T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2616 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1584

SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR

Yazarlar Prof.Dr. Ali ERGUR (Ünite 1) Prof.Dr. Veysel BOZKURT (Ünite 2) Prof.Dr. Yasin AKTAY (Ünite 3) Doç.Dr. Aksu BORA (Ünite 4) Prof.Dr. Tanel DEM‹REL (Ünite 5) Prof.Dr. Sibel KALAYCIO⁄LU (Ünite 6) Doç.Dr. Hakan ERGÜL (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP (Ünite 7) Prof.Dr. Ümit TATLICAN (Ünite 8)

Editör Yrd.Doç.Dr. Emre GÖKALP

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Doç.Dr. T. Volkan Yüzer Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Funda Gürbüz Grafiker Hilal Küçükda¤aflan Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ISBN 978-975-06-1281-7 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 6.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, Haziran 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ viii

Kültür ........................................................................................
KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ...................................................................................... SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR .................................................................... Kültür Kavram›n›n Kökeni............................................................................ Antropolojik Yaklafl›mlar .............................................................................. Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar .......................................................... ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar ....................................................... Sosyolojik Yaklafl›m ..................................................................................... KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ................................................................................ KÜLTÜR VE GELENEK.................................................................................. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ ......................................................................... S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR................................................. SANAT VE TOPLUM ..................................................................................... KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR ....................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

2
3 5 5 5 5 6 6 8 9 10 12 14 15 18 19 20 21 21 22

1. ÜN‹TE

Ekonomi ................................................................................... 24
G‹R‹fi .............................................................................................................. EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ .......................................... Fonksiyonalist Perspektif .............................................................................. Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› ........................................................... Gücün ve Zenginli¤in Üretimi................................................................ Yenilik...................................................................................................... Çat›flma Kuram› ............................................................................................. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›....................................................................... ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹..................................... Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu ................................... Fordizm: Kitle Üretimi................................................................................... Fordizmin Krizi.............................................................................................. POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ ................................ Standartlaflman›n Sonu.................................................................................. ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim.............................. Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri.................................................... Üçüncü Sektör ............................................................................................... ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹............................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 25 25 26 26 26 26 26 27 28 28 30 32 33 33 34 38 41 41 43 46 47 47

2. ÜN‹TE

iv

‹çindekiler

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

48 48

3. ÜN‹TE

Din.................................................................................. ........... 50
D‹N NED‹R? ................................................................................................... Dinin Sosyolojik Tan›m› .............................................................................. Kutsal ve Din D›fl› .................................................................................. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü ................................................................................................ D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ ............................................................................ Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi.................................................. Din ve Siyaset ‹liflkisi .............................................................................. Din ve Aile ‹liflkisi................................................................................... Din ve Ekonomi ‹liflkisi .......................................................................... Din ve E¤itim ‹liflkisi............................................................................... D‹N SOSYOLOJ‹S‹......................................................................................... Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› ................................................................... Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar .............................................. Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark›........................................................ Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› ................................... Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar............................................. KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N ................................................. Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine ......... Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din .. Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din ................................... Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din ................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 51 52 53 54 55 56 56 57 58 58 60 60 62 65 67 68 69 70 70 71 73 74 75 76 77 78 79

4. ÜN‹TE

Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet................................. 80
G‹R‹fi .............................................................................................................. A‹LE................................................................................................................ Aileye Farkl› Yaklafl›mlar .............................................................................. Farkl› Aile Biçimleri....................................................................................... Toplumsal De¤iflim ve Aile .......................................................................... TOPLUMSAL C‹NS‹YET................................................................................. Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› ............................................... Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü ................................ Cinsiyet Özellikleri ........................................................................................ Cinsiyet Özelliklerinin Kültürel ‹nflas›.................................................... Cinsiyet Kal›plar› ........................................................................................... Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi ....................... Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü................................................................................. Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü .......................................................................... Delikli Tafl Yerde, Gelinlik K›z Evde Kalmaz- Geleneksel Deyim ...... 81 81 82 83 83 84 85 85 86 88 89 89 90 91 92

............................................................................................................................... Özet.................................................................................................................................................... Meflruiyet............................... 110 S‹YASET NED‹R? .................................................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ......................................................................................................................................................................................... Özet.................................................... Kamuoyu ve Medya ........................................................ Muhafazakârl›k ..................................................... Okuma Parças› ............. ‹deoloji Kavram› .................................................................................. Kendimizi S›nayal›m........................ Yaflam›n ‹çinden................................... Çevrecilik ........................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ........................ Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› ...... Yürütme Organ› ve Bürokrasi .......... Milliyetçilik........................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .................................................................. DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹).................................. Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i ........ Eflitlik Fikrinin Geliflmesi ............. 93 94 94 95 95 96 99 100 101 101 102 104 105 106 107 107 108 Siyaset ................................................................. Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri .......................................................................................... Liberalizm ..................................................... Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki ...................................................................... 111 113 113 114 115 115 116 118 119 121 123 124 125 126 127 127 128 129 130 131 132 134 135 136 137 137 138 5.............................................................................................................................................................................. ‹ktidar................. Kendimizi S›nayal›m.................................................................................................................................................. ÜN‹TE ..... Bireysel Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye ......................................................... TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K ........................................................................................................ Kad›na Yönelik fiiddet ...................................................... Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› ........................................................................................ Sosyal Demokrasi ............................. Egemenlik............................................................................................................................................................................................................................... Feminizm ......................................... DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT .................................. Devlet............................................................ Ulus-Devlet ve Küreselleflme............................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .. C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK ............................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ......................................................................................................................................................................... Seçimler ve Yasama Organ› ........................................................................... S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI ....................... Sosyalizm ...................................................................... Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?......................................................................................‹çindekiler v ATAERK‹ (PATR‹ARKA) .................................................... Demokrasi Nedir? ............................. S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER ........................................................................... Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) ..................... Faflizm .............

........................... Kölelik Sistemi ........................................... TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ............................................................................................... ‹deoloji ................................................................ Sosyal S›n›f................................................................................ Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem ... Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› ....... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................................................................................................... Max Weber ......................................................................................................... Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik ......................................................................................................................................................................vi ‹çindekiler 6................................................................................................................................ 164 G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA ................................................... MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR .................... Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli ...................................................................... ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar............................ Sosyal S›n›flar.............. Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? .................. Bölünmeler ............... 165 166 167 171 171 172 173 174 175 176 177 178 ................................................................ Karl Marx ............................................................... MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR ............................................................................. K.................................................................................................................................................................................................................................. MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) .......................................................................................................... .............. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ............................... ÜN‹TE Medya........................................ ‹ktidar............................... Parsons. Kendimizi S›nayal›m... 141 142 142 143 144 144 145 145 146 147 148 148 149 150 151 152 152 154 155 156 156 157 158 160 161 162 162 163 7....................................................... Medya.......................... Frankfurt Okulu.......... O........................................................... Feminist Yaklafl›mlar ...................................... TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR ..... Wright .......................................................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar .................................................................................................................................................. E.............................................................................................................................................. Davis ve W....................... TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA ... Sosyal Statü...................... Sosyal S›n›f .................... Toplumsal Hareketlilik ................. Kast Sistemi ...... ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI ................................. Okuma Parças› ................................ Post-Modern Yaklafl›m ................................... ÜN‹TE Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik ...............E........................................................... Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu ............................................. Politik Parti ............... Özet............................................ Yap›sal-‹fllevselci Okul-T........................... Moore....................................................... Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f ...................... Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k.......................................... 140 G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE ................................................ Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk ..............................................................................................................

........................ 196 TOPLUM NED‹R?................................... Erken Dönem ‹fllevselcilik............................................................................................................................................................................................................................................................................................. DURKHE‹M............................ ‹fllevselcilik...................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................... Émile Durkheim ............................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m..... Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna .................................................................. ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› ...................... Okuma Parças› .................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ........... ................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar . TOPLUM FELSEFELER‹ ...................... Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer ...................................................................... Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum......... WEBER VE S‹MMEL............................................................................................................................................ 197 197 198 199 200 200 201 201 204 206 208 209 210 210 210 211 212 213 214 215 217 218 219 220 221 8............. KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX............................... Yap›sal-‹fllevselcilik .............................................................. Kendimizi S›nayal›m ........................ Etkileflimli Medya .............................. Özet..................................................................................................... Özet ................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................................................................................................................................................ MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ ........................................................................................................................................................................................................................... Çat›flma Teorisi ............. Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon........... Sosyal A¤lar......................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ................................... Okuma Parças› ................ Comte ve Spencer ........................................................................................................... Muhafazakâr Tepki ve Toplum ................................................................................................................................................................................................. 179 181 183 184 186 188 190 191 192 192 193 Toplum...... Karl Marx ... Yak›nsama Kültürü..................................................................................... ÜN‹TE .................................................................................................................................... M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI .................................... Georg Simmel................................ Max Weber ............................................................................................................... Yap›salc›l›k.......................................................... Sanal Cemaatler ... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .........................................‹çindekiler vii A¤ Toplumu Kavram› ...............................................................................

sekülarizm ve teokrasi gibi kavramlar eflli¤inde din ve toplum iliflkisi farkl› yaklafl›mlar çerçevesinde ele al›nm›flt›r. Prof. siyaset. medya gibi temel toplumsal kurumlar› temel alarak sosyal bilimlerdeki temel kavramlar› -farkl› yaklafl›mlar ve tart›flmalar ekseninde. Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan ikinci ünitede taylorizm. Siyaset üzerine yo¤unlaflan beflinci ünitede siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlanm›fl.Dr. Yasin Aktay (Selçuk Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü. Ünite s›ras›yla Prof. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› bir çok kiflinin fevkalade önemli katk›s›yla haz›rlanm›flt›r. Prof. dind›fl›. Aksu Bora (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi). Doç. post endürstriyel ça¤da iflin örgütlenmesi konular›yla birlikte çal›flman›n gelece¤i tart›fl›lm›flt›r. demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgiler verilmifltir. Tanel Demirel (Çankaya Üniversitesi-Siyaset Bilimi .viii Önsöz Önsöz Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab› uzaktan e¤itim yoluyla ön lisans ve lisans düzeyinde Felsefe baflta olmak üzere sosyal bilimler alan›nda e¤itim alan sizlere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r. statü. fordizm. Tarihsel süreçte toplumsal tabakalama ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimleri kölelik. milliyetçilik. ideoloji ve sanat kavramlar›n›n da tart›fl›ld›¤› bu ünitede ayr›ca kültür ve küreselleflme iliflkisi de de¤erlendirilmifltir. Stratejik Düflünce Enstitüsü). Medya’n›n ele al›nd›¤› yedinci bölümde hem medya-ideoloji-iktidar iliflkisi hem de medya’n›n ekonomi-politi¤i çeflitli yaklafl›mlar do¤rultunda ele al›nm›flt›r.Dr. ekonomi. cinsiyet kal›plar›. sosyalizm. yeni orta s›n›f ve yoksulluk gibi kavramlarla birlikte tart›fl›lm›flt›r. Ali Ergur (Galatasaray Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü). gelenek. Alt›nc› ünitede toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular› masaya yat›r›lm›flt›r. Ayr›ca ideoloji kavram› ile birlikte liberalizm. toplumsal cinsiyet. Prof.Dr. Sekizinci ve son bölümde ise farkl› toplum felsefelerinin. klasik ve modern toplum teorilerinin toplum anlay›fllar› ile bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüflleri aç›klanm›flt›r. Kitab›n temel amac› kültür. öncelikle. toplumsal hareketlilik. özellikle de sosyoloji literatürüne önemli bir katk› oluflturan bu kitap. Türkiye’deki sosyal bilim literatürüne. Küreselleflme sürecinde a¤ toplumu tart›flmalar›yla birlikte baflta internet olmak üzere yeni medya ve sosyal paylafl›m a¤lar› ve sanal cemaatler de¤erlendirilmifltir. kutsal. her biri kendi alan›nda çok sayg›n olan de¤erli yazarlar›m›z›n eseridir. Din olgusunun sosyolojik boyutunun ele al›nd›¤› üçüncü ünitede inanç. sosyal demokrasi. Aile. cinsiyet eflitli¤i ve cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k kavramlar› tart›fl›lm›flt›r. aile.sizlere tan›tmakt›r. ataerkillik ve toplumsal cinsiyet üzerine olan dördüncü ünitede aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlarla birlikte ataerkillik. Veysel Bozkurt (‹stanbul Üniversitesi-‹ktisat Fakültesi). sosyal s›n›f.Dr. Uygarl›k. Kitab›n birinci ünitesinde Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yeri ve kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri ele al›nm›flt›r. din. belli bafll› siyasal ideolojiler tart›fl›lm›flt›r.Dr. faflizm vb. muhafazakarl›k.

Volkan Yüzer. Sibel Kalayc›o¤lu (Orta Do¤u Teknik Üniversitesi-Sosyoloji Bölümü). metindeki dil ve yaz›m hatalar›n› düzelten Funda Gürbüz ve kitab›n dizgi ve bas›m ifllerindeki emeklerinden dolay› baflta Mehmet Emin Yüksel ve Ufuk Önce olmak üzere A. Emre GÖKALP .Ö.F. dizgi birimi çal›flanlar›na da çok teflekkür ederim.Dr. Prof.Dr.Önsöz ix ve Uluslararas› ‹liflkiler Bölümü). Ümit Tatl›can’a (Adnan Menderes Üniversitesi–Sosyoloji Bölümü) çok de¤erli emekleri ve bu kitab›n bir parças› olduklar› için ne kadar teflekkür etsem azd›r.Dr.Doç. T. Doç. Kitab›n tasar›m›n› gerçeklefltiren ö¤retim tasar›mc›s› Doç. Editör Yrd. Hakan Ergül (Hacettepe Üniversitesi-‹letiflim Fakültesi) ve Prof.Dr.Dr.

Anahtar Kavramlar • • • • Bilgi Sanat Gelenek Küreselleflme ‹çindekiler • • • • • • KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ KÜLTÜR VE GELENEK KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR • SANAT VE TOPLUM • KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültür . Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlayabilecek. Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olabilecek. Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klayabilecek. Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinebileceksiniz.1 • • • • Kültür Uygarl›k ‹deoloji Simge SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

Yak›n zamana kadar insan› di¤er türlerden ay›ran en temel özelli¤in zekâ oldu¤u düflünülmüfl ancak di¤er canl› türlerinde de zekân›n varl›¤›na dair bulgulara rastlanmas›yla bu kan› yavafl yavafl terk edilmektedir. aktarma ve bilgi birikimi gibi özellikler yaln›zca insan türünde mevcuttur. dil. Türkçe’de uygarl›k sözcü¤ü Avrupa dillerinin birço¤unda civilisation sözcü¤ü ile karfl›lan›r. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. K bütünleflmeyi ‹ T A P müzik. insan›n yegâne kültür üreticisi varl›k oldu¤u söylenebilir çünkü insan kendi varl›¤› üzerine düflünebilme yetisine sahip bir canl›d›r. istikrarl› ticaret ve daha ileriki aflamalarda sanayi. Kültürün oluflumunda insan›n kendi varl›¤›n›n fark›nda olmas› ve kendisini “düflünen bir varl›k” olarak tasavvur etmesi etkilidir. Kent S‹ZDE yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. Di¤er bir deyiflle ‹NTERNET SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Ayn› anlam benzerli¤i Arapça Medeniyet ve Medine (kent) sözcükleri aras›nda da vard›r. ortak bir ruhSIRA hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. Uygarl›k da insan›n kültür üretme becerisinin sonucunda ortaya ç›kan bir durumdur. ortak bir ruh hâlinin D ‹ K Kde A T temsilcisidir. Örne¤in.Kültür KÜLTÜRÜN ÖNEM‹ ‹nsana dair özellikleri di¤er canl› türlerinin özellikleriyle k›yaslamak ve insan›n ayr›cal›¤›n› tan›mlamak belirli ölçütler aç›s›ndan mümkündür. kenDÜfiÜNEL‹M tin varl›k nedeni olmufltur. ‹nsan türünün tarihinde bir dönüm noktas› olan yaz›n›n icad› da bu fleklide örgütlü hâle gelen toplum yaflam›n›n kavramlar yoluyla S O R U kendini ifade etmeye ihtiyaç duymas›yla ilgilidir. soyutlamalar arac›l›¤›yla (resim. çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. K›saca kültür bu flekilde bir düflünme yetisinin sonucunda ortaya ç›kan bir simge üretme etkinli¤idir. Kültürü oluflturan bilgi ve ürünler. Kendi varl›¤› üzerine TELEV ‹ Z Y O N düflünebilme yetisi her ne kadar modern öncesi ça¤larda bilinen bir olgu olsa da Ayd›nlanma Ça¤›’n›n temel düflünsel unsuru olarak kabul edilmifltir. Ancak AMAÇLARIMIZ zekân›n varl›¤› sonucunda ö¤renme. Öyleyse insan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. Bu sözcük ise Latince’de kent anlam›na gelen civitas sözcü¤ünden türemifltir. Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. yaz›) insanl›k belle¤ine aktar›l›rlar. Düzenli tar›m. Kültür bir toplumda sa¤layan en temel unsur olarak kabul edilebilir.

bu bak›mdan önce inançlar üzerine kuruludur. Örne¤in$ dil. onlar› ortaya ç›karan bilgi. Her toplum kendi örgütlenme biçimi cinsinden bir inanç sistemi gelifltirir. ortak kurucu unsurlar olarak kabul edilir. De¤erler sadece kalan ve de¤iflmeyen unsurlar› de¤il. mevcuttur. Sonuç olarak kültür.4 Ayd›nlanma Ça¤›: Orta Ça¤’da dinsel dogmalar›n egemen oldu¤u feodal toplum düzeninde cemaat içinde kul konumunda olan insan›. Bu üretimlerin birço¤u maddi koSIRA S‹ZDE SIRA anlamda S‹ZDE flullar›n somut de¤iflikli¤e u¤rat›lmas›yla olur. Do¤ay› dönüfltürme ve oradan anlamlar biriktirme etkinli¤i olan kültür. en yayg›n simge sistemi olan dili ortaya ç›karm›flt›r. tek bafl›na bir toplum düzeni oluflturmak için fazla soyut bir anlat›d›r. Bu inanç sistemi insan›n temel varolufl sorular›na tatmin edici yan›tlar vermek zorundad›r. üretim. toplumsal düzeni tam anlam›yla kurmak için gerekli olan dayatma gücünden yoksundurlar. Ça¤dafl toplumlarda D ‹ K K A T neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. do¤as›nda özgürlük olan ve kendi bafl›na var olma hakk›na sahip bir varl›k olarak kavramsallaflt›ran felsefi yaklafl›m. De¤erler kültürün önemli tafl›y›c›lar› olmakla birlikte. kültürün belli topTELEV‹Z YON lumsal düzeyde varl›¤›n› koruyabilmesi için vazgeçilmez önemde bir simge sistemdir. Tanr› kelâm›n›n sorgulanamaz merkezîli¤ine karfl›. Descartes’in ünlü ifadesiyle “düflünüyorum öyleyse var›m” (cogito ergo sum) insan›n düflünen bir varl›k oldu¤unu ortaya koymaktad›r. onun yerine geçen daha evrensel ve dolayl› göndermeleri hâline gelirler. tasavvur. ‹flte bu soyut temsillere simge ad› K ‹ T A P verilir. Toplumsal iliflkinin devam›n› sa¤layacak olan gelenek ve göreneklere dönüflecek olan de¤erler. Norm. onlara dair söylem. de¤iflmeye SIRA dair olanlar› da S‹ZDE harekete geçirirler. toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl anlamlar atfedilmesi. fikir. Toplumsal düDÜfiÜNEL‹M zen ancak kurumsallaflm›fl kurallarla ayakta durabilir. sadece Tanr›’n›n iradesine göre flekillenmifl bir varl›k de¤il. de¤er ve yarg›lar›n soyut temsillere AMAÇLARIMIZ dönüflerek her bir somut üretimin kendisi yerine. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ OT RAU P D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kültürün bileflenlerinden bir di¤eri de simgelerdir. Simgeler belirli bir çeflitlilik ve de¤iflme arz etseler de ortak yaflam› sürdürmek için baz› simgelerin genel nitelikte olmas› gerekir. toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin kabulleri de beraberinde UP K S ‹ O TR A getirir. De¤erler ve gelenekler tek bafllar›na bask› unsuru olamayacaklar›ndan dolay›. ‹nsan için do¤a bir simge üretme kayna¤›d›r. asl›nda. kendi iradesiyle kendi kaderini oluflturabilme gücü olan düflünsel bir birim olarak tasavvur edilmifltir. araç gereçten ziyade. Her insan içerisine do¤du¤u evreni ve kendi var oluflunu aç›klayabilmek ister. asl›nda. Kültür sonucunda ortaya ‹NTERNET ç›kan üretimler. Norm yapt›r›m› D ‹ Kolan K A T toplumsal kurald›r. üretim. T E L ziyade. EV‹ZYON araç gereçten onlar› ortaya ç›karan bilgi. Köklerini inançlardan alan de¤erler inançlar› somutlaflt›rma e¤iliminin bir sonucudur. de¤erler ba¤lam›n›n tamam›d›r. insan etkinlikleri içinde kendine özgü dinamikleri olan ay‹NTERNET r›cal›kl› bir aland›r. tasavvur. Kendinde anlam› olmayan ses birimlerine. ‹nsan›n bu sorular›na tatmin edici yan›tlar› en baflar›l› flekilde vermeyi baflaran inanç sistemi kurumsallafl›r. Kültürün temelini oluflturan inanç düzlemi. alg›. yanl›fllanabilir insan akl›n›n üstünlü¤ünü ilan ederek 1789 Frans›z Devrimi’nin düflünsel temellerini haz›rlayan düflünce ba¤lam›. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayd›nlanma Ça¤› ve Rönesans’tan itibaren insan. Ça¤dafl toplumlarda neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram›. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Öyleyse kültürün bileflenlerinden biri olan teknoloji ça¤›n ruhunu. bir bask› unsuru olan normlar S O R U en basit anlam›yla yapt›r›m› olan toplumsal kurald›r. Bu ayr›cal›¤›n kökeninde insan›n kendini sorgulayabilme yeti- . alg›.

ii. tinsel ve estetik geliflim süreci (uygarl›k Kmedeniyet ‹ T A P anlam›nda). kültür kavram›n›. bireylerin içinde yaflad›klar› grubun al›flkanl›klar›ndan etkilenen tepkilerini ve bu al›flkanl›klar›n belirledi¤i insan etkinliklerini” kapsar. “bir toplulu¤un toplumsal davran›fllar›n›n bütün ifadelerini. içinde yaflad›¤›m›z dünyay› alg›lamam›z› ve toplumsal yaflamlar›m›z› anlam›n› yorumlamam›z› sa¤lar. Bir di¤er ifadeyle. . Ayd›nlanma Dönemi’nde antropolojinin de geliflmesiyle kültür belirli bir halk›n AMAÇLARIMIZ “bütün yaflam biçimi” anlam›nda yayg›n olarak kullan›lmaya bafllam›flt›r.Bir grubun ya da bir dönemin yaflam biçimi olarak kültür. Tylor. kültürel olanla biyolojik olan aras›ndaki ayr›ma vurgu yapm›flt›r. 18.Entelektüel ve sanatsal ve etkinlik pratikleri (yüksek kültür anlam›nda) ve iii. ‹nsan türünü di¤er canl› türlerinden ay›ran dünyay› kavramsallaflt›rma ve bunu simgeler arac›l›¤›yla anlatabilme yetene¤i en eflsiz niteli¤idir. insanlar›n gündelik toplumsal yaflamlar›n›n tamam›n› kapsayacak flekilde geniflletir. Kent yaflam›n›n kültürle olan iliflkisi nedir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE SOSYAL B‹L‹MLERDE KÜLTÜR Kültür Kavram›n›n Kökeni 1 DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Latince Colere fiilinden türemifl olan kültür terimi. tar›msal etkinlikler için SIRA S‹ZDE kullan›ld›¤› anlam›n›n yan› s›ra. ‹NTERNET Evrimci ve Tarihselci Yaklafl›mlar Evrimcili¤in ilk ve en önemli temsilcilerinde olan Edward B. Boas.1. Ayd›nlanma düflüncesiyle birlikte kültür terimi topD‹KKAT lumsal de¤er ve davran›fl biçimlerini ifade eden toplumsal bir anlam kazanm›flt›r.yy’a kadar tar›mS Ogenellikle R U sal etkinliklerde topra¤› ›slah etme ve ürün yetifltirme gibi anlamlarda kullan›lm›flt›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Antropolojik Yaklafl›mlar TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Kültür. “insan zihninin etkin olarak gelifltirilmesi” anlam›n› da kazanm›flt›r. insanlar›n ö¤rendiklerinin ve eylemlerinin niteli¤iyle il‹NTERN ET gili oldu¤una dair hemfikirdir. Kültür toplumsal iliflkiler sistemi ve örgütlenme biçiminin hem kurucusu hem de yans›mas›d›r. bu noktada bize “kültürel gözlük” benzetmesini önerir. Bu tan›m. Her bir kültürün ayr› ayr› incelenmesi gerekti¤ini çünkü her kültürün kendine özgü ve ayr› bir tarihi oldu¤u görüflü Franz Boas (1858-1942) taraf›ndan kültürel görecelilik yaklafl›m›yla ele al›nmaktad›r. farkl› antropoloji geleneklerinde farkl› flekillerde ele al›nm›flt›r.yy. Fakat 18. Fakat birçok antropolog kültürün. Tylor’a göre kültür “Bir dönemin ya da bir toplumsal grubun yaflam biçimi” olarak tan›mlan›r ve yaln›zca insanl›k kültüre sahiptir. Williams’a (2005: 90) referansla kültür olgusunun üç anlam katman› oldu¤unu belirtebiliriz: iGenel bir entelektüel. Bu gözlük. Tylor (1832-1917) ayn› zamanda antropolojinin konusunun kültür oldu¤unu belirten ilk bilim insan›d›r. Bu görüfle göre her kültür kendi tarihinin ürünüyse ve var oldu¤u ba¤lam içerisinde inceleniyorsa insan kültürlerini daha ilkel ya da daha uygar olarak nitelemek veya kültürler aras›nda karfl›laflt›rma yapmak sorunlu bir analizdir.dan itibaren.Kültür 5 si yatar. Ayd›nlanma Dönemi’nde kültür terimi. Taylor’a göre kültür insan yeteneklerinin birikimi iken Boas’a göre kültür. Ünite .

Yap›salc›-ifllevselci ekolün kurucusu olan Radcliffe-Brown (1881-1955) din. Brown. Etnik-merkezcilik. Fakat Malinowski’nin tersine. o kültürün ba¤lam› içinde görmesini savunmak önemlidir. Bu bak›mdan birey. topluma ait olup kültüre sahiptir. Bir yap›salc› olarak Lévi-Strauss (1908-2009) kültürü insan zihninin simgesel ifadeleri olarak görür. temelde yatan bir düflünce kal›b›n›n ürünüdür. yani baflka kültürleri kiflinin kendi kültürünün de¤il. Sosyolojik düflünce tarihinde kültür. sanat. toplumsal yap›n›n sürdürülmesiydi. hukuk gibi kurumlar›n bir kültürün anlafl›lmas›nda merkezî rol oynad›klar›n› kabul ediyordu. aile ve akrabal›k gibi kurumlar› gelifltirmifltir. Bu ba¤lamda. etnik-merkezcilik bünyesinde ›rkç›l›¤› da bar›nd›rd›¤› için. Farkl› bir deyiflle. bireyin di¤er kültürleri yorumlarken kendi kültürünü dikkate almas›. farkl› kuramsal bak›fl aç›lar› taraf›ndan bütünlefltirici ögelerle çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak ele al›nm›flt›r. ortak de¤erler çerçevesinde ortak bilinci ifade eden. Genel olarak yap›salc›lara göre ise kültür. Bu bak›fl aç›s›na göre. Toplumlar bu gereksinimleri karfl›lamak için din.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kültürel görecelili¤in bir ad›m sonras› ise etnik-merkezcilik elefltirisidir. kültürel ifllevler. hukuk. kültürel görecelili¤i. kültür toplumsal ögelerin birbirleriyle olan iliflkilerinde. o toplumun yap›s›n› sürdürmeye dönük belirli bir ifllevi oldu¤una inan›r. Sosyolojik Yaklafl›m Antropolojinin kültür terimini temel konu edinmesinin yan›s›ra sosyoloji de toplumun bir bilefleni olarak inceler. sanat. düzen ve süreklili¤i sa¤layan . yüceltmesi ve di¤erlerini afla¤›lamas›d›r. bir toplumun her gelenek ve inanc›n›n. bu do¤rulutuda birçok araflt›rma yapm›fl. bir kültürel sisteme yol açmakta. gereksinimleri karfl›layan kültürel uygulamalar ise yeni kültürel ihtiyaçlar› üretmektedir. ‹fllevselci ve Yap›salc› Yaklafl›mlar Antropolojik yaklafl›mda ifllevsel yaklafl›m›n en önemli temsilcisi olan Bronislav Malinowski’ye (1884-1942) göre her biyolojik ihtiyaç. Her bir kültür. siyaset gibi temel alanlar›nda maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini kapsar. kültür olgular›n›n kendi anlam ba¤lamlar›nda de¤erlendirilmeleri gerekti¤ini ileri süren Lévi-Staruss. kendi fiziksel ve toplumsal çevresi taraf›ndan oldu¤u kadar tarih taraf›ndan da biçimlenir. sanat. Bu tikel kültürler için oldu¤u kadar genel kültür kavram› için de geçerlidir.1 Claude Lévi-Strauss: Yap›salc› antropoloji yaklafl›m›n›n kurucular›ndan Frans›z düflünür. hukuk. bireysel ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› de¤il. teknoloji. Resim 1. bir toplumun e¤itim. Toplumun varl›¤›n› sürdürmesi buna ba¤l›d›r. Kültürler aras›nda hiyerarflik bir s›ralama yap›lamayaca¤›n›. dolay›s›yla kültürün. Sosyolojide kültür. ça¤dafl sosyolojiye de önemli katk›larda bulunmufltur.

ana ak›m kültürün d›fl›nda kalarak alt-kültürlerin ortaya ç›kmas›na kadar bir çat›flma ortam› yaratmaktad›r. Birmingham Okulu ayr›ca kültürü birlefltirici bir sistem ya da paylafl›lan de¤erler bütünü olarak de¤il. E¤lence ürünü üretimi ve da¤›t›m› yapan medya ve e¤lence flirketleri kültür endüstrilerine girmektedir. otoriter kiflilik gibi olgular üzerinde. izleyicilerin alg›s›nda gerilemeye neden olur ve toplumsal eflitsizliklerin yeniden üretir. oyunun gerçekleflmesinde bir arada tutucu motifler üzerine e¤ilir. kültür endüstrisi. iktidar›n ve direniflin iflledi¤i bir alan olarak ele al›r. dilin de kültürün hazinesi ve bilincini oluflturdu¤una vurgu yapar. özellikle yap›salc› ve ifllevselci yaklafl›mlar. onu meflrulaflt›r›p onun ç›karlar›na hizmet eden bir ifllevi bulunmaktad›r. Toplumsal tabakalaflma ve s›n›f çat›flmas›n› dinamiklerinden olan yüksek kültür ve popüler kültür ayr›m›. Bafllang›çta Marksist düflünceye elefltirel bir tav›rla yeni bir yön varmeyi amaçlayan Frankfurt Okulu düflünürleri. toplumsal eylemi oyun metaforu üzerinden anlat›r. aksine bir mücadele ve çat›flma alan› olarak tarif etmifltir. Kültürün çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak en net hâli Marksist yaklafl›mdad›r. Hegemonya: Bir toplumda hakim s›n›f ya da yönetici s›n›f›n iktidar›n› do¤al ve meflru göstermesi. kültür temelli araflt›rmalar yapm›fllard›r. Dramaturjik yaklafl›msa. Benzer bir bak›fl aç›s›yla Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu. (Adorno 2006: 98-106). Okul. Buna göre kültürün. Bu konuda. Birmingham Üniversitesi’nde 1964 y›l›nda Ça¤dafl Kültürel Çal›flmalar Merkezi (ÇKÇM) olarak kuruldu¤u için Birmingham Okulu ya da Britanya kültürel çal›flmalar› okulu olarak da an›lan okul. toplumsal uzlaflma ve toplumsal bütünlük sa¤lamada büyük önem tafl›d›¤›n› vurgularlar. Bu yaklafl›mlardan biri olan Frankfurt Okulu kültürü bir mücadele alan› olarak çözümler. bir dizi entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. Yap›salc› yaklafl›m›n kültüre iliflkin kuramsal çerçevesinin temeli yap›sal dilbilim ile göstergebilimsel alandaki çal›flmalard›r. kültür endüstrisi standartlaflm›fl ürünler sunarak. kültürü. t›pk› dil gibi bütünlükçü bak›fl aç›s›ndan okunmas› bu yaklafl›mla mümkündür. propaganda. kitle iletiflim araçlar› ve medyayla sarmalanan kültürü. Antonio Gramsci taraf›ndan formüle edilem hegemonya kavram›/kuram› kapitalist bir toplumda. yönetici s›n›f›n ideolojisini kitlelere ço¤u zaman güce baflvurmaks›z›n onlar›n r›zas›n› kazanarak empoze ediflini aç›klar. geliflti¤i ve birikti¤ini. kültürün dilde yaflad›¤›. kültürel etkinliklerin toplumsal kimlikler üzerindeki yans›mas›ndan. Buna göre. yönetici s›n›f›n görüfllerini yans›tan. Farkl› bir deyiflle yap›salc› yaklafl›m. kitle kültürü. zaman içinde önemli bir düflünce okulu hâline gelmesiyle k›saca Frankfurt okulu olarak an›lm›flt›r. s›n›f çat›flmalar›n› ve bask›n s›n›f›n meflrulu¤unu yeniden üreten bir unsur olarak ele al›nm›flt›r. toplumsal eflitsizlikleri. kültürel ürünlerin tüketilmesi yoluyla çat›flmay› yeniden üreten bir endüstri olarak ele al›r. kültürün. ça¤dafl kültürel kuram içindeki önemli okullardan biridir. kendi s›n›fsal ç›karlar›n› evrensel ç›karlar olarak ifade etmesi durumu. Bu anlamda. kültür endüstrisi kavram›n› gelifltirmifltir. Ünite . Kitle kültürü elefltirisi yapan okul. Yap›salc›l›kta kültürle dil birbirine benzeyen kavramlar olarak ele al›n›r.1. sahnelenen bir dramaya benzeterek bireyleri bu oyunu sergileyen aktörler olarak ele al›r. Toplumsal hayat›. 1923’te Frankfurt’ta kurulan ve bir grup genç filozofu bir araya getiren Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü (Institut für Sozialforschung). Nasyonal Sosyalizm’in Almanya’da iktidar› ele geçirmesiyle birlikte sürgüne gitmek zorunda kalm›fllar ve ço¤u ABD’deki gözlemlerinden yola ç›karak. Yüksek kültür. Hegemonya ve ideoloji kavramlar› çerçevesinde ele al›nan kültür kavram›. Bu yaklafl›m. . Geniflletilmifl bir kültür kavram›n› yaflama geçiren Birmingham Okulu hem yüksek kültür-afla¤› kültür ayr›m›na hem de herhangi bir kültürel tabakalaflmaya karfl› gelerek böylesi yaklafl›mlardan önemli bir kopufl gerçeklefltirmifltir. bireysel insan bilinci de¤il. kültürün. Yap›salc› yaklafl›mda as›l odak.Kültür 7 bir kavram olarak bütünlefltirici bir role sahiptir. kültür sisteminin rolü ve kültür sistemi çal›flmalar›d›r.

e¤itim. evrensel ahlak yerine. Modernizmin kültüre yükledi¤i bütünlefltirici.2 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE m›n›n en net görüldü¤ü örneklerden biri Louis ‹NTERNET ‹NTERNET Louis Althusser: Marksist Althusser’in Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (D‹A) yap›salc› Frans›z kavramsallaflt›rmas›d›r. asimilasyon yoluyla özgünlüklerini kaybetmeleridir. dünya siyasi tarihinde ulus-devtoplumsal ‹N T E R N E T yeniden üretim ‹NTERNET letlerin kurulma süreçleriyle bafllar. Oysa postmodern yaklafl›m. hüve yap›salc› bir bak›fl aç›s›yla okuyan. Modernleflmenin bir ürünü olan ulus-devletlerde. ‹kincisi DevleK ‹ T A P K üretimin ‹ T A P sadece tin ‹deolojik Ayg›tlar›. Kültür kavram›n›n ideolojik kullan›m›n›n saflaflt›r›c› boyutu ve ulus-devlet kapsam›nda bütünlefltirici rolünün yan› s›ra kültürün ço¤ulculu¤u önceledi¤ini belirSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ten bak›fl aç›lar› da mevcuttur. kültürel unsurlar da önemli rol oynamaktad›r. siyaset. saflaflt›r›c› rol postmodernizm taraf›ndan elefltirilmifltir. Marksist perspektife göre ideoloji. senekonomik olan üzerinden dika. çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüketen gruplar› ifade etmektedir. evrensel ahlak yerine. Devletin Bask› Ayg›tlar›. yaln›z ekonomik alana D‹KKAT D‹KKAT dayanmamakta. ba¤lam›n da önem Kültür kavram›na bütünlefltirici bir araç götafl›d›¤›n› vurgulam›flt›r. Kültür ise bu en etkin unsurlar›ndand›r. edilmekte ve kültürel bütünleflmeyle ortak de¤erlerin yarat›l›p paylafl›larak korunmas› hedeflenmektedir. yeniden kümet. bas›n-yay›n. din. her türlü ço¤ulculuk ve yerellikten yanad›r. Marxsist bak›fl aç›s›na göre. kültürü. K ‹ T A P D‹KKAT Postmodernizm. ulus-devlet s›n›rlar› ba¤lam›nda ulafl›lmas› gereken hedefleri olan bir ideolojiler bütünüdür. hapishane. her türlü ço¤ulculuk DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M ve yerellikten yanad›r. Marksizm’in pitalizmin yeniden üretimini sa¤lamada iki tür temel eserlerini yeniden sistemi vard›r: ‹lki. keten gruplar› Yüksek kültür. kültür kavram›n›n ideolojik kullan›Resim 1. polis.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M 8D Ü fi Ü N E L ‹ M S O R U çok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kültür ürünlerini ve bu ürünleri tüS O ifade R U etmektedir. P ‹deoloji veK kültür ideal olanla gerçek olan aras›ndaki iliflkiyi sorgulamas› bak›m›ndan S O R U S O R Ukarfl›l›kl› iliflki içerisindedir. toplumun ögelerini bir arada tuSIRA S‹ZDE tan bir unsur olarak ele alm›flt›r? AMAÇLARIMIZ DÜfiÜ NEL‹M KÜLTÜR VE ‹DEOLOJ‹ ‹ T A kavramlar›. ideolojiyi bir züyle bakmak. D‹KK AT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . Buna göre devletin kaAMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ düflünür. S O R U S O R U bu ba¤lamda gelecek bütün ideolojilere karfl›d›r. ‹ktidar. ordu. bir D‹K K Adizi T entelektüel ve sanatsal faaliyetle bunlar›n ürünlerini tan›mlamada kullan›l›rken popüler kültürse. Bunlar ideolojik yeniden üreolmad›¤n›. Modernlik kavram›. ulusal bir kültür yaratmak için farkl›l›klar› eleme e¤ilimi belirgin hâle gelmifltir. Ulus-devsüreci olarak let terimiyle birlikte bir ulusal kültürden söz kavramsallaflt›rm›flt›r. hangi yaklafl›mlar. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 2 Sosyolojik düflünce tarihinde. Bu durumun tehlikeli yan›ysa devlet s›n›rlar› içinde bulunan farkl› kültürlerin. egemen s›n›f›n iktidar›n›n timi devletin iflleyifline ba¤layan kültürel ayg›tTEL E V ‹ Z Y O N için ideolojik TELEV‹ZYON süregitmesi lard›r (Althusser 2006: 128). içinde s›n›f mücadelesinin verildi¤i bir alanTELEV‹ZYON TE LEV ‹ Z Yalan›n ON d›r. Bu nedenle. Postmodernizm.

kitle iletiflim araçlar›n›n egemenli¤indedir. fazla üretimi satacak yeni Pazar aray›fllar›na dayanmaktad›r. Küresel ve yerel kültürlerin ideolojik aç›dan karfl›laflmas›n› de¤erlendirin. Bu kavram. SIRA S‹ZDE D Üsistemli fi Ü N E L ‹ M bir inceleGelenek kavram›. S‹ZDE mifli flimdiki zamana tafl›maktad›r.1. Bu durum. Âdetler.3 D‹KKAT Dövme (yapt›rmak) san›ld›¤›n›n aksine SIRA S‹ZDE bugüne dair bir pratik de¤ildir. kurumsallaflm›fl toplumsal al›flkanl›klar olarak tan›mlanabilir.Kültür 9 Paralel bir flekilde. Esas olarak. Bu süreçte. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel oluflD ‹ K K kurallar› AT turmaktad›r. Gelenek. Fakat küreselleflme kavram› her ne kadar bütünlefltirici yap›y› ön plana ç›kar›r görünse de bu bütün olma hâli ve ço¤ulculuk ilkesine ra¤men. Âdet. Küreselleflen. AMAÇLARIMIZ Gelene¤i tan›mlarken yaflanan sorun. Oysa gelenek sadece S O R U geçmiflle de¤il bugün ve gelecekle de ilgilidir (Glassie. Dolay›s›yla da de¤iflmeyi ifade ederler. Fakat âdetler daha az de¤er göreli olarak daha az önemli toplumsal pratiklerdir. bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlar›n› belirleyen temel kurallar› oluflturmaktad›r. Küreselleflme çok boyulu bir olgudur. Yüzy›llard›r süregelen AMAÇLARIMIZ dövme gelene¤ine bir çok bölgede rastlamak mümkündür. gelene¤e benzer biçimde süre¤enlik duygusu oluflturmakta ve geçSIRAyüklüdür. Zira toplumlar›n uzun bir geçmifle dayand›¤›n› sand›¤› ve ‹ N T E dönemlere RNET gelenek olarak gördü¤ü pek çok pratik asl›nda görece olarak yak›n aittir. Ünite . küreselleflme ekonomik bir kavramd›r ve ifl gücünün. Buna karfl›n daha fazla kufla¤›n bildiTELEV‹ZYON ¤i ve bir flekilde gelenek oldu¤u konusunda mutabakata var›lan bir fley de gelenek olarak kabul edilmeyebilir. küreselleflme kavram›nda da kültürel ço¤ulculuk ilkesi benimsenmektedir. 2002: 8-9). Günlük dilde genel olarak. Bir davran›fl ya da düflünce belli say›daki kuflaklar› gerektirmeden de gelenek say›labilir. sermaye ve mal piyasalar›n›n çok-uluslu flirketler arac›l›¤›yla uluslararas› bir nitelik kazanmas›n› ifade etmektedir. uzun bir zaman boyunca tekrar edilen. Örfler. Fakat SIRA S‹ZDE gelenek ilk baflta. sermayeyle birlikte kültür ve iletiflimdir. sosyal bilimlerde s›k kullan›lan ama üzerinde me yap›lmam›fl bir kavramd›r. Bu nedenle toplum taraf›ndan bir yandan benimsenirS O R U ken bir yandan da ihmal edilir. Örf ise toplumsal D Ü fi Ü norm N E L ‹ M olarak tan›mlanabilir. Bu aç›dan da gelenekler kadar etkin bir benimseme ve aktar›m sürecini geçirmezler. Küreselleflme sürecinde. ulus-devletler zay›flamakta ve ulusal kültürler yerini. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Örfler. kavram› belli bir zaman dizgesine yerlefltirirken fazla tutarl›l›k aramaktan kaynaklaK ‹ T A P n›r. âdet ve örf aras›ndaki s›n›rlar çok belirgin de¤ildir. Çünkü küresel kitle kültürünün ço¤ulculu¤u esasen Bat›-merkezlidir ve küresel kitle kültüründe üretim. küresel ve yerel olan›n bir arada bulundu¤u bir yap›lanma almaktad›r. dinamik olmad›¤› ve toplumun de¤iflen yap›s›n› anlatD‹KKAT makta kullan›lamad›¤› nedeniyle sosyal bilimciler taraf›ndan ihmal edilmifltir. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . ideoloji kültürel bir kod olarak kabul edilirken ço¤ulcu bak›fl aç›s›yla tüm yerelliklere büyük önem atfedilmektedir. indirgemeci ve tek tiplefltirici bir boyuta sahiptir. geçmifli ve dura¤anl›¤› an›msatsa da esasen dinamik bir kavramd›r ve bugüne ve gelece¤e iliflkindir. KÜLTÜR VE GELENEK 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Resim 1. geçmifle ait pratik ve de¤erleri tan›mlamak için kullan›lan bir sözcüktür.

Bu görüfl. davran›fl. Sofistler’in bu bilgi anlay›fl›. öznellikten geçerek oluflan bir olgu oldu¤uTELE V ‹ Z Y O Nbilginin öznelli¤i üzerine kurulu bu yaklafl›m. çok basit olarak SIRA S‹ZDE nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. Bilginin niteli¤i üzerine düflünme alan›na epistemoloji ad› verilmektedir. onlar›n varl›k kavram›n› alg›AMAÇLARIMIZ lay›fllar›yla yak›ndan ilgilidir: Sofistler’e göre. Bu karfl›tl›k esas olarak geleneksel toplumlar ve modern toplumlar aras›ndaki karfl›tl›kt›r fakat hangilerinin geleneksel hangilerinin modern oldu¤u net ve kolay olarak cevaplanabilecek bir soru de¤ildir. Gelenek kavram›n›n modernlikle olan bu karfl›t alg›lan›fl›ndan ötürü. yerini. Küreselleflmenin tan›mlanmas›ndaki temel güçlüklerden biri ekonomik ve kültürel küreselleflme aras›ndaki ba¤lant›lar›n kurulmas›ndad›r. Her ne kadar bu bilen özneyle bilinen iliflki ça¤lar boyunca ayn› kalsa da unsurlar› farkl› dönemlerde farkl› flekillerde aç›klanm›flt›r. Küreselleflmenin ço¤ulcu söylemi içerisinde kültür ve gelene¤in asl›nda bir zenginlik oldu¤u ve korunmas› gerekti¤i dile getirilmektedir. Onlara göre. bilginin. akl›n›n ürünü olan bilgiden yola ç›k›larak yap›labilir. antropolojide kimi kez kültürle eflanlaml› kullan›lmaktad›r. maddî olgular olarak ortaya ç›kmaz ayn› zamanda maddî-olmayan unsurlarda da somutlafl›r. küreselleflmenin gelenek ve kültürle olan iliflkisini kavramaktad›r. insan›n akl› ve gündelik pratikleri sayesinde oluflan. insan›n varl›¤› aç›klay›fl›. do¤al olarak bilginin görelili¤ini. Fakat ayn› zamanda gelenekler bir seçime tabi tutulmakta ve küreselleflme sürecinde hangilerinin korunmas› gerekti¤i bir sorun olmaktad›r. (Uslu. Bunlar›n içinde bilgi kavram› özel bir yer kaplar. bir anlamda infla edilen bir olgudur. Ancak nan’›n. baflta kendisininki olmak üzere. özsel. çok basit olarak D‹K K A T bilen özneyle bilinen nesne aras›ndaki iliflki olarak tan›mlanabilir. Bu iliflki sadece teknoloji. edinim. bireyi aflan. Sofistler’in bilgi ve varl›k aras›nda kurduklar› iliflki. kavram geçmifle ait ve kal›nt› olarak düflünülmektedir. âdet. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri” olarak tan›mlanmaktad›r. de¤er. Bu ba¤lamda gelenek “belirli bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla bir kuflaktan di¤erine aktar›lan inanç. yine Eski Yunu vurgular. özünde insan›n do¤ayla kurdu¤u uyum ve dönüfltürme iliflkisinin sonucunda oluflur. kullan›m ve anlamlar› üzerine yap›lan tart›flmaS O R U lar ise bilgi sosyolojisi disiplininin alan›n› oluflturmaktad›r. Eski Yunan uygarl›¤›nda Sofistler’in SIRA S‹ZDE yapm›fl olduklar› bilinmektedir. mutlak ve evrensel bilgi kavram›na terk edecektir. Bilgi. Böyle bir bak›fl aç›s›. Bilginin toplumsal üretim. KÜLTÜR VE B‹LG‹ ‹L‹fiK‹S‹ Kültür kavram›. insan akl›n›n keflfetti¤i ya da hat›rlad›¤› bir olgu olarak gör‹NTERNET müfltür. daha sonraki ça¤lar› da derinden etkileyen düflünürü Platon’dan itibaren. Gelenek kavram›n›n tan›mlanmas›ndaki önemli güçlüklerden biri kavram›n genellikle modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas›ndan kaynaklanmaktad›r. Oysa geleneksel olarak adland›r›lan pratikler modern olanla iç içedir. Bilgi üzerine en eski felsefi tart›flmalar›. Bilgi. 2009: 76-77) ça¤dafl felsefenin temel ön kabulleriyle benzerlik göstermektedir.10 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ayr›ca gelenek kavram›. bilgiyi zaten do¤ada var olan. Bilginin ne oldu¤una dair tart›flmalar. felsefenin temel konular›ndan DÜfiÜNEL‹M biridir. Bir di¤er güçlükse. K ‹‹lginç T A Pbir flekilde. Oysa gelenek ve modern karfl›t olarak düflünülen iki toplum tipidir. bilgi aran›p bulunacak bir hakikat olmaktan ziyade. nesnel bir gerçekli¤in parças› olarak alg›- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Platon. kurumlar›n biçimsel boyutlar› vb.

do¤an›n bilgimizin nesnesi olamayaca¤›na dair önermesiyle karfl› ç›km›flt›r. tarihsel ve kültürel ba¤lamda de¤erlendirerek bütünlük içinde anlafl›laca¤›n› savunan. Uganda’daki yerel bir cemaatin kültürünün karfl›s›na. Dilthey. gündelik yaflam›n yap›p etme bilgileri) en derindeki gerçeklik katmanlar›na uzanan (dünyaya anlam veren temel bilgi kategorileri. Modernli¤in kurucu düflünürü olarak tan›mlayabilece¤imiz René Descartes (1596-1650) bilgiyi. Ancak özne-nesne karfl›tl›¤›na iliflkin yaklafl›m› daha köktenci bir flekilde elefltiren düflünür Alman filozofu Wilhelm Dilthey (1833-1911) olmufltur. modern felsefenin. ‹nsan akl›n›n yard›m›yla. kurumlar. Oysa ça¤dafl felsefe ve sosyal bilimlerdeki elefltirel yaklafl›mlar. sezgi. bilginin tek. art›k yayg›nl›kla kabul gören bir yaklafl›md›r. Farkl› biçimlerde yeniden tan›mlansa da bu mutlak bilgi anlay›fl› ça¤lar boyunca egemenli¤ini sürdürmüfltür. Özellikle Alman Tarihçi Okulu insan›n. ak›l sahibi varl›k olan insanla do¤ay› bir karfl›tl›k içinde düflünerek özne-nesne iliflkisi ba¤lam›nda kavramsallaflt›rm›flt›r (Özlem. imgelem vb. görece erken bir dönemde. Di¤er bir deyiflle kültürler aras›ndan üstünlük cetveli oluflturulamaz. Ünite . ayn› zamanda farkl› toplumsal örgütlenmelerin gerektirici koflullar›d›r. bilginin insan›n dünyay› anlamland›rmas›nda oynad›¤› ifllevsel role göre d›fl gerçeklikten (görünen olgular›n dünyas›. bu egemen bilgi-varl›k iliflkisi yaklafl›m›na. Bu ba¤lamda. co¤rafi. k›saca varl›¤›n›n bütünselli¤i içinde bilgiyi kurar. biçimler. insan sadece kendi pratiklerinden do¤an bilgiyi edinebilir. Ona göre. Bunun yerine. 2008: 81). Bilgiyi s›n›fland›rmak ancak onun karfl›l›k geldi¤i gerçeklik düzeyleriyle iliflkisi kurularak yap›labilir. . nesnel.) bir s›ralamas› yap›labilir. Bununla birlikte. toplumsal gerçekli¤in farkl› bilgi türleriyle örülen çok katmanl› bir yap› arz etti¤ini ifade edebiliriz. Birbirinden farkl› tarihsel. ‹talyan düflünürü Giambattista Vico (1668-1744). Bunun nedeni basittir: ‹nsan do¤an›n varolufl koflul ve nedenlerini gerçek anlamda bilemez. bir bilgi hiyerarflisi kurulmayaca¤› fikri.yy içinde geliflen felsefe ve tarih yaklafl›m›. farkl› bilgi türleri oldu¤unu. ama tarihselli¤i. kültürel koflullarda oluflmufl bilgi türlerinin. Almanya’da 19. Modernli¤in temel bir di¤er düflünürü olan Immanuel Kant (1724-1804) ise insan› bilen özne olarak kabul etmifl ancak onu mutlak bir bilme durumu içinde. evrensel ve mutlak olmad›¤›n› göstermektedirler. bilginin sadece do¤a bilimleri ve onlara özgü yöntemlerle üretilemeyece¤ini savunur. bilgiye ulaflmak için sadece ak›l yeterli de¤ildir. tarihinden ve kültüründen ayr› de¤erlendirilemeyece¤ini. Bilgi.Kültür 11 lanmas› anlam›na geliyordu. bilginin üretiminde do¤a bilimleri kadar tin bilimlerinin (Geisteswissenschaften) de ayn› önemde pay› vard›r. tarihsel ve kültürel bütünlü¤ünden s›y›rarak soyutlam›flt›r. inanç. Bu nedenle.1. Alman Tarihçi Okulu: ‹nsan ve topluma dair olgular›n aç›klanmas›n›n soyut kavramlarla yap›lamayaca¤›n›. tarihten soyutlanm›fl bilen özne kavram›na fliddetle karfl› ç›kar. gündelik yaflam içindeki üretimi. bir de¤erlilik s›ralamas›na tabi tutulamayaca¤›. nesnel ve evrensel oldu¤u varsay›lan bilgi türünün en de¤erli bilme biçimi oldu¤u günümüzde yayg›nl›kla kabul edilmektedir. Farkl› bilgi biçimleri sadece insan›n do¤ayla kurdu¤u iliflkinin sonuçlar› de¤il. Bu nedenle. ondan daha üstün oldu¤unu varsayd›¤›m›z New York’taki kent yaflam›n› yerlefltirmek) yerine. bunlar›n farkl› türde deneyimlerin sonucu ortaya ç›kt›klar›n› kabul etmek daha do¤ru olacakt›r. bu ba¤lamda bireyin anlam dünyas›n›n tekilli¤inden toplumsal yaflam› mümkün k›lan kolektif anlam birimlerinin kurulmas›na uzanan bir ço¤ulluk içinde kültürün kurucu unsuru hâline gelir. Bilgileri kültür köklerine göre ayr›mlaflt›rmak (örne¤in. Sosyoloji biliminin do¤uflu ve geliflmesiyle birlikte bilginin toplumsall›¤›na a¤›rl›k veren çeflitli yaklafl›mlar ortaya ç›km›flt›r. Her ne kadar köklü elefltirileri yap›lm›fl da olsa do¤a bilimlerinin üretti¤i. Günümüz modern dünyas›n›n düflünsel temellerini oluflturan Ayd›nlanma Felsefesi de bu tür bir bilgi anlay›fl›na sahiptir.

Ancak bu çeflitlili¤e ra¤men. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. Hatta her fley göstergedir diyebiliriz. birçok kültürde ortak olarak ölümün simgesel anlat›m› olan Azrail’in vazgeçilmez gerecidir. kavram ve yap›D‹KKAT lar olarak tan›mlanabilirler. göstergenin anlam› da ço¤ullaflacak. 1995: 158) Göstergeyle karfl›laflt›¤›m›zda. önce onun yüzeyde ya da ilk anda alg›lad›¤›m›z T anlam›n› (bir tar›m aleti olarak t›rpan). nesne. onun güçlü gösterge etkisinde gizlidir. Dilin bir kodlar ve AMAÇLARIMIZ göstergeler sistemi oldu¤unu. filmin tamam›n› seyrettikten sonra bir seyircinin. Örne¤in. Ayr›ca t›rpan nesnesi. ça¤dafl göstergebilimin temel kavramlar›n› ortaya atm›flt›r.12 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S‹MGELER‹N KAYNA⁄I OLARAK KÜLTÜR Kültür kavram›n›n varolufl koflullar›ndan birisi. Saussure’ün izinden giderek. Bu sürekli simge al›fl-verifline iletiflim ad›n› veriyoruz. anlam tafl›y›c›s› göstergeler ve bunlar›n nas›l düzenlenece¤ine dair kurallar anlam›na gelen kodlar› çözümleS O R U meyi ve sistemlefltirmeyi hedefler. Barthes’a göre göstergenin anlamland›r›lmas› iki düzeyde gerçekleSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . ‹nsan›nSIRA her S‹ZDE eylemi. 20. ürkütücü bir flatonun önünde kime ait oldu¤u belli olmayan bir el taraf›ndan tutuluyorsa bunun bir korku filminin göstergesi oldu¤unu anlar›z.yy’da Frans›z edebiyat elefltirmeni. ancak insanlar aras›nda sürekli bir gösterge ve kod al›fl-verifli oldu¤u sürece var olabilirler. bir metin gibi okunabilir göstergelerden olufltu¤unu varsayan göstergebilim. K ‹gösteren T A P ve gösterilen olarak iki boyutu oldu¤undan bahsetmifltir. her tür iletiflim göstergelerin dolafl›m›n› mümkün k›lar. gönderme yapma gücü artacakt›r. Ancak o göstergenin E L E V ‹ Z Y Odüflünürüz N gerçek anlamland›rmas› onun içinde bulundu¤u gerçeklik ba¤lam›yla yak›ndan iliflkilidir. Simgesel anlat›m soyutlaflt›kça. Kavrama sosyal bilimlerde farkl› yaklafl›mlar gelifltirilmifl olsa da. ‹letiflimin çeflitli biçimleri ve araçlar› vard›r. nesne. Ba¤lamsal ögeleri dikkate ald›¤›m›zda. Göstergeler kendilerinden baflka bir fleye gönderme yapan eylem. onun uyand›rd›¤› duygular› yeniden ça¤r›flt›rabilecektir. sosyolojiden önce dilbilimde ortaya ç›km›flt›r. Göstergebilim. Saussure. gösterge bizim öznelli¤imizde özel ve ilk bak›flta fark edemedi¤imiz bir anlam kazanmaya bafllar: Üzerinden kan ‹NTERNET damlayan t›rpan. gösterge. kültür üretmeye yönelik oldu¤u için toplumsal gerçekli¤in tamam› çeflitli tipte göstergelerle doludur. onda bütün filmin içeri¤ini. Zira insan›n do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i nesneler ve simgeler. kültür kuramc›s› Roland Barthes (19151980). kavram ve yap›lar olarak tan›mlanabilirler. Toplumsal gerçekli¤in. özde ayn› gösterge al›fl-verifli arac›l›¤›yla anlam aktarmaya çal›fl›r›z. sürekli olarak iletiflime konu olmas›d›r. ‹ster karfl›m›zdaki kifliye basit bir göz k›rpma hareketi yapal›m ister dumanla ya da elektrik sinyalleriyle kodlar gönderelim ister televizyon gibi kitlesel özelli¤i olan bir araçla milyonlarca insan hitap edelim. baflka herhangi bir tamamlay›c› ba¤lamsal ögeye gereksinim duyulmadan sadece t›rpan›n gösterilmesinin yaratt›¤› etki. göstergenin (Saussure. karanl›k bir fonda. örne¤in bir film afiflinde t›rpan nesnesinin resmini gördü¤ümüzde. en çok DÜfiÜNEL‹M göstergebilim yorumu içinde ele al›n›r. Hatta bu teknik birçok yönetmen taraf›ndan uygulanan bir anlat›m biçimidir: Filmin son sahnesinde. sadece t›rpan nesnesini tekrar görmesi. bununla birlikte belli toplumsal kabuller üzerinde infla edildi¤ini ilk kez ‹sviçreli dilbilimci Ferdinand de Saussure (1857-1913) öne sürmüfltür. okuyucuya göre de¤iflen anlamlar tafl›d›¤›n›.

göstergeler mitlere gönderme yaparak toplumsal gerçekli¤in Mit: ‹nsan ya da do¤a aç›klamak kurulmas› ve anlam üretmesini sa¤larlar. kavram. bu tan›m›ndan kurtarm›fl ça¤dafl toplumlar›n da asl›nda benzer aç›klama flemalar› kulland›klar›n› göstermifltir. s›na örtük bir flekilde ulaflan yan karanl›k bir fonda.Kültür 13 flir: Her metin (nesne. o toplumun belle¤inde ve gündelik yaflam prati¤inde yönlendiri.1. göstergelerle dolu kod sistemleridir. Mitos. varl›¤›.” simgesel anlat›m› [Sevgili. medya söylemi. Ünite . o güne kadar antropolojide eski ya da “ilkel” olarak adland›r›lan basit bildiriflim dizgesidir. özel bir ba¤lamda iki kifli aras›nda naT›rpan. okurda yapt›¤› ça¤r›fl›md›r. dolayl› anlat›m. reklâmlar. bir de ba¤lam›na göre de¤iflerek okurun (göstergeyi Resim 1. bask›n s›n›f›n ideolojik amaçlar›na hizmet eden ci bir sistematik olarak genel bir mitoloji ya da mitologya olufltururlar. Her kültürün. kime ait oldu¤u belli anlamdan oluflur. kinaye. Dîvan flairi Nedîm’in ünlü “içinde” redifli gazelinde. Barthes’a göre türemifl mitoslar. gündelik yaflam nesneleri gibi unsurlar ça¤dafl mitoslar›n (söylenler) üretildi¤i alanlard›r. Mitoslar. bir kültürde gerçekli¤in anlamland›r›lmas›nda bir çeflit aç›klama paketi olan mit ya da mitoslar arac›l›¤›yla ifllerlik kazan›rlar.] Barthes. olgular›n ve olaylar›n› amac›yla do¤aüstü nesnelerin düzenini aç›klamak için gelifltirdi¤i aç›klama flemalar› vard›r. imge. Ça¤dafl Söylenler (Mythologies) bafll›kl› kitab›nda Barthes. Ayn› kültürel mant›ktan geçen anlat›. mitos kavram›n›n modern toplumda ald›¤› biçimleri tart›flmakta ve 1950’lerin dünyas›n›n güncel örnekleriyle bu sav›n› desteklemektedir. varl›klar›n ola¤anüstü bu ba¤lamda dünyaya anlam vermeye yarayan. gizleyerek de¤il biçimi de¤ifltirerek etki- .mit. Barthes’a göre popüler kültür. bu tür metinlerin temelini oluflturur.4 çözümleyen her özne bir okur olaÜzerinden kan rak kabul edilebilir) anlam dünyadamlayan t›rpan. Her türlü metin olmayan bir el bir yananlam içerebilir çünkü taraf›ndan tutuluyorsa. Böylece metin bir kendisini bir de simgesel düzeyde anlatmak istediklerini içerir. iflaretler. evreni. insanlar aras› simge al›fl-veriflinde ne denli özel göstergeler kullan›labilece¤ini ya da gündelik dilde herkes için s›radan olan bir Resim 1. gönderme. Di¤er bir deyiflle. ayn› s›l özel bir yan anlam kazanabilece¤ini gösteren zamanda. Baz› metinler özellikle böyle bir anlam tafl›mas› için insanlar aras› iletiflime konu olurlar. içinde keramet bulunan bir söz dedi olan Azrail’in (söyledi) (ve) o sözde dün geceye (sevgili ile bevazgeçilmez gerecidir! nim aramda geçen gece) dair izler. birçok beyiti anabiliriz: “Bir söz dedi cânan ki kerâmet kültürde ortak olarak ölümün var içinde/ Dün gîceye dair iflâret var içinde. ipuçlar› vard›. yan anlamlar›n inflas›nda toplumsal olarak üzerinde uzlafl›lm›fl baz› kodlar›n önemli oldu¤unu belirtir. bireyin onunla kurdu¤u iliflkinin eylemlerini efsane biçiminde anlatan ve kuflaktan kufla¤a niteli¤ini belirleyen. söylem de birer metin olarak kabul edilebilir) yüzeyde herkesçe üzerinde uzlafl›labilir bir düz anlam. Bu kodlar. sonsuz say›da okumaya aç›kt›r. Her türlü ima. Bu ikinci düzey. bir mutlak anlam yoktur). karmafl›k ve iyi biçimlenmifl Barthes.5 sözcü¤ün. üretim iliflkilerine sahip toplumlara atfedilen mitoloji kavram›n›. önemli olan onun kendisinde bunun bir korku filminin göstergesi mevcut olan anlam de¤il (böyle oldu¤unu anlar›z. e¤retileme vb.

