K›saca. geleneksel toplumsal cinsiyet rollerini destekleyerek ataerkilli¤i yeniden üretmekle sorumlu tutulur. 1979. Ayr›ca medya. Yani medya. haberlerde tüm üniversite hocalar›n›n maafllar›nda bir kesintiye olaca¤› söyleniyor ve ikna oluyorsam bu egemen bir okumad›r. modern toplumlarda. medya çal›flmalar›nda ve medya sosyolojisi alan›nda da her geçen gün artan bir etkiye sahiptir. Kimi feminist çal›flmalar. Medya. medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edilmesi en temel elefltiri noktas›d›r. Medyan›n topluma.1989). Medya içeriklerini oldu¤u gibi kabul eden pasif izleyici modelinden önemli bir kopufl gerçeklefltiren çal›flmas›nda Hall.

tam tersine. özellikle 1962’de yay›nlad›¤› The Gutenberg Galaxy (Gütenberg Gökadas›) bafll›kl› kitab›nda iletiflim teknolojileri sayesinde insanlar ve toplumlar aras›ndaki zaman ve mekân engellerinin yok oldu¤unu. yayg›nl›kla ‘arac› iletidir’ (medium is the message) fleklinde benimsenmifltir. Jean Baudrillard (1929-2007). post-modern dönemde imgenin gerçeklikle hiçbir ba¤› kalmam›flt›r. oradaki imgeyi görmesine ve hemen ard›ndan gelen yeni imgeyle bir öncekini unutmas›na neden olmaktad›r. Böylece alg›lar› dönüfltürerek kendi varl›¤›n› meflrulaflt›rd›¤›n› öne sürer. iletinin anlam›n› çözmeye yönelik çabalar› da büyük oranda geçersiz k›l›yordu çünkü as›l anlam. Ergur. 2003:65-66. Bu bak›fl aç›s›. 2012). Kuramc›. Baudrillard’a göre bireyler günümüzde bir imge/gösterge bombard›man› alt›nda olmas› insanlar›n gerçekli¤i de¤il.Medya 175 Post-Modern Yaklafl›m Post-modern düflünce son dönemde medya çal›flmalar›n› da oldukça etkilemifltir. di¤er bir deyiflle baflta televizyon olmak üzere elektronik medyan›n dünyay› küresel bir köye dönüfltürdü¤ünü öne sürer.6 Marshall McLuhan . kitle iletiflim arac›) insan duyular› üzerinde masaj gibi bir etki yapt›¤›n› belirtecektir. Medyan›n yayd›¤› iletilerin (mesaj). düflünüldü¤ü gibi sadece anlam tafl›y›c› olan de¤er-yüksüz (nötr) araçlar olmad›¤›n›. 2003-63-64). ‹mgeler gerçekten simgeledikleri fleylerden ayr›lm›fl. mesajlar› reddetme ve özümsememe gücü vermektedir (Williams. medium’un kendisiydi (Williams. Foto¤raf 7. Haber ve e¤lence aras›ndaki fark›n belirsizleflmesi gibi medya içeri¤inde bir bulan›kl›k söz konusudur. farkl›l›klar›n ortadan kalkt›¤› ve benzerliklerin öne ç›kt›¤› küresel ölçekte bir köy olufltu¤unu belirtir. S›radan insanlar medyan›n say›s›z ve anlams›z mesaj› karfl›s›nda pasif bir durumda olsalar da bu durum izleyiciye. Marshall McLuhan (1911-1980). asl›nda tafl›d›¤› en önemli iletinin kendi meflruiyeti oldu¤unu ifade etmekteydi. McLuhan’›n çal›flmalar›ndan etkilendi¤ini her zaman dile getirmifltir. Ünlü The Medium is the Massage: An Inventory of Effects (Arac› Masajd›r: Etkiler Envanteri) adl› kitab›nda (1967) ise bir sözcük oyunundan yola ç›kan McLuhan mesaj ve masaj sözcükleri aras›ndaki fonetik benzerlikten yararlanarak arac›n›n (medium. Baudrillard. medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgulamaktad›r. Bundan dolay› kitab›n ad› olan önerme (arac› masajd›r).7. Ünite .

Peter Golding ve Graham Murdock gibi bu yaklafl›m›n temsilcilerine göre medya içerikleri. Medya patronlar› hangi fikirlerin kitlelere ulaflt›r›laca¤› konusunda tart›flmas›z söz sahibidir. medya yöneticilerinin ve çal›flanlar›n›n etkinliklerini flekillendirir. büyük sermaye sahiplerinin ç›karlar›n›n “basit bir yans›mas›” olarak görülmemelidir. gerekirse reklam vermeme yoluyla medya içeri¤ini do¤rudan etkileyebilme potansiyelleri söz konusudur ve . medya sahiplerinin. Medya kurulufllar›n›n hükümetlerle kamu ad›na gözetim iliflkisi büyük ölçüde kendi maddi ç›karlar›n› koruma iliflkisine dönüflmüfltür. Medyada bir dizi mesleki kodlar a¤› içinde belirli kiflisel ve/veya toplumsal amaçlar do¤rultusunda çal›flan medya profesyonellerinin tamamen olmasa da görece özerkli¤i vard›r. medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklan›r. Sorun sadece sahip olduklar› birçok büyük flirketle birlikte çok say›da medya kurumuna da sahip olan büyük sermayedarlar›n medya üzerinde do¤rudan denetimleri de¤ildir. medya profesyonellerine yönelik bu yap›sal bask› ve s›n›rlamalar daha belirleyicidir (Williams. Artan özellefltirme politikalar› sonucunda tekelleflme e¤ilimi tek seslili¤i beraberinde getirmektedir (Murdock. duyaca¤›na ve düflünece¤ine karar verme ve düzenli propaganda kampanyalar›yla kamuoyunu yönetme gücüne sahiptirler. Medya içeriklerinin/ürünlerinin üretimi flüphesiz medya kurulufllar›n›n yap›s› ile yak›ndan iliflkilidir. kültürel ve siyasal yaflam üzerinde de kontrol gücüne sahip olabilecekleri tehlikesine dikkat çekilir. bu yaklafl›ma göre mülkiyet sahiplerinin niyetinden çok. Egemen seçkinlerin mülkiyetinde olan medya do¤rudan onlar taraf›nda kontrol edilmektedir. Bu nedenle yukar›da de¤inilen yaklafl›mlar› “k›smen hakl›” olsalar da “sistemdeki çeliflkileri gözden kaç›r›r” zira “medya sahipleri her zaman dilediklerini yapamazlar” (Golding ve Murdock.176 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. Böylelikle halk›n neyi görece¤ine. büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimine tarihsel olarak özellikle ekonomi politik yaklafl›mlar hassasiyet göstermifllerdir. Yine de medya sektöründe alan›n en büyü¤ü olan flirketlerin toplumsal. Benzer gelenek içindeki yap›sal yaklafl›ma göre ise ekonomik yap›. Neo-liberal politikalar›n start ald›¤› 1980’li y›llarda bafllayan özellefltirme uygulamalar› sonucunda bugün “büyük” medya kurumlar›n›n tamam› büyük ölçüde finans ve endüstriyel sermaye alan›ndaki büyük holdingler taraf›ndan sat›n al›nm›flt›r. Ayn› zamanda reklam verenlerin. Medya endüstrilerindeki kapitalistleflme pazara girifli engellemekte ve egemen ekonomik güçlerin ayr›cal›kl› bir konuma sahip olmalar›na neden olmaktad›r. Ekonomik yap›n›n bask›s› maksimum kâr için hareket etmeyi ve bunun için daha fazla rekabeti gerektirdi¤inden. 1991: 55). Medyan›n mülkiyetine sahip olanlar›n medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahip oldu¤unu belirten araçsalc› yaklafl›mlar medyada mülkiyet ve yönetimin do¤rudan birbirine ba¤l› oldu¤unu belirtirler. Mülkiyet yap›s›ndaki de¤iflim ayr›ca medyan›n siyasi iktidarla da iliflkisini de¤ifltirmifltir. 2003: 83-84). Medyan›n ard›ndaki kapitalist dinamikler ve ekonomik ç›karlar ihmal edilerek analiz edilemeyece¤ini vurgulayan elefltirel ekonomi politik yaklafl›m. Herman ve Chomsky (1988). propaganda modeli ad›n› verdikleri yaklafl›mlar›nda devlet ve özel sektörün propaganda ifllevinin medyan›n bütün hizmetleri içinde çok önemli bir yer tuttu¤unu belirtirler ve özel mülkiyet alt›ndaki medya kurumlar›n› s›n›f tahakkümünün araçlar› olarak nitelendirirler. 1990:6-10).

Ünite . yafla. sansür ve bask› mekanizmalar› gibi etkenler nedeniyle yeni medya üzerinden özgür bir iletiflim kuramayan kesimler ile bu olana¤› etkili biçimde kullanabilen toplum kesimleri aras›nda gün geçtikçe artan bir uçurum gözlemlenir oldu. Günümüzde dünyan›n birçok ülkesinde oldu¤u ye’de de büyük bir “reklam pastas›” vard›r. gelire. dil. Daha çok kâr için daha çok reklam almak. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte. Türkisahip olmak gerekir. 2006) kitab›n›. bir ölçüde bu teknolojiler için de geçerli hâle geldi.2 milyar $) olmufltur. 1999 y›l›na gelindi¤inde Tayland’da kullan›lan mobil telefon say›s›. benzer biçimde ABD’de de bütün dünyadaki bilgisayarlardan fazlas› bulunuyordu (Creeber ve Martin. yurttafll›k erdemlerini gelifltirmekten ziyade özel zevkleri gelifltirmeye hizmet etmekte. 1991:74. Bölünmeler ‹NTERNET . belirli bir medya okuryazarl›¤› becerisi kazanamayan.8 milyar (yaklafl›k 2. 1992: 147-148. Gelinen durum. (Ankara: Ütopya Yay›nevi. “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor. Söz konusu bölünmeyi besleyen e¤itime dayal› so- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar. daha çok reklam almak için de daha çok izlenme oran› ve/veya tiraja S O R U gibi. medya sahiplerinin reklam verenlerin beklentilerine ve (ideolojik) ç›SIRA S‹ZDE karlar›na uygun yay›n politikalar› ve bu yönde bir oto-kontrol gelifltirmelerine neden olabilir (Curran. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda genel olarak toplumsal cinsiyete. GüSIRA S‹ZDE nümüz medyas›n›n büyük bir k›sm›n› oluflturan “e¤lence medyas›. 1990:215-216). D ‹ K K A T Medya kurumlar› daha çok reklam geliri elde etmek için kamusal fayda ve toplumsal sorumluluk ilkelerinden s›yr›larak giderek “e¤lence medyas›” hâline dönüflmüfltür. toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekiyor ve bu sorunu ilk kez dijital uçurum (digital divide) ya da dijital bölünme olarak tan›ml›yordu. dünyan›n en yoksul bölgelerinde bile ‹nternet. bütün Afrika k›tas›ndaki mobil telefon say›s›ndan fazlayd›. 1990’lar›n sonunda ABD’de Ulusal Telekomünikasyon ve Enformasyon ‹daresi (NTIA). kültürel s›n›rlar.Medya 177 bu potansiyel. mobil telefon gibi teknolojilerin yayg›nlaflmas›na neden oldu. Öte yandan son on y›lda yeni iletiflim teknolojilerindeki geliflmeler ve ucuzlama e¤ilimi. 2009: 123-125). 2004) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. Oysa dijital bölünme “teknolojiye do¤rudan eriflim olana¤› bulanlar” ile “bu olanaktan yoksun olanlar” aras›ndaki uçurumdan ibaret de¤ildir. Gökalp. Beybin Kejanl›o¤lu’nun Türkiye’de Medyan›n Dönüflümü ‹mT E L E V ‹ Z Y O(Ankara: N ge Kitabevi. Dünya üzerinde dijital teknolojilere ulaflacak maddi güce sahip olmayan. 2009) Türkiye’de Medya Endüstrisi ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gülseren TürkiK ‹ TAdakl›’n›n A P ye’de Medya Endüstrisi: Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri. Kapitalist endüstrilerin genelinde oldu¤u gibi medya endüstrisindeki üretim de DÜfiÜNEL‹M piyasa koflullar›nda gerçekleflir ve kâr merkezlidir. insanlara yurttafl olarak seslenmekten çok tüketici olarak seslenmeyi tercih etmekte” oluAMAÇLARIMIZ fludur (Golding ve Murdock. 2011 y›l›nda Türkiye’de reklam pastas›n›n büyüklü¤ü yaklafl›k 3. ‹NTERNET Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n uzun y›llar geleneksel medyaya dair dile getirdi¤i kayg›lar. ›rka ve konuma ba¤l› eflitsizliklerden söz eden bir rapor haz›rlad›. dünden bugüne Türkiye’de Medya sektörünün dönüflümüyle ilgili de D.7. Gurevitch ve Blumler.155-164. Raporun haz›rland›¤› 1990’l› y›llarda ileri kapitalist ülkeler birer bilgi toplumu olarak öne ç›karken dünya nüfusunun % 80’i yaflamlar› boyunca bir kez bile herhangi bir telefondan çevir sesi duymam›flt›. iletiflim teknolojilerine eriflim aç›s›ndan dijital bölünmenin giderek kapand›¤› ya da en az›ndan eskisi kadar büyük bir sorun olmad›¤› izlenimi yaratabilir.

çözümleyebilecek ve kendi yaflamlar›nda etkin biçimde kullanabilecek düzeyde e¤itim alm›fl olmalar›. ‹nternet ve dijital iletiflim araçlar›n›n küresel düzeyde bireysel ve toplumsal yaflama etkilerinden söz edilebilir. bu içerikleri anlayabilenlerin say›s›n› önemli ölçüde s›n›rlarken yerel diller ‹nternet ortam›nda giderek marjinallefliyor (Creeber ve Martin. Yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri sayesinde dünya. Böylece. bu teknolojilerin sundu¤u olanaklardan ve s›n›rl›l›klardan haberdar olabilecek kadar teknoloji okuryazar› olmalar›. bölgesel. 2009: 124). engellilerin ve toplum içerisinde marjinallefltirilen di¤er kimliklerin ‹nternet ortam›nda temsilini sorunlu hâle getirirken söz konusu teknolojilere eriflimi de demokratik olmaktan ç›kar›yor.178 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar runlar. sosyo-ekonomik sorunlar›n› tarif edebilecek ve bu koflullar›n oluflumunda etkili olan süreçlerle ve kurumlarla mücadele edebilecek bir bilince sahip olmalar› gerekiyor. ulusal s›n›rlar›n afl›larak ulus-ötesi kamusall›klar›n oluflmas›n› mümkün k›lmaktad›r. toplumsal cinsiyet. kapitalizminin ve tüketim kültürünün de¤erlerini ve yaflam felsefesini tafl›yan ticarileflmifl . kültürel. Bu teknolojilerle birlikte bireyin zaman ve mekân alg›s› radikal de¤iflimlere u¤ram›flt›r. yoksullar›n. politik ve co¤rafi s›n›rlar bulunuyor ve bu sorunlar basit bir teknolojik altyap› politikas› ya da en yak›ndaki ‹nternet ba¤lant›s› üzerinden dijital dünyaya eriflmekle afl›lam›yor. bilgi ak›fl›n›. s›n›f. dahas› kendi s›n›fsal. metaforik olarak ulus-devletin s›n›rlar› afl›lm›flt›r. Özetlemek gerekirse dijital bölünme kavram› teknolojiye sahip olmak ya da olmamak sorununa indirgenemeyecek kadar karmafl›kt›r. Küresel kapitalizm sadece küresel ekonomi-politi¤i yap›land›rmakla kalmamakta. toplumsal cinsiyete. ›rk. Ulusal. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin tüm dünyay› sar›p sarmalayarak küresel imgelerin. küresel eflitsizliklerden beslenen ve dünyay› farkl› bölgelere ay›ran co¤rafi uçurumlar. Bütün bu sorunlar›n yan› s›ra toplumlar›n bar›nd›rd›¤› bir ucu ekonomik-s›n›fsal koflullara. fiziksel olarak de¤il ama alg› olarak daha önce hiç olmad›¤› kadar küçülmüfl durumdad›r. politik sürece ve eylemlere etkin kat›l›m› s›n›rlayan rejimlerin yaratt›¤› (anti)demokratik uçurumlar giderilmeksizin bireyler ve toplumlar aras›ndaki dijital makas›n daralt›lmas› mümkün gözükmüyor. bu süreç içinde. Bireylerin iletiflim teknolojilerinden etkili biçimde yararlanabilmeleri için ‹nternet’in sundu¤u s›n›rs›z say›daki dijital içeri¤i eleyebilecek. Bugün uydu. az›nl›klar›n. kültürel. ulus-devletlerin türdefl ve d›fla kapal› ulusal kültürleri korumalar›n› oldukça zorlaflm›flt›r. Baflta ‹nternet olmak üzere küreselleflme sürecinin en önemli tafl›y›c›lar› olarak yeni iletiflim teknolojileri. di¤er uçurumlarla ve bölünmelerle iliflki içinde tart›fl›lmal›d›r. bir anlamda geçersizleflmifl. kad›nlar›n. e¤itim. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. alt bafll›klara ayr›lmal›. çocuklar›n. yafl ve gelir gibi sosyo-demografik engellerin yaratt›¤› toplumsal uçurumlar. Benzer biçimde dünyada üretilen dijital içeri¤in büyük k›sm›n›n ‹ngilizce olmas›. Bugün milyarlarca insan uydu ve ‹nternet teknolojisiyle düne kadar sahip olmad›klar› bir dizi kültürel ve sosyal deneyimi yaflayabiliyor. e¤itim düzeyine ve demokratik de¤erlere dayanan köklü uçurumlar. Ça¤dafl küreselleflme sürecinin kendinden önceki dönemden belirgin biçimde ayr›lmas›nda belirleyici rol oynayan elektronik ve dijital teknolojiler sayesinde ulusal s›n›rlar. ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Küreselleflmeyi yaflama geçiren en önemli dinamiklerden biri.

a¤ toplumunun yükselifline iflaret ediyor. Bugün dünyan›n farkl› bölgelerinde mikro/bölgesel küreselleflmelerin yafland›¤›n›. daha az geliflmifl ülkelere. ideolojik. yüzy›l boyunca kullana geldi¤imiz “endüstri toplumu”. Gerçekten de günümüz tüketim kültürünün ve tüketimcilik ideolojisinin yeniden üretiminde medyan›n çok önemli bir rolü vard›r. Kuramc›ya göre “a¤ toplumu” kavram›.blogspot. Bat›l› toplumlardan bafllayarak yayg›nlaflt›¤› ileri sürülen bu yeni toplumsal model. teknolojik. enformasyon toplumu ve iletiflim alan›ndaki tezleriyle ve etkili çal›flmalar›yla tan›nan Manuel Castells. ekonomik etkileri aç›s›ndan kendinden önceki dönemlerden farkl›laflan. toplumsal.jpg . “a¤ toplumu”nun kavramsallaflt›r›lmas›na öncülük etmifltir Kaynak: http://4.7 Kent sosyolojisi.7. yeni bir toplumsal yap›n›n. Bugün okuma yazmay› ö¤renmeden bilgisayar teknolojisini kullanabilen çocuklar›n bile kolayca üstesinden gelebildikleri bu “basit” iletiflim süreci. yüzy›l›n sonlar›nda enformasyon ve iletiflim teknolojileri alan›nda yaflanan radikal geliflmeleri ve bu geliflmelerin yaratt›¤› toplum modelini tan›mlamak amac›yla kullan›l›yor (2010: XVI). 20. a¤ toplumunun inflas›na tan›kl›k ediyor. farkl› kültürel kimlikler yeniden keflfediliyor. Dünya. Ünite . ekonomik ve kültürel dönüflümün do¤urdu¤u yeni toplum biçimi karfl›s›nda 20. kültürel. her ne kadar kendinden önceki toplum modellerini miras alsa da bugüne kadar tan›k olmad›¤›m›z baflka nitelikler ve yenilikler de tafl›yor.ve tek tip bir küreselleflmeden söz etmek elbette mümkün de¤ildir. Appadurai’›n (1996) dile getirdi¤i üzere ça¤dafl küreselleflme sürecinde dünya. bu yeni toplumsal örgütlenmeyi aç›klamakta bize yard›mc› olabilir. ‹nternet ba¤lant›s› olan bir bilgisayar›n ya da telefonun klavyesinde birkaç tufla basmas› yetebiliyor. A¤ Toplumu Kavram› ‹lk kez Manuel Castells taraf›ndan 90’l› y›llarda gelifltirilen kavram. “sanayi-sonras› toplum” ya da “bilgi toplumu” gibi tan›mlamalar yetersiz kal›yor. Yeni medyan›n olanaklar›ndan yararlanabilen bireyin kürenin herhangi bir bölgesiyle iletiflime geçebilmesi ve ortak bir deneyim yaflayabilmesi için.Medya 179 medya ürünlerinin da¤›t›m yoluyla küresel kültürü de belirlemektedir. teknolojik. finansal son derece karmafl›k bir ak›fllar uzam›na dönüflmüfltür ve medya bu sürecin en önemli aktörlerinden biridir. Castells’e göre ikinci milenyum sona ererken yaflanan sosyal. Küresel kültür bir yandan benzeflme/homojenleflme e¤ilimini körüklerken bir yandan da çeflitliklerin ve farkl›l›klar›n alt›n› çiziyor. gerçekte küreselleflme sürecinin geldi¤i en son ve karmafl›k toplumsal örgütlenmelerden birine.bp. etnik. Foto¤raf 7.com/_mVKuDt3Xp3A/R4dr3o-Y_zI/AAAAAAAAAHw/YTvaxpHTxJA/s400/castells. etkileflimin tek yönlü de¤il karfl›l›kl› oldu¤unu biliyoruz. Öte yandan tek yönlü -sadece geliflmifl kapitalist ülkelerden.

kültürel. oysa bu araçlar›n olmad›¤› bir hayat› art›k düflünemiyoruz. yavafl. politik. Bireyler do¤rudan bir flirkete ba¤l› olmadan. politik. Bu de¤iflimlere ba¤l› olarak daha önce de de¤indi¤imiz üzere uzak. 2008) kitab›nda tart›flmam›za temel oluflturan geliflmeleri ayr›nt›l› biçimde bulabilirsiniz. küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor. Bir iflveren. Toplum ve Kültür (‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. Böylece farkl› kültürlerden gelen bireyler. 2003). iletiflim teknolojilerinin getirdi¤i olanaklardan yararlanarak yerel bir co¤rafyaya ba¤l› kalmadan üretim gerçeklefltirebiliyor. ulusal ya da uluslar aras› sözcükleri eski önemlerini h›zla yitirirken. s›n›fsal yeni topluluklar kurabiliyor. ulus-afl›r›l›k ve küresel ak›fl kavramlar› öne ç›k›yor. dinî. Günlük yaflam›m›zda bu araçlar› kullanarak gerçeklefltirdi¤imiz her türlü iletiflimde kontrol ve kay›t alt›na al›nmam›za neden olabilen izler b›rak›yoruz. küresel bir yurttafll›k kavram›n›n da temellerini at›yor (Stevenson. cep telefonu ve di¤er dijital teknolojiler sayesinde ulaflabilece¤imiz ve paylaflabilece¤imiz bilginin miktar› art›yor. K›sacas›. Öte yandan ayn› geliflmeler bugüne dek yaflamad›¤›m›z ölçüde bir ba¤›ml›l›k ve kontrol gerçe¤ini de beraberinde getiriyor. etnik. Küresel düzlemde bireyler ve gruplar iletiflim teknolojilerini kullanarak ortak ç›karlar› ve ilgileri do¤rultusunda ülkelerinin politik s›n›rlar›n› aflabiliyor. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET A¤ toplumu. Böylece esnek emek. yine tan›k olmad›¤›m›z bir ba¤›ml›l›k deneyimiyle bir arada yafl›yoruz. hatta evlerini terk etmeden çal›flma imkân›na eriflebiliyor. yak›nsama (convergence). küresel kamusal alanlara aç›lman›n yepyeni yollar›yla tan›fl›yoruz. yerel. kültürel. yeni iletiflim teknolojilerinin genifl olanaklar›ndan yararlanarak ortak kültürel de¤erlere ba¤l›l›k gösterebiliyor. bölgesel. Bir ürünün tamamlanmas› birden fazla iflçinin küresel efl güdümüyle gerçekleflebiliyor. yak›n. h›zl›. Bizzat içinde yafl›yoruz bu dönüflümün. dinî. hak temelli oluflumlar. medya çal›flmalar› alan›n›n oldukça yeni kavramlar› aras›nda yerini alsa da asl›nda kavram›n iflaret etti¤i toplumsal dönüflüme yabanc› say›lmay›z. gündelik hayat›m›zda yans›malar›n› gide‹NTERNET rek daha fazla hissediyoruz. Kendi özel alan›m›zdan yerel. ‹nternet üzerinden pekifltirilen yatay ve etkili bir örgütlenme modeliyle hiyerarflik iktidar yap›lar› ve diktatör- . Küresel eksende bak›ld›¤›nda ise giderek artan say›da bireyin ve grubun iletiflim teknolojilerini kullanarak ülkelerin politik s›n›rlar›n› aflabildi¤ini etnik. yersiz yurtsuzlaflma (deterritorialization). Özellikle ileri kapitalist toplumlarda iletiflim teknolojilerinde yaflanan ve h›zla dünyan›n kalan›na yay›lan geliflmeler. ‹letiflimin de¤iflen do¤as› bizi alabildi¤ine özgürlefltiriyor. esnek istihdam rejimleri h›zla yayg›nlafl›yor. Küreselleflmenin toplumsal ve bireysel yans›malar›n›n en somut biçimde gözlemlenebildi¤i bir dönemden geçiyoruz ve bu süreçte yeni medya sayesinde sosyalleflme pratiklerimiz de alabildi¤ine de¤ifliyor. Çevreci hareketler. gerçek-zaman (real-time). co¤rafyas› geniflliyor. Giderek ucuzlayan ve yayg›nlaflan ‹nternet. bir çeliflki gibi görünse de yeni iletiflim teknolojileri sayesinde hiç tan›k olmad›¤›m›z bir özgürlü¤ü. s›n›fsal yeni topluluklar kurabildi¤ini. gün geçtikçe a¤lara olan ba¤l›l›¤› art›r›yor. ortak ç›karlar ve ilgi alanlar› do¤rultusunda bir araya gelebildi¤ini gözlemliyoruz. efl zamanl›l›k.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 180 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Manuel Castells’in K ‹ T AA¤ P toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. yeteneklerimizin s›n›rlar›n› geniflletiyor. Sayd›¤›m›z iletiflim araçlar›n›n kitlelerin kullan›m›na sunulmas›n›n üzerinden henüz bir çeyrek yüzy›l bile geçmedi.

finans merkezî konumunda olan New York. Yeni medyan›n olanaklar›n› etkili biçimde kullanan bu oluflumlar. H›zla SIRA yayg›nlaflan bu yeni üretim anlay›fl›nda maliyetleri düflürmek ve üretimi h›zland›rmak için büyük ölçekli. 1970’li y›llarda endüstrisonras› topluma dair çok önemli TELEV‹ZYON gözlemlerde bulunmufl.Medya 181 Afla¤›dan küreselleflme: Küreselleflme sürecinde ekonomik ve politik iktidar sahiplerinin ç›karlar› korunurken iktidara uzak bireylerin ve toplumlar›n y›k›c› etkilere maruz kald›klar›n› ileri sürenler. yaratt›klar› dalgalanmalar. yüksel maliyetli altyap› çözülmesi güç ekonomik sorunlara yol açt›. afla¤›dan küreselleflmenin (Kellner.com/news/local/breaking_news/2011/01/daniel_bell_not. bu kentlerin ait olduklar› ülkelerin gücünü afl›yor. Afla¤›dan küreselleflme kavram›n› anlafl›l›r k›lmak için küresel düzeyde SIRAbaflka S‹ZDEörnekler verebilir misiniz? 1 SIRA S‹ZDE Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Bat›l›.8 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Amerikal› sosyolog Daniel Bell K (1919‹ T A P 2011). lükler afl›n›yor. Daniel Bell gibi önde gelen düflünürlerin öngörülerini hakl› ç›karacak baz› geliflmeler yafland›: Yaflanan kriz karfl›s›nda hizmet sektöründe çal›flanlar›n say›s› düzenli olarak artarken tar›m. Tokyo gibi küresel kentlerin kendi aralar›nda kurduklar› iletiflim a¤lar› ve bu yolla gerçekleflen ekonomik etkinlikler. Böylesine karmafl›k bir üretim sürecinin yö- . madencilik sektörünün yan› s›ra ikincil endüstrilerde çal›flanlar›n say›s› azalma e¤ilimi gösterdi.7. Ünite . yüzy›l›n ilk yar›s›nda hiyerarflik. ulusafl›r› örgütlenmeler yoluyla afla¤›dan küreselleflme ad› verilen toplumsal hareketleri bafllatm›fllard›r. sosyal politikalar. rasyonel ve kitlesel üretim biçimi benimsendi. hak temelli oluflumlar. dünyan›n kalan›n› yak›ndan ilgilendiriyor (Sassen. Bu y›llarda Bat›l› toplumlarda. küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor. Kaynak: http://www. Çevreci hareketler. 2002) çarp›c› örnekleri aras›nda say›l›yor. Yine ayn› teknolojiler sayesinde. AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7. bilgi toplumu ve a¤ toplumu ‹NTERNET tart›flmalar›na kaynakl›k edecek nitelikte öngörüler gelifltirmeyi baflarm›flt›r. dikey bir örgütlenmeye anlay›fl›na tan›k oldu: Fordist üretim anlay›fl›.html) Uzun y›llar baflar›l› olan ve ekonomik ve toplumsal etkileri aç›s›ndan 20.boston. ModelS ad›n› O R U Amerikal› ifl adam› Henry Ford’dan al›yor. bant hareket ettikçe önlerine gelen parçalar üzerinde sadece kendi görev tan›mlar›na uygun olan iflleS‹ZDE ri. Londra. Band›n çevresinde bulunan iflçiler ve uzmanlar. yüzy›l›n en önemli geliflmeleri aras›nda say›lan Fordist üretim modeli. sanayileflmifl toplumlar 20. Ulus-temelli Fordist üretim biçimi verimli olmaktan uzaklafl›rken yerini dünyan›n farkl› bölgelerine yay›lan parçal› ve esnek üretim modellerine b›rak›yordu. belirli bir sürat ve beceriyle yapmakla sorumluydu. otomobil üretiminde gelifltirdi¤i üretim modelinde bir otomobile ait parçalar›n fabrikada bir bant üzerinde hareket etmesini önD‹KKAT görüyordu. 1960’lara gelindi¤inde kriz sinyalleri vermeye bafllad›: Ücret politikalar›. 2001). Ford.