Bununla birlikte. sanat eserini tasarlayan ve üreten kifli ya da kiflilerin (sanatç›) sanat eserine katmak istedikleri bir anlam ba¤lam› da vard›r. 1970: 207). asl›nda iliflkilendirdi¤imiz estetik ifadenin bizim zihnimizde ve o an edindi¤i özel anlam ya da anlamlar üzerinden sanat eserini anlamaya çal›fl›r›z. belli toplumsal koflullarda.) özdefl hâle gelebilir. önemli olan sanat› al›mlayan öznenin o eserde ve belli bir anda ona atfetti¤i anlamlard›r. her birey kendi deneyim. birçok benzerinden bizim için farks›zken. bizim de dinlemekten hoflland›¤›m›z bir popüler müzik flark›s›. bir gün. Kimi eserler. önemli ölçüde bu anlam ço¤ullu¤u ve de¤iflkenli¤i üzerine kurulan bir estetik ba¤lam› oluflturmaya çal›fl›r. hatta kimi zaman müdahil olmaya davet ederler. dinleyici. S›kl›kla kamusal ortamlarda duydu¤umuz. bir yak›n›m›z›n ölümü. vb. bizde duygusal bir y›k›ma yol açan bir olayla (sevgilimizin bizi terk etmesi. 2011) kitab›na bakabilirsiniz. Bununla birlikte. kendi ça¤›n›n ve içinde üretildi¤i toplumun özellikleri hakk›nda bize fikir ve‹NTERNET rir. görüldü¤ü gibi her zaman ço¤ul anlama sahiptir. Ancak bu sadece ikincil bir sorudur. Biz bir seyirci. dinledi¤imiz. bir insan›n çeflitli zaman ve durumlardaki ruh hâllerine göre. sanat eseri. Bu nedenle gösteren-gösterilen iliflkisi en etkili flekilde mitoslardan yararlanarak kurulur. vb. önemli ölçüde AMAÇLARIMIZ mitoslar ve bunlar›n anlamland›r›lmada kullan›lmalar› üzerinden gerçekleflir. Birçok kez. Her sanat eseri. Sonuçta. Kolektif olarak üzerinde uzlafl›lan sanat eserlerinde bile.S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 14 SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ li olur (Barthes. okudu¤umuz. sanat eseri karfl›s›nda sanatç›n›n ona yükledi¤i anlam› çözmeye çal›fl›r›z. her sanat eseri o toplumda yaflayan her birey için ayr› bir anlam tafl›yabilecek kadar ço¤ul anlama gelebilir. al›mlayan› etkin bir flekilde estetik ba¤lama dâhil. okuyucu. Ayr›ca. ‹NTERNET . belli bir tarihsel dönemde. bir sanat eseri karfl›s›nda s›kl›kla “sanatç› burada ne demek istemifl?” sorusunu kendimize ya da o eseri birlikte seyretti¤imiz. Daha ayr›nt›l› K ‹bilgi T A için P Roland Barthes’›n Ça¤dafl Söylenler (Çev. Bütün bu anlam ço¤ullu¤unun d›fl›nda. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Ça¤dafl sanat. baflka insanlarla paylafl›r›z. ister istemez. her sanat eseri ya da etkinli¤i kendi toplumsal ba¤lam›nda bile tek bir anlam tafl›maz. Böylece sanat eserinin estetik ve anlamsal aç›l›mlar›n›n yüzeysel olarak göründü¤ünden ya da san›ld›¤›ndan çok daha fazla olabilece¤ini iddia edebiliriz. K ‹ T A P TELEV‹ZYON SANAT VE TEL E V ‹ Z TOPLUM YON Sanat eseri. Kültürün simge üretme ifllevi. Kuflkusuz. olarak sanatç›n›n niyetini anlamaya çal›flmakla birlikte. toplumsal bir felaket. sanat eserine atfedilen kolektif anlamlar da vard›r (örne¤in. 1974 K›br›s Bar›fl Harekât› s›ras›nda “Memleketim” flark›s›n›n genifl bir be¤eniyle toplumsal bir gösterge olarak benimsenmesi). sanat eseri al›lmamas› da de¤iflkenlik gösterebilir.: Tahsin Yücel. vb. kültür birikimi ve tarihselli¤i ba¤lam›nda özel anlamlar bulabilir. Bu nedenle. ayn› flekilde olumlu ve mutluluk verici olaylar da o güne kadar bizim gözümüzde s›radan olan flark›n›n çok özel bir anlam kazanmas›na neden olacakt›r. Tersine. Ça¤dafl müzik bestecisi John Cage’in (1912-1992) icrac›ya büyük özgürlük tan›yan müzikleri bu yaklafl›ma örnek olarak verilebilir. bir anlamda bunlar›n simgesel özeti say›labilecek bir estetik ba¤lam infla eder.

Toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere D ‹ Kgöre K A T yap›lanmaz. kültüre sermayesi olarak adland›r›lan bu edinim ve beceriler toplam›. öncelikle ekonomik temelli bir olgu olarak ele al›nmal›d›r. Di¤er bir deyiflle kültür birikim.6 Sanat eserine atfedebildi¤imiz anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i. Böylece SIRA S‹ZDE toplum. ayn› zamanda di¤er insanlar üzerinde bir iktidar kurmak anlam›na gelecektir. Buna göre. O nedenle sanat›n üretimi kadar al›mlanmas› ve toplumsal olarak kulS O R U lan›lmas› da iktidar olgusuyla yak›ndan iliflkilidir. Küresel ekonomiyi. bugün içinde yaflad›¤›m›z dünyay› tan›mlama çabas›nda bafll›ca toplumsal olgulardan birisi ol‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bilgi ve edinimlerimizi sergilemek. bu kültür üzerinden hükmetme stratejilerinin kuruluflunda her zaman merkezî bir rol oynar (Bourdieu. küreselli¤in. Böylece AMAÇLARIMIZ bu ekonomik dönüflümün kültürel. toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledi¤i hiyerarflilere göre yap›lanmaz. sürekli yeniden yap›lanan alanlardan oluflur. her ne kadar tarihsel K yy’dan ‹ T A Pitibaren süolarak eskilere dayan›yor gibi görünse de küreselleflme ile 16. Sanat eserinin al›mlanmas›nda en önemli kavramlardan bir tanesi Frans›z toplumbilimci Pierre Bourdieu’nün (1930-2002) ortaya att›¤› kültür sermayesidir. daima kültür üzerinden gerçekleflecektir. toplumsal ve siyasal etkileri daha iyi çözümlenebilir. ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir. Ayn› zamanda bizim için yeni olan. Ünite . dünya ekonomisinden ay›ran fley. ayn› zamanda kiflilerin kültür birikimi ve bunu toplumsal konumlar›n›n gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de önemlidir. bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. kimi zaman ekonomik sermayeden bile belirleyici hâle gelebilir.1. Zira toplum. Hatta Bourdieu’ye göre. 1979:198-99) Sanat eserine atfedebildi¤imiz DÜfiÜNEL‹M anlamlar›n ço¤ullu¤u ve derinli¤i.Kültür 15 Resim 1. 1996: 92). regelen denizafl›r› bir ticaret sistemi olan dünya ekonomisi aras›nda fark vard›r. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE KÜRESELLEfiME VE KÜLTÜR Küreselleflme. kültür üzerinden sürekli yeniden yap›lanan bir olgu olarak kavramsallaflt›r›labilir. bizim kültür alan›ndaki sermayemizin geniflli¤ini gösterir. iletiflim ve ulaflt›rma teknoTEL E V ‹ Z Y O N olmas›d›r lojilerinin geliflmesiyle parça bafl›na üretimin dünya ölçe¤inde yap›l›yor (Castells. Bireyin alanlar içinde biçimlenen hükmetme stratejileri. Küreselleflme kavram›n›n vurgulad›¤› küresel düzen. Sanat.

genifl anlam›yla kültür ürünlerinin endüstrileflmesi. Teknolojinin geliflmesi ve yay›lmas›yla popüler kültürün var olan bütün alanlar› iflgal etti¤i. söz konusu genifl kitle taraf›ndan sat›n al›nmas› demektir. Küreselleflme ayn› zamanda standartlaflm›fl kültür ürünlerinin dünya ölçe¤inde yayg›nlaflmas›na ve bu sayede ortak bir yeme-içme. 2001: 198-218) dedi¤i bu olgu.16 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar mas›d›r. Resim 1. ortak bir kültür yaratan bütünleflik bir sistemdir. Bu durumun di¤er örneklerini jeans. dünyan›n hemen hemen her yerinde var olan bu restoran›n. sanayileflme ile birlikte kültür ve sanat ürünlerinin metalaflmas› olgusunun alt›n› çizer. bireye ayn› mesaj› iletirler. fordist üretim biçiminin 1973 petrol krizi ile yerini daha ak›flkan neo-liberal ekonomik politikalara b›rakmas› ile gerçekleflmifltir. yani ekonomik kârl›l›k esas›yla yarat›lmas›.7 Küreselleflme ayn› zamanda belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. Bu olgüya en iyi örnek. e¤lenme. kola gibi kültürel ürünlerin dünyan›n her yerine hatta kasaba ve köylere kadar yay›lmas› oluflturur. her biri ayn› sistemin ürünleridirler. Adorno taraf›ndan Marksist altyap›-üstyap› iliflkilerine referansla kavramsallaflt›r›lm›fl bir olgudur. o toplumda yaflayan bireylerin oluflturdu¤u ortak bir yapma/bilme düzleminin ifadesi olmaktan çok. Bu da belirli markalar›n dünyan›n her yerinde bir be¤eni ölçütü olarak tüketilmesi olgusunu beraberinde getirir. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda kültür endüstrisi. Dolay›s›yla popüler kültür. ister müzik. resim ister tiyatro veya edebiyat olsun. Kavram. yy’›n ilk yar›s›nda Frankfurt Okulu düflünürlerinden Max Horkheimer ve Theodor W. bizzat kültür endüstrisi taraf›ndan ifllenen bir kültürel ürünler bütünü olarak görülebilir. sanayi kapitalizminden sanayi sonras› kapitalizme geçifl döneminde. giyinme. tüketim yaz›n›nda da kavramsallaflt›r›lm›fl olan McDonald’s zincir restoranlar›d›r. George Ritzer’in Mcdonaldslaflt›rma (Ritzer. yeme içme be¤enileri d›fl›nda da tüm kültürel pratikleri de standartlaflt›rmas› anlam›na gelir. Kültür endüstrisinin ürünleri. teknoloji yard›m›yla genifl kitlelere ulaflmas› amaçlanan ürünlerdir çünkü bir ürünün genifl kitlelere ulaflmas› demek. Kültürü ekonomiyle ve dünyadaki ekonomik dönüflümle ilgili en iyi aç›klayan kavramlardan birisi olan kültür endüstrisi kavram›. t-shirt. yani asl›nda bugün mevcut bütün kültürel ürünlerin popüler kültür ürünleri kapsam›na girdi¤ine dair kavramsallaflt›rmalar›n hakl›l›k pay› olmakla bir- . Popüler kültür ürünleri. 20. k›sacas› ortak bir be¤eninin oluflmas›na zemin haz›rlar. Bugünkü anlam›yla kürselleflme olgusunun ortaya ç›k›fl›.

dünya üzerinde farkl› yerlere seyahat edebilme. birbirleriyle olan iliflkisi dönüflmüfltür. Bireyi.Kültür SIRA S‹ZDE 17 likte teknolojinin mikro-ölçekli birtak›m bireysel ve etkileflimsel mekanizmalar›n DÜfiÜNEL‹M oluflmas›na olanak verdi¤i de bir gerçektir. kendisine yeni toplumsallaflma alanlar› kurmas›na olanak sa¤lamaktad›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹K N T‹ E T R NAE TP TELEV‹ZYON ‹NTERNET 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Ünite . zaman ve mekân›n anlam›. Teknolojinin. Bu durum bireysel etkileflimleri art›rd›¤› gibi. hatta yaflanmakta olan her olay› takip etmemiz. farkl› yerler hakk›nda enformasyon edinebilme kapasiS O R U temiz önemli derecede artm›flt›r. kültürün küreselleflmesinde nas›l bir rol oynad›¤›n› tart›fl›n.com/id/25312755/ adresindeki haberi okuyabilirsiniz. toplumlar›n küresel düzenleT bütünleflip E L E V ‹ Z Y O N dünyaya AMAÇLARIMIZ aç›lmas›na. Bu sayede uzakl›k K ‹ T A P Böylelikle ¤›n. Özellikle ‹nternet kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› bireyin. dünyay› TELEV‹ZYON kendisi gibi anlamland›ran di¤erleri ile karfl›lamas›na ve bunun sonucunda. Küreselleflmenin kültür karfl›laflmalar› ve yeni bileflimler yaratmas›na olarak ‹ N T Ebir R N Eörnek T http://www. Eskiden bir yerden bir yere gitmek günler ve belAMAÇLARIMIZ ki de aylar sürerken bugün dünyan›n herhangi bir noktas› bizim için yaln›zca saD ‹ K K A T ve yak›nl›atlerle ifade edilebilecek uzakl›ktad›r/yak›nl›ktad›r. kelerden insanlarla iletiflim hâlinde olmam›z mümkün hâle gelmifltir. ‹letiflim teknolojilerinin geliflmesi ve kitlelerin eriflimine aç›k hâle gelmesi ile K A EP ‹ N ‹T ETR N T bugün insanlar›n birbirleriyle olan etkileflimleri giderek artmaktad›r. toplumsal hareketlerin örgütlenebilmesine. ayn› zamanda yine küreselli¤in farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir.ntvmsnbc. ayn› zamanda yine küreselli¤in S O R U farkl›laflt›r›c› etkisi ile de¤iflme ve dönüflmeye aç›k hâle gelmifltir. farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine ve yeni kültürel bileflimlerin ortaya ç›kmas›na olanak tan›maktad›r. SIRA S‹ZDE farkl› üldünya üzerinde yaflanan. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendirenD toplumsal ‹ K K A T düzen. Ulafl›m ve iletiflim teknolojilerinin geliflmesiyle birlikte.SIRA S‹ZDE 1. Bireyi. kendi talepleri ve arzular› do¤rultusunda yeni insanlarla tan›flmas›na. küresel ekonominin standartlaflt›r›c› dinamikleri ile flekillendiren toplumsal düzen. farkl› etkinlikler içine dâhil olabilmesine.

insan›n kendi varl›¤›n› kodlama çabas›n›n ürünü olan her fleyin toplam› olarak görebilece¤iz. Kültür. öncelikle insan›n. Bu etkinliklerin gündelik yaflamda çeflitli flekillerde göründü¤ünü biliyoruz. de¤er. onu. kendi varl›¤›n›n fark›nda olan bir canl›d›r. insan çeflitli biçimlerde do¤ay› dönüfltürür. Kendini düflünebilen bir canl› olan insan. Kültür. baz›lar›nda insan›n kendi deneyim. Baz› yaklafl›mlarda bilgi do¤ada mutlak ve evrensel bir flekilde bulunan ve insan›n keflfetti¤i bir fley olarak düflünülürken. Ayr›ca sanat ve düflün etkinlikleri de kuflkusuz kültürün en temel bileflenleridir. Bu ünitede. kültür kavram›n›n sadece gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z flekilde ‘kültürlü olmak’ ya da ‘kültürel etkinlikler’ anlam›nda de¤il. öznelli¤inden üretti¤i bir olgu olarak kavramsallaflt›r›lm›flt›r. Kültür olgusu genellikle sanatla özdefllefltirilir. olgu. gündelik yaflamda s›kl›kla kulland›¤›m›z ancak anlam› üzerine pek düflünmedi¤imiz bir kavramd›r. Kültürün gündelik yaflamdaki çeflitli görünümleri hakk›nda bilgi edinmek. toplumsal yaflam›n her parças›. kendi varl›¤› üzerine düflünme etkinliklerinin sonucunda. Gündelik yaflam›n her ögesi. Bu nedenle onlarla sürekli olarak bir bilme iliflkisi kurar. Kültür kavram›n›n anlam› üzerine çok boyutlu bir bak›fla sahip olmak. kural ve örgütlenme biçimlerinin tamam›n› içeren genel bir kavramd›r. kültürün sadece bir boyutudur. di¤er türlerinden farkl› olarak. ölümsüzlü¤ü aray›fl arzusunun güdümüyle do¤ay› dönüfltürerek üretti¤i bütün nesne. ‹nsan. A M A Ç 3 Kültürün bilgiyle iliflkisini toplumsal ba¤lamda aç›klamak. felsefe. kullan›m. Bu fark›ndal›k. Antik Ça¤’dan beri. En basit iletiflimizden bilim ve sanat yapmaya giden yelpazede. Bu dönüfltürme etkinliklerinin tamam›. kültür ad›n› verdi¤imiz birikimi oluflturur. kurallar.18 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Kültürün insan-do¤a iliflkisi ba¤lam›ndaki yerini tan›mlamak. normlar. toplumsal yaflam›n düzenlenifline ait bütün unsurlar asl›nda kültürün farkl› görnümlerini oluflturur. Bu nedenle. Kültür sadece sanat eserleri. insan ve nesneler aras›nda bir iliflkiden do¤ar. insan›n her edimi asl›nda kültür üretimidir. Oysa sanat. do¤ay› dönüfltürme etkinlikleri daima bu sürece dair bilgilerin de üretilmesini gerektirir. Böylece ölüme karfl› koyman›n bir yolu olarak. yaflarken dünyaya bir anlam katabilecek eserler b›rakmay› arzu eder. iradi bütün etkinlikleri bir anlamda kültür üretme anlam›na gelir. âdet. kendi varl›¤›n›n sonlulu¤u fikrine de götürür. Kültür. birikim ve tarihselli¤i ba¤lam›nda. Bilgi konusu. bilgi gibi alanlarda ortaya ç›kmaz. çevresindeki nesnelerin do¤as›n› da anlamaya çal›fl›r. Gelenek. Bunu yapman›n yoluysa do¤adan nas›l farkl›laflt›¤›n› gösterebilecek eserler yaratmakt›r. filozoflar bilgi ve bilen insan aras›ndaki iliflki üzerine düflünmüfllerdir. ‹nsan›n. felsefenin temel ilgi alanlar›ndan biridir. bunlar›n ötesinde. düflünsel üretim. kültür kavram› birçok anlama gelecek bir flekilde kullan›l›r olmufltur. Sanat bunun en incelmifl ve simgesel anlamda soyut anlat›m›na verilen add›r. AM A Ç 4 AM A Ç 2 . örf. Bu nedenle.

Kültür 19 Kendimizi S›nayal›m 1. e. b. mitin daha az soyutlanm›fl hâlidir. gösterge modern toplumlara aittir. bir toplumun maddi ve maddi olmayan tüm birikimlerini ifade eder.1. Katolik Kilisesi yozlaflm›flt›r ve dinin reform sürecine girmesi gerekir c. c. Kültür. b. insan akl›n›n ona eriflmek için yeterli oldu¤unu savunur. Kapitalist pazarla flekillenmifl yeni iletiflim teknolojileri. Kültür. d. Mit yabanc› kültüre. 5. Kültür özerk bir aland›r. kültürü. 8. Ayd›nlanma Ça¤›’n›n felsefi temeli afla¤›dakilerden hangisidir? a. ‹nsan akl›n›n üstünlü¤ü fikri b. Mitle gösterge aras›ndaki iliflki afla¤›dakilerden hangisinde dile getirilmifltir? a. Afla¤›dakilerden hangisi. yaln›zca bireylerin bir araya gelmesinden oluflmaz b. Dünya bir tepsi gibi düz de¤il. Bilgiyi nesnel bir olgu olarak de¤erlendirir. varl›¤›n kültürüel anlamda aç›klamas› olan mit üzerinden anlamland›r›l›r. gündelik hayatta sahnelen bir dramaya benzer. Gösterge. Küreselleflmenin teknoloji ile olan iliflkisi düflünülerek afla¤›dakilerden hangisi söylenemez? a. bir toplumda iktidar ve direniflin iflledi¤i alanlardan biridir. Ünite . medya analizleri ve kitle iletiflim araçlar› üzerinden de¤erlendirilebilir. Kültür olgusu. toplumun bir bilefleni olarak inceler. L. Dinde reform yap›lmas› gerekti¤i d. Afla¤›dakilerden hangisi. Dinin evreni aç›klamada önemli bir referans noktas› olmas› c. kültürü. Mit eski toplumlara. gösterge kendi kültürümüze aittir. Bilginin öznel ve göreli bir olgu oldu¤unu iddiaeder. e. toplumdaki bütünlefltirici ve çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendirilir. c. Aile e. yuvarlakt›r e. e. Sosyoloji. Althusser’in “Devletin ‹deolojik Ayg›tlar›” olarak tan›mlad›¤› kültürel ayg›t ve örgütlenmelerden biri de¤ildir? a. Kültür. Bat› toplumlar›n›n di¤er toplumlardan üstünlü¤ü 2. kitle kültürü oluflumu üzerinde etkilidir. d. b. Teknoloji. Küreselleflme toplumsal hareketlerin örgütlenmesini imkâns›z hâle getirir. Alman Tarihçi Okulu’nun bilginin edinimi konusunda yapt›¤› katk› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Mitler kahramanl›k öykülerini. var olman›n bilincine varmakt›r d. Bilginin do¤ada mevcut oldu¤unu. c. Din c. d. e. e. c. Afla¤›dakilerden hangisi René Descartes’›n düflüncesini yans›t›r? a. b. d. göstergeler bunlar›n simgesel ifadelerini dile getirirler. Kültür kavram›n›n sosyolojik boyutuna iliflkin afla¤›da yer alan ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Gösterge. 4. Kültür yaln›zca ilkel toplumlara ait bir kavramd›r. Farkl› kimliklerin seslerini duyurabilmelerine olanak sa¤lar 6. küreselleflmenin standartlaflt›r›c› etkisini azaltabilir d. Toplum. . Hapishane d. Tin bilimlerinin do¤a bilimleri gibi bilgi üretti¤ini belirtir. çat›flmac› ögelerin kayna¤› olarak de¤erlendiren Birmingham Kültürel Çal›flmalar Okulu’na ait perspektiflerden biri de¤ildir? a. ‹letiflim ve ulafl›m teknolojileri küreselleflmenin h›z›n› artt›r›r c. Bilimsel düflüncenin yeniden düzenlenmesi gerekti¤i e. Bilimsel bilgi yanl›fllanamaz 3. Sosyal paylafl›m siteleri ayn› görüflte olan insanlar›n bir araya gelmesine olanak sa¤lar b. Bilginin evrenselli¤ini vurgular. Var olman›n ön-koflulu. Sendika 7. Bir toplumun yap›s› ve iflleyifli araflt›r›l›rken kültür kavram›na büyük önem atfedilir. Kültür. E¤itim b.

Fiziksel olarak yerimizde çak›l› duruyor olsak bile hareket hâlindeyiz: Hareketsizlik sürekli de¤iflen dünyada pek de geçerli bir seçenek de¤il. c. Baz›lar›m›zsa hayat oyununun kurallar›n› koyan›n da. bu moda deyim h›zla bir parolaya. baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤umuzun nedeni. dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi oldu¤u. Gelene¤in sadece eskiye ait bir olgu olarak görülmesi. Gelene¤in kal›nt› olarak görülmesi. bilgi ve uzmanl›k örüntüleri. eylem veya davran›fl örüntüleri. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün iflaretini veren fley. Zaman/mekân s›k›flmas› terimi. Gelene¤in günümüzde de¤eri. Hepimiz ister istemez. Hepimiz küresellefliyoruz ve küresellefliyor olmak tüm küreselleflmifller için üç afla¤› befl yukar› ayn› anlama geliyor. bir yerelleflme. kendi seçimimizle ya da baflka seçenek olmad›¤› için hareket hâlindeyiz. Herkesin dilinde bir küreselleflmedir gidiyor. Afla¤›dakilerden hangisi. ve her zaman eflitsiz da¤›t›lan k›t bir meta olan hareket özgürlü¤ü h›zla. önemi ve hükmü olmayan bir fley olarak düflünülmesi. baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte.20 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9. Bir topluluk içinde toplumsallaflma yoluyla aktar›lan de¤er. inanç ve al›flkanl›klar. gelene¤in modernlikle karfl›tl›k içinde kullan›lmas› sonucunda ortaya ç›kan sonuçlardan biri de¤ildir? a. b. Belirli bir toplumdaki toplumsal tutum. Âdet hâline gelmifl düflünme. insanl›k durumunun parametrelerinde süregiden çok yönlü dönüflümü özetler. de¤iflmeyen âdet. ‹fl. âdetler ve kültürel süreklilikler. yerkürenin tek tipli¤ini teflvik etme nedenleriyle bölme nedenleri özdefltir. Kuflaktan kufla¤a aktar›lan âdet ve inançlar. geç modern ya da post modern zamanlar›n temel katmanlaflt›r›c› unsuru hâline gelmektedir. gidiflat›n› belirleyenin de küreseller oldu¤u bir dünyada hiç de memnuniyet verici ya da tahammül edilir bir durum olmayan yerelliklerine sa¤lan›p kald›. g›pta edilen de¤erler aras›nda en üst s›ralara yükselmekte. b. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir. Afla¤›dakilerden hangisi gelene¤in özelliklerinden biri de¤ildir? a. e. Eskiden kalan. Gelene¤in de¤iflmeden kald›¤› izlenimi vermesi. Gelene¤in de¤iflebilece¤i ve ayn› zamanda kimi kez modern olabilece¤i. küreselleflme sürecinin genellikle varsay›lan ortak etkilere sahip olmad›¤› gün gibi ortaya ç›kacakt›r. 10. Baz›lar›m›z eksiksiz ve gerçek anlamda küresel hâle geliyor. Baz›lar›na göre. tüm insan nüfusunun varolufl koflullar› ile her bir yerli nüfusun çeflitli kesimlerinin varolufl koflullar›n› birbirinden kesin çizgilerle ay›rmaktad›r. Bu s›k›flman›n toplumsal nedenlerine ve sonuçlar›na bak›ld›¤›nda. d. küreselleflmenin hem geri dönüflü olmayan hem de hepimizi ayn› ölçüde ve ayn› flekilde etkileyen bir süreç. Gelgelelim. finans. baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader gibi çullanmaktad›r. d. o kadar böler. herkesin birleflti¤i nokta. küreselleflme onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley. geçmifl ve gelecek tüm gizlerin kap›lar›n› açacak bir anahtara dönüflüyor. Küreselleflme ne kadar birlefltirirse. Bunlar›n aras›nda birbirleriyle yak›ndan ba¤lant›l› iki süreç.. toplumsal se- . birlefltirirken böler. davran›fl. Baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley. c. bu yeni koflulun yaratt›¤› sonuçlar son derece eflitsiz. Küreselleflmifl bir dünyada yerel kalmak. sihirli bir sözcü¤e. ticaret ve enformasyon ak›fl›n›n yerküresel boyutlara ulafl›yor olmas›n›n yan› s›ra. e. Hareketlilik. Bununla birlikte. Zaman ve mekân›n kullan›mlar› hem keskin bir biçimde farkl›laflm›fl hem de farkl›laflt›r›lm›flt›r..

kültürler aras› al›fl-verifli h›zland›rm›fl ve kolaylaflt›rm›flt›r. kültür kavram› ço¤unlukla. S›ra Sizde 4 Ulaflt›rma ve iletiflim alanlar›ndaki teknolojik ilerlemeler. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sosyal ve kültürel aç›l›mlar›n yay›lmas›nda kullan›lan ideolojik oluflumlar çerçevesinde incelenmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültür ve ‹deoloji” konusunu yeniden gözden geçiriniz. küreselli¤in kapsay›c›l›¤› içinde köklere ve yerele önem verme ve sayg› duyma durumu ortaya ç›km›flt›r. dramaturjik yaklafl›m oyun metaforu üzerinden toplumu bir araya getiren etmenleri aç›klarken semiyolojik yaklafl›m da dilin ve kültürün yap›s› aras›nda paralellikler kurar. 7-9. ortak bir ruh hâlinin de temsilcisidir çünkü kent yaflam› belirli bir yerde sabit kalmay› gerektiren üretim iliflkilerine ba¤l›d›r. S›ra Sizde 1 Kültür. Öte yandan. Ünite . ve yerel birimler anlam yaratma ya da anlam müzakere etme kapasitelerini kaybetmekte. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün ve Bilgi ‹liflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Küreselleflme ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2006. kültürü bir sistem olarak de¤erlendirerek toplumsal ögeleri bir arada tutan bir motif ve toplumsal ögelerin karfl›l›kl› iliflkilerinin dengesi olarak ele alarak bütüncü görüflü temsil etmektedir. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kültürün Önemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simgelerin Kayna¤› Olarak Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yerel var oluflun getirdi¤i s›k›nt›lar yetmezmifl gibi. Her iki sözcü¤ün de kökeninde kent (civitas. e 8. kamusal mekanlar yerelleflmifl hayat›n menzili d›fl›nda ç›km›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyal Bilimlerde Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Kültür 21 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› faletin ve alçalman›n bir göstergesidir. Uygarl›k sözcü¤ü yabanc› dillerde civilisation ya da medeniyet olarak karfl›lanmaktad›r. medine) kavramlar› vard›r. c 10. örgütlülük ve karmafl›kl›k arz etti¤i durum olan uygarl›¤›n öncelikle ve belirleyici olarak kent tipi bir yerleflmenin ortaya ç›k›fl›yla yak›ndan iliflkisi oldu¤u söylenebilir. insan›n do¤ay› dönüfltürme eylemlerinin tam›m› olarak tan›mlanabilir. Küreselleflme ve Toplumsal Sonuçlar›. Kent yaln›zca ortak bir yaflam alan› olman›n ötesinde. insan topluluklar›n›n daha örgütlü hâle gelmelerini. Bu oluflumlar›n. kendi denetimleri d›fl›ndaki anlam verme ve yorumlama eylemlerine giderek daha fazla ba¤›ml› hâle gelmektedir. d 6. bir yan›yla ekonomik bir bütünleflme ve standartlaflmaysa di¤er yan›yla kültürel bir ço¤ullaflma ve yeni bileflimlerin ortaya ç›kmas› anlam›na gelir. S›ra Sizde 2 Sosyolojide. unsurlar›n bütünleflmesi yönünde oluflu ve bu bütünlü¤ün tek tip bir kültüre do¤ru evrilmesi tehlikesiyle birlikte. ifllevselci ve yap›salc› yaklafl›mlar. bunun sürekli yeni bileflimlerle beslendi¤ini ifade edebiliriz. s. bir uygarl›k oluflturmalar›n› mümkün k›lar. dünya çap›nda. a 2. Kent yaflam› do¤rudan do¤ruya uygarl›kla iliflki içindedir. d 4. Kaynak: Zygmunt Bauman. b 5. Böylece küresel bir kültürün oluflmaya bafllad›¤›n›. c 7. Kültür birikimi. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 9. Dünya’n›n küresel bir pazar hâline gelmesi için yap›lan icatlar. c 3.1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gelenek ve Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz . S›ra Sizde 3 Küreselleflme tart›flmalar›nda. ‹nsan›n yaflam biçiminin belli bir süreklilik. Küreselleflme. ayn› zamanda birbrinden yal›t›lm›fl flekilde uzak duran kültürlerin de karfl›laflmas›n› sa¤lam›flt›r.

F.: S). La Distinction. Yeniden-Üretim Üzerine (Çev. de Minuit.Payot. (2006). D. Explorations in Social Theory: From Metotherizing to Rationalization. K›l›ç. (1970).W. Saussure (de). Williams. M. Bourdieu. du Seuil. Turkish Traditional Art Today. London: Sage. Henry (2002). (1979). (2006). Barthes. (2009). Althusser. (1996). ‹lkça¤ Felsefesi. Ritzer. Glassie.Tümertekin. Ifl›k . Paris: Eds. Paris: Eds. (2008) Kültür Bilimleri ve Kültür Felsefesi. Kültür ve Toplumun Sözvarl›¤› (Çev. R. Ankara: Ministry of Culture of the Turkish Republic-Indiana Universty Pres. The Rise of the Network Society. The Culture Industry. Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. Alp). Londra: Routledge. Castells. L. B. S. Anahtar Sözcükler.: Ergüden. ‹stanbul: ‹thaki Yay›nlar›. Mythologies. G. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. (2005). T.22 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adorno. (2001). Critique Sociale du Jugement. Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›. Uslu. Madlen: Blackwell Publishers. Cours de Linguistique Générale. . R. Paris: Eds. Özlem. (1995).

.

Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetleyebileceksiniz. Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klayabilecek. Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klayabilecek. ‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirebilecek. Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetleyebilecek. Anahtar Kavramlar • Ekonomi • Taylorizm • Fordizm: Kitle Üretimi • Post Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi • Esnek ya da Yal›n Üretim • Enformasyon Devrimi Ekonomi • G‹R‹fi • EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ • ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ • ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ .2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klayabilecek.

A P dar genifl bir alandaki ürünleri kapsar. Jiobu& Schwirian. Marks’›n çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm›. Ü N E L ‹ M ‹nsanlar mallar ve hizmetler arac›l›¤›yla bir taraftan yaflayabilmeleri için gerekli ihtiyaçlar›n› karfl›larken di¤er taraftan da bunlar sayesinde toplumsal statü elde ederler (ThomS O R U son & Hickey. Hizmet ise dinî liderlerin. Mallar. Ekonomi. ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. 1997:380): ‹NTERNET ‹NTERNET . T›pk› Anadolu insan›n›n “Mal can›n yongas›d›r. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON EKONOM‹K DÜZEN‹N SOSYOLOJ‹K ANAL‹Z‹ Sosyolojide. Sosyologlar. çeflitli flekillerde insanlar›n yaflant›lar›n› biçimlendirir. en az›ndan genel hatlar›yla kestirilebilir yerleflik davran›fllar içinde ifllev gördü¤ünü ima eder. fonksiyonalistler de sosyolojik analizlerinde ekonomiden etkilenmifllerdir. yüzme havuzu ve yat gibi lüks unsurlara kaK ‹ Tdoktorlar›n.” dedi¤i gibi. insan›n toplumsal davran›fl›n› ekonomiye dayand›r›r. 1999:494). Özellikle Karl Marks ve onun çat›flma yaklafl›m›. K›saca ifade etmek gerekirse ekonomi. polislerin ve telefon operatörlerinin faaliyetlerinden elde edilen de¤erleri/kazançlar› ifade eder. ekonomik çal›flmalardan çok büyük ölçüde etkilenmifltir. tüketim ve da¤›t›m› D ile Ü fi ilgilenir. Ayr›ca mal ve hizmetlerin da¤›t›m›.Ekonomi G‹R‹fi Baflta sosyoloji olmak üzere birçok sosyal bilim çok say›da önemli kavram› ekonomistlerden ödünç alm›flt›r. ‹nsanlar. Bunlar: “Fonksiyonalizm”. mal ve hizmetlere de¤er verirler çünkü onlar insanlar›n hayatTELEV‹Z YON lar›n› kolaylaflt›r›r (Macionis & Plummer. yiyecek. mallar ile hizmetlerin. üretimi da¤›t›m› ve tüketimini örgütleyen D ‹ K K A T sosyal bir kurumdur. Di¤er baz› sosyoloSIRA S‹ZDE ji kuramlar›nda oldu¤u gibi. giyecek korunma gibi zorunlu ihtiyaçlardan araba. toplumda mallar›n ve hizmetlerin sistematik bir biçimde üretim. ekonoAMAÇLARIMIZ minin di¤er sosyal kurumlar›n alan ve oluflumunu elefltirel olarak inceleyerek belli ekonomik düzenlemelerin özelliklerini tart›fl›rlar. “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m”d›r. 1998:410). Ekonomiyi bir “kurum” olarak adland›rmak. Toplumsal hayat›n farkl› yönlerini anlamam›za yard›mc› olan bu yaklafl›mlar› flu flekilde özetleyebiliriz (Curry.

Çat›flma Kuram› ‹stikrar: Üretim ve tüketim aras›ndaki denge. daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. Öte yandan merkezî/bürokratik yap›lara sahip olan sosyalist ekonomiKaynak: htpp:// neo%20fonksiyonalist%20 ler. kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öne sürerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. John D. çat›flma kuramlar›. bu da yeni yat›r›m alanlar›n›n bulunmas›na yol açar. 19. elde ettikleri dev boyutlardaki servetleri güce dönüfltürmeyi bilmifllerdir. sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. Fonksiyonalistlere göre toplumsal istikrar. mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›rlar.26 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Fonksiyonalist Perspektif Fonksiyonalist teoriler. ekonomik baflar› bireylerin zenginleflmelerine ve bunu güce dönüfltürmelerine imkân sa¤lar. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine. . afla¤›daki gerekler ve fonksiyonlar›n yerine getirilmesiyle sa¤lanabilir: Mallar›n ve Hizmetlerin Da¤›t›m› Fonksiyonalistler. Rockefeller. Bir örnekle aç›klamak gerekirse Federal Express fiirketi (flimdi ad› FedEx ). Bunun sebebi ise iflletmelerin yeni hizmetler ve ürünler önererek müflteriler için sürekli rekabet hâlinde olmas›d›r. risk almalar›n› ve yeni ifller gelifltirmelerini teflvik edecek yüksek kârlar sa¤lamaz. Güç bireylere hükümetleri etkileme imkân› verir. Çünkü bu sistem insanlara. FedEx bugün oldukça baflar›l› bir kargo flirketi olarak varl›¤›n› sürdürmektedir. serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin. Yenilik Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar. toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar. Resim 2. Bu ö¤renci. ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia ederler. kendisini destekleyen bir finansör bularak fikrini uygulamaya geçirmifltir. Onlara göre bu iliflki. Örne¤in. kargolar›n çok k›sa bir sürede devredilmesi ihtiyac›n› duyan bir üniversite ö¤rencisinin fikridir.1 Fonksiyonalistler serbest piyasa ve kar anlay›fl›n› öne ç›kar›rlar Gücün ve Zenginli¤in Üretimi Fonksiyonalistler. kapitalist toplumlarda. Örne¤in. yüzy›l›n “soyguncu baronlar›” ekonomik ve siyasal gücün nas›l bir arada yürütülebilece¤ini göstermifllerdir. Andrew Carnegie ve Andrew Mellon gibi kapitalistler. ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. piyasan›n taleplerine yeterince h›zl› cevap veremezler.

kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu öngörerek uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Yafl›tlar. birer rol modeli oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler. . Ailenin yan› s›ra arkadafl çevresi de bir baflka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. kapitalizmin üretti¤i büyük ekonomik eflitsizli¤e iflaret eder.Ekonomi 27 Resim 2. kariyer sosyalleflmesi nin ( career socialization ) etkisini vurgular.arastiralim. gazeteler.3 Çat›flmac› yaklafl›mc›lar. comtagkapitalizmpage4 reciyle ilgilenir. çocuklar genellikle aileleri ile ayn› mesleklere girerler. Ayr›ca bu durum bir sorun olarak da alg›lanmamaktad›r çünkü ideolojik olarak desteklenen kapitalizm. okul ve ifl çevresi gibi formel mesleki sosyalleflme araçlar› da bulunmaktad›r. Ancak medya nadiren iflle ilgili gerçekçidir. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar. Bu süreç mesleki miras olarak adland›r›l›r. Örne¤in. Örne¤in. Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r. Formel sosyalleflme araçlar›: Aile. Yine iflverenler belki de en önemli formel kariyer sosyalleflmesi arac›d›r. Baz› durumlarda mesleki miras. Birçok sembolik etkileflimci. Çat›flmac› kuramc›lar. Bu rehberlikler ço¤u kere ö¤rencilerin meslek tercihlerini etkiler. “‹syankâr çocuk” imaj›na ra¤men. iflle ilgili rol modellerinde hâlâ en önemli kaynaklard›r. kitaplar. Medya.2. okullarda meslek seçimi konusunda tavsiyeler söz konusudur. Resim 2. bir bütün olarak ekonomik düzen söz konusu oldu¤unda. filmler. Sembolik Etkileflim Yaklafl›m› Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken Sembolik Etkileflim yaklafl›m› bireyler. “kazananlar› ve kaybedenleri” meflrulaflt›r›r. büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda. bugün Amerikan ailelerin en zengin %10’luk grubu. Ünite . ‹nformel sosyalleflme araçlar›: Genelde aileler ilk ve en önemli sosyalleflme araçlar›d›r. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r. kariyer sosyalleflmesi sürecinde bir baflka önemli araçt›r. özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süKaynak: http://www. Mesleki miras baz› durumlarda da spesifik meslekler için sosyalleflmeyi kapsar. Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi. serbest piyasan›n s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›rlar. arkadafl çevresi.2 Karl Marx Bilindi¤i gibi çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini Karl Marks (1818-1883) ortaya atm›flt›r. çocuklar›n çal›flmaya yönelik tutumlar›n› ve kariyer süreçlerini etkiler. Ekonomik davran›flla ilgili olarak aileler. Televizyon. nüfusunun % 90’›n›n sahip oldu¤u servetten daha fazlas›n› ellerinde tutmaktad›r. aileler çocuklar›n› aile iflletmelerine getirdiklerinde bafllar ve öncelikle s›radan ifller yapan çocuklar daha sonra orada yönetici olurlar. Her meslek kendine özgü vas›flar ve kiflilik özellikleri ister. Yine bu yaklafl›ma göre mevcut eflitsizlik gelecek kuflaklara da büyük ölçüde yans›maktad›r.

28 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ENDÜSTR‹ TOPLUMUNDA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Bilimsel Yönetim Anlay›fl› ve ‹nsan ‹liflkileri Okulu Weber’den farkl› olarak Taylor bilim adam› de¤il bir mühendistir. (March & Simon. • ‹flçiler. günlük üretimi en yüksek ortalama düzeye ç›karan yönetim anlay›fl›d›r. Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor. Ancak Taylor’a göre bu çat›flma gereksizdir. Dolay›s›yla Taylor’un bilimsel yöTaylor örgütlere netim yaklafl›m› ile Weber’in bürokratik örgüt iliflkin kuram› aras›nda büyük ölçüde benzerlikler söz çal›flmalar›n› konusudur. baz› yazarlar taraf›ndan iddia edilmektedir (Drucker. önce iflin analizini daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r.1975:21.1964:22): orgyonetimyonetimteorilerianasayfa• Bir ifli yapmak için “en iyi tek yolu” bulmak amateoriler. Bunun yan›nda Taylor. ‹nsanlar›n istihdam›Resim 2. ‹flçi standart üretim düzeyine eriflti¤i zaman. her iki el hareketlerini an›nda do¤al olarak yapabilir hâle gelmelidir. öte yandan da rutin üretim iflinin gerçeklefltirilmesinde makinelere ek olarak insan kullan›m›n› incelemifllerdir. . günlük ücret d›fl›nda belli bir ek prim verilerek motive edilmelidir. 1975:14).4 kilenmifltir. En iyi yöntem. Nitekim daha sonra uygulamaya geçirilen Taylor’un bu görüflleri kadar çok az insan›n görüfllerinin entelektüel tarihte etkili oldu¤u. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r. • ‹fli en iyi ve en h›zl› bir biçimde yapabilmesi için iflçiyi özendirin. Bilindi¤i gibi Taylor’un ifl kavram›n› incelemeye bafllad›¤› dönemde iflçilerle iflverenler aras›nda oldukça fliddetli gerilimler mevcuttur. iflin örgütlenmesi konusunda Weberyen teoriden büyük ölçüde etResim 2. Atölyelerde ve bürolarda yap›lan ve yap›lmas›n› gerçeklefltirmifltir.htm c›yla zaman ve yöntem araflt›rmas›n› kullan›n. uygulamaya yönelik yapm›flt›r. Taylor ve onu izleyenler incelenen konuyu çok daha fazla s›n›rlayarak bir taraftan içinde bulunduklar› durumun tarihsel özelliklerini ve kiflisel formasyonlar›n›. E¤er verimlilik art›r›labilirse hem iflçiler hem de iflverenler bundan kazançl› ç›kacakt›r.canaktan.5 na iliflkin temel sorunlar› ortaya koymaya çal›flarak bunlara iliflkin çözüm yollar› getirmifl ve rutin üreTaylor ifllerin atölye tim ifllerinde yap›lan faaliyetlerin belirlenmesinin ve bürolarda önemli bir hüner mümkün oldu¤unu göstermifller ve daha çok örgügerektirmeden sürekli tün mekanik boyutu ile ilgilenmifllerdir (March & Sitekrarlanan flekilde mon. Etzioni. Bu amaçla bütün aletlerin yerleri sabit ve tan›mlanm›fl olmal›d›r. • ‹flçiye verilen ücret ile onun performans› aras›nda yak›n iliflki olmal›d›r.1994:55). önemli bir hüner gerektirmemekle birlikte sürekli tekrarlanan iflleri inceleyen Taylor’un önermeleri Kaynak: (ya da daha do¤ru bir ifade ile yöntemleri) flunlard›r http://www.

1930 y›l›na geldi¤imiz zaman Taylor’un bilimsel yönetimi gerek sendikalar›n gerekse ayd›nlar›n karfl› ç›kmalar›na ra¤men. Bu verimlilik patlamas›ndan iflverenler kadar iflçiler ve toplumun di¤er üyeleri de faydalanm›flt›r. Örgüt teorisinde “insan iliflkileri” ekolü olarak an›lan bu teori. maksimum üretim • Her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. Teorik planda büyük yank›lar yapan “insan iliflkileri ekolü”nün temel varsay›mlar›n› Douglas McGroger (1970: 39-40) flu flekilde s›ralamaktad›r: • ‹flte fiziki ve zihni çaban›n harcanmas› oyun ya da dinlenme kadar do¤ald›r. Proleterya: ‹flçi S›n›f› Homo Economicus: Maksimum fayda peflinde koflan. . 1992:117): • Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi • Çat›flma de¤il uyum • Bireycilik de¤il ifl birli¤i • S›n›rl› üretim yerine. Ba¤l› olduklar› amaçlar do¤rultusunda çal›flan insanlar. ‹fl bir doyum kayna¤› oldu¤u müddetçe iflçi onu severek yapar ancak ceza kayna¤› hâline dönüfltü¤ü zaman yapmaktan kaçar. kendi kendilerini yönetme ve kendi kendilerini denetim yollar›n› kullan›rlar. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimlili¤i art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yaratabilece¤ini ileri sürmüfltür. Ünite . Taylor’un görüflleri sendikalar taraf›ndan büyük tepki görmüfl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. Bu örgütsel amaçlar›n gerçeklefltirilmesi ile de sa¤lanabilir. bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. endüstriyel iflin örgütlenmesi konusunda endüstri sosyolojisinin teorisine önemli katk›lar yap›lm›flt›r (Öncü.2.1992:117) Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r ( Hicks&Gullett.Ekonomi 29 ‹flçinin çal›flmas›n› kuflatan yöntemde. hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini. insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r. geliflmifl ülkelerin tümünü sarm›flt›r. gerekse Mayo ve haleflerince farkl› bir çizgide. Sonuçta Marx’›n proleteri art›k orta s›n›f›n temsilcileri hâline gelmeye bafllam›flt›r (Drucker. Tayloristlerin görüfllerinin aksine s›radan bir insan. do¤ufltan iflten nefret etmez. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›. • D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flanlar› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yol de¤ildir. Bu ödüllerin en önemlisi ise benli¤in doyurulmas› ve gerçeklefltirilmesidir. Bu anlay›fl büyük ölçüde. 1994:62).1982:30). Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verimlilik elli kat artm›flt›r. Özetle belirtmek gerekirse mevcut teoriler içinde en deterministik ve teknokratik karakterli olan (Grint. Bu sayede endüstri öncesi toplumun çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimlilikleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir. Nitekim insan›n iflten kaytarmas›n›n genel bir kural oldu¤unu söyleyen Troçki’nin “insan tembel bir hayvand›r” sözü büyük ölçüde bu mantalitenin bir ürünüdür. ak›lc› hareket eden ve kendi ç›karlar›n› düflünen insan. ifl öncelikleri gibi koflullar› düzenlemek için uzmanlaflm›fl kimseler kullan›lmal›d›r. Daha sonraki y›llarda ise gerek Taylor’un ilkeleri do¤rultusunda. • Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleriyle ilgili olarak ödüllere ba¤l›d›r. makinelerin h›z›. Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini.

son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤laD‹KKAT D‹KKAT m›flt›r. h›rs yoksunlu¤u ve güvenli¤e afl›r› önem verme gibi özellikler genellikle tecrübeler sonucunda elde edilir. ayn› zamanda aramay› da ö¤renir. Yine kitle üretim biçiminde Henry Ford: montajc›n›n. Sorumluluktan kaç›nma. Örgütü ve çal›flanlar› âdeta mekanik unsurlar olarak gören Taylorist görüfllerden farkl› olarak iflin örgütlenmesinde sosyolojik ve psikolojik unsurlar› ön plana ç›kartan “insan iliflkileri” ekolünün günümüzde çok daha fazla do¤rulanan bu varsay›mlar› 1930’lu y›llarda ortaya at›lmas›na ra¤men uygulamada Taylorist görüfller kadar etkili olmam›flt›r. Bu üretim biçiminde en önemli unsur. SIRA S‹ZDE 1 Taylor’›n çal›flan› mekaniklefltirdi¤i ifl modelinin iflin örgütlenmesi konusunda endüstri SIRA S‹ZDE sosyolojisine nas›l bir katk›s› olmufltur. Buna karfl›l›k sadece birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. Ayr›ca Ford iflgücünü. Baz› ürün mühendisleri . sadece tek K ‹ T A P Kmodelinin ‹ T A P bir ifli vard›r. Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri de tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r. Baz› imalat mühendisleri montaj donan›m›n›n tasar›m›nda uzmanlafl›rken di¤erleri her özel parça için belli makineler tasarlamaktad›rlar. birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve uyumlu bir montaj hatt› de¤ildir. kalite kontrolü yapKaynak: mas› ve hatta yan›ndaki iflçilerin ne yapt›¤›n› T Ehttp://www. Ford bu Silkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimO R U den kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. Örne¤in. D Ü fiKitle Ü N E L ‹ M Üretimi Fordizm: DÜfiÜNEL‹M S O R U Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi Henry Ford olmufltur. sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislerde de bölmüfltür. Bu parçalar›n nas›l bir araya geldi¤ini dü‹NTERNET ‹NTERNET flünmek ise endüstri mühendisinin görevidir. • Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptirler.6 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ dia edilmektedir. s›. Bu tür görevler ustabafl› ve endüstri mühendisine aitti. Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir. aletlerini tamir etmesi. yoksa do¤ufltan gelen özellik de¤ildirler.answers. c›vata s›kmak ya da üretilen her Fordist üretim arabaya bir tekerlek takmak gibi. iflçi bir arac›n hatal› çal›flmas›n› dahi bildirememekteydi. biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›nin çok daha önemli oldu¤u idResim 2. Montaj iflçisinin parça ›smarlamakurucusu.30 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar • Uygun bir ortamda s›radan bir kifli sorumlulu¤u sadece kabul etmeyi de¤il. • Ça¤dafl endüstri toplumunda normal insan›n yeteneklerinin sadece bir k›sm›ndan yararlan›lmaktad›r. LEV‹ZYON TELEV‹ZYON bilmesi dahi gerekmemektedir. Bunun yerine comtopichenry-ford kafas›n› önüne e¤ip baflka fleyler düflünmektedir. ‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay›.

• Merkezî yönetim taraf›ndan karakterize edilen iflin örgütlenmesinin hiyerarflik ve bürokratik biçimi. Ünite . her fleyi zaman›nda yapmak ve söz dinlemek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. • Gümrük duvarlar› yoluyla korunan pazarlarda. 1981:53). meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. Her ifli kendileri yapan bu iflçi yöneticiler montajc› ile anlaflmakta parçalar›n tasar›m›n› yapmakta. uzun süreli standart mal üretimi. onu yapacak makineleri getirmekte ve ço¤u zaman atölyede makinelerin iflletimini yönetmektedirler. 1992:185): • Standart parçalar›n birlefltirilmesi. toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi. Bu yeni uzmanlar›n görevi endüstride vas›fs›z iflgücünün kullanaca¤› makineleri tasarlamakt›r (Womack&Jones. Emek ile sermaye aras›nda yaflanan yo¤un gerginliklerin de etkisiyle Fordist kitle üretiminde ifl.1993:27-33). Di¤er bir ifade ile iflçinin üretim üzerindeki kontrolü tamamen ortadan kald›r›lmaya çal›fl›lm›fl ve iflçilerin tatmini büyük ölçüde ücret art›fl›yla sa¤lanmaya çal›fl›lm›flt›r (Yentürk.1990:62-3) ve iflçiler birbirlerinin yerine kolayca ikame edilebilecek flekilde örgütlenmifltir. amirlerinin ve yöneticilerinin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi. özel amaçl› makinelerin kullan›m›. baz›lar› da elektrik sistemleri üzerinde uzmanlaflm›fllard›r. • Büyük fabrikalarda yar› vas›fl› kitle iflçileri ile yüksek ücretli iflçilerin konsantrasyonu. • Arz.1993:44). yüzy›lda Fordist kitle üretim süreci ile birlikte çok daha yayg›nlaflt›r›lm›flt›r. baz›lar› gövde üzerinde. . Asl›nda bu süreç 19.Ekonomi 31 motorlar üzerinde. • Kitle üretimi ve kitle tüketimi aras›ndaki ba¤lant›n›n mevcudiyeti. yüzy›lda bafllat›lm›fl olmakla birlikte 20.2. karar sürecinin de bütünüyle d›fl›nda tutulmufltur. Bilgileri ve fikirleri yönlendiren fakat gerçekte bir otomobile hiç dokunmam›fl ya da fabrikaya girmemifl olan endüstri toplumunun bu “bilgi iflçileri” emek sanat ba¤›ml› geçmiflin e¤itimli atölye sahiplerinin ve eski tip fabrika ustabafllar›n›n yerlerini alm›fllard›r. • Büyük hacimli kitle üretimi yoluyla sa¤lanan ölçek ekonomileri. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar. Bunun yan›nda iflçi. Özetle belirtmek gerekirse kitle üretim biçiminin temel özellikleri flunlard›r (Allen. hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i. e¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma-yazma. iflgücünün vas›f yönünden fragmantasyonu ve montaj hatt›. Örne¤in. talep ve refah dengeleri ve Keynezyen politikalar taraf›ndan düzenlenen ulusal devlet ekonomilerinin yönetimi. büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r (Toffler. belirsizliklerden korunmaya çal›fl›lm›fl (Stinch-Combe. Böylece fabrika. Kitle üretimi sürecinde kullan›lan makineler niteliksiz iflçilerin kullanabilece¤i flekilde dar amaçl› olarak tasarlanm›flt›r.

Ayr›ca kitle üretiminde pazarlar hem kitlesel üretilmifl mallar için yeterli hem de büyük ölçekli firmalar›n D ‹ K Kolarak AT maliyetlerini amorti edebilmesi için istikrarl› olmal›d›r. Resim 2. 1993:44). yüzy›lda egemenli¤ini büyük ölçüde sosyo-kültürel unsurlar›n varl›¤› ile sürdürebilmifltir. Rekabetin artt›¤› bu dönemde giderek daha TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .1990:2). istikrarl› pazarlar›n mevcudiyeti ile yak›ndan ilgilidir. kitle tüketimi anlay›fl›ndaki bir gerileme 70’li y›llar›n sonras›nda görüldü¤ü gibi kitle üretimi sürecinde de oldukça ciddi krizlerin yaflanmas›na yol açm›flt›r. Yükselifliyle üretim sürecinde maliyetlerin düflüflünde ve toplumsal yap›lar›n de¤iflmesinde büyük rol oynayan kitle üretimi zamanla tüm dünyaya yay›lm›flt›r ve bunu ilk kullanan firmalar aç›s›ndan söz konusu rekabet avantaj› da böylece ortadan kalkm›flt›r. 1993:21).32 Kitle Üretimi: ‹flin küçük parçalara bölünerek büyük miktarlarda üretilmesi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kitle üretimi 20. mimaride ve tüketimde giderek artan standartlaflma ile birlikte son derece zay›flam›flt›r. Rejimleri ne olursa olsun bu kitleselleflmenin etkisiyle Kerr ve arkadafllar›n›n (1960) vurgulad›¤› flekilde endüstrileflmifl ülkeler aras›nda da giderek artan bir benzeflmeye tan›k olunmufltur. Örne¤in.com20110420henry-ford-socialist SIRA S‹ZDE 2 SIRA S‹ZDE yayg›nlaflmas›n›n endüstri toplumunun flekillenmesinde nas›l etFordist üretim biçiminin kileri olmufltur? DÜfiÜNEL‹M Fordizmin Krizi DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de krize girS Kitle O R U üretiminin varl›¤›n› sürdürebilmesi standart tüketim kal›plar› ve di¤i y›llard›r. Ayr›ca giderek ucuzlayan teknolojinin küçük ve orta ölçekli firmalara geçmiflten olarak büyükler karfl›s›nda rekabet edebilme flans› vermeK ‹ T A farkl› P si piyasalarda rekabetin daha çok k›z›flmas›na ve dolay›s›yla kitle üretiminin de daha çok krize girmesine yol açm›flt›r.com/2009/06/retool-the-auto-industry/ http://asitoughttobe. Bu dönemde uygulanan Keynezyen politikalarla desteklenen “refah devleti” uygulamalar› piyasalar› geniflleterek kitle üretimi için oldukça uygun bir ortam sa¤lam›flt›r (Loveman&Sengenberger. iletiflimde. Öte yandan kitleselleflmifl endüstriyel standart üretim düzeniyle bu toplumun kültürel ve siyasal mant›¤›n› oluflturan modernizm teorileri aras›nda da büyük paralellikler söz konusu olmufltur (Jeanniere. AMAÇLARIMIZ Yukar›da belirtilen tarihten sonra ise piyasalarda genel bir istikrars›zl›k görülmeye bafllanm›flt›r. Durkheim’in toplumsal farkl›laflma sürecinin art›fl›yla birlikte ortaya ç›kt›¤›n› söyledi¤i “bireysellik” olgusu.7 Ford fabrikas›ndan çal›flmaya örnekler Kaynak: http://www. e¤itimde. 1970’li y›llara kadar gerek ulusal gerekse uluslararas› piyasalar kitle üretimi için oldukça müsait olmufltur SIRA S‹ZDE (Yentürk. kitle üretiminin yayg›nl›k kazanmas›yla yani fabrikada.sustainablecityblog.

1993:47). L‹M DÜ lay›s›yla esnekli¤i olmayan ve büyük stoklarla çal›flan dev firmalar. 70’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da ölümü anlam›na gelmifltir. tir.8 tan rekabet ortam›nda faaliyette bulu1970'li y›llardan nan iflletmeler yeniden yap›lanma süitibaren artan recine girmifllerdir. Böylece geçmiflte kitle üreT E L E yap›lanmalar V‹ZYON timinin rasyonel örgütlenmesi olarak kabul edilen kat› bürokratik yeni toplumun ve ekonominin gereksinimlerine cevap veremez olmufltur. Ünite .SIRA S‹ZDE 2. ‹flin dönüflüm sürecinde ise çal›flma yaflam›n›n motor gücünü teflebbüsler oluflturmaktad›r (Oscarsson.aspx lam›flt›r. Standartlaflman›n Sonu Özellikle 1970’li y›llardan itibaren arResim 2. kitle üretiminin avantajlar›n› ortadan kald›rm›flt›r. yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda. 1991:18). talepte daralmalar›n da ortaya ç›kmas› kitle üretiminin çok daha olumsuz etkilenmesine yol açm›flt›r (Yentürk.Ekonomi SIRA S‹ZDE 33 DÜfiÜNEL‹M S O R U çok seçene¤e sahip hâle gelen tüketici de daha fazla “nazlan›r” hâle Dofi Ü N Egelmifltir. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›flt›r. Bunun yan› s›ra 70’li y›llar›n sonundan itibaren baz› ülkelerin. ço¤u kez de¤iflimin ana kayna¤›n› teflkil etmifltir. ‹NTERNET SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET POST-ENDÜSTR‹YEL ÇA⁄DA ‹fi‹N ÖRGÜTLENMES‹ Post-endüstriyel topluma geçiflin etkisini en çok hissettirdi¤i alan›n çal›flma hayat› olmas›ndan dolay›. . talebi canland›rmay› öngören Keynesyen politikalardan s›k› para politikas›n› öngören Friedmanc› AMAÇLARIMIZ politikalara yönelmifl olmas›n›n etkisiyle. Eski yöntemlerle çal›flan. talepleri k›sa sürede de¤iflen oldukça “nazl›” tüketicilerden oluflan istikrars›z piyasalarda eski S O R U avantajlar›n› kaybederek yaflam mücadelesi vermeye bafllam›fllard›r. Di¤er bir ifadeyle. Yine ucuzlayan ve yayg›nlaflan teknolojiler sayesinde kitle iletiflim araçlar›nda tekeller k›r›lmaya bafllanm›fl ve toplumsal farkl›laflma ve dolay›s›yKaynak: http://www. Çünkü kitle üretirekabet ortam›nda faaliyette bulunan mi için gerekli olan piyasalar büyük iflletmeler yeniden ölçüde doyma sürecine girmifl ve reyap›lanma sürecine kabet ise çok daha fazla fliddetlenmiflgirmifllerdir. Özellikle petrol fiyatlar›n›n art›fl› devletlerin sosyal refah harcamalar›n› k›smalar›na K ‹ an›lan T A P faktörlerin neden olmufltur.comarticles238611Newla bireyselleflme güç kazanmaya baflLean-Manufacturing-Podcast-from-Bosch-Rexroth. Bir üründen di¤erine çok daha kolay geçer hâle gelmifltir. Ancak kitle üretiminin çözülmesinde yukar›da d›fl›nda teknolojik geliflmenin çeflitlili¤i ve “siparifl usulü çal›flma”y› ucuzlatm›fl olmas›. Sürekli en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir. önemli ölçüde buradaki gereksinimlerin de etkisiyle ortaya ç›kan teknolojik de¤iflmeler.designworldonline. Tüketici art›k kendisine sunulan çeflitli ürünler karfl›s›nda gerçek anlamda krall›¤›n› ilan etmifltir. 1970’li y›llar dünyada genel ekonomik krizle birlikte kitle üretiminin de D‹KK A Tkrize girdi¤i y›llard›r.

yeknesak hâle dönüfltürülmüfl yaflam biçiminin de etkisi olmufltur. ‹NTERNET ‹flgücünün niteli¤inde ve sendikalar›n fonksiyonlar›nda ve önemlerinde de¤iflmeAMAÇLARIMIZ ler ortaya ç›kmaktad›r. Ayr›ca bu tarihten sonra özellikle enformasyon teknolojileri alan›ndaki geliflmeler.34 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Ayr›ca Fordizmin kitle üretimi anlay›fl›na karfl› ç›k›lmas›nda. Ortaya ç›kan bu üretim biçimi Lash ve Urry UP gibi baz› sosyologlar taraf›ndan çok net bir görünüm sergilemedi¤inden sermayenin düzensiz yeniden yap›lanmas› ya da örgütsüz kapitalizm (disorganized capiD‹KKAT T E L E Vtan›mlamaktad›r. Model DÜfiÜNEL‹M T’yi tüm bir nesil için üretmesine karfl›l›k. 1970’lerdeki D ‹petrol K K A T krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. Giderek yayg›nl›k kazanan bu üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. Bu yöneliflte 1974 Petrol krizinden sonra dünyan›n do¤al kaynaklar› bak›m›ndan en yoksul ülkelerinden biri olan Japonya’n›n özellikle mikro elektronik alan›nda yapt›¤› at›l›mlarla öncülü¤ü üstlendi¤ini görmekteyiz. Sadece bununla kalmay›p bürokratik örgütlenmeye paralel iflleyen kitle üretimi anlay›fl› yerine küçük ve orta ölçeklerde esnek üretim anlay›fl›n› ön plana ç›kartan bir örgütlenmeye do¤ru bir yönelifl de ivme kazanm›flt›r. Hizmet sektöründe h›zl› bir geliflme gözlenmifltir. ekonomik faktörler yan›nda. ‹ZYON talism) olarak Ancak bugün yeni üretim düzenini tan›mlamada en çok kullan›lan esnek üreSIRA S‹ZDE tim kavram›d›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 TüketicininSIRA tamamen S‹ZDE krall›¤›n› ilan etmesi sonucu endüstride nas›l bir de¤iflim olmufltur? DÜfiÜNEL‹M ‹flin Yeniden Örgütlenmesi: Esnek ya da Yal›n Üretim SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Esnek Üretim: Talepteki farkl›laflmalar K S ‹ O T RA UP göz önünde bulundurularak ve teknoloji etkin kullan›larak yap›lan üretim fleklidir. K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Bu süre her geçen gün daha S O R U da k›salmaktad›r. bireyin yabanc›laflmas›na yol açm›fl olmas›. Geçmiflte kitle hâlinde standartlaflt›r›lm›fl üretimde bulunan firmalar daha esnek ve daha mobil örgütlenme biçimine yönelmifllerdir. Bunun yan› s›ra enformasyon toplumuna geçifl sürecinde Taylorizm gibi endüstri toplumunun ürünü olan ve Weber taraf›ndan rasyonel organizasyon biçimi olarak sunulan bürokratik örgütlenme de kat› ve hantal yap›s›yla günümüzün gereksinimlerine cevap veremez hâle gelmifltir. 1991:19). Örne¤in Ford’un. 1970’lerdeki petrol krizi ayn› zamanda eski endüstri toplumunun da krizi anlam›na gelmektedir. “Modern Zamanlar” filminde ya da “‹nsan ‹liflkileri” ekolünde oldu¤u gibi ayd›nlardan oldukça sert elefltiriler alm›flt›r.Bugün bürokratik örgütlenme oldukça sert elefltiriler almaya devam etmektedir. Bu nedenle firmalar bürokratik formaliteleri mümkün oldu¤unca en aza indirmeye çal›flmaktad›r. Dünya ticareti büyük ölçüde artm›fl ve ulusal pazarlar›n önemi giderek azalm›flt›r. D‹KKAT ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütKS ‹ OT RAaray›fllar lenmesinde yeni bafllam›flt›r. toplumsal dönüflüm sürecinde derin etkiler yapmaya SIRA S‹ZDE bafllam›fllard›r. Bu örgütlenme biçimi bugün kat›l›kla ve çok farkl›laflm›fl müflteri taleplerine cevap verememekle suçlanmaktad›r. Ayr›ca ürünlerin yaflam süreleri k›salm›flt›r (Oscarsson. Bilindi¤i flekilde afl›r› ifl bölümünü öngören kitle üretiminin. onun beraberinde getirmifl oldu¤u bireyin konumunu geri plana iten. 1994:16). günümüzde piyasaya ç›kan bir bilgisayar›n ömrü en çok iki y›ld›r (Hammer.

Dolay›s›yla çal›flan bireyin makineyle iliflkisi de¤iflmektedir. Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten bilir. Çünkü kitle üretimi yapan dev firmalar›n istikrars›z piyasalara karfl› küçük firmalar kadar uyum gösteremedi¤i anlay›fl› oldukça yayg›nd›r. firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r. Dolay›s›yla Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir.1993:49).2. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. makine temposunda çal›flma yerine de bant üretiminden ba¤›ms›z çal›flma tercih edilmeye bafllanm›flt›r. yerel pazar›n darl›¤›. Bir di¤er ifadeyle bugün genel e¤ilim küçülmekten yana olsa bile baz› sektörler (örne¤in otomotiv) Drucker’›n da belirtti¤i gibi hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir. Ünite . 70’li y›llarda ise ortaya ç›kan kriz bütün sanayileflmifl ülkelerde üretim biçimlerinin yeniden sorgulanmas›na yol açm›flt›r. Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde. buna karfl›l›k araç talebinin çeflitlili¤i gibi faktörlerin de bask›s›yla ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. Toyotaizm: Üretim ve yönetimde sürekli iyilefltirme yaklafl›m› ile hatas›z üretim gerçeklefltirme. Masuda’n›n (Masuda. ikinci yaklafl›m için ise Japon firmalar›n›n baflar›lar› örnek olarak gösterilmektedir. tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek. Yeni anlay›fl›n önemli unsurlar›ndan birisini Schumacer’›n ifadesiyle “küçük güzeldir” ilkesi oluflturmaktad›r. Dolay›s›yla bu toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek bir amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini. sadece yeni ortamda küçük firmalar›n yaflayabilece¤i de kastedilmemektedir (Yentürk. Bu anlay›fla göre sadece esnek uzmanlaflm›fl küçük firmalar kriz flartlar›na daha kolay uyum sa¤layabilirler. Ancak ölçek ekonomisiyle amaçlanan 70 öncesi farkl› bir dönemin mant›¤› ile üretim kastedilmedi¤i gibi. . Ancak hem ölçek ekonomilerinden yararlan›p hem de mikro elektronik teknolojilerini adapte ederek istikrars›z küçük taleplerin ayr› ayr› dikkate al›nabilece¤i üretim sistemleriyle yeni çal›flma düzenine adapte edilebilece¤i de iddia edilmektedir. Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. Japon Toyoto firmas›. ‹flin yeniden örgütlenmesi sürecinde çat›flma yerine iflbirli¤i. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz.Ekonomi 35 Enformasyon toplumu.1990:46) da vurgulad›¤› flekilde büyük ölçüde küreselleflmenin egemen oldu¤u toplum biçimidir. Birinci yaklafl›m için ‹talya örne¤i s›kça verilmekte.

K›saca belirtmek gerekirse esnek ya da yal›n üretimin özelliklerini flu flekilde s›ralayabiliriz (Preffer. Ancak Fordist-Taylorist görüfllere alternatif olarak Toyota firmas›ndaki uygulamalardan esinlenerek gelifltirilen iflin örgütlenmesindeki bu yeni yaklafl›m ile 1930’larda Amerika’da Hawthorne araflt›rmalar› ile ortaya at›lan “insan iliflkileri” ekolünün varsay›mlar› aras›nda da paralellikler söz konusudur. stok fazlal›¤› kald›r›l›r. . • Ücret sistemi. yeni üretim biçimi için uygun bir kurumsal ya da kültürel ortam oluflturmufltur.1995:61): • Fazla iflçiler de dâhil olmak üzere. • Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r. • Bir üründen di¤erine h›zla de¤iflebilme yetene¤ine önem verilir. • Üretim sürecini gerekli flekilde anlayan çok becerikli elemanlar vard›r. • E¤itime gerekli flekilde önem verilir. kaliteden taviz verilemez.9 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Charlie Chaplin’in Modern Zamanlar filminde elefltirilen (fordist kitlesel üretim sisteminde) çal›flan bireyin makina ile iliflkisi (Solda) günümüzdeki bilgisayarlarla desteklenmifl modül (esnek) üretiminde (Sa¤da) oldukça farkl›laflm›flt›r Kaynak: http://salihcenap. Böylece firmalar esnekleflme ile bir taraftan üzerlerindeki fazla yükleri kald›r›rken di¤er taraftan da üretim sürecinde sahip olacaklar› belirleme yetkisinin art›fl›yla de¤iflime daha kolay adapte olur hâle gelmektedirler. tesisin ve bireyin performans›na k›smen ba¤l›d›r. • Kalite ve etkinlik do¤ru orant›l› kabul edilir. • ‹yi e¤itimli iflçileri elde tutmaya önem verilir. Dolay›s›yla bu yaklafl›m Japonya’da gelifltirilmifl olsa bile bütünüyle sadece Japonlara özgü bir yönetim biçimi olarak görülmemelidir.com Bir tür esnek üretim biçimi olan yal›n üretimin temel felsefesi.com20110424modern-zamanlar http://www.abprotek. otoritenin daha ›l›ml› hâle getirilmesi. ifl yerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› ve ömür boyu istihdam gibi uygulamalar. flirketin. Japon toplumunun de¤erleriyle de yak›ndan ilgilidir. • Statü engelleri azalt›l›r.wordpress. bireyselli¤in ön plana ç›kart›lmas› ve çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gibi. Örne¤in.36 Resim 2. Japonlar›n grup kültürü.

makina kayna¤› 7 2 HATALAR Uygunsuz düzeyde ( az ya da çok) malzeme. Mevcut teknolojiler bireylere ve iflletmelere büyük bir esneklik kazand›rm›flt›r. malzeme. Çünkü günümüzde özellikle yeni ifllerde küçüklük. tek bir yöntemle yaklaflmak mümkün de¤ildir. Yine yukar›da belirtilen görüfller esnek örgütlenme teorisini bütünüyle yanl›fllamamaktad›r.10 Zay›f ergonomik süreç tasar›m›n›n veya organizasyonel kurgunun sonucu olarak fazla insan hareketi çaba ve ifllemler Müflterinin hangi ürünü. ürün. Bu araflt›rmaya göre ad› geçen yerdeki fabrikada uygulanan Taylorist “Time and motion” yöntemi sadece ifl yerinde verimlili¤in ve kalitenin art›r›lmas›na de¤il. gerekse endüstri toplumundaki gibi. ne kadar ve ne zaman istedi¤i ile gerçekte üretilen aras›ndaki fark FAZLA ÜRET‹M 1 HAREKET ZAMAN Gecikme bekleme sonucu at›l insan.Ekonomi 37 Resim 2. Örne¤in ünlü “Harward Business Review”da ç›kan bir makalede GM ve Toyoto’nun ortakl›¤› olan Kaliforniya’da Foremont tesislerindeki uygulamadan hareketle Taylorist görüfllerin tekrar öne ç›kart›ld›¤›n› görmekteyiz.2. Kaynak: http://www. gerek tar›m toplumundaki. bilgi ve insan hareketi SÜREÇ VER‹MS‹ZL‹⁄‹ Yetersiz proses tan›mlar›.comtagyalin-dusunce Bunun yan›nda esnek örgütlenmeye yönelik geliflmelerin tam karfl›s›nda yer alanlar da vard›r.eneraconsulting. Ünite . ara stok veya bilgi STOK 6 5 4 3 Spesifikasyon ve üretilen ürün aras›ndaki farktan dolay› fire veya tekrar iflleme do¤mas› TAfiIMA Gerekli olmayan. çeviklik. Yeni çal›flma düzeninde baflar› çok de¤iflik yollarla elde edilebilir. de¤er katmayan. Yine ayn› uygulama neticesinde esnek üretim teorisyenlerinin varsay›mlar›n›n tam aksi istikamette ö¤renmenin ve sürekli iyileflmenin de ortaya ç›kt›¤› vurgulanmaktad›r. . bürokratik formalitelerin azl›¤› ve esneklik dolay›s›yla süratlilik büyük bir avantaj olarak kabul edilmekle birlikte özellikle otomotiv gibi vaktiyle “endüstrilerin endüstrisi” olarak kabul edilen baz› sektörler hâlâ büyük olmay› gerektirmektedir. Bu da flunu göstermektedir ki yeni çal›flma düzeninde. karmafl›kl›k ve standards›zl›k sebebiyle müflterinin istedi¤inden daha az veya daha fazla ifl yap›lmas› Esnek Üretim modelinde sürekli iyilefltirme esast›r. ayn› zamanda iflçilerin de daha iyi motive olmalar›na yol açm›flt›r. sorunlara her yerde her zaman geçerli kat›.

tar›m. Enformasyon toplumunda zenginli¤in kayna¤› beden iflçisi olmayanlar›n yani bilgi iflçilerinin veriminin art›r›lmas›ndan geçecektir (Drucker. Yeni teknolojiler yukar›da da vurguland›¤› gibi. . Bunun yan› s›ra örgütlerde hiyerarflik yap›lar h›zla çözülecektir. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r. fiöyle ki 1950’li y›llarda imalat ifli yapan ya da eflya tafl›yan insanlar tüm geliflmifl ülkelerde ço¤unlu¤u oluflturmaktayd›. akKaynak: sine art›rm›flt›r.38 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Post-endüstriyel Ça¤›n ‹flleri ve Örgütleri Baz› yazarlar endüstriyel üretim alan›nda art›k verimlilik devriminin sona erdi¤i görüflündedir. Dolay›s›yla gelecekte kültürel çeflitlilik esas olacakt›r.bilgicagi. merkezî bir öneme sahip olmaktad›r. Bu süreçte özellikle bilgi iflleri.11 nüyle ortadan kalkaca¤› düflüYeni toplumun merkezi nülmemelidir. buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir. Dolay›s›yla endüstriyel üretimden farkl› süreçlere tabi hizmet/ bilgi/enformasyon üretiminin egemen oldu¤u enformasyon toplumunda iflin yeniden örgütlenmesi bir zorunluluk olarak ortaya ç›kmaktad›r. Dolay›s›yla enformasyon toplumunda imalat. bir di¤er ifade ile standartlaflmadan uzaklaflmaya bafllanm›flt›r. zaman ve mekân kavram›n› de¤ifltirmesi dolay›s›yla örgütlerde yeri ve zaman› da de¤iflken hâle getirmifl. 1990’l› y›llara gelindi¤inde ise bu say› toplam iflgücünün beflte birine düflmüfltür.aspx derece gerilemifltir. geYazilar1689-bilgi_ rekse toplam has›la içinde son toplumu_caginda_ mahremiyet. 1994:4). ‹fl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. Tar›m toplumunimalattan bilgiye dan endüstri toplumuna geçifl.1993:25-30). Ancak yine de tahttp://www. farkl› etnik gruplar beraber çal›flacakt›r. Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› do¤al olarak sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmekte de¤il ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›karmaktad›r. kaym›flt›r. Ancak bununla imalat›n bütüResim 2. Örgütler h›zla de¤iflen ifl atmosferinde.com r›m›n pay› gerek istihdam. madencilik ve ulaflt›rma dallar›ndaki beden iflçilerinin verimini art›rmak art›k kendi bafl›na servet yaratamaz hâle gelecektir. de¤iflimin nispeten daha yavafl oldu¤u tar›m ve endüstri toplumunun örgütlerinden farkl› olarak bu de¤iflime ayak uyduracak ve projeler üretip çözüm getirecek tak›m çal›flmalar›n›n geçici süreler çal›flmalar›na tan›k olunacakt›r (Paker. Enformasyon teknolojilerinin sa¤lad›¤› avantajla muhtemelen tek kiflilik müteflebbisler ordusunun ortaya ç›kmas› mümkün gözükmektedir. tar›msal üretimi azaltmam›fl. 2010 y›l›nda da bu rakam muhtemelen toplam iflgücünün onda birinden fazla olamayacakt›r.

iflin tasar›m› ya da teorik bilginin üretimiyle meflgul olan ofisler hâline dönüflebilece¤i. Örne¤in. iflletmelerin en önemli sorununu oluflturmaktad›r. yüzy›l Amerikan ifl dünyas›n› kuranlar aras›nda yaln›zca banker J. yar›n geliflmekte olan ülkelere devredebilece¤ini düflünmek oldukça güçtür. Baz› senaryolara göre bugünkü ileri düzeyde endüstrileflmifl ülkelerin gelecekte. Örne¤in. nas›l de¤erlendirebilece¤ini keflfedenler olacakt›r (Senge. Morgan adl› birisinin ileri say›labilecek bir e¤itimi oldu¤u ileri sürülmektedir. kiflilerin bir örgütün tüm seviyelerinde ö¤renme yükümlülük ve kapasitesini. Ancak bugünkü geliflmifl ülkelerin özellikle stratejik ürünlerin imalat›n›. Aksi takdirde iflletmelerin giderek fliddetlenen rekabet ortam›na uyum sa¤lamalar› imkâns›z hâle gelmektedir. 1991:46). Enformasyon toplumuna geçifl geçmiflten büyük ölçüde bir kopufl anlam›na gelmektedir. Öte yandan dönüflüm kaç›n›lmazd›r çünkü küresel rekabet de art›fl göstermektedir. Nitekim Amerika Birleflik Devletleri’nde 80’li y›llarda yafland›¤› flekilde imalat sektörü neredeyse çökü- . Bunun yan› s›ra endüstriyel üretimin yap›s›nda da çok köklü dönüflümler ortaya ç›kmas› beklenmektedir. Çünkü gelecekte di¤erlerinin önüne geçecek örgütler.2. müflteri taleplerine adapte olabilmek amac›yla bugünkünden çok daha esnek olacakt›r.Ekonomi 39 Resim 2.12 Günümüzde ifl yerkürenin her yerinde her zaman yap›labilir hâle gelmifltir. Ford gibi geliflmeleri ö¤renen bir kiflinin olmas› yetmemektedir. Ünite . Yak›n zamanlara kadar bilgi gerektiren çok az ifl söz konusudur. Oysa günümüz enformasyon toplumlar›na bakt›¤›m›z zaman üniversite mezunlar›n›n say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl›n mevcudiyeti göze çarpmaktad›r (Drucker. Çünkü yeni teknolojiler paylafl›m› kolaylaflt›rmaktad›r. 1994). Ayr›ca ayn› çal›flmaya göre iflçiler. 1993:12). Bundan böyle birinin tepeden düflünüp bulmas› ve örgütte geriye kalan herkesin bu büyük stratejistin emirlerini dinliyor olmas› mümkün de¤ildir. Yar›n›n fabrikas› çok daha fazla bilgisayar kullan›m› ile karakterize edilecektir (Rürup. Workplace 2000 (Boyet & Conn.P. Bir di¤er ifade ile bilgi bu toplumlarda bir zorunluluktan daha çok bir süstür. Bu küresel rekabet ortam›nda e¤itim. flimdiki geliflmekte olan ülkelerin ise gelecekte imalat ifliyle meflgul olan fabrikalar olabilece¤i tart›fl›lmaktad›r. Daha önce de vurguland›¤› gibi enformasyon toplumu imalata de¤il. Yine esnekli¤in yan› s›ra yarat›c›l›k da son derece önemli olacakt›r. hizmet ve dolay›s›yla enformasyon/bilgi üretimine dayanan toplumdur. endüstriyel üretim yerine. 1993:47). Art›k örgütlerde Taylor. Okullarda oldu¤u gibi iflletmeler de kendi içlerinde e¤itimi ön plana ç›kartmak zorunda kalmaktad›rlar (Stone. O da üniversiteyi b›rakm›fl birisidir. 1991:2-7) adl› bir çal›flmaya göre iflletmeler. 19. Bilgi bu toplumlarda günümüzdekinden farkl› bir anlama ve iflleve sahiptir. yönetsel kontrolden daha çok kendi kendilerini kontrol edeceklerdir. Yeni örgütlerde enformasyon ak›fl›nda da büyük ölçüde de¤ifliklik ortaya ç›kacak ve enformasyonun paylafl›m› en hayati konulardan birisini oluflturacakt›r.

Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi.1993:12). enformasyon ça¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r. Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u. Ayr›ca endüstri devrimiyle üreticilikten ç›km›fl ve sadece tüketici konumuna düflmüfl olan ailenin. aksine çal›flanlara standartlaflt›r›lm›fl kitle üretiminin talimatlar›n› makine temposunda b›kmadan tekrar tekrar yapmay› empoze ederler. 1987). Bu yöntemler yarat›c›l›¤› teflvik eden yöntemler de¤ildir. . Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. enformasyon toplumunda üretim sürecinde. geçmiflten farkl› flekilde de olsa tekrar merkezî önem kazanmaya bafllad›¤›n› görmekteyiz. Geçmiflte bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde ne kadar ifllevsel olmufl olsalar da bugün yeni toplumun ifllerini. bugün kalite kontrol çemberleri örne¤inde oldu¤u gibi. hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›. bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k. “bir ifli en iyi yapan bilir” anlay›fl›na dayanmaktad›r. Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k.40 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar flün efli¤ine gelmifltir. aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir. hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini. Misyon. postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. Nitekim aile ifllerinin say›s›nda da bir art›fl gözlenmektedir. Ancak bu kat›l›m endüstri toplumlar›nda gözledi¤imiz motivasyon sürecinin bir parças› olmaktan çok. Bu ifllerin büyük bölümü ise bilgi iflleridir (Naisbitt. Tam aksine mevcut üretim sürecinde çal›flanlara geçmiflten daha çok bireysel sorumluluk düflmektedir. Bilgi üretimi her fleyden önce onu üreten bireyin yarat›c›l›¤›n› ön plana ç›kartmay› gerektirir. standart. mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. Öte yandan enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. 1970’li y›llarda Amerika’da yarat›lan 19 milyon yeni iflin 17 milyonunu hizmet sektörü iflleri oluflturmaktad›r. Modernist örgütlerden farkl› olarak post-modernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. Karfl›l›kl› güven. Bu da yukar›dan dayat›lan kat› çal›flma kurallar›yla yerine getirilemez. 1994:657). çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin yüksek olmad›¤› ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerinin içsellefltirilmedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Yine bu süreçte çal›flanlar›n karar sürecine kat›lmalar› gerekti¤i görüflü de yayg›nl›k kazanmaktad›r. Özellikle krizde olan sektörlere bakt›¤›m›z zaman bunlar›n geleneksel endüstriler oldu¤unu görmekteyiz. ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r (Alsene. kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir (Thurman.

Yani.1994). zor ifller beklemeyi fakat karfl›l›¤›nda yetki vermeyi. kendini gerçeklefltirme gibi arzular›n› gönüllü kurulufllar içinde gerçeklefltirme f›rsat› bulmaktad›rlar. Özellikle Protestanl›k. Ayr›ca giderek bireyselli¤in artt›¤› enformasyon ça¤›nda insanlar. zahmet ve yorgunluk” anlam›na gelmektedir. Amerikan toplumunun en önemli ay›rt edici özelliklerinden birisi hâline gelmifltir (Drucker. Çal›flma bir tür. 1990:120).” bir “çal›flma toplumu” olmufltur. bu arzular›n› gönüllü kurulufllarda çok daha kolay tatmin edebilir hâle gelmifllerdir (Drucker. Böylece iflinde yeterince yetki ve mücadele f›rsat› ile baflar› ortam› bulamayan insanlar. Bizde de “emek” sözcü¤ü .bat› dillerine benzer biçimde . çal›flma kültürünü yaratma yolunda. insanlar›n kendi istekleri ile kat›lm›fl olduklar› gönüllü kurulufllar (yani üçüncü sektör) oluflturacakt›r (Masuda. Antik ça¤ filozoflar›. gönüllü kurulufllar›n üye say›lar›nda ola¤anüstü bir art›fl gözlenen bu sektörde 80 milyondan fazla insan (yani her iki yetiflkinden biri) haftada befl saatini. Gorz’un da ifade etti¤i gibi sanayileflmenin bafllang›ç y›llar›nda iflçilerin sürekli tam gün çal›flmay› istememeleri ilk fabrikalar›n çökmesine yol açm›flt›r.“s›k›nt›. çal›flman›n kölelere özgü afla¤›l›k bir ifl oldu¤u konusunda hemfikir olmufllard›r. asla “toplumsal bütünlük” unsuru olmam›fl ve “özel alan”a hapsedilmifltir. büyük ölçüde atadan kalma do¤al yaflam ritmine ba¤l›. Ünite . Bu dönemde kilise. Bugün hükümetlerin cevap veremedi¤i sosyal sorunlar›n çözülmesinde katk›da bulunan üçüncü sektör kurulufllar›. sezgisel bir hünerdir. Pre-endüstriyel toplumlarda insanlar flimdikinden daha az çal›flmaktad›r. Çal›flma. Nitekim Drucker. amaçlar do¤rultusunda yönetimi.Ekonomi 41 Üçüncü Sektör Enformasyon toplumunun sosyal yap›s›n›n nüvesini. Bunun yan› s›ra modern dünyan›n ekonomik organizasyonlar› ve e¤itim kurumlar› da güçlü bir çal›flma disiplini/eti¤i oluflturulmas›nda önemli ifllevler görmüfltür. 1993:229-64). Latince’de bir tür iflkence aleti olan tripalium’dan türemifltir. yorgunluk. ait olma. Pre-endüstriyel toplumlar›n “do¤al insan”› için çal›flma. endüstri uygarl›¤›nda yok say›lan. Nitekim Amerika gibi enformasyon toplumu sürecinde olan ülkelerde bu kâr amaçs›z izciler. ÇALIfiMANIN GELECE⁄‹ Bat› dillerinde “çal›flma” anlam›na gelen travail. sayg› görme. kapitalizmin “entelektüel ordusu” gibi çal›flm›flt›r. Dolay›s›yla böylesine bir geliflme toplum yap›s›nda da (iflin örgütlenmesi dâhil) oldukça önemli de¤iflmeleri beraberinde getirecektir.2. birçok konuda ihtilaf hâlinde olmalar›na ra¤men. gerekli olan fleylerle aç›k-seçik görev tan›m›n›. bir davaya inançla ve tutkuyla ba¤lanmay›. ‹nsanl›¤›n son 300 y›l›na damgas›n› vuran “modern/endüstriyel toplum. afla¤›l›k bir ifl ya da ceza olarak görülmüfltür. “maddi ihtiyaçlar› karfl›- . sürekli ö¤renme ve ö¤retmeyi. Yine Romal›lar’›n kulland›¤› labour sözcü¤ü de “zahmet. hedonist yaflam biçimine ve gösterifl tüketimine karfl› ç›km›fl çok çal›flmay› kutsallaflt›rm›flt›r. kiliseler vb. modern ça¤da endüstrileflme sürecine paralel olarak toplumsal yaflamda merkezî bir önem kazanm›flt›r. Bu toplumlarda çal›flma. geçmiflte çal›flmak kölelere özgü. K›z›lhaç. ac›. bir veya birden fazla kurulufl için çal›flarak geçirmektedir. geçim için yap›lan bir süreçtir. ›zd›rap” gibi ça¤r›fl›mlara sahiptir. iflletmelerin ç›karaca¤› dersleri flöyle s›ralar: Kâr amaçs›z kurulufllar bilgi iflçilerinin nas›l kullan›laca¤›n›. liyakat ve al›nan sonuçlar›n sorumlulu¤unu tafl›yabilmeyi ö¤retmifltir. kendi kendini denetlemeyi.

42

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. 19. yüzy›l›n endüstriyel düzeninde y›lda yaklafl›k befl bin saat çal›flan iflçiler, 1900 y›l›nda yaklafl›k üç bin iki yüz saat çal›flmaya bafllam›fllard›r. Attali’ye göre bu oran, geliflmifl ülkelerde bin saate kadar inecek ve çal›flmaya adanan süre beflte bire gerileyecektir.Yazar, gelecekte çal›flanlar›n yar›dan fazlas›n›n ücret almayaca¤›n›, ücretlilerin ne tam zamanl› çal›flaca¤›n› ne de s›n›rl› bir sözleflme ile iflletmeye ba¤l› olaca¤›n› ifade ediyor. ‹flyerine gitmeden çal›flma, istihdam›n yar›s›n› oluflturacak ve insanlar bir flirketin hem orta¤› hem de kendi iflvereni olabileceklerdir. Weber’in de belirtti¤i flekilde, endüstriyel düzenin yükselifline paralel bir biçimde, ev ile iflin ayr›lmas› (duygusal/kiflisel iliflkiler ile çal›flma iliflkileri birbirinden ayr›larak) toplumsal rasyonalizasyon için uygun bir zemin haz›rlam›flt›r. Bu sayede modern toplumun alamet-i farikas› olan rasyonalite, ekonomiden kültüre bütünüyle toplumsal dokuyu derinden etkilemifltir. Ancak günümüzün yeni dijital ekonomik düzeni içinde avukatlar, dan›flmanlar, reklamc›lar, ö¤retim üyeleri vb. giderek artan biçimde enformasyon teknolojilerinin sundu¤u imkânlarla ifllerini evlerinden yapabilir hâle gelmektedir. Endüstriyel devrimin aksine enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Örne¤in Rifkin’e göre, yeni zeki makineler birçok alanda, insanlar›n yerine geçmektedir; yani “çal›flman›n sonu” gelmifltir. Dahrendorf’un “üçte iki” kuram›na göre de gelecekte iflgücünün “üçte ikisi” ifl bulurken “üçte biri” çal›flma hayat›n›n d›fl›nda kalacakt›r. Bu da çal›flma hayat›nda vas›fl› iflçilerle di¤erleri aras›nda bir kutuplaflmaya yol açacakt›r. Bir baflka öngörüye göre de gelecek 50 y›l içinde, yar›m düzine vas›fl› iflçi ile otomobil fabrikalar›nda üretim gerçeklefltirilebilecektir. Asl›nda, ücretli iflin sonuna iliflkin kayg›lar› ifade eden görüflleri daha da uzatmak mümkün. Ancak ortada bir gerçek var ki “çal›flman›n sonu” tezleri abart›l› olsa bile bildi¤imiz ekonomik, toplumsal ve kültürel düzenin “sonu”na geliyoruz. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Niteli¤i ve çal›flman›n gerçeklefltirildi¤i mekânlar flimdikinden çok farkl› olsa bile bugün oldu¤u gibi yar›n da çal›flma olacakt›r. ‹nsanl›k görünür bir gelecekte çal›flarak “varolma”ya devam edecektir. Ancak yeni çal›flma düzeni, e¤itim düzeyinin çok düflük oldu¤u bizim gibi ülkelerde toplumun geneli e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa daha genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanmas›na yol açacakt›r. Orta ve uzun vadede toplumun yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

2. Ünite - Ekonomi

43

Özet
A M A Ç

1

Ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan sosyolojik yaklafl›mlar› aç›klamak Sosyolojide, ekonomik düzenin farkl› yönlerine odaklanan, üç farkl› yaklafl›mdan bahsedebiliriz. Bunlar: “Fonksiyonalizm”, “Çat›flmac› Yaklafl›m” ve “Sembolik Etkileflim Yaklafl›m›.” Fonksiyonalist teoriler, daha çok toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler. Fonksiyonalistler, serbest piyasa ve kâr aray›fl›n› öne ç›kartan kapitalist sistemin, mallar›n ve hizmetlerin da¤›t›m› ile üretimin teflvikini yeterince iyi sa¤lad›¤›na inan›r. E¤er yeni bir hizmet ve ürün için bir piyasa (talep) var ise baz› giriflimciler büyük bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan kâr elde edeceklerdir. Fonksiyonalistler, ekonomi ve siyasal kurumlar aras›nda yak›n bir iliflki oldu¤unu iddia eder. Onlara göre bu iliflki, toplumun kaynaklar›n›n yönlendirilmesinde etkinli¤i art›r›r. Fonksiyonalist perspektife göre kapitalist toplumlar, sürekli yenilik içinde olduklar› için çevrelerindeki de¤iflime daha iyi uyum sa¤lam›fllard›r. ‹stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklafl›m›n aksine çat›flma kuramlar›, ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular. Hatta baz› çat›flmac› yaklafl›mlar, kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia ederek, uzun vadede kendi kendisini yok edece¤ini iddia ederler. Çat›flmac› yaklafl›m›n temellerini, Karl Marks ortaya atm›flt›r. Marks ve di¤er çat›flmac› kuramc›lar serbest piyasan›n, s›n›f çat›flmas›na ve iflgücünün yabanc›laflmas›na yol açt›¤›na inan›r. Fonksiyonalist ve çat›flmac› yaklafl›mlar, ekonomik düzenin iflleyifli ve sonuçlar› üzerinde dururken, sembolik etkileflim yaklafl›m›, bireyler, gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r. Birçok sembolik etkileflimci, kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurgularlar; özellikle de çal›flma ve kariyer hakk›ndaki düflünce biçimimiz ile edinilen bilgi süreciyle ilgilenir. Çal›flma ve kariyer sosyalleflmesi, büyük ölçüde sosyalleflme araçlar›yla yaflam boyunca sürer. Genel olarak formel ve informel olmak üzere iki tür sosyalleflme arac› vard›r. Genelde aileler ilk ve en önemli informel sosyalleflme araçlar›d›r. Arkadafl çevresi bir bafl-

ka önemli informel sosyalleflme arac›d›r. Yafl›tlar, birer rol modelleri oluflturabilirler veya kariyer sürecinde enformasyon sa¤layabilirler. Aile, arkadafl çevresi, medya gibi informel sosyalleflme araçlar› yan›nda, okul ve ifl çevresi gibi, formel meslekî sosyalleflme yer al›r.
A M A Ç

2

Taylorist bilimsel yönetim anlay›fl›n› özetletmek. Weber’den farkl› olarak Taylor bir bilim adam› de¤il bir mühendistir. Dolay›s›yla Weber’in örgütlere iliflkin çal›flmalar›ndaki teorik boyuttaki a¤›rl›¤›n yerini Taylor’da daha çok uygulamaya yönelik boyut al›r. Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor iflin analizini, daha sonra da mühendisli¤ini yapm›flt›r. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri flunlard›r: Babadan kalma yönetim anlay›fl› yerine bilimsel yönetimin tesisi, çat›flma de¤il uyum, bireycilik de¤il iflbirli¤i, s›n›rl› üretim yerine maksimum üretim ,her insan›n etkinli¤inin ve refah›n›n maksimum düzeyde art›r›lmas›d›r. Taylorist anlay›fl büyük ölçüde, hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflçinin tembel oldu¤u, insan›n do¤as› gere¤i çal›flmay› sevmedi¤i ve sorumluluktan kaç›nd›¤› varsay›mlar›na dayan›r. Taylor’un görüflleri özellikle sendikalar taraf›ndan büyük tepki alm›fl olmas›na ra¤men uygulamada öncelikle de ABD’de büyük ra¤bet görmüfltür. Özellikle Henry Ford’un kitle üretimini öngören ve 20. yüzy›la damgas›n› vuran yönetim anlay›fl›n›n temellerini, bu iflin de¤erlendirilerek küçük parçalara bölünmesini ve standartlaflt›r›lmas›n› öngören, yönetim anlay›fl›na dayand›rd›¤›n› görüyoruz. Bu sayede endüstri öncesi toplumun vas›f ve çal›flma al›flkanl›klar›na sahip iflçilerin verimleri çok daha kolay bir flekilde art›r›labilmifltir. Taylor’un fikirlerinin uygulamaya geçirilmesinden sonra tüm ileri ülkelerde verim elli kat›na ç›km›flt›r.

44
AM A Ç

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

3

Endüstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklafl›m üzerinden aç›klamak. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamada temsilcisi Henry Ford olmufltur. Ford bu ilkelerden hareketle kendi otomobil fabrikas›nda siparifl usulü üretimden kitle hâlinde seri üretime yönelmifltir. ‹leri düzeyde ifl bölümü ve standartlaflmay› son derece kat› bir biçimde uygulayarak verimlilikte büyük art›fllar sa¤lam›flt›r. Bu üretim biçiminde en önemli unsur birçok kiflinin inand›¤› gibi hareket eden montaj hatt› de¤ildir. Daha çok parçalar›n birbirlerinin yerine tam ve tutarl› bir biçimde konulabilecek flekilde de¤ifltirilebilir ve birbirine ba¤lanmas›n›n son derece basit olmas›n›n çok daha önemli oldu¤u iddia edilmektedir. Yine kitle üretim biçiminde montajc›n›n sadece tek bir ifli vard›r. Birkaç dakikal›k e¤itimden geçen montaj iflçisi son derece kat› bir disiplin içinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine getirmektedir. Montaj hatt›ndaki iflçiler araba parçalar› kadar kolay de¤ifltirilebilmektedir.Bu süreçte iflçinin herhangi bir görüfl bildirmesi söz konusu de¤ildir. Ayr›ca Ford iflgücünü, sadece iflçiler aras›nda de¤il mühendislikte de bölmüfltür. Baz› endüstri mühendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlafl›rken di¤erleri tek parçalar› imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflm›flt›r. Endüstri toplumunun flekillenmesinde oldukça etkili olan Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. Böylece fabrika, endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. Bunun yan›nda Fordist kitle üretiminin yayg›nlaflmas› endüstri toplumunda sendikalar, meslek kurulufllar› gibi kitle örgütlerinin de güçlenerek geliflmelerine ve bunlar›n yan› s›ra kitle iletiflim araçlar› ile kitle tüketimi ve kitle kültürünün de yükselifline yol açm›fl; toplumsal yap›da çok köklü dönüflümleri beraberinde getirmifltir.

A M A Ç

4

‹flin yeniden örgütlenmesi sonucunda yal›n üretim sisteminin getirdi¤i yenilikleri de¤erlendirmek. 70’lerin sonlar›ndan itibaren kitle üretiminin krize girmesi neticesinde iflin örgütlenmesinde yeni aray›fllar bafllam›flt›r. Esnek üretim biçiminde iflin örgütlenmesinin geçmiflten farkl› olarak çok köklü bir dönüflüme u¤rad›¤›na tan›k olmaktay›z. Enformasyon toplumda uluslararas› rekabet son derece önemlidir ve firmalar bu süreçte en kaliteliyi en ucuza üretmek zorundad›rlar. Bir mal›n üretimini ise do¤al olarak en iyi onu üreten kifli bilir. Dolay›s›yla en kalitelinin üretilmesi isteniyorsa iflin örgütlenmesi sürecince o mal› üreten kiflinin karar sürecine dâhil edilmesi gerekmektedir. Japon Toyota firmas›, ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Amerikal› ve Avrupal› firmalara göre daha esnek bir örgütlenmeyi tercih etmifltir. Sonuçta Japonlar bu uygulamadan oldukça baflar›l› sonuçlar elde etmifllerdir. Japonya ç›k›fll› bu yeni esnek üretim biçimi di¤er faktörlerin de etkisiyle son 20 y›lda tüm dünyada yayg›n hâle gelmifltir. Bunun yan› s›ra özellikle bir Japon firmas› olan Toyota’n›n üretim biçiminden esinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlay›fl›n bir parças› olan örgütlenme biçimine göre kitle üretiminin standartlaflma anlay›fl›ndan farkl› olarak ürün farkl›laflmas›n›n art›r›lmas› yoluna gidildi¤ini görüyoruz. Çünkü bireyselli¤in güçlendi¤i ve ayn› mal› üreten firma say›s›n›n artm›fl oldu¤u günümüzde, tüketicinin sürekli de¤iflen taleplerine uygun mal› en h›zl› flekilde üretmek, firmalar›n yaflayabilmesi için hayati önem tafl›maktad›r. Bunun yan› s›ra kitle üretiminin bant üretimi yerine yeni üretim biçimi içerisinde bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimin ön plana ç›kt›¤›n› görmekteyiz. Standart üretim mant›¤› çerçevesinde tek amaç için tasarlanan makinelerin yerlerini, yeni üretim biçimine uygun olarak esnek makinelerin almaya bafllad›¤›n› görmekteyiz.

2. Ünite - Ekonomi

45

AM A Ç

5

Endüstriyel üretim ile post endüstriyel dönüflümün getirdi¤i de¤iflimi aç›klamak. Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaym›fl olmas› sadece imalat sektöründe iflin örgütlenmesinde baz› de¤iflmeler getirmez. Ayn› zamanda toplumdaki sektörel da¤›l›m içinde bilgi/enformasyon sektörünün a¤›rl›¤›nda da önemli de¤ifliklikler ortaya ç›kar›r. Bu süreçte özellikle bilgi iflleri, merkezî bir öneme sahip olmaktad›r. Ancak bununla imalat›n bütünüyle ortadan kalkaca¤› düflünülmemelidir.Tar›m toplumundan endüstri toplumuna geçifl, tar›msal üretimi azaltmam›fl, aksine art›rm›flt›r ancak yine de tar›m›n pay› gerek istihdam, gerekse toplam has›la içinde son derece gerilemifltir. Benzer flekilde endüstri toplumundan enformasyon toplumuna geçiflte endüstriyel üretimi bütünüyle ortadan kald›rmayacakt›r; buna karfl›l›k endüstriyel üretimin a¤›rl›¤› göreli olarak gerilemeye devam edecektir. Enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin örgütlenmesinin Weberyen anlamda kat› bürokratik ya da Taylorist yöntemlerle yap›labilmesi oldukça güçtür. Bu yöntemler endüstriyel üretim sürecinde geçmiflte ne kadar ifllevsel olurlarsa olsunlar, bugün yeni toplumun ifllerini, standart, kat› ve hiyerarflik yöntemlerle örgütlemek mümkün de¤ildir. Bürokratik tutuculuk de¤iflime adapte olabilmek için yap›lan çabalar›n önündeki en büyük engel olarak gösterilmektedir. Emirler hep yukar›dan verilir ve ço¤u zaman çal›flanlar›n fikirlerinin al›nmas›na gerek duyulmaz. Bu yöntemler imalat sektörünün egemen oldu¤u, çal›flanlar›n vas›f düzeylerinin düflük oldu¤u ve mevcut çal›flma düzeninin de¤erlerini içsellefltiremedi¤i koflullarda olumlu sonuçlar vermifltir. Ancak günümüzde yükselmekte olan enformasyon toplumunun en önemli karakteristi¤ini oluflturan bilgi üretiminin esas oldu¤u iflleri, mal üretimini dikkate alarak yap›lan ifl örgütlenmesi yöntemleriyle yapabilmek mümkün de¤ildir. Modernist ve postmodernist örgütleri karfl›laflt›rd›¤›m›zda fonksiyonel s›ralamada bürokrasinin yerini demokrasi, hiyerarflinin yerini piyasa almaktad›r. Koordinasyon ve kontrol ise endüstri toplumunun modernist örgütlerinde yetki vermemeye dayanmas›na karfl›l›k, enformasyon ça-

¤›n›n postmodernist örgütlerinde daha çok yetki devri ön plana ç›kmaktad›r. Misyon, hedef ve stratejiler aç›s›ndan bakt›¤›m›zda ise uzmanlaflman›n yerini, postmodernist örgütlerde yay›lma almaktad›r. Mümkün oldu¤unca dar bir alanda afl›r› uzmanlaflmadan kaç›n›lmaktad›r. Modernist örgütlerden farkl› olarak postmodernist örgütler büyük ölçüde güvene dayanmaktad›r. Karfl›l›kl› güven, bugün insan kaynaklar› yönetiminin en çok üzerinde durdu¤u ba¤l›l›k, aidiyet duygusu ve tak›m çal›flmas› gibi kavramlarla da yak›ndan iliflkilidir. Enformasyon ça¤›n›n örgütlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan sürekli bir diyalog içinde çal›flacaklar hem de çok daha vas›fl›, ba¤›ms›z ve mobil olacaklard›r. Çal›flman›n insan geliflimi üzerindeki etkilerini özetlemek. Modern dünyada çal›flma, bir tür, “maddi ihtiyaçlar› karfl›lama” ya da “zenginlik yaratma” sürecinin ötesine geçmifl, insanlara “kendini gerçeklefltirme” imkân› sunmufl ve “kimlik” kazand›rm›flt›r. Ancak bugün, yeni bir ekonomik ve toplumsal düzene geçiflin sorguland›¤› ça¤›m›zda “çal›flman›n sonu” üzerinde en çok düflünülen konular›n bafl›nda gelmektedir. Enformasyon devrimi, birçok meslek grubunda ev ile ifli yeniden bir araya getirmektedir. Bu da do¤al olarak sadece çal›flma hayat›n› de¤il, aile iliflkilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birçok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri dönüfltürecektir. Bütün bu geliflmelerin bir sonucu olarak “ücretli çal›flman›n sonu”nun geldi¤i konusunda kayg›lar da artmaktad›r. Bir yazar›n ifadesiyle “çal›flman›n dünyas› de¤ifliyor”. De¤iflen bu yeni düzen içinde çal›flanlar›n varl›¤›n› koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar› vas›flardan ve bunu sürekli bir üst düzeyde yenileyebilmelerinden geçiyor. Türkiye gibi ülkelerde toplumun geneli, e¤er gerekli vas›flarla donat›lmazsa genifl kitlelerin çal›flma hayat›ndan d›fllanma tehlikesi söz konusudur. Orta ve uzun vadede toplumun, yeni çal›flma düzenin gerektirdi¤i vas›flarla donat›lmas›, ekonomik ve siyasal istikrar›n sa¤lanmas› kadar önemlidir.

A M A Ç

6

Grup kültürü b. c. Bilgisayarlarla desteklenmifl modül üretimi ön plana ç›km›flt›r. Endüstri toplumunda sermaye merkezi bir öneme sahiptir. Endüstri toplumu mallar›n üretimi için makinelerin ve insanlar›n koordinasyonuna dayan›r. Çal›flanlar kendi kendini yönetme ve kendi kendini denetim yollar›n› bir bask› olmadan kullanamazlar 10. 6. Toplumda istikrar›n nas›l sürdürülece¤i ile ilgilenirler b. ‹flyerine afl›r› ba¤l›l›¤› öngören ifl ahlak› c. Stoklu çal›fl›l›r. D›flar›dan denetim ve ceza ile korkutma çal›flan› örgütsel amaçlara yöneltecek tek yoldur. e. Emniyet birimleri e. gruplar ve ekonomi aras›ndaki etkileflimi konu al›r e. Bilimsel yönetimin tesisi b. Örgütsel sorunlar›n çözümünde insanlar gerekli yarat›c›l›k ve ustal›¤a sahiptir. Bir iflçi birkaç dakikal›k bir e¤itimden sonra iflin bafl›na geçer c. Robert Bosch b. d. Yarg› kurumlar› c. d. 2. Afla¤›dakilerden hangisi Yal›n Üretim felsefesini yans›tmamaktad›r? a. Stoklu üretim 3. ‹flin gelifltirilmesine tedarik zincirinin de dâhil edilmesi d. Yüksek ba¤l›l›¤a dayal› ifl uygulamalar› vard›r e. b. Amaçlara ba¤l›l›k onlar›n elde edilmeleri ile ilgili olarak cezalara ba¤l›d›r. Bireycilik de¤il iflbirli¤i e. Beden iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› d. Bilgi iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› b. Andrew Mellon . Afla¤›dakilerden hangisi McGroger’in insan iliflkileri ekolünün temel varsay›mlar›ndan biridir? a. e. John D. Sürekli iyilefltirme e. d. Arkadafl çevresi 8. Çat›flma de¤il uyum d. c. e. Rockefeller d. S›n›rl› üretim yerine maksimum üretim 9. Enformasyon iflçilerinin veriminin artt›r›lmas› 5. c.46 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Henry Ford c. Andrew Carnegie e. S›radan bir insan do¤ufltan iflten nefret eder. ‹fl çevresi d. Afla¤›dakilerden hangisi toyotaizm denen örgütlenme biçimini anlatmaz? a. Okul b. Üretim biçimine göre esnek makineler kullan›lmaya bafllam›flt›r. Bireyler. Endüstri toplumunda sermaye sahipleri e¤itim ve araflt›rma gelifltirmeye en çok harcamay› yapm›fllard›r. b. ‹flin yeniden örgütlenmesi süresinde çat›flma yerine iflbirli¤i alm›flt›r. Bir iflçinin yerine yeni bir iflçi kolayl›kla getirilebilir. Hizmet üretiminin artmas› c. Ekonomik düzenin istikrars›zl›¤›n› vurgular c. b. b. Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n uygulamadaki temsilcisi kimdir? a. Afla¤›dakilerden hangisi Enformasyon Toplumunda zenginli¤in kayna¤›n› oluflturan unsurlardan de¤ildir? a. Tar›m toplumlar›nda stratejik kaynak toprak ve iflgücüdür. Bant üretimi modeli uygulamas›. Afla¤›dakilerden hangisi Taylor’un bilimsel yönetim anlay›fl›n›n temel karakteristikleri aras›nda yer almaz? a. d. Afla¤›dakilerden hangisi fonksiyonalist yaklafl›m› temsil eder? a. Afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Babadan kalma yönetim anlay›fl› c. Afla¤›dakilerden hangisini formel sosyalleflme araçlar› aras›nda sayamay›z? a. 4. Ürün farkl›laflmas›n›n artt›r›lmas› yoluna gidilmifltir. Bilgi sektörünün a¤›rl›k kazanmas› e. Kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurdular 7. Standart miktar üretimi gerçeklefltirildikten sonra ilave yap›lan üretim için performans ücreti verilir. Post-endüstriyel toplum bilgi etraf›nda örgütlenir. Kapitalizmin kendisinin bir çeliflki oldu¤unu iddia eder d. Afla¤›dakilerden hangisi Esnek Üretimin özelliklerindendir? a.

e 6. hatta antikça¤ yazarlar›n›n “karakter” kelimesinin anlam› konusunda hiçbir flüpheleri yoktu: Karakter. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Günümüzde esneklik de. e 8. Esnek kapitalizm. 10-11 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. kapitalimin üzerindeki laneti silmenin baflka bir yolu olarak kullan›l›yor. Sab›rs›z. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sürekli olarak risk almalar›. Örne¤in ‹ngilizcedeki “career” [kariyer] kelimesi eskiden tafl›tlar›n [carriage] kulland›¤› bir yolu ifade ediyordu. . kendi arzular›m›za ve di¤er insanlarla aram›zdaki iliflkilere yükledi¤imiz etik de¤erdir. Yeni Kapitalizmde ‹flin Kiflilik Üzerindeki Etkileri (‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nevi. Eski ‹ngilizce kullananlar›n. Oysa yeni düzen sadece geçmiflin yürürlükten kald›r›lm›fl kurallar›n›n yerine yeni kontrol biçimlerini geçiriyor. onun dünyayla olan ba¤lant›lar›yla ilintili oldu¤unu yazar. karfl›l›kl› sadakat ve ba¤l›l›k nas›l sürdürülebilir? Bunlar yeni. “kapitalist sistem” sözünün tafl›d›¤› lanetten kurtulmak için “serbest giriflim” sistemi veya “özel giriflim” sistemi gibi pek çok dolaylama gelifltirilmiflti. düzenlemelere ve formel prosedürlere giderek daha az ba¤l› olmalar› isteniyor. Kelime çal›flma ba¤lam›nda kullan›lmaya baflland›¤›nda da. b 9. kariyerin izledi¤i düz yolu kesti ve çal›flanlar› aniden bir ifl türünden di¤erine yönlendirdi. Ancak bu yeni kontrol biçimlerini anlamak oldukça zordur. s. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karakter kendimizde de¤erli buldu¤umuz ve baflkalar›n›n de¤er vermesini bekledi¤imiz kiflisel özelliklerimizdir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. parça parça ifller yapmalar› fleklinde. Her birimiz. uzun vadeli bir hedef için çaba sarf etme ya da gelecekteki bir amaç u¤runa bugünkü kimi mükafatlar› erteleme fleklinde gösterir. Ünite . Esnekli¤in kiflinin karakteri üzerindeki etkileri. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2008). sadakat ve karfl›l›kl› ba¤l›l›k. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karakter Afl›nmas›.2. Kat› bürokrasi biçimlerini elefltiren ve risk almaya vurgu yapan esnekli¤in. Yüzy›l ‹ngilizcesindeki “Job” [ifl] kelimesi bir maddenin tafl›nabilir büyüklükteki bir miktar›n› veya parças›n› ifade ediyordu. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-Endüstriyel Ça¤da ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. esnek kapitalizmin karakter konusunda karfl›m›za ç›kard›¤› sorunlard›r. Karakter. kiflinin ekonomik u¤rafllar›n›n bir ömür boyu akt›¤› mecray› anlat›yordu. Karakter kendini. ifle eski anlam›n› iade eder.Ekonomi 47 Okuma Parças› Bugün “esnek kapitalizm” sözüyle nitelenen sistem. c 5. Esnekli¤e yap›lan vurgu bizzat iflin anlam›n› ve dolay›s›yla onu anlatmak için kulland›¤›m›z kelimeleri de¤ifltiriyor. belirli bir anda yaflad›¤›m›z duygu karmaflas›n›n içinden baz› duygular› seçer ve içimizde yaflat›r›z: Yaflatt›¤›m›z bu duygular karakterimizi oluflturur. as›l olarak duygusal deneyimlerimizin uzun vadeli boyutu üzerine odaklan›r.e 3. mevcut ana odaklanan bir toplumda. Yeni kapitalizm . Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ekonomik Düzenin Sosyolojik Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. genelde okunaks›z bir iktidar rejimidir. XIV. hangi özelli¤imizin kal›c› de¤er tafl›d›¤›na nas›l karar verebiliriz? K›sa vadeye kilitlenmifl bir ekonomide nas›l uzun vadeli hedeflere sahip olabiliriz? Her an parçalanan veya sürekli olarak yeniden flekillendirilen kurumlarda. a 7. insanlar›n hayat boyu götürü usulü çal›flmalar›. onun belki de en kafa kar›flt›r›c› yönü. Horatius bir insan›n karakterinin. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Endüstri Toplumunda ‹flin Örgütlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Geçmiflte. bildi¤imiz bir olgunun yeni bir varyasyonundan ibadert de¤ildir. d 4. Kaynak: Richard Sennett.b 2. Burada eseneklik vurgulan›r. Bu anlamda “karakter. Esnekli¤in kayg› yaratmas› son derece do¤al: ‹nsanlar hangi risklerin olumlu sonuç verece¤i veya hangi rotay› seçmeleri gerekti¤ini bilemiyor. ‹flçilerden seri hareket etmeleri. Günümüzde esneklik. her an de¤iflime haz›r olmalar›. Bir yandan kat› bürokrasi biçimleri di¤er yandan da kör rutinin zararlar› elefltirilir.” insan›n içinde besledi¤i ancak kimse taraf›ndan gözlemlenemeyen arzu ve duyarl›l›klar› ifade eden “kiflilik” adl› modern türevinden daha kapsay›c› bir terimdir. insanlara kendi yaflamlar›n› flekillendirmede daha fazla özgürlük tan›d›¤› söyleniyor.

J. Modernity and Its Futures. Piore. Polity Pres. Onaran.. A Dutton Book. Bozkurt ve O.Belk›s Çorakç›. & Conn.” in The Reemergence of Small Enterprises: Industrial Restructuring in Industrialized Countries. Grew. TODA‹E Yay. P. büroda ya da makinenin bafl›nda standartlaflt›r›lm›fl rutin iflleri b›kmadan yapmas›n›n ö¤retilmesi amaçlanm›flt›r. Foundations of Modern Sociology. Macionis. (1991). R. Ö. Fikret Üçkan. Drucker. Vadi/Toplum Yay. Jeanniere. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Allen.F. (1975). T. Series.Hall. Bunun sonucu olarak eski yöntemlerle çal›flan. Sociology For The 21.. Massachusetts. Ankara. Prentice Hall Europe.Seized Enterprise Sector. söz dinlemek. International Labour Review. W. “Modernite Nedir?. Alsene. The Sociology of Work. yani kitlesel üretimde bulunan dev firmalar karfl›s›nda. A. Der. E. (1992).’ Modernite Versus Post Modernite.R. & Sengenberger. onlar› sadece maddi unsurlarla motive edilebilecek bir homo economicus olarak ele ald›¤›n›. Geneva. (1998). Grint. ‹stanbul. Printed in Great Britain. Modern Organizations. (1994). M.J. Newyork. De¤iflim Mühendisli¤i.133..st Century. (1997). (1964). ‹nk›lap Yay. P. Prentice Hall.A. (1994) Managing The Non Profit Organizations. Polity Press. Ankara. (1993). Kerr. Harward University Press. H. amirlerin ve yöneticilerin verece¤i emirleri tart›flmadan yerine getirmesi. Drucker.48 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Taylorist ilkelere göre örgütlenmelerin çal›flanlar› ihmal etti¤ini. Hammer. Endüstri toplumunda ifl tüm yaflam hâline dönüflmüfltür. J. Loveman. Çev. Sociology: A Global Introduction.P. “Introduction-Economic and Social Reorganization in the Small and Medium.G.G. (1992). Drucker.. Etzioni.& Simon. . Organizations: Theory and Behaviour. Çev.. Çev.&Gullett. Buttenworth Ltd. oysa çal›flan kiflilerin her fleyden önce insan oldu¤u ve bunun ihmal edilmesinin iflçiler kadar verimi art›rmak isteyen iflletmeler aç›s›ndan da sak›ncalar yarataca¤› ortaya konulmufltur.G. Edit. Drucker. Plummer. Küçük. Managing The Non Profit Organizations. E¤itim kurumlar› bir taraftan kitle e¤itimi çerçevesinde okuma yazma hesap ve biraz da tarih bilgisinin yan› s›ra ö¤rencilere endüstrinin gerektirdi¤i.K. C. Mc. ‹stanbul. Taylorizm bir taraftan verimlili¤i çok büyük ölçüde art›r›rken di¤er taraftan da insan›n ihmal edildi¤i bir çal›flma düzeninde yabanc›laflman›n artabilece¤ini fark etmemizi sa¤lam›flt›r. H. (1993). K. March. M.. K.M. Oxford. her fleyi zaman›nda yapmak. P. Böylece fabrika. C. Post-Industrializm and Post-Fordizm. daha küçük ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl› hâle gelmeye bafllam›fllard›r. Cambridge. (1994). Örgütler. Computerized Integretion and The Organization Work in Enterpries. Mc. (1994). Türkiye ‹fl Bankas› Yay. H. Bu sebeple en iyi ve en ucuz mala do¤ru de¤iflen ve farkl›laflan tüketicinin taleplerine kitle üretimi cevap veremez hâle gelmifltir. Rekabet artm›flt›r ve böylesi bir rekabet ortam›nda faaliyette bulunan iflletmeler yeniden yap›lanma sürecine girmifllerdir. vd..F. endüstri toplumunda e¤itim kurumlar›ndan aile yap›s›na kadar her alana daha çok nüfuz eder olmufltur. Schwirian. Boyet J. Oxford.Sengerberger. P. Buttenworth Ltd. Hicks. S›ra Sizde 3 Tüketici bir üründen di¤erine çok kolay geçer hâle gelmifltir.H. Workplace 2000: The Revolution Reshaping American Business. Sabah Yay. S. Loveman.F. Blackwell. Curry. gösterileni kafa kullanmadan ö¤renmek gibi montaj hatt›n›n taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. S›ra Sizde 2 Fordist üretim biçiminin yayg›nl›k kazanmas›yla birlikte fabrika endüstri toplumunun merkezi hâline gelmifltir. Bununla iflçinin ifle zaman›nda gelip gitmesi.Grow-Hill Book Company. (1975).(1994). (1990). Industrialism and Industrial Man. J. Edit by W. G. Gelecek ‹çin Yönetim:1990’lar ve Sonras›. Ankara.F. vol. Jiobu. J..&Dunlop&Harbson&Myers (1960). Kapitalist Ötesi Toplum.ILO Pub. A..

Yay. (1987). ‹stanbul. New York. Alt›n Kitaplar Yay. MarchApril. Oscarsson.2. “Competence and Choice and Work. Relasing Snergy Japanese Style. Dünyay› De¤ifltiren Makine. On Business and Work: An Overviev. ‹stanbul.&Jones. Örgüt Sosyolojisi. Stone. Yay. J. University of California Pres Ltd. J. A.” On Business and Work.V. Çev. J. (1993). Roos. ‹stanbul.L. “Does Business Have Any Business in Education?”. J. Yap› Kredi Yay. (1991). W. Mc Groger. Öncü. Senge.Thurman vd) International Labour Office Pub. D. 2000 Y›l›n›n Sonras›: Sanayi Sonras› Toplum. Say›: 56-61. Toffler.11. A. “Post-Fordist Fordist Geliflmeler ve Dünya ‹ktisadi ‹flbölümünün Gelece¤i. N. Oto. ‹stanbul. Beflinci Disiplin. Bahar. P. ‹stanbul Mülkiyeliler Birli¤i Vakv› Yay.. ODTÜ Yay.. (1993). Third Edition.” Toplum ve Bilim. Rekabette Üstünlü¤ün S›rr› ‹nsan. Thurman... (1993). (1993). D. Do¤ukan. B. J. Deutschland. (1990). (1970).E. Tükçesi: Ali Seden.2. No. in On Business and Work Toward New Frontiers. C.. Ünite . Longman. Bireyselleflme ve Yönetim: ‹fl Yönetiminde Devrim. Harvard Business Review. Ter. Rürup. (1990).A.A. ‹ldeniz. (1993). Üçüncü Dalga. Yentürk. Bassil Blackwell. (1995). Naisbitt. San. Thomson. Turhan Kitabevi.Ekonomi 49 Masuda Y.A. (Edit. Bilgi Toplumu. Energin.. ‹stanbul. Sabah Yay. Örgütün ‹nsan ‹liflkileri Yönü. N. (1981). (1991). B. Preffer. Çev.P. Paker.E and Hickey.. Sweden. Information and Organizations. .Der. Managing in the Information Society. Ankara. Society in Focus. Geneva. Womack. (1993). (1999). Work of the Future-The Future of Work. Stinch-Combe. (1982).

Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klayabilecek ve din sosyolojisi ile dini sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt edebilecek. Anahtar Kavramlar Din Sosyolojik Kurum Kutsal Din D›fl› • • • • Cemaat Altyap›-Üstyap› Sekülerizm Teokrasi ‹çindekiler • • • • D‹N NED‹R? D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ D‹N SOSYOLOJ‹S‹ KLAS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹LERDE D‹N Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Din . Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetleyebileceksiniz. Din ve toplum iliflkisini. dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klayabilecek.3 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptayabilecek.

normal ve hak din olarak gösterirler. Grekçe ve Latince “religion” olarak ayn› zamanda belli bir inanç çerçevesinde ba¤l›l›k ve düzenli olarak yap›lan ritüelleri kapsar. Dinlerin büyük ço¤unlu¤unun din hakk›nda da bir tan›m› vard›r ve bu tan›mlarda genellikle kendilerini standart. Do¤rusu bu tan›mlar›n her biri bir dinin kendisini baflka dinlerden nas›l ay›rt etti¤ini görmek aç›s›ndan önemlidir. Dilimizde kulland›¤›m›z “din” sözcü¤ünün kökeni Arapça olup sözcü¤ün de¤iflik türevleri boyun e¤me. tap›nak ve ritüelleriyle yaflanan ve bütün toplumu etkisi alt›na alan bir flekilde ya da bir bütünsellikten yoksun bireysel dinî inançlar veya davran›fllar fleklinde ortaya ç›k›yor. Üstelik dünyan›n her yerinde dini inanç ya da davran›fl olarak ortaya konulan pratikler birbirinden oldukça farkl›l›k gösterebiliyor. izlenen örnek. yasa. kulluk. yol. itaat. Bu olgu ya tam teflekküllü bir kilise. âdet. hakimiyet. mezhep.1 Sözlüklerde bir tanr›ya veya tanr›lara inanmay› ve o tanr›lara tap›nma pratikleri ile ifade edilen din. Ancak bu tan›mlardan yola ç›karak dinin tabiat› hakk›n- .Din D‹N NED‹R? Dünyada gelmifl geçmifl bütün toplumlarda ve hâlen yaflamakta olan bütün toplumlarda din olgusuna rastl›yoruz. cemaat. ceza ve mükafat gibi anlamlarda kullan›l›r. dinin bir sosyal olgu olarak her yerde varl›¤›n› görüyoruz. K›saca. Resim 3.

Aksine toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsü olarak binbir çeflitlili¤e sahip olan din olgusunda ortak olan›n ne oldu¤unu. toplumun genel flekillenmesine. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez. Hangi tür davran›fllar›n dinsel olarak nitelenebilece¤i ve genel olarak sosyolojik bilginin bir nesnesi olarak dinin nas›l teflhis edilece¤i hususu sosyologlar aras›nda tart›flma konusu olmufltur. Bu fark› sosyoloji lehine bir farkl›l›k olarak düflünmek gerekmiyor. Bu aç›dan sosyolojik olarak dinin tan›m›n›n. “kutsal”. Sosyologlar böyle bir tan›ma ulaflmak için epey çal›flm›flt›r. genifl bir çeflitlili¤e sahiptir. “kilise” ve “bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar” (yani cemaat) olarak ay›rt edilebilir. meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi -Kilise diye an›lan bir tek ahlâkî toplulukta birlefltiren inanç ve pratikler. dinlerin din tan›m›yla kendini en temelde ay›rt etmesi gerekir. Aksine din sosyolojisi dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik. Genellikle her din kendine göre “do¤ru din” hakk›nda kendini iflaret eden bir tan›ma sahiptir. Dinin sosyolojik tan›m› ise sosyoloji tarihinde öyle kolay yap›lm›fl de¤ildir. Ancak dinin her toplumda ortaya ç›k›fl tarz› farkl›d›r. Eski oldu¤u ölçüde din. Bu çeflitlilikte her dinin kendine özgü bir hakikat iddias› vard›r. Oysa sosyal bilim dünyan›n her yerinde karfl›lafl›lan bir olgu olarak dinin mahiyetine dair tarafl› olmayan bir tan›ma ulaflmak durumundad›r. Bu konuda Émile Durkheim’in (1961: 62) tan›m›ndan yola ç›karsak “Kutsal fleylere. Dinin kendini tan›mlay›fl› kadar dünyay› da inananlar›yla inanmayanlar›yla tan›mlay›p tasarlamas› söz konusudur. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. Bu o dinin iddias›n› ayn› düzeyden hareket ederek reddetti¤i anlam›na gelmez. Özellikle “Dini Hayat›n ‹lk Biçimleri” isimli eseriyle din sosyolojinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›flt›r. Dinin Sosyolojik Tan›m› Din olgusu bütün toplumlarda rastlanacak kadar yayg›n ve eski bir davran›fl örüntüsüdür. özellikle din sosyolojisi alan›nda en önemli çal›flmalar› yapm›fl ve ifllevselci yaklafl›mlar› formüle etmifl Frans›z sosyolog. ailevi. siyasi. sosyolojik bak›fl aç›s›ndan ay›rt etmek üzere bir tan›ma ulaflma çabalar›nda farkl› sosyolog veya antropologlar›n çabalar›n› görebiliyoruz. . Sosyolojiyi dinsel bir düflünce yap›s›na alternatif olarak o düflünceyi yanl›fllayan bir tez olarak düflünmek de gerekmez. Bunun için din sosyolojisinin her fleyden önce bir din tan›m›na sahip olmas› gerekir.52 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar da sosyal bilimler aç›s›ndan de¤erlendirilebilir bir tipolojiye ulaflmak mümkün de¤ildir. Yine de toplumsal yap› ve de¤iflim süreçleri içinde din. o davran›fl› dinsel olarak nitelemeyi gerektirecek olan›n ne oldu¤una dair genel kurallar› belirlemeye çal›fl›r. sosyolojiyi bir disiplin hâline getirmifl. Émile Durkheim (18581917). ancak onlar›n da ço¤u din hakk›nda kendi öznel tan›mlar›n› gelifltirmekten geri durmam›flt›r. Onun için öncelikle dinin sosyolojik mahiyetinin ne oldu¤unu ve bu mahiyeti ortaya ç›karmaya çal›flan sosyolojik çabalar› ele alal›m. Bu tan›mda göze çarpan en önemli unsurlar. Oysa sosyolojik düflünme ile dinsel düflünme temelden birbirinden farkl›d›r. Dini. Ancak dinin bu flekilde kendini ve dünyay› tan›mlay›fl› belirli bir dinin sosyolojik incelemesi için önemli bir veri olufltursa da dinin sosyolojik tan›m› için yeterli de¤ildir. ay›rt edilebilir bir etken olarak teflhis edilmeye çal›fl›lm›flt›r. Aksi taktirde sosyoloji kendini bir anda teolojik bir tart›flman›n içinde bulabilir. onlara taraftar olanlar›n tümü”nü ‘din’ olarak ay›rd edebiliriz. Bunu yaparken dinin kendini tan›mlay›fl›yla kendini bir tart›flman›n içine sokmamas› önemlidir.

sosyolojik olarak dini en kolay bu noktada teflhis edebilece¤imizi söyler. Ünite .Din 53 Kutsal ve Din D›fl› Kutsal kavram› Durkheim’›n bütün toplumlar› incelerken baz ald›¤› kavramlardan biridir. hatta görünürde en din d›fl› toplumlarda bile rastlanmaktad›r. Bu ay›r›m da topluluk duygusunu canl› tutan bir tutumdur. Totem düflüncesinin nas›l do¤mufl olabildi¤ini. basitli¤i ya da ilkelli¤ine paraleldir. Önemli olan her kutsal say›lan nesnede sembolik bir yan olmas›d›r. Kendilerine atfedilen inanc›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› ile ilgili asla bir fley söylemeksizin insanlar›n onlara yak›flt›rd›klar› özellikler dolay›s›yla kendi davran›fllar›n› belirlemeleri sosyolojik aç›dan önemli bir durumdur. basketbol oyunlar›ndaki) sembolizm türlerine bakarak tahmin etmek zor olmaz. Kutsal say›lan nesnelerin kendi özünde bir kutsall›k olup olmamas› da sosyolojik aç›dan anlaml› bir soru de¤ildir. Sosyoloji bu kutsallar›n bizatihi kendi etkilerinin var olup olmad›¤› sorusuyla ilgili de¤ildir. Kutsal›n bir fleyi temsil ediyor olmas› söz konusudur. bir sembol. Bunlar›n en ilkel toplumlarda totemler fleklinde ortaya ç›kt›¤›n› görebilece¤imiz gibi daha ileri toplumlarda daha karmafl›k flekillerde ortaya ç›kt›¤›n› görebiliriz. Kutsaldan ise sadece Tanr›lar veya kutsal ruhlar kast edilmez. sonuçlar› veya tezahürleri vard›r. bir odun parças›. Totemizm düflüncesinin modern dünyada da örnekleri hayat›n içinde bolca bulunur. Bir toplum ne kadar ilerlemiflse o kadar karmafl›klaflm›fl olup kutsal ve din d›fl› ay›r›mlar› da o ölçüde bundan etkilenmifltir. Resim 3. Bu ay›r›mlar›n karmafl›kl›¤› veya basitli¤i söz konusu toplumlar›n da karmafl›kl›¤›. Bu kutsal say›lan fleylerle insanlar›n kurduklar› iliflkilerin toplumda bir etkisi. Durkheim dinin en ilkel biçimlerinden en karmafl›k ileri biçimlerine kadar hepsinde kutsal ve din d›fl› ay›r›m›n›n ortak bir özellik oldu¤undan hareketle. bir nehir veya herhangi bir cisim kutsal olabilir. geliflmiflli¤i. Din de bir bak›ma bu ay›r›ma dayan›r. bir ev. Din de Durkheim’a göre “kutsal fleylere yani bir kenara ayr›lm›fl ve tabulaflm›fl fleylere iliflkin birleflik bir inançlar ve davran›fllar sistemidir”.3. Her tak›m› temsil eden sembolün zamanla fanatik taraftarlar› için fetiflleflme sürecine girdi¤ini görebiliyoruz. Bir tafl. Bu ölçüde geniflletilmifl bir kutsall›k hemen hemen her yerde bulunabilir. Bu tür davran›fllara dünyan›n hemen bütün toplumlar›nda. . Ona göre bütün toplumlar her fleyi “kutsal” ve “din d›fl›” fleklinde ay›ran bir kategorilefltirme sistemine sahiptir. bir a¤aç.2 Hemen hemen dünyan›n her yerinde ço¤u futbol taraftar› için tuttuklar› tak›m›n formas› kutsald›r. Kutsal anlay›fl› etraf›nda toplumda oluflan birliktelik duygusu toplulu¤un bizatihi temelidir. günümüzdeki reklam ve oyun (futbol. Topluluk sembollefltirdi¤i kutsallar üzerinden asl›nda kendi topluluk s›n›rlar›n› oluflturur ve kendisini baflkalar›ndan ay›r›r. Bütün kutsall›k anlay›fllar›nda bu tarz bir toplumsal özdeflli¤in izlerini bulmak mümkündür.