B‹T uzmanlar›. Bu yeni iletiflim ortam›n› tan›mlarken “kitle iletiflimi” terimini kullanmak. teknokratlar vb. t›pk› kitle toplumu. Modern Zamanlar (1936) filminde. iletiflim sürecine etkin olarak kat›labildikleri. A¤ toplumu kavram›n›n. ciddi bir otorite yitimine u¤ruyordu. kitle iletiflimi. bir yandan sanayi sonras› toplumlar›n temel özellikleri aras›nda say›l›rken bir yandan da 1970’li y›llarda “bilgi toplumu” ya da “enformasyon K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON .182 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar netilebilmesi. gazete gibi iletiflim araçlar›n›n. Kitle iletiflimi modeli. yüzy›l›n ilk y›llar›nda bu yeni toplumsal örgütlenmeye uyum göstermek zorunda kald›.9 Ünlü ‹ngiliz yönetmen ve komedyen Charles Spencer Chaplin (bilinen ad›yla. yeterince aç›klay›c› gözükmüyor. bilgi ve iletiflim teknolojilerine olan gereksinimi de kaç›n›lmaz olarak art›r›yordu. ‹flte buAMAÇLARIMIZ dönüflümler. bilgi toplumu. 21. Charlie Chaplin). genifl halk kesimlerine ulaflmay› hedefleyen “kitlesel iletiflimi” ve Frankfurt Okulu’nun elefltirilerini yöneltti¤i “kitle kültürü” anlay›fl›n›n flekillendirdi¤i medya sektörü. Her ne kadar televizyon merkezî yerini koruyor gözükse de özellikle 15-24 yafl aras›nda yer alan genç kesimin bilgisayar temelli teknolojilerle iletiflimi bafl döndürücü bir h›zla art›yor.) giderek güçleniyordu. radyo. yukar›dan afla¤› yap›lanan bir iletiflim modelini betimlerken bugün bireylerin diledikleri gibi DÜfiÜNEL‹M geniflletip daraltabildikleri. üreticisi de olabildikleri bir iletiflim ortam›ndan söz ediyoruz. ülkelerinin s›n›rlar›na ba¤l› kalmadan küresel iletiflime eklemlenebildikleri. K›saca belirtmek gerekirse geleneksel medya elbette yok olmuyor ancak yeni teknolojilere uyum göstermek zorunda kal›yor. medyan›n yalS O R U n›zca tüketicisi de¤il. Bu yeni toplumsal yap› içerisinde üretim araçlar›na sahip sermayedarlar›n iktidar› h›zla zay›flarken bilgi ve enformasyonu kontrol edebilenler (Örn. genifl halk kesimlerinin öne ç›kt›¤›. Medyaya ça¤dafl elefltirel yaklafl›mSIRA S‹ZDE lar bölümünde de¤indi¤imiz üzere kitle iletiflimi. dönüflüyor. üretim ve da¤›t›m politikalar›n›n bu genifl pazara göre ayarland›¤›. Kaynak: http://modcool. gerek tek yönlü bir ak›fl› benimsedi¤i için gerekse yeni dünyada bireyin etkin rolünü görmezden geldi¤i için. Foto¤raf 7. yüzy›lda sinema. araflt›rmac›lar. televizyon.com/watson-jeopardy-and-11-other-man-vs-machine-battles-of-epic-proportions/ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U 20. tüD‹KKAT ketim toplumu ya da web toplumu kavramlar› gibi oldukça tart›flmal› bir kavram oldu¤unu ve yaflanacak yeni dönüflümlerin ard›ndan yerini farkl› kavramlara b›rakaca¤› gerçe¤iSIRA S‹ZDE ni akl›m›zda tutmal›y›z. kitle kültürü. Bu geliflmenin sonuçlar›n› bugün ç›plak gözle izleyebiliyoruz. televizyon flirketleri yeni nesle ulaflabilmek için onlar›n tercih etti¤i medya ortamlar›nda var olmaya çal›fl›yor. bireyin kapitalist üretim sisteminde bir makinenin de¤ersiz bir parças›na dönüflümünü alayc› bir tonda elefltirir.

bilgisayar teknolojisi ve di¤er ileri teknolojilerin dönüfltürücü gücüne vurgu yapan yeni parametrelerle yeniden tan›mlan›yordu. 2003) yeni D ‹ K K Akitab›nda T medyan›n demokratik kat›l›m süreçlerindeki yans›malar›n› ayr›nt›l› biçimde irdeliyor. Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi (Dost. depolama. Kimi kuramc›lar taraf›ndan kapitalizmin bu yeni aflamas›. Enformasyonun yine bir baflka enformasyonla üretildi¤i bu dönüflümlü üretim ortam›nda somut olarak dokunamad›¤›m›z ama piyasada de¤iflim de¤eri tafl›yan bu ekonomik ürünü. ‹lk kez Amerika Birleflik Devletleri’nde Silikon Vadisi’nde ortaya ç›kan geliflmeler. Metin boyunca yeri geldikçe bu sorulara yan›t vermeye çal›flt›k. hatta daha da s›n›rlayarak söyleyelim. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda ekonomik etkinliklerin enformasyon/bilgi ak›fl›na s›k› s›k›ya ba¤l› oldu¤u ilk toplumsal yap›lanman›n da sanayi sonras› toplumlar oldu¤unu görüyoruz. Dijital temelli teknolojilerden. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› görünür hâle geldi. Üretim/tüketim iliflkilerini dönüfltüren bu yeni örgütlenme biçimi. Hiyerarflik yap›lanma yerini. ard›ndan da bu içeriklerin bireyin toplumsal iliflkilerine ne tür katk›larda bulundu¤u sorusunu sormufltuk. bireysel. A¤ toplumunun kurulufluna öncülük eden ve çok say›da araflt›rmac› taraf›ndan bilgi/enformasyon ça¤› olarak adland›r›lan bu dönemin arkas›nda 1950’li y›llarda mikro-elektronik alan›nda yaflanan devrim niteli¤indeki geliflmeler yat›yor. Ther da ayn› anda kesen bir noktada duruyor. Dolay›s›yla sanayi-sonras› topluma atfedilen pek çok niteli¤in. küresel iliflkilerin bir arada buS O R U lundu¤u a¤ toplumunun da temel mimari özelli¤ini oluflturuyor. Nilüfer Timisi. dijital a¤lar›n ve yeni iletiflim teknolojilerinin içeri¤ini ve s›n›rlar›n› yeniden tan›mlad›¤›. Açmaya çal›flal›m: “Etkileflimlilik” (interactivity). son derece önemli toplumsal yans›malar› olan ve a¤ toplumu tart›flma‹NTERNET lar›nda öne ç›kan kavramlar aras›ndad›r.Medya 183 toplumu” olarak adland›r›lacak olan dönüflümün ayak sesleri olarak kabul edildi. Böylece kapitalist üretim iliflkilerinde enformasyonun ve enformasyon teknolojilerinin yaflamsal önem kazand›¤›. 2005) kitab›nda da SIRA S‹ZDE geleneksel iletiflim araçlar›ndan. toplumsal. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Etkileflimli Medya An›msayaca¤›n›z üzere bu bölümün giriflinde “medyan›n ifllevi sadece bir noktaK ‹ T A hemen P dan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r?” sorusunu yöneltmifl.Böylesine karmafl›k bir örgütlenmeSIRA en S‹ZDE nin çökmeden ayakta kalabilmesi için. E L E iki V ‹ Z soruyu YON ‹flte bu bölümde ele alaca¤›m›z “etkileflimli medya” kavram›. parçal›. çok DÜfiÜNEL‹M dü¤ümlü bir iletiflim modeli gerekiyordu. bilgi ve iletiflim teknolojilerini yap›sal olarak dönüfltürdü ve h›zla dünyan›n kalan›n› etkisi alt›na ald›. yatay bir örgütlenme modeline b›rakt›. bir baflka ifadeyle “enformasyonu” kullanma. Bir bak›ma “sanayi-sonras› toplum” kavram›. iflleme ve yayma teknolojileri de ekonominin çekici gücünü oluflturuyor. yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›.7. Yeni ‹letiflim Ortam› (Bilim ve Sanat. üretilen bir ürüne pazar bulmak yerine var olan pazar›n taleplerine göre üretimi benimseyen. yeni medyaya geçiflin arka plan›n› ve haber medyas›na yans›malar›n› bulabilirsiniz. belirsizlikleri aza indirebilen. Ünite . Uzak mesafelerdeki bireyK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bilgisel (enformasyonel). büyük ölçüde bilgi/enformasyon toplumuna ve a¤ toplumuna da miras kald›¤›n› ileri sürebiliriz. küresel ve efl zamanl› iletiflimi mümkün k›lan çok merkezli. farkl› co¤rafyalarda efl güdümlü çal›flabilir hâle geldi. ‹nternet’den önce gerçek anlamda “etkileflimli medya” kategorisinde say›labilecek tek iletiflim arac› telefondur. esnek. Enformasyon odakl› bu ekonomik yap›da farkl› birimler. daha esnek. yerel. Nurcan Törenli’nin Yeni Medya.

bloglara ve finansal etkinliklere kadar etkileflimin geniflleyen s›n›rlar›. toplumsal ve kültürel yap› üzerindeki dönüfltürücü etkisine odaklanman›n kaç›n›lmaz oldu¤unu belirtmifltik. hatta giderek a¤’laflmas› anlam›na geliyordu. Ancak tahmin edilece¤i gibi yak›nsama. içeri¤ini ve s›kl›¤›n› kendisinin seçti¤i. ‹nternet ve dijital teknolojiler sayesinde yeni bir “ilk”le daha tan›flt›: Etkileflimli kitlesel iletiflim. aramak istedi¤iniz numaray› söyledikten sonra telefonunuzu kapatman›z. Uzun y›llar farkl› yasal düzenlemelere ba¤l› olarak çal›flan medya organlar›n›n ve telekomünikasyon endüstrilerinin bu yeni birlikteli¤e uyum gösterebilmeleri için. Farkl› teknolojilerin birbirleriyle uyumlu çal›flabilmelerine olanak tan›yan dijital ve elektronik teknolojiler. hükümetlerin ve düzenleyici kurulufllar›n da ortak ad›m atmalar› zorunlu hâle geldi. Etkileflimin s›n›rlar›n› yeniden tan›mlayan ve daha önce bir benzeriyle karfl›laflmad›¤›m›z bu yeni iletiflim ortam›. bir postane ya da santral yard›m› olmadan da ulaflabilece¤imiz hane içi bir teknolojiye evrilmiflti. Baflka ABD olmak üzere çok say›da geliflmifl ülkede telekomünikasyon endüstrisi. sizden önce numara yazd›ranlar›n konuflmalar›n› bitirmelerini sab›rla bekledikten sonra da ayn› santral memurunun sizi arayaca¤› o mutlu an›n bir an önce gelmesini dilemeniz gerekiyordu. bir iletiflim arac›n›n dü¤mesine basarak kendisine sunulan içeri¤i tüketmek zorunda olmaktan tümüyle kurtuluyor. bu denli karmafl›k ve pahal› olunca baflka ülkelerde yaflayanlar› tan›d›klar›m›z› aramak da ancak özel günlerde katlan›labilecek bir zahmete dönüflüyordu. iletiflime geçmek istedi¤i kitlenin büyüklü¤üne kendisinin karar verebildi¤i bir iletiflim ortam›yla tan›flm›fl oluyordu. Dolay›s›yla bireyler aras›nda “etkileflim” diledi¤iniz her an gerçeklefltirebilece¤iniz bir iletiflim etkinli¤i olmaktan oldukça uzakt›. bireysel ve toplumsal iletiflimin s›n›rlar›n›n da geçirgenleflmesi. Çok gerilere gitmemize gerek yok: 1980’li y›llara ad›m att›¤›m›z dönemde telefon. uzun bir bekleyiflin ard›ndan bir santral memuruna ba¤lanabilmeniz. Birey. sohbet odalar›ndan haber sitelerine. 1980’lerde bafllayan ve 1990’l› y›llarda h›zlanan . Yak›nsama Kültürü A¤ toplumunun niteliklerini anlamaya çal›fl›rken teknolojinin ekonomik. pek çok etkileflimli iletiflim arac›n›n bir arada ayn› a¤ içerisinde uyumlu biçimde çal›flabilmesiyle mümkündür. iletiflim tarihi içerisinde özel bir konuma sahiptir. teknolojik yak›nsama ad› verilen olguyu yarat›yor. Bugün “etkileflimli medya” kavram›n› ‹nternet ve di¤er dijital teknolojilerin sa¤lad›¤› olanaklar aç›s›ndan düflündü¤ümüzde. telefon sayesinde ilk kez tan›flt›¤›m›z etkileflimli iletiflim. Bu iletiflim ortam› bireysel oldu¤u ölçüde kitlesel de olabiliyordu. Bugün birkaç saniyede gerçeklefltirebildi¤iniz bu “basit” etkileflimli iletiflim hizmeti. yaln›zca teknolojik boyutla s›n›rl› bir olgu de¤il. kendi tarihi içerisinde önemli aflamalar kat etmifl. geleneksel telefonlar›n sa¤lad›¤› “etkileflimin” son derece dar ve s›n›rl› kald›¤›n› görüyoruz. zaman›n›. 2011). Yine de ayn› y›llarda Türkiye’de “milletleraras›” bir telefon görüflmesi yapabilmek için bir santral numaras›n› çevirmeniz. geleneksel yay›nc›l›¤›n kal›plar›n› da zorlad›: ‹zleyicisine farkl› kanallarda.184 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar leri efl zamanl› olarak ayn› iletiflim ortam›nda buluflturabilme niteli¤i sayesinde telefon. Video oyunlar›ndan e-forumlara. Bu etkileri tan›mlarken de¤inmemiz gereken kavramlardan biri de yak›nsamad›r. Bugün. farkl› zaman dilimlerinde genifl bir içerik yelpazesi sunan ve tüketmek istedi¤i içeri¤i diledi¤i gibi seçebilme olana¤› veren televizyon yay›nc›l›¤›na da böyle bir sürecin sonunda ulafl›ld› (Hodkinson. Farkl› co¤rafyalardan say›s›z bireyin ayn› içerikle buluflmas›n› ve geribildirimde bulunabilmelerini sa¤layan bu yeni iletiflim ortam›.

telekomünikasyon alan›nda yayg›n olan devlet tekelini ortadan kald›ran. ‹nternet gibi medya. Yan› s›ra Linux benzeri kolektif olarak üretilen. aç›k kodlu bilgisayar yaz›l›mlar›n›n ya da Wikipedia gibi ortaklafla bir emekle yarat›lan ortamlar›n nas›l düzenlenece¤i sorular› yeni yan›tlar bekliyor. Bu geliflmelere uyum sa¤layabilmek ve rekabetçi bir iletiflim ortam› yaratabilmek amac›yla 1996 y›l›nda Amerika Birleflik Devletleri. Düzenleyici yak›nsama (regulatory convergence) ad› verilen olgu. Bu süreç sonunda medyada sahiplik yap›lar›n› yeniden düzenleyen.) daha da karmafl›k hâle getirebiliyor. 1998 y›l›nda ise Avrupa Birli¤i. yak›nsama kültürünün de temelini oluflturuyor. suçun ve suçlunun tan›mlar›n› da yeniden yapmam›z gerekebiliyor. gizlili¤in. fiekil 7.flickr. hak temelli baz› konular› (telif hakk›. say›s›z bilgi ak›fl›n›n dünyan›n her yerinde ayn› anda gerçekleflti¤i.1 Pek çok iletiflim arac›n›n birbirlerine uyumlu biçimde çal›flabilmesi. iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisini bir arada ele alan bir anlay›fla dayan›yor ve yeni geliflmelere ba¤l› olarak kendini ayn› h›zla yeniliyor. Ünite . birer Telekomünikasyon Yasas›’n› yürürlü¤e koydular. ses kayd› ya da bir metin olabilir) üretildikten sonra çok farkl› iletiflim araçlar›nda dolafl›ma girebilmesine olanak sa¤layan teknolojik geliflmeler. vb. Bu konuda çok say›da örnek verilebilir: Söz gelimi bir medya içeri¤inin (bu bir video. bu içeri¤i üreten. da¤›t›m›n› gerçeklefltiren ve tüketen kiflilerin yasal düzenlemeler çerçevesinde yeniden tan›mlanmas›n› da gerekli k›l›yor. bilgi paylafl›m yöntemlerinin s›n›rs›z boyutlara ulaflt›¤› yeni ve etkileflimli bir medya ortam›. merkeziyetçi bürokrasinin s›n›rland›¤› bir dizi yasal de¤ifliklik gerçeklefltirildi. Özel ve kamusal alan aras›ndaki s›n›rlar›n silikleflti¤i bu dijital dünyada mahremiyetin.7.Medya 185 çok say›da de¤iflime tan›k oldu. Ancak ‹nternet gibi tüketicinin ayn› zamanda üretici rolü de üstlenebildi¤i. bilgi ifllem ve telekomünikasyon alanlar› aras›ndaki geleneksel s›n›rlar›n silikleflti¤i yeni medya ortam›n› düzenleyen. bu alanda faaliyet gösteren endüstrilerin yerel-ulusal-küresel düzeydeki zorlu rekabet ortam›nda ayakta kalabilmelerini sa¤layan.com/ photos/pforret/152500052/ Eriflim: 4 Temmuz 2011) . Kaynak: http://www.

büyük flirketlerden bürokrasinin en üst kademelerine kadar pek çok kurum ve kifli. duygusal ve maddi SIRA S‹ZDE uzant›lar› “sanal” olamayacak kadar sahicidir. Friendfeed gibi sosyal paylafl›m siteleri.com/wp-content/uploads/2010/10/alg_social-network_2. üyelerinin ço¤u yüz yüze iletiflim kurmaDÜfiÜNEL‹M yan ama birbirlerinin varl›klar›ndan haberdar olan. Facebook. Yüz yüze SIRA S‹ZDE yak›nl›¤›n belirleyici oldu¤u ve Tönnies’in Gemeinschaft olailetiflimin ve fiziksel rak kavramsallaflt›rd›¤› cemaat ideali karfl›s›nda (Day. Sanal Cemaatler 90’l› y›llardan bugüne bireylerin. yeni cemaat yap›lar›n›n ‹N T E R N E T ve oluflumu mimarisi hakk›nda fikir veriyor.jpg. Bu devasa toplulu¤un üyelerinin kifli bafl›na ortalama 130 sitearkadafl›na sahip oldu¤unu ve site üzerinde harcanan zaman›n ayda toplam 700 milyar dakikaya eriflti¤ini de an›msatal›m. toplumlar›n ve kurumlar›n yeni medyayla iliflkileri kestirilemez ölçüde geliflti.186 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal A¤lar.10 AMAÇLARIMIZ Sosyal medya tart›flmalar›nda örnek K s›kl›kla ‹ T A P gösterilen Facebook girifliminin ortaya ç›k›fl öyküsünü T Ekonu L E V ‹ Zedinen YON “Sosyal A¤” filmi (yönetmen David Fincher). ayn› a¤ üzerinde bulunan di¤er üyeler taraf›ndan “takip ediliyor”. ilk bak›flta “farazi. Bu sosyal a¤lar›n üyeleri. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7. Yak›n dönemde yaflanan bu geliflmeler. 2006). hedef kitlelerine bu siteler üzerinden ulafl›yor. ‹ngilizce “virtual community ” kavram›n›n karfl›l›¤› olarak kullan›lagelen “sanal cemaat” D‹KKA T tan›mlamas›. Twitter. Böyle bir dönemde küçük. kurulduklar› y›llarda s›n›rl› say›da üyeye hizmet verirken 2011 y›l›na gelindi¤inde yaln›zca Facebook’a üye olan aktif kullan›c›lar›n say›s› 750 milyona ulaflt› (Facebook. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kaynak:http://thefilmnest. sadece zihinde var olan cemaatler” anlamlar›n› akla getirse de bu yeni cemaat modelinin bireysel ve sosyal yaflamdaki alg›sal. kitlesel oldu¤u ölçüde bireysel olabilen bir iletiflimi öne ç›kar›rken “cemaatleflme-bireyselleflme” ve “gerçek dünya-sanal dünya” gibi karfl›tl›klar›n geçerliliklerini de sorgulan›r hâle getirdi. son eriflim tarihi: 24 A¤ustos 2011 ) Howard Rheingold’un ilk kez 1993 y›l›nda kulland›¤› “sanal cemaatler” (virtual communities) kavram›. kendi gözlemlerinden yola ç›karak bu yeni cemaatleflme modelinin arkas›nda ça¤dafl toplumlar- . 2011). a¤ toplumunun kurucu özneS O R U leri hâline geliyordu. Yazar. Anderson’›n (1991) “hayali cemaatler” kavram›n› an›msatan. bir yandan cemaat kavram›n›n do¤as›na yak›n özellikler bar›nd›r›rken bir yandan da kavram›n geleneksel tan›mlar›ndan uzaklaflan bir topluluk modelinin do¤makta oldu¤unun iflaretlerini veriyordu. daha çok tahayyüle dayal› dijital topluluklar olufluyordu.

7. “s›k›flt›r›lm›fl bir zaman ve S O R U uzamda iletiflim hâlinde olma” gibi nitelikler.blogspot. yoluyla giderek zay›flayan birliktelik ve cemaat ruhunu yeniden güçlendirebilecekleri bir ortam yaratmaktad›r.. bireyler sohbet odalar›. Birey. belirli kurallarla iflleyen. “yerellikte soyutlanma”. al›flverifl merkezlerinin. d›flar›daki/gerçek dünyada çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini almaya adayd›r. 2011: 190-192).. 2011: 39) gün geçtikçe daha da ba¤›ml› hâle geldi¤imiz gerçe¤ini görmezden gelmektedir. e-forumlar. asl›nda küçük bir az›nl›k taraf›ndan iflletilen. ‹NTERNET ‹NTERNET Kaynak: http://webucation1. bir bak›ma sosyal bir tutkal ifllevi üstlenen. birey-merkezli ça¤dafl kent yaflam›n›n ve dönüflen kamusal mekân›n dayatmalar› karfl›s›nda yok olmaya yüz tutmufltur. e-gruplar vb. belirli s›n›rlara ve de¤erlere sayg› duyulmas›n› ve çat›flmadan kaç›n›lmas›n› gerektiren bir yerellikten SIRA S‹ZDE koparken. Reingold’a göre bu ruh.2 TELEV‹ZYON Bu bir kütüphane tatl›m.Medya 187 da bireyin yitirmeye bafllad›¤› cemaat ruhuna duyulan açl›¤›n bulundu¤unu ileri sürüyordu. ‹flte bireyleri birbirlerine yak›nlaflt›ran. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹ T A P fiekil K 7. Sanal olmakla elefltirilen cemaatler do¤rudan bireylerin kiflisel seçimleriyle olufltu¤u için geleneksel cemaat yap›s›na göre daha gerçek ve sahicidir (Miller. daha güvenilir.com/2007/09/where-do-students-obtain-their-support. sosyal medyaya ve arkas›ndaki ekonomi-politik mekanizmaAMAÇLARIMIZ lara (Adakl›. Ayr›ca sanal cemaatleri olumlarken dile getirilen özgürleflim potansiyeli. a¤ toplumunun özünü oluflturan yeni bir cemaat modeli önermektedir. Sanal cemaat kavram›na olumlu yaklaflanlara göre ‹nternet üzerinden kurulan cemaatler. blog’lar. Sanal cemaatler kavram›na olumlu yaklaflanlar›n görüfllerinden yola ç›karak SIRA S‹ZDE “çevrimiçi a¤lar bireyi gerçek dünyadan yal›t›yor” görüflü hakk›nda ne söylenebilir? D Ü fi Üdurum N E L ‹ M oldukça Kavrama elefltirel ve mesafeli yaklaflan araflt›rmac›lar içinse farkl›d›r. World T E L Ebir V ‹ Ztür YON Wide Web’in eski sürümü. ayaküstü yemek zincirlerinin. Ünite .html . daha s›n›rlar› belli bir toplumsal modelin etkinli¤ini yitirdi¤i bir dönemde ‹nternet temelli teknolojiler. birliktelik ilkesi geçici ve zay›f bir cemaati seçmektedir. Çevrimiçi topluluklar söz konusu oldu¤unda s›kl›kla an›lan ve yüceltilen “bireysel seçme özgürlü¤ü”. asl›nda büyük ölçüde bireyselleflmeden ve tüketim kültüründen beslenen ça¤dafl küreselleflme sürecinin ve kapitalizD‹KKAT min vazgeçilmez unsurlar›d›r.

onlar› ortaya ç›karan bilgi. Ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetler ad›na gerçeklefltirilen profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçüldü. Medya. reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratmad›¤› ölçüde medyan›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤unu ileri sürdür . Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak de¤erlendirdi. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetlemek. medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edil biçimlerini ortaya ç›kart›r. Feminist yaklafl›mlar. Medya araflt›rmalar›n›n. büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimi tarihsel olarak ekonomi politik yaklafl›mlar›n üzerinde durdu¤u konulard›r. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi. sadece kampanya türü mesajlara odaklanarak. üretim. Bu ba¤lamda iletiflim de öncelikle teknik de¤il. ‹deolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc› da Barthes’d›r. Klasik ekonomi-politik yaklafl›mlara göre medyan›n mülkiyetine sahip olanlar medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahiptir. Bu okulun kurucular› medyay›. etimolojik anlam› itibar›yla birbirleriyle iletiflimi olmayan. ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan önemli kuramc›lar aras›ndad›r. Althusser. iletiflim kuramayan iki nokta ya da düzlem aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlara karfl›l›k gelir. Medya araflt›rmalar›n›n ortaya ç›kt›¤› 20. Medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklanan elefltirel eko- A M A Ç 4 . Bu kurumlar›n yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› oldu. Toplumsal iletiflim art›k büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçekleflti¤inden bu tart›flmada medya ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar ve ortamlar olarak düflünülmelidir. ‹letiflim teknolojilerinden söz ederken sadece birtak›m teknik araçlar akla gelmemelidir. de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k geldi¤i ölçüde ideolojik bir olgudur. yüzy›l›n bafllar›ndan 1940’a kadar süregelen ilk döneme. Gramsci’nin hegemonya kuram› ise özellikle Kültürel Çal›flmalar okulunun medya analizinde merkezî önemdedir. Teknoloji. Baflta Baudrillard olmak üzere post-modern kuramc›lar ise medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgular. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptamak ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flmak. Bununla birlikte kuramsal bir bak›flla medyay› anlamak için medyan›n hitap etti¤i izlerkitle hitap ederken aktard›¤› içerik ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap› birlikte de¤erlendirilmelidir.188 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klamak. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il. Frankfurt Okulu kuramc›lar›na göre medya. 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde Bat›l› toplumlarda totaliter tehlikenin bertaraf olmas› ve kitle toplumu paradigmas›n›n önemini yitirmesiyle “çok güçlü medya” anlay›fl› yerine medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤u görüflü hâkim oldu. Kültürel Çal›flmalar okuluna göre ise medya anlam›n toplumsal inflas› sürecinde aktif bir rol oynar ve egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevi yerine getirir. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz etmek. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini geçersiz k›lmay› hedefleyen egemen paradigma. kültürel ve politik bir olgudur. Bu kavram›n yerine önceleri kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lsa da son dönemde medya terimi yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. basitçe bir araç olarak de¤il. medya organlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar› ve insanlar›n beynini y›kad›klar›na dair görüfl damgas›n› vurdu.

bu yeni cemaat yap›s›n›n özünde kapitalist sisteme hizmet etti¤ini. küresel özellikler tafl›yan ve geleneklerden uzak sanal cemaatler güç kazanmaya bafllad›. bireylerin.7. Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirmek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klamak. ifllenmesi ve da¤›t›m›. yerini üretimin dünyan›n farkl› bölgelerine yay›ld›¤›. ekonominin de temelini oluflturdu. Yerine. yerel özellikler gösteren ve yüz yüze iletiflime dayanan geleneksel cemaat yap›s›n›n zay›flamas›na neden oldu. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› üzerinde kurulur. Bu süreçte yeni iletiflim teknolojileri. parçal› ve esnek bir modele b›rakt›. büyük ölçekli kitlesel üretimi ve kitlesel tüketimi benimseyen bu üretim modeli. çal›flma koflullar› küresel düzeyde de¤iflirken esnek emek ve esnek istihdam rejimleri yayg›nlaflmaktad›r. bilgi ve iletiflim teknolojilerinde yaflanan geliflmelerin ileri kapitalist toplumlar›n toplumsal örgütlenme biçimleri üzerindeki yans›malar›n› betimlemek amac›yla kullan›lan bir kavramd›r. Kimi araflt›rmac›lar sanal cemaatlerin çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini ald›¤›n› ve zay›flayan cemaat ruhunu böylece güçlendi¤ini ileri sürerken elefltirel yaklaflanlar. 1990’lar›n sonunda ABD’de haz›rlanan “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor. genel olarak medyan›n mülkiyet yap›s› ve/veya kapitalist dinamikler ile sorunsallaflt›r›larak analiz edilmesi gerekti¤ini vurgular. uzlaflmac› toplumsal de¤erlerde gerilemeye ve politik kutuplaflmaya neden oldu¤unu savunmaktad›r. standartlaflmay›. medya dolay›m›yla kurulan. kültürel ya da ekonomik etkinliklerini fiziksel uzakl›klar›n geçerli olmad›¤› bir uzamda gerçeklefltirmekte. Daha önce var olan toplumsal modellerden radikal biçimde ayr›lan bu yeni toplum yap›s›. AM A Ç 5 1960’lara gelindi¤inde ücret politikalar›nda ve sosyal politikalarda ortaya ç›kan sorunlar nedeniyle kriz belirtileri gösterdi. A¤ toplumuna atfedilen özelliklerin önemli bir bölümü bilgi toplumundan miras kalm›flt›r. kurumlar›n ve toplumlar›n a¤larla birbirlerine ba¤l› olduklar›. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de tüm dünyay› kuflatan yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin küresel imgelerin.Medya 189 nomi politik yaklafl›m. toplumsal niteliklerini tan›mlamak. A M A Ç 7 A M A Ç 6 . toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekerek. Temelde kullan›c›lar›n kiflisel seçimlerinin belirleyici oldu¤u dijital iletiflim ortam›. toplumlar›n yaflam›nda geri çevrilemez bir dönüflüme neden olurken. Kitle iletiflim modeli. Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirmek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klamak. Kapitalist üretim iliflkilerinin flekillendirdi¤i ve bilgisel ekonominin merkezî rol oynad›¤› a¤ toplumu. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte bu teknolojiler için de geçerli olmufltur. kimi kuramc›lar taraf›ndan yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›. rasyonelleflmeyi. Küreselleflmeyi oluflturan en belirleyici dinamik. yatay bir örgütlenme modeline dayan›r. yeni medyan›n giderek artan a¤›rl›¤› karfl›s›nda otorite yitimine u¤rad›. Küreselleflme sürecinin geldi¤i son toplumsal dönüflümü betimlemek için kullan›lan a¤ toplumu. parçal› ve yatay bir örgütlenme modelinin geçerli oldu¤u bu kapitalist model. Bilginin yine bilgiyle üretildi¤i bu enformasyonel/bilgisel üretim ortam›nda ekonomik bir de¤er olarak bilginin kullan›m›. sa¤lad›¤› say›s›z özgürlü¤ün yan› s›ra karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤›n ve gözetimin de yolunu açmaktad›r. Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n geleneksel medyaya iliflkin dile getirdi¤i kayg›lar. sorun ilk kez dijital uçurum ya da dijital bölünme olarak tan›mlanm›flt›r. Farkl› co¤rafyalarda ve efl güdümlü çal›flman›n öne ç›kt›¤›. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. A¤ toplumunun aktörleri sosyal. cemaat yap›lar›n› da radikal olarak de¤ifltirdi. Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptamak ve a¤ toplumunun teknolojik. depolamas›. Bu süreçte kitle toplumu ve kitle kültürünün yerini ise bireyselleflmifl. ekonomik. Fordist üretimin ulus merkezli üretim stratejisi. Üretimde uzmanlaflmay›. sosyalleflme biçimleri üzerinde etkili olurken toplumun üzerine kuruldu¤u örgütsel yap› bir a¤›n özelliklerini tafl›maya bafllad›. Ünite . A¤ toplumu. ‹nternet temelli teknolojiler. daha parçal› bir toplum yap›s› ald›.

Negri 7. kiflisel seçimlerin belirleyici oldu¤u ve kü-yerel kimliklerin öne ç›kt›¤› cemaat yap›lanmas›na ne ad verilir? a. Sosyal medya e. Bireylerin yeni medya ve sosyal a¤lar yoluyla iletiflime geçtikleri. Düzenleyici yak›nsama c. Adorno b. Kullan›c›lar›n bir a¤/ site içinde bütün di¤er kullan›c›lar›na aç›k bir profil oluflturmalar›n› ve ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c› profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servisleri ne ad verilir? a. Hall d. Yeni medya ortam›n›n gerektirdi¤i yasal çerçevenin haz›rlanabilmesi amac›yla. Propaganda analizi e.190 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Hall e. A¤ toplumu c. Güçlü etkiler yaklafl›m› d. Kullan›mlar ve Doyumlar yaklafl›m› c. e¤itim. Teknolojik yak›nsama b. Modern toplum d. S›n›f fark› d. Lowenthal 4. Kapitalist toplum 8. ‹letiflim toplumu c. Blog b. Tabakalaflma b. Afla¤›dakiler kavramlardan hangisi. bireylerin sosyalleflme sürecinin her aflamas›nda önemli hâle geldi¤i. fiziksel uzakl›¤›n önemini yitirdi¤i. ‹nsanlar›n medyay› farkl› amaçlarla kulland›¤›n› ileri süren yaklafl›m afla¤›dakilerden hangisidir? a. Marcuse d. S›n›rl› etkiler yaklafl›m› b. A¤ toplumu 6. Sanal cemaatler 3. s›n›f. Yeni bilgi ve iletiflim teknolojilerinin. Kitle toplumu e. A¤ toplumu d. Bell b. Golding b. Castells d. S›n›f çat›flmas› c. “A¤ toplumu”nu ilk kez kavramsallaflt›ran sosyolog afla¤›dakilerden hangisidir? a. Horkheimer c. Hayali cemaat e. Merton 5. iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisinin bir arada ele al›nd›¤› düzenlemelere ne ad verilir? a. Yeni medya 2. toplumsal cinsiyet. Afla¤›dan küreselleflme c. iletiflim teknolojilerine eriflimde ›rk. yafl ve gelir durumu gibi farkl›l›klara ba¤l› olarak karfl›lafl›lan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›lmaktad›r? a. Teknolojik yak›nsama 10. Yak›nsama kültürü e. Miller c. Teknokapitalizm 9. Teknokapitalizm b. Wikipedi c. bireylerin. Murdock e. Netsizlik e. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçuruma iflarete eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Afla¤›dakilerden hangisi Frankfurt Okulu kuramc›lardan biri de¤ildir? a. Endüstri-sonras› toplum b. Hayali cemaatler b. Dijital uçurum . Sosyal a¤ d. Dijital uçurum d. Chomsky c. Afla¤›dakilerden hangisi Propaganda Modelinin bir temsilcisidir? a. ‹çerme-d›fllama d. Demokratik uçurum e. Hardt e. kurumlar›n ve toplumlar›n yatay bir örgütlenmeyle birbirlerine ba¤l› olduklar› toplum yap›s› afla¤›dakilerden hangisidir? a.

Medya 191 Okuma Parças› Tarihsel bir e¤ilim olarak. ekonomik. koka ve haflhafl laboratuvarlar›. iktidar ve kültür süreçlerindeki iflleyifli. yönlendirilmesinin bafll›ca kaynaklar› hâline gelmifllerdir. ayn› zamanda. sonu gelmez bir y›k›m ve yeniden yap›lanma kültürü için. alan seyyar ayg›tlard›r. kamunun ruh halinin an›nda ifllenmesine ayarlanm›fl bir politika için. uzam›n yeniden edilmesini. hangi somut a¤lardan bahsetti¤imize ba¤l›d›r. iktidar›n ak›fllar›n›n önüne geçer. ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul. toplumlara.7. Enformasyon Ça¤›’nda bask›n olan ifllevler. a¤lar üzerinde ifade edilen özgül toplumsal ç›karlardan daha yüksek düzeyde bir toplumsal belirleyicili¤i oldu¤unu savunuyorum: Ak›fllar›n iktidar›. aç›kças› ayn› iletiflim kurallar›n› (örne¤in de¤erler ya da performans hedefleri) paylaflmalar› hâlinde yeni dü¤ümlerle bütünleflen aç›k yap›lard›r. gizli laboratuvarlar. Enformasyon Ça¤›’nda kültürel ifadenin. A¤lar hâlindeki bu somut zemin. s›n›rs›z biçimde geniflleyebilen. A¤lar toplumlar›m›z›n yeni sosyal morfolojisini oluflturur. sokak çeteleri. A¤lar› birbirine ba¤layan makaslar (örne¤in siyasi sonuçlar› etkileyen medya imparatorluklar›n› kontrol alt›na alan finansal ak›fllar gibi). a¤lar oluflturma mant›¤›n›n yay›lmas› da üretim. esneklik ve uyarlanabilirli¤e dayal› ifl. Toplumsal örgütlenmenin a¤ biçiminde olmas›. aç›k bir sistemdir. gönderen. e¤lence stüdyolar›. A¤lar çok oldu¤undan. baflka zamanlarda. devletlere nüfuz eden uyuflturucu kaçakç›l›¤› a¤›nda. (2008). A¤a dayal› bir toplumsal yap›. A¤. toplumumuzda bask›n olman›n ve de¤iflimin bafll›ca kaynaklar›d›r: Bu yüzden de a¤ toplumu dememiz yerinde olur bu topluma. para aklayan finansal kurumlard›r. A¤lar. Toplum ve Kültür. Dolay›s›yla makasç›lar da iktidar sahipleridir. A¤lar›n kapsamas›/d›fllamas›. sosyal. baflka uzamlarda gerçekleflmifl olsa da. zaman›n bertaraf edilmesini amaçlayan bir toplumsal örgütlenme için çok uygun araçlard›r. Dolay›s›yla belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllar aras›nda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. 621-23. a¤ çerçevesinde iletiflim kurabilmeleri. s. deneyim. bilgisayar grafi¤i ortamlar›. bask›n toplumsal süreçlere damgas›n› vurur. toplumsal yap›n›n tamam›na yay›lmas› için gerekli maddi zemini de sa¤lar. sinyaller üreten. a¤lar aras›ndaki iç iflleyifl kurallar› ile makaslar. Daha aç›k konuflacak olursak. son derece dinamik. Di¤er yandan belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllarda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. sosyal yap› çerçevesindeki etkinliklerin geçeklefltirilmesi için somut bir zemin haz›rlanm›flt›r. iktidar iliflkilerinin anlaml› bir biçimde yeniden örgütlenmesinin de kayna¤›nda yer al›r. kültürel) s›f›r ile (ayn› a¤daki herhangi bir dü¤üm için) sonsuz (a¤›n d›fl›ndaki bütün noktalar için) aras›nda de¤iflir. yenili¤e. Avrupa Birli¤i’ni yöneten siyasi a¤da ise ülkelerin bankalar konseyleri ve Avrupa komisyonu üyeleridir. ayr›cal›kl› iktidar ayg›tlar›d›r. ayn› a¤da bulunmayan iki nokta aras›ndaki uzakl›¤a k›yasla daha k›sa olmas›n› (ya da daha s›k ya da daha yo¤un) belirler. sosyal morfolojinin sosyal eyleme üstün olmas›n›n damgas›n› vurdu¤u bir toplumdur bu (2008: 621). kamuoyunun köklerinde yer alan yeni medyan›n küresel a¤›nda ise bu dü¤ümler. A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. toplumlar›n flekillendirilmesinin. birbiriyle ba¤lant›l› dü¤ümler dizisidir. A¤lar. televizyon sistemleri. dengesini bozmaks›z›n yeniliklere gidebilecek. iflçiler ve flirketler için. A¤da yer almak ya da almamak. Toplumsal evrim ile enformasyon teknolojilerinin uyumlu hâle gelmesi. iki nokta (ya da sosyal konum) aras›ndaki uzakl›¤›n (ya da etkileflim yo¤unlu¤u ve frekans›n›n) bu iki noktan›n ayn› a¤daki dü¤ümler olmas› hâlinde. Küresel finansal ak›fllar a¤›nda dü¤ümler. dü¤ümün ne oldu¤u. gizli havaalanlar›. Dünya çap›nda ekonomilere. süreçler giderek a¤lar etraf›nda örgütlenmektedir. haber ekipleri. toplumlar›m›zda bask›n olan ifllevleri ve süreçleri yap›land›r›r. yeni de¤erlerin. . sonuçlar› ciddi biçimde de¤ifltirir. a¤lar aras›ndaki iliflkilerin ›fl›k h›z›nda iflleyen enformasyon teknolojilerine dayal› mimarisi. Ayr›ca bu a¤lar oluflturma mant›¤›n›n. A¤lar›n tan›mlad›¤› topoloji. böylece toplumsal yap›n›n kendisini flekillendirir. menkul k›ymetler piyasas›d›r. küreselleflmeye. yeni teknolojik paradigma. Ünite . Kaynak: Manuel Castells. Dolay›s›yla belli bir noktan›n ya da konumun mesafesi (fiziksel. Ancak a¤›n morfolojisi. Dü¤üm bir büklümün kendi kendini kesti¤i noktad›r. merkezsiz yo¤unlaflmaya dayal› bir kapitalist ekonomi için. siyasi. her a¤›n karfl›s›ndaki dinamikleri.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflimin ‘Yeni’ S›n›rlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Medya’n›n Ekonomi-Politi¤i ve Ekonomi-Politik Yaklafl›m(lar)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Girifl: Önemli Bir Toplumsal Kurum Olarak Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Aktörleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.192 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. c Yan›t›n›z yanl›fl ise. c 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Seslerini küresel düzeyde duyurmay› baflaran hareketler aras›nda Küresel Adalet Hareketi (Global Justice Movement). c 7. b 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Ekonomik ve politik iktidarlar›n küreselleflme sürecinde uygulad›klar› yay›lmac› politikalar karfl›s›nda elefltirel bir tutum sergilenmesi gerekti¤ini ileri süren ve küreselleflme karfl›t› söylemleriyle bilinen çeflitli toplumsal hareketler bulunmaktad›r. e . d 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yak›nsama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumu Kavram›na Genel Bak›fl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Üstelik birey içine do¤du¤u iliflkiler a¤›na ba¤l› kalmak zorunda olmadan da üyesi olmak istedi¤i grubu ve iliflki biçimini kendi amaçlar› do¤rultusunda seçebilir ya da diledi¤inde bu cemaatin üyeli¤inden ayr›labilir. 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise. b 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Mimarisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bölünmeler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. e 6. S›ra Sizde 2 Sanal cemaatler. ça¤dafl dünyada hayat›n y›k›c› ak›fl› ve zaman›n bölünmüfllü¤ü içerisinde kendini toplumsal iliflkilerin d›fl›nda ya da k›y›s›nda bulan bireyin yal›t›lm›fll›ktan kurtulmas›na olanak sa¤lamaktad›r. “Medyaya Ça¤dafl Elefltirel Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dünya Sosyal Forumu (World Social Forum) ya da Halklar›n Küresel Hareketi (Peoples’ Global Movement) say›labilir. “‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar. “Medya Araflt›rmalar›n›n Tarihçesi ve ‹lk Kuramsal Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 9. b 5.

Ankara: Ütopya Yay›nevi Adakl›. www..R. New York: Routledge.” S. Boston: Beacon Press. “Önsöz: Neden Kad›n Odakl› Habercilik. The Coming of the Post Industrial Society: A venture in social forecasting. KAOSGL. 25-66. “Decline of a Paradigm? Bias and Objectivity in News Media Studies. Ünite .” ‹letiflim Çal›flmalar›nda K›r›lmalar ve Uzlaflmalar. C.” (Çev. Bell. Hall. s. “Siyasal ‹letiflim Sistemleri ve Demokratik De¤erler.” (Der. 1994) içinde. Hackett. Curran. “Encoding/Decoding. s. Ankara: Siyasal Kitabevi. Community and Everyday Life. 1985.) M. Gurevitch& M. Kültürel Kuramda Anahtar Kavramlar. (1982). London: Open University Press. “Sosyal Medyan›n ‘Devrimci’ Gücü Üzerine Genel bir De¤erlendirme”. Ben (2004).” (Der. Curran. 1997. TV Haberlerinde ‹deoloji.) Medya. ‹stanbul: ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›:. ve Blumler. W. s. 7683 Adorno. Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri. s. M. Çev. Modernity at Large. Siyaset. Kültür.) Mehmet Küçük. “Medya. “Kültür Endüstrisi: Kitlelerin Aldat›lmas› OlarakAyd›nlanma. Manuel. 169-209. Stuart (1980). Gitlin. s. Society and Culture-1. Medya. Sevilay Çelenk (Ankara: DeKi Yay›nlar›.facebook. Yaz 2003. s.” (Der. “‹letiflim Araçlar› Üzerine Bir Çal›flma: Kuramsal Yaklafl›mlar. s. Kitle ‹letiflimi ve Toplum. 228-253. Toplum ve Kültür. Creeber. Imagined Communities: Reflections of the Spread of Nationalism. Sosyoloji. ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi. Meral Özbek).” Cogito. Der. Levy.” S. 2. Bilton. 268301. “Kültür Endüstrisini Yeniden Düflünmek. Gülseren (2011). Ç. UK. Siyaset. (Der. Kültür. 19-65. The Rise of the Network Society. Anderson. ‹deoloji (Ankara: Ark Yay›nevi) içinde. s. W. Laura Desfor (2002). A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi.) Kad›n Odakl› Habercilik (‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›). ‹letiflim ve Ekonomi Politik. ‹nal).. ‹ktidar. ‹ktidar. 38-41. (1990). ‹rvan (der. (2009). Emre (2009). Theodor (1975).) Süleyman ‹rvan. 128-138. Daniel (1973). Edgar. Bask›. Digital Cultures: Understanding New Media. s. Gökalp.) Nadir Su¤ur. Penguin: Harmonsworth. Communication Power. (Çeviri Editörü.” (Der. Golding. 2008). “Kültür. (Son eriflim tarihi: 18 A¤ustos 2011).7. s. Manuel.” Culture. . Alankufl. ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. Adorno. M. 1997. Sevda (2007). K.”Medya Dünyalar› ve Toplumsal Dönüflüm. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi AÖF Yay›nlar›. Todd (1978). Say›: 36. Ankara: ‹mge yay›nevi. Alankufl (Der. Medya. Andrew ve Peter Sedgwick (2007). Castells. php?statistics. 2008. Ankara: Ark yay›nevi. Manuel (2010). 251-274. “Kültür. Medya. Glen ve Royston Martin (2009). Language. Graham (2006). 1993. : Minneapolis: University of Minnesota Press Bagdikian. s. James vd. Sosyolojiye Girifl. Theodor ve Max Horkheimer (1944). Londra: Verso. Gülseren (2006). Tony ve di¤erleri (2003). Hall. Castells.1996. ‹stanbul: Aç›l›m Kitap Edles.” Yay›nlamam›fl Çal›flma. ‹LEF Y›ll›k. Atay. 49-78. Uygulamal› Kültürel Sosyoloji. 1-26 Facebook (2011). James (1990). Dursun. (2008). Routledge. Blackwell: Oxford.) Mehmet Küçük Medya. Media.” (Der. 2006 Ergur. Castells. Türkiye’de Medya Endüstrisi.7-62. 329-356. Day. Ali (2012). Robert (1985). Çev.) Stuart Hall ve di¤. 119. ‹stanbul: Kabalc› .Medya 193 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. The Information Age: Economy.com/press/info. (5). Benedict (1991). ‹deolojik Etki. Appadurai. (2001). Arjun (1996). Karaflahan.Adorno ve M. Stuart (1979). Peter ve Graham Murdock (1991). 199-219. “Medya Sosyolojisi: Egemen Paradigma. Ankara: Ark yay›nevi. Gurevitch. s. Ayd›nlanman›n Diyalekti¤i. W. “Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›nda Yeni Revizyonizm: Bir Yeniden De¤erlendirme Çabas›. Horkheimer. J. s. Oxford University Press: USA.” T. Mass Communication Review Yearbook. The New Media Monopoly.