Hristiyanlar ve Yahudiler hep birlikte ya¤mur duas›ndalar. Din paylafl›lan bir anlam sistemi oluflturdu¤u için insanlar›n dünyay›. Bu ortak anlam sisteminin paylafl›m› dünyaya dair derin bir düzenlilik ve anlaml›l›k hissi verir. tanr›y› ve kendilerini nas›l alg›layacaklar›na dair ortak bir anlay›fl ve alg› sistemi oluflturur. D›flar›dan bakanlar için genellikle bir anlam ifade etmeyen ritüellerin devam› ancak bunlara dair ortak kabullerin oluflmas›yla sürdürülebilir. Genellikle cemaatlerin gerçeklik hakk›ndaki ortak bilinç ve . Bu dünyan›n peygamberleri bilim adamlar›.54 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Asl›nda modern seküler toplumlarda da görünürde bir kurumsal din söz konusu olmad›¤› hâlde kutsall›k atfedilmifl baz› sembollerin bu tür ifllevleri yerine getirdi¤ini görebiliriz. Fenomenoloji ve etnometodoloji gibi yaklafl›mlar. Cemaat ortak inanç ve alg›ya dayal› olarak oluflan toplulu¤u baflkalar›ndan ay›racak bir bilinci de gelifltirir. Bat› fieria’da Müslümanlar. Ateist baz› toplumsal hareketlerde de bile yarat›lan flah›s kültleri.loonwatch. Farkl› bir ifadeyle. Kendisi dinleri aflacak bir pozitivist felsefe iddias›nda sosyolojinin kurucusu Auguste Comte’un da nihayetinde idealize etti¤i dünyay› bir tür pozitivizm dini olarak tasarlad›¤›n› biliyoruz. Esasen bu ortak alg› ve inanç sistemleri ad›na din denmese de toplumun kuruluflunun temel bir düzeyidir. Ayn› inanc› paylaflan insanlar dünyaya ayn› pencereden bakarlar ve o pencereden ayn› fleyleri gördüklerini düflünürler. mücadele sürecine atfedilen kutsall›k. Bu durum ortak inanc›n sürdürülebilmesi için genellikle iflleyen bir mekanizmad›r. Ya¤mur ya¤mad›¤› takdirde ise genellikle ibadet ettikleri tanr›n›n ya¤mur ya¤d›ramad›¤›na veya bu yapt›klar›n›n etkisiz ve anlams›z bir fley oldu¤una de¤il. bütün toplumlar›n ancak bu ortak alg›lar sistemiyle var olabildi¤ini vurgular. Resim 3. Kaynak: http://www. Din bu ortak alg›lar sistemini en iyi düzenleyen mekanizmalardan biridir sadece. cenneti insanlar›n haf›zalar›. dualar›n›n kabul edilmedi¤ine hükmederek inançlar›na sadakatlerini sürdürürler.com/2010/11/west-bank-muslims-jews-and-christians-pray-for-rain/ Dinin inanç paylafl›m›n›n en do¤rudan toplumsal sonucu cemaatleflmedir. ölümlerin flehitlikle nitelenmesi gibi durumlar da din sosyolojisi aç›s›ndan incelenmeyi hak eder.3 Kutsal topraklarda. kutsallaflt›rma sadece bilinen geleneksel dinlerde söz konusu de¤ildir. Bir ya¤mur duas›na ç›kan insanlar yapt›klar› duan›n sonunda ya¤murun ya¤abilece¤ine inan›rlar. Dinin yeterince güçlü olmad›¤› toplumlarda bile bunun yerini de¤iflik düzeylerde büyük veya küçük çapl› ideolojiler al›r. toplumu. kilisesi fabrikalar olarak bafltan sona bir kutsall›k aray›fl›yla bezenmifl oldu¤unu görüyoruz. Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren ‹nançlar Bütünlü¤ü Dinlerin en önemli ifllevlerinden birisi mensuplar›n› ortak bir inanç etraf›nda birlefltirmeleridir.

yani do¤as›nda. dini hiç önemsemeyen baz› insanlar›n baz› davran›fllar› dinsel olarak nitelenebilir. Hayatlar›n›n merkezine dini L ‹ M koyan inDÜfiÜNE sanlar oldu¤u gibi. lemedi¤imiz dönemlerde de tek tek veya da¤›n›k biçimde yaflam›fllar m›d›r yoksa bafltan beri toplum hâlinde mi var olmufllard›r? fiayet bafltan beri toplum hâlinde deT E L E V ‹ Z Sonradan YON ¤illerse insanlar hangi nedenlerle toplum hâline yaflamaya bafllad›lar? herhangi bir nedenle toplum hâlinde yaflamaya karar verildiyse. yani özünde “iyi” oldu¤u anlat›lan insan için ge- AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Her dinsel davran›fl tam teflekküllü bir dine mensup olmay› gerektirmeyebilir. Tarihin yaz›l› veya yaz›l› olmayan en eski dönemlerine giAMAÇLARIMIZ dildi¤inde bile insan varl›¤›n›n bir toplum içinde cereyan etti¤ini görürüz. Do¤al durum hakk›ndaki bütün öngörüler bir yandan insanlar›n nas›l toplum hâline geldiklerini aç›klamaya çal›flan senaryolard› ama bir yandan da bu senaryolar› tetikleyen fley gelecekte kurulmas› hayal edilen dünya imgesiydi. Özellikle ‹ngiliz filozof Thomas Hobbes taraf›ndan dillendirilen meflhur “insan insan›n kurdudur” ifadesinin arka plan›nda insan toplumlar› hakk›ndaki bu gözlem vard›r. Ünite . Toplumsal düzeyde dinin devrede oldu¤u hadiselerin bafl›nda bu cemaat boyutu gelmektedir. ‹nsan›n do¤as›nda nas›l bir varl›k oldu¤u hususunda birbirleriyle ihtilafa düfltülerse de hepsi insan›n do¤a durumu hakk›nda çaresiz bir düflünce içindeydiler. ‹nsan do¤as› üzerine tart›flan Rousseau. Dini D ‹ Khiç K A önemsemeyen T baz› insanlar›n kimi davran›fllar› dinsel olabilir. Dinin inananlar› gerekti¤inde tam bir grup bilinci içinde inanmayanlara karfl› bir birlik ve dayan›flma davran›fl›na kolayl›kla girerler. Ayn› fleyi di¤er sosyal düflünürler de merak etmifllerdir. Dini cemaat böylece insanlara bir kimlik (identity) verirken baflkalar›ndan ayr›flmay› da (difference) ö¤retir. Her dinsel davran›fl mutlaka bir dine ait olmay› gerektirmeyebilir. bu karar nas›l oldu da hiç de¤iflmedi ve insan karakterinin vazgeçilmez bir parças› hâline geldi? Bu sorular özellikle insanlar›n birbirinin kurdu oldu¤unu gözlemledi¤imiz du‹NTERNET rumlarda akla çok daha kolay düflen sorulard›r. ‹nsanlar›n bir toplum hâlinde yaflad›klar› bütün durumlarda ölesiye ve öldüresiye bir rekabet içinde bulunduklar› vurgulanm›flt›r. Locke ve Montesquieu gibi ayd›nlanma filozoflar›n›n as›l amaçlar› insan›n nas›l olup da toplum hâlinde yaflamaya bafllad›¤›n› anlamakt›. Küçük veya büyük insan topluluklar› insan›n yeryüzündeki seyrinin vazgeçilmez görünümünü oluflturmufltur. ‹nsan›n bu durumu de¤iflik dönemlerde baz› düflünürler veya K ‹ T A P ‹nsanlar bisosyologlar taraf›ndan üzerinde ciddiyetle durulmufl bir konu olmufltur.Din 55 alg›s› inananlarla inanmayanlar› veya bu ortak alg›y› paylaflanlarla paylaflmayanlar aras›nda bir ay›r›ma da gider.3. Asl›nda dinin sosyolojik tezahürleri aç›s›ndan en önemli boyutu belki de cemaat boyutudur. Çünkü do¤al durumunu bilimsel imkânlarla hiç kimsenin hiç bir zaman bilme flans› olmayacakt›. Do¤al durumda. Bu vurgular dolay›s›yla insanlar›n toplum hâlinde yaflamaya bafllamalar› bir tür muamma olarak görülmüfltür. rekabet ve düflmanl›k hâlinde bulundu¤unu görebiliyoruz. Sonuç olaS‹ZDE olarak dinrak burada sosyolojik olarak ay›rt edilebilecek bir din tan›m› SIRA ile genel sel davran›fl aras›nda da bir ay›r›m yap›labilir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹N VE TOPLUM ‹L‹fiK‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE ‹nsan sosyal bir varl›kt›r. Dinin sosyolojik görünürlü¤ü de yine bu cemaat boyutunda olmaktad›r. dayan›flma örüntüleri ve bunun üzerinden girilen ittifak veya çat›flmalard›r. O yüzden dinin sosyolojik incelemesi çok genifl bir davran›flS O R U lar yelpazesini içerebilir. Gerçekten de bir taraftan insanlar›n sürekli birbirleriyle çat›flma. Çünkü dinin do¤rudan etkisi yol açt›¤› bu grup bilinci.

Çünkü insan kelimesi “ünsiyet” (al›flma. Bu toplumsall›k ise bizatihi do¤al olan› iflleyerek onu do¤a d›fl›na ç›kararak var olabiliyor. insan olma) anlamlar›yla tan›m gere¤i baflka insanlar›n varl›¤›n› kaç›n›lmaz k›lar. insan özgürlüklerini alabildi¤ine tan›yan bir düzen olacakt›. Dinin devlet yap›s›n› veya siyaseti tamamen belirledi¤i örneklere teokratik rejim(ler) denir. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. Dolay›s›yla insan›n do¤as› denilen fleyin ne oldu¤u üzerinde her halükârda bitimsiz bir tart›flma olsa bile bu do¤an›n en tart›fl›lmaz yan› onun toplumsal bir gerçeklik oldu¤udur. Dinin Di¤er Toplumsal Kurumlarla ‹liflkisi ‹nsan›n toplumsal bir varl›k olmas› böylece tart›fl›lmaz bir gerçek olarak kabul edilmifltir. Toplumsal kurumlar.56 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar lecekte kurulacak düzen insana güven esas›na dayal›. ‹nsan toplumsall›¤›n›n ortaya ç›kt›¤› yerlerde toplumsal farkl›l›klar›n üzerinde de bu nedenle durulmufl. nereden gelip nereye gittikleriyle ilgili sorular› anlamland›rd›klar› ve toplumda kutsal ve din d›fl› alanlar› oluflturup tan›mlad›klar› belli bir davran›fl düzeyi daha vard›r. ‹flte toplumsall›k insan›n do¤as›n›n bir parças› olarak insan›n ortaya ç›kt›¤› her yerde ve her zaman rastlanan bir olgu olmufltur. ›s›nma. insan toplumsall›¤›n›n kendileriyle tezahür etti¤i ve hiç bir toplumda eksikli¤i görülmeyen toplumun varolufl dayana¤›n› oluflturan davran›fl örüntüleridir. Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. yönetim ve iktidar iliflkileri ortaya ç›kard›¤› tespit edilmifltir. Ne kadar eski zamanlara kadar gidilebilse orada insanlar›n küçük veya büyük toplumlar hâlinde yaflamalar›n›n bir alternatifi bulunam›yor. di¤er yandan bu toplumsall›¤a efllik eden vazgeçilmez ortak baz› kurumsal özellikler üzerinde durulmufltur. Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. Sonuçta bütün bu yaklafl›mlar›n bir yandan da cevab›n› arad›klar› ana soru toplumlar›n nas›l var olabildi¤iydi. Bu iliflkiye dayal› olarak rejimler teokratik veya seküler rejimler aras›nda farkl› örneklerle çeflitlenir. Ne kadar eski olursa olsun ve nerede olursa olsun insanlar›n öte dünyayla. ‹flte din de böylesi bir kurumdur. fiimdi din kurumunun di¤er baz› önemli kurumlarla olan iliflkisini inceleyelim. Böylece hangi insan toplumsall›¤›na göz at›l›rsa at›ls›n görülebilecek asgari düzeyde paylafl›lan davran›fl örüntüleri tespit edilmeye çal›fl›lm›flt›r. gündelik dilde kullan›lan ve baz› örgütlenmeleri ifade etmek üzere kullan›lan kurum sözcü¤ünden farkl› olarak davran›fl örüntülerini ifade eder. Bu da din kurumudur. Ancak teokratik say›lan rejimlerde dinin gerçekten de o rejimin hedefini mi belirledi¤i yoksa o siyasetin dini inançlar› kendi meflruiyetini sa¤lamak için bir araç olarak m› kulland›¤› kolay ay›rt edilebilen bir . Çünkü genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. Burada kurum. bu toplumsall›¤›n kendisinde ortak veya ay›rd edici baflka nitelikler de aram›flt›r. ‹nsan kelimesinin kendisi bile ancak baflka bir insan›n varl›¤›yla tamamlanan bir anlam içeri¤ine sahiptir. Ancak sosyologlar. Din ve Siyaset ‹liflkisi Bütün toplumsal oluflumlar›n kendi içlerinde bir liderlik. görünen dünyan›n ötesiyle ilgilendikleri. Bu iliflkiler genel olarak “siyasall›k” diyebilece¤imiz bir düzeyi iflaret eder. O yüzden insan ancak baflka insanlar›n varl›¤›yla insan olabilen bir varl›kt›r. Siyasal düzeyi olmayan hiç bir toplum yoktur.

Bu aile hayat›n›n flekli. Ayn› flekilde ‹srail’in hem devlet olarak varl›¤› hem de bütün yay›lmac› politikalar› Yahudili¤in bir okuma biçimine dayand›r›l›r.3. ‹slam’›n (veya asl›nda ‹slam’›n bir yorumunun) devletin kurumsal yap›s›n› ve hedeflerini belirledi¤i ‹ran’da veya Suudi Arabistan’da bütün siyasetler dinin kurallar› veya hedefleriyle meflrulaflt›r›l›r.Din 57 durum de¤ildir. Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifllev gördü¤ü hâlde farkl› dinler aras›nda da bir çat›flma etkeni olarak çal›flabilir. Din ve Aile ‹liflkisi Bütün toplumlarda biyolojik ve kültürel yeniden üretimi temin etmek üzere belirgin bir biçimde “aile” denilebilecek bir davran›fl örüntüsü bulunur. Günlük hayat›n veya siyasi düzenin dinin etkisinden ar›nmas›d›r. Orta Ça¤ Avrupa’s›nda otuz ve yüzy›l olarak bilinen din çat›flmalar› yüzünden milyonlarca insan öldükten sonra kilise ve devletin birbirinden tamamen ayr›flt›r›lmas› yönünde genel bir ortak ak›l geliflti. yap›s› ve kodlar› farkl›laflabilir ancak aile hayat› olmayan hiç bir topluma rastlanmaz. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. Bu ak›l ile laiklik din ve devlet iliflkilerini düzenleyen bir ilke olarak ortaya ç›kt›. Irak’ta ve Pakistan’da fiiilerle Sünniler aras›nda veya yine ‹srail ile bölge halklar› aras›ndaki çat›flmalarla din unsuru önemli bir rol oynuyor. Sekülerleflme dünyevileflme anlam›nda kullan›l›r. Bu kurallar›n en önemlilerinden birisi ensest yasa¤›d›r. Sekülerleflmeyi insanlar kendi tercihleriyle veya toplumsal hayat›n veya siyasal düzenin etkisiyle yapabilirler. Bu arada toplumlar sanayileflmenin ve kentleflmenin de etkisi alt›nda siyasal düzenlerinden görece ba¤›ms›z olarak sekülerleflebiliyor. Özellikle Yahudilik. O yüzden siyasi çat›flmalar›n bir ço¤unda dinin önemli bir unsur olarak ortaya ç›kt›¤› görülür. Burada siyasal bir etki alt›nda laikleflme ile sekülerleflme aras›nda bir ay›r›m yapmak mümkündür. ‹ran ve Suudi Arabistan’›n siyaset biçimine ‹slam ad›na muhalefet eden Müslümanlar oldu¤u gibi ‹srail’in siyonist politikalar›na daha do¤ru bir Yahudilik yorumu ad›na fliddetle muhalefet eden Yahudiler de bulunmaktad›r. Ancak laikli¤in her yerde ayn› flekilde uygulanmamas› da din ve devlet aras›ndaki iliflkileri düzenleme kapasitesini düflürmektedir. Ünite . Kendileriyle evlenilmesi yasak olanlar›n belirlenmesi tamamen din kaynakl› bir konudur. Fransa ve bir çok örnekte laiklik devletin tarafs›zl›k ilkesi yerine kendisi dinler aras›nda bir din gibi çal›flmakta oldu¤undan dinler aras›ndaki çat›flmay› daha da art›ran örnekler ortaya koymufltur. Baz› kullan›mlarda sadece siyasal düzenin bir özelli¤i olan laiklik (laicite) den ay›rt edilebilir. H›ristiyanl›k ve ‹slam gibi dinler kiminle evlenilebilece¤i veya evlenilemeyece¤ini belirlemede ve neslin devam›n›n hangi iliflkiler düzeni içinde sa¤lanabilece¤ine dair aile kurumunu flekillendiren de¤er yap›lar› ve kurallar ortaya koymufllard›r. . ‹ngiltere ve ‹rlanda aras›nda. Ayr›ca aile içindeki statüler ve bunlara uygun rollerin belirlenmesinde de dinin ahlaki söylemi aile bütünlü¤ünü koruma do¤rultusunda oldukça etkili olmaktad›r.

Aile reisi. Kaynak: Mustafa Ayd›n. Dolay›s›yla dinlerin varl›¤› bizatihi güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. Dinde ifllemekte olan tarihsel süreklilik mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de iflliyor olmas› sayesinde sa¤lan›r. Din özgürlükleri de o yüzden her fleyden önce belli bir dinin e¤itiminin önünde bir engel olup olmamas›yla ilgilidir. atalar ruhu. ocak. Hristiyanl›k ve özellikle ‹slam aile konusunda ayr›nt›l› kurallar getirmifl ve onun (iki ayr› cins aras›nda meydana gelmesi. Oysa dinin ayn› zamanda yard›mlaflma a¤lar›n› harekete geçiren ve onlar› dini yaflam›n bir parças› hâline getiren boyutlar› daha belirgindir. kültürünü. Din ve E¤itim ‹liflkisi Yine bütün toplumlar gelecek nesillere sahip olduklar› anlam kodlar›n›. vb. uygulamalara veya davran›fl örüntülerine yani “e¤itim” davran›fl›na sahiptir. tarzlar›n› aktarmak üzere baz› düzenlemelere. püriten ifl ahlak› ve çok çal›flmay› sal›k veren. neslin devam›n› sa¤lamas›. Bu toplumlarda aile kurumu dinden daha güçlüdür.. miras. gibi.. Bu konuda en somut örnek politeist inançl› site toplumlar›d›r. do¤al/sosyal bir birlik olan aile taraf›ndan da flekillendirilmifllerdir. belli kurallara ba¤lanm›flt›r.. Kurumlar Sosyolojisi. Marx’›n yaklafl›m› dinin egemen s›n›flar›n hizmetinde bir üstyap› kurumu oldu¤u yönündedir. Ekonomide paylafl›m› da mutlaka sal›k veren bir dinî anlay›flla birlikte kapitalist bir geliflmenin nas›l yaflanabilece¤i de bu ba¤lamda sorulan bir soru olmufltur. Max Weber kapitalizm ile kapitalizmin ortaya ç›kt›¤› ba¤lamda mevcut olan. Buna göre evlenme flekli. Burada ailenin pek çok motifi kutsal hâle gelmifltir. Ayr›ca din bir zihniyet dünyas› olarak insanlar›n ekonomik davran›fllar›n› da belirler. vb. atalar kültü gibi. yönetim. Ço¤u durumda fakirlerin durumunu gözeten din egemen s›n›flar› rahats›z eden bir yaklafl›m› da temsil edebilir. dolay›s›yla da ailenin dini belirlemesi daha ön plandad›r.. Meselâ Yahudilik. O yüzden dini kitlelerin afyonu olarak görmüfltür. gibi) do¤al yap›s›n›n üzerine de¤erler yüklemifllerdir. evin belli köfleleri kutsald›r. vb. kad›n ve erke¤in konumu. aileye ait mallar›n kullan›m›. Dinlerin t›pk› siyasette oldu¤u gibi mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›r›p onlar›n ma¤duru olan kitlelerin de bu durumu kolayl›kla kabullenmelerini sa¤lamak gibi bir ifllevi olabiliyor. Her fleyin bir Tanr›s› vard›r: Do¤um Tanr›s›. Bereket Tanr›s›. karfl›l›kl› haklar ve ödevler. Bilinen bütün dinler kendi anlay›fllar›n› sonraki kuflaklara en sa¤l›kl› biçimde aktarmay› önemserler. Bu ifllevi dinin hakim s›n›flar›n ç›kar›na çal›flt›¤› durumlar› ortaya ç›kar›r. Din ve Ekonomi ‹liflkisi Bütün toplumlar bir üretim. . b) Toplumsal flartlar›n ürünü olan dinler ise di¤er kurumlar›n etkisi ve belirleyicili¤inde oldu¤u kadar. Bu iliflkiler üzerinde de dinin düzenleyici kurallar› var oldu¤u için din ve ekonomi iliflkisi özel bir öneme sahiptir. Ankara: Vadi Yay›nlar›. boflanma. tüketim ve paylafl›m iliflkileri ortaya koyarlar. keyfî ve geçici olmamas›.58 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Daha baflka tarihî örnekler de göz önünde bulundurulursa din-aile aras›ndaki iliflki konusunda flu sonuçlar ileri sürülebilir: a) Yüksek tipli dinler (salt toplumsal etkileflimlerin ürünü olmayan din) aileye etki ederek onu yeni bafltan flekillendirmifltir. Burada aile kendi yap›s›na uygun bir din gelifltirmifl bir kült oluflturmufltur: Ocak kültü. Protestan ahlak› aras›nda bir iliflki tespit etmifltir. bu da “ekonomi” dedi¤imiz davran›fl örüntülerini görünür k›lar. 1997.

örne¤in. feodal üretim biçiminde insan eme¤i çok merkezî oldu¤u için aile de bu ihtiyaçlara göre genifl aile olarak flekillenir. Çocuk say›s› özellikle eme¤iyle geçinenler için ekonomik olarak da güçlü olmay› getirir. Bu durumda toplumun baflka kurumsal örüntüleri. Müslümanlar›n veya Mormonlar›n bütün eylemlerindeki tek motivasyonlar›n›n din oldu¤u anlam›na gelmiyor. Ünite . aile veya e¤itim durumu bu toplumlar›n önceliklerini belirleyebilir. harekete geçip o inanc›n flekillendirdi¤i bir toplumu kurmaya çal›flmalar› s›kça görülen örneklerdendir. bir siyaset. Yap›salc› Marksizmin ünlü düflünürü Louis Althusser tam da bu kurumlar aras›ndaki belirlenimcilik (determinizm) iliflkisini Marx’›n altyap›-üstyap› eksenine üçüncü bir boyut getirerek aç›klar.3. siyaset ve ideoloji ayaklar› üzerine oturur. Altyap› her zaman kendi ihtiyaçlar› temelinde belli bir aile. Peki bu belirlenimcilik iliflkisinin baflka türlü cereyan etti¤i örnekler yok mudur? ‹deolojik yap›lar›n ve bilhassa dinin ekonomik davran›fl› belirledi¤i örnekler çokça bulunabilir. Altyap› ekonomi yani maddi üretim iliflkilerinden oluflur. Ekonominin tam da Marksist anlamda di¤er bütün kurumlar› belirledi¤i toplumlar olabildi¤i gibi. Onun Protestan Ahlak› ile kapitalist ruh aras›ndaki çekicili¤e dair görüflleri bir ekonomik olgu olarak kapitalizmin oluflumunda bir . Ona göre toplum yap›s› ekonomi. Yahudiler. bir aile ve bir e¤itim düzenini üstyap› olarak belirler. Hiç bir toplum için özü itibariyle dinin veya di¤er sosyolojik kurumlar›n daha belirleyici oldu¤u yönünde bir saptama yap›lamaz. Din yine var olmaya devam etse de belirleyicili¤i azal›r. Örne¤in. dinamizmine göre de¤iflir. Bu durumda dindarl›¤›n içeri¤i veya etkinli¤i di¤er kurumsal örüntülerin belirleyicili¤i alt›nda kal›r. Baz› toplumlarda ekonomi. görece sekülerleflmifl örnekler de var olabilir. ‹srail devlet ve toplumunun tüm flekillenifli dinin anlamland›rd›¤› bir çerçevede gerçekleflir. baz› toplumlarda siyaset baflka baz› toplumlarda da ideolojik saç aya¤› belirleyicidir. Ayn› flekilde Amerika’daki Mormonlar dinin toplumu flekillendirdi¤i tipik toplum biçimlerindendir. di¤er bütün kurumlar de¤iflken olarak düflünülür. bilhassa siyaset veya din taraf›ndan veya aile yap›lar› taraf›ndan belirlendi¤i toplumlar veya durumlar da söz konusudur. Ancak Althusser’e göre hangi kurumun hangi toplumda son kertede belirleyici olaca¤›n› yine ekonomi belirler (üst-belirlenim) diyerek Marx’›n b›rakt›¤› bofllu¤u kendince kapat›r.Din 59 Dolay›s›yla toplumun dayand›¤› bu kurumsal olgular aras›nda din de bulunuyor. Ancak bütün bunlar her yerdeki Yahudilerin. Toplumlarda hangi kurumlar›n daha belirleyici olaca¤› toplumun tarihine. bir ideoloji. H›ristiyanlar. Belirlenimcilik tek tarafl› de¤ildir. ‹nsanlar› bir dinî inanç etraf›nda topland›klar›. Budistler veya Mormonlar›n içinde dinin emir ve yasaklar›n› gözeterek ve sadece bunlar› gözeterek bir hayat kurman›n öncelendi¤i örneklerin yan› s›ra dinî emirlerin bu toplumlar taraf›ndan hiç önemsenmedi¤i. Oysa modern kapitalist toplumda. bir din. Karl Marx (1818-1883) toplumu alt yap› ve üstyap› aras›ndaki bir belirlenim iliflkisi olarak tan›mlam›flt›r. Örne¤in. Max Weber (1864-1920) ise özellikle ekonomi ile din aras›ndaki belirlenimcilik hususunda dinin öneminin Marksist literatürde fazla küçümsenmifl olmas›na karfl› önemli bir tezi ifade etmifltir. Böylece ekonomi sabit. belki de ileri kapitalist toplumda giderek geliflen teknoloji insan eme¤inin önemini azaltt›¤› ölçüde aile hayat› gevflemeye yüz tutmufl en az›ndan çekirdek aileye do¤ru bir geliflim kaydedilmesine yol açm›flt›r. Bu kurumlar›n her birinin mutlaka toplumun oluflumunda çok önemli bir yeri vard›r ancak muhtemelen her toplumda bu kurumlar›n ayr› a¤›rl›klar› veya di¤er kurumlara karfl› belirleyicilikleri olabiliyor. ekonomi. siyaset. ‹slam’›n da toplumu bafltan afla¤›ya yap›land›rd›¤› örnekler çoktur. Müslümanlar.

H›ristiyanlar için de insanlar yeterince tan›mlanm›fl ve s›n›rl› bir çeflitlili¤e sahipti. Bir süre Ba¤dat’a dersler vererek ö¤renci yetifltirmifltir. yaflay›fllar›na ve dinlerin ortaya ç›k›fllar›na dair önemli sosyolojik verileri ‹NTERNET içermektedir. Din ile di¤er sosyolojik SIRA S‹ZDE kurumlar aras›nda hangisi toplumun flekilleniflinde daha belirleyicidir? DÜfiÜNEL‹M D‹N SOSYOLOJ‹S‹ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O T RA U P SIRA S‹ZDE 1 AMAÇLARIMIZ K S‹ OT R AU P Din Sosyolojisinin Ortaya Ç›k›fl› D‹KKAT TEL EV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimi genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. Aksine bu belirlenimcili¤in tek tarafl› olmad›¤›n› ve özellikle kapitalist bir ahlak ile diS O R U nin bir araya gelmesinin bir tarihsel olay› meydana getirdi¤ini söyler. Harizm ve Cürcan’da sürdürmüfltür. Yahudilik ‹srailo¤ullar›n›n d›fl›nda kalan insanlar›n tamam›n› gentile (Yahudi olmayanlar) olarak neredeyse tek bir kategoride de¤erlendirirken inançlar›n› önemsiz ve ilgilenmeye de¤mez olarak görmüfltür. Eserleri aras›nda en bilineni. farkl› dinlerin inançlar› kendi kavramlar›yla anlat›lmaya çal›fl›lTELEV‹ZYON m›flt›r. Telhis’ül Aksâm li-Mezâhibi’l Enâm. Bu katk›n›n mahiyeti kuflkusuz tart›fl›labilir. D‹KKAT ‹nsan toplumlar›n›n D ‹ K K A T oldu¤u her yerde din var olsa da dinin hem her toplumdaki belirleyicili¤i ve hem de görünüm biçimi farkl› olabilmektedir. Bat›’da ise H›ristiyanl›¤›n veya Yahudili¤in baflka dinlere olan ilgisi nispeten daha zay›f kalm›flt›r. Yahudilik ve H›ristiyanl›¤›n d›fl›nda kalanlar paganistler olarak önemsenebilecek bir çeflitlilik arz etmiyordu. rak çok daha eskilere Bu ba¤lamda Orta Ça¤ H›ristiyan kozmolojisinin di¤er insanlar ve inançlar hak‹NTERNET k›ndaki görüfllerine karfl›l›k ‹slam dünyas›nda çok daha eski bir literatür vard›r. felsefe ve dinler ve mezhepler tarihi alan›nda önemli eserler vermifl bir ‹slam alimi. fiehristani. O yüzden sosyolojik bilginin kökeD‹KKAT T E L E V ‹olarak Z Y O N flekillenmeye bafllad›¤› 19. Kelam. Weber ekonomik belirlenimcili¤e tam karfl› bir alternatif olarak din belirlenimcili¤ini savunmaz. O yüzden Bat› dünyas› co¤rafi kefliflerin sonucunda karfl›laflt›¤› yabanc› . Târihü’l-Hükema ve el-Mebde’ ve’l Meâd adl› eserleri say›labilir. Bu eserlerde farkl› dinler kendi kavramlar›yla tan›t›l›rken bir tür fenomenolojik veya anlamac› din sosyolojisi çabas›n›n ilk örnekleri de verilmifl. Musâraâtü’l Felâsife. Afla¤›da bu konuya tekrar dönece¤iz. 548/1153) Horasan’›n fiehristan bölgesinde do¤mufl. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok danini bir disiplin ha gerilere götürebiliyorsak dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olaSIRA S‹ZDE götürebiliriz. ve Heretik Grup ve Düflünceler için K›lavuz) isimli eseri bu ‹ T A P alandaki en önemli öncü metinlerdir. Bu eserinin yan› s›ra el-‹rflâd ilâ Akaidi’l ‹bâd. BüAMAÇLARIMIZ yük ‹slam bilginlerinden fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal (Dinler ve Heretik Gruplar) isimli eseri ile Endülüslü büyük alim ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal K (Dinler. E¤itimini Horasan’›n yan› s›ra Nisabur. Muhammed b. fakat buradaki konuyu DÜfiÜ N E L ‹ M tamamlamak için önceden diyebiliriz ki.60 SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE dinsel zihniyet olarak Protestanl›¤›n çok önemli bir katk›s› oldu¤una dairdir. Ancak farkl› dinlerin tabiat›na. Abdulkerim (ö. Ancak baflka insanlar›n hayatlar›na dair bu ilgi kuflkusuz din sosyolojisinin bütün ihtiyaçlar›n› karfl›layacak kadar flekillenmifl de¤ildir. vekilli¤ini yapt›¤› vezire ithaf etti¤i Kitâbü’l Milel ve’n Nihal’dir.

Onun bu görüflleri kendisinden önce Hegel taraf›ndan bafllat›lm›fl olan ve ünlü Alman felsefeci Ludwig Feuerbach (1804-1872) taraf›ndan belli bir yönde gelifltirilmifl olan düflüncelere bir tür reddiye niteli¤indeydi. Buna ra¤men bu merak dini sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir konusu olmaktan ç›karmad›¤› gibi dine yönelik sosyolojik ilginin çerçevesini oluflturmufltur. Felsefi dedi¤i ikinci hâlde zay›flayarak da olsa ayakta kalm›fl olan dinin. Comte’un bu yaklafl›mlar›na paralel olarak Marx da dini bir üstyap› kurumu olarak ve yine bir sorun olarak infla ederken bu yaklafl›m›yla din sosyolojisinin flekillenmesine önemli bir katk› yapm›fl oluyordu. Din sosyolojisinin genel sosyolojinin tarihine paralel olarak geliflmesinde Marx’›n din hakk›ndaki olumsuz da olsa bu de¤erlendirmelerinin özel bir önemi vard›r. gelece¤in pozitif-bilimsel hâlinde tamamen yok olaca¤›n› öngörüyordu.3. O yüzden bu dönemlerde sosyolojik araflt›rmalar›n önemli bir k›sm› dini toplumsal bir kurum olarak alsalar da bu kurumun çözülmeye ve yok olmaya yüz tutan bir kurum oldu¤unda neredeyse birlefliyorlard›. . Bat›l› flartlarda flekillenmifl olan H›ristiyan teolojisiyle e¤itilmifl kitleler bu dünyan›n gelece¤inde Hz. Sanayileflmenin etkisiyle bu döneme kadar yaflanan h›zl› ve bafl döndürücü toplumsal de¤iflimden din de nasibini al›r. 19. Bu atmosfer alt›nda geliflen pozitivist-ilerlemeci yaklafl›mlar yaflanmakta olan geliflmenin ileri aflamalar›nda dinin yok olaca¤›n› öngörüyorlard›. yüzy›lda dine bir gelecek biçilemiyordu. O yüzden bu dönemde dine yönelik sosyolojik ilgi dinin bir sorun oldu¤u alg›s›na ve cenazesinin nas›l kalkaca¤›na dair bir meraka dayan›yordu. Avrupa’da Rönesans ve reformasyon döneminde din alg›s›nda önemli de¤iflimler meydana gelir. Gerçekten de dünyan›n sanayileflmenin etkisiyle büyük bir dönüflüm içinde oldu¤u 19. anlafl›lacak bir fley yoktu. Marx. ‹sa’ya inan›p Tanr› Krall›¤›na girecek olan insanlar›n d›fl›ndaki hiç kimse için bir yer ay›rm›fl de¤illerdi. Daha sonra Durkheim’›n dinin özünü ve kökenini bulmak üzere ilkel dinler üzerine yapt›¤› ve Dini Hayat›n Temel Biçimleri bafll›¤› alt›nda toplanm›fl çal›flmalar› ile Weber’in Marx’›n maddeci yaklafl›mlar›na bir tür reddiye gibi alg›lanm›fl olan Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli eseri din sosyolojisi alan›n› disipline eden temel referanslar› oluflturmufltur. Bu dönemde Francis Bacon’un ve David Hume’un dinin tabiat›na dair yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ve antropolojinin modern zamanlardaki ilk nüvelerini oluflturur. Sosyolojinin kurucusu say›lan Auguste Comte tarihi do¤rusal bir ilerleme mant›¤› üzerine kuruyordu. Bu düflünceye paralel olarak paylaflt›klar› bir kanaat de dinin insan uydurmas› bir fenomen oldu¤uydu. Afla¤›da her ikisinin görüfllerine daha detayl› bir biçimde de¤inece¤iz. Özellikle David Hume’un (1711-1776) dinin do¤as› üzerine olan kitab› din sosyolojisi tarihi aç›s›ndan bafllang›ç metinlerinden biri say›labilir. Üç hâl yasas› olarak bilinen bu kurgusuna göre.Din 61 kültürleri âdeta bir sürpriz gibi karfl›l›yordu. Comte. Ünite . Feuerbach dinin tabiat›n› ve ortaya ç›k›fl flartlar›n› anlamaya çal›fl›rken Marx için her fley çok belliydi. dini teolojik dedi¤i birinci hâle ait görüyordu. Uzun y›llara yay›lan din savafllar› ve akabinde sanayi toplumunun etkisiyle yaflanan sekülerleflme süreci dine yönelik bak›fl› da derinden sarsar. Bu yüzden karfl›lafl›lan yeni din ve inançlar teolojik bak›mdan bir bak›ma huzur kaç›r›yorlard›. yüzy›lda geliflen sosyoloji disiplini içinde din de özel bir yer tutar. dini di¤er bütün üstyap› kurumlar› gibi egemen s›n›flar›n ç›karlar›na hizmet eden bir ideoloji olarak de¤erlendiriyordu.

Örne¤in.62 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar Dinin toplumda ne tür bir ifllevi oldu¤u. f›rt›na. deprem. Feuerbach’›n tanr› düflüncesine (teolojiye) getirdi¤i antropolojik yaklafl›m teoloji tarihinde oldukça önemsenmifltir. bu ifllevler üzerinde durmaktad›r. aile. Bu konuda sergilenen yaklafl›mlar asl›nda bir yandan da sosyolojinin çok temel bir metodoloji sorununu da a盤a ç›karm›flt›r. kendisinin as›l gerçekli¤ini ara- . dolay›s›yla belli bir olgunun bugün baflka olgularla olan temaslar›n› ve etkileflimlerini tespit etmek mümkün. yani bilim bütün aç›klanamayanlar› aç›klad›¤›nda. aksine insanlar daha fazla bilgilendikçe dinsel aç›klamalar›n yeri ayr› tutuluyor hatta bu aç›klamalarla dinî düflünce daha da pekiflebiliyor. Dinlerin kökenine dair 19. Yani Tanr› mükemmel bir insan olarak insan taraf›ndan bir yans›tma arac› olarak ortaya ç›km›flt›r. Oysa din sosyolojisinin temel referanslar› say›lan isimlerin dinle ilgili sorduklar› sorular bunlarla s›n›rl› kalmam›flt›r. Onlar dinin nas›l ortaya ç›kt›¤› gibi hiçbir zaman ö¤renemedikleri ve belki de sosyolojik olarak hiçbir zaman tam olarak bilinemeyecek bir sorunun peflinden gitmifllerdir. Karl Max ise dinin kökenine dair Feuerbach’›n aç›klamalar›n› paylaflm›fl ancak onun dinin ifllevlerine gere¤inden fazla önem vermifl oldu¤unu düflünmüfltür. kendi zaaflar›n›n ve eksikliklerinin tamamlanm›fl oldu¤u kendi varl›¤›n›n mükemmel bir suretini Tanr› olarak yaratm›flt›r. ya¤mur gibi do¤a olaylar›n› aç›klamak üzere “tanr›” düflüncesini uydurmufltur. tanr› fikrine de ihtiyaç kalmayacak demektir. Bu yüzden sebebi aç›klanamayan bu olaylar›n gerçek nedenleri anlafl›ld›¤›nda. ama biçim olarak Comte’un düflündü¤ünden farkl› olarak ve bir ihtiyaç olarak yarat›ld›¤›n› düflünmüfltür. Sorun flu ki bugün test edilebilecek bir alanda sosyal bilim yapmak mümkün. siyaset ve e¤itim gibi di¤er kurumlarla ne tür bir iliflki içinde oldu¤unu tespit etmek nispeten kolayd›r ve bunlar din sosyolojisinin asl›nda en temel ve görece kolay cevap verebilece¤i sorular›d›r. yine de dinin toplumsal ifllevlerini önemsemekte. Comte bugün bir veri. bir gerçek olarak karfl›m›zda duran din olgusunun tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›fl oldu¤unu söylemifltir. Ama hiçbir zaman test edilemeyecek dönemlere veya alanlara dair bir fley söylemeye s›ra geldi¤inde bunu bilimsel olarak temellendirmek nas›l mümkün olacakt›r? Bu noktada ilk dönem sosyologlar›n hepsi binlerce y›l öncesine ait bir olgunun nas›l ortaya ç›km›fl oldu¤unu sormaya kalk›fl›nca bunu bilimsel olarak temellendirme sorunuyla karfl›laflm›fllard›r. Dinin kökenine dair söyledikleri yöntemsel olarak söylenemeyecek fleyler olsa da teolojiyi insan› anlaman›n bir yolu olarak ele alan yaklafl›m› antropolojiye önemli bir katk› say›lm›flt›r. O yüzden gelece¤in pozitif dünyas› bilimin her fleyi aç›klayaca¤› bir dünya olaca¤› için dine de Tanr› fikrine de yer kalmayacakt›r. Ona göre yeryüzünde yetenekleri ve güçleri bak›m›ndan do¤a karfl›s›na oldukça zay›f kalan insan. dini düflünce terk edilmiyor. Comte’un düflündü¤ünün aksine insanlar›n baz› konulardaki bilgileri artt›¤› hâlde. toplumsal olaylar› nas›l etkiledi¤i. Dinin kökenine dair bu cesur aç›klamas›na karfl›l›k Feuerbach. nedenleri aç›klanamayan ve korkutan y›ld›r›m. yüzy›l filozoflar› aras›nda çarp›c› görüfllerden birini de Ludwig Feuerbach ortaya atm›flt›r. ‹nsan. Marx’a göre din bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur: “Cennetin fantastik gerçekli¤i içinde süper insan› arayan fakat orada kendi yans›mas›ndan baflka bir fley bulamayan insan. O da Tanr›’n›n yine insan taraf›ndan uydurulmufl oldu¤unu. ekonomi. Feuerbach’a göre bir dönemin düflüncesine yans›yan tanr›y› ö¤renince asl›nda sadece o dönemin insan›n› ö¤renmifl oluruz.

Bu da tanr› veya di¤er dini unsurlardan baflka bir fley olmayacakt›r. Kuflkusuz bu dinin ifllevine dair baflka bir konudur. kalpsiz bir dünyan›n kalbidir. Marx. dine karfl› tümevar›msal bir tutumdan kaynaklan›r. popüler bir form içindeki mant›¤›. bu toplum dini bu tersine dönmüfl bilinçlili¤i üretir. Baflka bir deyiflle din henüz kendini bulamam›fl veya zaten kendini tekrar kaybetmifl insan›n öz bilinci. devleti. onun ansiklopedik bir özeti. toplumudur. Dinin ortadan kald›r›lmas› insanlar›n gerçek mutlulu¤u için gerekli olan aldat›c› (illusory) bir mutluluk gibidir. çünkü bu tersine dönmüfl bir dünyad›r. din insan› de¤il.. Buna gerekçe olarak da Marx’›n ça¤›nda afyonun uyuflturucu anlam› kadar ilaç anlam›n›n da revaçta oldu¤u ileri sürülmüfltür. 2007: 121). ciddi tamamlan›fl›. Dini afyon olarak niteleyen ifadeleri ise genellikle onun dine karfl› uzlaflmaz karfl›tl›¤› fleklinde anlafl›lm›fl oldu¤u hâlde farkl› yorumlara da konu olmufltur. insanlar› tedavi ve rehabilite eden bir s›¤›nak olmaya da iflaret edebilece¤i üzerinde durulmufltur. art›k kendi benzerinden -insan d›fl›ndan. böylece hâlesi din olan bir hüzün. Din yine tümevar›msal olarak altyap›n›n (maddi dünyan›n. Din insan›n afyonudur. t›pk› ruhsuz bir dünyan›n ruhu oldu¤u gibi. onun kökeni hakk›nda ne Marx’›n ne Comte’un ne de Feuer- . teselli ve hakl›laflt›r›m› için evrensel bir zemindir. aramas› gereken yerde. Feuerbach’›n H›ristiyanl›¤›n Özü kitab›ndaki din hakk›ndaki görüflleri. bir s›k›nt› ›rma¤›n›n tasar› hâlindeki elefltirisidir. baz› örneklerde Marx’›n tam da resmetti¤i flekilde iflliyor olmas›. onun ruhsal onur meselesi. bast›r›lm›fl varl›¤›n müflahadesi.Din 63 Resim 3. Bu devlet. O tutum dinin kökenine dair önceden verilmifl bir hükümden baflkas› de¤ildir. Din.3. fludur: ‹nsan dini infla eder. Onun koflullar›yla ilgili aldan›fltan (‹llüzyondan) vazgeçme iste¤i. ‹nsan insan›n dünyas›. öz hissiyat›d›r. ‹nsan›n özünün fantastik gerçeklefltirimidir çünkü insan›n özü hakiki bir gerçekli¤e sahip de¤ildir. Dinin bugün baz› toplumlarda. Dinin hakiki bir gerçekli¤inin olmad›¤› peflinen kabul edildi¤inde geriye onun ne flekilde uydurulmufl oldu¤unun aç›klamas›na gelir. üretim düzenlerinin) bir türevi olarak kabul edildi¤inde yine geriye bu iliflkiyi mant›ksal olarak kurmak kal›yor. Bu terimlerle yaklafl›lan dine dair hükümler.Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltirisine Katk› Marx dinin kökenine dair bu kadar kesin konuflurken dinin sosyal ifllevine dair yer yer afl›r› ekonomik indirgemeci bir yaklafl›m› benimsemifltir.4 Ünlü Alman Felsefecisi Ludwig A. Din d›fl› elefltirinin temeli (esas›). Karl Marx . Dinin elefltirisi. Fakat insan dünyan›n d›fl›nda ikamet eden soyut bir varl›k de¤ildir. Dinsel ›zd›rap ayn› zamanda gerçek (reel) ›zd›rab›n bir ifadesi. güçlü retori¤iyle bu iliflkiyi kurmakta zorlanmayacakt›r. coflkusu. Bu yüzden dine karfl› olan bu savafl dolayl› olarak öteki dünyayla olan savaflt›r -dinin ruhsal bir koku katt›¤› dünyaya karfl›. aldan›fllara ihtiyaç duyan bir kofluldan vazgeçme iste¤idir. Marx’›n kendi teorisini gelifltirmede önemli olmufltur.. Örne¤in dinin bir afyon olmas›n›n basitçe dinin insanlar› uyutan bir olgudan öte. bu dünyan›n genel teorisidir. onun manevi müeyyidesi. gerçek ›zd›raba karfl› bir protestodur. Din.baflka bir fleyi bulmaya çal›flmayacakt›r” (Marx & Engels. Ünite . d›¤›.

Nas›l bugün ilkel kabilelerle eflzamanl› olarak alabildi¤ine geliflmifl medeniyetler örneklerini beraber sergiliyorlarsa geçmiflte de en ilkel san›lan dinsel biçimlerle efl zamanl› olarak daha medeni veya karmafl›k versiyonlar da ortaya konulmufl. basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. Üstelik baz› örneklerde belli dinsel inançlar›n uydurulmas›na da tan›k olunabilir. Dinin en ilkel toplumlarda da bulunan temel bir flekli vard›r ve ilk ortaya ç›kt›¤›nda nas›l ise bu flekil bugünkü ilkel kabilelerde de ayn› flekliyle bulunabilir. Buna ra¤men bir s›n›fland›rmaya göre tam karfl›t bir noktada olmas›na ra¤men Émile Durkheim de dinin kökeniyle ilgili ayn› cesur yaklafl›m› paylafl›yor. Oysa Durkheim en eski toplumlar›n ça¤›m›zda Avustralya’n›n balta girmemifl ormanlar›nda yeterince temsil ediliyor oldu¤unu düflünmüfl ve bu kabileleri inceledi¤inde sanki binlerce y›l önceki ilk insan toplumlar›n› da incelemifl olaca¤›n› varsaym›flt›r. 2.64 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bach’›n yapt›¤› ç›kar›ma imkân vermiyor. Ayr›ca dinin toplumsal bütünlü¤ü sa¤lamak gibi baz› ifllevlerine de¤inilebilir. her toplumda bulunuyor olmas›ndan hareketle bu ifllevin toplum için çok önemli ve evrensel nitelikli oldu¤unu kabul eder. O yüzden de Avustralya kabileleri aras›nda yaflamakta olan din binlerce y›l önce dinin ilk ortaya ç›kt›¤›nda yaflayan dinle ayn›d›r. Çünkü insanl›k tarihinin çok eski oldu¤u gerçe¤i göz önünde bulunduruldu¤unda en temel biçimlerin de bu en eski toplumlarda olaca¤› da kabul edilir. 3. Dinin sosyolojik ifllevlerine dikkat çeken çal›flmalar›yla din sosyolojisinin tart›flmas›z en önemli isimlerinden olan Durkheim’in dinin kökenine girerken sosyolojinin bilimsel s›n›rlar›n› zorlamak durumunda kald›¤›n› kaydetmek gerekiyor. Tek tanr›l› dinsel prati¤in tarihi de çok eski zamanlara götürülebilece¤i gibi baz› tektanr›l› dinlerin k›sa bir süre içinde pagan bir kültüre do¤ru farkl› bir de¤iflim yaflad›klar› da görülmüfltür. dinin sonuçta uydurulmufl oldu¤unu düflünmesine engel de¤ildir. Dahas› çok ilkel say›labilecek baz› toplumlarda yine tek tanr›l› dinsel inançlar›n varl›¤› da gösterilebilir. do¤rusu bilimsel aç›dan ciddi s›k›nt›l›d›r. Demek ki dinlerin kökeninin çok tanr›l› oldu¤u ve dinlerin tek tanr›l› bir dine do¤ru bir evrim geçiriyor oldu¤u düflüncesi basit bir . Örne¤in. Çünkü kendi teorik yaklafl›mlar›n› do¤rulayacak kadar ampirik veriye dayanabilirler. Din. 1. Bugün baz› ilkel kabilelerde dinin yaflanma biçimi dinin geçmiflteki bütün örneklerde böyle yaflanm›fl veya böyle do¤mufl olmas›n› da göstermez. Durkheim. Binlerce y›l önceki ilk topluluklar›n nas›l oldu¤u bile tart›flma konusuyken ve o toplumlara dair elimizde hiçbir konuda kesin bilgiler yokken bugün yaflamakta olan bir kabilenin onlar› temsil ediyor olabilece¤ini düflünmek. Din toplumlar›n geliflmesine paralel olarak basitten karmafl›¤a. Ancak bu kabul. heykel karfl›tl›¤›) bir vurguya sahip oldu¤u hâlde k›sa bir süre içinde önce teslis inanc› arkas›ndan da kutsallaflt›r›lm›fl say›s›z figürün yeflermesine imkân veren bir geniflli¤i benimsemifltir. Dinî hayat›n ilk biçimlerini anlamay› hedeflerken bu ilk biçimleri nereden bulaca¤› ister istemez akla geliyor. Asl›nda burada Durkheim’in dinin kökenine dair yaklafl›m› di¤er pozitivist gelenekten gelen ça¤›n›n düflünür ve sosyologlar›nkini tekrarlamaktad›r. Dinin belli pratiklerde gerçekten iktidarlar› meflrulaflt›ran bir ideolojik araç olarak kullan›m› da yayg›nd›r. Çünkü din fikrinin ilk defa bütün insanl›¤›n akl›na nas›l gelmifl oldu¤unu bugünden bilimsel bir yolla tespit etmenin imkân› yoktur. Durkheim’in çal›flmalar›na yön veren varsay›mlar flöyle s›ralanabilir. H›ristiyanl›k ilk ortaya ç›kt›¤›nda tam ikonoklazmik (put k›r›c›l›¤›. Durkheim’in da Marx’›n da gözlemini yapmakta olduklar› dinsel olgular›n ifllevleri hakk›nda söylediklerine ilk anda itiraz edilmeyebilir. Oysa bütün bunlar dinin ilk kökeninin ne oldu¤una dair bu kadar kesin konuflmaya imkân vermez. çok tanr›l›l›ktan tek tanr›c›l›¤a do¤ru bir evrim geçirir/geçirmifltir.

din sosyolojisinin görevi bu asgari hâliyle tespit edilen din olgusunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan etkileflimlerini de incelemektedir. siyaset. Ekonomik iliflkilerde Protestanl›kta veya Yahudilikte oldu¤u gibi rasyonel davran›fl› besleyerek sermaye birikimine mi yol açar. flekillendiren de¤erlerin oluflumunda dinin etkisi nedir veya dinî inançlar›n nesilden nesile aktar›lmas›nda aile kurumunun rolü nedir? Di¤er sosyolojik kurumlardan siyasetle din aras›ndaki iliflki de her zaman din sosyolojisinin önemli konular›ndan birisi olmufltur. e¤itim) olan iliflkilerine dair sorulard›r. Toplumlarda paylafl›lan belli bir kutsall›k inanc› ve bu kutsall›k etraf›nda paylafl›lm›fl bir uygulamalar alan› varsa sosyoloji için ilgiye veya kayda deSIRA bu S‹ZDE ¤er bir din olgusu da var demektir. Demokratik siyasete kat›l›mda bulunan vatandafllar›n davran›fllar›nda dinî inanç veya cemaatleflmelerinin etkisi de din sosyolojisi aç›s›ndan her zaman önemsenen konulardan olmufltur. Teokrasi. Oysa bu temel varsay›m›n kendisi sorunludur. Dinin sosyolojik bir kurum oldu¤u S O R U yani dünyan›n her yan›ndaki bütün toplumlarda mutlaka var oldu¤u üzerinde uzlafl›lm›fl bir tespittir. din kurumunun di¤er sosyolojik kurumlarla olan iliflkisini. Dinin ilk kez ortaya ç›kt›¤› zamanlar› veya nedenleri bugünkü ilkel örneklerden SIRA S‹ZDE yola ç›karak ne ölçüde bilebiliriz? SIRA S‹ZDE 2 Din Sosyolojisi ve Dinî Sosyoloji Fark› DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisi. Bu kurumu ayakta tutan. Dinin kendisinin e¤itim rolü veya e¤itim ihtiyac› oldu¤u aç›kt›r. Dinî inanç veya davran›fllar ekonomiK ‹ T A P ye nas›l etki eder? Ekonomik geliflmeye etkileri olumlu mu yoksa olumsuz mudur? etki eder. aile.3. Din sosyolojisi. belli dinsel anlay›fllar ile belli sosyal geliflmeler aras›nda ne türden bir iliflki oldu¤unu bulmaya çal›flmakt›r. Bütün bu sorular bir sosyolojik kurum olarak dinin di¤er sosyolojik kurumlarla (ekonomi. toplumu bir arada tutma veya baflka toplumlara dair ne tür alg›lar üretti¤i ve bu alg›lardan ne tür toplumsal dayan›flma veya çaAMAÇLARIMIZ t›flmalar›n ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmeye çal›flmakt›r.Din 65 evrimci tarih anlay›fl›n› temel almaktan kaynaklanmaktad›r. Dinin flu veya bu flekilde olmas›. Hem dinin yeni nesillere geleneksel bilginin aktar›lmas›nda oynad›¤› rol hem de dinin kendi süreklili¤ini sa¤layabilmek için içerdi¤i e¤itim boyutu din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r. Bunun yan› s›ra. ‹lk dinsel tecrübenin nas›l yaflanm›fl olabilece¤ine dair gözlem ve deneye dayal› modern bilimin söyleyebilece¤i fazla bir fley yoktur. dinsel davran›flla di¤er sosyolojik davran›fllar aras›ndaki iliflkiyi anlamaya ve aç›klamaya çal›flan sosyolojinin bir alt disiplinidir. flu veya bu içeri¤e sahip olmas› burada D‹KKAT önemli de¤ildir. Bütün bu aç›klamalar› yaparken din sosyolojisi inceledi¤i dinî davran›fl›n do¤rulu¤u veya yanl›fll›¤› hakk›nda bir yarg›da bulunmaz. Ünite . Bir baflka sosyolojik kurum olarak e¤itim ile din aras›ndaki iliflkiden de din sosyolojisinin ilgilenece¤i bir dizi soru üretilebilir. yoksa tamamen irrasyoTELEV‹ZYON nel bir flekilde insanlar› her türlü dünyevi etkinlikten uzak durmaya m› yöneltir? Dahas› ekonomik iliflkiler mi kendine özgü bir dinsellik yarat›r yoksa din mi ekonomik iliflkilere gerçek anlamda yön verir? Yan› s›ra bir sosyolojik kurum olarak ‹ N T biyolojik ERNET ne tür bir ailenin oluflumuna ne ölçüde yön verir? Aile toplumun yeniden üretimini sa¤layan temel bir sosyolojik kurumdur. Amac› hangi dinsel davran›fl›n do¤ru veya hangisinin yanl›fl oldu¤unu anlatmak de¤il. Sosyolojinin görevi paylafl›lan kutsall›klar›n toplumda ne ölçüde etkili oldu¤u. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . laiklik veya din devlet iliflkilerine dair di¤er kombinasyonlar da din sosyolojisinin önemli konular›ndand›r.

Tunus’ta do¤mufl ve hayat› boyunca Fas. G›rnata. o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. Bu durumda din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki ay›r›m›n da yap›lmas›n›n kolay olmad›¤› güçlü örneklerin oldu¤unun en önemli kant›n› oluflturuyor. ‹bn Haldun’un Mukaddime isimli kitab› asl›nda bir ‹bretler Kitab› olarak tasarlad›¤› tarihin yöntem bilgisini içeren giriflidir. H›ristiyan teolojisi ile sosyoloji aras›nda. H›ristiyanl›¤›n toplumsal bütünlü¤ü. sadece Kur’an’dan okudu¤unu yal›n hâliyle aktarmam›fl. H›ristiyanl›¤›n önemsedi¤i aile kurumunun toplumdaki olumlu ifllevlerine vurgu yap›lmas› ayn› zamanda dinî bir sosyolojinin de temel öncelikleri aras›ndad›r. ayn› zamanda onlar› çok derin tarihsel gözlemlerinden derledi¤i verilerle bir arada düflünüp ç›kar›mlara varm›flt›r. Resim 3. ‹bn Haldun (1332-1406). Kuflkusuz o da Kur’an’daki verileri temel. Sosyolojinin bir disiplin olarak ad›n›n bile konmad›¤› bir tarihte yaflam›fl olsa da tarihi yapma tarz› dolay›s›yla dünyadaki ilk sosyolog olarak nitelenmeyi hak etmektedir. Protestanl›¤›n ekonomik bir geliflme olarak kapitalizmin gelifliminde oynad›¤› role dikkat çekilmesi bir tür Protestanl›k güzellemesi olarak okunmufltur. böyle bir iliflki olmufltur. O. Cezayir. H›ristiyanl›¤›n güçlü. tart›flmas›z gerçek veriler olarak alm›flt›r. M›s›r’da de¤iflik devlet görevlerinde bulunmufl ve bu görevleri dolay›s›yla devlet hakk›nda güçlü gözlemler yapm›fl bir tarihçi. Gerçekten de baflta temel eseri Mukaddime olmak üzere di¤er kitaplar›nda da gelifltirdi¤i yaklafl›mlar bugün de toplumsal de¤iflimi anlamak için önemli bir çerçeve sunmaktad›r. Burada söz konusu dinin içinden.5 ‹bn Haldun. ancak o verilerin anlafl›lmas› ve yeniden yorumlanmas› hususunda kendine özgü bir kuramsallaflt›rma yapm›flt›r. ahlakl› ve H›ristiyan bir toplum oluflturma konusunda sosyolojinin verilerinden nas›l yararlan›labilece¤ini araflt›r›r. Benzer bir tart›flma ‹slam sosyolojisi için de geçerlidir. Buna göre söz konusu dinin nas›l bir toplum yap›s› önerdi¤i. Ayn› zamanda H›ristiyanl›¤›n referans kaynaklar›nda nas›l bir toplum ve toplumsal de¤iflim modelinin ç›karsanabilece¤ine dair baz› araflt›rmalar da yap›lm›flt›r. Bu kitap tarihte en erken sosyolojik metinler aras›nda yer almakla birlikte hareket noktas› büyük ölçüde ‹slam dininden esinlenmifl temel kabullerdir. Kilise. . Kur’an’daki bu tarz tespitlerden yola ç›karak toplumsal de¤iflimi modellemifltir. Bu tespitlerden yola ç›k›larak ‹slam’›n toplumsal de¤iflim için kendine özgü bir teorisinin bulundu¤u üzerinde durulmufltur. Kur’an-› Kerim’de toplumsal de¤iflimin tarz›na ve kurallar›na dair çok önemli tespitler vard›r. kurumlar aras›ndaki iliflkilerin nas›l olmas› gerekti¤ine dair tespitlerinden ziyade önerileri temellendirilmeye çal›fl›l›r. dayan›flmay› ve bar›fl› sa¤lama konusunda içerdi¤i ahlaki unsurlara vurgu yap›l›r.66 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Oysa dinî sosyoloji. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r.

Bu da insanlar›n olaylara hangi anlam kodlar›yla bakt›klar›n› tespit etmekle bafllar. Kuflkusuz dinin referans kitab› o dine mensup olanlar›n o referans kitab›ndan en kadar etkilendi¤i hususunda da bir fikir verebilir. Sosyoloji. ancak ankette yanl›fl sorulmufl bir soru yanl›fl yönlendirerek yanl›fl cevaplar›n ortaya ç›kmas›na da yol açabilir. kat›l›mc› gözlem gibi yollar din sosyolojisi çal›flmalar› için çokça baflvurulmas› gereken yollard›r. Oysa bu yol o dinin teorik veya doktrin temelini verse de iflin sosyolojik yans›malar› hususunda her zaman sa¤l›kl› bir sonuç vermez. Dine belli teorik varsay›mlardan hareketle aç›klamac› bir yolla yaklafl›rken aktörlerin kendi eylemleri hakk›ndaki niyetleri veya anlam kodlar› genellikle ihmal edilir. Marksist bir bak›fl aç›s›ndansa.3. Pozitivist yaklafl›mlar din hakk›nda önceden baz› yarg›lara sahiptir. Oysa bu niyetler ve aç›klamalar çok önemlidir ve insanlar›n belli olaylara kat›l›rken hangi niyet ve motivasyonla hareket ettiklerini gösterir.Din 67 Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi: Metodoloji Tart›flmas› Metodoloji her zaman bir fleyin asl›na en uygun bilgiyi elde etmenin yolunu ifade eder. Aç›kt›r ki. Ünite . bu da bir metodoloji sorunudur. örne¤in ‹slam’a iliflkin bir sosyoloji yaparken ‹slam dininin temel metinlerinde neyin nas›l tan›mland›¤›ndan ziyade. edince de farkl› yorumluyor olabilirler. Dine mensup olanlar aras›nda o referans metinler hakk›nda da farkl› alg›. Dinin kökeni ve toplumdaki ifllevine dair önceden benimsenmifl yaklafl›mlardan yola ç›karak bütün dinler hakk›nda aç›klamalar yapmaya giriflildi¤inde insanlar›n zihinlerinden neyi ne flekilde tasarlad›klar›yla ilgilenmenin gere¤i olmuyor. Bu durumda dinin referans kitab›ndan yola ç›karak o dinin sosyolojisi yap›lamaz. ama Sosyoloji referans al›nan kitaplar üzerinde bir incelemeden ziyade o dine mensup olan insanlar›n zihinlerinde her fleyi nas›l alg›lay›p yorumlad›klar›yla ilgilenir. Varolan üretim ve paylafl›m iliflkilerine bakarak bu iliflkilerin nas›l bir din kurumu gerektirdi¤i ç›karsanabilir. odak grup çal›flmalar›. din bir üstyap› kurumu oldu¤u için onu anlamak için ona bakmak bile gereksizdir. Sosyolojik metodolojide. O yüzden bir din cemaatinin mensuplar› ayn› kitab› yorumlarken çok farkl› yorumlarla birbirlerinden farkl› pratikler ortaya koyabilir. Bir dinin referans metnini insanlar›n sosyolog gibi anlamalar›n›n ne bir zorunlulu¤u ne de bir garantisi vard›r. Dini incelemenin bir yolu olarak bir din cemaatinin referans ald›¤› metinleri incelemek de s›kça baflvurulan bir yoldur. insanlar için anlam›n› gerçe¤e en yak›n flekilde çözümlemek hedeflenir. Din ile belli sosyal olgular aras›ndaki iliflkileri anlamak önemli oldu¤undan dinin etkisinin nas›l ortaya ç›kt›¤›n› tespit etmek çok önemlidir. yorum veya ilgi olabilir. Derinlemesine mülakat. din olgusunun toplumdaki etkilerini. Sonuçta din olgusunun a¤›rl›¤›n› ve etkisini teflhis ve tespit etmenin yolu budur. Yani insanlar›n zihinlerinde yaflad›klar› olaylarla ilgili anlam kodlar›n›n ne oldu¤u ve hangi duygularla ne tür davran›fllar yapmaya yöneldiklerini tespit etmek önemlidir. fiu veya bu üretim sistemi içinde varolan din kurumunun da nas›lsa o üretim sistemiyle uyumlu ve onun bir sonucu oldu¤u varsay›m›yla dine dair do¤ru dürüst bir merak bile gereksiz görülebilir. . Bu da tümdengelimsel baz› yarg›larla insanlar›n davran›fllar› hakk›nda karar vermekten ziyade insanlar›n zihinlerini anlamay› gerektiriyor. Ayr›ca araflt›r›lan konuyla ilgili olarak anketin uygun bir veri sa¤lamayaca¤› da düflünülebilir. Bu alg› ve yoruma referans al›nan kitap hakk›ndaki bak›fllar da dahildir. Metodoloji elefltirisi de belli bir yöntemin bize belirli bir konudaki bilgiyi yeterince verip verememesiyle ilgilenir. Ayr›ca bir dine mensup olan insanlar her zaman o referansa müracaat etmiyor olabilir. Bir anket sorusuna verilen cevaplar görünüflte sosyolojik bir çözümleme için bir veri sa¤lar.