Vincent (2011). Ankara: Ütopya Kitabevi. 13-74. Nurcan (2005). 1-15.” (Der. Douglas (1995). 1997. “Redrawing the Map of the Communications Industries: Concentrationand Ownersip in theEra of Privatization. Virtual Communities: Homesteading on the Electronic Fronties. “Medya ve Toplum ‹liflkisini Anlamak Üzere Bir Çerçeve. New York University Press: New York. s. 26-71 Murdock. ‹ktidar Yuma¤›. Çev.” Sociological Theory. 1997. No:67. Londra: Collins. 57-103. Hardt.1-55. ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi. Themes and Perspectives. ‹ktidar. s. ‹letiflim Sözlü¤ü. ‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›. Massachusetts: Addison Wesley.) Sevda Alankufl. Culture and Society: An Introduction. ‹stanbul: Temuçin Yay›nevi. ‹rvan. Understanding Digital Culture.” (Der. Stevenson. s. “Communication and the Media. Raflit (2009). Ankara: Bilim ve Sanat. Convergence Culture: Where Old and New Media Collide. Yeni ‹letiflim Ortam›. 301-335.” (Der. “Medyaya Feminist Yaklafl›mlar. Londra: Arnold . Paul (2008). London. Media Culture. s. Liesbet (1991). Mahmut (1995). Ankara: Ark Yay›nevi. Kellner. ‹ktidar. s. s. Stuart (1984). Medya. Rheingold. Understanding Media Theory. Siyaset.E.194 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Hall.1(1): 9-38 ‹rvan. “Televizyonu Nas›l Sorgulamal›?. Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. M. G. Princeton University Press. Süleyman (Der. Medya Kültürleri. Nick (2003). Medya. Çev. ‹nal. Güzelsar› ve ‹. Erol (1994). Kevin (2003). 2005. “Roland Barthes:Bir Avant-Garde Yazar›.” Cultural Citizenship Cosmopolitan Questions. Kültürel Çal›flmalar ve Amerikan Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›. 1994) içinde. Ayfle (1996). Siyaset.) Mehmet Küçük (der. Open Uni. Kültür. “Theorizing Globalization. Douglas (2002). “Media. Howard (1993). Philip (2001). Hodkinson. Ankara: Dost Yay›nevi Trowler. Medya-SermayeDevlet. Törenli. The New Imperatives. 43-57. Nilüfer (2003). Londra: Sage Mutman. “‘Elefltirelin Geri Dönüflü ve Radikal Muhalefetin Meydan Okuyuflu: Elefltirel Teori. Stevenson. 1994). Londra: Sage. ‹stanbul: ‹letiflim yay›nlar›. Saskia (2001). Jenkins. Sassen. Smith. Sage: London. Kültürel Kuram. Hanno. Medya ve ‹letiflim Sosyolojisi. Kaya. Ayfle (2003).) Mehmet Küçük. s.” Londra: Sage. (Ankara: Ark yay›nevi. Orhon ve B. Ankara: Ark Yay›nevi Nalçao¤lu.” (Der. Haberi Okumak. Aksoy. Nick (2002).” (Der. Éric (2011). Yeni Medya. ‹deoloji. s. Ankara: Ark. Medya ve Toplum. Williams. Maigret. Halil (2003). “‹deolojinin Yeniden Keflfi: Medya Çal›flmalar›nda Bask› Alt›nda Tutulan›n Geri Dönüsü. ‹nal. S. Henry (2006). Kültür.” Haralambos. Hall. Miller. Press. Paul (2011). Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi. 710-741.) S. Londra: Routledge. G. (1989).” Toplum ve Bilim. ve M. Gündo¤du. Sociology. Stuart (1997).) Medya. 20: 3. Timisi.) (1997). Ankara: ‹mge Yay›nevi Kellner. “The Work of Representation. (1990). Cultural Citizenship and the Public Sphere. Mutlu. Medya.” ‹letiflim Araflt›rmalar›. Lolborn. Sosyal Teori ve ‹letiflim. Media. Tokyo. The global city: New York. Van Zoonen. ‹stanbul: Babil yay›nlar›.) Stuart Hall.” Public Communication. 285-305.

.

Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx. Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k. DURKHE‹M.8 Amaçlar›m›z • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Émile Durkheim. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klayabileceksiniz. WEBER VE S‹MMEL • MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ • M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplum . yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rabilecek. erken dönem ifllevselcilik. Anahtar Kavramlar Toplum Felsefesi Toplumsal Sözleflme Muhafazakâr Sosyoloji Organizmac›l›k Evrimcilik Klasik Teorileri Modern Teorileri • • • • • Yap›salc›l›k Erken Dönem ‹fllevselcilik Yap›sal-ifllevselcilik Çat›flma Teorisi Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar› ‹çindekiler • TOPLUM NED‹R? • TOPLUM FELSEFELER‹ • KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klayabilecek. Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerliklerini ay›rt edebilecek.

parçalar›n bütüne zorunlu olarak ba¤l› olduklar› bir ‘organizma’ biçiminde tan›mlam›fllard›r. Bütüncü (holistik) yaklafl›m: Her varl›¤›n içinde bulundu¤u ortamla ve/veya kendini oluflturan unsurlarla bütünlü¤ü içinde aç›klanmas›. birçok sosyal bilimci ve sosyolog bunu söylerken bak›fl aç›lar›na ba¤l› olarak toplum kavram›na farkl› anlamlar yüklemektedir. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre sadece ak›l yoluyla aç›klanmas›n› öngören felsefedir. ‹nsanlar›n bu yüzden topluluklar hâlinde. Platon. Böylece toplumsal yap›n›n ifllevler ve toplumsal zenginlik temelinde ayr›flm›fl toplumsal gruplardan (üreticiler. Bu nedenle “toplum” olgusunu anlayabilmek için farkl› yaklafl›mlarda toplumun nas›l ele al›nd›¤›n› görmek önemlidir. parçalar› bütüne tabi olmalar› çerçevesinde tan›mlayarak özellikle toplumsal düzenin birli¤ini vurgularken Aristoteles toplumu.Toplum TOPLUM NED‹R? ‹nsanlar›n tarihte uzun bir zamand›r toplum hâlinde ve farkl› toplum biçimleri içinde yaflad›klar› söylenir. baflkalar›yla birlikte yaflamaya mahkûm olduklar›n› öne sürer. tüccarlar.Ö. savaflç›lar. zenginler. baflka yaz›lar›n›n yan› s›ra s›ras›yla özellikle Devlet ve Politika adl› kitaplar›nda bir toplum tan›m› yapmaya çal›flm›fl ve bu tan›mlar günümüzdeki sosyologlar ve sosyal bilimcileri farkl› biçimlerde etkilemifltir. Toplumun sa¤l›¤›n›n. 384.M. Aristoteles. ayr› unsurlar›n hem bütüne katk›da bulunduklar› hem de ondan ba¤›ms›z olarak kald›klar›. farkl›laflm›fl bir yap› olan toplumsal bütünün. yani toplumsal düzenin. orta s›n›ftan) olufltu¤unu kabul eder. 427. Ancak. Ayr›ca.Ö.Ö. toplumu ifl bölümü ve toplumsal eflitsizlik etraf›nda yap›lanm›fl ‘birleflik’ bir sistem olarak ele al›r. insanl›¤›n do¤as› gere¤i toplumsal ve politik özellikler tafl›d›¤›n› belirtir. yani toplumun bireylerden de¤il gruplardan olufltu¤una inan›r. Toplumun kökeninde insan do¤as›n›n yatt›¤›n› düflünen Aristoteles. Dolay›s›yla toplumun bu iç güdünün doruk noktas›n› oluflturan toplumsal iliflkilerde içkin bir sosyalli¤in ifadesi oldu¤unu kabul eder.322). karmafl›k.347) ve Aristoteles (M. . Antik Ça¤’da Platon (M.Ö. bütünün hem kendisi hem unsurlar› di¤er parçalar›yla karfl›l›kl› iliflki içindedir ve di¤erlerinden ba¤›ms›z olarak aç›klanamaz.M. Toplumsal kurumlar›n bireyleri gruplar ve birlikler oluflturmaya yöneltip insan›n asli do¤as›n› gelifltirmesini sa¤layan cinsel arzu gibi iç güdülerden türedi¤ini düflünür. TOPLUM FELSEFELER‹ ‹nsanlar en bafl›ndan beri içinde yaflad›klar› toplumlar› anlamaya ve tan›mlamaya çal›flm›fllard›r. ‹kisi de toplumu bütüncü (holistik) bir temelde. bütünün ç›karlar›n›n tek tek parçalar›n ç›karlar› karfl›s›nda önceli¤e sahip oldu¤u “ak›lc› yasalar”›n ürünü olarak görür. Bu yaklafl›ma göre. Platon. Tarihsel bir perspektifle önce felsefi yaklafl›mlara bakal›m. farkl›laflm›fl bir yap› olarak kavrar. Toplum felsefesi: Toplumun bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il. Örne¤in. yoksullar.

iyi niyeti ve karfl›l›kl› iliflkileri yans›tt›¤›n› düflünen John Locke’a (1632-1704) göre toplumsal çat›flmalar›n ve uzlaflmaz ç›karlar›n kayna¤› özel mülkiyet ve toplumsal eflitsizli¤in artmas›d›r. onlar üzerinde egemenlik kurmad›kça kendini güvenli hissetmeyece¤i için bu istek toplum içinde uyguland›¤›nda ‘iktidar arzusu’na dönüflür. eflit ve bar›fl içinde olmalar›na ra¤men. Ayd›nlanma’n›n ve önceki de¤iflimlerin hem bir sonucu olan hem de onlar› yeniden dönüfltüren iki büyük olay Frans›z Devrimi ve Sanayi Devrimi de insanlar›n toplumu anlama. Bu de¤iflimler keflifler ve icatlar. Locke için do¤a durumu insan›n insan›n kurdu oldu¤u. Do¤a durumu: ‹nsanlar›n toplum hayat›na geçmeden önce do¤ayla uyumlu. Do¤al koflullar›n daha çok bar›fl›. kolay de¤iflmez ve ebediymifl gibi görünen Orta Ça¤’›n kurumlar›n›n yaflanan köklü dönüflümler sonucunda y›k›lmas› ve yeni bir toplumun ortaya ç›k›fl› insanlar› bu h›zl› de¤iflimleri. Ancak ona göre do¤a durumunda herkes kendine zarar vereni cezaland›rma. Ayr›ca. intikam›n da etkisiyle toplumsal kargaflaya yol açabilir. onu yeniden tan›mlama çabalar›n›. yani hem davac› hem de yarg›ç olma hakk›na sahip oldu¤u için bu durum. O. daha çok fizyolojik ve biyolojik varl›klar olarak yaflad›klar› bir dönemin bulundu¤u görüflü. kiflinin kendine zarar vereni cezaland›rma hakk› ‘savafl durumu’ yarataca¤› için bu savafl durumundan kurtulmak amac›yla do¤a durumunu terk edip topluma girmifllerdir. bir insan›n öteki insanlarla ilgilenmesinin bir nedeni kendi güvenli¤iyle ilgili kayg›lar›d›r. kendi kaba materyalist ve indirgemeci yaklafl›m›ndan hareketle olaylar›n nedeni olan nesnenin hareket yasalar›n›n insan davran›fllar› alan›nda oldu¤u kadar toplumsal olaylar alan›nda da geçerli oldu¤unu belirtir. yo¤un bir sermaye birikimi sonucunda oluflan ticarî ve mali burjuvazi. bu yöndeki aray›fllar› daha acil hâle getirmifltir. bu ‘do¤a durumu’nda güvenlik iste¤i insan do¤as›n›n temel ihtiyac›d›r. herkesin herkesle savafl içinde oldu¤u bir durum de¤ildir. bilginin ve bilimsel bilgilerin teknolojiye dönüfltürülmesiyle ortaya ç›kan sanayi toplumunun (ve kapitalizmin) üretti¤i sanayi burjuvazisinin ve bütün bu ekonomik dönüflümler neticesinde büyük ölçüde daha önce topra¤a ba¤l› serflerin dönüflmesiyle ortaya ç›kan iflçi s›n›f›n›n (proletaryan›n) ortaya ç›kmas›d›r. do¤a durumunda özgür. Kaba materyalizm: Materyalizm her fleyin kayna¤›nda maddenin oldu¤unu veya maddenin farkl› biçim kazanm›fl hâlleri oldu¤unu öne sürerken kaba materyalizm her fleyin salt maddî oluflumlarla veya onlar›n basit yans›malar› olarak aç›klanabilece¤ini öne sürer. bunlar›n yaratt›¤› alt üst olufllar ve ciddi sosyal problemleri aç›klamaya itmifltir. Burada toplum insanlar›n tarihin bafllar›nda içinde yaflad›klar› varsay›lan do¤a durumu ve dolay›s›yla bir ‘insan do¤as›’ fikri etraf›nda aç›klanmaya çal›fl›l›r. Baflka de¤iflimlerin yan› s›ra. do¤a yasas›n›n s›n›rlar› içinde davran›fllar›n› düzenlemek konusunda mükemmel bir özgürlük ve eflitlik içinde olduklar› bir durum oldu¤unu düflünür.198 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum Toplumsal sözleflme: ‹nsanlar›n asosyal bir durumdan ç›kmak için aralar›nda farkl› nedenlerle sözleflme (anlaflma) yapt›klar› ve kendilerini ba¤layan bu sözleflme temelinde toplum hayat›na geçtikleri düflüncesi. Ona göre insanlar hazza. Do¤an›n sa¤lad›¤› imkânlardan herkes eflit olarak yararland›¤› için mülkiyetin ortak oldu¤unu kabul eder. ‹nsan›n toplum içindeki davran›fllar›n›n temelinde “hayat›n› sürdürmek amac›” veya bunun uzant›s› olan ‘güvenlik iste¤i’ ve ‘bencillik’ yatt›¤›n› düflünen Hobbes’a göre birey aç›s›ndan aslolan kendi ç›karlar›d›r ve toplum bireysel ç›karlar›n gerçeklefltirilme arac›d›r. . Öteki insanlar aras›ndaki bir insan. Bunlardan Thomas Hobbes (1588-1679). do¤ada veya toplumdaki belirli oluflumlar veya süreçleri sadece belirli bir faktöre dayand›rarak aç›klama e¤ilimi. Bu yüzden. ‹nsanlar. ‹stikrarl›. mutlulu¤a yönelip elemden kaçt›klar› için herkesin kendi zevkleri ve mutlulu¤u yönünde davranmas›n›n sa¤lanmas› gerekir. Orta Ça¤’›n ‹lâhi Yasa ve dinsel egemenlik anlay›fllar›n› reddeden alternatif bir dünya görüflü olarak geliflen Ayd›nlanma’yla birlikte toplumun kökenleri sözleflmeye dayal› yükümlülüklerin ve karfl›l›kl› toplumsal iliflkilerin temel oldu¤u bir yap›da aranmaya bafllam›flt›r. do¤a durumunun insanlar›n kimseden izin almadan ve baflkas›n›n iradesine tabi olmadan. ‹ndirgemecilik: Evrende.

bireysel özgürlük de¤il. Toplumun yap›sal kanunu. örne¤in Adam Smith gibi tan›mlayan. ‹nsanlar›n karfl›l›kl› iliflkilerinin oldukça s›n›rl› oldu¤unu ve birbirlerine fazla muhtaç olmad›klar›n› belirten Rousseau’ya göre toplum tar›m›n keflfi. hiçbir katk›da bulunamaz. bireyci. hiyerarfli gibi geleneksel de¤erler ve yaflam biçimlerini ak›l ve bilim arac›l›¤›yla dönüfltürmeyi ve bilimsel ilkeler üzerine yeni bir toplum kurmay› hedefleyen düflünceler bütünü. otorite. bireysel amaçlar›n›n peflindedir. toplum ve devlet olmak üzere üç ahlakilik dünyas› oldu¤unu düflünen. “do¤rudan Tanr›’n›n yaratt›¤› toplum”u esas al›r. bireyin toplumu de¤il. Ona göre toplumsal ba¤lar›n özü hiyerarflidir. Bunlardan biri de muhafazakâr yan› a¤›r basmas›na ra¤men. bireyin kendisinin d›fl›ndakiler onun için hiçbir anlam ifade etmez. Bireycilik: Bireyin kiflisel haklar›. insanlar›n onun ifllerine kar›flmamalar› ve kutsal bir varl›¤› de¤ifltirmeye çal›flmamalar› gerekir. bireyci de¤erlerin ve piyasa ilkelerinin egemen oldu¤u. ‹nsan ancak toplum için varolur. do¤rudan bir piyasa ve mübadele toplumudur. toplum onu kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirir. Toplum insan ihtiyaçlar›n›n. siyasal ve kültürel geliflmeler sonucunda ortaya ç›kan. otorite olmal›d›r. toplumu dönemin ‹ngiliz iktisatç›lar›. toplumun bireyi biçimlendirdi¤ini kabul eder. ilerlemeci toplum ve insan anlay›fllar›na tepki olarak Orta Ça¤’a veya modern koflullarda Orta Ça¤’›n ilkelerine dönmeyi öneren muhafazakâr toplum felsefeleri ortaya ç›km›flt›r. Muhafazakâr felsefenin en önemli temsilcilerinden biri olan Louis de Bonald (1754-1840) ç›k›fl noktas› olarak bireyi de¤il toplumu. Birey kendi bafl›na çaresizdir. toplumlar›n bu ilkeler üzerine kurulmas› gerekti¤ini öne süren anlay›fl. mal ve hizmetlerin arz-talebinin ve fiyat oluflumunun piyasada kendili¤inden flekillenece¤inin düflünüldü¤ü ekonomik sistem. Muhafazakâr Tepki ve Toplum Bu Ayd›nlanmac›. toplumsal.. iflçi ve iflveren. din. Ayn› zamanda. devletin bireylerin ekonomik ve di¤er giriflimlerine hiçbir müdahalede bulunmamas› gerekti¤inin. Toplumun kayna¤› Tanr› oldu¤u için akl›n geleneksel inançlardan üstün görülemeyece¤ini öne süren Bonald’a göre. Tekil bireyler sadece kendi amaçlar› peflinde koflarken esas maddi iliflkiler kanununa uyarak di¤er bireylerin ve genelin ç›karlar›na uygun davranmak zorundad›r. yani liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› benimseyen Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) dir. Tanr› toplumu yaratt›¤› için. Rousseau insanl›¤›n bu geliflmelerin yaratt›¤› olumsuzluklardan kurtulman›n ‘do¤a durumu’nun temel ilkelerinin modern dünyan›n. gelenekler. eflitlikten söz etmekse aylakl›k ve günahkârl›kt›r. di¤erlerini de zorunlu olarak görse de devleti en üste yerlefltiren Hegel’e göre toplum kendine özgü kanunlara sahip bir yap›d›r. yerel topluluk. Ünite . Bonald. . Toplum olarak an›lan oluflum son derece rasyonel bir iktisadi topluluk. metalürjinin geliflimi ve di¤er olaylar sonucunda ortaya ç›km›flt›r. Genele dâhil oldu¤u hâlde. günün koflullar›na uygun biçimde uyarlanmas›yla mümkün oldu¤unu düflünür. Toplum içinde bireyler sadece bu münasebetle birbirlerine yanafl›r ve ba¤lan›r. bireylerin aile birli¤indeki organik ba¤l›l›klar›ndan ayr›lm›fl. yani do¤al dürtüler oldu¤unu ifade eder. cinsellik vb. ifl bölümünün. birikmifl iktisadi mallar›n fiyat mekanizmas› arac›l›¤›yla da¤›t›m›n›n do¤al olarak düzenlenmesi sistemi. arz eden ve talep eden olarak belirli ç›karlarla karfl›laflmas› esas›na dayan›r. Ona göre toplumsal hayat›n temel amac›. Aile. Çünkü insanlar ancak aile. ç›karlar› ve de¤erlerini toplumun genel ç›karlar› üzerinde tutan. sadece bireyler olarak birbirleriyle sat›c› ve al›c›. Liberal kapitalizm: Bafllang›çta ‘serbest rekabetçi kapitalizm’ olarak da adland›r›lan.8.” Muhafazakâr toplum anlay›fl› sonraki dönemlerde birçok toplum felsefesi ve yaklafl›m›n› farkl› biçimlerde etkilemifltir.Toplum 199 Bireylerin do¤aya ba¤›ml› olduklar› ve ‘insanlar’›n sadece basit fiziksel ihtiyaçlara sahip olduklar› toplum-öncesi bir “do¤a durumu”ndan söz eden Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) da ‘do¤a durumu’nda tüm evrende insanlar›n arzulad›klar› fleylerin sadece besin. kilise ve loncan›n otoritesi alt›nda refaha ulaflabilir. bir tür ekonomik maddî iliflkilerdir. “‹nsan hayat› toplum onu nas›l yapm›flsa ancak o olabilir. insanlar›n kendi bencillikleri genel ihtiyaçlar›n doyurulmas›Ayd›nlanmac›l›k: Ortaça¤›n son döneminde yaflanan büyük çapl› ekonomik. Her birey sadece kendi bireysel ç›kar›n›n.

gelir ve yaflam düzeyleri. Sosyal statik: Comte’a göre. yani toplumun (somut) oluflumunda bulundu¤unu öne sürer. toplumlar›n evrimine yön veren güçlerin toplumsal gruplar veya sosyal s›n›flar aras›ndaki çat›flmalar oldu¤unu düflünür. Saint-Simon’dan farkl› olarak toplumlar›n evriminin asl›nda özellikle insanl›¤›n dünyaya bak›fl aç›s›n›n. temel görevi. sosyolojinin toplumun düzenli. geliflmifl ve farkl›laflm›fl modern sosyal sistemlere do¤ru evrimlefltiklerini düflünür. ifl bölümünün daha geliflkin hâle gelmesini anlar. toplumsal gerçekli¤i aç›klay›c› unsurlar›n bu gerçekli¤in. tüketim al›flkanl›klar› ve genel düflünce tarzlar› bak›m›ndan birbirine benzer koflullar ve özelliklere sahip insanlar toplulu¤u veya kategorisidir. somut olarak gözlenemeyen. ‹flte ‘toplum’. zihniyetin bir evrimi oldu¤unu düflünen Comte toplumun statik ve dinamik yanlar› oldu¤unu öne sürer. Pozitivizm: Genelde. Sosyal Darwinizm: Darwin’in do¤ada canl› türleri aras›nda ifllerlikte oldu¤unu iddia etti¤i yasalar veya ilkelerin toplumlarda da geçerli oldu¤u düflüncesi. toplumun belirli evrim geçirdi¤ini kabul etse de bu evrimden köklü ve yap›sal bir de¤iflimi de¤il. Spencer. sürece yard›mc› olacak reformlar›n gerekli oldu¤unu belirtir. Bu ve benzeri bütün pozitivist ve evrimci anlay›fllarda Spencer’da da görece¤imiz gibi toplum do¤ayla özünde ayn› yasalara tabi bir varl›k. uzun süreli özelliklerini. yal›n ve homojen ilkel kabile gruplar›ndan. araflt›r›lamayan ve s›nanamayan iddialar›n temelden yoksun metafizik önermeler olduklar›n› öne sürer. kurumlar ve inançlar tarihsel süreç içerisinde sürekli dönüflüm hâlindedir. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar na dönüflür ve bireylerin özel ç›karlar› peflinden koflmalar›yla genel ç›kar geliflir. toplumun kendi do¤al evrimi içinde daha iyiye gidece¤ini düflündü¤ü için devrimci de¤iflmeler önermez. Organizmac›l›k: Toplumun canl› bir organizmaya benzedi¤i ve onun gibi iflledi¤i düflüncesi. kal›c›. toplumun do¤an›n bir parças› ve uzant›s›. Sosyal dinamik: Comte’a göre sosyolojinin toplumun nas›l ve hangi süreçlere göre ve hangi ilkeler (veya yasalar) temelinde de¤iflti¤ini ve evrimleflti¤ini araflt›ran k›sm›. Bu toplum anlay›fl› sonraki birçok düflünür ve sosyal bilimciyi farkl› derecelerde etkilemifltir. Toplumun iç dinamiklerinin önemini vurgulayan Saint-Simon’a göre bir toplumdaki yap›lar. Farkl› bir ifadeyle insan topluluklar›n›n. biyolojik organizmalar gibi toplumlar›n da basit yap›lardan karmafl›k yap›lara do¤ru gelifltiklerini belirtir. Sosyal Darwinist bir bak›fl aç›s›yla toplumlar›n t›pk› do¤a gibi do¤al ay›klanma. toplum zemininde tarihsel evrim yoktur. çal›flma koflullar›. Saint-Simon. onun deyimiyle ‘sosyal fizyolojinin. Spencer. Hegel. Bu mekanizmay› düzenleyen kanunlar de¤iflmez ve bir tür do¤a kanunlar›d›r. Hem toplumsal düzeni hem de de¤iflmeyi aç›klamaya çal›flan bu sosyologlar hem muhafazakâr hem de yenilikçi toplum anlay›fllar›n›n s›k›nt›l› bir kar›fl›m›n› savunur. Bütün toplumlar›n ortak bir evrim çizgisinden geçmeleri gerekti¤ini düflünen Comte. Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon. do¤an›n bir uzant›s› veya onun en geliflmifl düzeyi olarak görülür. istikrarl›. Bu yüzden sosyolojinin. iflleyifli ve de¤ifliminde etkili olan içsel faktörler. Marx’a göre bireylerin sosyal s›n›flar›n› üretim araçlar›n›n özel mülkiyetine sahip olup olmamalar› belirlerken Weber’e göre bireylerin s›n›fsal konumlar›n›n belirlenmesinde mülkiyetin yan› s›ra statü ve güç de etkilidir. toplumu hareket ve dönüflüm hâlinde incelemektir. yani onun nas›l belirli bir düzen içinde ve düzenli olarak iflledi¤ini araflt›ran k›sm›. O.200 ‹ç dinamikler: Toplumun yap›s›. farkl›laflmay›. Sosyal fizyoloji: SaintSimon’un toplumun bir organizmaya benzedi¤ini ve onun gibi incelenebilece¤ini belirtmek için gelifltirdi¤i kavram. toplum alan›na uyarlamaya çal›flan Herbert Spencer (1820-1903) organizmac› toplum anlay›fllar›n›n örnek temsilcisi olarak görülebilir. Darwin gibi Spencer da toplumu . dolay›s›yla do¤a yasalar›na tabi oldu¤u için sosyal bilimlerin yöntem olarak do¤a bilimlerini kendine model almas› gerekti¤ini savunan pozitivizm. Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer Charles Darwin’in düflüncesini sosyal bilimlere. Saint-Simon toplumun bilimini ‘sosyal fizyoloji’ olarak nitelerken Comte bafllarda sosyoloji yerine ‘sosyal fizik’ terimini kullan›r. Toplumun kanunlar›n›n do¤al kanunlar oldu¤unu belirten Hegel’e göre toplum esas yap›s›nda de¤iflmezdir. toplumlar›n bir içsel farkl›laflma ve bütünleflme süreciyle çevrelerine uyum sa¤lad›klar›n› ve homojenlikten heterojenli¤e do¤ru ilerlediklerini ifade eder. esas itibariyle organik bir oluflumdan ziyade bir mekanizmad›r. devletin aksine. hayatta kalma ve adaptasyon süreciyle iliflkili belirli ‘temel yasalar’a göre gelifltiklerini öne sürer. Saint-Simon. Sosyal s›n›f: Meslekleri. Comte ve Spencer Toplum felsefesi düzeyinde kalmalar›na ra¤men daha bilimsel ve sosyolojik toplum anlay›fllar›n›n temelleri Saint-Simon (1760-1825) ve Auguste Comte (17981857) taraf›ndan farkl› biçimlerde at›l›r.

Spencer bu görüflleri (i) do¤al ay›klanma veya kendi deyimiyle “en uygunun hayatta kalmas›”. Bunlardan ilk ikisi Marx ve Durkheim daha yap›salc› bir e¤ilim içinde do¤rudan SIRAve S‹ZDE toplum (ve yap›) temelli aç›klamalar yaparken di¤er ikisi Weber Simmel ise bireysel eylem temelli aç›klamalar yapar. Ayr›ca Comte gibi. evrende ve AMAÇLARIMIZ do¤adaki di¤er varl›klardan farkl› ortak evrim yasalar› oldu¤u fikri. hatta hükümetler bile toplumun do¤al iflleyifline müdahale etmemeli. toplumsal düzenin merkezini temel bir konsensüs. mevcut veya de¤iflen koflullara ayak uyduramayan bireyler veya türlerin zamanla ay›klanacaklar›. Evrendeki tüm sistemlerin denge. ekonomik ve sosyal alana müdahale etmemesi gerekti¤ini savunan Ü fi Ü N Euzant›lar› L‹M Sosyal Darwinist yaklafl›m›n›n insanlar aras› iliflkilere ve toplumsal D hayata sizce neler olabilir? 1 SIRA S‹ZDE KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. dolay›s›yla toplumsal alan› türler araSIRA S‹ZDE s›ndaki mücadeleye benzeten. ortama veya ortamdaki de¤iflikliklere uyum sa¤layamayan. Temel konsensüs: Toplumun üyelerinin temel de¤erler ve kurallar konusunda fikir birli¤i içinde olmalar›. Böylece. geçimimizi sa¤lama. Toplumsal evrim yasas›: SIRA S‹ZDE Toplumlar›n canl› ve cans›z bütün varl›klar› ba¤layan zorunlu evrim yasalar›n›n yan› s›ra. bu yap›n›n ekonomik temelinin di¤erlerinden daha önemli oldu¤unu düflünür. karars›zl›k. de¤iflmeleri ve ortadan kalkmalar›n› belirleyen bir ‘genel evrim teorisi’ gelifltirmeye çal›flan Spencer. birçok bak›mdan organizmaya benzetir. Spencer’›n toplumun yasalar›n› orman yasalar›na.8. yeni bir denge. Bu ‘toplumsal orman yasas›’ sayesinde sadece en uygun toplumlar hayatta kal›r ve insan toplumlar› bu toplumsal evrim yasas› sayesinde ‘ilerlemifllerdir’. Farkl› bir ifadeyle ekonomik teTELEV‹ZYON K ‹ T A P Genel evrim teorisi: Evrendeki bütün canl› ve cans›z varl›klar›n ayn› evrim ilkeleri veya T yasalar›na ba¤l› ELEV‹ZY ON olduklar› görüflü. do¤adaki türler gibi insan topluluklar› da yal›n kabile birimlerinden günümüzün karmafl›k yap›lar›na do¤ru evrimleflirler. Spencer’a göre toplumsal düzen ve istikrar. D‹KKAT Toplumsal orman yasas›: DÜfiÜ NEL‹M Vahfli do¤ada oldu¤u gibi bir anlamda toplumda güçlü olanlar›n hayatta kald›klar› S O Rzay›f U ve egemen olduklar›. yeni bir ahlakî konsensüs ortaya ç›kar ve giderek farkl›laflan toplumsal parçalar aras›nda yeni bir iliflki oluflur. zay›flar› koruyarak toplumun do¤al ilkesi olan do¤al ay›klanma yasas›na ters düflmemelidir. Karl Marx AMAÇLARIMIZ Karl Marx (1818-1881). WEBER VE S‹MMEL S O R U Klâsik dönemde dört temel kurucunun toplum anlay›fllar› ve tan›mlar› öne ç›kar. temel de¤erler ve ahlak konusunda do¤al bir uzlaflman›n oluflturdu¤una inan›r. varl›klar›n› sürdürmeleri. Uyum sa¤layamayanlar.Toplum 201 Do¤al ay›klanma: Belirli bir ortam veya çevrede yaflayan canl› türleri aras›nda mevcut s›n›rl› kaynaklar etraf›nda bir hayatta kalma mücadelesi oldu¤u. ‹çkin istikrars›zl›k: Toplumun veya organizman›n do¤as›n›n veya içyap›s›n›n özelliklerinin kendili¤inden bir dengesizlik. olanlar›n ortadan kalkt›klar› veya güçlünün egemenli¤i alt›na girmek zorunda D‹KKAT olduklar› düflüncesi. yetifltirK ‹ T besinler A P me ve mamul mallar üretme biçimlerimizi al›r. toplumu ve toplumsal süreçleri aç›klamaya çal›fl›rken hareket noktas› olarak gündelik etkinliklerimizi. En uygunun hayatta kalmas›: Do¤al ortam ve koflullara en uygun olan veya uyum (adaptasyon) sa¤layabilen bireyler veya türlerin hayatta kalabilecekleri. Evrendeki bütün varl›klar›n hareketleri. genel evrim yasalar› bulundu¤unda insanlar onlara itaat etmeli ve siyasal yasalar arac›l›¤›yla bu yasalara ayk›r› toplumsal formlar› oluflturmaktan vazgeçmelidir. Bir istikrar döneminin ard›ndan yeni bir toplumsal düzen. dengelenme ihtiyac› içinde oldu¤unu düflünen Spencer’a göre. Toplumu bir organizmadan daha çok “kompleks bir düzenleme” olarak gören Marx. Ünite . Toplumsal de¤iflme bu denge hâlinin. toplumsal yap›n›n çeflitli parçalar› aras›ndaki veya toplumla çevresi aras›ndaki dengenin bozulmas›ndan kaynaklan›r. Adam Smith ve Hegel gibi piyasa ilkelerine dayal› liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› savunan Spencer’a göre hiçbir fley. bu sayede bunu sa¤layamayanlardan birçok bak›mdan üstün olduklar› düflüncesi. uygun olmayanlar daha geliflmifl ve sald›rgan topluluklar›n rekabeti karfl›s›nda yavafl yavafl ortadan kaybolurlar. devletin sadece bu süreçlerin düzgün bir biçimde ifllemesine yard›mc› olmas›. düzensizlik yaratma e¤ilimi. koflullara adapte olanlar›n yeni özellikler gelifltirerek ve evrimleflerek varl›klar›n› sürdürecekleri tezi. DURKHE‹M. t›pk› do¤adaki gibi do¤al bir denge gerektirir. ‹NTERNET ‹NTERNET . toplumsal evrimin temel dinami¤i olarak özellikle nüfus gelifliminin yaratt›¤› bask›lar› görür. (ii) her sosyal sistemin do¤as›na içkin istikrars›zl›k fikirleri etraf›nda bir toplumsal evrim teorisi içinde harmanlar.

1 Karl Marx Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar (Ekonomik) temel: Marx ‘temel’ biçiminde kulland›¤› ‘altyap›’n›n. binalar. Tarihin yönünün ihtiyaç yaratma örüntüsünün etkisiyle daha az karmafl›k olandans daha karmafl›k olana do¤ru oldu¤unu kabul eder. hastal›k ve t›bbi tedavi. suç. Bu yaklafl›ma göre her unsur sahip oldu¤u kimli¤i. yani üretici güçler ve üretim iliflkilerinin ‘üstyap›’ ad›n› verdi¤i kültür. do¤alar›. Bu bak›fl aç›s› iliflkiseldir: toplumun bir parças› içinde yer ald›¤› bütünle ve di¤er parçalar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. zira bir çiçe¤in bir tohumun do¤as›nda içkin olarak bulunmas› gibi daha karmafl›k bir toplumsal yap›n›n. Zira iki s›n›f aras›nda asli bir iliflki vard›r. ancak kendi seçmedikleri koflullarda yapt›klar›”n› düflünür. Bu de¤iflme teorisi esasen toplumun bütün parçalar›n›n. Bu unsurlar kimliklerini sadece bir sistemin parças› olarak yani köle sahipli¤i veya kapitalist üretim düzeninin bir parças› olarak kazan›rlar. özellikleri di¤er unsurlarla iliflkileri içinde kazan›r. âletler. k›saca onlar bütünlüklü bir yap› veya sistemin parçalar›d›r. ilk olarak toplumu bir sosyal yap› veya sistem. teknolojiler ve üretim materyalleri) belirler. ideoloji. ahlak. kültürel de¤erler vb. yani bütünsel bir birlik oluflturan s›n›flar. daha do¤rusu önemli ölçüde flekillendirdi¤ini öne sürer. ‘feodal’. akrabal›k. özgürce eylemde bulunan insanlar›n her toplumda geliflen öngörülebilir karfl›tl›k ve s›n›f çat›flmas› örüntüleri ›fl›¤›nda tarihin yönünü biçimlendirdiklerini baflka ifadeyle “tarihi. ço¤unlukla yasalarla sa¤lanan. hukuk. insanlar ve nesneler aras› iliflkiler ve sosyal s›n›flar aras› iliflkilerdir. örne¤in feodalizmin do¤as›nda içkin olarak bulundu¤unu belirtir. unsurlar ve özellikleriyle iliflkileri temelinde aç›klanmas›. din.202 Resim 8. unsurlar› ve özelliklerinin. Bu temelde Marx. üretici güçler. Marx’ta insanlar›n yaflant›lar›n› meydana getiren görünür etkiler ve eylemleri yöneten üretici güçler olarak temel bir toplumsal yap› fikrine rastlan›r. karfl›l›kl› iliflki içinde olmakla kalmay›p ayr›ca karfl›tlar›n›n geliflimine yol açacak içkin ‘çeliflkiler’ bar›nd›rd›¤› ilkesine dayan›r. Benzer flekilde. ‘sosyalist’ evrelerden geçerek ‘komünist’ evreye do¤ru ilerlediklerini varsayar. Üçüncü olarak toplumlar›n de¤ifliminin bu evreler temelinde öngörülebilir bir yönde ilerledi¤ini. ‘kapitalist’. Her toplum biçimi. yani emek gücünün kullan›m› ve üretim araçlar› (örne¤in. daha çok toplumlar›n iç dinamikleri oldu¤unu savunan iç-dinamikçi (veya içsel) bir toplumsal de¤iflme teorisini benimser. toplumsal kurumlar. siyaset. yani iç dinamikleri gere¤i ‘ilkel-komünal’. Marx kendi evrimci toplum teorisinde bütün toplumlar›n tarihin bafl›ndan itibaren. Söz gelimi. Örne¤in. toplumun üretici de¤erlerini yönlendiren güç ve kontrol iliflkileri. biri olmadan di¤eri olamaz. söz gelimi kapitalizmin tarihsel gelifliminin daha az karmafl›k bir yap›n›n. toplumsal de¤iflmenin tüm toplumlar›n ayr›lmaz bir parças› oldu¤unu söyler. Üretici güçler ve üretim iliflkileri: Belirli bir tarihsel dönemde üretimin niteli¤i veya karakteristik üretim biçimi anlam›na gelen üretim tarz›n›. Bu yüzden araflt›rmac›n›n topluma bak›fl aç›s›n›n önemli oldu¤unu düflünür. Dördüncü olarak kendi gelifltirdi¤i praksis kavram› temelinde. ‹liflkisel yaklafl›m: Bir yap› veya sistemin parçalar›. Ancak bireylerin içinde eylemlerini flekillendirdikleri toplumun farkl› ç›karlar ve f›rsatlara sahip s›n›flar temelinde. aile vb. tek bafllar›na de¤il de bütünle di¤er parçalar. ifl bölümü iliflkileri. Fakat bu en temel de¤iflimin kayna¤›n›n d›flar›s› de¤il. kurumlar› belirledi¤ini. din. araçlar. bu karfl›tl›klar›n kendini gösterdi¤i bir . tabakalaflma yap›s›n›n unsurlar› aras›ndaki ba¤lant›lar› araflt›r›rken burjuvazi proletaryayla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. e¤itim ve yönetim gibi hayat›n tüm alanlar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. e¤itim. üretim ve tüketim süreci tabakalaflmayla daha genel düzeyde s›n›fsal iliflkiler ekonomi. melin bir ölçüde di¤er parçalar›n varolufllar›n› koflulland›rd›¤›na ve en az›ndan orada olup bitenleri belirledi¤ine inan›r. ‘köleci’. bir bireyin kiflisel nitelikleri onu bir köle k›lmaz ve özel bir makinenin yap›s›ndaki hiçbir fley o nesneyi bir sermaye unsuru yapmaz. Marx’a göre. onun deyimiyle ‘üretim tarz›’ kendi içinde kaç›n›lmaz olarak yeni bir toplum biçimine (üretim tarz›na) yol açacak toplumsal iliflkileri bar›nd›r›r. Üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti arac›l›¤›yla. ‹kinci olarak insanlar sürekli artan ihtiyaçlar›n› karfl›larken tarihi yapt›klar› için. gibi karfl›l›kl› iliflkili parçalara sahip fleyler olarak görür.

‹nsan tarihinin daha az karmafl›k toplumsal yap›lardan daha karmafl›k olanlara do¤ru evrimci bir örüntü sergiledi¤ine ve de¤iflmenin bizzat toplumun içinden kaynakland›¤›na inanan Marx için. insanlar. toplumlarda üretimin ifl bölümüne dayal› oldu¤unu. Yabanc›laflma: Hayat›n ekonomi. Ona göre. süreci veya sonucu kontrol edemedikle- ‹fl Bölümü: Toplumda farkl› ekonomik. bireylerin kendi iflleri. siyaset. di¤er hayvanlardan farkl› flekilde varl›klar›n› sürdürebilmek ve böylece ‘tarihi yapmak’ için çevreden yararlanarak üretim yapabilir. maddî ihtiyaçlar›n› üreterek karfl›lamak zorunda olan “yaflayan insan bireylerin mevcudiyeti”yle temellendirilmeli. Marx. ç›karlar›n›n bilincinde olan ve ona göre davranan insanlar aras›ndaki karfl›l›kl› etkileflim vurgulan›r. “aktif. Mülksüzler. din. insanlar›n sadece hayvan benzeri ihtiyaçlar›nda (söz gelimi. siyasal vb. egemen bir mülk sahipleri grubu ile onlar›n alt›nda yer alan farkl› ölçülerde yabanc›laflm›fl ve sömürülen di¤er s›n›flardan oluflan bir tabakalaflma yap›s› üretir. güçlerini birlefltirdiklerini ve bir devrime yol aç›laca¤›n› belirlemenin önemli oldu¤unu vurgular. üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. ‹nsanlar. hayatlar›n› sürdürebilmek için gerekli asgari koflullar›n ötesindeki mallar› (lüks mallar›) üretir ve tüketirken di¤er türlerden farkl› kendilerine has insani özellikler gelifltirebilmeleri anlam›nda ‘uygarlafl›rlar’. kültür vb. kendi ifadesiyle üretim araçlar›n›n özel mülkiyetinin yatt›¤›n› öne sürer. ancak ifl bölümünün her zaman sömürü ve yabanc›laflmay› içeren bir hiyerarflik tabakalaflma yap›s›n› ifade etti¤ini ve tüm toplumlarda bunun temelinde toprak veya sermayenin. gündelik iliflkiler. içme ve cinsel iliflki esnas›nda) kendilerini gerçekte özgür hissettikleri fantastik bir y›k›m biçimini al›r. Zira üretim faaliyeti fiziksel ihtiyaçlar›n doyurulmas›n›n yan› s›ra insan›n kendine has yarat›c›l›¤›n› ifade etmesini. giyim ve bar›nak arzusunu de¤il.8. Bu yüzden sosyal teori. bu yüzden. . tabakalaflma yap›s› içinde anlafl›labilece¤ini öne sürer. bar›nak. faaliyet alanlar›n›n ve ifllerin kendi içlerinde ayr›lmas›. yaratt›klar› farkl› türden eserler üzerindeki kontrollerini yitirip onlar›n egemenlikleri ve kontrolleri alt›na girmeleri. kültürel. kapasitelerini gerçeklefltirmesini mümkün k›lar. Üçüncü olarak Marx. di¤er hayvanlar sadece ‘do¤rudan fiziksel ihtiyaçlar’›n› karfl›lamaya çal›fl›rken “insanlar fiziksel ihtiyaçlar›ndan kurtulduklar›nda bile ve sadece gerçekte bu ihtiyaçlardan kurtulmalar› nedeniyle üretirler”. ‹lk olarak. etkileri olmay›p kendileri yaratmasalar da tarihsel koflullar› yorumlayabilecek. de¤erlendirebilecek ve bilinçli eylemleriyle dönüfltürebilecek bir kapasiteye sahip olduklar›n› anlatmak için gelifltirdi¤i. alanlar›nda yaflanan yabanc›laflma sürecinde. Bu anlamda üretim ve tüketimi birbirinden ayr› düflünmek imkâns›zd›r. ‹nsan “hayat› baflka fleylerden önce beslenme. uzmanlaflmas› ve farkl› insanlar veya birimler taraf›ndan yerine getirilmesi. yapt›klar› ifli veya emekleriyle yaratt›klar› ürünleri kontrol edemedikleri için sömürülür ve yabanc›lafl›rlar. kuklalar›. tüm toplumlar›n dört temel özellik sergiledi¤ini vurgular. Üretim ve tüketim süreçleri her zaman birikimli olarak yani bir ihtiyaçlar bütünü doyuruldu¤unda yenileri ortaya ç›kacak biçimde birbirlerini besler. ürettikleri ürünler ve üretim süreci. ihtiyaç yaratma süreci sadece daha iyi besin. ‹kinci olarak Marx’a göre üretim (veya çal›flma). onlar. Fakat o ço¤u insan›n çal›flarak kendi insani potansiyelini ifade imkân›n›n ifl bölümüne içkin sömürü ve yabanc›laflman›n yaratt›¤› güçlükler nedeniyle engellendi¤ini belirtir. hangi koflullarda insanlar›n s›n›fsal ç›karlar›n›n bilincine vard›klar›n›. yeme. yarat›c› eylem” anlam›na gelen bir kavram. Bu ihtiyaçlar çevreyi bir ölçüde toplumsal olarak düzenlemeyi mümkün k›lan teknoloji sayesinde karfl›lan›r. S›n›f çat›flmas› bir tercih meselesi olmasa da eylemde bulunan tarih de¤il insanlar oldu¤u için. hayat›n farkl› nimetlerine arzuyu da gerektirir.Toplum 203 Praksis: Marx’›n bireylerin basitçe yap›n›n ürünleri. her zaman farkl› türden araçlar kullanmay› ve bu araçlar›n daha fazla ve daha iyi tüketim mallar› üretmek için sürekli iyilefltirilmesini gerektirdi¤i için yeni ihtiyaçlar yarat›r. giyim ve di¤er birçok [maddî] fleyi gerektirir”. insanlar›n “kendi geçim araçlar›n› nas›l ürettikleri”ni aç›klamal›d›r. Bu toplum anlay›fl›nda tarihsel ve yap›sal zorunluluklar›n dayatt›¤› koflullar ve bu koflullar› kendi (daha ziyade ortak) ç›karlar› etraf›nda dönüfltürmeye çal›flan. S›n›f çat›flmas›: Marx’a göre tarihte s›n›flara ayr›flm›fl bütün toplumlarda karfl›l›kl› uzlaflmaz ç›karlar söz konusu oldu¤undan s›n›flar aras›nda mücadeleler ve çat›flmalar olmas› kaç›n›lmazd›r. Ünite . Bu ba¤lamda yabanc›laflma.

Toplum kavram›n› toplumsal olgular kavram› üzerinden tan›mlayan ve çoAMAÇLARIMIZ ¤u kez iki kavram› ayn› anlamda kullanan Durkheim. Düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl bölümü olmas› ona göre.nin toplumsal S O R U bütüne ifllerli¤ine katk›lar›n› vurgulayan sosyolojik yaklafl›m. biT SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON reyler üretim araçlar›n› ortak ç›karlardan ziyade kendileri için kullanma hakk›na sahiplerdir. emek sömürüsü ve toplumsal tabakalaflma sürekli ve kaç›n›lmazd›r. Kapitalizmde “hayvan insana ve insan hayvana dönüflür”. sömürü ve yabanc›laflma. ifllevselci bir toplum teorisi gelifltirir. yaniD insanlar›n AMAÇLARIMIZ yönelik somut çabalar› oldu¤unu öne sürer. ba¤lay›c›l›¤a ve ahlakî ve hukuki yapt›r›m gücüne sahip davran›fl kurallar›. sömürücü ve yabanc›laflt›r›c› durumu meflrulaflt›ran ‘egemen s›n›f›n ideolojileri’ olduklar›n› öne sürer. Marx’a göre dinK ‹ T A P sel ö¤retiler ve siyasal de¤erlerde somutlaflan ‘ideolojiler dünyan›n nas›l olmas› D‹KKAT gerekti¤i hakk›ndaki görüfllerdir. Sonuç olarak. S O R U ri için çal›flma gibi özellikle insani görevlerinde kendilerini insan olarak hissetmezler. ce¤i bir ‘gelece¤in Marx’a göre kapitalist D ‹ K K A T toplumlarda yabanc›laflma. farkl› biSIRA S‹ZDE çimlerde. üretim araçlar›nda özel mülkiyetin oldu¤u her toplumda ortaya ç›kar. TERNET Kapitalizmle daha K ilgili ‹ T A P ayr›nt›l› bilgi için Anthony Giddens’›n Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev. Bu normlar topluma sadece genel bir çerçeve kazand›r›p istikrar kayna¤› oluflturmakla kalmaz. onlar› birbirine ba¤layan. yani mevcut eflitsiz. yani bir ahlaki konsensüs veya kolektif bilince D‹K KAT dayanan. Ancak bu düflünceler ve de¤erlerin genellikle statüko S O R U yu. normlar ad› verilen bir toplumsal k›lavuzdur. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Statüko(culuk): Mevcut DÜfiÜN E L ‹ M gibi veya durumu oldu¤u özünde de¤ifliklikler AMAÇLARIMIZ yapmadan sürdürme e¤ilimi S O R U ‹deoloji: Marx’a göre. kurallar vb. ‹NTERNET K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TE LEV‹ ZYON 2 SIRA TE LE V ‹S‹ZDE ZYON Marx iliflkisel yaklafl›m›nda kapitalizmi hangi faktörler temelinde ve nas›l aç›klar? DÜfiÜNEL‹M ‹fllevselcilik: Bir toplum ‹ N T E Rkurumlar. D‹KKAT Kolektif bilinç/vicdan: Bir toplumdaki insanlar›n olaylara ortak bak›fl aç›lar›. AMAÇLARIMIZ Norm: Genelde kabul gören de¤erler çerçevesinde bir toplumdaki ve K ‹ T A tutumlar P eylemlerini düzenleyen. düflünceler ve TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .b nedenlerden oluflan bu parçalar› bir arada tutan fley. sosyolojinin felsefeden ba¤›ms›z ayr› bir bilim kimli¤i kazanmas› için konusunu toplumsal olgularla s›n›rland›rmas› düflünür. temel bir de¤erler sistemi. ayr›ca SIRA S‹ZDE toplumun kendi bireylerini kontrol alt›na al›p yönlendirmesi aç›s›ndan da hayati bir öneme sahiplerdir. yani egemen s›n›f üyelerinin yarar›na mallar üretmeyi sürdürebilmek için alt s›n›flaDÜfiÜNEL‹M r›n daima emek güçlerini satmak zorunda kald›klar› her toplumda bir tabakalaflma yap›s› vard›r. pozitivist bir yaklafl›ma sahip olan Émi‹NTERNET le Durkheim (1858-1917). A özel ç›karlar›n› tüm toplumun veya bütün insanl›¤›n genel Tç›karlar›ym›fl E L E VS‹ZDE ‹ Z Y Ogibi N göstermek SIRA için kendi ayd›nlar› arac›l›¤›yla gelifltirdikleri de¤erler ve düflünceler AMAÇLARIMIZ sistemleridir. NET içindeki de¤erler. aile. ihtiyaçlar yaratma ve birlikte çal›flmaya lümü. paradoksal olarak proleterlerin kendilerini kölelefltiren kapitalizmi sürekli yeniden-üretmeleri anlam›na gelir. hem egemen düflüncenin AMAÇLARIMIZ yap›sal kaynaklar›na hem de bu inançlar›n insanlar› etkileme derecesine‹ N odaklanmay› gerektirir.204 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kolektif mülkiyet: Marx’a göre bir toplumdaki herkesi SIRA S‹ZDE ilgilendiren üretim araçlar›n›n özel bireylerin (kapitalizmde burjuvazinin) elinden ç›k›p tüm toplumun DÜfiÜNEL‹M eflit kullan›m›na aç›k hâle gelmesi. Anlum. Émile Durkheim Marx’tan oldukça farkl› bir bak›fl aç›s›na. Ü. ideoloji K ‹ T egemen A P s›n›flar›n bask› ve sömürüsünü D ‹ K K T s›n›fsal gizlemek. Toplumsal olguyu (toplumu) bireye d›flsal K ‹ gerekti¤ini T A P olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. ço¤u kez ahlâkî de¤er yarg›lar›. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Ona göre iflbölümü. 2009) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. Ona göre topS O bir R U parçalar sisteminden oluflan di¤er organizmalar gibi ifller. Kapitalist toplumlarda dinsel ve siyasal inançlar bireylerin toprak ve sermaye edinme hakk›na sahip olduklar›n› ifade ederler. Tatl›can. yönetim v. Dördüncü olarak Marx toplumdaki düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl böÜ fi Ü N E L ‹ M geçimlerini sa¤lama. Böylesi bir tan›mla davran›fllar. Marx söz konusu sorunlar›n sadece kolektif mülkiyetle çözülebileS O R U toplumu’ anlay›fl›na sahiptir. SIRA S‹ZDE ortak düflünsel ve duygusal tepkileri. ba¤›ms›z cak ekonomi. düflünme ve hissetme biçimleri olarak tan›mlar.