Dua eyleminin bir anlam› oldu¤u ve bu eylem yoluyla dünyaya bir etkide bulunulabilece¤i ortak anlay›fl›n›n kendisi dünyaya bir etkide bulunuyordur. Allah’›n eylemidir. yani insanlar›n birbirleriyle etkileflimlerini. Sadece yöntemsel olarak iki ifli birbirinden ay›rt etmenin gereklili¤ini söyler. sosyolojik bir araflt›rmada tespit edilmek üzere. Bu konuda tart›flmalar var olsa da sosyolojik davran›fl›n kabaca s›n›rlar›n› bu esas çerçevesinde görebiliriz. Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dinî ‹nançlar Sosyoloji sosyal aktörlerin. Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda ve inflas›nda özel bir etkisi vard›r. kendi bireyselli¤iyle s›n›rla kalan bir davran›fl genellikle sosyal bir davran›fl olarak nitelenmez. Allah tabii ki her fleyi belirliyordur ve her fleyin mutlak failidir. Ancak burada bahsetti¤imiz bu de¤il. O yüzden sosyolojinin “do¤ru ‹slam” veya “‹slam’›n do¤rusu” gibi bir endiflesi yoktur. Bir kiflinin kendi bafl›na yapt›¤› ve sadece kendisini ilgilendiren.6 Topluca yap›lan duan›n dünyan›n alg›lanmas›nda özel bir etkisi vard›r. O davran›fl›n sosyal say›labilmesi için baflka birinin davran›fl›na yönelmesi ve baflka insanlarla bir etkileflim içinde olmas› gerekli görülür. K›sacas› dinin sosyolojik incelemesi yap›l›rken aslolan o dinin belli bir dönemde belli insanlar taraf›ndan nas›l anlafl›l›p o anlama fleklinden nas›l bir pratik ortaya ç›kt›¤›d›r. Bu durumda bir kiflinin hiç kimseyi ilgilendirmeyen bir biçimde kendi bafl›na dua etmesinin ne ölçüde sosyal bir eylem oldu¤u sorulabilir. bu etkileflimler sonucunda ortaya ç›kard›klar› sosyal olay ve olgular› ele al›r. yoksa insan›n infla etti¤i bir alan olarak kutsall›klar›n da bu eyleme bir katk›lar› varsay›labilir mi? Bu soru asl›nda daha ötede Allah için de sorulabilir. Resim 3.68 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar bu tan›mlar›n insanlar taraf›ndan ne ölçüde benimsendi¤i ve baz› eylemleri ne ölçüde belirledi¤inden hareket eder. Sosyal eylem sadece eylemi fiziksel olarak yapt›¤› görülen bir insan m›d›r. Marksist aç›dan bak›ld›¤›nda Allah veya genel olarak dinî inanç ve tasavvurlar›n insan eylemi üzerinde bir etkisi vard›r ama bu etki zaten ekonomik üretim iliflkilerinin bir türevi ola- . Her iki durumda insanlar aras›nda iflleyen ortak anlay›fl bir dünya kurma sürecini de bar›nd›r›r. Bu sosyoloji yapan birinin ayn› zamanda böyle bir endiflesi olamayaca¤›n› göstermez. Sosyolojinin bir konusu olarak sosyal eylem için eylemi yapan›n yönelmesi gereken baflka bir insan eylemi gerekiyorsa insan›n Tanr› ile kurdu¤u iliflki sosyal bir eylem say›lamaz m›? Dahas› insan›n etkisine inand›¤› ve bu yolla etkisine cevap verdi¤i bir inanç konusu olarak Tanr› sosyolojik anlamda bir sosyal aktör say›labilir mi? Allah’a inanan bir insan için kuflkusuz bu soru anlams›z hatta yanl›fl bir sorudur. Tamamen bireysel s›n›rlarda kalan bu davran›fl›n sosyolojinin konusu olmas› için ya o duan›n baflkalar›yla da paylafl›lan bir ortak inanc› a盤a ç›karmas› ya da bu dua eyleminin bir araya getirdi¤i insanlarda yaratt›¤› sosyalleflmeyi iflaret etmesi gerekiyor.

her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl sosyologlardan bahsediyoruz. Sonuçta dinî inanc› benimseyerek insanlar kendileri aktif bir tercih yap›yor olabilir. Kant ve Hegel’e kadar bütün büyük felsefecilerin dine dair olmufltur. John Locke ve Thomas Hobbes’dan Montesquieu ve Alexis de Tacqueville’ye ve Vico. ‹nsan üretimi olan bir fleyin (emek veya düflüncenin) insan› etkileyecek bir noktaya gelmesi yabanc›laflman›n bir baflka örne¤ini ortaya koyar. muhafazakar ve sa¤c› davran›fl tarz› hakim olur. Oysa bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r. Do¤rusu sosyolojik anlamda farkl› Allah düflüncelerinin insanlar›n hayatlar› üzerinde farkl› etkileri oluyor. TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . tam da benimsenen flekline uygun olarak da insanlar› etkisi alt›na al›r. Yukar›da dinin kökenine dair aç›klamalar›yla buSdüflünürlerin aç›klamalar›n›n sadece bir yönüne iflaret etmifl olduk. Baz› toplumlar›n geliflmifllik seviyesi o yüzden do¤rudan tanr› veya din anlay›fllar›na ba¤lanabiliyor. Yoksa bilmemiz gerekir ki Ayd›nlanma Dönemi düflünürlerinin hemen hepsinin dine dair bir bak›fllar› vard›r.7 Tanr› veya din sonuçta insan›n zihninde veya kalbinde olan bir konu olsa da insan davran›fllar› üzerinde en az›ndan bu yolla da olsa bir aktör olarak etkide bulunmaktad›r. Farkl› dinî inançlar farkl› eylem tarzlar›n› ortaya ç›karabiliyor.3. Ancak ortal›kta fiziksel olarak bulunmayan ama varl›¤› insanlar›n benimsedikleri inançla flekillenen tanr›. Ünite . LeibK aç›klamalar› ‹ T A P niz. Yani insan zaten kendi yaratm›fl oldu¤u tanr›n›n etkisi alt›na girer. Örne¤in. ifllevi ve konumu konusu çok özel bir O R U yere sahiptir. Burada dinin bütün bu felsefeciler için ne anlam ifade etti¤inden ziyade bir disiplin olarak din sosyolojisini flekillendiren sosyologlar›n görüfllerini baz al›yoruz. AMAÇLARIMIZ Toplum filozoflar›ndan Jean-Jacques Rousseau. Çünkü olup bitenlerde nas›lsa bir etkileri olmayacaklar›n› düflündüklerinden. Sonuçta dinin D‹KKA T toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir. Hume. Oysa Allah’›n insanlara hem seçme gücü vermifl oldu¤unu ve yap›lan her fleyden de sorumlu tutaca¤›n›. Newton. bu sorumlulu¤u yerine getirmeyenleri de cezaland›raca¤›n› düflünenlerden sosyal hayata daha aktif bir kat›l›m beklenebilir. Bu dinî inanc›n insan hayat› üzerindeki etkisini gösteriyor. olup biten her fleyin tanr›’n›n bir takdiri oldu¤u inanc›yla hiç bir fleye itiraz etmemeyi do¤ru sayarlar. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin SIRA S‹ZDE bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren.Din 69 rak üstyap›sal bir etkidir. Spinoza. Bugün Türkiye’nin kendine özgü bir ‹slam anlay›fl›n›n oldu¤u ve bunun SIRA ‹slam S‹ZDE dünyas›ndaki di¤er ülkelere nazaran onu daha avantajl› k›ld›¤›n› ne ölçüde söyleyebiliriz? Resim 3. 3 SIRA S‹ZDE KLAS‹K SOSYOLOJ‹ TEOR‹LER‹NDE D‹N D Ü fi Ü N E L ‹ M Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri. dünyada olup biten her fleyi insana hiç bir seçme gücü vermeksizin Tanr›’n›n yaratt›¤›n› düflünen insanlarda bir tür kaderci.

ça¤›n ruhuna uygun bir din gelifltirme yolunu deneyerek bir “insanl›k dini” tasarlad›. Comte bu düflünceden hareketle bilimsel bir ça¤da. Ancak muhtemelen di¤er üstyap›sal kurumlardan biraz daha farkl› olarak din hakk›ndaki temel varsay›m›. dine iliflkin her fleyin tamamen insan zihninin bir ürünü oldu¤udur. toplum için daha faydal›. Dinsel düflünceyi ilkel zamanlardaki insanl›k durumuna özgü bir cehalete ba¤lam›fl ve bilgi seviyesinin art›fl› oran›nda afl›lacak bir evre olarak görmüfl oldu¤u hâlde Comte’un kendisinin bilimsel dönemlere özgü bir din infla etme yoluna gitmifl olmas› da ilginçtir. bu düzenin yaralad›¤› ve konumlar› gere¤i isyan noktas›na gelebilecek insanlara gerekli teselliyi ve huzuru yat›flt›r›- . Bu yanl›fl ve aldat›c› dünya t›pk› ideoloji gibi egemenlerin ç›kar›na hizmet eder. olsa olsa maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r ve toplumdaki ifllevi de bu temel varsay›ma göre de¤erlendirilmelidir. gelece¤in bilim insan›na hizmet edecek. yani maddi-ekonomik altyap›y› koyunca dinin de bunun bir türevi olan di¤er birçok üstyap›sal kurumlar›n yan› s›ra bir ba¤›ml› de¤iflken gibi de¤erlendirilmesi kaç›n›lmaz olmufltur. O yüzden Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› isimli meflhur eserinde din elefltirisinin Almanya’da tamamlanm›fl ve geride kalm›fl oldu¤unu söylemiflse de o bu elefltiriyi daha da ileriye götürmüfltür. sonras›nda bu üretimin mahiyeti üzerine kendi elefltirisini katm›flt›r. Gelifltirdi¤i dinin terminolojisi asl›nda H›ristiyanl›¤›n kavramlar›n› taklit ediyordu. Karl Marx: Bir Yanl›fl Bilinç ve Kalpsiz Bir Dünyan›n Kalbi Olarak Din Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri onun toplumsal yap› hakk›ndaki genel görüflleriyle tutarl› bir görünüm sergiler. Bu do¤rultuda Marx. Asl›nda Comte’un bu din kurma giriflimi ile din hakk›ndaki genel görüfllerini bir arada almak laz›m. Almanya’daki din elefltirisinden kast› Ludwing Feuerbach’›n din elefltirisidir. Toplumsal yap›n›n temeline üretim iliflkilerini. Feuerbach da dinin insan zihninin bir ürünü oldu¤unu savunmufl ama bu üretimin insan›n yaflad›¤› tarihsel flartlarda kendisine teselli hatta güç veren bir imge olarak yani bir bak›ma toplumsal hayatta bir ifllevselli¤i olmak üzere dini yaratm›fl oldu¤unu anlatm›flt›. yukar›da da belirtti¤imiz gibi. Geçmiflte uydurulmufl ve olumsuz ifllevleri de olan dinlere karfl›l›k. Yüce Varl›k. Bu yolla Comte. Bu durumda Comte’un dinin toplumda oynad›¤› olumlu ifllevlerine inand›¤› ama bu ifllevine ra¤men dinin insan zihni taraf›ndan uydurulmufl bir hurafe oldu¤u inanc›nda oldu¤unu gösteriyor. Buraya kadar›. Bu dinin kiliseleri üniversiteler ve okullar. dinin bireysel de¤il toplumsal bir ürün oldu¤unu ve bu ürünün de yanl›fl ve aldat›c› bir dünya oluflturdu¤unu anlat›r. Bu görüfle göre dinin gerçek bir varl›¤› yoktur. Bilimsel düflünceye dayal› olaca¤› oldu¤u için evrenselli¤i ve kesinli¤i ispatlanm›fl olaca¤› beklenen bu insanl›k dinine bir de ilmihâl yazd›. Büyük Fetifl ve Büyük Orta fleklinde ifade etti¤i bir tür teslis düflüncesi gelifltirdi. onun dünyas›na denk düflecek uygun bir din gelifltirmek pekâla iyi olabilirdi. asl›nda dinin bir hurafe ve uydurma oldu¤unu düflünse de bunun ayn› zamanda toplum için ifllevsel yönleri olan bir gereklilik oldu¤unu da kabul etmifl olur. rahipleri ise bilim adamlar› olacakt›. egemenlerin kurdu¤u dünyan›n yeniden üretilmesine katk›da bulunur. yani dinin insan zihninin bir tasar›m› oldu¤u düflüncesi Marx’a yeter görünmüfl. Bu yan›yla din egemen düzenin sürdürülebilmesi için gerekli ideolojik deste¤i.70 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine Comte’un din hakk›ndaki görüflleri çok karmafl›kt›r.

hatta anlamakta yard›mc› olsa da bütün din olgusunu anlamam›z› sa¤layacak bir teorik çerçeve sunamam›flt›r. ‹çinde bulunulan gerçek dünyadan farkl› fantastik bir dünya kurarak yanl›fl bir dünya bilinci kurar. Bu hareketler için dine çok aç›k cephe alm›fl olan Marx’›n sözlerinin elveriflli bir yorumu zorlamalardan kurtulamam›fl. özelde Fransa’da ve genelde Avrupa’da olan AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . Marx’›n din konusundaki yaklafl›mlar› din sosyolojisinin ihtiyaçlar›n› tam olarak karfl›lamaktan uzak olmufltur. Karl Marx (1818-1883) Almanya’da. Durkheim. yani üretim iliflkilerini de¤ifltirmektir. Feuerbach Üzerine Tezler ve Kapital K›sacas› Marx. burada 1848 y›l›nda meflhur Komünist Manifesto’sunu yazd›. Sonraki y›llarda Brüksel. En önemli eseri ise Kapital’dir. DÜfiÜNEL‹M Émile Durkheim: Toplumsal Yap›flt›r›c› Olarak Din 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Din sosyolojisinin gerçek anlamda çerçevesi belirlenmifl bir disiplin olarak ilk deS O R U fa Durkheim taraf›ndan uygulanm›fl oldu¤u rahatl›kla söylenebilir. Din egemen s›n›flara hizmet eden bir ideoloji midir yoksa yoksul kitlelerin duygular›n› ve SIRA S‹ZDE isyanlar›n› dillendirmenin bir arac› m›d›r? Güncel örneklerle aç›klay›n›z. Köln ve Paris de bulunan Marx Paris’te Friedreich Engels ile devrimci gruplara kat›ld›. Buna göre afyon nitelemesi dini afla¤›layan bir fley de¤il aksine rahatlatan. dine hem bir üstyap› kurumu olarak hem de ideoloji olarak yaklaflm›fl. Altyap›y› de¤ifltirmeden sadece üstyap› üzerinde yap›lacak bir de¤iflikli¤in kal›c› olma flans› yoktur. yüzy›lda dindar marksistler aras›nda farkl› yorumlara aç›lm›flt›r. avukat bir baban›n o¤lu olarak do¤du. Özellikle Latin Amerika ve ‹talya’daki H›ristiyan-Marksist ittifaklar bu tür yorumlara yüklenmifltir. Tamamen kuruntu olan bir inanç ve ideoloji zamanla insanlar› nas›l bu kadar etkisi alt›na alabilir? Marx. ifllevini ampirik yöntemlere dayanan yaklafl›m›yla aç›klamaya çal›flm›flt›r. Marx’›n dini bir afyon olarak niteleyen sözleri 20. Öncelikle din olgusunu bütün boyutlar›yla anlamaya çal›flm›fl ve onun toplumdaki rolünü. 1841’de doktoras›n› tamamlad›. Dinin ifllevi D‹KKAT hakk›nda alabildi¤ine nesnel gözlemlere dayanarak ç›kar›mlarda bulunmaya çal›flm›flsa da bu onun dine olan ilgisinin tamamen de¤erlerden ba¤›ms›z oldu¤u anlaSIRA yaflanmakta S‹ZDE m›na gelmez. her iki yaklafl›m›nda da dinin bir insan kuruntusu oldu¤unda ›srar etmifltir. Oysa Marx’›n dinle ilgili teorik yaklafl›mlar› dinin kökenine dair kesin bir yarg› içerdi¤inden. Dini hayat›n baz› örneklerini kuflkusuz aç›klamakta. Nas›l insan eme¤i kapitalizme art›-de¤eri tafl›yarak kendine yabanc›laflan ve kendisini ezen-sömüren bir sistem kuruyorsa din de benzer bir yabanc›laflma sürecinin sonucunda insan› kuflat›r. hem dindar hem Marxist olman›n yolu Marx’›n bu yaklafl›mlar›yla daha elefltirel bir hesaplaflmadan geçmek zorundad›r. Ünite . dinin insan zihninden yola ç›karak zamanla insanlar› etkisi alt›na almas›n› yabanc›laflma teorisine uygun olarak aç›klar. nihayetinde Marx’›n dine atfetti¤i afyon nitelemesinin bir metafor olarak ayn› zamanda tedavi edici anlam›na dikkat çekilmifltir. tedavi eden bir ilaç boyutuna vurgu yapan bir niteleme olarak anlafl›labilir ki Marx’›n zaman›nda afyonun bu anlam›n›n daha bask›n oldu¤u bile düflünülmüfltür. Alman ‹deolojisi.Din 71 c› bir afyonla. yani aldatarak verir.3. Çünkü aslolan onu bu hâliyle yans›tmas›n› sa¤layan maddi gerçekli¤i. Marx’›n din konusundaki çal›flmalar› flu kitaplar›nda a¤›rl›kl› olarak yer alm›flt›r: Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk›. Ama Marx’a göre dine karfl› mücadeleyi do¤rudan dine yöneltmek de gereksizdir. Bu hâliyle çarp›k da olsa gerçekli¤in üretti¤i bir yans›mad›r din.

Dinin bu olumlu ifllevine olan inanc›. O durumda dinin ifllevsel de¤il ifllev-bozma (disfunctional) etkisi daha a¤›r basmaktad›r. Hatta Durkheim bütün dinlerin kökeninin bir oldu¤unu ve dünyada var olan bütün dinlerin belli bir tarihsel geliflimin de¤iflik evrelerine göre flekillendi¤ini düflündü.72 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar büyük parçalanma dönemini kendilerine dert edinen ve bu parçalanmadan bir bütünleflme formülü veya harc› üretmeye çal›flan toplum düflünürleri çevresinde yetiflmifltir. Durkheim’in meflhur eseri ‹ntihar. di¤er pozitivist ça¤dafllar› gibi dinin sonuçta insan zihninin bir ürünü oldu¤u düflüncesinden de al›koymuyordu. Ayn› flekilde görece bireyselli¤i teflvik eden bir din olarak Protestanlar›n daha fazla yaflad›¤› ülkelerde de cemaat de¤erlerini daha fazla önemseyen Katolikli¤e nazaran daha fazla intihar vakas›n›n yafland›¤›n› tespit eder. Özellikle din söz konusu oldu¤unda belli ölçekteki bir toplumsal oluflum için tutkal veya yap›flt›r›c› ifllevini yerine getirdi¤i hâlde bir baflka ölçekteki bir toplumsal oluflumda toplumsal gruplar› birbiriyle çat›flt›ran ve o toplumu bir arada tutmak yerine bölen bir etki yapabilmektedir. Bu ortam paylafl›lan normlar›n zay›flamas› anlam›na gelir. Bireyleflme ve ortak de¤erlere ba¤l›l›ktaki gevfleme toplumda ciddi sorunlara yol açmaktad›r. Sanayi toplumu farkl› kültürlere ve inançlara sahip bir çok insan› bir araya getirmifltir. Yine de bu çat›flma ortam›nda bile dinin belli ölçekteki grubu bir arada tutma ifllevi daha fazla çal›flmaktad›r. Merton. dini inançlar›n bu flekilde zay›flamas› ile intihar oranlar›n›n art›fl› aras›nda da anlaml› bir iliflkinin var oldu¤unu vulgular. Kuru akademik çal›flmalar olmaktan öte. Yap›salc›-ifllevselci düflüncenin en önemli ismi say›lan Durkheim. örne¤in. Bu da dinin eskiden oldu¤u gibi toplumu bir arada tutan bir tutkal ifllevini yerine getirmeyi zorlaflt›rm›flt›r. Dinin de ifllevi toplumu bir arada tutmak. gerçek bir sorunun çözümüne odaklanan çal›flmalard›r. bir ifllevi yerine getiren herhangi bir kurum veya birimin bunu hangi ölçekteki bir toplum için yerine getirdi¤ini sormufltur. o inançlara karfl› tamamen kay›ts›z insanlarla karfl›laflt›kça kendi inançlar›na olan ba¤l›l›¤›nda bir güvensizlik hissi oluflmaya bafllam›flt›r. Robert K. Bu noktada Comte’un evrimci düflüncesini dinin tarihi için paylaflt› ve dinlerin basit mekanik toplumdan karmafl›k organik topluma do¤ru evrildikçe paralel olarak karmafl›klafl›p geliflti¤ini düflündü. . Bu ifllev için çimento veya tutkal gibi metaforlar kullan›lm›flt›r. Ancak modern dünyada organik yap›ya do¤ru gelifltikçe farkl›laflan ve giderek parçalanma e¤ilimine giren toplumsal yap›y› bir arada tutan dinde de kayg› verici bir gevfleme bafl göstermifltir. Yani dini toplumsal bütünlü¤ün sa¤lanmas›nda ve sürdürülmesinde en güçlü yap›flt›r›c› (tutkal veya çimento) olarak görüyor ve bu ifllevinin sürdürülmesine olumlu bak›yordu. yukar›da da belirtti¤imiz gibi. Durkheim’›n din çal›flmalar› o yüzden toplumsal bütünlü¤ü hedefleyen araçsalc› bir yaklafl›m› da içinde bar›nd›r›r. Durkheim’in anomie dedi¤i bu oluflum sanayi sonucu oluflan kentlerin tipik özelli¤idir. Ancak Durkheim sonras› ifllevselciler dinin gördü¤ü bu ifllevin ne türden bir ifllev oldu¤u konusunda Durkheim kadar emin olamam›flt›r. Çünkü grup çat›flmalar› grubun dayan›flmas›n› ve grup bilincini canl› tutar. toplumu bir organizma olarak düflünmüfl ve her toplumsal kurum veya birimin bu yap›da bir ifllevi yerine getirdi¤ini belirtmifltir. Daha önce homojen bir çevrede yaflamakta olan ve bundan dolay› beraber yaflad›¤› insanlarla ayn› anlam dünyas›n› paylaflan modern insan flehirde kendi inanc›n› hiç tan›mayan. O yüzden Durkheim’in dinle ilgili çal›flmalar› da t›pk› intihar ile ilgili çal›flmalar› gibi toplumsal bütünlük ve düzen gibi pratik sorunlara bir çözüm aray›fl›nca yönlendirilmifltir. toplumu kaynaflt›rmakt›r.

bizzat onlar› dinleyerek kendi sosyolojik yaklafl›m›n›n fark›n› ortaya koyar.3. Bugün din araflt›rmalar›n›n bir ço¤u Weber’in yorumlamac› sosyolojisinin etkisi alt›nda daha kolay yap›lmaktad›r. yani anlam›n› atfederek yapar. Protestanl›k ise bu çileyi dünya için pozitif bir de¤ere dönüfltürmüfl ve çile çekercesine çok çal›flmay› bu çilenin bir kefareti olarak al›r. Ünite . O yüzden yemek yeme adab› veya davran›fllar› her kültürde de¤iflir. Onun dine dair yaklafl›m› sosyal eylem hakk›ndaki tan›m›yla tutarl›d›r. aksine kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkili olan bir çal›flma ve ifl ahlak› motivasyonu sa¤lad›¤›n› keflfeder. Onun Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu isimli kitab›n›n d›fl›nda ayr› bir Din Sosyolojisi ve Din Sosyolojisi üzerine Makalelerinin derlendi¤i kitaplar› da vard›r.Din 73 Max Weber: Anlaml› Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din Yorumlamac› sosyolojinin ilk ve en önemli ismi olan Weber’in din sosyolojisi ile ilgili çok özel ve güçlü çal›flmalar› vard›r. Böylece Marksizmde ihmal edilen ve maddi flartlar›n bir sonucu olarak geliflen zihniyet dünyas›n› sosyolojik araflt›rman›n merkezine koyar. ‹nsanlar›n do¤ufltan günahkâr oldu¤una inan›lan H›ristiyanl›kta bu günah›n yükünden kurtulman›n bir yolu olarak dünya zevklerine mesafeli. anlamlar›n› veya tan›mlar›n› ö¤renmeden onlar hakk›nda baz› teorilerden yola ç›karak aç›klama yapamay›z. Bu anlay›fl›n harcamaks›z›n çok çal›flmay› ve bu yüzden bir maddi birikimi üretti¤ini keffleden Weber böylece bir zihniyet dünyas›n›n kapitalizm gibi özünde maddi veya ekonomik olan bir geliflmeye etki etti¤ini söyler. ‹nsan bütün eylemlerini bir anlam atfederek yapan bir varl›kt›r. O Protestanlar›n dünyay› ve kendi eylemlerini nas›l yorumlad›klar›na. Weber’in bu yaklafl›m›n› uygulad›¤› meflhur çal›flmas› Protestan Ahlak› ve Kapitalizmin Ruhu’nda Marksistlere göre basitçe ekonomik flartlar›n bir sonucu veya türevi olmaktan ibaret olan Protestan hareketin. Onu ortaya ç›karmak için bizzat eylemi yapan insanlar› dinleyip anlamaktan baflka bir yol da yoktur. Weber bu yaklafl›m alt›nda dünya dinlerini ve dinlerin farkl› statü veya s›n›flar aras›ndaki flekilleniflini de inceler. içmek gibi en temel befleri hareketlerini bile hayvanlardan farkl› olarak kendi kültürel farkl›l›¤›n›. Asl›nda sadece din araflt›rmalar› için de¤il. Bu sonuca Weber kapitalizmin ilk ortaya ç›kt›¤› yerlerin Protestanlar›n yo¤un olarak yaflad›¤› yerler oldu¤undan hareketle var›r. O yüzden yemek yemek. her çeflit kültür araflt›rmas› için Weber’in bu yaklafl›m› oldukça verimli bir çerçeve sunmaktad›r. çileci bir hayat önerilir. . Sosyolojinin bafll›ca rolünü sosyal eylemin yorumlanmas› ve anlafl›lmas› oldu¤unu söyleyen Weber’e göre “sosyal eylem” de anlaml› eylemden ibarettir. Bu elefltiri “aç›klamac› sosyoloji” ile “anlamac› sosyoloji” aras›ndaki bir ay›r›m›n netleflmesine yol açarken Weber’in birinci önceli¤inin eylemin aktörünü “anlamak” oldu¤u görülür. Böyle olunca sosyolojinin de temel görevi eylemleri yapan insanlar›n kendi yapt›klar› hareketleri hakk›ndaki niyetlerini. Çünkü insan varl›¤›yla do¤al olarak oluflan kültür bir anlam sistemidir ve bu anlam bireysel veya kolektif olarak insanlar›n zihinlerinde yer almaktad›r. Do¤rusu kendisi de bir Protestan oldu¤u için Protestanlar›n anlam dünyas›n› zaten yeterince tan›yordur.

toplumun genel flekillenmesine. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl›n› ve dinin kökenine dair sosyolojik teorileri aç›klamak ve din sosyolojisi ile dinî sosyoloji aras›ndaki fark› ay›rt etmek. dinin di¤er toplumsal kurumlarla iliflkisini aç›klamak. Durkheim. Sosyolojik bak›fl dinsel olarak teflhis edilen davran›fllar›n ne oldu¤u ve bu davran›fllar›n bir toplumun ekonomik. Siyaset bir dünyay› ve toplumu infla giriflimi oldu¤undan din ile yolu çak›fl›r. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojinin bir disiplin olarak teflekkül etti¤i anlardan itibaren. AM A Ç 4 . Dinin iddias› ile siyasetçilerin iddias›n›n paralel gitti¤i durumlarda toplum. dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki rolünü ve etkisini incelemeye çal›flan bir bilim dal›d›r. meflruiyet düzenlerinin oluflumuna nas›l bir katk›da bulundu¤u konusuyla ilgilenir. Din kurumu di¤er baz› toplumsal kurumlarla oldukça iliflkilidir. Klasik sosyoloji teorisyenleri için dinin yeri. Durkheim’in tan›m›yla din: “Kutsal fleylere. O yüzden sosyolojik bilginin kökenini bir disiplin olarak flekillenmeye bafllad›¤› 19. ifllevi ve konumu konusu çok özel bir yere sahiptir. Din ve Toplum iliflkisini. Oysa dinî sosyoloji. Dinlerin mevcut ekonomik paylafl›m iliflkilerini olduklar› gibi meflrulaflt›rmak gibi bir ifllevi de olabilmektedir. Din sosyolojisinin ortaya ç›k›fl› genel olarak sosyolojinin ortaya ç›k›fl› ve geliflimiyle afla¤› yukar› ayn› tarihe sahiptir. e¤itimsel ve sosyal tabakalaflma örüntülerine nas›l bir etkide bulundu¤u. her biri kendi sosyolojik çerçevelerini oluflturmufl Comte. siyasi. yani bir kenara ayr›lm›fl ve yasaklanm›fl fleylere iliflkin inanç ve uygulamalar›n birleflik bir sistemi” olarak tan›mlanabilir.74 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Dinin genel geçer tan›m›n›n ötesinde sosyolojik tan›m›n› saptamak. sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele almakt›r. Ayr›ca dinin tarihsel süreklili¤i mutlaka belli e¤itim örüntülerinin de ifllemesiyle sa¤lan›r. yani o dinin hakikat iddialar›na inan›lm›fl olarak yola ç›k›l›r. Dinlerin varl›¤› güçlü bir e¤itim mekanizmas›n›n iflleyifline dayan›r. Bir do¤al birlik olarak aile dinden ba¤›ms›z olarak vard›r ancak hem aile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tan›mlay›fl›yla yetinemez. Bu düflünürlerin din hakk›ndaki görüflleri dinin kökenini aç›klamaktan ibaret olmam›flt›r. Burada dinin içinden. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan çok daha gerilere götürebildi¤imiz gibi dine yönelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel olarak çok daha eskilere götürebiliriz. siyasetin dinin etkisi alt›nda oldu¤u örnekler ortaya ç›kar›r. zira genellikle dinin de böyle bir iddias› vard›r. Marx ve Weber gibi sosyologlardan bahsediyoruz. ailevi. Din sosyolojisi. Klasik sosyolojik teorilerde dinin nas›l ele al›nd›¤›n› özetlemek. Sonuçta dinin toplumsal hayatta oynad›¤› role dair bu düflünürlerin her biri kendine özgü teorileri içinde bir aç›klamaya sahiptir.

toplumlar›n ortak bir davran›fl örüntüsüdür. K. Din-E¤itim ‹liflkisi e. b. Dinin insanlar› etkisi alt›na almas› “yabanc›laflma” ile olmufltur. Durkheim . 5. b. Bir H›ristiyan’›n günah ç›karmas› fleklinde c. ifl ahlak› motivasyonu sa¤lar. Din-Ekonomi ‹liflkisi d. Engels . d. Feuerbach . F. e. ekonomik. Din. kapitalizmin ortaya ç›kmas›nda etkilidir. Din. Bireyleri bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inanç ve topluluklar dinin bir unsurudur. Din insanlar›n bu dünya ve öte dünyalar› için bir k›lavuzdur. c. 2. Bir Yahudi’nin a¤lama duvar›ndaki ayini fleklinde d. sosyal olaylara etki eden bir anlam sistemidir.3. toplumun siyasi. d. 7. anlaml› bir sosyal eylem ve motivasyon olarak aç›klayan Weber’in din teorisi dikkate al›nd›¤›nda afla¤›daki önermelerden hangisi yanl›flt›r? a. Protestan Hareket. Din maddi üretim flekillerinin bir sonucu olarak flekillenmifltir. . Hiç ölmeyecekmifl gibi dünya için çal›flmak fleklinde 6. sosyolojik de¤il psikolojik bir olgudur. Dinin kökeni hakk›nda sunulan görüfller çerçevesinde afla¤›daki hangi efllefltirme yanl›fl yap›lm›flt›r? a. e. b. Dini. e¤itimsel ve s›n›fsal örüntülerine etkide bulunabilir c. e. Din. Din-Hukuk ‹liflkisi 4. Din olgusu. halklar›n afyonudur. Din. d. Kilise c. Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n din tan›m›n›n unsurlar› aras›nda yer almaz? a. dini infla eder. bir üstyap› kurumu olarak insanlarca yarat›lm›fl bir olgudur. Din.Tanr›. Afla¤›daki cümlelerden hangisi dinin sosyolojik yönüne vurgu yapmaz? a. Din. e. e. 8. c. d. Afla¤›dakilerden hangisi Karl Marx’›n din hakk›ndaki görüflleri aras›nda yer almaz? a. Afla¤›daki önermelerden hangisi Émile Durkhem’in din görüflü ile ba¤daflmaktad›r? a. kökeni bilinemeyen bir olgudur. b. Marx .‹nsan. Kapitalizmin geliflmesi Protestanl›¤›n ortaya ç›kmas›n› sa¤lam›flt›r. d. c. Bir dindar insan›n yata¤›na yatarken dua okumas› fleklinde b. Din. bir ihtiyaç olarak insan taraf›ndan yarat›lm›flt›r.Din tamamen insan›n kendi uydurmas›yla ortaya ç›km›flt›r.Din 75 Kendimizi S›nayal›m 1. Dinin kökenleri ve ifllevleri birbirinden farkl›d›r. Din-Aile ‹liflkisi b.Din. Comte . meflruiyet düzeninin oluflumuna katk›da bulunabilir. b. Doyumluluk 3. Kutsal d. Maddi flartlar›n oluflturdu¤u zihniyet dünyas› sosyolojik araflt›rman›n merkezinde yer al›r. Protestan Ahlak›. Ünite . herhangi bir metodoloji ile aç›klanamaz. maddi dünyan›n çarp›t›lm›fl bir yans›mas›d›r. Davran›fllar›n arkas›nda yatan niyet ve anlamlar bir sosyolojik araflt›rma için esast›r. Birleflik inançlar ve davran›fllar e. L. Din ve dini inançlar bir sosyal aktör olarak nas›l tezahür eder? a. “Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifl görebildi¤i halde farkl› dinler aras›nda bir çat›flma etkeni olarak çal›flabiliyor” ifadesi dinin hangi kurumla iliflkisinin bir tezahürüdür? a. A. Din-Siyaset ‹liflkisi c.Din basitçe insan taraf›ndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek üzere uydurulmufltur. Din toplumsal bütünleflme için bir yap›flt›r›c›d›r. Din. Cemaat b. Yar›n ölecekmifl gibi vecd ile ibadet etmek fleklinde e. c.

Berger. Buradaki kritik seneler ise 1979 ve 1980’dir. 1996). 1983.” Fakat daha sonraki on y›llarda ifller önemli ölçüde de¤iflmifltir. art›k “dinin krizinden. suikast düzenlenerek öldürülmüfltür. “güncel olaylara iliflkin analizlerinde dini göz ard› edenlerin. Ayn› zamanda. Sosyologlar›n. bölge kilisesini giderek artan sosyal eylemcilik ve bazen de yoksullar›n ad›na baflkald›r›c› isyanlara teflvik eden. dine sosyal bir etken olarak yaklaflmada yeniden artan ilgisinin temel nedeni. ne de dinin çok büyük önem tafl›d›¤› düflünülüyordu. Dinin bireyin içsel dünyas›yla ilgili sergiledi¤i performans d. daha sonralar› flu flekilde özetlemifltir: “Dinin. Dinin bilimsel bir içerikle de¤erlendirilememesi e. 1979’da. Pitrim Sorokin 10. büyük bir tehlikede olduklar›” sonucuna varmaktad›r (Berger. Cehalete karfl› korunmas› için dinin do¤rusunu ortaya koymak c. Ortado¤u ve Ortado¤u’nun da ötesinde pek çok bölgede. Bunlara ra¤men. bilim dünyas›n›n hayrette kal›p eski sekülerleflme paradigmas›ndan uyanmas›. onun sona ermesidir. Tom Bottomore b. Müslüman militanlar fiah ‹ran’›n› devirmifl. onun hayatî önemini vurgulayan küresel geliflmelerdir. Dinin sosyoloji için bir araflt›rma konusu olmas›n›n nedenlerinden biri afla¤›dakilerden hangisidir? a. evrimsel gelece¤i. Dinin metafizik gerçeklerinin yayg›n bir merak konusu olmas› b. 1996: 12). Do¤a kanunlar›na ba¤l› olmaks›z›n do¤ay› flekillendiren do¤aüstü varl›k ve güçlere inan›fl y›pranacak ve sadece ilginç bir tarihî hat›ra haline gelecektir. ancak uluslararas› arenada yaflanan siyasi olaylarla mümkün olmufltur. Bilimsel bilginin insanlar için giderek daha yeterli hale gelmesi ve yay›lmas› sonucu do¤aüstü güçlere inan›fl yavafl yavafl yok olmaya mahkûmdur. Dinin akademik yönden ihmal edildi¤i dönem boyunca sosyal yaflamda süregelen toplumsal önemini göstererek seçkin bilimsel çal›flmalar ortaya koyan sosyologlar bulunmaktayd›. ayr›ca. Daha sonra 1980’de. . Platon d. kendilerini Hristiyan fundamentalistler olarak tan›mlayan Hristiyan Sa¤’›ndan bir kesim Amerikan siyasetine yönelmifl -bu kifliler yar›m yüzy›l boyunca siyasi arenada görünmemifl ve seküler hümanizm güçlerine karfl› “ahlakl› bir ço¤unlu¤u” harekete geçirme ve bu suretle de yeniden bir Hristiyan Amerika oluflturma niyetlerini aç›kça ilan etmifllerdir. Afla¤›dakilerden hangisi dinin.76 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› 9. sekülerli¤in krizine do¤ru bir geçifl yafland›¤›”ndan ve “gerileyen sekülerlik”ten bahsetmektedir (Berger. militan ‹slami hareketlerin yay›lmas›n› da beraberinde getirecek olan. Salvador-Roma Katolik Baflpiskoposu Oscar Romero. ne sosyologlar taraf›ndan dinin sosyal yaflamda önemli bir etken oldu¤una gereken önem veriliyor. Antropolog Anthony Wallace (1966: 265) dönemin geçerli anlay›fl›n›. ‹bni Haldun c. ‹slami bir cumhuriyet kurmufllard›r. Önceki dönemin sekülerli¤i en iyi anlatan kuramc›lar›ndan biri olan Peter Berger. tarihsel süreç içerisinde evrilerek geliflti¤ini ve çok tanr›l› dinlerden tek tanr›l› dinlere do¤ru bir geliflme kaydetti¤ini düflünmektedir? a. Auguste Comte e. Latin Amerika özgürlükçü dini hareketindeki etkinli¤i nedeniyle. Bireyin inanç dünyas›n›n sosyal yaflam›n› etkilemesi Din Sosyolojisi Bundan otuz y›l önce.

100-114.pdf adresinden eriflerek okuyabilirsiniz] 1.tr/dergiler/37/59/568. Say› 2. iflkence edilen ve öldürülen on binlerce Latin Amerikal› Hristiyan sosyal eylemci içerisinde sadece en çok bilinenidir. 215-216. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Kökenine Dair Sosyolojik Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Do¤u Almaya’da komünizm-karfl›t› hareket. Virginia Üniversitesi’nden James D. s. Christian Smith . ayn› zamanda giderek artan bir flekilde Latin Amerika’da yay›lmakta olan Pentakostalizm. Hunter (1991) Amerika’da din temelli bir “kültürler savafl›” oldu¤unu aç›kl›yor ve Harvard Üniversitesi’nden Samuel Huntington (1996) dinsel farkl›l›klardan kaynaklanan küresel bir medeniyetler çat›flmas›n›n yaflanaca¤› öngörüsünde bulunuyordu. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.ankara. 1990’lar ile birlikte. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Marx” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Edited by Judith R. 2001. d 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dinin Di¤er Sosyolojik Kurumlarla iliflkisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 5. e 3. b 9. Woodberry. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. dünyan›n pek çok farkl› köflesinde önemli din-temelli bir dizi hareketin ortaya ç›k›fl›na tan›k olacakt›r: Güney Afrika’daki imtiyaz-karfl›t› hareket. eski-komünist Avrupa’n›n baz› yerlerinde yeniden dirilen dini kimlikler vs. . Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din ve Toplum ‹liflkisi ‹le Dinin Sosyolojik ‹ncelemesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 8. “Sociology of Religion”.edu. Blau. yeni göç dalgalar› ile Amerika’da dinlerin çok daha bütünlük kazanan yap›s›. b 4.. Blackwell Publishers. Do¤u Asya’n›n baz› bölgelerinde yay›lan Hristiyanl›k. Çeviren: ‹hsan Çapç›o¤lu) [Yaz›n›n tamam›n› http://dergiler. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Din Nedir ve Dinin Sosyolojik Tan›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. gibi geliflmelerin yo¤unluk kazand›¤›n›n da fark›na varm›fllard›r. Dinin toplumsal ve siyasal önemine farkl› bir bak›fl aç›s›yla yaklaflan sosyologlar. Bunlar abart›l› say›labilirse de. a 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Klasik Sosyoloji Teorilerinde Din: Weber” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Birleflik Devletler’deki Orta Amerika bar›fl hareketi. (Kaynak: AÜ‹FD 47 (2006). The Blackwell Companion to Sociology.3. d 2. e 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bir Sosyal Aktör Olarak Din ve Dini ‹nançlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Din 77 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Romero hadisesi 1970’lerde kaç›r›lan. temel nokta de¤iflmez: Din geri dönmüfltür. Takip eden y›llar.. Ünite . s.Robert D.

ancak bu karfl›laflt›rmalar daha sosyolojik-siyasal nedenleri görmezden gelmemize yol açmamal›d›r. Bu yaklafl›m biraz da mant›ksal veya teorik bir faraziyeye dayan›yor. b. Sonuçta bütün dinler bütün toplumlarda ayn› etkiyi yap›p ayn› sonuçlar› do¤urmazlar. daha belirleyici olabilir. Esasen üç tek tanr›l› dinin her birinin ortaya ç›k›fl›nda bunu görmek mümkündür. üstelik bu ezilmiflli¤i baflka bir dini anlay›flla içsellefltirmifl olanlar›n baflkald›r›fl›n› da sa¤lam›flt›r. Marx. ezilmifllerin. c. Bir bak›ma toplumlar›n karakterini oluflturan konulardan biri de bu kurumlardan hangisinin ne ölçüde belirleyici oldu¤udur. ama bütün toplumlarda bu kurumlar›n hepsi bulunur. ‹lk dönem hakk›ndaki bilgiler ampirik de¤il mant›ksal olarak temellendirilir. Bütün toplumlar›n ayn› süreçlerden geçti¤i. Bu kurumlar dünyan›n her taraf›nda bulunan ekonomi. Oysa bu yorumun göz ard› etti¤i bir gerçek Taliban’›n güçlü oldu¤u Afganistan’da da Hanefili¤in yayg›n oldu¤u ve Taliban’›n da Hanefi oldu¤udur. Yahudilik Hz. Marx. ‹slamiyet ise bafltan itibaren Mekke’deki egemenlerin adaletsizliklerine. totemist veya animist uygulamalar efl zamanl› olarak bulunmufltur. . örne¤in Taliban ‹slam’›ndan daha ›l›ml› ve daha geliflmelere aç›k oldu¤u söylenir. Ço¤u zaman din yoksullar›n. En ilkel topluluklar›n pagan veya totemist oldu¤u düflüncesi dinin kayna¤› hakk›nda da bir hüküm vermifl oluyor. S›ra Sizde 3 Türkiye’nin baflka ‹slam ülkelerinden fark›n›n onun farkl› ‹slam yorumuna veya anlay›fl›na ba¤lanmas› söz konusu edilebiliyor. Bu sürecin basitten karmafl›¤a. Bugünün ilkel kabilelerinde (nas›lsa geliflimini tamamlamam›fl toplumlar olmas› dolay›s›yla) eski toplumun görülebilece¤i gibi alt varsay›mlara dayan›yor. e¤itim ve bofl zamanlar gibi davran›fl örüntülerinden oluflur. ekonominin bütün di¤er kurumlar üzerinde belirleyici oldu¤unu ve her fleyin ona göre flekillendi¤ini söylerken dinin de ekonominin bir sonucu oldu¤unu söylemifl olur. din. H›ristiyanl›k ise bir ›rk›n üstünlü¤üne ve bir oligarflinin parças› hâline gelmifl olan Yahudi din kurumuna bir itiraz.78 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplum sosyolojik (toplumsal) kurumlardan oluflur. Durkheim ve Weber’in her birinin sosyolojik kurumlar› kendilerine özgü bir s›n›fland›rmas› var ve her birinin hangi kurumun daha belirleyici oldu¤una dair kendilerine özgü görüflleri vard›r. Örne¤in. köleli¤e ve kad›nlar›n ezilmesine karfl› güçlü bir itiraz olarak ortaya ç›km›flt›r. Musa’n›n ‹srailo¤ullar›n› kölelikten ç›karmak üzere yapt›¤› uzun yolculuk. Din anlay›fl›n›n farkl› davran›fl tarzlar›na yol açt›¤› düflüncesi Max Weber’in Protestan Ahlak› teziyle örneklenebilir. Farkl› toplumlarda bu kurumlar›n baz›lar› di¤erlerinden daha önde. aile. örne¤in. siyaset. S›ra Sizde 4 Din tarih boyunca Marx’›n tespitlerine hakl›l›k verecek flekilde egemen s›n›flara hizmet eden say›s›z örnekleri olmufltur ama her zaman bu yönüyle ortaya ç›km›fl de¤il. özel mülkiyetin yoklu¤undan mülkiyetli topluma ve ailenin de mülkiyetin bir parças› oldu¤u. Dinin bütün toplumlarda di¤er kurumlar üzerinde ayn› etkiye sahip oldu¤u söylenemez. Oysa bilinen en ilkel insan topluluklar›nda bile tevhid düflüncesi ve uygulamas› ile paganist. Türkiye ‹slam’›n›n Hanefi-Maturidi oldu¤u için daha radikal. S›ra Sizde 2 Bugünkü ilkel say›lan kabilelerin kadim zamanlarda yaflam›fl olan insanlara benzedi¤i düflüncesi ampirik verilere dayanm›yor. O mant›¤›n temeli de a. Bu konuda farkl› örnekler üzerinde durulabilir.

. London: Sage. 1969. The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. Karl (1971). çev. (1994). Emin Köktafl der. Auguste (1952). Dinin Sosyal Gerçekli¤i. Engels’in On Religion. New York. Second edition. Kurumlar Sosyolojisi. ‹hsan Çapo¤lu ve Halil Ayd›nalp. çev. Pozitivizmin ‹lmihali. Garden City. Swain). Marx. Peyami Erman. Londra. Marx ve F.Din 79 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. David (1945) Dinin Do¤as›. Eprahim Fischoff). Turner. Hume. çev. Max (1965). Turner. Emin Köktafl (1998). ‹bn Hazm’›n el-Fasl fi’l-Milel ve Ehvai ve’n-Nihal Marx. Ankara: Vadi Yay›nlar›) fiehristani’nin el-Milel ve’n-Nihal: ‹stanbul: Litera Yay›nc›l›k (Dinler ve Heretik Gruplar). 1957. Religion and Social Theory. George Eliot). Ankara: Vadi Yay›nlar›.3. London: Allen & Unwin. Mustafa (1997). trans. Londra. Din Sosyolojisi. Din Sosyolojisine Girifl: Klasik ve Ça¤dafl Kuramlar. Max Weber ve ‹slam: Elefltirel Bir Yaklafl›m. Yasin ve M. Ankara: Vadi Yay›nlar›. çev. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Inger ve Pal Repset (2011). 1993. New York. Berger. Ankara: Vadi Yay›nlar›. New York.) Seçme metinler.Selmin Evrim. 1967 (Türkçesi için bkz. Yasin (1999). Mukaddime. J. The Elementary Forms of Religious Life (çev. Fuseth. Bryan S (1997). Weber. The Sociology of Religion (çev. 1961 Feuerbach. Weber. Ali Coflkun. by Talcott Porsons. Hegel’in Hukuk Felsefesi’ni Elefltiriye Katk› (Yasin Aktay ve M. Moskova. Peter L. ilk bask›s› The Sacred Canopy ad›yla. K. ilk bask›s› 1841. Türk Dininin Sosyolojik ‹mkân›. Karl (1999). The Essence of Christianity (çev. Ayd›n. Max (1930). ‹stanbul: Dergah Yay›nlar›. ‹stanbul: ‹nsan Yay›nlar›). Ludwing (1841). Ünite . The Social Reality of Religion. Ankara: MEB Yay›nevi ‹bn Haldun (1986). Süleyman Uluda¤. çev. Ankara: Birleflik Yay›nlar›. Ankara: MEB Yay›nevi. ‘Theses on Feuerbach’. Bryan S. (1967). Aktay. . Durkheim Émile (1961). 2 cilt. Comte.

Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlayabilecek. Ataerkillik kavram›n› aç›klayabilecek ve farkl› görünümlerini ay›rt edebilecek. Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlayabilecek. Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapabilecek ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirebileceksiniz.4 Amaçlar›m›z • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirebilecek. Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar Aile Toplumsal Cinsiyet Cinsiyet Özellikleri Cinsiyet Kal›plar› • • • • Ataerkillik Cinsiyet Eflitli¤i Cinsiyete Dayal› Ayr›mc›l›k Cinsiyet Eflitli¤i ‹çindekiler Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aile. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet • • • • • G‹R‹fi A‹LE TOPLUMSAL C‹NS‹YET ATAERK‹ (PATR‹ARKA) TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K • C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK .

Birincil toplumsallaflma. aile üyesi olarak kabul edilir. Hane halk› ise. Ailenin birincil ifllevi. biyolojik ve kültürel yeniden üretimdir. Böylece. iliflkileri vurgulayan bir kavramd›r. toplumun anlafl›lmas› ile de ilgili oldu¤u sonucuna varabiliyoruz. medya gibi kurumsal arac›larla gerçekleflir. Aile üyeleri ayn› evde oturabilecekleri gibi. Toplumsallaflma. Örne¤in. farkl› mekânlarda da yaflayabilirler. Çocuk. Bu olay ya da nesneler. ailede ve yüzyüze iliflkiler içinde olur. Akrabal›k. yani. Ço¤u toplulukta çocuklar›n toplumsallaflmas›n›n temel kurumu da ailedir. Aile ile hane halk›. e¤itim kurumlar›. meydana gelen olaylar ya da nesnelere iliflkin belirli bir iliflki modeline iflaret eder. bizim aile konusunu da yeni bir ›fl›k alt›nda ele almam›za neden oluyor. aralar›nda düzenli ve sistematik iliflkiler vard›r. sosyal bilimlerde de giderek daha genifl yer kaplayan kavramlar hâline geldi. A‹LE Aile. Aileyi çeliflkisiz ve tutarl› bir bütün olarak görmek yerine. ‹kincil toplumsallaflma. bir ailenin baflka flehirde okuyan çocu¤u. “Ayn› kazandan yemek” olarak da tarif edilen bu iliflki. Aile içinde bafllayan cinsiyet eflitsizli¤i. toplumsal cinsiyet ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n›n sadece kad›n haklar› ile de¤il. Aile. öngörülebilir bir flekilde tekrarlan›r. baflta dil olmak üzere. birbirlerine do¤rudan akrabal›k ba¤lar›yla ba¤l› olan. ortak mekândan çok. . üyeleri aras›ndaki iliflkileri eflitlik ve adalet kavramlar› çerçevesinde ele alabildi¤imiz bir kurum olarak de¤erlendiriyoruz. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet G‹R‹fi Toplumsal cinsiyet ve toplumsal cinsiyet eflitli¤i/eflitsizli¤i. eriflkin üyelerin çocuklara bakma sorumlulu¤unu üstlendi¤i bir insan toplulu¤udur. bireyin toplulu¤un de¤erlerini ve normlar›n› ö¤renme ve içsellefltirme sürecidir. toplumun çeflitli kurumlar›nda ve alanlar›nda devam ederek sistematik bir örüntü hâline geliyor. as›l olarak mekânsal birlikteli¤i vurgular. birbirlerine benzeyen ama ayr› iki kavramd›r. Bu geliflme. aralar›nda akrabal›k ba¤› olmad›¤› halde ayn› evde yaflayan kiflilere iflaret eder. çocuklar›n dünyaya getirilmesi ve büyütülmesidir. Örüntü: Frans›zca patron kelimesinden gelen örüntü (pattern).Aile. Örne¤in. sadece gündelik yaflam›m›zda ve siyasal alanda de¤il. bireyler aras›nda kan ya da evlilik ba¤› ile oluflturulan soy çizgilerine iflaret eder. bir grup üniversite ö¤rencisi ailelerinden uzakta bir kentte birlikte yafl›yorlarsa bunlar bir hane halk› olufltururlar ama aile de¤ildirler. içine do¤du¤u toplulu¤un kültürünü ö¤renir.

özel mülkiyetin ortaya ç›kmas›yla birlikte. onlara göre her toplumsal kurum. Kiflili¤in dengelenmesi ise eriflkinlerin duygusal ve maddi destek bulmalar›yla mümkün olur. Buna göre aile kurumu. yetiflkin üyelerine de destek vermeyi sürdürerek onlar›n kendilerini güvende hissetmelerine katk›da bulunur. tüketim ve yeniden üretim birimidir. Birincil toplumsallaflma (toplumsal yeniden üretim). Bu yaklafl›mlar. . ‹fllevselci okulun en önemli ismi Talcott Parsons. Aileyi mezo (orta) ve mikro (küçük) ölçekte ele alan çok say›da yaklafl›m da mevcuttur. Bir baflka elefltiri. Yani. ifllevselcilik okuludur. erkeklerin d›flar›da çal›flmas› biçimindeki modern aile idealinin zay›flamas›yla birlikte. toplumsal çat›flmalar›n hafifletilmesinde de önemli rol oynar. belirli ifllevleri yerine getirmek üzere varl›¤›n› sürdürür. Parsons’un aile kuram› da gözden düflmüfltür. Kad›nlar›n evde. çat›flmac› yaklafl›m ve feminist yaklafl›m. Biz burada makro düzeydeki üç temel yaklafl›mdan söz edece¤iz: ‹fllevselci yaklafl›m. Parsons’un “modern aile” idealini norm olarak kabul etti¤i ve böylece farkl› aile biçimlerini birer sapmaym›fl gibi ele ald›¤›d›r. sosyoloji içinde yayg›nl›¤›n› kaybederken aileye iliflkin görüflleri de elefltirilmifltir. çat›flmac› okulun yaklafl›m›d›r. sosyal psikoloji. buna karfl›l›k tüketici ifllevi a¤›rl›k kazanm›flt›r. d›flar›da çal›flan bir baba. Bu elefltirilere göre. bebeklerin içine do¤duklar› kültürün de¤erlerini ö¤renmesidir. emekçilerin biyolojik ve toplumsal yeniden üretimlerinin çok düflük maliyetle sa¤lanmas›d›r. Kad›nlar›n ev içindeki eme¤inin görülmeyip yaln›zca ücretli eme¤e kat›lmalar› durumunda “emekçi” olarak adland›r›lmalar› ve bak›m ifllerinin de¤ersiz k›l›nmas›. as›l olarak feminist sosyologlardan gelmifltir.82 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Aileye Farkl› Yaklafl›mlar Aile kurumu. Aile. Kapitalist toplumlarda ise ailenin ifllevi. Bu yaklafl›ma yönelik elefltirilerin bafl›nda. Tar›msal üretimin yayg›n oldu¤u dönemde ailenin biyolojik ve toplumsal yeniden üretim ifllevinin yan› s›ra. ‹fllevselcilik okulunun sosyolojik yaklafl›m›. farkl› sosyolojik yaklafl›mlar taraf›ndan farkl› biçimlerde ve düzeylerde kavramsallaflt›r›lm›flt›r. psikoloji ve psikiyatri disiplinlerinden de beslenmifllerdir. Aileye iliflkin makro yaklafl›mlardan ikincisi. ‹fllevselci okul. aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lamdan ayr› olarak ele almas› gelir. üretim ifllevi de vard›. toplumsal süreklili¤i ve oydaflmay› oda¤a al›r. ev kad›n› olan bir anne ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan Bat› tipi orta s›n›f ailesini evrensel bir norm olarak görmektedir. Bir baflka deyiflle aile art›k üretim de¤il. ailenin as›l olarak iki ifllevi oldu¤unu söyler: Birincil toplumsallaflma ve kiflili¤in dengelenmesi. bu elefltirilerin en önemlileridir. Ayn› zamanda aile. miras›n güvenceye al›nmas› amac›yla oluflmufltur. Aileye makro yaklafl›mlar›n en yayg›n olan› ve en bilineni. onun yap›s›n› büyük ölçüde belirleyecektir. Aile içindeki rol da¤›l›m›n› sorgulamadan kabul etmesi de elefltiri noktalar›ndan biridir. Aile de bu toplumsal kurumlardan biri olarak farkl› tarihsel dönemlerde farkl› ifllevler üstlenmifltir. Çat›flmac› yaklafl›mlara yönelik elefltiri. Modern sanayi toplumlar›nda ise ev ile ifl yerinin ayr›flmas› sonucunda ailenin üretim ifllevi gerilemifl. ailenin toplumun hangi kesiminden oldu¤u.

google. Bir erkek ve birden fazla kad›n ve bunlar›n çocuklar›ndan oluflan aileler de genifl aile biçimlerinden biridir. iki kad›n ya da iki erkek ve edinilmifl çocuklar›ndan oluflan aileler de çekirdek ailenin farkl› bir biçimine iflaret ederler. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 83 Resim 4. Burada evli olan çocuklar da kendi çocuklar›yla birlikte. aileyi içinde bulundu¤u toplumsal ba¤lam çerçevesinde ele alarak yoksulluk ve tek ebeveynlilik aras›ndaki iliflkileri de analiz ederler. kad›nlar›n artan oranda ev d›fl›nda çal›flmaya bafllamas› gibi de¤iflimler. Çekirdek aile. Haven in the Heartless World (Kaplsiz Bir Dünyada S›¤›nak) isimli çok ses getiren kitab›nda.Aile. DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Toplumsal De¤iflim ve Aile TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Toplumsal de¤iflimin do¤rudan etkiledi¤i (ve ondan etkilendi¤i) aile. Böylece geleneksel sosyolojinin aileyi bir bütün olarak alan yaklafl›m›n› kökten de¤ifltirirler. SIRAnedir? S‹ZDE ‹fllevselci yaklafl›m ile feminist yaklafl›m aras›ndaki en önemli farkl›l›k Farkl› Aile Biçimleri 1 SIRA S‹ZDE Aile. Ünite . aile kurumunu önemli ölçü- ‹NTERNET . boflanma oranlar›ndaki art›fl. Benzer biçimde. anne ve babalar›n›n oluflturD‹KKAT du¤u haneye dâhil olurlar. farkl› kültürlerde ve toplumlarda farkl› biçimlerde tan›mlanabilir ve farkl› bileflenlerden oluflabilir. Örne¤in. birbirleriyle evlilik ba¤›yla ba¤l› iki yetiflkin dan oluflur. ailenin toplumsal bütünleflmeyi sa¤lad›¤›n› ve eflitsizlikleri hafifleterek çat›flmay› engelledi¤ini söylemiflti. çok efllilik günümüz modern toplumlar›nda yasal de¤ildir anSIRA S‹ZDE cak hem tarihte hem de günümüzde. baba ve ortak çocuklar›ndan oluflsalar da farkl› biçimler alabilirler. Modern toplumlarda en s›k rastlan›lan aile biçimi. Christopher Lasch taraf›ndan yap›lm›flt›. yaln›zca anne ile çocuklar›ndan oluflan “tek ebeveynli aileler” vard›r. Genç kuflaklarda evlili¤e ve ana ‹NTER NET babal›¤a iliflkin tutumlar›n de¤iflmesi.com/lh/photo/iJMmD Bc9pC1nONfO4OAPNA?feat =embedwebsite Aileye iliflkin üçüncü makro düzey sosyolojik yaklafl›m. Bu yazarlar. Kaynak: https://picasaweb. dünyan›n pek çok yerinde. feminist yaklafl›md›r. Ayn› zamanda. çok eflli evliliklere rastlanmaktad›r. Ayn› cinsiyetten aras›nK ‹ T bireyler A P da evlili¤in yasal kabul edildi¤i toplumlarda.4.1 Yirminci yüzy›l›n Amerikan ailesine iliflkin en önemli analizlerden biri. Genifl aile ise ikiden fazla kufla¤›n oluflturdu¤u bir aile türüdür. “çekirdek S O R ile U çocuklar›naile”dir. aile içindeki iliflkiler ve eflitsizlikler aç›s›ndan ele al›rlar. günümüz sosyolojisinin temel konular›ndan biri hâline gelmifltir. aileyi toplumsal ifllevi aç›s›ndan de¤il. AMAÇLARIMIZ Modern çekirdek aileler genellikle anne.

1970’ler sonras›nda sosyoloji literatürüne girmifltir. dünyada bafl›m›za gelen fleylerle iliflkilidir. daha alt s›n›flarda itaat ve uyum sa¤lamaya önem verildi¤ini ortaya koymufltur. Örne¤in Çi¤dem Ka¤›tç›bafl›. Daha önce yayg›n olmayan baz› kavramlar. fark› bölgelerde ve farkl› sosyal s›n›flardan aileler içinde yapt›¤› araflt›rma sonucunda. orta s›n›f ailelerde çocuklara özerk davranma al›flkanl›¤› ve özgüven kazand›rman›n önemli olmas›na karfl›l›k. birlikte yaflama. . ‹simler. Bir baflka görüfl ise aile de¤erlerinin ortadan kalkmad›¤›. Ayn› flekilde. Daha biz do¤madan ailemizin beklentileriyle bafllar hikâyemiz: “Ah” derler. çal›flan anne. ama tafl›r›z. Bunlar aras›nda tek ebeveynli aile. çocuklara verilmek istenen de¤erlerin de zaman içinde dönüfltü¤ü gözlenmifltir. bazen benimseriz bazen bize yük gelir. aile içi fliddet. TOPLUMSAL C‹NS‹YET Cinsiyet. ‹simler. bu beklenti ve umutlar› yaflam›m›z boyunca tafl›r›z. “bir o¤lan olsa!”. sadece ailemizin beklenti ve umutlar›n› de¤il. tabii “erkek adam›n erkek evlad› olur” ayn› zamanda.. di¤erini erkekte! Dünyaya geliflimiz muhtemelen ailemize sevinç verir ama baz›lar›m›z›n gelifli biraz daha fazla: O¤lan annesi olmak. aile de¤erlerinin ortadan kalkmas› ve bunun da toplumsal kaosa yol açmas› korkusundan beslenir. O¤lan› bulana kadar çocuk yapmaya devam etmek ya da sohbetlerde uzayan bir sessizlik oldu¤unda “k›z do¤du galiba” flakas› yapmak ender gördü¤ümüz fleyler de¤illerdir. ›rklar aras› evlilikler ve eflcinsel evlilikler vard›r. ailemizin bizden beklentilerini ve bizimle ilgili umutlar›n› yans›t›rlar. Ailenin de¤iflimine iliflkin tart›flmalar. do¤ufltan getirdi¤imiz özelliklerimiz kadar hatta ondan çok daha fazla.. sadece biçim de¤ifltirdi¤i ve çeflitlendi¤i yolundad›r.. pek çok yerde genç gelinin aile içindeki statüsünü yükseltir.84 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar de de¤ifltirmifltir. K›z Çiçek Gül Yaprak Duygu Sevgi Gönül Kader Döndü (art›k o¤lan istiyoruz!) O¤lan Arslan Pars Y›lmaz Savafl H›ncal Zeki Yaman Hakan Çiçekleri de azmi de seviyoruz. içinde yaflad›¤›m›z toplumda de¤er verilen fleyleri de gösterir.. Sonra s›ra isim koymaya gelir. olmayan baba. birini kad›nda.

O¤lanlar›n terbiyesizliklerinin normal karfl›land›¤›n› hatta b›y›k alt›ndan gülündü¤ünü. güç ile di¤erininkinin itaat. Erkeklerin de kad›nlar›n da a¤›zlar›ndan “erkekler o¤lan yapmak için kad›nlarla evlenirler. E¤er k›zsa. Bu mesajlar bize birkaç hikâye (klifle) anlat›r: “Kad›nlar kurband›r. erkeklere daha cesaretlendiricidirler (ona bofluna koymam›flt›k Yaman ismini zaten. . k›zlar›n s›n›rlar› ihlal etme giriflimlerine ise hem ailelerinin hem de ö¤retmenlerinin dehfletle bakt›¤›n› fark eder. cesaret. Herkes dü¤ün bayram eder. erkekler canavar”. mutfak eflyalar› bir yanda. Birinin hayat bilgisinin kendini gösterme. Hatta çad›r yasa bo¤ulur. bu kliflelerden biridir. Okul. bedenin geliflimi onun için do¤al bir fleydir. Yemek yenmez. baba mutludur. hatta bazen annesinden bir tokat yiyerek (kad›nl›¤›n bedeli öyle bir seferde ödenip bitmez!). çok erken yafltan itibaren etraf› keflfetmeyi. de¤il mi?!). çocuklar ve ergenler için ö¤renme kadar toplumsallaflma yeridir. tabancalar. okul kadar belki ondan da daha etkili bir ö¤renme arac›d›r.. Peçeli Duygular. erkekler saf” kliflesidir. küçük maceralar yaflamay›. o¤lanlara k›zlardan daha çok sevinirler. arabalar. Araflt›rmalar gösteriyor ki erken çocukluk evresinde ailelerin k›z ve erkeklere davran›fllar›nda belirgin bir farkl›l›k var: K›zlara daha koruyucu. yumuflakl›k ve “idare etme” ile iliflkili oldu¤unu sezer. Sessizce. Babas›na koflup o¤lunun oldu¤unu söylerler. Çocuklu¤un ilk dönemlerinden bafllayarak medyan›n etkisi alt›nda sosyallefliriz. bu gerçekli¤in kurucular› oldu¤una iflaret etmek anlam›na gelir. düfle kalka ö¤renmeyi severler.. Erkek canavard›r ama öznedir de ayn› zamanda. dizilerden e¤lence programlar›na kadar cinsiyet rollerine iliflkin mesaj bombard›man›na tutuluruz. Aile içi fliddet haberlerinde s›kl›kla karfl›m›za ç›kan klifle budur. K›z›n kad›nl›¤a geçifli böyle törenle olmaz. herkes üzülür. (.4. do¤umda haz›r bulunanlar. Okul ça¤›na gelen bir çocuk. art›k cinsiyet kimli¤ini kazanm›flt›r ama yine de ifli s›k› tutar.Aile. böylece erkekli¤iyle gurur duymay› ö¤renir (ve erkek olman›n bir bedeli oldu¤unu!). Özneli¤i vurgulamak. Bir baflkas›. Ünite . onu do¤uran. Baban›n gazete okudu¤u. o¤lanlar› k›zlara tercih etmeleridir. Bu kliflenin ka- Özne: ‹nsan bilimlerinin temel kavramlar›ndan biridir. annenin mutfakta çal›flt›¤› kitaplardan hayat› ö¤renirken ö¤retmenlerin ço¤unun kad›n ama müdürün neredeyse hep erkek oldu¤unu da zihninin bir köflesine yazar. Toplumsal gerçekli¤in oluflumunda ve sürdürülmesinde etkin olarak rol oynayan bireyler ya da birey gruplar›na at›fta bulunur. Medyan›n Toplumsal Cinsiyetin ‹nflas›ndaki Rolü Günümüzde medya. Minik k›zlar›n ve minik o¤lanlar›n oyuncaklar› da birbirinden farkl›d›r: Bebekler. E¤er o¤lansa çad›r mutludur. Gidip erkeklere haber vermezler. toplar di¤er yanda. K›z çocuklar› bir ifle yaramazlar” gibi laflar ç›kar.) ‹nsanlar. 2004) Toplumsallaflma Sürecinde Cinsiyetin ‹nflas› Çocuklar. ayn› gün içinde iki o¤lan çocu¤u do¤urttu¤unu gururla anlatm›flt›: “O¤lan do¤urmak daha hay›rl›d›r. bireylerin ya da birey gruplar›n›n kendilerini saran toplumsal gerçekli¤in ürünü de¤il. plastik fincanlar. e¤itimine devam ederiz: O¤lan› dü¤ün dernek sünnet ederiz. “kad›nlar fettand›r. amcalar mutludurlar ve anneonun ne kadar mutlu oldu¤unu anlatamam!” (Lila Abu-Lughod. Ebelik günlerini anan yafll› bir kad›n. Haberlerden reklamlara. Böylece kad›na ac›rken bir yandan da onun edilgenli¤ini onaylam›fl oluruz. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 85 Erke¤in ve Kad›n›n Toplumsal De¤eri Bedevilerin kad›nlardan çok erkeklere de¤er verdiklerinin önemli bir ifadesi. utanç ve s›k›nt›yla geçer o.