ahlâkî rehberli¤e ihtiyac› vard›r.Toplum 205 Resim 8. Ünite .2 Émile Durkheim duygular› tamamen sosyolojinin alan› içine dâhil eder. onlar üzerinde iradelerine ra¤men bask›. Özel mülkiyet neredeyse hiç bilinmez ve bu yüzden uyum/itaat hem ‘do¤al’d›r hem de sosyalleflmeyle ve aile. bir toplumsal düzen veya uygarl›k biçimi var olabilmek için. Sa¤l›kl› bir toplum dayan›flman›n yüksek oldu¤u ve hastal›kl› bir toplum da anominin kargaflaya yol açt›¤› ve toplumsal düzenin iflleyiflinin bozuldu¤u toplumdur. Durkheim. Geleneksel toplumlarda topluluklar veya gruplar içindeki iliflkiler yüz yüze veya mekaniktir. D›flsall›k ve zorlay›c›l›k: Durkheim’a göre. sosyolojik düflünceleri içinde yaflad›¤› dönemde Fransa ve Avrupa’daki krizler ve ç›kmazlara pratik olarak uygulamakt›r. Durkheim’›n yaklafl›m›n›n temel bir hedefi. Bu yüzden Durkheim’a göre.8. Ona göre. zor ve yapt›r›m uygulad›klar› için ‘zorlay›c›’d›rlar. Sapmalar fliddetle ve kollektif olarak cezaland›r›l›r. Toplumu bir arada tutan fley ‘mekanik dayan›flma’. Özelde o dinin ve geleneksel düzenin zay›flamas› karfl›s›nda ahlâkî bir reform gelifltirmeye çal›flm›flt›r. K›sacas› bireyin. Anomi: Durkheim’a göre. aksi takdirde soyutlanacak ve köksüz kalacakt›r. toplum veya toplumsal olgular bireylerden önce geldikleri.bunlar› kontrol alt›na almak zorundad›r. Bu yüzden. anomi daha ziyade toplumlar›n geçifl veya kriz dönemlerinde yaflanan bir düzensizlik ve zihin kar›fl›kl›¤› hâlidir. organizmac› ve evrimci yaklafl›m› çerçevesinde iflbölümü kavram› temelinde bir toplumsal evrim teorisi gelifltirir. Kolektif bilinç/vicdan güçlüdür. Ona göre. Ortak bir hayat tarz›. herkes taraf›ndan bilinen ve uygulanan ortak âdetler ve ritüeller vard›r. Toplumlar geliflip modernleflirken sanayi ekonomileri ve karmafl›k iflbölümleri geliflir ve insanlar k›rdan kente göç ederken sonuçta mekanik dayan›flma topluma dar gelmeye bafllar. düflüncelerini Comte ve Spencer taraf›ndan gelifltirilen evrimci bir çerçeve içinde konumland›r›r ve analizlerinde belirgin biçimde biyolojik analojiler ve kavramlar kullan›l›r. . bireyin istekleri ile toplumun düzen ve kontrol ihtiyaçlar› aras›nda temel bir çat›flma veya gerilim her zaman var olacakt›r. toplumsal olgular bireye d›flsal olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. Toplumsal farkl›l›klar çok azd›r ve bireyselli¤e çok az yer vard›r. din gibi temel toplumsal düzenlemeler arac›l›¤›yla sa¤lan›r. onlar› d›flardan belirledikleri veya yönlendirdikleri için ‘d›flsal’. Anomik durumlar genellikle daha önceki geleneksel de¤erler ve yaflam biçimleri y›k›lmas›na ra¤men henüz yeni de¤erler ve yaflam biçimlerinin flekillenmedi¤i geçifl toplumlar›nda yaflan›r. kendi kiflisel mutlulu¤u için bu tutkular›n› kontrol alt›na almaya. insanlar›n ço¤unlu¤u genellikle ayn› ifli yapar (örne¤in. avc› veya çiftçidir). insan›n istekleri s›n›rs›z ve doyurulmas› imkâns›z oldu¤u için. yani inançlar ve duygular benzerli¤ine dayal› bir iç bütünlük biçimidir. Durkheim’a göre. Durkheim. toplumlar zamanla daha kompleks ve farkl›laflm›fl hâle geleceklerdir. Farkl› meslekler. hayat tarzlar› ve alt-kültürlerin ço¤almas› ve yasall›k kazanmas›yla benzerlik yerini farkl›laflmaya. ortak mülkiyet yerine özel mülki- Toplumsal olgular: Durkheim’a göre. Kollektivizm yerine bireycilik. düflünme ve hissetme biçimleridir. homojenlik yerini heterojenli¤e b›rak›r. devlet görevlilerinin rolü doktorunkine benzer: “‹yi hijyen koflullar› sa¤layarak hastal›¤›n ortaya ç›kmas›n› engellemek veya hastal›k ortaya ç›kt›¤›nda onu tedavi etmeye çal›flmak”. ‹flbölümü çok basittir.

bu yüzden. Ancak o. Durkheim. Mekanik ve organik dayan›flma: Durkheim’a göre. düzensiz ve yüz yüze iliflkiler içinde sa¤lan›r. Toplumlar de¤erlere ve paylafl›lan de¤erlere ihtiyaç duyarlar. Weber’e göre. Farkl› bir ifadeyle insanlardan ziyade yasalar ve düzenlemeler taraf›ndan yönetilme. yani toplumu oluflturan unsurlar›n karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤› ve iflbirli¤ine dayal› bir iç bütünlük bir arada tutabilir. ç›karc›l›k tek bafl›na toplumsal çat›flma ve kaos üretecektir. karfl›l›kl› ç›kar. Ancak anomi sadece geçici bir evredir. Ayr›ca. biri ç›karc›l›¤a dayal› kiflisel. Bu ba¤lay›c› de¤er kal›plar› ve normlar olmadan toplumsal ve siyasal hayat düzensizlik içinde olacakt›r. normlar ve de¤erlerle iliflkili baz› ahlak kurallar› oluflturmak zorundad›r. Durkheim’a göre. hayatta kalabilmek ve baflar› sa¤layabilmek için karfl›l›kl›l›k ve ifl birli¤i oluflturur. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yet geçmeye bafllar. bu yüzden. Sa¤l›kl› bir toplum temel de¤erlerin ve normatif rehberli¤in kurumsallaflmas›na ba¤l›d›r. toplumun kendi bütünlü¤ü içinde anlafl›lmas› gerekir. törenler. güç ve otorite aile ve kiliseden hukuk ve devlete geçer. duygulardan uzak bir biçimde. toplumun rolü de bu insani özellikleri kendi özel evrimci geliflim evresine göre mümkün oldu¤u ölçüde s›n›rlamaya çal›flmakt›r. Rasyonelleflme: ‹nsanlar ve organizasyonlar›n gündelik. Yüz yüze iliflkiler ve resmî olmayan sosyal kontroller art›k toplumu bir arada tutamaz. kiflilikleri bak›m›ndan büyük ölçüde farkl›laflt›klar›. mevcut bir toplum. rasyonel temellerde sürdürmeleri. Modern toplumlar› sadece ‘organik dayan›flma’. Resmî ve resmî-olmayan sosyal kontroller: Resmî sosyal kontroller hukuk kurallar› ve yasalar gibi yöntemlerle ve mahkemeler. di¤eri toplumsal ç›karlara dayal› toplumsal bilince sahibiz. modern toplumlarda güç rasyonel bir temele sahiptir. ak›lc›. küçük. toplumsal ve kollektif ç›karlar›n önde tutulmas›. kendini meydana getiren bireylerin basit bir toplam›ndan daha fazlas›d›r. Ona göre. yüz yüze iliflkilerin egemen oldu¤u. Toplum bileflenlerinin bir toplam› olarak görülemez. mesleki ve örgütsel faaliyetlerini. Sosyoloji modern topluma uygun de¤erler ve normatif kurallar›n uygulanmas› konusunda katk›da bulunabilir. al›flkanl›k hâline gelmifl ve kutsall›k yükledikleri davran›fl biçimleri. eylem ve planlama biçimlerinin geliflimi oldu¤unu öne sürer. herkesin büyük ölçüde her bak›mdan birbirine benzedi¤i. uzmanlaflma ve iflbölümünün oldukça karmafl›k hâle geldi¤i toplumlardaki daha gevflek. mekanik toplumlarda birey ve kollektif bilinç gerçekte ayn› fleyi anlat›rken organik toplumlarda ikisi birbirinden ayr›. (1) ‹fllevselci ‹lke: Genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›. kalabal›k. K›saca. Sosyal kontrol: Bireyler ve gruplar›n davran›fllar›n› düzenleyen. gücün gelenek ya da kiflisel . yani mant›kl›.206 Ritüel: Ayn› de¤erler ve yaflam tarzlar›na ba¤l› bireylerin genelde kutsal say›lan mekânlarda (ve zamanlarda) benzer biçimde tekrarlad›klar›. Durkheim’a göre. bir güvenlik ve adalet sisteminin üzerine kurulabilece¤i genel kabul gören ilkeler. insan do¤as›n›n ikili¤i fikrini gelifltirir: hepimiz iki bilince. resmî olmayan sosyal kontroller toplumda kendili¤inden. birbirlerinden meslekleri. yaflam tarzlar›. Ona göre sosyolojik analizin toplumun parçalar›n›n bu merkezî ifllevleri nas›l yerine getirdiklerini belirlemesi gerekir. organik toplumlarda mekanik toplumlara göre daha fazla gerekli hâle gelir. devlet veya toplumsal grubun kurallar›na uyum ve itaati sa¤layan resmî ve resmî olmayan kurallarla iflleyen genel toplumsal süreçler ve mekanizmalar. iflbölümünde farkl›laflman›n oldukça s›n›rl› kald›¤› toplumlardaki s›k› dayan›flma biçimiyken organik dayan›flma büyük. T›pk› do¤ada oldu¤u gibi bu farkl›laflma ve karmafl›klaflma toplumsal dayan›flma için yeni bir temel -yani organik dayan›flmay›. karfl›l›kl› ekonomik ba¤›ml›l›¤›n yan› s›ra. (3) Evrimci ‹lke: Durkheim’›n toplumsal ve biyolojik analojilerle ilgilenmesi ve onun evrim teorisinde farkl›laflma düflüncesinin merkezi rolü. ayinler. ço¤u kez ç›kar temelli dayan›flmalard›r. Modern toplumun temelini hukuki otorite oluflturur. cezaevleri gibi resmî kurumlar arac›l›¤›yla sa¤lan›rken. ba¤›ms›z ve ço¤u kez çat›flma içindedir. modern sanayi toplumunun temel özelliklerini belirlemeye ve Bat› kapitalizminin temel ruhu ve dinami¤ini kavramaya çal›fl›r. ekonomik ç›karc›l›¤›n tek bafl›na uygar toplumlar› birlefltirebilece¤i ve istikrarl› k›labilece¤ini öne süren faydac› argümanlara. Toplumlar bütünleflme veya düzenlenme ihtiyac›na sahip varl›klard›r. Durkheim’›n toplum anlay›fl›nda özetle 3 ilkeye rastlan›r. Resmi sosyal kontroller. ‹nsanlar özgeci olduklar› kadar açgözlü de olabilirler. modern toplumlar›n temelini. özellikle Herbert Spencer’in bu konudaki tezlerine karfl› ç›kar. (2) Organizmac› ‹lke: Toplumsal sa¤l›k farkl› parçalar›n bütünle ifllevsel olarak iliflkili olma derecesine ba¤l›d›r. informel (resmi) iliflkilerin egemen oldu¤u. Sanayi toplumlar›n›n temel özelli¤inin rasyonelleflme e¤ilimi. basit. Max Weber Max Weber (1864-1920).gerektirir. Geliflmifl sanayi toplumlar›n›n sözleflmelerinin temelini baz› ahlak biçimleri. rasyonel ve hesapl› düflünce. Kollektivizm: Bireysel de¤il genel. mekanik dayan›flma daha çok az nüfuslu.

Weber de. gelenek veya kiflisel karizma gibi irrasyonel inançlar veya düflünce sistemlerine dayan›rken modern toplum mant›¤a ve kendi düflünce ve örgütlenme sisteminin as›l temeli olarak akla baflvurmaya dayan›r. Örne¤in. devlet ve bürokrasiye hayranl›¤›n›n ard›nda siyasal yönelimi. Ünite . K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . (1) ekonomik güç. Marx gibi. Onlar karakteristik olarak farkl› gruplaflma biçimlerinin. karizmadan çok r›za ve görevin gerektirdi¤i otorite arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lmas› esast›r. Weber’e göre. yani s›n›f. Weber’in güç ve otoriteye. (2) prestij ve (3) ç›plak güçtür. Bürokrasi. güç baflkalar›n›n direnifline ra¤men arzulanan sonuçlara ulaflma kapasitesiyken otorite insanlar›n zorlay›c› olmaktan ziyade meflru olarak gördükleri güçtür. Weber’in toplum aç›klamas›ndaki anahtar bir unsur tabakalaflmad›r.8. Güç istedi¤iniz fleyi di¤erlerinden gelen direnifllere ra¤men yapabilme kapasitesidir. Mevcut bir durumda eflitsizlik mutlaka ekonomik bir eflitsizlik de¤ildir. çal›flanlar›n birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirildi¤i organizasyonlar. statü grubu ‹ T A P ve partinin temelleridir. S O R U Bu nedenle. onun geliflmeyi sa¤layacak biçimde ve h›zda modern topluma uygulanma biçiminin örnekleridir.Toplum 207 Güç ve otorite: Weber’e göre. kesinlikle insanlara de¤il kurallara. modern hukuk ve ifl hayat› rasyonalitenin. D ‹ K K A T düflünür. Bürokrasi: Formel olarak tan›mlanm›fl uzman görevlere sahip çok say›da birim içeren. bu ifllerin istikrarl› ve sistemli bir biçimde yerine getirilmesi için gerekli bir otorite yap›s›na ve görevler hiyerarflisine sahip. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Do¤rudan demokrasi: Bir grup. örgüt. toplumsal yaflam birçok toplumsal eflitsizlik biçimiyle doludur. Gücün üç boyutu. toplumsal yaflam›n farkl› eflitsizliklerle iç içe oldu¤unu Resim 8. Bu üç grup türü güç üzerinde toplumK ve ülkenin gelece¤i konusunda belirleyici olma mücadelesi verirler. bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayand›¤› için en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir. En temel düzeyde toplumun güç mücadeleleriyle iliflkili organizasyonuna bakan Weber’e göre Marx gibi. toplum veya ülkeyi ilgilendiren kararlar›n ilgili tüm üyeler veya AMAÇLARIMIZ vatandafllar›n kat›l›mlar› ve oylar›yla al›nd›¤› ve uyguland›¤› demokrasi biçimi. Ona göre. Bütün eflitsizlik biçimleri güç eflitsizlikleridir. ekonomik zenginlik kiflinin arAMAÇLARIMIZ zulad›¤› fleyleri almas›n› sa¤layan bir güç biçimidir. mant›kl› düflünme ve organizasyon biçimidir. Ekonomik eflitsizlik önemli olmas›na ve ço¤u kez önde geSIRA S‹ZDE len bir rol oynamas›na ra¤men sadece bir eflitsizlik türüdür. modern toplumu geçmiflteki toplumlardan ay›ran temel dinamik ve temel bir özellik rasyonalitedir. Modern bilim ve teknoloji. Gruplar›n organizasyonlar›n›n temelini eflitsizlikler oluflDÜfiÜNEL‹M turur ve eflitsizlikler üzerindeki mücadele gruplar aras›nda oldukça yayg›nd›r. yani rasyonel. Ancak bütün bunlara ra¤men. her türden modern sanayi toplumu düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyar. Önceki toplumlar din. özgürlükçü demokrasiye inan›r fakat do¤rudan demokrasiyi veya halk iradesi düflüncesini tamamen reddeder. kiflisel olmayan ve tarafs›z gücün bir örne¤idir. Bürokrasi bu düzenleyici yönetimin. modern toplumu yönlendiren ve düzenleyen güçlü bir ulus-devlete inanc› yatar.3 Max Weber SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Ona göre tabakalaflm›fl bir sistemde eflitsizlikler üç boyutta düzenlenir ancak SIRA S‹ZDE onlar›n hepsi bir güç/iktidar biçimidir.

modern öneme sahiptir? DÜfiÜNEL‹M Georg Simmel SIRA S‹ZDE 3 DÜfiÜNEL‹M Temel ve genel etkileflim biçimleri: S O R ‹nsanl›k U tarihindeki bütün toplum türlerinde yer alan genel ve zorunlu etkileflim biçimleri. Güç ço¤u kez meflrudur... sürekli yap›lar benzeri etkileflimler akl›m›za gelir. Simmel’in toplumu bu flekilde tan›mlamas›n›n K ‹ nedeni. Toplumsal organizasyon kal›b› olan toplum kavram› “sadece” nispeten “sürekli etkileflimler”i anlat›r. SIRA S‹ZDE toplumlarda hem ekonomik hem idari bürokrasi niçin merkezî bir Weber’e göre. Weber. güçlünün emrine ço¤u kez kolayca itaat edildi¤ini kabul eder. geleneksel ve rasyonel hukuki egemenlik. Herbiri itaat temelleri bak›m›ndan birbirinden ayr›l›r. Bu aç›dan. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Biçim ve içerik ayr›m›: K ‹ T A P Geometrik nesnelerin biçimlerinin. geometriden esinlenerek biçim ve içerik ayr›m› gelifltiren Simmel toplumsal yap›la‹ N T E R N E sergileseler T r›n.. ‘toplum’dan söz etti¤imizde devlet ve aile lonca ve kilise sosyal s›n›flar ve AMAÇLARIMIZ ortak ç›karlar üzerine kurulu organizasyonlar gibi sabitlik kazanm›fl tan›mlanabilir. Daha özelde. Toplum bu iliflkilerin özet toplam›yla ayn› fleydir”. Bu tür meflru egemenlik iliflkileri genelde üç flekildedir. karizmatik. Ona göre. zira bireyler ve gruplar›n eylemleriyle niyetlendikleri fleylerin ço¤u kez onlar›n niyetlerinden farkl› sonuçlara yol açt›¤›na inan›r. insanlar aras›ndaki bütün iliflkilerin ‘herkesin herkese karfl› savafl›’ fikrindekine benzer bir üstünlük sa¤lama mücadelesi içerdi¤ini düflünmez. hayat›n bütün alanlar›n›n temelinde çat›flman›n yatt›¤›n› söylemez. rasyonel-hukukî otorite yasal olarak uygulanan kurallar ve düzenlemeler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güçtür. Karizmatik otorite ba¤l›l›k ve itaat afl›layan s›ra d›fl› kiflisel yetenekler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güç. güç direnifl üzerinde bile sonuçlar sa¤lamas›na ra¤men. tüm do¤alar› ve tüm görünümleriyle di¤er insanlarla etkileflim içinde yaflad›klar› koflullar taraf›ndan belirlendikleri kabulü” üzeTELEV‹ZY ON rine kuruludur. Weber’de birey ve toplum iliflkisinin aç›klanmas›nda beklenmedik sonuçlar kavram› büyük bir öneme sahiptir. niyetlenmedikleri sonuçlara sahip olabilir. “Topleflim biçimleri lum.. ‹NTERNET Geliflmekte olan sosyoloji disiplini için tek uygun konunun temel ve genel etkiS O R Uoldu¤unu öne süren Georg Simmel’e (1858-1918) göre. Weber’in insanlar›n toplumsal yap›lar› yaratt›klar› ancak bu yap›lar›n yarat›c›lar› üzerinde. Buna göre insanlar üzerlerinde kontrol gücüne sahip olmad›klar› için yap›lar oldukça çeflitli tamamen beklenmedik yönlerde geliflebilirler. yani genel ve evrensel özelliklerinin sahip olduklar› özel. bütün insanlar (kendilerince) belirli amaçlarla hareket eden varl›klar olsalar bile onlar›n eylemleri beklenmedik. güç konumunu elinde tutanlar›n ço¤u kez nispeten az direniflle karfl›laflt›klar›n›. geleneksel otorite uzunca süredir yerleflik kültürel örüntülere sayg›yla meflrulaflt›r›lan güç. Ona göre sosyoloji “insanlar›n. “bir güç mücadelesi olarak toplum” anlay›fl›na ra¤men. yani baz› insanlar liderler veya komutanlar olarak görülür ve di¤erlerinden emirlerine itaat etmelerini bekleme hakk›na sahip olduklar› kabul edilir. büyük insan kitlelerinin genelde daha pasif olduklar›n›. kendilerine has içeriklerinden ba¤›ms›z olarak T ELEV‹ZYO N incelenebilmesi gibi toplumun da ayn› flekilde incelenebilece¤ini öne sürmek için Simmel’in gelifltirdi¤i ayr›m. Akademik bir disiplin olarak sosyoloji “insanlar›n yaflad›klar› olaylar› ve hangi kurallara göre davrand›klar›n› sorar”. Aksine. D‹KKAT “insanlar aras›ndaki etkileflim” -bu insanlar birbirlerini karfl›l›kl› etkileyecek ve kendilerini gruplar veya di¤er toplumsal birimler içinde organize edecek biçimdeSIRA S‹ZDE yeterli s›kl›k ve yo¤unlukta ortaya ç›kt›¤›nda var olur. T A P toplumsal organizasyon kal›plar›n›n temel etkileflim süreçlerinden kuruldu¤unu kabul etmesidir. “Toplum”.208 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Beklenmedik sonuçlar: Weber’e göre. s›n›rl› düzeyde müdahale edebildikleri kendilerine ait ba¤›ms›z bir varl›k kazand›klar›n› düflündü¤ü söylenebilir. farkl› içerikler bile benzer formlara sahip olabileceklerini ve bu temelde toplumsal etkileflim hakk›nda “zamanla s›n›rl› olmayan yasalar” gelifltirme- . Toplumu aç›klamak için. Böylece güç bir otoriteye dönüflür. Thomas Hobbes’un aksine. bu özel etkileflimler bütününün sadece bir sentezidir veya ona verilen genel isimdir.

boyunduru¤u ‹alt›na alan NTER N E ve T büyük ölçüde do¤allaflt›r›lan ve kutsallaflt›r›lan güçler hâline gelmesi..DO. Sanatç›. D‹K KAT genelde yeni do¤an çocuklar›n zamanla toplumun mevcut de¤erleri. özel formlar içinde somutlafl›r. maddileflirler. Bu yüzden. içsellefltirmeleri ve kifliliklerinin bir parças› hâline getirmeleri sürecidir. yaflam biçimi ve davran›fl kurallar›n› SIRA S‹ZDE ö¤renmeleri. Simmel’in ifadesiyle SIRA S‹ZDE “Bilinen her toplumda bizi bir arada tutan. . Amerikan sosyoloji‹NTERNET sinde Parsons’›n etkisinde ve önderli¤inde yap›sal-ifllevselcili¤e dönüflür. tutumlar›. 2011) kitab›n› inceleyebilirsiniz. onlar› yönlendiren. bu yüzden. Aile ve hukuk gibi toplumsal kurumlar. yani sosyallefltiren birçok farkl› form vard›r. Anyatlar› ve toplumsal etkileflimlerinden ba¤›ms›z toplum diye bir cak bilimsel soyutlamaya bu vurgu Simmel’i toplumu fleylefltirmeye. Düflünür: K ‹Georg T A PSimmel (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. yap›sal ve kurumlar düzeyinde bakarken mikro sosyoloji kifliler aras› yüz yüze etkileflimlere ve bu etkileflimle ilgili temel süreçler ve oluflumlara odaklan›r. Gerçekli¤i hayat›n temel ‘biçim’i ve içeri¤ine göre yorumlayabilecek bir sosyoloji oluflturmaya çal›flan Simmel’in yaklafl›m›. SIRA S‹ZDE Saf sosyoloji: Simmel’in bütün toplum türlerinin genel ve evrensel biçimleri ve düzenlerini içinde yer ald›klar› DÜfi ÜN EL‹M tarihsel koflullardan ba¤›ms›z olarak araflt›rmak için gerekli oldu¤unu düflündü¤ü sosyoloS O R U ji türü. ondan farkl› olarak toplumsal yap›y› (toplumu) bir tahakküm ve ba¤›ml›l›k yap›s› olarak de¤il. daha çok gerçek hayatta ayr›lmas› imkâns›z biçimde iç içe AMAÇLARIMIZ geçmifl birlefltirici ve ay›r›c› güçler olarak görür.8. Ünite . ruhu. toplumsal etkileflimler ve iliflkilere.ince ayr›nt›lar›na ve bireylerin toplumsal etkinli¤i (yeniden) yorumlama biçimlerine odaklan›r. beslenme. Simmel. sadece özel iliflkiler a¤›.bir toplumsal formlar silsilesi içerir. “toplumun sadece di¤er insanlarla iliflkiler içindeki bireylerin zihinlerinde var oldu¤u” düflüncesine dayan›r. Formdan yoksun hiçbir toplum yoktur. hiçbir formun olmad›¤› düflünüldü¤ünde toplum var olmayacakt›r”. yaratt›klar› fleylerin kendi d›fllar›nda. Bafllang›çta büyük ölçüde ‹ngiliz antropologlar taraf›ndan gelifltirilen ifllevselcilik. SIRA S‹ZDE Marx gibi çat›flman›n toplumda her yerde ve sürekli var oldu¤unu düflünen Simmel. Ona göre bireysel güdüler. duygular ve h›rslar hayati önemde olsalar bile. Gündelik hayat -çal›flma. gündelik toplumsal hayat›n sosyal sistemi meydana getiren büyük toplumsal kurumlar›n temelini oluflturan. Ça¤dafl sosyolojiye hakim olan daha makro ve yap›sal toplum anlay›fllar›ndan (yap›sal) ifllevselcilik ve çat›flma teorisi oldukça etkili olmufltur.4 Georg Simmel nin mümkün oldu¤unu düflünür. tutkular. Bir di¤er egemen yaklafl›m yap›salc›l›kt›r. sevgi ve yabanc›laflma gibi kavramDÜfiÜNEL‹M lar insanlar›n onlara yükledikleri anlamlardan ba¤›ms›z olarak var olmazlar. gündelik hayat ve iliflkilerin ayr›nt›lar›n› yakalayan bir saf sosyoloji oluflturmaya çal›fl›r.. Sosyalleflme: Bir topluma yeni kat›lan bireylerin. Simmel ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Sosyolog. insan ‹ K Ktoplumu AT ürünü bir yarat› olarak görür çünkü toplum “sadece birçok birey etkileflimde bulundu¤unda var olur”. makro düzeyde çal›flma e¤iliminde olan ifllevselcilik ve Marksizmin aksine duygular›. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON fieylefltirme: ‹nsanlar›n kendi ürettikleri. sosyal etkinlikler gibi. onu üyelerinin üzerinde ve ötesinde bir ‘form’ olarak görmeye itmez. Simmel.Toplum 209 Resim 8. Makro ve mikro sosyoloji: Makro sosyoloji toplumsal olaylar ve süreçlere en genel. belirli bir kültür veya çevrede yaflayan birey gruplar›n›n gündelik haS O fley R U yoktur.