86
Yeme Bozukluklar›: Bireyin zihinsel ve fiziksel sa¤l›¤›n› tehlikeye atacak nitelikteki yeme al›flkanl›klar›d›r. Bunlar, afl›r› yemek ya da yetersiz beslenmek biçiminde ortaya ç›kabilir. S›kl›kla genç kad›nlarda görülmekle birlikte son y›llarda k›z ve erkek ergenlerde rastlanmaktad›r. Bu türden bozukluklar›nda yayg›n beden imajlar›n›n olumsuz etkisi oldu¤u düflünülmektedir.

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

d›n› özne olmay› becerebilmifltir ama gücünü kötüye kullanmakta erkeklerin hayat›n› mahvetmektedir. Buradaki erke¤e de ac›r›z ama onun gülünç bir yan› da vard›r: Erkeklikle edilgenlik bir arada olmaz çünkü!.. Tabii en çok da flu klifleleri duyar›z: “Mutlu, güzel, baflar›l› kad›nlar bizim deterjan› kullan›rlar”... “Kad›nlar›n bay›ld›klar› erkeklerin alt›nda, bizim arabam›z vard›r...” Böylesine bir “bombard›man”dan sa¤ salim ç›kmak zordur: Kad›n ve erkeklerin nas›l olduklar› (ve ayn› zamanda nas›l olmalar› gerekti¤i) hakk›nda kökleflmifl kanaatler ediniriz. Bu kanaatler, ölümcül sonuçlara yol açabilir: Kad›nlar›n ince, çok ince, çok çok ince olmalar› gerekti¤ini dinleyen küçük k›zlar, yeme bozuklu¤u hastal›klar›na yakalan›rlar örne¤in. Erkeklerin sert, çok sert, çok çok sert olmalar› gerekti¤ini dinleyen delikanl›lar, bir bakars›n›z s›n›f arkadafl›n› b›çaklay›vermifl. Yeme bozukluklar›yla SIRA S‹ZDE cinsiyet kal›plar› aras›nda nas›l bir ba¤lant› vard›r?
D Ü fi Ü N E Lk›z ‹ M ya da o¤lan bebekler olarak geliriz. Bu bizim seçti¤imiz bir fley Hepimiz dünyaya de¤ildir. Hangi kültürde, ça¤da yaflarsak yaflayal›m, k›z ya da o¤lan olarak do¤mak, t›pk› ölümlüSolmak O R U gibi biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤idir. Böyle oldu¤u için üzerinde düflünmeye gerek duymay›z: Öyle ya nas›l mavi gözlü, uzun boylu yahut siyah saçl› olmak “do¤al” durumlarsa kad›n ya da erkek olmak da öyledir. Oysa biraz D‹KKAT daha yak›ndan bakt›¤›m›zda, cinsiyetin yaln›zca biyolojik varl›¤›m›z›n bir niteli¤i olmakla kalmad›¤›n›, toplumsal konumumuzu da derinden etkiledi¤ini görebiliriz.

SIRA S‹ZDE

2

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Cinsiyet Özellikleri

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Resim 4.2

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ Beauvoir, “Kad›n

Simone de

AMAÇLARIMIZ

do¤ulmaz, kad›n olunur” diyerek cinsiyetin K ‹ T A P toplumsal boyutunun alt›n› çizmifltir.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Kaynak: http://www.listal.co m/viewimage/1454 686h

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Yani, cinsiyetimiz, yaln›zca biyolojik bir nitelik olmakla kalmaz, bizim toplumsal varl›¤›m›z›n da en önemli bileflenlerinden biridir. Kad›n ve erkekler için “uygun görülen” baz› nitelikler vard›r: Cesaret, özgüven, güç gibi nitelikler erkeklere, yumuflakl›k, fedakârl›k, çekingenlik gibi nitelikler ise kad›nlara atfedilir. Peki nedir bu “cinsiyet özellikleri” dedi¤imiz fley?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

87

Kad›n Do¤urabilir Sevecen ve fedakârd›r Sessizdir Ayr›nt›c›d›r Duygusald›r Tek efllili¤e yatk›nd›r Dikkati insanlar ve iliflkilere yöneliktir Dedikoducudur

Erkek Zihinsel yarat›c›l›¤› yüksektir Sorumluluk duygusu güçlüdür Yönetmeyi bilir Soyut düflünme yetene¤i geliflkindir Rasyoneldir “Bir çiçekle bahar olmaz” der. Duygular ve iliflkilerden çok, teknolojiye ve nesnelere ilgi duyar Sald›rgand›r
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE Hangileri Cinsiyet özelliklerinden hangilerinin “biyolojik” oldu¤unu düflünüyorsunuz? içine do¤du¤umuz kültürün bize ö¤retti¤i nitelikler?

3

Cinsiyete göre da¤›t›lan bu nitelikler, bizim biyolojik varl›¤›m›zla iliflkilendirilir: Yani cinsiyetin, anatomik ve hormonal yap› taraf›ndan belirlendi¤i düflünülür. ÖrS O R U denir. Cinsine¤in, “kad›nlar anne olduklar› için erkeklere göre daha yumuflakt›r” yetimiz ile biyolojimizi birbirine en kolay ba¤layabilece¤imiz nokta budur çünkü: Annelik. Kad›nlar›n annelik potansiyelleri nedeniyle “kad›ns›” davrand›klar› söyleD‹KKAT nir. Oysa bu potansiyelin tamamen baflka türlü toplumsal niteliklere kaynakl›k etmesi mümkündür: Bir kad›n, anne oldu¤u için daha y›rt›c›, daha korumac› ve sert S‹ZDE de olabilir. Baz› kültürlerde bunun örneklerine de rastlar›z; SIRA örne¤in, çocuklar›n atalar›n ruhlar›n›n yeniden cisimleflmesi olduklar›na inanan topluluklar, çocuk bak›m›n› da toplulu¤un ortak ifli olarak tan›mlarlar; bu durumda annelik ve babal›k AMAÇLARIMIZ rolleri bizim “do¤al” kabul etti¤imizden çok farkl› biçimlenir.
Avustralya yerlilerinde “annelik” ve “babal›k” temelde biyolojikKolmayan, ‹ T A P özellikle toplumsal kavramlar olarak görülür. Anne ile çocuk aras›nda da kan ba¤› oldu¤una iliflkin bir fikir yoktur- ayn› flekilde, baba ile çocuk aras›nda da. Bu gerçe¤e pek önem verilmez... Bizim inanç sistemimiz bize bir çocu¤un kendisini tafl›yan kad›n›n TELEV‹ZYON yumurtas›n›n döllenmesinin ürünü oldu¤unu söyler -fizyolojik annelik- ama Aborjinler aras›nda kad›n ile “ondan ç›kan çocuk” aras›nda bu türden temel bir fizyolojik iliflki bilinmez. Kad›ndan do¤an çocu¤un, o s›rada kabilede yaflayan herkesten ‹ Ndünyaya T E R N E T yeniden daha yafll› oldu¤una, çünkü atalardan birinin ya da bir bilgenin geldi¤ine inan›l›r; bu nedenle de bebek, kabileye do¤du¤u ya da yeniden dünyaya geldi¤i zamandaki herhangi bir fizyolojik nedenden köken olarak tamamen ba¤›ms›z bir varl›k olarak kabul edilir (Ashley-Montagu, Coming into Being among the SIRA S‹ZDE Australian Aborigines, 1974).

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET
‹deal Annelik: Her kültüre, dönemine göre de¤iflebilen ideal bir annelik modeli hakimdir. Bilerek ya da bilmeyerek bütün kad›nlar SIRA S‹ZDE bu modelden etkilenir. Onu oldu¤u gibi kabul edebilir ya da etraf›ndan dolanabilirsiniz; D Ü müzakere fiÜNEL‹M edebilir ya da reddedebilirsiniz ama son kertede kendinizi hep bu S O R U modele göre belirlersiniz.

Bizim annelik ile “kad›ns›l›k” aras›nda kurdu¤umuz ba¤, gerçekte biyolojiden DÜfiÜNEL‹M çok, cinsiyete iliflkin inanç ve de¤erlerimizden kaynaklan›r. Bir baflka deyiflle kad›nlar anne olduklar› için fedakâr de¤iller, kad›nlar›n fedakâr olmalar› beklendi¤i S O R U için annelik de fedakârl›kla tan›mlan›yor. Biyoloji ile kültürün birbirlerine karfl›t iki alan olarak görülmesinin D kendisi, ‹ K K A T tart›fl›lmaya muhtaç bir yaklafl›md›r. Antropoloji disiplininin bize ö¤retti¤i bir gerçek, insan biyolojisi ile insan kültürü aras›nda yak›n bir etkileflim oldu¤udur. SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

88
Resim 4.3 “‹deal annelik” kavram›, cinsiyet kal›plar›n›n en SIRA S‹ZDE güçlülerinden birine iflaret eder.
DKaynak: ÜfiÜNEL‹M

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

SIRA S‹ZDE

http://www.formeo. com.tr/anne-cocuktum/4.html S O R U
D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Elisabeth Badinter’›n K ‹ T A P Kad›nl›k m› Annelik mi (‹letiflim Yay›nlar›, 2011) bafll›kl› kitab›, ideal anneli¤in de¤iflimi üzerine genifl bir perspektif sunmaktad›r.

TELEV‹ZYON

Cinsiyet TÖzelliklerinin Kültürel ‹nflas› ELEV‹ZYON
Kad›nl›k ve erkekli¤in toplumda nas›l alg›land›¤›, bunlara hangi anlamlar›n yüklendi¤ini bize gösteren pek çok fley olabilir: Deyimler, atasözleri, halk hikâyeleri gibi... Bunlar yaln›zca bizim içinde yaflad›¤›m›z (ya da araflt›rd›¤›m›z) toplumun ‹NTERNET özelliklerini anlamam›z› sa¤lamakla kalmaz, ayn› zamanda kad›nlar ve erkekler olarak belirli rol kal›plar›na girmemizi de sa¤lar. Örne¤in, “elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma!” deyiflinin iki farkl› ifllevi olabilir: Birincisi, bu deyiflin geçerli oldu¤u bir toplumda, kad›nlar›n ikincil say›ld›klar›n›, “erkek ifli” olarak tan›mlanan karar verme ifllerinin d›fl›nda b›rak›ld›klar›n› gösterir. ‹kincisi, kad›nlara “yerlerini” hat›rlat›r: Hamur yo¤urmak ve erkek ifllerine kar›flmamak. Geleneksel ifadeler, modern toplumlarda etkisini yitirmifl ve güçsüzleflmifl gibi görünseler de farkl› biçimlerde varl›klar›n› sürdürürler. Kad›n›n yumuflak erke¤inse sert oldu¤u yolundaki eski inan›fl, günümüzde bir madencilik teriminde varl›¤›n› sürdürmektedir örne¤in: Kolay ifllenen madenlere “difli”, ifllenmesi güç olanlar›na ise “erkek” denir.

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

4

Modern toplumlarda SIRA S‹ZDEerkeklik ve kad›nl›k kal›plar›na iliflkin hangi örnekleri verebilirsiniz?
DÜfiÜNEL‹M Cinsiyet özelliklerinin anlamlar› göz önüne al›nd›¤›nda, “kad›n” ve “erkek”, cinsiyetlerin isimleri olduklar› kadar, o cinsiyetten olan insanlara uygun görülen s›fatS O R U lard›r da. Biyolojimiz, basitçe bizi kad›nlar ve erkekler olarak ikiye ay›rmakla kalmaz, uymam›z gereken kurallar›n, içine s›¤mam›z gereken kal›plar›n ve bize uygun görülen s›fatlar›n oldu¤u bir dünyaya da sokar bizi. Art›k burada biyolojiden D‹KKAT de¤il, toplumdan ve kültürden söz etmeye bafllamam›z gerekir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

89

Cinsiyet Kal›plar›
Cinsiyetle ilgili isimlendirmeler, beklentiler, onaylamalar ya da cezaland›rmalar, çocuklar›n çok küçük yafltan itibaren birtak›m kal›plara uygun biçimlenmelerini sa¤lar. “K›z kal›plar›” ya da “erkek kal›plar›” diyebiliriz bunlara. Ancak, hat›rlatmak gerekir ki bütün k›zlar ya da bütün erkekler için tek bir kal›p yoktur: Yaflanan yere, ailenin durumuna, zengin ya da yoksul olmaya... Pek çok fleye göre farkl›laflan kal›plar vard›r. Örne¤in, ‹zmir’de yaflayan bir ortaokul ö¤rencisi k›z›n içine s›¤mas› gereken kal›pla Afyon’un bir köyünde yaflayan k›z›nki ayn› de¤ildir. Bu kal›plar›n hem biçimleri hem de genifllikleri farkl›d›r: Kimisi o kadar genifl olabilir ki, içine girmek hiç sorun olmaz ve varl›¤› fark edilmez; kimisi de o kadar dard›r ki içinde soluk alamayan k›z kendini can havliyle d›flar› atar... Bu kal›plar, çocuklukta bizi flekillendirmekle kalmaz, hayat›m›z boyunca de¤iflseler de varl›klar›n› korurlar: ‹ffetli genç k›z kal›b›, uysal gelin kal›b›, fedakâr anne kal›b›, cad› kaynana kal›b›... Kimimiz, çeflitli nedenlerle bu kal›plara s›¤makta di¤erlerinden daha fazla zorluk çekeriz: Hayallerimiz vard›r, yeteneklerimiz, arzular›m›z... Ya da bazen hayat›m›zda öyle bir fley olur ki art›k orada duramaz hâle geliriz: Biz fedakâr anne/iffetli efl kal›b›na uydu¤umuz hâlde kocam›z evi geçindiren/aileye kol kanat geren adam kal›b›na uymam›flt›r mesela. Yahut komflunun k›z› üniversiteye gitmeyi baflarm›flt›r ve onu gördükçe art›k evde çeyiz haz›rlamak bize daha zor gelir. Cinsiyet kal›plar› o kal›ba uymakta güçlük çeken bireyler taraf›ndan de¤ifltirilebilir mi? SIRA S‹ZDE Elbette ki sadece kad›nlar için de¤il, erkekler için de böyle örseleyici, daralt›c› ÜfiÜNEL‹M kal›plar vard›r. Onlar›nki hemen her durumda daha genifltir- D ne de olsa erkektir! Ama her zaman güçlü olmak, her zaman kararlar vermek, sorumluluk tafl›mak, naS kad›nlardan O R U mus bekçili¤i yapmak... Çok kolay olmasa gerektir. Erkeklerin daha güçlü olduklar› bir toplumsal düzende, erkeklik kal›b›n›n erkeklere nas›l zarar verdi¤ini görmek daha güçtür. D‹KKAT Güç, sorumluluk getirir. Erkekler için de güçlü cins olman›n a¤›r bir bedeli daha vard›r: Güçlü olmaya devam etme gerilimi! Erkeklerin strese ba¤l› hastal›klara SIRA S‹ZDE daha s›k yakalanmalar›, erken teflhis edilmesi gereken hastal›klardan ölüm oranlar›n›n daha yüksek olmas›, bu bedelin parçalar›d›r. “Erkek adam a¤lamaz” diye bafllayan hikâye, hastal›klar›n geçifltirilmesi, gerekti¤inde yard›m istenememesi, stresAMAÇLARIMIZ le bafla ç›kman›n becerilememesi ile devam eder. Bunlar kadar yaflamsal görünmeyen ama belki de birden fazla kufla¤› etkilemesi bak›m›ndan üzerinde daha fazla durulmay› hak eden bir baflka K ‹ T Ayük, P duygular dünyas›na uzakl›ktan kaynaklan›r. ‹nsan türünün her iki cinsinde de benzer biçimde yaflanan duygular, kad›nlar için serbestken erkekler için yasakt›r. Çocu¤una sevgisini göstermemeyi babal›¤›n bir parças› sanan erkek kuflaklar› sand›¤›m›z kaTELEV‹ZYON dar geride kalmad›!
Kal›p tip: “belirli özelliklere sahip en genel model” anlam›na gelir. Bütün modeller gibi, kal›p tiplerin de gerçeklikte birebir karfl›l›klar› yoktur, ancak gerçekli¤i anlamak için son derece elveriflli araçlard›r.

5

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretilmesi ve De¤iflmesi
‹NTER NET Cinsiyet kal›plar›, baflka toplumsal de¤er ve normlar gibi toplumu oluflturan bireyler taraf›ndan yeniden üretilir, tekrarlanarak ço¤alt›l›r. Bu süreç, genellikle fark›nda olunmadan yaflan›r. Çünkü “uygun davran›fllar” kuflaktan kufla¤a aktar›l›r, ö¤renme süreçlerinde pekifltirilir. Böylece, komflunun gelini çal›fl›yor diye dedikodu yapmak ya da k›z›n› okula göndermemek gibi gündelik davran›fllar, varolan kal›plar›n yeniden üretilmesini sa¤larlar. ‹NTERNET

töre. Bu çaba her zaman do¤rudan bir karfl› ç›k›fl niteli¤inde de¤ildir. kad›nlar›n yaflam hakk›n› ve kad›n cinselli¤ini yok sayan bir gelenek ve kültürün medyada nas›l yeniden üretildi¤i ya da pekifltirildi¤i sorununa dönüflür. Reklamlar. Çünkü en az›ndan belirli sektörler için kad›n ifl gücüne talep vard›r. belirli bir toplumda revaçta olan kad›n ve erkek kal›plar›n›n hangileri oldu¤una iliflkin çok fazla ipucu verirler. K›sacas›. son befl y›lda “namus” nedeniyle ifllenen cinayetlerin say›s› bini geçmifltir. e¤itimli kad›nlar› piyasaya çekmek daha uygun görünmektedir. bunlar›n de¤ifliminde de gündelik davran›fl ve tutumlar belirleyici bir rol oynarlar. kad›n erkek iliflkileri söz konusu oldu¤unda. Benzeri bir özensizlik k›skançl›k nedeniyle ifllenen cinayetlerle ilgili haberlerde de karfl›m›za ç›kmaktad›r. Bu gözle bak›ld›¤›nda. bu kal›plar›n esnemesi. onlar meslek sahibi olmay› hayal ederler. Söz gelimi. Genifl bir kad›n nüfusu. toplumsal koflullara ba¤l› olarak da de¤iflir. bu tür meflrulaflt›r›c› ifadeler medyada s›kl›kla yer alabilmektedir. Örne¤in. Örne¤in otuz y›l önce çok güçlü bir ideal olarak çizilen ev han›ml›¤›. Baflbakanl›k ‹nsan Haklar› Baflkanl›¤› taraf›ndan Haziran 2008’de aç›klanan Töre ve Namus Cinayeti Raporu’na göre. eflitlikçi bir temsil sorunu olman›n ötesine geçer. yaln›zca belirli bir bireyin hayat›nda de¤ifliklik yaratmakla kalmaz.. Cinayetlerin fail ve ma¤durlar›n›n say›s› e¤itim seviyesi düfltükçe artmakta ve bu cinayetlerin %9’unu çocuklar ifllemektedir. art›k yeni yetiflen genç kad›nlar için arzu edilen bir fley de¤ildir. Sadece ‹stanbul’da her hafta en az bir kad›n töre cinayetine kurban gitmektedir (Radikal.. “namus cinayeti” teriminin yanl›fll›¤›na birçok kad›n örgütü dikkat çekti¤i hâlde. Raporda 2002 y›l›nda 150 olan töre cinayeti say›s›n›n 2007 y›l›nda 220’ye yükseldi¤i belirtilmektedir. üçüncü sayfa haberleri. namus saikiyle ifllenen cinayetlere âdeta meflruiyet atfedildi¤ini s›kl›kla dile getirmektedir. t›pk› kal›plar›n yeniden üretiminde oldu¤u gibi. Cinsiyet kal›plar› sadece insanlar›n onlar› de¤ifltirmesiyle de¤il. kar›s›n› ve kar›s›n›n sevgilisini öldüren “k›skanç koca”yla . Türkiye’deki kad›n örgütleri televizyon haberlerindeki özensiz dil kullan›m› veya canland›rmalar ile gelenek. Türkiye’de medyada kad›n›n temsiliyle iliflkili sorun. cinsiyet kal›plar›n›n üretilmesinde ve de¤iflmesinde önemli bir etkendir: ‹deal tipler yaratarak baz› tipleri komiklefltirerek hatta baz›lar›n› suçlu/fleytan göstererek bunu yapar. dizi filmler. geçti¤imiz günlerde popüler bir gazete.90 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bir yandan da ayn› kad›n ve erkekler. de¤iflmesi için çabalarlar. Medyan›n Cinsiyet Kal›plar›n›n Yeniden Üretiminde ve De¤iflimindeki Rolü Medya. kad›nlar›n çal›flmas›n›n uygun bulunmad›¤› bir toplumsal çevrede dedikodulara kulak vermeden çal›flmaya gitmek ya da k›z çocuklar›n›n okutulmad›¤› bir yerde okuma hakk›n› elde edebilmek için yetkililere mektup yazmak gibi davran›fllar. Rapora göre töre ve namus cinayetlerinin ifllendi¤i yerlerin bafl›nda büyük iller gelmektedir. Örne¤in. kendilerine söz ve yaflam hakk› tan›mayan bir gelene¤in ve törelerin bask›s› alt›ndad›r. 20 Haziran 2008). cinsiyet kal›plar›n›n de¤ifliminde de etkili olur. Türkiye’de kad›nlar ve medya Türkiye’de kad›nlar bir yandan geliflmifl Bat› ülkelerinde yaflanan kad›n sorunlar›n›n birço¤u ile gerek özel gerek kamusal hayatlar›nda yo¤un biçimde karfl›laflmakta öte yandan da kültür ve gelene¤in a¤›rlaflt›rd›¤› baflka türlü bask›larla mücadele etmektedirler.

kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifller yaflad›klar› ortama göre de¤iflse de genel kal›p ayn›d›r: Kad›nlar evle ve eve yak›n olan ifllerle u¤rafl›rlar.4 Kad›nlar. cümlelerin bafl›na “gece e¤lencesinden dönen kad›n” veya “alkollü genç k›z” gibi tan›mlamalar yerlefltirilerek. yani cinsiyete dayal› ifl bölümü. bütün toplumlar›n ortak bir özelli¤idir (bilebildi¤imiz bütün kültürlerde kad›nlar›n ikincil oldu¤unu da buna eklemeliyiz). Bu örnekte hemen her zaman oldu¤u gibi. Cinsiyetlerden beklentiler birbirinden çok farkl› olabilir.panora mio. dünyadaki tar›msal üretimin %75’ini gerçeklefltirirler. Ama cinsiyetlerin yapt›klar› ifllerle ayr›lmas›. s. Ünite . bu kad›nlar›n adeta kendilerine yap›lan sald›r›lar› k›flk›rtt›klar› ya da bunu hak ettikleri ima edilmektedir. örne¤in kimi kültürlerde erkekler fliirle ve estetikle u¤rafl›rken kaba ifller kad›nlar taraf›ndan yap›l›r ya da kad›nlar›n savaflç› özelliklerini yücelten toplumlar vard›r. Sevilay Çelenk. Bunun gibi tecavüz olaylar›nda da tecavüz ya da sald›r›ya u¤rayan kad›nlarla ilgili haberlerde. Televizyon Habercili¤inde Etik Sorunlar” ‹çinde. “fettan kad›n iki erke¤i birden yakt›”. ayn› zamanda yaflamlar›n›. her fleyden önce yapt›klar› ifllerle birbirlerinden ayr›l›r. Kaynak: http://static. Ancak tar›mdaki ölçek büyümesi ve makineleflmeyle birlikte kad›nlar›n üretimdeki pay› da düflmektedir. erkeklerse toplulukla ve evin d›fl›ndaki ifllerle. Bizim toplumumuzda. Cinsiyete Dayal› ‹fl Bölümü Kad›n ve erkeklere atfedilen nitelikler yaln›zca onlar›n kendilerine ve birbirlerine bak›fllar›n› belirlemez. “Kad›nlar›n Medyada Temsili ve Etik Sorunlar. Üstelik bütün suç da bu “fettan kad›n”a yükleniyordu.com/photos/ori ginal/15328108 . Kas›m 2008’de medyaya bir ça¤r› yapan Kad›nlar›n Medya ‹zleme Grubu (MED‹Z). Dünyan›n her yerinde ve bildi¤imiz bütün kültürlerde. Resim 4.Aile. sadece ölen sevgili ile hapse giden koca “kurban” olarak görülüyor ve kad›n›n da öldürülmüfl oldu¤u gerçe¤i büsbütün gözard› ediliyordu. 232-233.4. etkinliklerini de biçimlendirir. Tecavüz haberlerinde ma¤dur kad›nlar›n suçlu gibi sunuldu¤u konusu kad›n örgütlerinin mütemadiyen dikkat çekti¤i bir konudur. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 91 ilgili haberi flu bafll›k alt›nda vermiflti. Kad›nlarla ilgili bu tür haberlere televizyonda da s›kl›kla rastlanmaktad›r. özensiz bir habercili¤in tecavüz suçuna ifltirak etmek anlam›na geldi¤inin alt›n› çizmifl ve tecavüz haberleri ile iliflkili olarak flu konulara dikkat edilmesi gerekti¤ini belirtmifltir. kad›nlarla erkekler.

Kad›nbak›mdan. tekstil gibi sektörlerde kad›n eme¤i a¤›rl›kl›d›r. Gelinlik K›z Evde Kalmaz. SIRA S‹ZDE Erkekler ne yapar? Çal›fl›r Erkeklerin çal›flma alanlar›. Çocuklar›n terbiyesi ve temizli¤inden anne. hayat›n pek çok alan›nda tekrarlan›r. Ancak ayn› zamanda büyük bir risk de tafl›r: Erkeklik evin geçindirilme sorumlulu¤u ile tan›mland›¤› sürece. toplumsal hayata kat›lmak için çeflitli kanallara sahiptir. baflka fleylerin yan›nda “çal›flma” ile belirlenir. Kad›nlar›n bilinen bütün kültürlerde erkeklere göre ikincil oluflu. Bu Kör‹ün TmA eyP en bir emektir. iflçi. Ev AMAÇLARIMIZ ifli. T›pk› bulgur ö¤ütmeye yarayan delikli bir tafl›n ifllevselli¤i nedeniyle sahiplenilmesi gibi. gelinlik k›z da aiS O emek R U leye getirece¤i gücü yüzünden. Kahvehaneler ve stadyumlar. Bu temel ifl bölümü. evin d›fl›d›r. cinsiyet eflitsizli¤inin de temelidir. erkekler aç›s›ndan kimlik kayb› ve buna ba¤l› güçsüzleflme anlam›na da gelir. erkeklerin aile içindeki konumlar›n› pekifltirir. Ekonomik krizlere ba¤l› olarak çal›flma koflullar› a¤›rlaflsa bile sigorta ve emeklilik haklar› vard›r. Erkekler ise as›l olarak ailenin geçimini sa¤lamakla yükümlüdür. ‹liflkiler kurar Erkekler. “çal›flan bir insan” olarak toplumsal statü de kazan›rlar. Örne¤in tar›m kesiminde.92 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Cinsiyete dayal› ifl bölümüne örnekler düflünelim: Kad›nlar ev ifllerini yapar. toplumun farkl› kesimlerinden kad›nlar için farkl› biçimlerde geçerlidir. Erkekler. G›da. memur ya da esnaf olarak toplumun üretici eme¤inin bir parças›d›rlar ve bu onlara toplumsal bir kimlik sa¤lar. Ayr›ca. bu farkl› ifllere farkl› de¤erler yüklenmesi. ayn› ayr›m› görürüz: Bahçecilik. Ev d›fl›nda ücretli çal›fl›yor bile olsalar. hayvanlar›n bak›m› gibi emek yo¤un ve eve yak›n ifllerde kad›nlar. Yani kad›nlar›n ve erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›laflmas›. Genellikle ücret karfl›l›¤› çal›fl›rlar. makineli tar›mda ise erkekler çal›fl›rlar. evdir. “yuvay› difli kufl yapar”. “evde kalmaz”. Delikli Tafl Yerde. ‹NTERNET Çal›fl›r Kad›nlar iflgücü piyasas›nda da çal›fl›rlar. okula gidebilmesinden baba sorumludur. sigortas› ve emeklili¤i olmayan bir çal›flmad›r. mesai saati. Bunun için ev d›fl›nda çal›fl›r.Geleneksel Deyim SIRA S‹ZDE Kad›nlar ne yapar? AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Çal›fl›r Kad›nlar›n birincil çal›flma alanlar›. çal›flmak gelir. çocuklara bakar. genellikle cinsiyete dayal› ifl bölümünün bir sonucu olarak görülür. Bu istihdam görünmez oldu¤u için bu kad›nlar da istatistiklerde “ev han›m›” olarak görülürler. Ne de olsa. erkeklerin kendi aralar›ndaki toplumsallaflman›n mekânlar›d›rlar. Kay›t d›fl› ekonomide büyük ölçüde kad›nlar istihdam edilir. Bu geleneksel deyim. Tar›msal iflgücüne büyük bir katk›lar› vard›r. Bu kanallar›n bafl›nda. g lar›n evde yapt›klar› ifl günde 18 saatlik bir çal›flma anlam›na gelse bile. Yap›ld›¤›nda de¤il de yap›lmad›¤›nda fark edilir. meslek örgütü ya da odas› türünden örgütlere kat›l›rlar. maddi karfl›l›¤›. kad›nlar›n ev içinde harcad›klar› ve S O R U herhangi bir karfl›l›¤›nda ücret almad›klar› için “çal›flma” say›lmayan eme¤e iflaret D‹K K A Tetmek üzere kullan›l›r. SIRA S‹ZDE 6 Bütün kad›nlar ve bütün erkekler ayn› iflleri mi yaparlar? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Kad›nl›k. Bu statü. Eflin ve çocuklar›n maddi ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas›. D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M Kad›n›n görünmeyen eme¤i: Bu kavram. “sevgi eme¤i” T E L Eve V‹Z YON olarak görülür kad›nl›¤›n do¤al bir parças› gibi alg›lan›r. onlar›n sorumlulu¤undad›r. Bu kimli¤in bir parças› olarak sendika. iflsizlik yaln›zca yoksullaflma de¤il. ‹NTERNET . kad›n iflleri ve erkek ifllerine bakt›¤›m›zda. sadece k›rsal üretim için de¤il. asli iflleri her zaman evle ilgili olanlard›r. yani cinsiyet eflitsizli¤i.

Bu çizelgeye sizin ekleyebilece¤iniz faaliyetler var m›? ATAERK‹ (PATR‹ARKA) Ataerkillik. parti delegeli¤ine kadar her aflamada erkekler büyük bir a¤›rl›¤› olufltururlar. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 93 Çal›fl›r Kad›nlar. Çal›fl›r Kad›nlar. erkeklerin tekelindedir.. sosyal hizmet uzmanlar› ve hemflirelerdir. kendi aileleri ve kocalar›n›n ailesi aras›ndaki iliflkileri ustal›kla yürütmek zorundad›rlar. evlilikleri düzenlerler. . gündelik yaflam›m›z› etkileyen pek çok konuda erkekler karar verirler. bu kararlara iliflkin “r›za” üretimi. erkeklerin egemen ve ayr›cal›kl› olduklar› kurumlara ve kad›nlar›n itaatine iflaret eder. ayn› zamanda baba soyludur.. gidebilecekleri ve gidemeyecekleri yerler nerelerdir. sadece çal›flma de¤il. de¤ersiz kabul edilir. iliflkileri ayarlar.4. Ataerkillik. Karar verir Yaln›zca “siyasal” diyebileceklerimiz de¤il. hastalara onlar bakarlar. Onlar. hangi durumlar›n babaya bildirilmesi gerekir? Gündelik yaflam›n “siyasetini” yürütür Kad›nlar›n yürüttükleri halkla iliflkiler ve diplomasi iflleri.Aile. kimlerle görüflebilirler. Siyasetle u¤rafl›r Türkiye’de siyasal örgütlerin tamam›nda erkekler yer al›rlar. Aile bireyleri hangi saatlerde evden ç›kacaklar. toplumsal örgütlenmenin merkezinde durur ve babalar. gündelik yaflam› estetize etme çabalar› da genellikle görmezden gelinir. Ama yapmad›klar›nda “kad›nl›ktan uzak” olmakla suçlan›rlar. kimlerle görüflemezler. bir sosyal sistemdir. insan türünün gelifliminde temel önemde faaliyet alanlar›d›r ve bu iki alan. Babayla çocuklar. halkla iliflkiler uzman›d›rlar. Konu komfluyla akrabalarla görüflmeleri. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Kad›nlar›n estetik ve bilgiyle iliflkileri. ayn› zamanda onlar için bir güçlenme kayna¤›d›r da. hediyeleri düflünürler. Kim. hangi haberler iletilmeyecek? Hangi durumda çocuklar “idare edilecek”. kurumsallaflm›fl bilim ve sanat›n d›fl›nda kurulur. tarihsel olarak çok farkl› kültürlerde toplumsal. mülkiyetin ve ünvanlar›n da babadan o¤ula geçti¤i soy sistemidir. Merkezî ve yerel siyasetin aktörleri onlard›r. Ailedeki engelli ve yafll›lara. Baba soyluluk: Soyun baba taraf›ndan takip edildi¤i. Y›l dönümlerini hat›rlar. Ataerkil toplumlar›n ço¤u. kad›nlar. Ünite . Ataerkillik. Çal›fl›r Kad›nlar. Bunu yaparken genellikle destek görmezler. Bu bilginin yaflam›n devam›nda büyük bir rolü olmas›na karfl›n. gündelik deneyimin bilgisini biriktirirler. çocuklar ve mülkiyet üzerinde egemendirler. Benzer biçimde. ne s›kl›kla ziyaret edilecek? Kime ne kadar hizmet edilecek? Hangi konular› öteki taraf bilmese daha iyi olur? Hangi selamlar iletilecek. diplomatt›rlar. pek az say›daki istisnalar d›fl›nda. kad›nlara önemli bir hareket ve güç alan› açar. Bu sistemde erkeklerin temel otorite figürü rolleri. Belediye meclislerinden parlâmentoya. Gündelik yaflam›n düzenlenmesine iliflkin kararlar›n al›nmas›. Sanatla ve bilimle u¤rafl›r Sanat ve bilim.

KlasikT ataerkillik. ‹flte bu sonuçlar›n do¤mas›na yol açan. okul müdürlerinin ve yöneticilerin a¤›rl›kla erkekler olmas›na kadar pek çok fley. istatistiki veri toplayan kurulufllar›n yönelimi. ataerkil bir sosyal sistem içinde yaflad›¤›m›z için toplumsal cinsiyetler aras›ndaki T Eortaya L E V ‹ Z Y ç›kmaktad›r. Konuyla ilgili bilgi için Firdevs Helvac›o¤lu’nun (1996) Ders Kitaplar›nda K ‹daha T A ayr›nt›l› P Cinsiyetçilik 1928-1995. E L E V ‹ Z Y O N baban›n otoritesinin sars›lmaz ve tart›fl›lmaz oldu¤u. Yani. ‹KKAT Bireysel D Yaflamlardan Toplumsal Örgütlenmeye Toplumsal cinsiyet. “klasik ataerkillik” kavram›n› modern öncesi Orta Do¤u ve Akdeniz toplumlar› için ‹NTERNET kullan›r. siyasal ve ekonomik örgütlenmelerde kendini ortaya koyar. istihdam gibi temel alanlardaki cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl istatistikler. Cinsiyete göre ayr›flt›r›lm›fl ve güncel istatistikler için www. Ataerkilli¤in “geS O R U leneksel” biçiminden “modern” biçimine geçilirken kad›nl›k ve erkeklik modellerinde (kal›plar›nda) de¤iflim olmakla birlikte. ‹NTERNET Ataerkillik ‹le Modernlik Aras›ndaki ‹liflki Ataerkillik ile ilgili s›kl›kla tekrarlanan bir yan›lg›. kad›nlarla erkekler aras›ndaki eflitsizlik varl›¤›n› D sürdürmüfltür. Ayn› zamanda. . baban›n salonda SIRA S‹ZDE temsil edilmesinden e¤itim sektörü çal›flanlar›n›n neredeyse yar› yar›ya kad›n ve erkeklerden oluflmas›na karfl›n. topDÜfiÜNEL‹M lumsal eflitli¤i sa¤lamakta ifllevsel oldu¤unu düflünebiliriz. Bu etkiler.gov sitesini ziyaret ede‹NTE RNET bilirsiniz. modern dönemin ekonomik. bunun geçmiflte kalm›fl bir sistem oldu¤udur. bize kad›nlarla erkekler aras›ndaki farkl›l›klar›n toplumsal sonuçlar›n› gösterir. Örne¤in. Böylelikle kad›n ve erkekler aras›ndaki AMAÇLARIMIZ farkl›l›¤›n toplumsal sonuçlar›na iliflkin veriye dayal› bir bilgi edinmek mümkün olur. AMAÇLARIMIZ E¤itim. SIRA S‹ZDE cinsiyete göre ayr›flt›rma iflleminin yap›lmas› son derece önemlidir. kad›nlar›n ve gençlerin bu otoriteye tabiyetlerinin namus kodlar›yla düzenlendi¤i bir toplumsal sisteme iflaret eder. ON eflitsizlikler Birincisi kiflisel düzeydeki iliflkilerimize iflaret ederken ikincisi toplumsal ve genel düzeydeki iliflki örüntülerine odaklan›r. DÜfiÜNEL‹M yasal. (Kaynak Yay›nlar›. toplumsal cinsiyet ile ataerkillik aras›nda do¤rudan bir ba¤lant› vard›r. siyasal kat›l›m. 1996) kitab›n› okuyabilirsiniz. kaynaklardan yararlanma ve f›rsat eflitli¤i anlam›nda da dikkate al›nmas› gereken sonuçlar do¤urur. Oysa daha önce de belirtti¤imiz gibi modern toplumsal kurumlar da ataerkilli¤in farkl› biçimlere SIRA S‹ZDEbürünmesini. içinde yaflad›¤›m›z K ‹ T A P sosyal sistem ataerkilliktir. basitçe bir “farkl›l›k” de¤ildir. Ders kitaplar›nda annenin mutfakta. yeni koflullara uyarlanm›fl biçimde varl›¤›n› sürdürmesini sa¤larlar. sa¤l›k. siyasal ve kültürel de¤iflimleri karfl›s›nda varl›¤›n› oldu¤u gibi sürdürememifltir. modern e¤itim kurumlar›n›n eflitsizli¤i pekifltirici AMAÇLARIMIZ etkileri oldu¤una iflaret eder. Bu sistem. verinin cinsiyete göre ayr›flt›r›lmas› T ELE V ‹ Z Y O N olmakla birlikte. Türkiye K ‹ T A P baflta ‹statistik Kurumu olmak üzere.ksgm. toplumsal düzeyde de aile reis- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P T ELEV ‹ Z Y O N Deniz Klasik Ataerkillik: Kandiyoti. modern e¤itimin cinsiyet aç›s›ndan eflitlikçi oldu¤unu. dahas›. bu konuda henüz pek çok eksiklik mevcuttur. günümüzde baz› “ataerkil kal›nt›lar”la karfl›laflsak bile gerçekte bunlar ancak geçmiflin miras› olarak de¤erlendirilebilir. cinsiyet kal›plar› ve cinsiyete dayal› ifl bölümü bafll›klar› alt›nda gördü¤ümüz gibi cinsiyet farkl›l›¤›n›n kiflisel yaflamlar›m›z üzerinde son derece SIRA S‹ZDE önemli etkileri vard›r. Siyasal olarak ‹ N T E R N Etemsil T mutlak monarkta edilen “patriark” modeli. bize bunun do¤ru olmad›¤›n› gösterir. K›z ve erkeklerin e¤itimden yararlanabilmekteki eflitsiz‹KKAT likleri ile birlikte e¤itim kurumlar›n›n yap›s›nda ve e¤itimin içeri¤inde de eflitli¤e ayk›r› pek çok öge vard›r. Bu yanl›fl kavray›fla göre. Türkiye’de ve dünyada yap›lan pek çok araflt›rma.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 94 DÜfiÜNEL‹M U ayr›flt›r›lm›fl S O R göre Cinsiyete istatistikler: Çeflitli düzeylerde istatistiki veri toplan›rken veri toplama D‹KKAT aflamas›ndan ham verinin ifllenmesi ve analizi aflamalar›na kadar. pek çok kültür daha eflitlikçi sosyal sistemlere geçmekte ise de ataerkilli¤in etkisiS O R U ni modern uygarl›kta da görürüz.

Yani bir insan›n içine do¤du¤u ailenin diyelim bir ayakkab›c› ya da çiftçi ailesi olmas›. Eflitlik Fikrinin Geliflmesi Bir ideal olarak eflitlik yayg›nl›kla benimsense de gerçeklefltirilmesinin çok kolay olmad›¤› ortadad›r.Aile. Frans›z Devrimi’nin üç ilkesinden biriydi: Eflitlik. günümüzde de fiilen sürmektedir. Siyasal düzeydeki modernleflme monarklar› yerlerinden ederken sosyal düzeyde de aile reislerinin otoritesinin sars›ld›¤›n› görürüz. Türkiye’de yasal olarak 2002 y›l›na kadar devam eden “aile reisli¤i” kavram›. yafll› reislerin otoritesi sars›l›r ve genifl haneler çözülürken yeni. Ünite . Kad›nlar›n kendilerini sis- . “Haydi K›zlar Okula” Kampanyas›. anne ve babas› okur yazar olmayan. seçeneklerimizin bu niteliklere ba¤l› olarak genifllemesi ya da daralmas›na neden olmamas›. Bunun gibi. varolan eflitsizliklerin sürdürülmesini sa¤lar. Kardefllik. TOPLUMSAL C‹NS‹YET ROLLER‹ VE Efi‹TS‹ZL‹K Eflitlik. eflitsiz koflullarda bafllayan bir yar›fl›n daha eflit hâle getirilebilmesini sa¤lamay› amaçlar. böyle bir mant›kla gelifltirilmifltir. Ancak. Eflitlik ilkesi hiçbir zaman insanlar›n birbirlerinin “ayn›” olmas› anlam›na gelmedi. eflitlikçi bir toplumun vazgeçilmez kofluludur. erkeklere tan›nan f›rsatlardan yararlanamamas›. Kad›nlar›n siyasette erkeklerle eflit biçimde varolabilmeleri için gelifltirilmifl kota gibi geçici özel önlemler de benzer biçimde. bunlar›n kabul edilmesi. ayn› zamanda yoksul köylü k›zlar›n›n e¤itim haklar›ndan yararlanabilmesini sa¤lamaya dönük bir “geçici özel önlem”dir. o insan›n zorunlu olarak ayakkab›c›l›¤› ya da çiftçili¤i sürdürece¤i anlam›na gelmez. Ancak. baflka pek çok niteli¤imiz nedeniyle de birbirimizden farkl›y›z ve toplumu toplum yapan da bütün bu farkl›l›klar›n getirdi¤i zenginliktir. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 95 lerinde karfl›l›¤›n› bulur. engellenmesi. Çünkü fiilen eflit olmayanlara eflit muamele. modern ailenin de bir reisi vard›r: Erkek. Elbette ki yaln›zca cinsiyetimiz de¤il. insanlar›n birlikte yaflamalar›n›n kurallar›n› belirleyen Toplum Sözleflmesi’nde de yepyeni bir döneme iflaret ediyordu. kad›nlar›n erkeklerle eflitli¤inin sa¤lanmas› için de her fleyden önce çeflitli alanlardaki eflitsizliklerin fark›na var›lmas›. sonra da bu eflitsizlikleri gidermek için önlemler al›nmas› gerekir. ayr›mc›l›kt›r ve eflitli¤e ayk›r›d›r. Do¤ufltan eflit haklara sahip olmak ve kanun önünde eflitlik son derece önemli kazan›mlard›r ancak bu kazan›mlar›n fiilen eflitli¤i sa¤lamas› için baz› ek önlemler gerekir. Bu ilkeler. “geçici özel önlemler”. kad›nlar›n da do¤ufltan getirdikleri nitelikler nedeniyle erkeklerden daha üstün ya da daha afla¤› bir konuma yerlefltirilmesi. bütün bu niteliklerimizin bizim di¤erlerinden daha fazla (ya da daha az) f›rsata sahip olmam›za. ‹nsanlar›n do¤ufltan getirdikleri baz› nitelikleri sebebiyle di¤erlerinden daha üstün ya da afla¤› olmayaca¤›n› teminat alt›na alan “eflitlik” ideali. ‹flte. Özgürlük. Örne¤in.4. Örne¤in. yaln›zca ideolojik ve politik bir kampanya de¤il. modern toplumun kurucu ilkeleri oldu. Çünkü bilinmektedir ki bu k›zlar. erkek yafl›tlar›n›n yaflad›¤› engellenmelere ek olarak bir de cinsiyetleri nedeniyle okuma hakk›ndan mahrum kalmaktad›r. kendisi de alt› yafl›ndan itibaren tarlada çal›flmaya bafllam›fl bir çocukla kentli ve e¤itimli bir ailenin çocu¤unun eflit f›rsatlara sahip olmas› için “temel e¤itim herkes için zorunlu ve paras›zd›r” hükmü yeterli olabilir mi? Yoksul olan çocuk çal›flmad›¤› zamanlarda okula gidebilse bile alaca¤› e¤itimin onu di¤eriyle eflit k›lmas› mümkün müdür? Bunun gibi. bilindi¤i gibi.

96

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

tematik olarak d›fllayan bir mekanizmaya girebilmelerini mümkün k›lar, böylece daha fazla say›da kad›n›n siyasette varolmas› yoluyla cinsiyet eflitsizliklerine siyasal çözümlerin sa¤lanmas›n›n kolaylaflaca¤›n› öngörür.

Cinsiyet Eflitli¤i Ne Demektir?
Cinsiyet eflitli¤i, en genifl anlam›yla kad›nlarla erkeklerin eflit haklara ve sorumluluklara sahip olmalar› anlam›na gelir. Türkiye Cumhuriyeti, kuruluflundan bu yana, kad›n erkek eflitli¤ini ve kad›nlar›n toplumun her alan›nda hiçbir k›s›tlama ve ayr›mc›l›¤a u¤ramaks›z›n var olmalar›n› tart›fl›lmaz ilkeler olarak kabul etmifltir.
Resim 4.5 Atatürk ve ö¤retmenler kad›n erkek eflitli¤ini gerçeklefltirmek için büyük ad›mlar atm›flt›. K›z çocuklar›n›n e¤itimine büyük önem vermesi, eflitli¤in ancak e¤itimle gerçekleflebilece¤ine inanmas›ndand›. Kaynak: http://nkfu.com

Yasalar önündeki eflitlik, yani yasalarda cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n yap›lmamas›n›n eflitli¤i sa¤lamaya yeterli olmad›¤›, özellikle son otuz y›lda, bütün dünyada çok farkl› kesimler taraf›ndan dile getirilmektedir. Fiilen eflit olmayanlara eflit muamele yapmak, eflitsizliklerin ortadan kalkmas›n› sa¤lamaz. Bunun yerine eflitsizlikleri gören, dikkate alan ve düzeltmeye çal›flan bir bak›fl aç›s›na ihtiyaç vard›r. Örne¤in, Türkiye’de kad›nlar 1934’ten beri seçme ve seçilme hakk›na sahipler. Bu hakk› dünyan›n baflka pek çok ülkesindeki hemcinslerinden önce kazand›lar. Bu hakk› kazand›ktan sonraki ilk seçimlerde, Atatürk’ün de müdahalesi ile Mecliste %4.2 oran›nda temsil edildiler. Aradan geçen yetmifl y›lda bu oran de¤iflmedi. Bugün Mecliste kad›n milletvekili oran› % 9.1. Demek ki fiilen eflitsiz olanlar›n yasa önünde eflit olmas›, eflitsizli¤in ortadan kalkmas›n› sa¤lam›yor. O hâlde, eflitsizli¤i ortadan kald›rmak için özel politikalara, önlemlere ihtiyaç var. Atatürk’ün bundan yetmifl y›l önce görmüfl oldu¤u bu gerçe¤i bugün hâlâ göremeyenler olsa da özellikle son yirmi y›lda, eflitlik yönünde ciddi ad›mlar›n at›ld›¤›n› söyleyebiliriz.

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

97

Okuma Parças› Türkiye Cumhuriyeti, varl›¤›n›n ilk y›llar›ndan itibaren ça¤dafl anlamda kad›n-erkek eflitli¤ine çok olumlu bir anlam yüklemifl, hatta o dönemde birçok Bat› ülkesine k›yasla çok daha radikal düzenlemeler ve uygulamalar gerçeklefltirmifltir. Bu durumun en bilinen örneklerinden bir tanesi, kad›nlar›n gerçek vatandafllar olarak tan›nmas›nda önemli bir ad›m olan kad›nlara seçme ve seçilme hakk›n›n Türkiye’de kad›nlara hayli erken bir dönemde (1934) tan›nm›fl olmas›d›r. Ancak, kad›n-erkek eflitli¤i alan›nda Cumhuriyet miras›n›n özü, kan›mca, eflit vatandafll›k tan›m› içerisinde kad›nlar›n yaln›zca kamusal alanda eflitli¤i ilkesini de¤il, ayn› zamanda özel alana yönelik eflitlik ve hak tan›mlar›n›n da yer alm›fl olmas›d›r. Cumhuriyet reformlar›n›n çok efllili¤i kald›rmas› ve evlilik kurumu ba¤lam›nda kad›n-erkek eflitli¤ini öngörmesi, dönemin koflullar› göz önüne al›nd›¤›nda, bu reformlar›n ne denli radikal oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Nitekim, Cumhuriyet’in “ça¤dafl medeniyetler seviyesine ç›kma” söylemi ve bu yönde benimsedi¤i politikalar, Türkiye’de kad›nlar›n önemli bir kesiminin toplumdaki konumunu kökten de¤ifltirmifl ve ülkemizde kad›nerkek eflitli¤i alan›nda çok ciddi bir s›çrama kaydedilmesinde etken olmufltur. Laik devlet yap›s› ve Cumhuriyet’le benimsenen tekil hukuk sistemi, günümüze kadar gelen kad›n-erkek eflitli¤ine yönelik olumlu yasal çerçeveyi mümkün k›lm›flt›r. Uluslararas› deneyimin iflaret etti¤i bir gerçek, çoklu hukuk sistemlerinin uyguland›¤› toplumlarda flah›s hukuku ve özel alan iliflkilerinin (kad›n haklar› ve evlilik, boflanma, miras vb. konular›n) daima dinî hukuk ya da örf âdet hukukuna tabi olarak kald›¤›d›r. Bu durumlarda da kad›n-erkek eflitli¤inde yol al›nmas›n›n neredeyse imkâns›z oldu¤u aç›kt›r. Buna karfl›l›k ak›lc› yaklafl›m ve pozitif hukukun tek yasal düzenleme çerçevesi oldu¤u devletlerde cinsiyet ayr›m›n› gözetmeyen, eflitlikçi bir düzene yönelik ad›mlar›n çok daha kolay at›labildi¤i malumdur. Nitekim, Türkiye’de durum böyle olmufltur. Cumhuriyet reformlar› bir yandan kad›nlar›n kamu alan›na aç›lmas›n›n önündeki çok say›da engeli ortadan kald›r›rken bir yandan da toplumda kad›n-erkek eflitli¤i fikrine olumlu bir ideolojik anlam yüklemifl ve bu ideolojiyi benimseyen kad›n ve erkek yeni kuflaklar ve kadrolar yaratmaya çal›flm›flt›r. Feride Acar, Kad›n Haklar›/Uluslararas› Hukuk ve Uygulama

Kad›n ve erke¤e atfedilen nitelikler kültürden kültüre ve tarih içinde de¤iflimler gösterse de baz› unsurlar›n de¤iflmedi¤ini söyleyebiliriz. Bunlardan biri, kad›nlar›n do¤aya erkeklerden daha yak›n olduklar› fikridir. Anneli¤e ve “ölmeden kanama yetene¤ine” ba¤l› olarak kad›nlar›n erkeklerden daha “do¤al” olduklar› varsay›l›r. Bu nedenle ürkütücü, anlafl›lmas› zor, gizemli görünürler. Tam da bu noktada, cinsiyet eflitli¤i ile cinsiyet kal›plar› aras›ndaki ba¤lant› berraklafl›r: Kendilerinden korkulan cinsiyet olarak kad›nlar, farkl› kültürlerde ve tarih boyunca, ikincillefltirilmifllerdir.

98
Resim 4.6 ‹nsano¤lunun bilinç d›fl›n› keflfeden Freud, kad›nlar› karanl›k bir k›taya benzetmifl ve sormufltu: Kad›nlar ne ister?! Kaynak: http://www.mamm akaze.com/wpcontent/gallery/ma mmakazipics/freud -final.jpg

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Bu varsay›m›n bir sonucu, kültürün ve uygarl›¤›n erkeklere, do¤an›n ise kad›nlara ait oldu¤u fikridir. Gerçekten de eski Yunan’dan bafllayarak Bat› felsefesinin önemli temsilcileri (Aristotales, Pythagoras, Heiddegger, Nietzsche...) uygarl›¤›n bir erkek ürünü oldu¤unu öne sürmüfllerdi. Kad›nlar›n korkulacak varl›klar oldu¤una iliflkin sözlerdeyse karfl›m›za kad›n düflmanl›¤› (misogyny) ç›kar: “Evrende, düzeni, ›fl›¤› ve erke¤i yaratan iyi bir ögeyle kar›fl›kl›¤›, karanl›¤› ve kad›n› yaratan kötü bir öge vard›r” (Pythagoras). Düzen ve ›fl›k kadar karanl›¤›n da insanlara özgü bir nitelik oldu¤unu hat›r›m›zdan ç›karmadan, cinsiyetlere atfedilen özelliklerin gerçekten cinsiyetle iliflkili olup olmad›¤›n› sorabiliriz: Nezaket, bilgelik, adalet duygusu, özgürlük arzusu... Bunlar›n biyolojiyle ya da anatomiyle bir iliflkisi var m›? Ya hesapç›l›k düzenbazl›k yahut kabal›¤›n? Üreme organlar›ndaki ve hormonlar›ndaki hangi nitelik insan› yalanc› yahut dürüst yapar? ‹nsan türüne ait niteliklerin ve potansiyellerin her birimizde farkl› derecelerde bulundu¤unu söyleyebiliriz. Bazen hayat›m›z›n sonuna kadar bu nitelik ve potansiyelleri ortaya ç›karmaya, hatta fark etmeye imkân bulamay›z. T›pk› ola¤anüstü resim yetene¤ini keflfedemeden yafllanan bir köylü gibi. Daha s›k yaflad›¤›m›z durum, baz› niteliklerimizin desteklenip yeflertilirken baz›lar›n›n bast›r›lmas›d›r. K›z ve erkek çocuklar› yetifltirirken sistematik olarak kimi niteliklerini destekler, kimilerini cezaland›r›r›z: “Ne iflin var k›z bafl›na senin orda?” “Erkek adam a¤lamaz!” “Hadi han›m k›z›m, a¤abeyine su ver”, “o¤lum, kardefline sahip ç›k”... Sonra da “kad›nlar çekingen”, “erkekler duygular›n› göstermeyi bilmez” gibi yarg›lara kolayca var›r›z. Kendi yapt›¤›m›z fleyi do¤aya yükleriz yani! Kad›nlar›n “erkeksi” nitelikleri benimsemesi, böyle özellikler göstermesi, belirli s›n›rlar içinde hoflgörülebilir: “Erkek gibi kad›n!” bir övgüdür. Kad›n›n cinsiyetinden beklenmeyecek bir cesaret ya da mertlik gösterdi¤ini ifade etmifl oluruz bunu söyleyerek. Oysa bir erke¤e “kad›n gibi” demek, yap›labilecek en büyük hakaretlerden biridir. Neden böyle dersiniz?

4. Ünite - Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet

99

Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizli¤i
Kad›nlarla erkeklerin yapt›klar› ifllerin farkl›l›¤›, onlar›n eflitsizli¤inin de temel kayna¤›d›r. Cinsiyete dayal› ifl bölümü, basitçe kad›nlarla erkekleri farkl›laflt›rmaz, ayn› zamanda, onlar› eflitsiz de k›lar. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerle erkeklerinkiler aras›ndaki farklara bakt›¤›m›zda bu eflitsizli¤i görmemiz kolaylafl›r. Farkl›l›klar›n bafl›nda, eme¤in karfl›l›¤›n›n olup olmamas› gelir. Erkekler, çal›flmalar›n›n karfl›l›¤›nda genellikle maddi bir kazanç sa¤larken “kad›n iflleri”nin karfl›l›¤›, ancak manevi olabilir. Bunun sonucunu mülkiyet ve gelire iliflkin rakamlarda görmek çok kolayd›r: Bütün dünyada özel mülkiyetin %1’i, gelirin ise %10’u kad›nlar›nd›r. Rakamlar, onlar›n daha az çal›flt›¤›n› de¤il, emeklerinin karfl›l›¤›n› almad›klar›n› gösterir. Kad›nlar›n yapt›klar› ifllerin büyük bölümü, ailenin ve evin çevrilmesine iliflkindir. Dolay›s›yla, “ifl” olarak görülmeyen, yap›ld›¤›nda de¤il ancak yap›lmad›¤›nda fark›na var›lan büyük bir ifl y›¤›n›, “ev kad›n›” rolünün arkas›nda gizlidir. Kad›nlar›n kendileri bile kendilerini “çal›flm›yor” olarak görürler çünkü yapt›klar› fley gün be gün tekrarlanmas› gereken, karfl›l›¤› olmayan, görünmeyen bir fleydir. Bir baflka farkl›l›k, yap›lan ifllerin niteli¤ine iliflkindir. Bütün bir ailenin günde üç ö¤ün doyurulmas›, evin temizlenmesi, çamafl›rlar›n y›kanmas›, al›flveriflin yap›lmas›... Bütün bu ifller, son derece rutin, bezdirici, kendini tekrarlayan ifllerdir ve insan›n kendini gelifltirmesine bir katk›lar› yoktur. Üstelik tam da masalda dendi¤i gibi, ev kad›n› da “az gider, uz gider, dere tepe düz gider, bir de dönüp arkas›na bakar ki bir arpa boyu yol gitmifl”! Arkas›na dönüp bakt›¤›nda “iflte bunu da ben yapt›m” diyebilece¤i somut bir ürün yoktur. Toplumsal statü ve gelir getirmeyen, üstelik pek çok durumda varl›¤› bile fark edilmeyen bir çal›flma alan›nda ömür tüketmeleri, kad›nlar›n erkeklerle eflit olmaSIRA S‹ZDE s›n›n önündeki en büyük engeldir. Yine buna ba¤l› olarak ücretli çal›flmaya kat›ld›klar›nda, ailenin geçiminden sorumlu olmad›klar›, sadece “muavin ve müflavir” addedildikleri Diçin daha ÜfiÜN E L ‹ M düflük ücretlere raz› olurlar. Kamu kesiminde, yani eflit ifle eflit ücret ilkesinin en güçlü uyguland›¤› yerde bile, kad›nlar›n ve erkeklerin kazand›klar› ücretler aras›nda önemS O R U li farkl›l›klar vard›r.
D ‹ K K A T kar› ve ko2002 y›l›nda yap›lan Medeni Kanun de¤iflikliklerinden önce, evlilik birli¤inde can›n rolleri tan›mlan›rken kocan›n aile birli¤inin “reisi”, kad›n›n ise onun “muavin ve müflaviri” oldu¤u ifade ediliyordu. 2002 y›l›nda bu tan›mlamalar kald›r›ld›. SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Kad›nlar, as›l olarak aile ve evle tan›mland›klar› için toplumsal sorunlarla ilgiAMAÇLARIMIZ lenmeleri, siyaset yapmalar› hofl karfl›lanmaz. “Elinin hamuruyla erkek ifline kar›flma” sözü, bunun bir ifadesidir. Böyle oldu¤u için de yaflad›klar› sorunlar› dile getirmeleri, çözüm önerileri gelifltirmeleri mümkün olmaz. Bu nedenle örne¤in aile K ‹ ifli” T A olarak P içi fliddet gibi çok önemli bir toplumsal sorunun “ailenin kendi görülmekten ç›k›p kamusal çözümler üretilmesi gereken bir konu olarak görülmesi, ancak son yirmi y›lda mümkün olmufltur. T E Lakraba EV‹ZYON Hareket alanlar› evle ve mahalleyle, görüfltükleri kifliler ise ve komflularla s›n›rland›r›lm›fl kad›nlar›n var olan haklar›n› bilmeleri, kullanmalar› da mümkün olmaz. E¤itim ve sa¤l›k hizmetlerinden yararlanmalar›n›n önündeki engellerden biri budur. Böyle bir k›s›tlanma, sadece kad›nlar› de¤il, erkekleri ve bütün bir ‹NTERNET toplumu da güçsüz düflürür. Çünkü nüfusun yar›s›, üretim gücünü, yarat›c› kapasitesini yeterince kullanamamaktad›r.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

yöneldi¤i grupla her türlü iliflkinin kesilmesi anlam›na gelir ama daha s›k rastlanan ayr›mc›l›k biçimi. onlar›n fiziksel olarak yal›t›lmalar›na de¤il. sosyal farkl›laflma yaratmaya yöneliktir. ayr›mc›l›k ad› verilir. Kaynak: http://www. Resim 4. cinsiyete dayal› ifl bölümünün basit bir “alanlar›n ayr›lmas›” meselesi olmad›¤›n›. Ayr›mc›l›k. ait olunan grubu hedef al›rlar. belirli bir Türk vatandafl›na yönelik olarak bu aidiyetinden ötürü bir önyarg›. Bugün de getto sözcü¤ü. göçmenlerin ve az›nl›klar›n yaflad›klar› ve kötü koflullara sahip mahalleler için kullan›l›r.” biçimindeki bir de¤erlendirmeden kaynaklan›r. böyle bir farkl›laflmaya elefltirel bak›fl›n da çok küçük yafllarda mümkün olabildi¤ini görüyoruz. kad›nlara yönelik ayr›mc›l›k. Bu de¤erlendirme. çok küçük yafllarda bafllayabilir. önceden oluflmufl yarg›lar›m›z do¤rultusunda de¤erlendiririz. karfl› cinsin “öteki” olarak alg›lanmas›. Önyarg›lar.7 Cinsiyetlere dayal› önyarg›lar ve ayr›mc›l›k. Yahudilerin gettolarda yaflamak zorunda kald›klar› dönemler. Önyarg›lar›n davran›fllara dönüflmesine. Örne¤in..jpg . kimi durumda. Bu çizimde. siyasal ve sosyal haklardan mahrum olarak kentin çeperlerindeki mahallelerde yafl›yorlard›. Orta Ça¤ Avrupas›’nda Yahudiler ve yabanc›lar. hem cinsiyet eflitsizli¤ine hem de toplumsal güçsüzlü¤e kaynakl›k etti¤ini gösterir. Ayr›mc›l›k. Buna karfl›l›k. bireysel varolufllardan çok. biz/onlar ayr›m›n› pekifltirdi¤i gibi “onlar” olarak adland›rd›¤›m›z grubu da türdeflmifl gibi alg›lamam›za neden olur. sosyal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lar. C‹NS‹YETE DAYALI AYRIMCILIK Getto: Bir kentin herhangi bir az›nl›kça yerleflilen bölümüne verilen add›r.children slibraryorg/library/r eviews/Grace_YR24-3-05-Friends. “Bütün Türkler. belirli sosyal ifllevlerle s›n›rland›r›lmalar›n› amaçlar. Bu de¤erlendirme ve tutumlar.100 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bütün bunlar. web. böylece karfl›laflt›¤›m›z durumlar› ya da kiflileri gerçeklikte olduklar› gibi de¤il.. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz bir de¤erlendirme ve tutumdur. ayr›mc›l›¤›n fiziksel yal›t›m biçiminde ç›kt›¤› bir örnektir. Örne¤in.

Eflcinsel yönelim. Ünite . taraf devletlerin cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k içeren her türlü yasal düzenlemeyi ve kurumsal uygulamay› de¤ifltirmesini ve ayr›mc›l›¤› önlemeye daAMAÇLARIMIZ yal› somut önlemler almas›n› gerektirmektedir. cinsel yönelimimizi de seçemeyiz. ekonomik. kültürel.4.” Bu sözleflme. Geleneksel cinsiyet kal›plar› ve cinsiyet rollerine dayal› önyarg›lardan kaynaklan›r. Kendimize kendi cinsimizden birini cinsel efl olarak istiyorsak eflcinsel. karfl› karfl›ya kald›klar› durumlard›r. genellikle belirli bir cinsiyetin üstünlü¤ü inanc›yla beslenir. karfl› cinsten birini istiyorsak heteroseksüel. daha çok kad›nlara yönelik cinsiyet ayr›mc›l›¤› durumlar›nda kullan›l›r. Bunun istisnas› da gene nadir olan cinsel kimlik farkl›l›klar›d›r. mahrumiyet veya SIRA S‹ZDE k›s›tlama anlam›na gelecektir. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü önyarg› ve kal›p tiplefltirme. Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW) Türkiye’nin de 1985 y›l›nda baz› çekincelerle imzalay›p 2000 y›l›nda tüm çekinceSIRA S‹ZDE leri kald›rarak tam taraf oldu¤u Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Uluslararas› Sözleflmesi (CEDAW).Aile. medeni veya di¤er sahalardaki insan haklar› ve temel özgürlüklerinin tan›nmas›n›. Ergenlikten itibaren de ‘cinsel yönelimimiz’ belirginleflir. keyfî. ‹lk çocukluk yafllar›nda ‘cinsel kimli¤imiz’ geliflir. ‘Bedensel cinsiyetimiz’ do¤ufltan belirlenir. sosyal. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Cinsel Yönelim ve Cinsel Yönelim Ayr›mc›l›¤› TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n özel bir türü. kiflilerin istemli olarak seçtikleri de¤il. en az 30 y›ld›r hastal›k ya da bozukluk olarak kabul edilmiyor. Sevinç Ery›lmaz K ‹ Dilek T A Pve Bertil Emrah Oder’in Kad›n Haklar›. ahlaki veya istemli bir seçim de¤ildir. “Ben kad›n›m” ya da “Ben erke¤im” duygumuz oluflur. cinsel kimlik ve cinsel yönelim. aynen heteroseksüel yönelim gibi bir durumdur.DBu birinci maddesi. Konuyla ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gökçeçiçek Ayata. Cinsiyetçilik terimi. cinsel yönelim ayr›mc›l›¤› ad›n› al›r. Hiçbirimiz kad›n ya da erkek olarak do¤may› seçemeyece¤imiz gibi. ‹NTERNET . Bu üç cinsel yönelim de birbirine eflde¤erdir ve hiçbiri psikiyatride. Ayr›ca cinsellikle ilgili bu üç temel kavram. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 101 Cinsiyetçilik ya da cinsiyete dayal› ayr›mc›l›k. cinsel ‹NTERNET yönelim ayr›mc›l›¤›na temel oluflturur. Hepimiz kad›n ya da erkek cinsel organlar› ile do¤ar›z. Uluslararas› Hukuk ve Uygulama (Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. medeni durumlar›na bak›lmaks›z›n ve kad›n ile erkek eflitli¤ine dayal› olarak politik. her ikisini de istiyorsak biseksüel oluruz. bir kiflinin cinsiyetle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin ve kapasitesinin cinsiyetiyle iliflkili oldu¤unu varsayan yanl›fl inançlara iflaret eder. kad›nlara karfl› ayr›mc›l›¤› flöyle tan›mlar: “‹flbu sözleflmeye göre. belirli bir cinsiyete yönelik nefret veya ayr›mc›l›kt›r. kullan›lD‹KKAT mas›n› ve bunlardan yararlan›lmas›n› engelleyen veya ortadan kald›ran veya bunu amaçlayan ve cinsiyete ba¤l› olarak yap›lan herhangi bir ayr›m. S O R U “kad›nlara karfl› ayr›m” deyimi kad›nlar›n. Tek istisna nadir görülen hermafroditlerdir. 2010) kitab›na bakabilirsiniz. Cinsiyetçilik. bedensel cinsiyet. taraf devletlere cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›n her düÜ fi Üsözleflmenin NEL‹M zeyde ortadan kald›r›lmas› için çeflitli görevler yüklemektedir.

sömürüyle ba¤lant›l› fliddet dâhil olmak üzere aile içinde meydana gelen fiziksel. hepimiz az ya da çok homofobi¤iz. yüzy›l›n son çeyre¤ine gelininceye kadar kad›nlara yönelik ev içi fliddet. Böylelikle. Ulusal ve kültürel s›n›rlar› aflan. psikologlarda. . eflcinsel/biseksüel bireylerin sorunlar›. ötekilefltiren bir sistem içinde yafl›yor olmalar›ndan kaynaklan›r.cetad.102 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Önyarg›lar› De¤ifltirmek Toplumsal önyarg›lar. Aile içi fliddet. yeni bilgi ve anlay›fllarla karfl›lafl›ld›¤›nda de¤iflmeye aç›k olmayan. efl haricinde (ev halk›na dâhil) kiflilerce uygulanan fliddet. özellikle cinsellikle ilgili olanlar. do¤ru bilgilendirme olsa bile.org. olumsuz veya düflmanca tutum. politikac›larda yayg›nd›r ve de¤iflime dirençlidir. yanl›fl bilgiler vererek ya da fark›nda olmadan verdi¤i yanl›fl mesajlarla. kad›nlara yönelik fliddeti flu flekilde tan›mlar: Madde 2: Kad›nlara yönelik fliddetin. Çünkü hepimiz eflcinselli¤e karfl› olumsuz de¤er yarg›lar›n›n yayg›n oldu¤u bir toplumda yetifltik. psikiyatristlerde. hukukçularda. sürmesine de neden olabilir. kad›nlar›n evde u¤rad›klar› her türlü fliddet. kad›nlara yönelik fliddettir. cinsel veya psikolojik fliddet. evlilik içi tecavüz. duygular›m›zdan ve belki de en önemlisi dilimizden temizlemek zorunday›z. Bu fiziksel. ev halk›na dâhil olan k›z çocuklar›n›n cinsel suistimali. psikolojik ya da ekonomik fliddet olabilir. önyarg›lar›n pekiflmesine. bir önyarg› olarak tan›mlayabiliriz. Oysa. Toplumun bilgilenmesinde rol oynayan tüm profesyoneller bu ifllevi yerine getirirken do¤ru bilgiler vererek önyarg›lar›n k›r›lmas›na yard›m edebilece¤i gibi. Tedavi ve Araflt›rma Derne¤i Kaynak: www. bebeklerin cinsiyetinin önceden tahmin edilebilmesi ve k›z bebeklerin daha do¤madan hamileli¤e son verilmesinden namus cinayetlerine. Homofobiyi. Birleflmifl Milletler taraf›ndan 20 Aral›k 1993 tarihinde kabul edilen Kad›nlara Yönelik fiiddetin Ortadan Kald›r›lmas›na Dair Bildirge’nin ikinci maddesi. zorla çal›flt›rmaya ve tecavüze kadar. 20. yaflam›n her safhas›nda karfl›lafl›labilen bir insan hakk› ihlalidir. en yayg›n insan hakk› ihlalidir. Üstelik yanl›fl bilgilerle pekiflmesi ne yaz›k ki daha yayg›nd›r. Homofobik inan›fllar da tüm önyarg›lar gibi toplumun her kesiminde. Dr. genellemelere dayanan. Genellikle fliddet türlerinden biri varsa di¤erlerinden biri ya da bir kaç›n›n da bulundu¤u düflünülür. kad›n cinsel organ›n› sakatlama veya kad›na zarar veren di¤er geleneksel uygulamalar. drahoma ba¤lant›l› fliddet. bunlarla s›n›rl› olmaks›z›n afla¤›dakileri içerir biçimde anlafl›lmas› gerekir: a) Dayak ve h›rpalama. her ›rk ve her s›n›fta yaflanan bir sorundur. Kad›nlara ve k›z çocuklar›na yönelik fliddet. cinsel. yasal bir düzenlemeye konu olmam›flt›r. eflcinselli¤i normalize edemeyen. Çünkü aile içinde yaflanan çat›flmalar›n ve sorunlar kamusal bir sorun olarak görülmemifltir. Hepimiz bu homofobinin izlerini düflüncelerimizden.tr Kad›na Yönelik fiiddet Ayr›mc›l›¤›n ve eflitsizli¤in sonuçlar›ndan biri. medya üyelerinde. eflcinsel olmalar›ndan de¤il.çok yavafl ve güç de¤iflir. eflcinsellere karfl› yanl›fl ve eksik bilgilenmeden kaynaklanan. Mesle¤imiz ve cinsel yönelimimiz ne olursa olsun. önyarg›lar vard›r. doktorlarda. Nesrin Yetkin CETAD: Cinsel E¤itim. ailenin “iç sorunu” olarak yasal ve kurumsal düzenlemelerin d›fl›nda b›rak›lm›flt›r. Cinsel yönelim nedeniyle ayr›mc› davran›fllar›n temelinde homofobik inan›fllar. ö¤retmenlerde. eflcinselli¤e.

cinsel veya psikolojik fliddet. e¤itim kurumlar›nda ya da di¤er yerlerde meydana gelen cinsel taciz ve sindirme.Aile. her toplumsal kesimden erkek. fliddet görmüfl bireylerin sa¤l›kl› bir yaflama dönebilmeleri için fliddetin etkilerini azaltacak bir tedavi sürecinden geçmeleri gerekir. ifl yerinde. Resim 4. Kad›nlara yönelik fliddetin e¤itimsizlikten. kad›n erkek eflitli¤inin sa¤lanmas›.4. cinsel suistimal. fliddetin ortadan kald›r›lmas›. kad›nlara karfl› fliddet uygulayabilmektedir. kad›n ticareti ve fahifleli¤e zorlama dâhil olmak üzere genel olarak toplum içinde meydana gelen fliddet. . Yani erkekler. kad›n› denetleme arzusundan ve kad›nlar›n ikincil cinsiyet olduklar›na duyulan inançtan kaynaklan›r. alkol ya da uyuflturucu gibi ba¤›ml›l›klardan ya da ruh hastal›¤›ndan kaynakland›¤› söylense de fliddet uygulayanlar üzerinde yap›lan araflt›rmalar. Bu nedenle. Bu davran›fl. Ünite . durumun böyle olmad›¤›n› göstermektedir. Dünyada ve Türkiye’de fliddete u¤rayan kad›nlar›n baflvurabilece¤i telefon hatlar›. kifliliklerini örseleyen bir etki yapar. c) Nerede olursa olsun devlet taraf›ndan ifllenen veya göz yumulan fiziksel. Her e¤itim düzeyinden. Bu nedenle. bireylerin kapasitesini azaltan. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 103 b) Tecavüz. s›¤›naklar.8 fiiddete u¤ramak. kad›nlar›n dövülebilir oldu¤u “bilgisi” nedeniyle fliddet uygularlar. dan›flma merkezleri bulunmaktad›r. en az›ndan azalt›lmas› için son derece önemli bir hedeftir.

Modern toplumlarda ataerkillik yeni biçimler alarak kendini sürdürür. ailenin özel mülkiyetin miras b›rak›lmas›n› garanti alt›na almak üzere ortaya ç›kan bir kurum oldu¤unu iddia eder. ailedeki birincil toplumsallaflmadan bafllayarak kültür. Erkeklerin egemenli¤inin sonuçlar›. feminist yaklafl›m. toplumsal gerçekli¤in kabaca flematize edilmesini sa¤lad›¤› için çok kolay yay›labilen ve kolay benimsenen bir tutumdur. Toplumsal cinsiyet. Bu yaklafl›ma göre.104 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Aile kurumuna iliflkin farkl› yaklafl›mlar› aç›klamak. Ataerkil toplumlar genellikle baba soyludur. erkeklerin temel otorite figürü olduklar› bir sosyal sistemdir. siyaset. kad›n olman›n ve erkek olman›n toplumsal inflas›na iflaret eden bir kavramd›r. kapitalist düzende ailenin rolü. onlar›n cinsiyetleriyle ilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin de cinsiyetleriyle iliflkili oldu¤unu varsaymaya neden olur. emek gücünün yeniden üretimini sa¤lamakt›r. sosyal yaflam ve kültürde görülebilir. do¤ufltan getirilen biyolojik özelliklere de¤il. A M A Ç 5 A M A Ç 2 A M A Ç 3 . Ataerkillik kavram›n› aç›klamak ve farkl› görünümlerini ay›rt etmek. Cinsiyete dayal› ayr›mc›l›¤›n bir biçimi de cinsel yönelim ayr›mc›l›¤›d›r. mülkiyet. eflit hak ve sorumluluklar› güvence alt›na almaya yetmez. A M A Ç 4 Eflitlik ve cinsiyet eflitli¤i kavramlar›n› tan›mlamak ve cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizli¤ini iliflkilendirmek. Aile kurumuna makro düzeyde üç temel sosyolojik yaklafl›m vard›r: ‹fllevselci yaklafl›m. Heteroseksüel olmayan bireylere yönelik her türlü ayr›mc›l›k ve fliddet. bu çerçevede düflünülmelidir. Kad›nlara yönelik ayr›mc›l›¤›n ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere bir uluslararas› sözleflme imzalanm›fl ve taraf devletlerin yasal ve kurumsal düzenlemelerle ayr›mc›l›¤› ortadan kald›rmalar› hedeflenmifltir. Yasalar önünde eflitlik. Kad›nlarla ilgili kal›p yarg›lar ve önyarg›lar. Ayr›mc›l›¤›n tan›m›n› yapmak ve ayr›mc› tutumlara iliflkin fark›ndal›k gelifltirmek . Bunlar›n üçü de ailenin toplumsal organizasyonundaki yerine iliflkin makro düzeyde analizler yaparlar. e¤itim ve medya gibi kurumlar arac›l›¤›yla ikincil toplumsallaflma sürecinde de devam eden bu infla. Ataerkillik. Buna göre. bireylerin belirli cinsiyet kal›plar›na uygun olarak biçimlenmelerini sa¤lar. Çat›flmac› yaklafl›m. Önyarg›lar. ‹fllevselci yaklafl›m. toplumsal iliflkiler içinde kurulan cinsiyet kimliklerine odaklanan bir kavramd›r. Ayr›mc›l›k. Yani toplumsal cinsiyet. Kad›nlara yönelik fliddet de ayr›mc›l›¤›n sonuçlar›ndan biridir. eflitsizlikleri hafifletmek. eflitsizliklerin ortadan kald›r›lmas›n› sa¤lamak üzere “geçici özel önlem” ad› alt›ndaki eflitlik politikalar›n›n uygulanmas› gerekir. Feminist yaklafl›m›n di¤erlerinden temel fark›. Bu nedenle. Toplumsal cinsiyet kavram›n› tan›mlamak. Modern öncesi dönemde soyun yeniden üretimi ve üretim a¤›rl›kl› olan bu ifllevin modernleflme ile birlikte soyun yeniden üretimi ve tüketim olarak belirdi¤ini öne sürer. önyarg›lar›n davran›fla dönüflmesidir. bir gruba ya da grup üyelerine karfl› olumsuz de¤erlendirme ve tutumlard›r. ailenin ifllevlerine odaklan›r ve bunlar›n tarihsel olarak nas›l de¤iflti¤ini tart›fl›r. eflitsizliklere ve çat›flmalara odaklanmas›d›r. Eflitlik. Cinsiyet eflitli¤i de kad›nlarla erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› demektir. kaynaklardan ve f›rsatlardan eflit oranda yararlanabilmesi anlam›na gelir. insanlar›n birbirinin ayn› olmas› de¤il. çat›flmac› yaklafl›m. Ayr›mc›l›k. Klasik ataerkillikte yafll›lar›n ve erkeklerin egemenli¤i geleneksel kültürün kal›plar›yla desteklenirken modern olanlarda yafll› egemenli¤i sars›lm›flt›r ve modern kültürün kal›plar› daha büyük önem tafl›maya bafllam›flt›r. aileyi bir bütün olarak ele almay›p içindeki iliflkilere.

Bize konan isimler c.Aile. Aile ile hane halk› ayn› fleydir. 2. Cinsiyet eflitli¤i ne anlama gelir? a. de¤er ve tutumlar c. e. Kad›nlara yönelik her türlü ayr›mc›l›¤›n sona erdirilmesi d. b. Kad›nlar›n da erkekler gibi olmalar› 9. Kad›n ve erkeklerin eflit hak ve sorumluluklara sahip olmalar› d. Kad›na fliddet uygulayanlar. Farkl› toplumsal kesimlerde cinsiyete dayal› iflbölümü farkl›lafl›r. ruh hastas›d›r. Aile içinde sevgi ve sayg› vard›r. Ekonomik özgürlü¤ünü elde etmifl bir kad›n fliddete u¤ramaz e. Hepsinde görülür 8. Kad›nlar›n haklar›n›n verilmesi b. ailenin kendi içindeki eflitsizlikler ve çat›flmalard›r. Kad›n erkek eflitsizli¤i e. Afla¤›dakilerden hangisi cinsiyete dayal› ifl bölümü için söylenemez? a. Aile ile hane halk› aras›ndaki fark nedir? a. hane halk›nda yoktur. c. Aile iliflkilere. Yasalar önünde herkesin eflit olmas› e. Zaman içinde cinsiyete dayal› ifl bölümü farkl›lafl›r. Ailemizin beklentileri b. Erkeklerin önyarg›lar› d. Çocuk do¤urma gibi bedensel ve mahrem fleylerdir. Hepsi 4. b. cinsiyete dayal› ifl bölümü pekifltirir. afla¤›dakilerden hangisini amaçlamaktad›r? a. hane halk› daha dard›r. Kad›nlar›n kapat›lmas›d›r. Afla¤›dakilerden hangisi çat›flmac› aile yaklafl›mlar›na ait bir görüfl olabilir? a. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 105 Kendimizi S›nayal›m 1. Erkek imtiyazlar›n›n ortadan kald›r›lmas› c. Kad›n›n görünmeyen eme¤i ne demektir? a. c. c. Kad›nlar›n kendilerini belirli modellere göre biçimlendirmesi b. Kad›nlar›n ikincilli¤i ile fliddet aras›nda ba¤lant› vard›r d. Bir tokat yahut fiske gibi fleyler fliddet say›lmaz c. b. Aile daha genifl. cinsiyete dayal› ifl bölümünü etkiler. Bütün kad›nlar›n benzer iflleri yapmas›d›r. Ünite . 7. Sanayi sonras› toplumlarda e. 6. e. Kad›nlara yönelik fliddetin sona erdirilmesi c. Erkeklerin eflitlik konusunda e¤itilmeleri 10. Kad›nl›¤›n ve erkekli¤in biçimlenmesini sa¤layan inanç. Cinsiyet kal›b› ne demektir? a. d. Modern dönemde ailelerin tüketim ifllevleri önem kazanm›flt›r. 3. Ataerkillik afla¤›daki toplumlardan hangisinde görülmez? a. K›r ya da kentte yaflamak. d. d. CEDAW.4. Kad›nlara yönelik fliddet konusunda afla¤›dakilerden hangisi söylenebilir? a. Kad›n kuflaklar› aras›nda aktar›lan baz› gizli becerilerdir. E¤itim sistemi d. b. Namus anlay›fllar› 5. Aile içindeki sorunlar›n aile içinde kalmas› gerekir. Toplumsal cinsiyetin oluflumunda afla¤›dakilerden hangisi etkilidir? a. Aile daha dar. Aile içi kavgalar normaldir. e. d. Aile. Bütün dünyada kad›n okumaz yazmazl›¤›n›n s›f›ra indirilmesi b. b. Medyadaki rol modelleri e. Kad›n iflçilerin fabrikada çal›flmas› ama emeklerinin karfl›l›¤›n› alamamalar›d›r. Kad›nlar›n kad›n olduklar› için “do¤al olarak” yapt›klar› ifllerdir. Modern toplumlarda c. hane halk› mekâna iflaret eder. özel mülkiyetin kuflaktan kufla¤a aktar›lmas›n› sa¤lar. hane halk› daha genifltir. Kapitalist toplumlarda d. E¤itim sistemi. e. Kad›nlar›n temiz içme suyuna kavuflma haklar›n›n sa¤lanmas› e. Geleneksel toplumlarda b. Önemli olan. Kad›nlar fliddete u¤rasalar bile yuvalar›n› da¤›tmamal›d›rlar . c.

Hatta bu yetmiyor.. Neden? Kad›nlar çünkü. ço¤u ne halt edeceklerini kestiremezler.. t›pk› her çocuk gibi istedikleri her fleyi hak ettikleri duygusunu yaflama hakk›n› veriyoruz.. efl. s›rtlar›nda bir yük olarak yafl›yorlar. Rodin’in aflk› ve kendisi de en az Rodin kadar çarp›c› bir heykelt›rafl olan Camille Claudel’in hayat›n›n anlat›ld›¤› filmi hat›rlad›m.. Üstelik o kad›nlar hep bir araya geliyorlar. bir erkek. erke¤e hizmet etmek için. Ece Temelkuran Haber Türk Gazetesi. Ne flanl› bir tanr›ça oldu¤unu. gösterime yeni giren “Dokuz” filminden bir sahne.. Baflka bir fley iflte. Ama esas›nda fludur sorun: Kad›nlar.106 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar “ Yaflam›n ‹çinden Sen olmak isterdim Adam. Filmlerini ona yapt›¤›n›. Fellini’nin ilham perisi Claudia’y› canland›r›rken böyle diyor: “Senin yerinde olmak isterdim. bir kare bile film çekemeyece¤ini. Kendisine fliir yaz›lmas›na de¤il fliiri kendisi yazmaya karar vermifl kad›nlar›n bafl›na ne tür fenal›klar gelebilece¤ini görmek için. yetiflkin. Elde edemediklerinde de “varoluflsal k›vran›fllar” ad› alt›nda fl›mar›kl›k etmelerini hofl görüyoruz.. dost. hiç de¤ilse bir kez olsun.. Yaratan erkekler tanr›-kral taht›nda. dinlemeyi bilirler.. tüm dünya kad›nlar›n› tavlayabilir. kad›na ona nas›l ilham verdi¤ini anlat›r.. ilham perisi. Ah! Ne çok ac› çekiyorlar! Ama kad›nlar.. Nas›l diyeyim? Nas›l “hizmetçi” kad›nlarla dolu “yaratan erke¤in” hayat›.. Onun hayat›nda sizin bu rollerden hangisini üstlendi¤inize. Çünkü.. onu görüyorsunuz.. Peki temel fark nerede? Bu tür bir duygusal bollu¤un sadece erkeklere ait olmas›n›n nedeni ne? Yaratan Erke¤in Krall›¤› Bir sürü fley s›ralayabilirsiniz.. Kad›ndan ona do¤ru akan fliir olmazsa kül olaca¤›n›. Ölece¤ini. Dünyas›n› kad›n›n döndürdü¤ünü.. “Yaratan erke¤in” hayat› nas›l. yeteneklerini hayatlar›n› kolaylaflt›ran bir hediye olarak de¤il.. Bu yüzden iflte filmde kendisine ilham perisi olarak övgüler düzülen Nicole Kidman. severler.. Ne Halt Edecekler? Bu yüzden yaratan kad›nlar. bir erke¤in var olmas› için ne çok kad›n›n çabalad›¤›na bak›n. Elde edemedi¤i fleyler yüzünden fl›mar›kl›k yapma hakk› olmad›¤›n› bilen yetiflkinler.. Nedir yani sonuç olarak? Kad›nlar. fiiir yazan bir erkek tüm dünyay›. Federico Fellini’nin “Sekiz Buçuk” filminin eksik kalan “yar›s›n›”. o olmadan yazamayaca¤›n›. bütün o kad›nlar bir araya gelince var olabiliyor. Bu “her fley dahil” servis onlar›n ruhuna iyi gelmiyor.. Ve kad›n konuflur: “Senin yerinde olmak isterdim. “metres”. Erkek patronunuza bak›n... rahat oturabiliyor.. Bilirsiniz.” Ben de! Ben de isterdim! Yaratan erkeklerin duygusal olarak bir eli ya¤da bir eli balda lüksünü.. Ama erkekler mikrofon kendilerinde olmad›¤›nda. bir hiç olaca¤›n›. görüyorsunuz.. Ne bileyim iflte. yani yönetmenin yarat›rkenki “yar›s›n›” anlat›yor.. Onlar baflka bir fley istiyorlar. onlar›n derdiyle dertleniyoruz. Egolar› bunun için yap›land›r›lmam›fl. Erkeklerin içinde çok rahat hissetti¤i bu fl›mar›kl›k saray›nda onlar i¤reti duruyorlar. Onlar. 6 Mart 2010 ” . Hep öyle olaca¤›n›. San›r›m yaratan erkek ile yaratan kad›n›n hayatlar› aras›ndaki trajik fark› görmek için iki filmi art arda izlemek iyi bir ders olacakt›r. o taht› hak ettiklerinden bütünüyle emin... Ama fliir yazan bir kad›n. “duygu hizmetçisi” istemiyorlar. yarat›c›l›klar›n›n onlara verebilece¤i fl›mar›kl›k hakk›n› kullanamadan ve kimseden duygusal hizmet talep etmeden yaflamak zorunda kal›yorlar. Anne.. yok olaca¤›n›. Her fleyi hak etti¤i büyüsüne kapt›ram›yorlar kendilerini. Nihayet.” Sekiz Buçuk’un Eksik Yar›s› Bu. Anlars›n›z. Erke¤in Çocukluk Hakki Niye peki? Çünkü yaratan erkeklere bütün dünya olarak biz çocuk kalma hakk›n› veriyoruz. Filmi izlerken akl›ma bir baflka film geldi. yazd›¤› ne varsa ona yazd›¤›n›. Erkek egemenli¤i vesaire vesaire. Erkeklerin bucak bucak kaçt›¤› fley budur..... Neleri var neleri yoksa vermek için hep oradalar. Daha da beteri. cilveli hayran. Ama yaratan kad›nlar o tanr›ça-kraliçe taht›nda bir türlü.

“Toplumsallaflma sürecinde cinsiyetin inflas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 8. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Yan›t›n›z yanl›fl ise. kentli genç erkekler için bir statü sembolü olan otomobili sat›n alma gücü olmasa da borçlanarak alan erkek. Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet 107 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Bu nedenle. süreklili¤i anlamaya çal›fl›r. Örne¤in. T›pk› yemek yemenin sadece karn›m›z› doyurmak anlam›na gelmemesi gibi biyolojimizle ilgili oldu¤unu düflündü¤ümüz tutumlar›m›z›n ço¤u da kültür içinde flekillenmifltir. ücretli çal›flmaya kat›lmaktan baflka seçene¤i olmayan alt s›n›ftan bir kad›n için de orta s›n›f ev kad›n›n›n “difli kufl” kal›b› önemli ve etkilidir. 4. de¤iflimi de¤il. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹fllevselci yaklafl›m aileyi bir bütün olarak alarak toplumsal ifllevini analiz ederken feminist yaklafl›m. mutfakta harcayaca¤› zaman› azaltacak yollar aramak gibi davran›fllar benimseyebilir. mümkün de¤ildir. kad›n-bireylerin en önemli sorumluluklar›ndan biri olarak görülmektedir. Çünkü onun orta s›n›f ev kad›n› kadar zaman› ve maddi imkân› olmayabilir. “Ataerkillik ile modernlik aras›ndaki iliflki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 3. Ancak unutmamak gerekir ki orta s›n›flar. S›ra Sizde 2 Cinsiyet kal›plar›. Bu nedenle. c 10. orta s›n›ftan kentli genç kad›nlar için bedensel imaj son derece önemlidir çünkü bedenin forma sokulmas›. S›ra Sizde 5 Cinsiyet kal›plar›na çeflitli nedenlerle uyum sa¤layamayabiliriz. “Aileye farkl› yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu bak›mdan. bu kal›b›n d›fl›ndakiler için baflar›s›zl›k duygusunu güç- . “Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Önlenmesi Sözleflmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. aile içindeki eflitsizlik ve çat›flma noktalar›na odaklan›r. orta s›n›ftan ergen k›zlar›n çok küçük yafllardan itibaren ölümcül diyetler yapt›klar›n› ve beden imajlar›n›n çarp›lm›fl oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Medyada çok zay›f modellerin cinsel cazibe örnekleri olarak sunulmas›. modern toplumlara özgü bir anlay›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise. S›ra Sizde 3 Biyoloji ile kültür aras›nda bir karfl›tl›k iliflkisi kurmak ve kültürün do¤aya “ra¤men” gelifltirilen bir insan etkinli¤i oldu¤unu ileri sürmek. “Cinsiyet eflitli¤i ne demektir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu nedenle cinsiyet özelliklerinden baz›lar›n›n biyolojik baz›lar›n›n kültürel oldu¤unu ileri sürmek. Yan›t›n›z yanl›fl ise. karfl›l›kl› bir de¤iflim biçiminde kavramaya çal›fl›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Ailedeki de¤iflimlere dikkat etti¤inde de bunlar›n toplumsal de¤iflimlerden kaynakland›¤›n› ileri sürer. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “Cinsiyete dayal› ifl bölümü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 6. Günümüzde. c 9. lendirici bir etki yapmaktad›r. ifllevselci yaklafl›m çat›flmay› de¤il uzlaflmay›. “Aile” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Ayn› flekilde. kültür taraf›ndan biçimlendirilir. kal›b› biraz esnetmek. “Cinsiyet kal›plar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 2. “güçlü ve paral› erkek” kal›b›na uymaya çal›flmaktad›r. b 5. e Yan›t›n›z yanl›fl ise. Bu türden çabalar zaman içinde kal›plar›n de¤iflmesini sa¤layabilir ancak bu de¤iflimin s›n›rlar› oldu¤unu unutmamak gerekir.Aile. Bat› toplumlar›nda orta s›n›f kad›nlar ve erkekler için geçerli olan kal›plar. toplumsal normlar›n ve kal›plar›n oluflumunda di¤erlerinden daha etkilidirler. Oysa biyoloji ile kültür aras›nda bu türden bir karfl›tl›k yoktur ve biyolojik niteliklerimizin pek ço¤u. “Kad›na yönelik fliddet” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s›n›fa ve yafla göre farkl›l›k gösterir. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yukar›da belirtilen alt s›n›ftan kad›n›n orta s›n›f ev kad›n› kal›b›na uymakta güçlük çekece¤ini kestirebiliriz örne¤in. feminist yaklafl›mlar ise toplumsal de¤iflimlerle ailedeki de¤iflimler aras›ndaki etkileflimi do¤rudan bir yans›ma olarak de¤il. toplumdan topluma ve zaman içinde de¤iflir. b 7. Yap›lan araflt›rmalar. Yan›t›n›z yanl›fl ise.4. alt s›n›ftakiler için geçerli olmayabilir. S›ra Sizde 4 Modern toplumlarda erkeklik ve kad›nl›k kal›plar› kültüre. “hâlâ annesinin ya¤›n› kullanmayan” meslek sahibi genç kad›nlar da t›pk› anneleri gibi ailenin beslenmesinin birincil sorumlusudurlar.

Filiz vd. Sivil Toplum Kurulufllar› ‹çin Toplumsal Cinsiyet Rehberi. baz› kad›nlar›n evin bütün iflini yapmas›. Sosyoloji.tr/Turkce/SayfaDosya/ders_kitaplarindaki_cinsiyetcilik. Bora. Kad›n Haklar› ve Uluslararas› Hukuk ve Uygulama.huksam. Medya ve Cinsiyetçilik. HÜÜNE Raporu. bütün erkekler ve bütün kad›nlar ayn› iflleri yapmazlar. http://progress.108 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar S›ra Sizde 6 Cinsiyete dayal› ifl bölümü.hacettepe.unwomen. Ka-Der Yay›n›: Ankara. Türkiye’de Kad›na Yönelik Aile ‹çi fiiddet Araflt›rmas›. Bu nedenle. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Ayata. baz›lar›n›n ise bu ifli yapacak bir baflka kad›na ücret ödemesi biçiminde gerçekleflir. Kad›nl›k m›.edu. Toplumsal Cinsiyet Göstergeleri. Bu fark. sorumlulu¤un kad›nda oldu¤u gerçe¤ini de¤ifltirmez. Sarah ve Candace West (2002) Doing Gender. Ancak.edu. KSGM (2011). Giddens. AÜ Kasaum Yay›n›: Ankara. ‹letiflim Yay›nlar›: Ankara.org/ . Badinter. (2008). Aksu (2009).tr/gorsel/dosya/1215414832MedyaveCinsiyetcilik. Progress of World’s Women. Bora. http://kasaum. Firdevs (eriflim tarihi: 10 Aral›k 2011) http://www.tr UNIFEM (2011). Bek. www. Routledge: New York. STGM Yay›n›: Ankara. Ayraç Yay›nevi: Ankara.gov. kültürel ve s›n›fsal farkl›l›klar gösterir. kad›nlar›n ev ifllerinden sorumlu olmas›.ankara. Aksu (2008).pdf Bora. (2010). Gümüflo¤lu. Elisabeth (2011). cinsiyete göre ifl bölümünün s›n›flar› ve kültürleri aflan genel örüntüleri yine de vard›r.ksgm. Doing Difference. Annelik mi. Gökçeçiçek vd. Yerel Kalk›nma ve Cinsiyet Eflitli¤i.pdf Kardam. Mine Gencel ve Mutlu Binark (2000). Örne¤in. Anthony (2005). Ka-Der Yay›n›: Ankara Fenstermaker. Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul. Kad›nlarla Grup Çal›flmas› ‹çin Rehber. Aksu (2010).

.

DEVLETTOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Siyaset . bu kurumlar›n iflleyifl mekanizmalar› hakk›nda temel bilgileri özetleyebileceksiniz. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetleyebilecek. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlayabilecek. Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirebilecek.5 Amaçlar›m›z • Siyaset • Uzlaflma • Çat›flma SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar • ‹deolojiler • Liberal Demokrasi ‹çindekiler • S‹YASET NED‹R? • S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI • S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER • DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR. Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte. Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klayabilecek.

toplum d›fl›nda yaflayabilen kiflilerin ya “Tanr›” ya da “ucube” olmalar› gerekti¤ini belirtmifltir (Aristoteles. takdir edilme.Siyaset S‹YASET NED‹R? ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilirler. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. bar›nma. kimlerin nas›l yönetici olabilecekleri. ayn› zamanda toplum hâlinde yaflaman›n gerektirdi¤i kolektif kararlar (ve karar alma süreçleri) ile de ilgilenir. Bir toplumdaki kaynaklar da s›n›rl›d›r. yöneticilerin yönetilenlerle iliflkilerinin nas›l düzenlenece¤i bu kurallar›n bafl›nda gelir. Siyaset bir kez olup biten bir durumdan ziyade bir süreçtir. Ortak kurallar› bir kez koyduktan sonra süreç sona ermez. güvenlik ve soyunu sürdürme arzusu gibi maddi nitelikli isteklerini doyurabilecek bir bolluk toplumu hiç bir zaman söz konusu olmam›flt›r. Siyaset sadece ortak yaflam› mümkün k›lan kurallarla ilgilenmez. arzu ve isteklerin mahiyeti aç›s›ndan olmak üzere birçok aç›dan birbirlerinden farkl›d›r. Toplum içinde yaflamak demek. al›flkanl›klar. Toplumsal yaflam sürdükçe bu hayat›n devam›n›n mümkün k›lan ortak kurallar ve ortak sorunlar hakk›nda karar alma süreci de olacakt›r. bu vergilerin ne kadar›n›n yol. kamu yat›r›mlar›nda önceli¤in hangi alanlara ve hangi bölgelere verilece¤i siyasetin ilgilendi¤i günlük kolektif kararlar›n bafl›nda gelir. ‹nsanlar›n ortak kurallara ve bu kurallara uyulup uyulmad›¤›n› gözetecek kurumlara ihtiyaç duymas›n›n temel sebebi kurallar olmazsa insanlar aras›ndaki çat›flmalar›n kontrolden ç›kmas›. Kimlerden ne kadar vergi al›naca¤›. e¤itimin içeri¤inin ne olaca¤›. Bu nedenle siyasetsiz bir toplumsal hayat düflünebilmek mümkün de¤ildir. be¤enilme. Bu kurallar› de¤iflen siyasal güç dengeleri ve toplumsal flartlara uygun bir biçimde de¤ifltirmek gerekebilir. ‹kinci bir sebep ise kaynak problemidir. Maddi isteklerin tatmini bir yana. herkesi ba¤layan bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak karar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar. ‹nsanlar aras›ndaki çat›flmalar›n bir k›sm› farkl›l›ktan kaynaklan›r. ‹nsanlar baflta cinsiyet. ne kadar›n›n e¤itime ve ne kadar›n›n da savunmaya harcanaca¤›. 1948). de¤er verilme gibi kiflinin baflka- . güçlü olan›n yeni bir güçlü gelene kadar hakim olmas› ihtimalini önleme arzusudur. Yunanl› düflünür Aristoteles. Tatmin edilen isteklerin yerini hemen bir yenisi almaktad›r. Herkesin yeme içme. düflünceler. mizaç. su. Kolektif karar alma süreci de ayn› flekilde toplum varl›¤›n› devam ettirdikçe var olacakt›r. elektrik gibi altyap› hizmetlerine ne kadar›n›n sosyal harcamalara. Kimlerin topluma ait say›lacaklar› ya da toplumun s›n›rlar›n›n ne olaca¤›.

ortak kurallar› belirleme ve gerekti¤inde zor kullanarak uygulama yetkisine sahip olan siyasi/merkezî iktidar›n ortaya ç›k›fl› ve varl›¤›n› sürdürmesi ile ilgilidir.112 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5. Siyaset. uzlaflma ya da anlaflma boyutuna getirir. bu kaç›n›lmazl›¤›n insan›n insanlaflmas›na yapt›¤› olumlu katk›lar› da vurgulam›flt›r. kendilerini ifade etme. Taraflar. Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek mümkün müdür? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . Toplumsal kurallar bu ihtimali önlemek için vard›r. Siyaset.1 Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes’a (1588-1679) göre “insan insan›n kurdudur. baflkalar›n› etkileme gibi siyaset olmasayd› kazan›lmas› kolay olmayan yetenekler kazanabilmifltir. birbirinden çok farkl›. fikir yürütme. onu di¤er toplumlardan ay›ran. Örne¤in. Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes “insan insan›n kurdudur” diyerek bu durumu anlatmak istemifltir (Hobbes. 1968: 185). siyasi birimin tamam›n› ilgilendiren kararlardan bahsetmek uzlaflmay› içerir. Ortak kurallardan bahsetmek. manevi. ahlâk ve örf âdet kurallar›yla de¤il kalabal›k y›¤›n› ya da insan kümesini toplum hâline getiren. düzenlemeye ve ehlilefltirmeye gayret gösterir. Her toplumsal kural siyasetle ilgili de¤ildir. bizi siyasetin bir di¤er ayr›lmaz unsuru. Dolay›s›yla toplum hâlinde bir arada yaflayan insanlardan bahsetti¤imizde. düflünme.” lar›n›n gözündeki yeri ile ilgili manevi ya da duygusal ihtiyaçlar›n tatmini maddi ihtiyaçlar›n tatmininden daha zordur. Siyaset bu çat›flmay› kontrol alt›nda tutmaya. siyasal faaliyetlere kat›l›m yoluyla insanlar. insan›n kendi hayat›n› ilgilendiren konularda söz sahibi oldu¤unu düflünebilmesinin de özgüveni art›r›c›. Aristoteles’e göre. E¤er mücadele sürecinde herkesin uymas› gereken ortak kurallar olmazsa güçlü olan›n hiç bir s›n›r tan›madan güçsüzü ezdi¤i bir kaos ve kargafla hâli söz konusu olur. Hiç bir çat›flma sonsuza kadar sürmez. insan›n kendini de¤erli hissetmesine yol açan bir faktör oldu¤u vurgulanm›flt›r. Hatta çat›flman›n en sert hâli olan savafl durumunda bile belli kurallara -ki bu asgari bir uzlaflman›n varl›¤›na iflaret eder. çat›flma noktalar›n› ortadan kald›rmadan bir süre içinde olsa ortak noktalar› vurgulamakta ve bu ortakl›klar üzerinden yeni diyalog f›rsatlar› yaratmaktad›rlar. duygusal ya da statüye iliflkin de¤erler için de birbirleriyle mücadele eden insanlar akla gelmektedir. Kimi düflünürler. toplumsal bask›ya güvenilir. Ahlak ve örf ve âdet kurallar›n›n ihlali hâlinde devreye bir otorite girmez. siyasetin kaç›n›lmaz bir zorunluluk oldu¤u gerçe¤ini belirttikten sonra. k›t olan maddi kaynaklar yan›nda. sürekli yenilenen ittifaklar yapma sanat›d›r. Bu. çat›flmalar›n içeri¤i ve çat›flan taraflar da sürekli de¤iflirler. Keza. Uzlaflma farkl›l›klar›n ortadan kald›r›lmas› ya da çat›flman›n ebediyen sonland›r›lmas› anlam›na gelmemektedir. Toplumlar sürekli de¤ifltikleri için. Bu de¤iflim sürecinde çat›flmalardan daha çok diyalo¤un sürdürülmesi ve uzlaflma noktalar›n›n vurgulanmas› hayati öneme haizdir.riayet edilir. Toplumsal hayat›n do¤as›nda çat›flma olgusu yatar.

eylemi yapan›n iradesinden ba¤›ms›z bir dayana¤› oldu¤unu dile getirir. siyasal sistemin en üstün gücünün bir baflka soyutlama olan millet oldu¤unu ifade ederiz. . Bir iktidar kendisini ne kadar çok meflrulaflt›r›rsa o kadar az zor kullan›r. Meflruiyet Herkesi ilgilendiren kurallar ve herkesi ilgilendiren kararlar alma anlam›nda siyasetten bahsedildi¤inde. Merkezî iktidar› tan›mlamadan önce iktidar kavram› üzerinde dural›m. eylemi yapmas›n› isteyen kifliyi çok sevdi¤i için ya da kendisi de bu eylemden yarar görece¤ine inand›¤› için yapabilir. Devlet. sadece kendisinin kulland›¤› fliddetin meflru oldu¤unu. bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder (Weber. Meflruiyet aray›fl› yap›lan eylemin veya uyulmas› istenen kural›n keyfî olmad›¤›n›. iktidara itaat etmeyi normal. Bir iktidar›n meflruiyeti ne kadar az ise o kadar çok zor kullanmaya baflvurmak zorunda kalacakt›r. do¤al hukuk kavram›nda oldu¤u gibi din d›fl› da olabilir. dinsel olabilece¤i gibi. ‹ktidar. Kendisi d›fl›ndaki fliddet kullananlar› cezaland›r›r. Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip oldu¤unu iddia eden hiyerarflik bir örgütler bütünüdür (Weber. merkezî iktidar ya da ço¤u zaman onunla efl anlaml› olarak kullan›lan devlet kurumundan bahsetmek gerekir. Egemenlik. Devlet. Bir eylemin ya da durumun meflru olmas› demek onun di¤erleri taraf›ndan normal. 1970: 181). ahlâken kabul edilebilir olarak görülmesi anlam›na gelir. Geleneksel toplumlarda egemenlik iddia eden krallar kendilerine itaat edilmesini isterlerken ya dinsel/geleneksel meflrulaflt›rma tezlerini dile getirirler ya kendilerinin karizmatik yönlerini öne ç›kar›rlar. Osmanl›ca kökenli meflruiyet kelimesi “fler” kökünden gelir ve temel yasa olan “fieriat”a uygunlu¤u ifade eder. belli bir co¤rafya üzerindeki iktidar› tekeline alm›fl bir kurum akla gelir. Egemenlik Krala aittir dedi¤imizde ise Kral’›n as›l güç oda¤› oldu¤u iddias›n› dile getiririz. ‹ktidar iliflkilerinin özünde zor kullanma tehdidi yatar. ‹ktidar kavram› iktidara sahip olan ve iktidara tabi olan aras›ndaki bir iliflkiyi belirtir. Bir kifli gerçekte istemedi¤i bir eylemi. olmas› gereken bir eylem olarak gösterebilmek demektir. Her iktidar kendisini “meflru” göstermek zorundad›r.Siyaset 113 S‹YASET B‹L‹M‹N‹N TEMEL KAVRAMLARI ‹ktidar.5. Devlet. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. devletin kurumlar›n›n bafl›nda olan kiflilerden ba¤›ms›z olarak varl›¤›n› devam ettiren bir tüzel kifliliktir. Egemen güç olarak devlet ortak kurallar› herkes eflit bir biçimde uygulama iddias›ndad›r. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r. Bu dayanak. itaat edilmesini istedikleri toplumun varl›¤›n› sürdürmesine yard›m etmek. bölünmez. ola¤an. Devlet. Egemenlik millete aittir denildi¤inde. Keza. Ünite . onu di¤erlerinden korumak. 1947: 154). di¤er kifli. Bir kifli bir baflkas›na normalde yapmayaca¤› bir fleyi yapt›rabiliyorsa o kifli di¤eri üzerinde bir iktidara sahiptir. ülke içinde düzeni sa¤lamak gibi modern iddialar da kullan›lm›flt›r. Merkezî siyasal iktidar ya da devlet dedi¤imiz zaman. Meflrulaflt›rmak demek. Ancak ço¤u zaman iktidar iliflkilerinde karfl›l›kl›l›k ya da sevgi yerine zor kullanma tehdidinin öne ç›kt›¤›n› görürüz. devredilemez bir güç olarak egemen olma iddias›ndad›r. grup ya da örgütlerin ise meflru müdafaa hâli d›fl›nda fliddet kullanamayacaklar›n› iddia eder. akla ya da geleneklere uygun.

Kendi iyi toplum anlay›fl›n›z› sizden farkl› olan di¤erlerine anlatmak. belli bir sosyoekonomik düzeyde yaflamalar›n› da amaçlayan devlet türü. sermaye ve fikirlerin dünya üzerinde her zaman oldu¤undan çok daha h›zl› biçimde hareket etmeleri olgusunu ifade eder. Devlet mekanizmas›na hakim olmak. Ulus-devletlerin vatandafllar›n›n fikirlerini biçimlendirme çabalar› da küreselleflme ile büyük yara alm›flt›r. onun kararlar›n› etkilemeye çal›flmak ya da devlete karfl› koymak siyasal faaliyet ve siyaset yapma sürecinin özü ve temelini oluflturur. S›n›rlar bulan›klafl›r. Küreselleflme olgusu ulus devletleri eflit olmayan biçimlerde etkilemektedir. ulus-devlet olarak da nitelendirilir. Modern dünya ulus-devletlerden oluflmakta. Refah devletlerinde sa¤l›k ve e¤itim harcamalar›n›n önemli bir k›sm› devlet taraf›ndan karfl›lan›r. insan. Ancak ulus-devletin bitti¤ini söylemek ise abart›l› olacakt›r. Refah devletleri gelir eflitsizliklerini gidermeye çal›fl›r. Ancak. dinî/geleneksel meflrulaflt›rma biçimleri etkisini yitirmifl ve onun yerine Max Weber’in. Küreselleflme yeni bir olgu de¤ildir. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler. ‹nternet ve uydu televizyonlar sayesinde. mal. Modern devletlerde. hastal›k gibi hâllerde vatandafl› korumaya gayret gösterirler. istemedikleri fikirleri ülke d›fl›nda tutma konusunda. Modern devletler. ulus-devletlerin kaynak da¤›tma yoluyla meflruiyet sa¤lama ifllevleri zorlaflm›flt›r. yüzy›l önce hayal bile edilemeyecek ölçülerde h›zland›rm›flt›r. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruma ile beraber. iletiflimin kolaylaflmas› insan. devletler. Tüm bu geliflmelerin ulus-devletleri zay›flatt›klar› bir gerçektir. yasal/ak›lc› dedi¤i -bürokrasinin modern hayat›n devam› için ne kadar merkezî oldu¤unu vurgulayan. iflsizlik. Dünyan›n bir bölgesinde olan bir olay di¤erini de yak›ndan etkiler (Stiglitz.114 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Ulus-Devlet ve Küreselleflme Modern toplumlarda devlet. uzun menzilli silahlar›n keflfi. Bu nedenle de genellemelerden kaç›nmak gerekir. Küreselleflme sermayenin de çok kolayl›kla ülkeler aras›nda hareket edebilmesi anlam›na geldi¤inden devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerinin düflmesi anlam›na gelmifl. Gündelik hayatta. . Küreselleflme ülkeler aras›ndaki iliflkileri ve karfl›l›kl› ba¤›ml›l›klar› art›r›r. yüzy›ldan itibaren h›z kazanm›flt›r. Küreselleflmenin ulus-devletin sonunu getirece¤i iddia edilmiflti. 2002: 9). hizmet. En basit anlam›yla küreselleflme mal. ulus devletler uluslararas› siyasetin temel aktörü olmaya devam etmektedir. bilgi ve paran›n dünya üzerinde hareket edebilmesini. siyaset sadece devlet dedi¤imiz kurumu etkilemeye yönelik olarak yap›lan bir faaliyet de¤ildir. hiç olmad›klar› kadar güçsüz bir hâldedirler. Baz› ulus-devletler küreselleflmeden olumlu etkilenir ve güçlenirlerken di¤erleri zay›flamaktad›r. farkl› kifli ya da gruplarla ittifaklar ifl birlikleri içine girmek de siyasetin ayr›lmaz bir parças›d›r. Hava ve deniz yoluyla ulafl›m›n kolaylaflmas›. ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür. Refah Devleti: Bireylerin hayat. Devlet. Teknolojinin geliflimi küreselleflmenin h›z›n› etkileyen esas dinamik hüviyetindedir. bu da refah devleti uygulamalar›n› sürdürmeyi zorlaflt›rm›flt›r. Bir örgütlenme biçimi olarak ulus-devletlerin gerçekçi bir alternatifi bulunmamaktad›r. özel kifli ya da gruplar kendi geleceklerine iliflkin planlar›n› da “siyaset” kelimesini de kullanarak ifade edebilmektedirler. Siyasi fetih ve kâr amac›yla Bat›l› devletlerin ve giriflimcilerin dünyan›n Avrupa d›fl›nda kalan di¤er bölgelerine ulaflma çabalar› 17. Di¤er bir deyiflle.meflrulaflt›rma biçimleri a¤›rl›k kazanm›flt›r.

‹deolojiler. k›sa basit. Bilimi ideolojiden ay›rmam›za yard›m edebilecek mükemmel ölDÜfiÜNEL‹M çütlere sahip de¤iliz. ‹deolojiler.Siyaset 115 S‹YASAL ‹DEOLOJ‹LER ‹deoloji Kavram› Siyasal ideolojiler. ‹deolojinin ikinci ifllevi insanlara. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .5. kat› bir ayr›m yapman›n imkâns›z oldu¤u görüflü hakim olmaya bafllam›flt›r. do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›d›r. bilim ile ideoloji aras›nda. nas›l iflleyebilece¤ini göstermektir. Nazi Almanya’s› ve Stalin dönemi Rusya’s› D Ü fi Ühayata NEL‹M totaliter ideolojinin geçirilmeye çal›fl›ld›¤› iki çok önemli örnektir. S O R U 2009: 172). bilimsel olmayand›r. çarp›k. Bu. anlafl›l›r bir biçimde s›radan insanlar›n duygular›na hitap etmektir. üst düzey siyasal aktörlerin s›radan insanlar› siyasete çekebilmelerini kolaylaflt›r›rlar. ideolojik denilerek küçümsenen bak›fl aç›fllar›ndan kendini kurtarabilmenin hiç de kolay olmad›¤›n› da gösteriyor (Hoffman ve Graham. toplumsal yaflamTELEV‹ZYO N da hep var olan suç. eflitsizlik. Bugün bilim ile ideoloji aras›nda net bir ayr›m yapmak imkâns›z olarak görülmektedir. ‹nsanlar sadece maddi gereksinimleri taraf›ndan yönlendirilen varl›kAMAÇLARIMIZ lar de¤illerdir. Bize neyin önemli neyin önemsiz olduK ‹ T A P ¤unu ifade ederler. leri düflünüldü¤ü gibi. yoksulluk gibi olgular›n sebeplerinin neler oldu¤unu. ideolojinin asli ifllevlerinden biri so¤ukkanl›. Karl Marx. Yapt›¤›m›z ifllere. sosyalist ya da muhafazakâr dedi¤imizde o insan›n siyasi duruflu hakk›nda belli ça¤r›fl›mlar uyan›r. bilimsel olmayan kat› ideoloji olarak görülmüfl ve ideoloji toplumsal hayat›n tüm veçhelerine nüfuz etmeyi amaçlayan totaliter devlet ile özdefllefltirilmifltir. SIRA S‹ZDE Totalitaryanizm: Farkl›l›k ve ço¤ulculu¤u redderek hakikatin ne oldu¤unu bildi¤ini iddia eden seçkin kadronun tart›fl›lmaz önderli¤inde toplumsal yap›n›n her alan›na SIRA nüfuz S‹ZDE etmeyi amaçlayan siyasi anlay›fl. ‹deolojiler. Bilim ile ideolojinin birbirinden nas›l ayr›laca¤› konusu uzun y›llar tart›fl›lm›flt›r. sosyalist ve faflist fikir sistemleri. 1950’li y›llarda Marksist olmayan Amerikal› sosyal bilimciler de benzeri bir anlay›fltan yana olmufllard›r. insanlar› siyasal eyleme di¤er bir ifadeyle siyasete kat›lmaya ça¤›r›rlar. Her ne kadar ‹NTERNET bir ideoloji var olan düzeni meflrulaflt›rmaya ve onun kurulabilecek en iyi düzen oldu¤unu iddia etmeye çal›flabilirse de ideolojiler genellikle düzeni elefltirip köklü ya da küçük de¤iflikliklerle daha iyi bir düzen hâline getirmeye/ de¤ifltirmeye yönelik aray›fllar› ifade ederler. ‹deoloji. Gelinen noktada. adaletsizlik. anlaml› yaflam›n mümkün oldu¤u “iyi toplum”un nas›l bir toplum olaca¤›. bir “anlam” da yüklemek zorunday›z. do¤ruyu ve gerçe¤i temsil eden bilimsel düflüncenin z›tt›. ideoloji yanl›. ‹deolojiler bize anlam sistemleri sa¤larlar. karmafl›k sosyal olgular içinden elemeyi mümkün k›lan yol haritalar› sunarlar. bunlar›n nereden kaynakland›klar›n› basitçe ifade ederler. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹deolojiler karmafl›k gerçekli¤i basite indirgeyerek dünyay› anlamam›za yard›mc› olurlar. Esasen. ‹deoloji kelimesi ilk kez Frans›z Destutt de Tracy (1754-1836) taraf›ndan “düflünceleri inceleyen bilim” anlam›nda kullan›lm›flt›r. objektif analiz ya da aç›klama ve öneriler sunmaktan ziyade. ideolojiyi s›n›f ve sömürü gerçekli¤ini gizlemek için egemenler taraf›ndan oluflturulup sürdürülen düflünceler anlam›nda kullanm›flt›r. yani D ‹basitçe K K A T bilimsel olmayan de¤ildir. çarp›t›lm›fl düflünceleri ifade etmek için kullan›l›r olmufltur. Daha sonralar›. Bir insana liberal. Ünite . SIRA S‹ZDEdaha öncehalen de tart›fl›lmaktad›r. Ancak bu sefer. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. Di¤er bir deyiflle ideoloji. hayat›m›za.

LiAncak liberal ideoloji beral gelenek içinde ak›lc›l›¤› ve ilerlemeyi öne ç›karan çizgi ile akl›n önemiyle birlikte ilerleme düflüncesini de sorgulayan çizgi aras›nda bir mücadele vard›r. hayat. Liberal toplum.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 116 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Siyasal ideolojiler daha detayl› bilgi için Andrew Heywood’un Siyasal ‹deolojiK ‹ T Ahakk›nda P ler. ortak iyi ya da kamu ç›kar› kavram›n›n kapsam›n› olabildi¤ince daraltmaktan yanad›r. her bireyin kendi hayat anlay›fl›n› özgürce seçebildi¤i. Devlet. Ancak liberaller. Liberalizm. Ayr›ca devlet. Liberalizmin ortak iyisi. Esasen bu özellik. Bireyler kendileri için neyin iyi oldu¤unu bilme ve seçme potansiyeline sahiptir. Ancak liberalizm devletsiz bir toplum düflünmez. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak belli haklara sahip olmal›d›r. Bunun ötesinde bireyleri ortak amaçlar do¤rultusunda yönlendirmeye ya da flekillendirmeye yönelik politikalardan kaç›n›lmas› gerekti¤ini savunur. bir di¤er bireyi herhangi bir biçimde düflünmeye ya da davranmaya zorlayamaz. insan› öne ç›karan. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür (Yayla. Özgürlük. “güçlü” ve fakat “s›n›rl›” bir devletten yanad›r. Liberaller. Bu ilkeye zarar ilkesi de denilir. Liberaller. Liberalizme göre. Bir birey ya da kurum. bir kiflinin özgürlüklerinin s›n›r›n›n di¤erinin özgürlükleri oldu¤u bir toplumdur. bireylerin sahip olduklar› mallar ve sunabildikleri hizmetlerin karfl›l›kl› ç›kar temelinde de¤ifltirilmesine dayal› piyasa ekonomisinden yanad›r. toplumu di¤er devletlere karfl› korudu¤u gibi. Bir bireyin di¤eri üzerinde bask› yapmas›n› (zor kullanmas›n›) önlemek için devlete ihtiyaç vard›r. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Gerekli fieytan: Hiç arzulanmayan ama kaç›n›lmaz olarak katlan›lan kifliler ya da kurumlar için ‹ngilizce ‘de kullan›lan bir deyimdir . Liberaller için devlet “gerekli fleytan”d›r. ortak iyi ad›na hareket etti¤ini iddia eden kamusal otoritelerin gerçekte belli özel ç›karlar› ortak iyi maskesi alt›nda savunduklar›n› düflünür ve devlet müdahalecili¤inin en aza indirilmesi gerekti¤ini ifade eder. din. birey özgürlü¤üne en büyük tehdit devletten gelir. ‹NTE R N E T bünyesinde güçlü bir ayd›nlanma elefltirisi de bar›nd›r›r. hürriyet ve mülkiyeti koruyacak bütün bireylerin birbirlerine zarar vermeden dilediklerince yaflamalar›n mümkün k›lan genel hukuk kurallar›n› herkese eflit flekilde uygulayacak. dil. renk. Bu nedenle. Arz ve talebe göre belirlenen fiyatlar. hiç kimsenin tekelinde olmayan bilgileri uzun dönemde herkesin yarar›na olacak flekilde toplumun menfaatleri için kullan›lmas›n› Liberalizm TELEV‹ZYON . farkl› liberalizmlerin ortaya ç›k›fl›nda etkili olan en önemli faktörlerden biridir. 1993: 137). hayat. (Anahtar Yay›nlar›. ülke içinde sözleflmelerin yerine getirilmesini de garanti alt›na al›r. bunun d›fl›nda bireylere herhangi bir doktrin afl›lamaya çal›flmayacakt›r. Bir ideoloji olarak liberalizm. ›rk. ‹nsanlar s›rf insan olmalar› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan. ak›l ve bilim yoluyla insan›n do¤a ve kendi hayat› üzerinde kontrol kurabilece¤ini ve insanl›¤›n sürekli daha iyiye do¤ru ilerledi¤i varsay›mlar›na dayal› “ayd›nlanma” gelene¤inin bir parças›d›r. her bir bireye en çok negatif özgürlük alan› tan›yan bir toplumsal/siyasal örgütlenmenin kurulmas›d›r. Devlet. Bu özgürlük anlay›fl›na “negatif özgürlük” de denilir. Liberaller özgürlü¤ü bireyin herhangi bir s›n›rlamaya tabi olmadan ve di¤er bireylerin özgürlü¤üne zarar vermeden istedi¤i flekilde hareket edebilmesi olarak tan›mlar. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyacakt›r. baflkas›na zarar vermedikçe diledi¤ini yapabilmektir. bireyi di¤er bireylere karfl› koruyan devletin kendisinin de özgürlüklere bir tehdit oluflturabilece¤inin fark›ndad›r. 2007) kitab›n› okuyabilirsiniz.

Demokratik ço¤unluklar. Keza. Demokrasi. piyasan›n alternatifinin olmad›¤›na inanmalar› kadar. iktidarlar›n keyfiliklerinin s›n›rland›r›lmas› gibi iki temel liberal de¤erin sadece bat› kültürüne özgü olmay›p baflka kültürlerde de bulunabildi¤ini belirtir. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› koruyan bir diktatörün var olabilece¤ine inanmak hayat›n ola¤an ak›fl›na ayk›r›d›r. Di¤er bir deyiflle iktisadi hayat›n devlet kontrolü alt›na girmesi ya da devletin a¤›rl›¤›n›n artmas› temel hak ve hürriyetlerin korunmas›n› da zorlaflt›r›r. farkl› bireyleri ortak payda da eflitlemeye çal›flman›n hem mümkün olmad›¤›n› hem de baz› bireylerin özgürlüklerini zedeledi¤ine inan›r. Bir di¤er elefltiri. hürriyet ve mülkiyet haklar›n› tehlikeye düflürebilir ancak faydas› potansiyel zararlar›ndan daha fazlad›r. Liberalizm ile demokrasi birbirinden farkl›d›r. siyasal karar alma mekanizmalar›nda ço¤unlu¤un ya da ço¤unlu¤un temsilcilerinin olabildi¤ince yer almas› gerekti¤ini savunur. talebin çoklu¤unu gösterir ve yeni oyuncular›n ayn› mal ve hizmeti üretmelerini teflvik eder.Siyaset 117 sa¤lar. bireylerin pozitif özgürlüklerini art›rmaya yönelik önlemlerin. Ünite . Zira hayat. Demokrasinin alternatifi yoktur. Gündelik hayatlar›n› sürdürmek için flu ya da bu flekilde devlete ba¤›ml› olan insanlar. Liberalizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. Siyasal süreç kaynak da¤›l›m›na müdahaleden olabildi¤ince kaç›nmal›d›r. özgürlük idealinin de piyasalara asgari müdahaleyi gerektirdi¤ini düflünmeleriyle ba¤lant›l›d›r. Tüm bu elefltirilere ra¤men liberaller demokrasiden vazgeçmez. liberalizm ya da di¤er ideolojiler gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na sahip de¤ildir. Liberalizm her bir bireyin farkl› oldu¤unu. Yüksek fiyatlar ise. Demokrasi. Liberalizmin refah devleti karfl›tl›¤›n›n arka plan›nda yatan gerekçelerden biri de budur. ço¤unlu¤un tiranl›¤› da denilen. Liberaller insana verilen de¤er. yöneticileri kans›z bir biçimde iflbafl›ndan uzaklaflt›rmaya yarayan vazgeçilemez bir araçt›r (Popper. . Liberallerin piyasa savunusu. onun be¤enilmedi¤ini gösterir ve üreticileri daha iyi mal üretmeye ya da piyasadan tamamen çekilmeye zorlar. Belli bir doygunluk noktas›nda fiyatlar yeniden düfler ve böylece ihtiyaçlar merkezî planlaman›n beceremeyece¤i bir biçimde karfl›lanm›fl olur. Demokrasi. özgürlüklerine yönelik bir tehdit hâlinde devlete karfl› güçlü bir biçimde hareket edemez. Liberaller aç›s›ndan demokrasi.5. liberallerin bireyin arzu ettiklerini gerçeklefltirebilme potansiyeline -literatürde buna pozitif özgürlük de denilir. liberaller aç›s›ndan temel de¤er olan hayat. Bireylerin hiçbir demokratik ço¤unlu¤un dokunmamas› gereken hak ve hürriyetleri vard›r. Bir ideolojinin de¤erinin onun nerede ç›kt›¤›ndan ba¤›ms›z olarak de¤erlendirilmelidir fleklinde bir baflka cevap da verilir. birbirinden habersiz milyonlarca farkl› bireyin arzu ve taleplerini birbiriyle buluflturan bir araç olarak görülür. Piyasa ekonomisi sa¤lad›¤› sinyallerle. demokratik ço¤unluk iktisadi süreçlere müdahale edilmesini de arzu eder. Liberalizm kaynak da¤›l›m›n›n piyasa taraf›ndan gerçeklefltirilmesini savunur. 1945: 123). Bir mal ve hizmetin fiyat›n›n düflük olmas›. Siyasal kat›l›m ya da daha fazla demokrasi her zaman en iyi sonuçlar› do¤urmaz. Liberaller. liberalizm ve liberal de¤erlerin evrensel olmay›p Bat› kültürünün bir ürünü oldu¤u bu nedenle de Bat› d›fl› kültürler için fazlaca bir anlam ifade etmedi¤idir. birey özgürlüklerine tehdit oluflturma potansiyeline sahiptirler.sahip olup olmad›¤› sorusuna dikkat etmedikleri gelir. Bu da piyasada oluflmufl bulunan dengeyi bozma potansiyeline sahiptir. di¤er bireylerin negatif özgürlüklerini zedeleyebilece¤ini iddia eder.