Baflka deyiflle toplumsal hayat›n bu farkl› düzlemleri aras›nda eflbiçimlilikler vard›r. mit) aras›ndaki iliflkiler bir di¤erine dönüfltürülebilir. Durkheim aksine zihnin toplumsal üzerindeki önceli¤ini vurgular. yani tarihsel de¤il. eflzamanl›-ve-bütüncü mant›k sadece günümüzde ifllerlikte olan tüm kültürü kapsaml› olarak anlamakla mümkün olur. (1) Bireylerin hayatta kalabilmeleri için karfl›lanmas› gereken beslenme ve doyum ihtiyac› gibi ‘temel biyolojik ihtiyaçlar’›. t›pk› organizmalar gibi sistemin devaml›l›¤› için karfl›lanmas› gereken zorunlu ihtiyaçlar› oldu¤u fikri. Temel nedensellik: Bir bütünün yap›s›. Saussure ‘konuflma’n›n öznel. Erken dönem ifllevselcilerden Malinowski toplumun psikolojik ve biyolojik özelliklere sahip bireylerden olufltu¤unu kabul eder. en genel düzeyde “en ilkelinden en geliflmifline kadar insan hayat›n›n her düzeyinde ifllerlikte olan evrensel ve de¤iflmez insanl›k yasalar›”n› arama giriflimi olarak tan›mlanabilir. Bu unsurlar (örne¤in. bir sistem (veya yap›) olarak dilin artzamanl›. akrabal›k. Ona göre. bir iç düzenlili¤e. bu ihtiyaçlar› belirlemek ve ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas› için toplumu yönlendirmeye yard›mc› olmakt›r. Hem yeni bir topluma aktar›lan kültürel ürünler içsellefltirilir ve yeni ba¤lam›n gereklerine uydurulur hem de toplumsal unsurlar›n kökenlerine bakmak imkâns›zd›r ve bunu yapmak söz konusu unsurlar›n günümüzdeki ifllevsel mant›¤›n› göz ard› etmektir. kurallar ve ilkelere sahip oldu¤u ve bütünün tüm özellikleri ve hareketlerinin bunlara göre flekillendi¤i düflüncesi. ‹fllevsel mant›k: Her toplum veya organizman›n iflleyiflinin kendine ait bir iç mant›¤a. yani kifli unsurlardan biri de¤iflti¤inde yap›n›n nas›l tepki verece¤ini öngörebilir. bu yüzden bütün toplumlar›n insanlar›n ikili karfl›tl›klar temelinde kurduklar› iliflkiler çerçevesinde yap›land›¤›n› öne sürer. Eflbiçimlilikler: Belirli bir ortamda yer alan ve ifllerlikte olan toplumlar. Ona göre. Bir yap›n›n varl›¤› toplumsal hayat›n bütün unsurlar›n›n prensipte anlafl›labilir olduklar› anlam›na gelir. hareketleri ve süreçlerinin flekillenmesinde rol oynayan faktörlerden baz›lar›n›n en temel olduklar› düflüncesi. iflleyifle. Ancak Malinowski’ye göre toplumu ona psikolojik veya biyolojik mekanizmalara temel nedensellik yükleyerek aç›klamak hata olacakt›r. Unsurlar aras›ndaki iliflki empirik olarak belirlenebilir. siyaset. ‹fllevselci hareketin öncüleri genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›n› kullanm›fllard›r. örgütler veya kurumlar›n yap›lar› ve iflleyiflleri aras›ndaki benzeflmeler veya paralellikler. ‹fllevselcilik Erken Dönem ‹fllevselcilik Genel toplumsal ihtiyaçlar: Bir toplumun. Durkheim’›n totem ve göstergeler analizini dilbilime uyarlamaya çal›flan. her toplumda üç tip temel ihtiyaç vard›r. Sosyolo¤un görevi. eflzamanl›. Toplumlar› bütünler olarak kavraman›n önemli oldu¤unu belirten erken dönem ifllevselcilere göre bir toplumsal unsurun anlam› onun söz konusu toplumda hâlihaz›rda kullan›mda olan di¤er unsurlarla iliflkisine ve bir bütün olarak topluma katk›s›na (yani. konuflmay› mümkün k›lan bir kurallar sistemi olan ‘dil’in nesnel oldu¤unu. yani belirli bir zamanda karfl›l›kl› iliflkileri içinde kavranabilece¤ini öne sürer. Onlara göre sosyal sistemlerin sa¤l›kl› olmalar› veya en az›ndan varl›klar›n› sürdürebilmeleri için belirli ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. Artzamanl› ve eflzamanl› analiz: Artzamanl› analiz bir yap›n›n. yap› (toplum) sistematik özelliklere sahiptir.210 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yap›salc›l›k Kökleri dilbilimde olan bir toplumsal ve kültürel analiz modeli olan yap›salc›l›k. Bütün insan toplumlar›nda insan zihninin biyolojik ve kimyasal do¤as› gere¤i ayn› ilkeler temelinde iflledi¤ini öne süren Lévi-Strauss ‘ilkel’ ve ‘geliflmifl’ toplumlar aras›ndaki fark›n sadece zihnin içinde iflledi¤i koflullardan kaynakland›¤›n›. (2) ‹fl birli¤i ve dayan›flma ihtiyac› gi- . Frans›z yap›salc›l›¤›n›n en önemli temsilcilerinden biri Claude Lévi-Strauss’tur (1908-2009). toplumun veya organizasyonun zaman içindeki tarihsel geliflimini araflt›r›rken eflzamanl› analizde tarih içinde belirli bir zaman dilimindeki iflleyifline. deyim yerindeyse foto¤raf› çekilir. onun bir bilimin araflt›rma-nesnesinin nesnel olarak gözlenebilen somut oluflumlara dayanmas› gerekti¤i görüflünden hareket eden Ferdinand de Saussure’›n dil ve söz ayr›m›ndan etkilenen yap›salc›l›k toplumun bir dil yap›land›¤›n› kabul eder. ifllevine) ba¤l›d›r. yani belirli bir düzen içinde nas›l iflledi¤ine odaklan›l›r ve unsurlar› aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin. Lévi-Strauss. Bu. ekonomi. yani hiçbiri bütün di¤erleri etkilemeden de¤iflemeyecek baz› unsurlardan oluflur.

Bireyler ve toplumsal yap› (veya sistem) aras›ndaki ba¤lant›y› sa¤layan ve toplumun gündelik hayattaki özünü oluflturan toplumsal rollerin gerçeklefltirilmesiyle insanlar›n özel ihtiyaç ve güdüleri toplumsal düzenlemeler sayesinde karfl›lan›r. . Ünite . de¤iflim bir ölçüde bir bütün olarak sistemin yeniden organizasyonuyla sonuçlan›r.5 Talcott Parsons Alt sistemler: Genel bir sistemin içinde yer alan. Erken dönem ifllevselciler gibi toplumlar› canl› organizmalara benzeten Parsons’a göre de besin ve su gibi belirli gerekler karfl›lanmad›¤› ve bunlar› enerjiye Resim 8. onun alt düzeyde iflleyen mekanizmalarla veya biyolojik mekanizmalarla de¤il.Toplum 211 bi ‘toplumsal ihtiyaçlar’. Bu aflamada. Sistemler hayatlar›n› devam ettirebilmek için. Sistemin herhangi bir k›sm›nda görülen de¤iflme sistemde dengesizli¤e neden olur ve bu dengesizlik de sistemin di¤er k›s›mlar›nda de¤iflmeye yol açar. (3) ‘Toplumun bütünlü¤üyle ilgili ihtiyaçlar’. toplumun istikrar› bütünün ‘ifllevsel birli¤i’ne yani farkl› parçalar›n karfl›l›kl› uyumuna ba¤l›d›r. Topluma kendine özgü karakterini kazand›ran kültürel de¤erler ve normlar insanlar›n yaflant›lar›na toplumsal roller sistemi arac›l›¤›yla girerler. ‹fllevselci yaz›larda toplum belirli bir çevrede varl›¤›n› sürdürebilmek için adapte olmaya ve evrimleflmeye. genele ba¤l› olmas›na ra¤men hem genelden hem de di¤er parçalardan belirli ölçüde özerk bir iflleyifl ve düzene sahip olan sistemler. toplumsal mekanizmalarla aç›klanabilece¤ini ve psikolojik olgular toplam› olarak görülemeyece¤ini öne sürer.8. insan organizmas›n›n hayat›n› sürdürebilmek için g›da ve oksijene muhtaç olmas› gibi çevresel kaynaklara ihtiyaç duyarlar. yani ifllevleri özelleflmifl unsurlar›n kompleks iç denetimine muhtaçlard›r. toplumun indirgenemez bir karmafl›kl›¤a sahip oldu¤unu. Temel ihtiyaçlar›n doyurulabilmesi için bu toplumsal ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. Raddcliffe-Brown’a göre. Yine bu sistemler hayatlar›n› sürdürebilmek için alt-sistemlere. Bu flekilde örgütlenmifl bir sistem için ifllevler sistemin çevreye uyumu ve kendi kendini denetimiyle ilgilidir. Yap›sal-‹fllevselcilik ‹fllevselcili¤e ‘yap›’ kavram›n› sokan Talcott Parsons (1902-1979) toplumu. Di¤er erken dönem bir ifllevselci Raddcliffe-Brown. Durkheim gibi kendi üyelerinin üstünde ve ötesinde kendine ait bir hayata ve yap›ya sahip yaflayan bir varl›k olarak görür. Bir sistem modeli kullan›larak unsurlar›n sistemin devaml›l›¤›na katk›s›n›n vurguland›¤› ifllevsel aç›klamalarda toplum birbirleriyle iliflkili unsurlar›n oluflturdu¤u bir sistem olarak tan›mlan›r. Sistem kendini oluflturan unsurlar ve bu unsurlar›n aralar›ndaki iliflkileri içine alan bir bütündür ve sistemi oluflturan unsurlar sistemin bütünlü¤ünden ba¤›ms›z olarak anlafl›lamaz. ‘denge’sini korumaya ve kendi bedeninin her parças›n›n düzgün flekilde ifllerli¤ini sa¤lamaya çal›flan bir organizmaya benzetilir. Yap›sal-ifllevselcilik toplumsal olgular›n incelenmesinde toplumun hem yap›s›n› hem de ifllevlerini göz önünde bulundurur.

Bunlar A=Adaptasyon. Kendi kurallar›n›. medya. toplumun de¤erleri ve kurallar› konusunda bir genel fikir birli¤i oldu¤unu öne süren.212 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar dönüfltürecek (sindirim ifllemi gibi) baz› mekanizmalar olmad›¤›nda organizman›n sonunda ölmesi gibi sosyal sistemlerin de iyi ve sürekli bir iflleyifl içinde kalmak için karfl›lamalar› gereken ‘ihtiyaçlar’› vard›r. kararlar vermek ve organizasyonlar yapmak zorundad›r ve bu yüzden bir siyasal sisteme ihtiyaç duyar. ‹fllevselcili¤in toplumun bir yan›yla yani toplumun süreklili¤ine katk›da bulunan ve onu dengede tutan yap›lar ve süreçlerle meflgul oldu¤u için. hangi düzeyde olursa olsun. imkânlar ve ayr›cal›klar sa¤lamas›. Bir toplum toplumsal bölünmeler ve çat›flmalar› engellemek zorundad›r. polis ve hapishaneler) ihtiyaç duyar. Dolay›s›yla sosyolojinin yani çat›flma ve konsensüs teorileri olarak iki k›sma ayr›lmas› gerekti¤ini öne sürer. siyasal kesim. Adaptasyon’u karfl›layan kesim. faaliyetleri gücün meflru kullan›m›yla koordine ederek hedeflere ulaflmaya çal›fl›r. G=Amaca ulaflma. Parsons bir sistemin. denge. bu resmin tam olabilmesi için ifllevselci ve çat›flmac› toplum modellerine gerek vard›r. toplumun eksik bir resmini sundu¤unu belirtir.AGIL fiemas›’yla aç›klar. yerleflik davran›fl kurallar› (din). Konsensüs teorileri: Toplumlarda genelde uyum. Adaptasyon. belirli ç›kar gruplar›n›n tekelinde yo¤unlaflm›fl bir fley ve bu yüzden sadece bir çat›flma kayna¤› de¤il. S›ras›yla aktar›rsak (1) her toplum kendi üyelerinin g›da. (4) Di¤er bütün türler gibi her toplum kendini meydana getiren üyelerin sürekli ölmesi ve onlar›n yerine yenileri gelmesine ra¤men. özünde zorlay›c›/bask›c› bir fleydir. Bu da toplumdaki baz› konumlar›n di¤erlerinden daha güçlü olmas› ve böylece farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›n›n her zaman sistematik toplumsal çat›flmalar›n belirleyici faktörü hâline gelmesi anlam›na gelmektedir. ekonomi ve ekonomiyi güdüleyen kaynak parad›r. Örne¤in. ayr›ca çevreden ustaca yararlanacak ekonomik metalar ve zenginliklerin üretimiyle ilgilidir. sadece k›t ve eflitsiz olarak da¤›lm›fl. istikrars›zl›k ve çat›flma gibi olgular›n geçici durumlar oldu¤unu varsayan sosyoloji teorileri Farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›: Bir örgütteki otorite da¤›l›m›n›n farkl› konumlar ve mevkilerdeki bireylere daha afla¤› konumda olanlara göre farkl› güç. da¤›t›mlar›n› yapmak ve d›fl çevreye uyum sa¤lamak için ekonomik sisteme ihtiyaç duyar. esas olarak akrabal›k sistemine. din ve hukuk gibi di¤er toplumsal kurumlarla pekifltirilir. ‹fllevselciler sosyal sistemi bir arada tutan fleyin gönüllü/iradi ifl birli¤i. Bu süreç okul. Ona göre. Çat›flma teorisi üç temel ve birbiriyle iliflkili kabul üzerine kurulur. bizzat varl›¤›n› sürdürmeye çal›fl›r. Ona göre. farkl› gruplar›n amaçlar›na ulaflmak için kulland›klar› silahlard›r. uyumsuzluk. Konsensüs teorisyenleri toplumda ‘de¤er bütünleflmesi’ni. istikrar ve bütünlük. çat›flmac›larsa ‘bask›’ oldu¤unu öne sürerler. (1) ‹nsanlar›n baz› temel ‘ç›karlar’›. Çat›flma teorisinin kurucular›ndan Ralf Dahrendorf (1929-2009) toplumun konsensüs ve çat›flma olmak üzere iki yüzü oldu¤unu vurgular. giyim ve bar›nma ihtiyaçlar›n› karfl›lamak zorundad›r. aksi takdirde çözülmeye u¤rayacakt›r. topluluk/cemaat duygusu ve ortak bir kimlik yaratmak zorundad›r. I=Bütünleflme. L=Varl›¤›n› sürdürme biçiminde s›ralan›r. (3) Her toplum bir aidiyet. iletiflim (medya) ve sosyal kontrole (hukuk. (2) Her toplum kendi amaçlar›n› oluflturmak. dengesizlik. istedikleri ve elde etmeye çal›flt›klar› fleyler vard›r (2) ‘Güç’ toplumsal iliflkilerin özünü oluflturur. âdetleri ve kültürünü kuflaktan kufla¤a aktarmaya çal›fl›r ve bu örüntü/kal›p devaml›l›¤›. varl›¤›n› sürdürebilmesi için dört temel ihtiyaç› karfl›lamas› gerekti¤i düflüncesini -ilgili sözcüklerin ‹ngilizce bafl harflerinden oluflturdu¤u. . çocu¤unu sosyallefltiren aileye ba¤l›d›r. (3) De¤erler ve düflünceler. Bu yüzden. çat›flmac›lar›nsa ‘ç›kar çat›flmalar›’n› ve toplumu bir arada tutan ‘bask›’y› incelemeleri gerekti¤ini belirtir. Bu yüzden kendi kaynaklar›n› üretmek. mahkemeler. Çat›flma Teorisi Ç›kar gruplar›: Belirli ortak ç›karlar› ve görüfllerini gerçeklefltirmek için bir araya gelen ve kimi zaman örgütlenmifl ve örgütlü mücadele veren insan topluluklar›. birbirlerini karfl›l›kl› gerektiren çat›flma ve konsensüs olmadan toplumlar da var olamaz. bir toplumun kimli¤i ve hedeflerini tan›mlayan bir araçtan ziyade.

(ii) her sosyal sistem farkl› iliflkili parçalar aras›nda dengesizlik. art›racak veya azaltacak biçimlerde ifller. sapma ve çat›flma gibi genellikle sistem için y›k›c› oldu¤u düflünülen ço¤u süreç. Güç da¤›l›m›: Bir toplum veya örgüt içinde güç ve otoritenin eflitsiz da¤›l›m›. ifllevselcilere göre genelde normlar. çat›flma toplumsal yap›n›n oluflumu. Coser’›n toplum imgesine göre (i) toplumsal dünya iliflkili farkl› parçalardan oluflan bir sistem olarak görülebilir. fikir ayr›l›klar›. hangi türde olursa olsun. toplumsal düzenin bir ölçüde. de¤erler ve ortak bir ahlak temelinde sa¤lan›rken çat›flma teorisine göre düzen. Dolay›s›yla. hem çat›flma insan tarihinin yarat›c› gücüdür hem de toplumdaki veya konum içindeki güç da¤›l›m› toplumsal yap›n›n temel belirleyicisidir. Sosyal sistemlerin (toplumun) devaml›l›¤›nda çat›flman›n olumlu ifllevlerini vurgulayan Lewis Coser (1913-2003) bu görüfllerinde sosyolojinin kurucular›ndan Simmel’in düflüncelerinden oldukça etkilenmifltir. (iv) fliddet. ‹fllevselciler toplumlar ve toplumsal kurumlar›. güç kullanma bask› ve zorlamay›. . Bu yüzden ‘toplumsal düzen’i otorite iliflkileri yaratan süreçler ayakta tutar. Toplumsal düzen. Çat›flman›n kurumsallaflmas›: Modern toplumlarda farkl› s›n›flar veya toplumun farkl› kesimleri aras›ndaki ç›kar. güce dayal› bu iliflkinin yaratt›¤› denge. Coser. yani “rekabet hâlindeki gruplar veya ç›karlar sistemi” olarak görülür. Ünite . ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› 1. mevcut düzenlemeler üzerinde konsensüsle sürdürüldü¤ünü ve çat›flman›n yaratt›¤› “düzensizli¤in” bu konsensüs zay›flad›¤›nda veya düzenin meflrulu¤u azald›¤›nda ortaya ç›kt›¤›n› öne sürer. (iii) sistemi meydana getiren parçalar›n kendi içlerindeki ve aralar›ndaki süreçler. gerilimler ve ç›kar çat›flmalar› sergiler. hem mevcut normlar›n daha belirgin hâle gelmesini sa¤lar hem de yeni koflullara uygun normlar›n oluflumuna katk›da bulunabilir.Toplum 213 Güç sahibi gruplar ç›karlar›n› sürdürebilirken güçten yoksun konumdakiler bunu baflaramad›klar› için. mevcut normlar› güçlendirmenin yan› s›ra. toplumdaki bu iki grubun ç›karlar› zorunlu olarak farkl›d›r ve bu yüzden. belirli koflullar alt›nda sistemin bütünleflme temeli kadar çevreye adaptasyonunu da güçlendirici bir temeli olarak görülebilir. bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilir. Dolay›s›yla.8. güç ve de¤er çat›flmalar›n›n toplumda genel kabul gören yasalaflm›fl kurallar ve demokratik ilkeler çerçevesinde gerçekleflmesi. Güç ve otorite hem alt gruplar›n güç iliflkileri içinde üzerinde rekabet ve mücadele ettikleri kaynaklar› hem de böylece de¤iflmenin ve çat›flman›n kurumsallaflm›fl temel kaynaklar›n› oluflturur. Coser’a göre. 2. Ayr›ca. ç›kar farkl›l›klar›n›n yaratt›¤› ‘çat›flma’ veya ‘çat›flma potansiyeli’ nedeniyle er veya geç bozulma e¤ilimindedir. dolay›s›yla yapt›r›mlara baflvurmay› gerektirir. 3. Bu normlar güçlüler taraf›ndan oluflturuldu¤u ve sürdürüldü¤ü için. güçlülerin konumlar›n›n çok sabit oldu¤u toplumlarda bile. üst konumlardaki üyelerin di¤er baz› üyeler üzerinde kurduklar› bask›dan kaynaklan›r. Di¤er taraftan çat›flma. Ancak insanlar boyun e¤mekten hofllanmad›klar› için ç›kar çat›flmalar› kaç›n›lmazd›r. farkl› koflullarda sistemin bütünlü¤ü ve adaptasyonunu sa¤layacak. ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n bir arac› olarak görürken çat›flma teorisyenleri baz› gruplar›n di¤erleri aleyhine fayda sa¤lad›klar› belirli bir düzeni tan›mlama ve desteklemenin bir yolu olarak düflünürler. genel toplumsal normlar toplumsal konsensüsü yans›tmaz veya konsensüs sonucunda oluflmaz. de¤ifltirecek. bütün parçalar› birbirine ba¤›ml› olan ve denge sa¤layacak bir biçimde iflleyen sistemler olarak görürken çat›flma teorisinde toplum gruplar›n güç mücadelesi verdikleri bir arena. onlar›n özü en iyi flekilde güçlünün ç›karlar›na göre aç›klanabilir ve neticede yerleflik normlar yönetici normlardan baflka bir fley de¤ildir.

Etnometodolojinin kurucusu Harold Garfinkel (1917-2011) ise toplumsal dünyay› (toplumu) süregiden pratik bir icraat olarak görür. toplum birbirinden ba¤›ms›z bir dizi edimden oluflmaz. Weber ve Durkheim’› önemli ölçüde ilgilendiren büyük ölçekli yap›lar hakk›nda yok denecek kadar az fikre sahiptir. Fenomenolojik e¤ilimi nedeniyle kendine amaç olarak öznel yönelimlerin nesnel yap›s›n›n betimlemesini al›r.214 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 4. Ancak. Bu yaklafl›mdan hareketle toplumun nesnel özelliklerinin bu evrensel öznel temele dayand›¤›n› düflünür. Yani. Fenomenolojik sosyolojinin kurucusu Alfred Schutz (1899-1959) toplumu. Mead’in toplum anlay›fl›nda önemli olan fley toplumun bireyden önce gelmesi ve zihinsel süreçlerin kayna¤›n›n toplum olmas›d›r. ‹fllevselcilere göre toplumdaki her unsur istikrara katk›da bulunurken çat›flma teorisine göre genel toplumsal unsurlar›n ço¤u çözülme ve çat›flmaya katk›da bulunur. Benzer flekilde kurumu ortak tepkiler bütünü olarak görür. M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri alan bu tür yaklafl›mlar ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapma gere¤i duymad›klar› için onlar›n toplum anlay›fllar› genellikle yaz›lar›ndan ç›kart›labilir. grup hayat› ise “süregiden kompleks bir etkinliktir”. ancak kendi hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvurduklar›n› düflünür. ifllevselciler paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› içbütünlü¤e vurguda bulunurken çat›flma teorisi gücü vurgular. bir toplumu meydana getiren bireyler sadece kendilerine ait. aksine (perspektiflerin ayarlanmas›n› mümkün k›lan) bir ve ayn› gerçeklik içinde yer al›rlar. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun statik veya en az›ndan hareketli bir denge hâlinde oldu¤unu vurgularken çat›flma teorisinde toplumlar›n sürekli de¤iflme hâlinde olduklar› kabul edilir. kiflisel. 6. ‹fllevselciler düzene vurguda bulunurken çat›flma teorisi sosyal sistemin her noktas›nda anlaflmazl›klar ve çat›flmalar oldu¤unu vurgular. ‹nsan toplumu eylem. ‹nsanlar›n rasyonel olduklar›n›. zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u toplumsal organizasyondan daha fazla bir fleyi ifade etmez. ba¤›ms›z bir zihin dünyas›na sahip de¤illerdir. Düzenin devam›nda. Birbiriyle iç içe geçmifl eylem ve etkileflim kal›plar› gruplar ve toplumlar› meydana getirir. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görür. Özetle toplumsal dünya içindekiler taraf›ndan ortaklafla bilinen bir fleydir. Mead için toplum. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Herbert Blumer’e (1900-1987) göre toplum makro yap›lardan oluflmaz. Toplumun özü aktörler ve eylem içinde bulunabilir: “‹nsan toplumunun eyleyen insanlardan ve toplumsal hayat›n da onlar›n eylemlerinden olufltu¤u düflünülebilir. 7. Ona göre toplumsal gerçeklik özneler-aras› bir meseledir. Sembolik etkileflimcili¤in fikri ve bilimsel temellerini atan George Herbert Mead (1863-1931) toplum konusunu tart›flt›¤›nda Marx. SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE topluma hangi düzeyde bakar ve genelde hangi özellikleri vurguMikro toplum anlay›fllar› larlar? DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . 5.

temeli ve iflleyiflini farkl› biçimlerde konumland›rsalar da evrimci ve reformcu bir geliflme anlay›fl› gelifltirmifllerdir. üretici güçler ve üretim iliflkileri. bunlar›n meflrulaflt›r›lmas›n› sa¤layan ideolojileri yerlefltirir. farkl› nedenlerle bu durumdan uzaklaflmak zorunda kald›klar›n› vurgulam›fl. A M A Ç 2 Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx.8. Hegel devleti en üste koyan bir görüfl gelifltirirken toplumu daha bireyci. Ayd›nlanma Dönemi’nde ‘toplumsal sözleflme teorileri’ne ve onlar› kesinlikle reddeden muhafazakâr tepkiye. toplumun bileflimi. Weber. toplumsal dayan›flmay› ve onun bozan etkenleri. parçalar› aras›ndaki uyum ve bütünlü¤ü. Toplumu bütüncül bir temelde aç›klayan Platon ve Aristoteles hem toplumun unsurlar› olan kurumsal birli¤ini hem de kendi içindeki farkl›laflmalar› farkl› biçimler ve derecelerde vurgulayarak günümüzdeki ifllevselci ve çat›flmac› sosyolojik teorilere öncülük etmifllerdir. bu ba¤lamda farkl› ‘insan do¤as›’ ve birey-toplum iliflkisi anlay›fl› ortaya koymufllard›r. . Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerlikleri ay›rt etmek. sadece ak›l yoluyla aç›klanmaya çal›flan ilk giriflimler Antik Ça¤ felsefesinde Platon ve Aristoteles’e. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre. adaptasyon ve en uygunun hayatta kalmas› ilkeleriyle ve (bireysel ve toplumsal) türler aras›ndaki bir mücadele fikriyle tamamlar. Ancak Simmel sosyolojinin tarihteki bütün toplumlarda özel ‘içerikler’inden ba¤›ms›z olarak ortaya ç›kan evrensel “temel ve genel etkileflim ‘biçim’leri” araflt›rmas› gerekti¤ini vurgularken Weber “genel tarihsel evrim”den ve yasalardan söz edilemeyece¤ini. Ünite . ilerlemeci ve Ayd›nlanmac› bir temelde. güç ve otorite iliflkilerinin temellerini ve toplumlar›n yap›laflmalar› ve de¤iflimlerindeki rollerini ortaya koymaya çal›fl›r. Spencer ise bu vurguyu evrimci. iflbölümünün yol açt›¤› eflitsizlik ve tabakalaflma. sömürü ve bask›y›. statü ve gücü de dikkate alan çok yönlü aç›klamalar gelifltirilmesi gerekti¤ini öne sürer. Daha bireyci olan bu anlay›fllara karfl› tam tersine toplum ve birey karfl›s›ndaki önceli¤ini vurgulayan. bireyin etkisini yok saymasalar da toplumun. bireyi neredeyse yok sayan bir ‘muhafazakâr sosyoloji’ geliflmifltir. sadece sosyal s›n›flara dayal› bir yaklafl›m›n indirgemecilik olaca¤›n›. ortak kültürel de¤erleri. Weber ve Simmel ise birey temelli bir toplum anlay›fl› gelifltirerek sosyolojinin bireylerin çevreleri ve eylemlerine yükledikleri anlamlara ve bu anlamlar temelinde kurulan ‘toplumsal etkileflimler’e dikkat çekerler. Toplumun bireylerin eylemleri ve onlara yükledikleri anlamlardan hareketle aç›klanabilece¤ini kabul eden Weber ve Simmel. Ayd›nlanmac› ve muhafazakâr görüfllerin farkl› ve bazen s›k›nt›l› bileflimlerini içeren Hegel’e ve en belirgin biçimde Comte.Toplum 215 Özet A M A Ç 1 Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klamak. Marx toplumlar›n temeline üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. Émile Durkheim. do¤al ay›klanma. baflka deyiflle ‘düzen ve ilerleme’yi birlikte aç›klamaya çal›flan Saint-Simon ve Comte. yani ‘toplumsal konsensüs’ü vurgular. serbest piyasac› yaklafl›m içinde temellendirmifltir. Saint-Simon ve sosyolojik evrimcili¤in temsilcisi Spencer’a aittir. Toplumsal sözleflme teorileri. ‹fllevselci ve evrimci bir toplum teorisi gelifltiren Durkheim bir sistem olarak toplumun ifllevsel bütünlü¤ünü. her olgunun kendi özel tarihsel ve toplumsal koflullar›. bireylerin yüz yüze karfl›laflmalardaki toplumsal etkileflimlerini sosyolojinin konusu olarak kabul ederler. ba¤lamlar› içinde araflt›r›lmas› gerekti¤ini iddia eder. Toplumu bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il. Bu iki karfl›t yaklafl›m özellikle sosyolojinin kurulufl dönemindeki felsefi ve sosyolojik yaklafl›mlar› farkl› biçimler ve düzeylerde etkilemifl. Toplumdaki hem de¤iflmeyi hem istikrar›. di¤erlerinden farkl› olarak modern kapitalizmin ve modern dünyan›n geliflmesinde rasyonelleflme ve bürokrasinin önemini ve içerebilece¤i tehlikeleri. ikisi aras›nda kalan görüfller gelifltirmelerine yol açm›flt›r. insanlar›n tarihte topluma geçmeden önce bir ‘do¤a durumu’nda yaflad›klar›n›. Marx ve Durkheim. toplumsal yap› ve koflullar›n insanlar›n eylemleri üzerindeki a¤›rl›kl› etkisini vurgularlar. Weber ise Marx gibi üretim araçlar›nda özel mülkiyetin tabakalaflman›n ve sosyal s›n›flar›n ortaya ç›k›fl› ve flekillenmesinde etkili oldu¤unu kabul etmesine ra¤men.

çok önemli bir olgu olan çat›flma toplumsal hayat›n sadece bir yan›n› oluflturur ve konsensüsten daha ‘temel’ de¤ildir. karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k. Erken dönem ifllevselciler. Ona göre. Etnometodolojide toplumsal dünya (toplum) süregiden pratik bir icraat olarak görülür. AM A Ç 4 . Çat›flmalar›n ifllevselli¤ini vurgulayan Coser gerçek toplumlar›n konsensüs. ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapmazlar. iflleyiflleri ve aralar›ndaki iliflkiler ve etkileflimlere odaklanan makro düzey yaklafl›mlard›r. çat›flmay› bir patoloji (hastal›k) ve ortadan kald›r›lmas› gereken bir fley olarak gören yaklafl›m›n› elefltirmek ve bütünlüklü bir sosyolojik analizin toplumun di¤er yüzünü de yani uyumsuzluk. bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilece¤ini öne sürer. Çat›flmac› yaklafl›m ifllevselcili¤in ve Parsons’›n toplumsal uyum. Evrimci bir toplum anlay›fl›na sahip olan Parsons. yasalar ve kurallar› belirlemeye ve bir sosyal sistemin temellerini ortaya ç›karmaya çal›fl›r. içinde bulunduklar› toplumsal ortamda varl›klar›n› sürdürebilmek için bu temel ihtiyaçlar› karfl›lamak zorunda olduklar›n› öne sürer. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Blumer. istikrar› esas alan. bir sistem olarak toplumun hem çevresiyle etkileflimini hem de kendi içyap›s›n›n iflleyiflini düzenleyen temel süreçler. Lévi-Strauss. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görülür. Her organizasyonun. insanlar rasyonel varl›k olmalar›na ra¤men. toplumun devaml›l›¤› için ortak ‘beklentiler’ setinin. yap›sal-ifllevselcilik toplumu bir yap› veya sistem olarak gören. organizmalar gibi toplumlar›n da genel toplumsal ihtiyaçlar› oldu¤unu. bir arada yaflayabilme ve zorlama sayesinde var olabildiklerini vurgular. otoritenin eflitsiz da¤›l›m› nedeniyle bir çat›flma potansiyeli içerdi¤ini belirtir. hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvururlar. Genellikle Frans›z yap›salc›l›¤› olarak an›lan yap›salc›l›¤›n kayna¤›nda Durkheim’›n toplum analizi. güç ve otorite iliflkileri ve da¤›l›m› ba¤lam›nda ele al›r. çat›flman›n toplumsal yap›n›n oluflumu. toplumun özünün aktörler ve eylem içinde bulunabilece¤ini öne sürer. toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlar. Modern toplum teorilerinden yap›salc›l›k. ilkeler. toplumun makro yap›lardan oluflmad›¤›n›. Toplumun bireyden. bu sistem veya yap›n›n içindeki bireylerin davran›fllar›n› belirledi¤ini kabul eden. denge. di¤erlerinden farkl› olarak tarihteki bütün insanlarda ayn› biçimde var oldu¤unu ve dolay›s›yla evrensel oldu¤unu düflündü¤ü “insan zihninin yap›s›”n›n belirleyici faktör oldu¤unu kabul eder ve bu ortak yap›lar› araflt›r›r. erken dönem ifllevselcilik. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar› araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri ald›klar› için. istikrars›zl›k ve çat›flmay› da araflt›rmas› gerekti¤ini vurgulamak için ortaya ç›km›flt›r. Fenomenolojik sosyolojide toplum. yani ilgili toplumu oluflturan bireyler aras›ndaki konsensüsün önemini vurgular.216 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AM A Ç 3 Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klamak. Toplumun nesnel özelliklerini bireylerin öznel yönelimlerinin oluflturdu¤u kabul edilir. dilbilimci Ferdinand de Saussure’›n “konuflma ve dil analizi” ve Claude Lévi-Strauss’›n yap›salc› mit analizleri yatar. dengesizlik. yani yap›n›n (dilin) eylemden (sözden) önce geldi¤ini ve onlar› mümkün k›ld›¤›n› öne süren yap›salc› teoride bir bütün oluflturdu¤u varsay›lan yap›n›n (toplumun) bileflenleri aras›ndaki karfl›l›kl› (yap›n›n belirleyici konumda oldu¤u) etkileflimlerle ilgilenilir. Dahrendorf toplumsal çat›flmay› büyük ölçüde örgütsel ba¤lamda. yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rmak. Parsons. erken dönem ifllevselcilik. Yap›sal-ifllevselcili¤in kurucusu olan Parsons toplumu bir tür organik sistem olarak tan›mlar. büyük veya küçük. Bunlardan sembolik etkileflimcili¤in kurucusu Mead toplum zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u bir toplumsal organizasyon. genelde toplumsal kurumlar. Bu yaklafl›ma göre. Coser.

8. Ünite - Toplum

217

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi bütün toplumsal sözleflme teorilerinin ortak bir özelli¤idir? a. Bir ‘do¤a durumu’ varsay›m›na dayanma. b. Toplumsal sözleflmeyi güvenlik iste¤iyle aç›klama. c. Toplumsal çat›flmalar›n kayna¤›n›n özel mülkiyet oldu¤unu savunma. d. ‹nsan› do¤ufltan bencil bir varl›k olarak görme. e. Medeniyetin insan› gelifltirdi¤ini kabul etme. 2. Afla¤›dakilerden hangisi muhafazakâr sosyolojik e¤ilimlerin ortak bir özelli¤i de¤ildir? a. Birey üzerinde topluma öncelik tan›ma. b. Geleneklere büyük önem ve de¤er yükleme. c. Toplumun bireyi kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirdi¤ini savunma. d. Kiflisel haklar ve özgürlükleri vurgulama. e. Toplumsal ba¤lar›n özünün hiyerarfli oldu¤unu düflünme. 3. Afla¤›daki kavramlardan hangisi Spencer’›n evrimci yaklafl›m›n›n tamamlay›c› bir özelli¤i olamaz? a. Farkl›laflma ve uzmanlaflma. b. Do¤al ay›klanma. c. Toplumsal konsensüs. d. Sistemin içkin istikrars›zl›¤›. e. Türlerin eflitli¤i. 4. Afla¤›daki görüfllerden hangisi hem Marx hem de Weber’e aittir? a. Bütün toplumsal eflitsizliklerin kayna¤›nda özel mülkiyet vard›r. b. Sosyal s›n›flar bir toplumun temel bir bileflenidir. c. Eflitsizlik, sömürü ve bask›n›n temel nedeni iflbölümüdür. d. Modern toplumun belirleyici özelli¤i rasyonelleflmedir. e. Toplumun temeli bireylerin eylemlerine yükledikleri anlamlard›r. 5. Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n temel vurgular›ndan biridir? a. S›n›f çat›flmas›. b. Temel ve genel etkileflimler. c. Kapitalist ruh d. Toplumun ifllevsel bütünlü¤ü. e. Statü ve gücün önemi. 6. Afla¤›dakilerden hangisi erken dönem ifllevselcili¤in temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Bir kültürel unsur ilk ortaya ç›kt›¤› koflullara göre aç›klanabilir. b. De¤iflen koflullar ayn› bir kültürel unsura yüklenen anlamlar› de¤ifltirebilir. c. Gerçek sosyal analizler artzamanl› de¤il, eflzamanl› analizlerdir. d. Ayn› görünen iki pratik farkl› koflullarda farkl› ifllevleri yerine getirebilir. e. Bir toplumsal pratik mevcut kültürel ba¤lam› içinde anlafl›labilir. 7. Parsons’a göre, afla¤›dakilerden hangisi bir sosyal sistemin temel ihtiyaçlar›ndan de¤ildir? a. Üyelerinin temel ekonomik gereklerini karfl›lamak b. ‹nsanlar› belirli ortak amaçlar temelinde yönlendirmek. c. Bireylere ortak bir kültürel kimlik sunmak. d. Varl›¤›n› nesiller boyu sürdürmek. e. Toplumsal çat›flmalar›n kurallar›n› düzenlemek. 8. Afla¤›dakilerden hangisi Dahrendorf’un temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Çat›flma ortadan kald›r›lmas› gereken bir hastal›kt›r. b. Daha güçlü olanlar statükoyu korumaya daha fazla e¤ilimlidir. c. Toplumlarda çat›flma potansiyeli her zaman vard›r. d. Uyumsuzluk, dengesizlik ve istikrars›zl›k da toplumun do¤al bir parças›d›r. e. Çat›flmalar›n temel kayna¤› toplumdaki eflitsiz güç da¤›l›m›d›r. 9. ‹fllevselci ve çat›flmac› teorilere iliflkin afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n arac› olarak görürler. b. Çat›flma teorisi sürekli de¤iflme hâlinde toplum fikrini benimser. c. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun istikrara katk›da bulundu¤unu öne sürer. d. Çat›flma teorisi normlar, de¤erleri toplumun genelde paylaflt›¤› fleyler olarak görür. e. ‹fllevselciler düzenin devam›nda paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› iç-bütünlü¤ü vurgularlar.

218

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Okuma Parças›
10. Afla¤›dakilerden hangisi mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Yüz yüze etkileflimler ve karfl›laflmalara odaklanma. b. Toplumun özünü onun kurumlar› ve yap›s› içinde arama. c. Bireylerin öznel yönelimlerini dikkate alma. d. Toplumu süregiden pratik bir icraat olarak görme. e. Toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlama. KLÂS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹N‹N M‹RASI Ço¤u yüksek okul ve üniversitede, sosyoloji ö¤rencileri sosyal teori derslerinde Karl Marx, Max Weber ve Emile Durkheim’dan metinler okurlar. 19. yüzy›l Avrupal› sosyal teorisyenlerinin sosyolojinin temel teorik konular›n› formüle ettikleri düflünülür. Fakat bu klâsiklerin yorumlar› asla aç›k de¤ildir. Onlar›n yaz›lar›n›n anlam›yla ilgili tart›flmalar bafl›ndan beri sosyolojik teoriyi beslemifltir. Ça¤dafl toplumsal dünyay› etkileyen temel toplumsal de¤iflimler sonucunda, art›fl tart›flmalar ço¤u kez bu teorisyenlerin ça¤dafl toplumlar›n anlafl›lmas› aç›s›ndan önemlerine odaklanmaktad›r. Giddens ço¤u sosyolo¤u, ilk kez Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori’de (1971) klâsik sosyolojik teorinin do¤as› ve miras› üzerine gelifltirdi¤i yorumlar›ndan hareketle ele al›r... Klâsik figürlerin oldukça soyut veya polemik yorumlar› olarak gördü¤ü düflünceleri elefltiren Giddens Marx, Durkheim ve Weber’i ilgili dönemin toplumsal ba¤lam›na yerlefltirir; o bu üç teorisyenin modern toplumun do¤as› hakk›nda elefltirel bir perspektif yaratt›klar›n› düflünür, ancak bu yaklafl›mlar›n modern dünyay› anlamam›z› sa¤layacak biçimde yeniden formüle edilebileceklerini vurgular.... Marx, Weber, Durkheim ve modernitenin do¤usu Marx, Weber ve Durkheim’›n teorileri sosyolojik gelene¤in çekirde¤ini oluflturur. Onlar sosyolojiye çok özel yönelimler ve güçlü düflünceler sa¤lam›fllard›r. Üç düflünür de ortak fikri bir giriflime, Collins’in ‘toplumun keflfi’ ad›n› verdi¤i fleye katk›da bulunmufltur. Onlar 19. yüzy›lda ve 20. yüzy›l bafl›nda, Bat› toplumun ortaa ç›k›fl› ve dönüflümü dâhil, ortak bir ba¤lama farkl› tepkiler vermifllerdir. Frans›z Devrimi, ard›ndan sanayi devrimi ve piyasan›n ortaya ç›k›fl› toplums al, ekonomik ve kültürel imkânlara ve -(kapitalizm ve sosyalizm gibi) yeni, daha kompleks organizasyon biçimlerinden (gelenekten ziyade rasyonelli¤e, toplumsal kat›l›m ve bireycili¤e dayal›) yeni bir kültür tipine kadar-önceden akla gelmeyecek birçok soruna yol açm›flt›r. Marx, Weber, ve Durkheim, modern dünyada ortaya ç›kan ve demokraside cisimleflen rasyonalite ve insan özgürlü¤üyle ilgili imkânlar görür, ancak onlar ca¤dafl toplumlara içkin problemlerin varl›¤›n› da kabul ederler: Marx’ta yabanc›laflma, Weber’de bürokratik ak›lc›l›¤›n demir kafesinde anlam›n kayb› ve Durkheim’da an›mi. Marx’ta tarih-

8. Ünite - Toplum

219

sel materyalizmi kapitalizm ve sanay›leflmenin oluflum sürecini vurgular. Marx ideoloji ve devlek konusunda oldukça ileri görüfller gelifltirse de, teorisi insanlar›n maddî varolufllar›n› belirleyen emek sürevi içinde hayatlar›n› nas›l sürdükleri ve yeniden ürettiklerine odaklan›r. Toplumsal hayat›n maddî üretimi birbirleriyle çat›flma içindeki s›n›flar›n mevcudiyetiyle iliflkilidir, çünkü tüm tarih s›n›f mücadeleleri tarihidir. Marx’a göre, modern s›n›f çat›flmalar› kapitalizmin temel çeliflkisinden, yani proletaryan›n (iflçi s›n›f›) gerçeklefltirdi¤i üretimin toplumsal do¤as› ile kapitalist s›n›f›n elinde yo¤unlaflan ve eme¤in ürünlerinin gasp edildi¤i özel mülkiyet aras›ndaki çeliflkiden kaynaklan›r. Sosyalizm ve ard›ndan gelecek komünizm üretimin kollektif mülkiyeti ve yönetimi anlam›na gelir ve bu temel çeliflkinin afl›lmas›n› mümkün k›lar. Weber’e göre, modern toplumlar› önceki toplumsal organizsayon biçimlerinden ay›ran fley yeni s›n›f mücadelesi biçimleri de¤il, rasyonalitenin ortaya ç›k›fl›d›r. Kapitalizm ve demokrasinin ortaya ç›k›fl›yla gündelik hayat rasyonelleflir ve büflüsü bozulurken, dünya bilim ve akl›n etkisiyle gizemli ve büyüsel niteliklerini yitirir. Kapitalizmin ortaya ç›k›fl›yla ilgili bir faktör olan protestan ahlâk›ndan modern dünyada bürokrasinin hâkimiyetine ve bilimin sayg›nl›¤›na kadar, rasyonalite modern insanlar›n yaflam biçimlerine kurumsal ve öznel düzeyde kök salar. Weber’e göre, bu rasyonellefltirici genel e¤ilimlerine ra¤men, toplumsal hayat›n kompleksli¤i sosyal bilimlerin onu tamamen kavramas›n› engeller... Durkheim modern dünyay›, Weber gibi, büyüsü bozulmufl bir fley olarak görmez; daha ziyade, toplumsal dayan›flman›n yarat›lmas›nda paylafl›lan, kutsal inançlar›n merkezili¤ini vurgular. Durkheim için, toplum bir organizma gibi ifller, de¤iflti¤inde yeniden denge haline dönme e¤ilimindedir. Ancak bu süreç otomatik olarak ifllemez. ‹nsanlar›n toplumsal davran›fllar› onlar›n ininad›r›c› ve cazip bulmalar› gereken kurallar ve inanaçlara ittaatlerine dayan›r. Toplumsal kurallar insanlara anlam ve istikrar sa¤lar; etkili olmalar› için bu kurallara kutsal bir özün atfedilmesi gerekir. Toplum, de¤erlerine sayg› gösterilmesi ve periyodik olarak canl› tutulmas› gereken kutsal, ahlâkî bir evrendir. Ritüeller ve seremoniler, modern organik dayan›flman›n ifl bölümünde ve progesyonel ve mesleki gruplar içinde kök sald›¤› toplumsal hayat› anl› tutma araçlar›d›r. Organik dayan›flma insanlar›n içinde yaflad›klar› temel gruplar›n yarat›lmas›na demokratik ve rasyonel kat›l›mlar›na dayanmal›d›r. Aktif kat›l›-

m›n yoklu¤u insanlar›n toplumsal hayat›n ahlâkî faydalar›n› paylaflmad›klar› anomi ve bencilli¤in karakterize etti¤i anlams›z bir toplumsal varolufla yol açabilir. Kaynak: Kenneth Tucker, Jr., Anthony Giddens and Modern Social Theory, Sage Publications, 1998, s. 1415, Çeviren: Ümit Tatl›can http://www.umittatlican.com/files/Klasik%20Sosyolojik%20teorinin%20Mirasi%20%20(Kenneth%20Tucker,%20Jr.-1998).pdf

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. a 2. d 3. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplum Sözleflmesi Teorileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Muhafazakâr Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri” ve “Spencer” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Karl Marx” ve “Max Weber” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Émìle Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Dönem ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›sal ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

4. b 5. d 6. a 7. e 8. a 9. d

10. b

220

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Toplumun do¤adaki di¤er canl›lar gibi bir organizma, ayn› zamanda orman yasalar›na tabi bir fley olarak görülmesi toplumun di¤er toplumlarla iliflkisi ve kendi içindeki bireylerin birbirleriyle iliflkileri olmak üzere iki düzeyde sonuca sahip olabilir. Di¤er toplumlarla iliflkilerde, toplumlar aras›ndaki k›yas›ya savafllar› do¤al ve bu savafllarda galip gelenleri di¤erlerinden üstün varl›klar olarak görürüz. Toplum içindeki iliflkileri de benzer biçimde, daha güçlü ç›kma, daha güçlü ç›kan›n daha üstün ve de¤erli olmas› mücadelesi olarak görürüz. Bu bir anlamda toplumdaki mevcut ayr›mlar›, eflitsizlikler, ayr›cal›klar› ve dolay›s›yla statükoyu do¤allaflt›rmaya hizmet edecektir. Zay›f durumda olanlar› koruyacak ekonomik ve sosyal önlemleri almad›¤›m›zda onlar› güçlünün eline ve insaf›na teslim eder, toplum içindeki çat›flmalar› azaltmak yerine art›r›r›z. S›ra Sizde 2 Marx bir sistem olarak kapitalist toplumlar› öncelikle üretici güçler ve üretim iliflkileri faktörleri temelinde aç›klar. Bu üretici güçler ve üretim iliflkileri kapitalist toplumun ekonomik temelini (altyap›s›n›) oluflturur ve üstyap›y› belirler veya onlara damgas›n› vurur. Marx üretim araçlar›nda özel mülkiyetin ve iflbölümünün aralar›nda eflitsiz ve sömürüye dayal› iliflkiler olan sosyal s›n›flar› (burjuvazi ve proletarya) ve bir tabakalaflma yap›s›n› yaratt›¤›n› öne sürer. Ona göre, mevcut sistemden kazançl› olanlar statükoyu sürdürme; zarar görenlerse onu de¤ifltirme, devrimci bir mücadeleyle y›kma e¤ilimindedirler. Bu da uzlaflmaz ç›karlara sahip olan sosyal s›n›flar aras›nda s›n›f mücadeleleri veya çat›flmalar›na yol açar. Statükodan kazançl› olanlar durumlar›n› do¤allaflt›rmak ve meflrulaflt›rmak, sömürü ve bask›y› gizlemek için kendi ç›karlar›na uygun olan de¤erleri ve inançlar›n› belirli bir ideoloji alt›nda tüm insanl›¤›n evrensel de¤erleriymifl gibi sunmaya çal›fl›rlar. Kapitalist sistemin ortadan kald›r›lmas› gerekti¤ini düflünen Marx’a göre bunun çözümü üretim araçlar›nda özel mülkiyetin kald›r›lmas› ve kollektif mülkiyetin geçirilmesi, yani bunlar›n herkesin eflit yararlanmas›na aç›k olmas›d›r. S›ra Sizde 3 Weber’e göre, modern sanayi toplumlar› düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyarlar. ‹nsanlara de¤il bürokratik kurallara, bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayanan bürokrasi, en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir. Modern bir ekonomik iflletmenin veya kamu bürokrasisinin düzenli, etkili ve verimli bir biçimde iflleyebilmesi için, ilk olarak ifllerin keyfî uygulamalara de¤il, sabit, standart ilkeler ve kurallara dayanmas› gerekir. ‹kinci olarak ifllerle ilgili e¤itimi alm›fl ve gerekli becerilere sahip uzmanlar›n çal›flt›r›lmas› gerekir. Bu yüzden, üçüncü olarak iflbölümünün ilgili kurumun amaçlar›na uygun biçimde kesin tan›mlanm›fl ilkeler ve kurallar temelinde düzenlenmesi, bir görevler ve otorite hiyerarflisinin oluflturulmas› gerekir. Dördüncü olarak çal›flanlar›n ilgili birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirilmesi ve yapt›klar› ifle uygun bir ücret sistemine ba¤l› olmalar› gerekir. Beflinci olarak görevlilerin eflit, iflin gereklerine göre ve tarafs›z olarak davranmalar›, bu kamusal rasyonel davran›fl alan›n› özel hayatlar›ndan kesinlikle uzak tutmalar› gerekir. Bütün bu modern yönetim sistemi modern devleti, para ekonomisini ve rekabet esasl› uzmanlaflm›fl e¤itimin temelini oluflturan bir genel e¤itim sistemini, ayr›ca bürokratik faaliyetler için istikrarl› bir yasal ortam sunacak bir rasyonel hukuk sistemini gerektirir. Sonuç olarak oldukça karmafl›k modern toplumlarda birçok farkl› faaliyetin birbirleriyle uyumlu, koordineli, kapsaml›, h›zl›, etkili, verimli ve objektif bir biçimde yürütülebilmesi toplumdaki kurumlar›n büyük ölçüde bürokratikleflmesini zorunlu k›lm›flt›r. S›ra Sizde 4 Mikro toplum anlay›fllar› topluma yüz yüze iliflkiler ve insanlar›n gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar› ba¤lam›nda bakarlar. Bu yaklafl›mlar bireylerin, do¤al ve toplumsal dünyay› ve gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar›n›, alg›lama, yorumlama, de¤erlendirme, s›n›fland›rma biçimleri ve bunlar temelinde ald›klar› kararlar› vurgularlar. Toplumu bireylerin d›fl›nda, karfl›s›nda hiçbir fley yapamayacaklar› d›flsal bir fley olarak de¤il, kendi yorumlar›, tan›mlar›, kararlar› ve eylemleri içinde flekillendirebilecekleri süreçler ve oluflumlar olarak görürler.

Beeghley. Tatl›can. D. Sosyoloji. G. Craib. Ü. fienel. (2008). (2009). Bilton. Aladdin. A Global Introduction. 2011). Tatl›can). Etnometodoloji (Çev. Tatl›can). Alain (2010). Tahir Ça¤atay.W. Ritzer. (2010). (2008). Goodman Douglas J. fienel. Benton. Ken. Ü. 3rd Edition Freyer. The McGraw-Hill. & Francis. Sosyolojide Temel Fikirler (Yay›na Haz. Modern Social Theory: From Parsons to Habermas. Turner. George. (1995). Turner Jonathan H. Siyasal Düflünceler Tarihi. Perspectives in Sociology. Sosyoloji ve Sosyal Teori Yaz›lar›. 5th edition. Demiriz). Bursa: Sentez Yay›nlar›. 6. Craib (2008). Sociological Theory. Ü.8. Sharrock. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Bursa: Sentez Yay›nlar›. (2006). Prentice Hall Europe. D. Yay›na haz.: Ü. Ankara: Siyasal Kitabevi Collins. Tatl›can). W. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. (1990). Bask›. Bask›. (2004). Sociology. Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev. (4. (1997). Classical Sociological Theory. Ü. T. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Wadsworth Puplishing Company. Tatl›can). Tatl›can). Tony vd.W. Sosyal Teori ve Sosyoloji: Klasikler ve Ötesi (Der. Sosyal Bilim Felsefesi : Toplumsal Düflüncenin Felsefi Temelleri (Çev. (1991) The Structure of Sociological Theory. John J. Sosyoloji Kuramlar› Tarihi (Çev. Powers. Aladdin. Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar› Giddens. Hans (2012). Coulon. Harvester Wheatsheaf.Toplum 221 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Baert.: Ü. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Tatl›can). Patrick. Macions. ‹stanbul: Sentez Yay›nlar›. and Plummer. Sosyal Bilimler Felsefesi: Pragmatizme Do¤ru (Çev. Bursa: Sentez Yay›nlar›. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›.. Charles H. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Sosyolojik Teorinin Oluflumu (Çev. ‹lkel Topluluktan Uygar Topluma. Ritzer. Martin. Leonard. ve I. Ümit. Turner Jonathan H. Rami Ayas). Bask›. Tatl›can). George. (2008). The McGraw-Hill. Ü. 8th edition. . Sosyal Teoriye Girifl (Çev. Tatl›can. E. (2007). Oxford University Press. Slattery. Routledge.C. Layder. A. (2011). 11. Four Sociological Traditions. (2004). Ian (1992). S. 1992 Cuff. P. Randall (1994). Ü. Ünite .. 4th edition. (2010). Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›.