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli¤i (SSCB) 1991 y›l›nda da¤›ld›. bireylerin tek bafllar›na yaflayamayacaklar›n› belirterek beraberce üretmenin ve paylaflman›n önemli oldu¤unu vurgular. Rusya’da 1917 Ekim Devrimi ile iktidar› ele alan Lenin ve arkadafllar› sosyalist toplumu infla etmeye soyundu. Böylece insanl›k tarihinin en büyük sosyal mühendislik tecrübesi bafllam›fl oldu. Tarih boyunca sosyo-ekonomik eflitsizliklerin elefltirisi hep var olmufltur. eflitsizliklerin kaynaklar› konusunda kapsaml› bir aç›klama getirmedikleri gibi bu ideal toplumun nas›l kurulabilece¤i konusunda da gerçekçi öneriler getir(e)mediler. Sosyalist düflünce.2 Karl Marx (18181883) . paylaflma. Sosyo-ekonomik eflitli¤in özlenilir olmad›¤› gibi. reel sosyalist rejimlerde insan hak ve hürriyetleri büyük ölçüde ihlal edildi. Di¤er taraftan.118 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyalizm Sosyalizm sosyo-ekonomik eflitlik. toplumu de¤ifltirmeye yönelik kapsaml› bir ideoloji olarak sosyalizmin ortaya ç›k›fl› Avrupa’da Endüstri Devrimi’nin yaratt›¤› iflçi s›n›f›n›n do¤uflu ile paralel seyretmifltir. gerçeklefltirilemeyece¤ine de inanan liberallerden farkl› olarak sosyalistler. Bu anlamda sosyalist düflüncenin kökleri çok gerilere götürülebilir. kardefllik. eflitsizliklerin olmad›¤› bir toplum hayalini kuran ütopyac› sosyalistler vard›. Di¤er büyük ülke Çin ise sosyalizm söylemini koruyarak h›zla kapitalist bir sisteme do¤ru evrilmeye devam etti. topluluk ve kolektif mülkiyet gibi de¤erleri öne ç›karan bir ideolojidir (Heywood 1998: 105-116). etkileyici bir kapitalizm elefltirisiyle birlikte sosyalizmin kapitalizmin krizlerinin kaç›n›lmaz bir neticesi olarak kurulabilece¤ini ileri sürdü. belli bir iktisadi geliflme sa¤land›. Kendi yaklafl›m›n› bilimsel. Di¤er yandan. Rus Marksisti Vladimir ‹lyiç Lenin (1870-1924) sosyalist devrimin geliflmifl kapitalist ülkelerde gerçekleflece¤ini ileri süren Marx’›n teorilerini gelifltirerek devrimin emperyalizmin en zay›f halkas›nda gerçekleflebilece¤ini savundu. okuryazarl›k ile kad›n/erkek eflitli¤i gibi konular olumlu geliflmeler gözlendi. Kendilerine sosyalist ad›n› veren bu ülkelerde altyap› yat›r›mlar› gerçeklefltirildi. ‹nsan›n hem do¤aya hem de sosyal dünyaya hakim olabilece¤ine inan›r. ‹flçi s›n›f›n›n tamam›n› temsil etme iddias›yla devleti s›n›rland›ran mekanizmalar› reddeden sosyalist devletler. Bundan sonra da baflta Do¤u Avrupa ülkeleri ve Çin olmak üzere dünyan›n birçok yöresinde sosyalizmi amaçlayan yeni rejimler kuruldu. Sosyalist rejimler iktisadi kalk›nma sürecinin k›smen kolay ilk aflamalar›nda gösterdikleri baflar›lar› tüketim mallar› üretiminde gösteremediler. hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtmifllerdir. Bu isimler. T›pk› liberalizm gibi sosyalizm de ayd›nlanma düflüncesinin bir ürünüdür. Resim 5. di¤erlerininkiniyse ütopik ya da ideolojik olarak nitelendiren Marx. Marx’tan önce kaynaklar›n eflit bir biçimde da¤›ld›¤›. Karl Marx (1818-1883) sosyalizmin tarihinde bir dönüm noktas›d›r. komünist parti mensuplar›n›n ayr›cal›kl› bir s›n›f oluflturdu¤u di¤erlerininse yoksullukta eflitlendi¤i yeni bask›c› rejimlerin koruyucusu hüviyetine büründüler.

Muhafazakârlar. Kapitalist sisteme radikal bir meydan okuma olup olmad›¤› çok flüpheli bu tutum ve davran›fl›n ne ölçüde sosyalist olarak nitelendirilebilece¤i tart›fl›labilir. 2004: 5-6). Bu görüflü savunanlar. ‹nsan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir yarat›kt›r. ak›l yoluyla akl›n çizdi¤i plana göre toplumu de¤ifltirmeye yönelen toplumsal mühendislik projeleridir. esneklik ya da ürün çeflitlili¤ini sa¤layamayaca¤›n› iddia eden liberal tezleri ciddiye alan baz› sosyalistler piyasa sosyalizmi kavram›n› tart›flmaya bafllad›. daha uluslararas› bir yönelim sergiliyor. refah devletini koruma ve güçlendirmeyle beraber. kendi yaklafl›mlar›n› genellikle bir ideoloji olarak görmez. eski s›n›f siyasetini sorguluyor. Soyut prensiplerden ziyade. bilindik sosyal demokrat siyasal çizginin devam› oldu¤unu söylüyor. Muhafazakârl›k olsa olsa çok temel bir iki de¤er/ilke d›fl›nda olmazsa olmazlar› olmayan bir pozisyon al›flt›r. Sosyalistler. insan akl›n›n gücü abart›lmamal›d›r.5. Tart›flmalar daha uzunca bir süre devam edece¤e benziyor. Di¤er taraftan liberalizm ya da sosyalizm kadar net olmasa da kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› bir doktriner diyebilece¤imiz bir muhafazakârl›k da söz konusudur. Frans›z Devrimini önceleyen toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i. tezlerini Frans›z Devriminin elefltirisi üzerinden aç›klamaya çal›flm›flt›r. Di¤er bir kesim ise. Bu anlamda “sosyalist” muhafazakârl›ktan. kapitalist sistemi bütünüyle reddetmeden daha fazla sosyo-ekonomik eflitli¤i sa¤lamaya yönelik önerilerle geliyor. Ünite . Muhafazakârl›k Muhafazakârl›k tan›mlanmas› en zor olan ideolojilerdendir.insan do¤as›n›n temel özelliklerinden biri oldu¤u gibi hemen her ideolojide bulunan bir özelliktir (Huntington. özellikle erken dönem sosyalistlerinin küçümsedi¤i temel hak ve hürriyetlerin sosyalist devlete karfl› da korunmas› gerekti¤i fikrini reddetmeyecek bir sosyalizm aray›fl› içine girdi (‹nsel. seçmen düzeyinde anlaml› bir baflar›ya ulaflamad›. Var olan durumu koruma e¤ilimi olarak muhafazakârl›k -Samuel Huntington buna “durumsal muhafazakârl›k” der. . Merkezî planlamaya dayal› bir iktisadi sistemin belli bafll› temel ihtiyaç maddelerini ancak k›smen üretebilece¤i. Muhafazakârlara göre. Birçok sosyalist bunun sosyalizm de¤il. Bir k›s›m sosyalistler. toplumsal de¤iflimin h›zland›r›labilece¤i düflüncesini sorgular. Muhafazakârl›¤›n babas› say›lan Edmund Burke. etnik ve cinsiyet temelli siyasi hareketlere yönelik daha hassas tutum ve davran›fllar. Frans›z Devrimi ve onun arka plan›ndaki Ayd›nlanma felsefesinin sorgulanmas› Avrupa’da muhafazakârl›¤›n ortaya ç›k›fl›n› tetikleyen temel siyasal olgudur (Özipek. Muhafazakâr felsefe. çevreci. 1957: 455-6). Muhafazakârl›k tam da soyut prensipler ›fl›¤›nda toplumu de¤ifltirmeyi amaçlayan bu tür projelere karfl› oldu¤u için kendisinin bir ideoloji olmad›¤› iddias›n› dile getirir. somut durumun gereklerine göre tutum ve davran›fllar› ayarlamak politikalar› belirlemek gerekir. “bürokratik” muhafazakârl›ktan bahsedilebilir. kapitalizmin elefltirdikleri yönlerini de törpülemeye çal›fl›yorlar.Siyaset 119 Reel sosyalizmin çöküflü sosyalizm ideolojisinde de büyük bir aray›fl sürecini tetikledi. Onlara göre liberalizm. 2010). hiçbir zaman kapitalist sistemin sahip oldu¤u verimlilik. Günümüzde kendilerini sosyalist olarak nitelendirenlerin önemli bir ço¤unlu¤u. sosyalizmin Marx taraf›ndan ifade edilen teorisinde bir sorun olmad›¤›n› meselenin uygulamadan ve Marx’›n yanl›fl anlafl›lmas›ndankaynakland›¤›n› ifade etti. dolay›s›yla toplum da hiçbir zaman mükemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. sosyalizm ve milliyetçilik gibi ideolojiler. Sosyalist olman›n ne anlama geldi¤inin yeniden tan›mland›¤› bir dönemde oldu¤umuz söylenebilir.

Muhafazakâr felsefe. büyük bir baflar›s›zl›kla sonuçlanmaya mahkûmdur. ‹nsan ahlaken bozulmaya meyyal bir yarat›kt›r. Muhafazakârlara göre toplumu akl›n buldu¤u ilkelere göre yeniden flekillendirme giriflimi. Bunlar›n yeni kuflaklara ö¤retilmesi ve uymayanlar›n uyar›lmas› gerekir. aile ve baz› durumlarda devlet gibi kurumlar›n sosyalleflme süreciyle sosyal düzenin sürdürülmesinde aktif rol almalar›n› ister. Gelenek. Gelene¤e sayg›. sevgi kendini kontrol etme gibi de¤erleri ö¤renir. Bu otorite her fleyden önce ailedir. do¤alar› itibar›yla yanl›fl yapmaya meyyal bireyleri kontrol alt›nda tutmaya yard›m edebilecek kurumlard›r. Ne flekilde olursa olsun do¤ruyu yanl›fltan ay›rmam›z› kolaylaflt›ran bir otorite flartt›r. insan›n kendi hâline b›rak›l›rsa en iyiyi seçece¤i görüflü de sorgulan›r. Herkesin haklar› ve sorumluluklar› vard›r. Siyaset. Önemli olan de¤iflimin h›z›d›r. rahats›zl›k duymaz. o tecrübenin kaybolmamas› ve yeni kuflaklara aktar›lmas›na yard›mc› olmaktad›r. ‹NTERNET H›zl› toplumsal de¤iflme ve h›zl› siyasal de¤iflmenin bir örne¤i olarak “devrim” muhafazakârlar›n hep elefltirdikleri bir olgudur. Gelene¤i koruyarak de¤iflmek temel muhafazakâr slogand›r. ahlak.3 ‹NTERNET .D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 120 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Muhafazakârl›¤›n K ‹ T bir A P ideoloji olarak nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve ne oldu¤unu kapsaml› bir biçimde ele alan Bekir Berat Özipek’in Muhafazakârl›k: Ak›l. onun kaç›n›lmaz oldu¤una inan›r. madem de¤iflim kaç›n›lmazd›r bu tedrici/›l›ml›/yavafl bir toplumsal de¤iflim olmal›d›r. geleneksel de¤erleri koruma hedefi u¤runda de¤iflimi durdurmay› denemeyi düflünmez. Keza muhafazakârlar her zaman her yerde uygulanabilecek olan kurallar›n var oldu¤u düflüncesini -evrenselcili¤i. TELEV‹ZYON T E L E VResim ‹ Z Y O N 5. (‹stanbul: Timafl Yay›nlar› 2011) çal›flmas›na bakabilirsiniz. Bu felsefenin arka plan›nda insanlar›n eflit yarat›lmad›¤› ve buna uygun olarak da eflit muameleye tabii tutulmas›n› savunan hiyerarflik toplum anlay›fl› yatar. Din kurumu da ayn› ifllevi yetiflkin hayat›nda yerine getirir. gideni yeniden geri getirmeyi. eskiyi geri getirmeyi amaçlayan reaksiyoner veya gerici gelenekten de ço¤u zaman ayr›l›r. Muhafazakârlar. Toplum. yanl›fl› ve sayg›. bir toplum için geçerli olan fley di¤eri için geçerli olmayabilir. var olan geleneksel hiyerarflilerden. ‹nsan akl›na duyulan güvensizlik muhafazakârl›¤›n temel köfle tafllar›ndan birisidir. Ancak yine de bu ilkeye liberaller gibi yaklaflt›klar›n› söylemek zordur. Sosyal dünya karmafl›kt›r. Muhafazakâr felsefe din. Devlet tarafs›z olamaz. Bu kurumlar. Birçok muhafazakâr kanun önünde eflitlik ilkesini kabul eder. Tedrici dönüflümlere karfl› ç›k›lmamal›d›r aksi takdirde çok daha radikal ve h›zl› dönüflümün önüne geçilememifl olur.sorgular. Bu nedenle muhafazakârl›k her toplumda çok farkl› biçimler alabilmekte. statülerden. muhafazakârlar için çok önemlidir zira yüzy›llar›n tecrübesi içinden süzülüp gelmifltir. “Korumak için de¤iflmek” ya da de¤iflime katlanmak birçok muhafazakâr›n benimsedi¤i bir slogand›r. yerellik önemlidir. Çocuk. Muhafazakârlar. önce aile içinde do¤ruyu. Dolay›s›yla. bu da genel olarak muhafazakârl›k üzerine konuflmay› güçlefltirmektedir.

Üst s›n›flar›n da -haklar› kadar. statü. bir milletin parças› olduklar›n› iddia ediyorlarsa bu iddia hayata geçirilebiliyorsa orada bir milletin var oldu¤unu düflünmek yanl›fl olmaz. Bir ideoloji olarak milliyetçilik teorik tutarl›l›k aç›s›ndan en sorunlu olan ideolojilerden biridir. Mülkiyet kiflinin kendisi ve ailesi için küçük ve özel bir dünya yaratmas›n› kolaylaflt›r›r. Devlet. siyasi otorite ve devleti çok önemser. Milliyetçi ideolojiye göre. ‹nsan›n geçmifli ve gelece¤i olan kurallar› bulunan bir toplulu¤a ait olma ihtiyac› vard›r.5. Özel mülkiyet savunusu muhafazakârlarla liberalleri birbirine yaklaflt›ran bir ortak noktad›r. Milli-devletlerin hakim siyasi örgütlenme biçimi hâline dönüflmeleriyle beraber. Muhafazakâr felsefe için özel mülkiyet kutsal de¤ildir fakat çok önemlidir. kendisini di¤er milletlerden dil. topMilliyetçilik. Keza. Dünyan›n millî devletler taraf›ndan paylafl›ld›¤› düflünüldü¤ünde bir milletin kendi ka- Milliyetçilik 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . millet olma ölN T E R N E T hayata geçütlerinin ne oldu¤u ile milletlerin kendi kaderlerini tayin etme‹ hakk›n›n çirilmesi konusunda milliyetçilik net ve tutarl› aç›klamalar getirmekten uzakt›r. çok farkl› ideolojilerle yan yana gelebilmifltir. sosyal harcamalar› art›rmal›d›r. kültür. her flu ya da S O ideoloji R U bu flekilde milliyetçilik ideolojisi ile yak›nlaflmak/hesaplaflmak durumunda kalm›flt›r. devletin iktisadi hayat› kontrol etmesini talep etme aflamas›na kadar gelmez.Siyaset 121 Muhafazakârlar›n toplum anlay›fl› bir süreklilik içerir. Devletin iktisadi hayata müdahalesi söz konusu oldu¤unda liberallere göre çok daha devletçi bir çizgiden yanad›r. Milliyetçilik bir bilinç meselesidir. Devlet ço¤u zaman mistik anlamlar da yüklenen bir mekanizmad›r. gelenek ve birlikte yaflama iradesinin varl›¤›-yoklu¤u aç›s›ndan farkl› gören kimselerin oluflturdu¤u S‹ZDE bir bütün olarak görülebilir. Milliyetçilik de ayn› flekilde. herkesin bu organizma içinde belli bir yeri ile birlikte görev ve sorumluluklar› da vard›r. sosyo-ekonomik köken gibi hayati farkl›l›klar› bir kenara iterek sadece bir hayal edilen bir cemaat olarak millete ait olanlar ile o milletin d›fl›nda kalanlar ayr›m›na indirgeme e¤ilimi içindedir. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir (Gellner 1991: 382). Liberallerden farkl› olarak muhafazakârlar. yoksa zengin yoksul uçurumu sistemin tamam›n› tehdit edebilir. sosyalizm ya da muhafazakârl›k gibi kapsaml› lum ve siyaset anlay›fl›na dayal› temel ideolojilerden biri de¤ildir. Ancak bu. Millete ba¤l›l›¤›n di¤er tüm ba¤l›l›klar›n üzerinde olmas› gerekti¤i de milliyetçiler taraf›ndan savunulur.sorumluluklar› vard›r. “Liberal-Muhafazakârl›k” tutars›z bir ideolojik bileflim midir? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N Ebir L ‹ M insan. cinsiyet. soy.SIRA E¤er insanlar. ‹nTELEV‹ZYON sanlar aras›ndaki din. Ünite . AMAÇLARIMIZ ‹deoloji olarak milliyetçilik. Ancak muhafazakârlar›n önemli bir ço¤unlu¤u milliyetçili¤in de ak›lc›l›¤a dayanan sosyal mühendislik arzusundan fazlaca etkilenebilece¤inden de korkarak milliyetçilik ile araya belli bir mesafeyi koymay› arzularlar. devletlerin s›n›rlar› içinde K ‹ T A P mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. D‹KKAT Millet ya da ulus. flu ya da bu flekilde. liberalizm. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. güvenlik hissi verir. toplum dün yaflam›fl olan bugün yaflayan ve yar›n da yaflayacak olan kuflaklar aras›ndaki bir ba¤d›r ve tamamen ak›lc› ve sözleflmeci teoriler temelinde aç›klanamaz. keyfî siyasi müdahaleler söz konusu oldu¤unda s›¤›n›lacak bir kale görevi görebilir. Devlet. Toplum yaflayan bir organizmad›r. yoksullar› korumal›. bunlar› liberaller gibi gerekli fleytan olarak görmez ancak bu devlete mutlak güven anlam›na da gelmez. Bu noktada muhafazakârl›k milliyetçilik ile benzer bir pozisyondad›r. farkl› gruplar birbirlerine ihtiyaç duyarlar.

TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Bu anlamda milliyetçilik. Milliyetçili¤in millî ç›karlar›n di¤er bütün de¤erlerin üstünde tutulmas› talebi. bizden olmayanlar›n hayat hakk›n›n olmad›¤› noktas›S O R U na kadar gidilebilmektedir. MilliyetçilikKve kuramlar›na iliflkin elefltirel bir de¤erlendirme için Umut Öz‹ milliyetçilik T A P k›r›ml›’n›n Milliyetçilik Kuramlar›: Elefltirel Bir Bak›fl (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. insanlardan ziyade co¤rafyay› öne ç›karan yurtseverli¤in ›rkç›l›¤a meyletme potansiyeli yüksek milliyetçilikten daha liberal bir anlay›fl› temsil etti¤ini söyleyenler de vard›r. rahatl›kla d›fllay›c›. dini. Erken dönem Avrupa milliyetçili¤i ile liberal talepler aras›nda önemli bir yak›nlaflma ve benzerlik vard›r.122 Resim 5. Bizden olanlar ve olmayanlar ayr›m› bask›c› politikalara temel oluflturabilmekte. uluslararas› siyaset arenas›nda yay›lmac› AMAÇLARIMIZ e¤ilimleri güçlendirmektedir. dili. Millî devlet içinde sosyolojik anlamda az›nl›klara bask› fleklinde tezahür edebilen bu e¤ilim.5 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ derini tayin hakk› di¤er millî devletin toprak kayb› anlam›na gelmektedir. Milliyetçi ideoloji. egemenli¤in krala ya da hanedana de¤il soyut bir kavram olarak millete ait olmas› gerekti¤ini ifade etmifllerdir. ülke içindeki -sosyolojik anlamda. Mutlakiyetçi imparatorluklara karfl› meydan okuyan yeni siyasi güçler. 2008) kitab›na bakabilirsiniz. Yurtseverlik ile milliyetçili¤in ayn› fley oldu¤unu düflünenler yan›nda. Yurtseverlik. bir kiflinin ülke ya da yurduna duydu¤u sevgi ya da ba¤l›l›k anlam›na gelir. Bu da çat›flmalar› beslemektedir. Biz farkl›y›z noktas›ndan biz üstünüz noktas›na geçifl zor de¤ilSIRA S‹ZDE dir. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Resim 5. Di¤er taraftan milliyetçilik. rengi. Milliyetçilik Frans›z Devrimi’nden sonra yay›lmaya bafllam›flt›r. otoriter ve genifllemeci bir e¤ilim içine de kolayl›kla girebilmifltir.4 Ressam Eugéne Delacroix’un Frans›z Devrimi’ni temsil eden ya¤l› boya tablosu (1830). Milliyetçili¤in do¤as› gere¤i yapmak zorunda oldu¤u farkl›laflt›rma D‹KKAT d›fllamaya dönüflebilmektedir. Bu nedenle birçok yorumcu buna liberal milliyetçilik der.hakim millete ait olmayanlara yönelik bask›c› politikalara yönelimi kolaylaflt›rabilmektedir. Ayn› flekilde sömürge yönetimlerine karfl› ayaklanan millî ba¤›ms›zl›¤› savunan hareketler de liberal ideallerden esinlenmifllerdi. siyasi inançlar› ne olursa olsun insan›n hiç bir biçimde ihlal edilemeyecek teSIRA S‹ZDE mel hak ve hürriyetlere lay›k bir varl›k oldu¤u düflüncesinin sorgulanmas›n› kolaylaflt›rmaktaDÜfiÜNEL‹M d›r. anayasal idare ve insan hak ve hürriyetlerinin tan›nmas› talebini de içermekteydi.

birlefltirme iddias› dile getirildi.Siyaset 123 Sosyal Demokrasi Sosyal demokrasi. Karma ekonomi söylemlerine ra¤men. devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerini de oldukça azaltt›. Bu politikalar. Sosyal demokrasi alt›n ça¤›n› savafl sonras› iktisadi genifllemesine tekabül eden 1950-1973 y›llar› aras›nda yaflad›. içeri¤i bulan›k b›rak›lm›fl bir sosyalizm hedefinden vazgeçmemiflti. alt s›n›flar lehine devlet müdahalecili¤ini öngören bir kapitalizmdi. iflçi ve ücretli kesimin sosyal haklar›n› geniflletti.5. baflta ‹ngiltere ve ABD olmak üzere birçok ülkede uygulanmaya baflland›. 1998). orta s›n›flara da güvence sa¤layan refah devleti kavram›n› gelifltirdi. Sosyal demokratlar. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen ve ‹ngiliz SIRA S‹ZDE ‹flçi Partisi’nce Tony Blair iktidar›nda uygulanan “üçüncü yol” siyaseti. ekonomilerin d›fla aç›lmas›n› ve sermayenin serbestçe dolafl›m›n› sa¤lamay› hedefDÜfiÜNEL‹M leyen neo-liberal iktisadi politikalar yeniden gündeme geldi. sosyalizmin bu flekilde kurulabilece¤ini savundu. sosyalizmi amaçlad›¤›n› belirtiyordu. Sosyalist sisS O R U temlerin çöküflü ve sermayenin dolafl›m› önündeki engellerin azalt›lmas›. sosyal devlete fazlaca itiraz etmedi. Ancak seçim baflar›lar›na ra¤men “üçüncü yol” siyaseti. Ünite . devletin aktif olarak üretim faaliyeti içinde yer almas›n› savundu. Sosyal demokrasi. Marksist toplumsal analizden esinlenen ve kendilerini sosyalist diye tan›mlayan ilk sosyal demokratlar. birçok kifli taAMAÇLARIMIZ raf›ndan kapitalizmin daha yumuflak bir biçimde sunulmas› olarak alg›land›. Sosyalizmin gerçek bir tehdit olarak alg›land›¤› so¤uk savafl y›llar›nda burjuvazi ya da kapitalistler iflçi s›n›f›n› sistem içinde tutaca¤› gerekçesiyle yüksek vergilere. bildi¤imiz anlamda sosyal demokrat politikalar›n savunulmas› ve uygulanmas›n› da zorlaflt›rd›. ‹ngiliz ‹flçi Partisi. Sosyalizm ile kapitalizmin en iyi yönlerini verimlilik sayesinde artan üretim ve artan zenginli¤in piyasa mekanizmas› taraf›ndan de¤il adil bir biçimde paylafl›lmas›. geliflmifl kapitalist ülkelerde 19. Sosyal demokrasinin kayna¤›nda sosyalizme bar›flç› parlâmenter yollardan geçme fikri yatar. Zira iflçi s›n›f› rejime bir tehdit olmaktan ç›km›flt› ve sermaye art›k daha düflük maliyetli ülkelere yat›r›m D‹KKAT yapabiliyordu. Bu. sosyalizm. Petrol kriziyle birlikte Avrupa’n›n belli bafll› ülkelerinde refah devleti uygulamalar› ve ekonomiyi uyarmak için kamu harcamalar›n›n art›r›lmas›n› savunan Keynezyen iktisat sorgulanmaya baflland›. yüzy›lda ortaya ç›kan ve iflçi s›n›f›n›n kapitalist düzeni devirmesini de¤il de sistem içinde kalarak demokratik mücadeleler yoluyla haklar elde etmesini savunan bir ideolojidir. 2000) kitab›na bakabilirsiniz. iflçi s›n›f›n›n oy hakk›n›n genifllemesine paralel olarak en az›ndan Avrupa’da iflçi s›n›f›n›n parlâmenter yollarla iktidara gelebilece¤i. Anthony Giddens taraf›ndan gelifltirilen “üçüncü yol” siyaseti hakk›nda daha K ‹ T A P detayl› bilgi için kuramc›n›n Üçüncü Yol: Sosyal Demokrasinin Yeniden Dirilifli (Birey Yay›nc›l›k. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . muhafazakârl›k gibi kapsaml› bir insan ve toplum anlay›fl›na dayal› temel ideolojiler aras›nda say›lmaz. Ortodoks Marksistler Eduard Bernstein (1850-1932) ve Karl Kautsky (1854-1938) gibi ilk sosyal demokratlar› revizyonist olmakla elefltirdi. SIRA S‹ZDE 1970’lerin iktisadi krizinin etkisiyle devletin iktisadi alandan geri çekilmesini. Her iki parti de iktidar olduklar›nda yüksek vergilendirme yoluyla toplumsal eflitsizlikleri gidermeye çal›flt›. sosyal demokrat ideolojiyi yeniden canland›rma çabalar›n›n en önemli örne¤i oldu (Giddens. Dünyan›n en eski partilerinden Alman Sosyal Demokrat Partisi kendisini sosyalist bir parti olarak nitelendiriyor. liberalizm. keza. kurulan düzen sosyalizm de¤ildi.

Günümüzde geliflmifl ülkelerde. yürüyüfller yapm›fllar. Faflizm bazen askerî rejimlerle birlikte. büyük ve gösteriflli mitingler. flovenist milliyetçilik ya da ›rkç›l›¤a dayal› yay›lmac› ve sald›rgan d›fl politika anlay›fl›. Alman faflizmi. demokrasi ve Ayd›nlanma düflüncesi karfl›tl›¤› öne ç›kar (Hoffman ve Graham. 2009: 287-9). Düflünceden ziyade eylemi vurgulayan faflistler. komünizm ve sosyalizm karfl›tl›¤›. Bu kullan›m faflizmi. devlet d›fl›ndaki ara kurumlara izin verilmemesi. devlet müdahalecili¤inin yaratt›¤› iktisadi sorunlar. kitle mobilizasyonuna özel önem veren belli bir ulus ya da ›rk›n üstünlü¤ünü vurgulayan. Keza.124 Resim 5. 1930’lu y›llarda doruk noktas›na ç›km›fl savafl sonras›nda ise k›smen marjinal bir hareket olarak devam etmifltir. ifl yerleri ve okullarda örgütlenmeye gitmifllerdir. Asya’n›n yükselifli vb. yabanc›lara yö- . yüzy›l ideolojisidir. faflist ideolojilerin neredeyse ortak diyebilece¤imiz temel özelliklerindendir. Faflizmin kendine has özelliklerinin gözden kaç›r›ld›¤› söylenmektedir. faflist hareketler daha çok ›rkç›l›k. Üstün bir ulus ya da ›rk›n üstün olmayan di¤er uluslar üzerinde egemenlik hakk› oldu¤u fikri. ‹talya ve Almanya baflta olmak üzere. Kesif propaganda ve ajitasyon faflizmin temel özelliklerindendir. kitlenin radyo gibi döneminin ça¤dafl iletiflim araçlar› kullan›larak harekete geçirilmesidir. temel hak ve hürriyet kavram› ile parlâmenter demokrasinin reddi. Faflizm kendisini daha çok karfl› oldu¤u fleyle tan›mlamaya çal›flan bir ideolojidir. yabanc› düflmanl›¤› ve ‹slamofobi temelinde güç toplamaya çal›flmaktad›rlar. protestolar.6 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ‹flçi s›n›f›n›n nicel olarak zay›flamas›. Faflizm Faflizm. bireyin tamamen üstün liderin kiflili¤inde somutlaflan devlete tabi olmas›. Faflizmi di¤er geleneksel otoriter rejimlerden ay›rt eden bafll›ca özellik. yay›lmac› ya da ›rkç› niteli¤i öne ç›kmamakla beraber aç›kça otoriter olan di¤er rejimleri de ifade etmek için de kullan›labilmektedir. liberal de¤erler. Faflist hareketler. geliflmeler Avrupa’da bildi¤imiz anlamda sosyal demokrasinin gelece¤inin parlak olmad›¤›n› düflündürüyor. Genellikle korkular›n› k›flk›rtarak harekete geçirdikleri s›radan insanlar› etkilemek için. sosyal demokrat aray›fllar›n hâlen önemini korudu¤u görülmektedir. Afl›r› milliyetçilikle faflizm s›n›rlar›nda dolaflan yasal örgütlenmelerin güç kazand›klar› hatta koalisyon orta¤› olarak hükümete girebildikleri görülebilmektedir. sistematik bir ideolojik çerçeve kayg›s› duymam›flt›r. Her ikisi de sorgulanmayan üstün liderler kavramlaflt›rmas›ndan yanad›r. kendi aralar›nda birçok farkl›l›k ve çeflitlilik gösteren otoriter rejimleri ifade eden genel bir kavram hâline dönüfltürdü¤ü için elefltirilmektedir. savafl ve militarist de¤erleri öne ç›karan bir kültür savunusu. topluma nüfuz etmeyi bir kitle temeli yaratmay› amaçlam›fllard›r. kimlik siyasetlerinin ortaya ç›k›fl›. devleti öne ç›karan otoriter bir 20. fliddet. Yahudi aleyhtarl›¤›n› vurgular ve ›rkç› özellikler tafl›rken ‹talyan faflizmi devlet kültüne dayal› olmufltur. Ancak günümüzde neo-liberal iktisadi politikalar›n çok sorguland›¤› göz önüne al›nd›¤›nda. Bir siyasi hareket olarak faflizm. Bu noktada.

2005: 268 vd).Siyaset 125 nelik d›fllama. Resim 5. Onlara göre. Seçme ve seçilme haklar›na sahip olmak. Ataerkil düzenden hak talep etmek yetmez.7 Toplumsal cinsiyet eflitli¤i sembolü = . kad›nlar›n kanun önünde eflitlik ilkesini özellikle de kad›nlar›n erkeklerle eflit seçme ve seçilme ve miras haklar›na sahip olmalar›n› amaçl›yordu. Büyük flirketlerde. Faflist hareketlerin gücü iktidara gelme ihtimallerinden ziyade. 1960’lardan sonra ise ikinci dalga feminizmi diyebilece¤imiz siyasal e¤ilim gündeme geldi. bir ilerlemeydi ancak bu kad›nlar aleyhine iflleyen ayr›mc›l›k düzenini de¤ifltirmeye yetmiyordu. siyasette. yeni filizlenmekte olan kamusal alana girebilmeleri. sanat gibi faaliyetler erkek-merkezli ve erkeklerin egemenli¤ini yeniden üretmeye yönelik bir e¤ilim içinde flekillenmifllerdir. ‹lk dalga feminizmi ya da liberal feminizm denen bu e¤ilim. kurtulufl ancak sosyalizm ile mümkün olacakt›. yabanc› karfl›t› bir atmosfer yaratarak merkez partileri bu konuda daha milliyetçi bir çizgi izlemeye zorlama gücüne sahip olmalar›nda yatar. erkek egemen düzeni sembolize eden “patriyarki” (ataerkillik) kavram› yard›m›yla kad›n/erkek eflitsizli¤inin di¤er eflitsizliklerle benzer statüye sahip olmad›¤›n› belirtti. kanun önünde eflitlik yeterli de¤ildi. Ekonomi. edebiyat. Toplumsal cinsiyet kavram›yla kad›nl›k ya da erkeklik gibi rollerin do¤al biyolojik farkl›l›klardan kaynaklanmay›p erkeklerin egemenli¤ini sürdürmeye yönelik olarak üretildiklerini belirttiler. kad›nlar›n erkeklerle eflit siyasi haklara sahip olmalar›. Ünite . 1998: 239-240). Onlara göre kapitalist sistem ortadan kald›r›lmadan bu sorunlar›n düzelmesi imkâns›zd›. Feminizm Genellikle klasik ideolojiler aras›nda say›lmayan feminizm. Radikal feministler. Geliflmifl ülkelerde bile kad›nlar nüfusun yar›s›n› oluflturmalar›na ra¤men. Feminizmin ilk ortaya ç›k›fl›. 1980’lere kadar etkili olan sosyalist feministler. Radikal feministler. akademik dünyada üst pozisyonlarda yer alan kad›nlar›n oran› düflüktür. ataerkil de¤erlerin yeniden üretildi¤i en önemli kurumdur. ayr›mc›l›k ve fiziksel fliddet hareketlerinin yayg›nlaflt›¤› bir vak›ad›r. Liberallerin soyut insan haklar› savunusu. Kad›nl›k rolü ve hâllerinin tan›mlanmas› ve belirlenmesi erkekler taraf›ndan yürütüldü ve erkek egemen düzenin devam›na yönelik olarak gelifltirildi. insanl›k tarihî patriyarkal kültürün yeflermesi ve yerleflmesinin de tarihidir. din. toplumsal zenginli¤in ancak ufak bir k›sm›n› kontrol etmektedir. kad›nlar hem cinsel hem de cinsel kaynakl› olmayan fliddete maruz kalmaktad›r. kad›nlar›n yaflad›¤› sorunlar›n kapitalist sistemin gereklerinden kaynaklad›¤›n› belirtiyordu. tarih. Sosyalist blo¤un çökmesi ile sosyalist feminizm de ikinci plana düfltü. onu tamamen dönüfltürmek gerekir. cinsiyet ayr›mc›l›¤›na dayal› fiilî durumun gözden kaçmas›na sebep oluyordu. Keza. Aile.5. erkeklerle eflit vatandafl olabilmeleri talepleriyle paralel geliflmifltir. günümüz siyasal ve sosyal düzeninin erke¤in lehine kad›n›n aleyhine iflledi¤i düflüncesinden yola ç›kar. Bunun ötesinde kad›nlara yönelik pozitif ayr›mc›l›k talepleri söz konusu de¤ildi (Heywood. ‹kinci dalga feminizmi bünyesinde çok farkl› e¤ilimler bar›nd›rmaktayd›. Buna göre. liberal ve sosyalist feministlerin “toplumsal cinsiyet” (gender) kavram›na gerekli önemi vermedikleri tespitiyle yola ç›kt› (Donovan.

meseleyi teknik bir sorun olarak ele al›r. klasik sosyalist gelene¤in üretimin art›r›lmas› hedefinden vazgeçilmesi gerekti¤ini belirterek do¤a-merkezli bir sosyalist anlay›fl› önerir. Fakat derin ekoloji dedi¤imiz ak›mlar›n ortak noktas› sürekli daha fazla tüketimi teflvik eden kapitalist iktisadi düzenin reddedilmesi ya da zararl› oldu¤una inan›lan yönleri kontrol alt›nda tutacak bir otorite taraf›ndan kontrol edilmesidir. Do¤al dünyaya ve insan d›fl›ndaki di¤er canl›lara ve gelecek kuflaklara karfl› sorumluluklar›m›z vard›r. Feminizme yönelik elefltirilerin bafl›nda. “Yeflil siyaset” de her iki e¤ilimi ifade etmek kullan›lan bir di¤er kavramd›r. Farkl› ideolojik geleneklerden beslenen farkl› feminizmler. modern hayat› mümkün k›lan teknolojileri ve onun gerisindeki kapitalist sistemi reddettikleri için gerçekçi olmamakla elefltirir. Dünyan›n böyle devam edemeyece¤i vurgulan›r. klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini . Örne¤in. Ekolojizm bu mekanizman›n insan müdahalesiyle bozuldu¤u varsay›m› üzerinden flekillenir. insanlar ve insanlar›n faaliyetleri neticesinde zarara u¤rad›¤›. Bu. Biyolojinin bir alt dal› olarak geliflen ekoloji bilimi. toplumsal siyasal hayat› mümkün k›lan do¤al dünyan›n. kad›n/erkek farkl›laflmas› d›fl›ndaki alanlarda feministlerin söylebildiklerinin s›n›rl› kald›¤› gelir. Derin ekolojistler. Çevreyi korumak için. Çevrecilik denilen genifl ideolojik çerçeve içinde iki farkl› e¤ilimden bahsedilebilir. Bu ak›ma göre. Çevrecilik “Çevrecilik” ço¤u zaman “ekolojizm” ile eflanlaml› olarak kullan›l›r. hem çevre duyarl›l›¤›n›n art›r›lmas› hem de çevreyi kirleten faaliyetlerin azalt›lmas› ve çevreci teknolojilerin teflvik edilmesi merkezinde politikalar demeti önerilir. ‹lk ikisi kadar güçlü olmasa da endüstri kapitalizmi ile büyük flehir yaflam›n› reddeden basit. 1998: 266-7). çevreci tezlerin.126 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feminizm klasik siyasi ideolojilerin ihmal etti¤i önemli bir çat›flma ekseni olan kad›n/erkek eflitsizli¤ini gündeme getirerek çok önemli bir hizmette bulunmufltur/bulunmaktad›r. Birinci e¤ilim. çevreyi kirletmenin maliyetinin art›r›lmas› ilkesine dayal› serbest piyasa çözümleri önerir. Sosyalist çevreciler. Ekofeministler ise kapitalizmle beraber “patriyarki”nin de reddedilmesi gerekti¤ini belirtir. do¤adaki tüm canl›lar›n hayatlar›n› sürdürmelerini mümkün k›lan kendi kendini yeniden düzenleyen/üreten bir do¤al mekanizman›n varl›¤›n› kabul eder. meselenin de¤iflik boyutlar›n› ortaya koymufllard›r. ekososyalistler. son iki yüzy›ld›r bütün siyasi ideolojiler antroposantrik ya da insan merkezli olmufllard›r (Heywood. çevre sorunlar›n›n kayna¤›nda kapitalizmin ve sistemin teflvik etti¤i bitmek bilmez üretim ve tüketim ç›lg›nl›¤›n›n yatt›¤›n› söyler. Liberal çevreciler. Derin ekolojistlere göre bu anlay›fl toptan reddedilip ekosantrik ya da do¤a-merkezli bir toplumsal siyasal örgütlenmeye gidilmedikçe sorun çözülmeyecektir. tahrip oldu¤udur. “gölge” ekolojist olmakla suçlayan ve “derin ekoloji” de denilen ak›m ise çok daha radikal ve kapsaml› bir dönüflümün peflindedir. Çevrecilik ak›m›n›n temel tezi. Hangi e¤ilime sahip olursa olsunlar. Kapsaml› bir ideolojinin karmafl›k çat›flma eksenlerini tek bir boyuta indirgememesi gerekti¤i de öne sürülür. Meselenin teknik boyutunu öne ç›karanlar›. k›rsal hayat ile cemaatçi bir toplumsal yap›lanmaya dönüflü arzulayan dinsel renkler tafl›yan “ekomuhafazakar” bir çizgi de söz konusudur. insan›n bütün dünyan›n merkezî ve efendisi oldu¤u ve bütün do¤al yaflam›n da (tabiat ve hayvanlar›n) insana hizmet etmek için var oldu¤u anlay›fl›d›r. Do¤a-merkezli bir siyasal örgütlenmeden ne anlafl›ld›¤› konusunda da farkl› görüfller söz konusudur.

SIRA S‹ZDE 5. halk›n seçti¤i -ve geri ça¤›rabilece¤i. 1993:146). Ancak demokrasi sadece seçimlerden ibaret de¤ildir.olmas›d›r (Schmitter ve Karl. seçilmiflleri denetim alt›nda tutman›n temel arac›d›r. dolays›z demokrasi idealini ifade eden. Demokrasi. Ba¤›ms›z yarg›. Demokrasiler. bu sorunlar çözülünce kurulabilecek bir siyasi rejim de de¤ildir. Sosyo-ekonomik eflitli¤e ya da seçimler d›fl›nda yurttafl kat›l›m›na özel bir yer vermeyen bu kavramlaflt›rmaya “minimalist” ya da “liberal demokrasi” de denilmektedir (Przeworski. ›rk. kanun önünde eflitlik ve siyasi eflitlik prensiplerinin kabulü. halk›n r›zas›n›n olmas› gerekti¤ini söyleyen siyasi ilke. kültürel. Demokrasi bütün toplumsal ve siyasal çat›flmalar› çözecek sihirli bir anahtar olmad›¤› gibi. halk›n. Bu yaklafl›mda. bunlar› belli kurallara tabii tutarak. yönetilenlerin haklar›n›n tan›nmas›. DEVLET-TOPLUM ‹L‹fiK‹LER‹ VE S‹YASAL HAYAT AMAÇLARIMIZ Demokrasi Nedir? K ‹ biçimlerinden T A P Demokrasi modern devleti idare etmekte kullan›lan siyasi rejim biridir. as›l de¤er olan özgürlükleri korumak için bulunabilen en iyi sistem olmas› hasebiyle de¤erlidir. Seçilmifl otoriteler bütün eylem ve ifllemlerinde hukuka uygun davranmakla yükümlüdür. etnik ya da cinsiyet ayr›mlar›na dayal› eflitsiz iliflkileri görünür k›larak düzeltme yönünde ad›mlar at›lmas›n›n önünü açar. seçilmifl siyasiler taraf›ndan belirlenmifl politikalar› uygulamakla mükelleftir. özerk birey kavram›yla birlikte gönüllülük temelinde örgütlenmelerin öne ç›kmas›. siyasal mücadele ehlilefltirilmek istenir. Demokrasilerde askerî/sivil bürokrasi. Yönetilenlerin yönetime kat›l›mlar›. iktidar iliflkilerini ortadan kald›rma iddias›nda de¤ildir. ‹NTERNET 1999: 23-55). klasik siyasal ideolojileri çevre meselesini yeniden ciddi bir düflünmeKKAT D ‹ biçimde ye zorlamaktad›r DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT DEMOKRAT‹K REJ‹MLERDE S‹YASAL KURUMLAR (DEVLET‹N ÖRGÜTLENMES‹). Demokratik rejim hem temel hak ve hürriyetlerin daha iyi korunabilmesine imkân verir. statü ya da düflünce farkl›l›klar›yla k›t SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Cumhuriyetçilik: Siyasi gücün kayna¤›nda hanedan ya da monarflinin de¤il. Ayr›ca yöneticilere de¤iflen derecelerde hesap sorabilmeyi de mümkün k›lar. sivil toplum kurulufllar› ve medya fleffafl›¤›n sa¤lanmas›nda hayati rol oynar. iyi vatandafl olman›n haklar yan›nda sorumluluklar da yükledi¤ini belirtir ve kamusal alan›n güçlendirilmesini savunur. demokrasinin özelliklerindendir.temsilciler taraf›ndan halk için idaresi anlay›fl› savunulur. devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. . Bu ilke ayn› zamanda. Toplumdan bahsetmek demek din. Cumhuriyetçi “halk›n halk taraf›ndan halk için yönetimi” anlay›fl› gerçekçi bulunmaz. toplumlara damgas›n› vuran çat›flma ve farkl›l›klar›. hem sosyo-ekonomik. dil. cinsiyet. Ünite . 1991: 76). düzenlemeye gayret gösterirler (Mouffe. Çevre meselesinin en öncelikli gündem meselesi olaca¤›ndan çok az kimse kuflku duymaktad›r. Demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i nihai siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl -bu T E L E V ‹daha Z Y O N korunakl› temel hak ve hürriyetlerinin demokratik olmayan rejimlere k›yasla olmas› anlam›na gelir. Seçimler. Ancak birey de¤il topluluk öne ç›kar›l›r. Sadece bu farkl›l›k ve çat›flmalarla bir arada yaflamaya. yurttafl giriflimleri.Siyaset SIRA S‹ZDE 127 DÜfiÜNEL‹M S O R U yeniden ciddi bir biçimde düflünmeye zorlad›klar› bir vak›ad›r. Siyasal mücadelede neyin yap›l›p neyin yap›lamayaca¤›n› belirlemeye/s›n›rland›rmaya çal›flarak siyasal hayata bir düzen vermek amaçlan›r. Demokratik rejimler. Cumhuriyetçilik ilke olarak liberal demokrasiyi d›fllamaz. Bu O R U nedenle çevreci düflünce gelene¤inin canl›l›¤›n› sürdürece¤ini Ssöylemek gerekir. Çevrecilik.

seçmenlerin taleplerini arzular›n› dikkate alacaklard›r ancak temsilci seçmenin taleplerini harfiyen yerine getirmesi beklenen bir kifli de¤ildir. Bu s›n›fland›rmalar.yasa yapmak. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir. En basit anlat›m›yla demokrasiler. bizatihi sorunlarla bir arada yaflaman›n. çokça tart›fl›lsalar da. Seçim sistemleri. Demokrasilerin düzeyi ya da kalitesi hakk›nda çeflitli ölçütler kullan›larak s›n›fland›rmalar yap›lmaktad›r (Munck. Birinci sistem temsilde adaleTELEV‹ZYON ti öne ç›kar›rken ikincisi hükümet kurabilecek ço¤unlu¤a sahip parlâmento kompozisyonu yaratmay› amaçlar. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsili öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. kamusal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve kamusal gücü kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” bunlar› yapamad›klar› ölçüde de “düflük kaliteli” demokrasi olarak nitelendirilebilirler (DiaDÜfiÜNEL‹M mond ve Morlino. P e¤itim düzeyi ya da cinsiyet temelinde oy hakk› s›n›rlamalar› modern dünyada orS O R U tadan kalkm›flt›r. Genellikle 18 yafl ve üzerinde olma flart› ile vatandafll›k flart› d›fl›nda baflka söz konusu de¤ildir. Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere. meclis soruflturmas›. Seçim sistemleri ço¤u zaman her iki sistemden özellikler tafl›r. Yasama organlar› tek ya da çift meclisli olabilir. din. bireylerin hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karSIRA S‹ZDE fl› koruyabildikleri. ‹kinci meclisler tamamen sembolik de olabilir. ‹ T Aedilir. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. dil. hak ve hürriyetlerini devlet ayg›t›na karfl› koruyabildikleri. Se‹NTERNET çilenler. Zaten temsilAMAÇLARIMIZ cilerin sadece seçildikleri bölgeyi de¤il. 2004). Birleflik Krall›k Lordlar Kamaras› bunun bir örne¤idir. Kullan›lan oylar›n parlâmentoya nas›l yans›yaca¤›n› seçim sistemleri vas›tas›yla K ‹ T A P buluruz. kaD ‹ bireylerin KKAT musal kararlara olabildi¤ince kat›l›m sa¤layabildikleri ve iktidar› kullananlara hesap sorabildikleri ölçüde “yüksek kaliteli” olur. ‹NTERNE T Halk›n seçti¤i temsilcilerin oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›. Baz› ülkelerde kad›n temsilci kotalar› getirilmifltir. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M 3 Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olabilir mi? SIRA S‹ZDE Seçimler ve Yasama Organ› D Ü fi Ü N E L ‹ M rejimin olmazsa olmaz›d›r. Amerika Birleflik Devletleri ile Almanya buna örnektir. Hiç bir demokrasi mükemmel olmad›¤› gibi yüksek kaliteli demokrasilerin hep ayn› düzeyi tutturabileceklerini düflünmemeliyiz. SIRAile S‹ZDE Temsilciler seçenler aras›ndaki iliflki bir emredici vekâlet iliflkisi de¤ildir. DemokR U S O rejimlerdir. Demokrasi.128 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U kaynaklar›n eflitsiz da¤›l›m›ndan kaynaklanan sorunlar›n hep var olaca¤› gerçe¤ini kabul etmek demektir. soru ve gensoru yollar› denetimin AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P S O R U TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . rasiler k›r›lgan Demokrasiler. Meclis araflt›rmas›. ‹ktidar›n merkezî hükümet ile yerel hükümet aras›nda paylafl›ld›¤› federal sisteme sahip ülkelerde genellikle çift meclis olur. Seçimler yoluyla halk›n temsilcileSeçimler demokratik rini seçti¤i K kabul Kimlerin oy kullanabilece¤ine iliflkin ›rk. tüm ülkeyi temsil ettikleri parlâmenter sistemlerde özel olarak vurgulan›r. herhangi bir demokratik rejimin nas›l alg›land›¤› konusunda fikir verirler. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir. Kimlerin temsilci olabilecekleri koT E Lbir E V ‹ s›n›rlama ZYON D‹KKAT nusunda da genellikle yafl ve vatandafll›k s›n›rlamalar› d›fl›nda herhangi bir s›n›rland›rma getirilmez. mülkiyet. 2009). onlar› yönetilebilir ve katlan›labilir hâle getirmenin en önemli yollar›ndan biridir.

Yürütme devlet ayg›t›n›n ilk planda görünen yüzü. Baflkanl›k sistemi ile parlâmenter sistem aras›ndaki temel fark budur. temeli ve merkezidir. Büyük Britanya ve 2007 seçimleri sonras› Türkiye. vergi toplamadan sorumlu maliye teflkilat›. Baflkanl›k sisteminin yap›s› piramide benzer. Yar› Baflkanl›k sistemindeyse Baflkanl›k sisteminde oldu¤u gibi baflkan›n yasama organ›ndan ayr› seçildi¤i ancak parlâmentoya karfl› sorumlu ve parlâmento içinden gelmesi zorunlu bir kabineyi de öngören karma bir sistem söz konusudur. bürokrasi de anlafl›l›r. Ancak disiplinli partiler sayesinde parlâmenter sistemlerde yürütme organ›n›n yasama organ› üzerindeki etkisinin artt›¤› bir gerçektir. Kendi bafllar›na siyaset belirleyemezler. yarg› teflkilat› bürokrasinin temelini oluflturur. Buna k›saca kabine de denilir. baflbakan ve bakanlar kurulu parlâmento üyeleri aras›ndan seçilirler ve parlâmentonun güvenine mazhar olduklar› müddetçe iktidarda kalabilirler. bu duruma örnektir. hükümet tasar›s› olarak meclise gelir ve tart›fl›l›r. Devlet. ‹ç ve d›fl güvenlikten sorumlu olan ordu ve polis teflkilat›. Yeni yasa önerilerinin büyük bir k›sm› s›radan milletvekillerinden de¤il. Ünite . hizmetlerini yerine getirmek için sürekli memurlara ihtiyaç duyar. Baflkan ile yasama organ›n›n karfl›l›kl› olarak birbirlerini etkileme olas›l›klar› bulunur. Yürütme Organ› ve Bürokrasi Yürütme. yasama organ›na da hakim olacak. Zira seçmenlere hesap vermek durumunda de¤illerdir. Bürokrasi al›nan kararlar› hayata geçirir (Kettl. yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. . yasama neredeyse yürütme organ›na tabi hâle gelebilecektir. kabine ya da baflkan de¤il. Tipik örne¤i 1958 sonras› Fransa’d›r. Baflkan›n. 2006: 366). 2006: 430-434). Ancak yasa yap›m› ve yüksek bürokratlar›n atanmalar› sürecinde baflkan meclisin deste¤ine ihtiyaç duyar. Ancak ad› üzerinde herhangi bir sorumlulu¤a sahip olmad›¤› için kural olarak yetkisi de yoktur. Baflbakan hukuken di¤er bakanlardan farkl› bir statüde olmasa da eflitler aras›nda birinci konumundad›r.5. Bürokrasi kelime anlam›yla bürokratlar›n idaresi anlam›na gelir. Genifl anlamda yürütme denildi¤inde sadece hükümet. Yasama organlar› ayn› zamanda halka aç›k ülkenin bütününü ilgilendiren sorunlar›n tart›fl›ld›¤› bir platform hüviyetindedir (Carey. Yürütme organ› hükümetin gündelik iflleyiflinden sorumludur. Kriz yönetimi de yürütmenin sorumlulu¤undad›r. Di¤er bir deyiflle parlâmento güvensizlik oyu verirse herhangi bir hükümeti iktidardan düflürebilir. Baflkan yürütmenin asli unsurudur. Özellikle de tek bafl›na iktidar olabilecek kadar bir ço¤unlu¤a sahip olan parti. yasama organ›ndan ayr› olarak seçildi¤i baflkanl›k sisteminde ise yasama organ› yürütme organ›n› güvensizlik oyu ile düflüremez. Baflkanl›k sisteminde ise belli bir süre için seçilen baflkan›n görevde kalmak için meclisin onay›na ihtiyac› yoktur. Parlâmenter sistemlerde. Yürütme organ› devleti temsil etti¤i gibi parlâmenter sistemlerde yürütme organ› bakan ve baflbakanlardan oluflan hükümet taraf›ndan oluflturulur. Dolay›s›yla yürütme organ›n›n yasa yapma konusunda da inisiyatifi ele alabildi¤i bir gerçektir. Yasama organlar›ndan farkl› olarak yürütme organlar› ortaya ç›kan kriz durumlar›na karfl› h›zl› ve kararl› bir biçimde müdahale etme flans›na sahiptir. Ancak fiili durum ço¤u zaman farkl›d›r. Cumhurbaflkan› ya da varsa Kral ya da Kraliçe de yürütmenin sembolik bafl›d›r.Siyaset 129 temel araçlar›d›r. Demokrasilerde bürokratlar ya da atanm›fllar seçimlerle gelenlerin belirledi¤i politikalar› uygulamakla/hayata geçirmekle yükümlüdürler. Teorik olarak yürütme organ› yasama taraf›ndan yap›lan yasalar›n uygulanmas›n› gözetmekle sorumludur. Baflkan taraf›ndan atanan bakanlar sadece baflkana karfl› sorumludur.

Muhalefette olduklar›nda ise topluma yak›nlafl›rlar. Ad›na toplumsal dedi¤imiz talepler de bu karmafl›k süreç içinde flekil al›r. genellikle seçim zamanlar› aktif olan dar bir kadro ile fa‹NTERN ET aliyet gösteren seçmen taban›n›n geniflletme ve dönüfltürme ifllevine öncelik vermeyen partilerdir. Kazanan ve kaybedenler bellidir. durumun de¤iflen gereklerine göre de¤ifliklikler de yaparlar. Koalisyon iki ya da üç parti taraf›ndan kurulabilir. Toplumsal kesimlerle sürekli bir biçimde karfl›l›kl› etkileflim içindedirler. Bir baflka ayr›m ise. belirli bir toplumsal kesime hitap etmeye çal›flan ve uzun dönemde iktidar olmay› amaçlayan partilerle daha belirsiz esnek bir ideolojiye sahip olup tüm toplumsal kesimlere hitap etmeyi amaçlayan “hepsini yakala” (catch all) partileri aras›ndad›r. Partiler iktidara geldiklerinde devletin en üst karar alma mevkilerini iflgal etmifl olurlar. bürokrasinin belirlenen politikalar› uygulamak yerine politikalar›n biçimlenmesinde merkezî rol oynad›¤› elefltirileri s›kl›kla dile getirilmektedir. Siyasal Partiler. genellikle S O belli R U bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir (Heywood. Liberal demokrasilerde partilerin birbirleriyle etkileflimini ifade eden parti sistemleri de farkl›l›klar gösterir. genellikle hiçbir parti tek bafl›na hükümet kuracak kadar oy alamaz ve koalisyonlar zorunluluk olur. kadro partileri ve kitle partileri olarak ikiye ayr›l›rlar. Bürokrat. Kadro partileri. sorumlulu¤u koalisyon ortaklar›na yükleyemezler. Kitle partileri ise üye say›lar›n› art›rmay› ve üyeleriyle her zaman s›k› iliflki kurmay› hedefleyen partilerdir. parlâmenter sistem mi tercih S‹ZDE edilmeli? D Ü fi Ü N E L ‹ M ve Parti Sistemleri Siyasi Partiler DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. Siyasi partiler. ‹ktidara gelmeleri hâlinde. Bürokrasinin gücünün kayna¤›nda bürokrat›n hem kendi konusuna hâkimiyeti hem de devletin iflleyifline iliflkin hukuki/teknik bilgiye sahip olmas› önemli rol oynar. ifli uzatma gibi yollarla sekte vurabilmelerini kolaylaflt›r›r. Siyasal partileri bir sarkaç gibi düflünebilmek mümkündür (Schwartz D‹KKAT and Lawson. bu politikalar› uygulamaya çal›fl›rlar. siyasetçiyi önemsemeyen bir siyasi zihniyeti benimsemifl olabilir. Geleneksel olarak siyasal partiler. 2007: 272). Keza. 2005: 281). bunlar› bir siyasi paket hâline döTELEV‹ZYON nüfltürürler ve seçmenlerin karfl›s›na ç›karlar. Keza. gelece¤in siyasal elitinin de yetiflti¤i yerlerdir. seçimlerin iki parti aras›nda geçti¤i ve bir partinin iktidar›n›n di¤erinin muhalefette olmas› anlam›na geldi¤i sistemlerdir. SIRA S‹ZDE 4 DemokratikSIRA rejimin istikrar› aç›s›ndan baflkanl›k sistemi mi. uygulamaya iliflkin tavsiyeler de bulunanlar ço¤u zaman bürokratlard›r. bürokratlar›n be¤enmedikleri proje ve programlar›n hayata geçirilmesine. eksik bilgi verme. Il›ml› çok parti sisteminde. k›smen net bir ideolojiyi yaymaya.130 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Bürokrasinin denetim ve kontrolünün çok zor oldu¤u. . partiler yapt›klar› ve yapamad›klar› için sorumlu tutulurlar. bürokrasi içi dayan›flma da önemlidir. ‹ki partili sistem. Bürokrasiyi kontrol alt›nda tutabilmenin sihirli bir reçetesi bulunmufl de¤ildir. S‹ZDE topland›¤› bir havuz olan siyasal partiler bu talepleri birbirleToplumsal SIRA taleplerin riyle ba¤daflt›rmay› denerler. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. Siyasi partiler. Bu beklentiler partileri nas›l flekillendirirse partilerin de bir ölçüde bu talepleri ve daha genel K ‹ T A P düzlemde toplumsal tabanlar›n› biçimlendirebilme güçleri vard›r. toplumsal talepleri dikkate al›r. Bu. hukuki engel yaratma. Seçilmifl otoritelere bilgi sa¤layanlar. çeflitli kesimlerin arzu ve beklentilerini bir ayna gibi yans›tmazAMAÇLARIMIZ lar.

5. gönüllülük esas›na dayal› örgütlenmeler olarak tan›mlanabilirler. her partinin baflar›y› kendilerine baflar›s›zl›¤› ise koalisyon ortaklar›na mal etmelerine imkân verdi¤i düflünülür. Burada devreye bask› gruplar› girer. kendilerini ilgilendiren konularda iktidardakileri etkilemeye çal›flmakt›r. partiler aras›ndaki ideolojik ve siyasi farkl›l›klar›n azalmas›n› gündeme getirmifl bu da parti ba¤l›l›klar›n› zay›flatan bir di¤er etken olmufltur. Örne¤in. Günümüzde siyasal partilerin etkisinin azalmakta oldu¤u gözlemlenmektedir. partilere duyulan ba¤›ml›l›k (partizanl›k) düzeyinde de zay›flama oldu¤u iddialar› dile getirilmektedir. Di¤er taraftan. Parti sistemlerinin biçimlenmesinde o ülkenin siyasal çat›flma eksenleri rol oynad›¤› gibi seçim sistemleri de rol oynar. refah devleti uygulamalar›n›n eskisi gibi sürdürülemeyece¤i anlam›na gelen dünya ekonomik sistemindeki de¤iflimler. Keza sosyalist ideolojinin krizi. Koalisyonlar› zorunlu k›ld›¤› için ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin siyasal istikrar› olumsuz etkiledikleri.Siyaset 131 E¤er iktidara gelebilmek için üç ya da daha fazla partinin ifl birli¤i yapmas› gerekli oluyorsa afl›r› çok partili sistemden söz etmek mümkün olacakt›r. Üye say›lar› azalmakta. Siyasi partilerin yeni siyaset yapma biçimleri karfl›s›nda yetersiz kalarak siyasetin oda¤›n›n siyasi parti karfl›t› gruplar ve yeni sosyal hareketlere do¤ru kayd›¤› da ifade edilmektedir. ›l›ml› ya da afl›r› çok partili sistemlerin her siyasi görüfl ve toplumsal taleplerin bir biçimde iktidarda yer almalar›na imkân vererek siyasal bütünleflmeye hizmet ettikleri de dile getirilmektedir. Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar› Bask› gruplar› belli kesim ya da gruplar›n taleplerini siyasal alana tafl›may› amaçlayan genellikle s›n›rl› üye say›s›na sahip örgütlerden oluflan siyasi aktörler olarak tan›mlanabilirler. Ancak flekli olarak örgütlenmemifl daha çok klik hüviyetini tafl›yan bask› gruplar› da söz konusu olabilir (Granados and Knoke. Siyaset bilimi literatüründe. bask› gruplar› yerine sivil toplum kurulufllar› kavram›n›n giderek daha fazla kullan›ld›¤› görülmektedir. Ancak sivil toplum kurulufllar› denildi¤i zaman çok daha genifl bir yelpazeyi kapsayan örgütlenme a¤lar› akla gelir. Her bask› grubu ayn› zamanda bir sivil toplum kurulufludur ya da bask› gruplar› sivil toplumun vazgeçilmez unsurlar›d›r. Keza hemflehri dernekleri ya da kad›nlara yönelik fliddetin önlenmesi ya da yoksullara yard›m etmeyi amac› güden dayan›flma a¤lar›n› güçlendirmeye yönelik gruplar da bu ikinci gruba girerler. bir fikri yaymak için kurulan bask› gruplar›na örnek olarak ise çevre ya da hayvanlar› koruma gruplar› ile beraber. Siyasi partiler bu temsil için ço¤u zaman yeterli olmazlar. Siyasal hayatta görselli¤in öne ç›kmas› kaç›n›lmaz olarak liderleri öne ç›karmaktad›r. 2005: 287-289). ekonomik. Bir ideali. Bask› gruplar›n›n amac› iktidara gelmek de¤il. cami yapt›rma derneklerini ya da Anarflist Düflünce Toplulu¤u’nu siyasi iktidar› etkilemeye yönelik ve ücretli çal›flan nüfusun büyük bir k›sm›n› bünyesinde bar›nd›ran . Özü itibar›yla bürokratik bir yap›lanma olan siyasal partilerin bir siyaset s›n›f›n›n ç›karlar›n› gözetti¤i. Bu türlü örgütler üyelerinin ço¤u zaman maddi menfaatlerini öne ç›kar›rlar. herhangi bir dini ya da inanc› yaymak için kurulan gruplar verilebilir. Sivil toplum kurulufllar› devletten ba¤›ms›z olarak kamusal alan› etkilemek isteyen bireyler taraf›ndan oluflturulmufl. kültürel ç›karlar› bünyelerinde bar›nd›r›yorlarsa bu farkl› ç›karlar›n da temsil edilmeleri özlenilir. Ünite . yeni gruplara ve onlar›n taleplerine yan›t vermedi¤i elefltirileri de yap›lmaktad›r. E¤er toplumlar çok farkl› siyasi. Bir grup ya da kesimin a¤›rl›kl› olarak maddi ç›karlar›n› korumak ve geniflletmek isteyen gruplara örnek olarak iflçi ve iflveren örgütleri verilebilir.

Kamuoyu böyle düflünüyor denildi¤inde ortak. kendilerini de devlete karfl› daha iyi korumalar›na da yard›m ederler. milyonlarca insan›n benNTERNET zer fikirde ‹ olmas› mümkün olmad›¤› gibi bir toplumda yaflayan herkesin o topluma iliflkin sorunlar›n tamam› hakk›nda fikir sahibi olmas›n› beklemek de gerçekçi de¤ildir. Bask› gruplar›. devletin ezici gücü ile k›yasland›¤›nSIRA bireylerin S‹ZDE da zay›f kalan sadece kendi ç›karlar›n› savunmalar›na de¤il. Kelime anlam› olarak halk›n kanaatleri anlam›na gelir. siyasetçiler ve hatta bürokratlar önemli olduklar›n› düflündükleri meselelerde “kamuoyu” oluflturma çabas› içindedirler. 1991: 511). Di¤er bir deyiflle kamuoyu kararlar›n al›nmas›nda fazla etkili olmasa bile hükümetlerin neleri yapamayacaklar›n›n belirlenmesinde etkili olur (Qualter. ‹NTERNET . Ancak her ikisinin de sivil toplum kuruluflu olduklar› tart›flma götürmez. örgütler yoluyla siyasete kat›ld›kça taAMAÇLARIMIZ hammül. Örgütlenme düzeyi yüksek bir toplumda devlet kaynakl› hak ve hürriyet ihlallerine karfl› tepki göstermek DÜfiÜNEL‹M daha kolayd›r. ‹nsanlar. devletin ezici gücü karfl›s›nda zay›f kalan bireylerin hem kendi ç›karlar›n› D‹K KAT savunmalar›na hem de kendilerini devlete karfl› daha iyi korumalar›na yard›m ederler. Örnekler ço¤alt›labilir. Kamuoyunun hükümetin ne yapaca¤›n› de¤il de neler yapamayaca¤›n› daha fazla etkileme potansiyeline sahip oldu¤u söylenmifltir. kamuoyunun ço¤unlu¤un önemli bir k›sm›n›n iradesini yans›tmayabilece¤i ihtimalini bilirler. herkesi ilgilendiren. iktidarlar üzerinde bir bask› unsuru oluflturabilmektedir. Ancak hükümetlerin her zaman kamuoyunu çok ciddiye ald›klar›n› söylemek kolay de¤ildir.132 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U büyük iflçi sendikalar› ile ayn› kefeye koyarak bask› grubu olarak nitelendirmek yerinde olmayabilir. Bask› gruplar› ve sivil toplum kurulufllar›. Zira siyasi partiler. çok küçük bir kesimi ilgilendiren ayr›nt›l› teknik meseleleri gözden kaç›rabilir ya da bilerek bir kenara itebilirler. Ancak. Bask› gruplar› ya da sivil toplum kurulufllar›. Bask› gruplar›. Her örgütlü az›nl›k kendi fikirlerini kamunun fikirleriymifl gibi sunma çabas› içine girecektir. iflsizlik ihtimalinden daha az çekinir. E¤er demokrasi halk›n isteklerine uygun yönetim ise halk iradesinin yans›tt›¤› düflünülen bir olgu olarak kamuoyu da önemli olacakt›r. siyasi iktidarlar›n kendilerine yönelik uygulamalar›na karfl› ses ç›karmalar›. yurttafll›k de¤erlerinin de geliflimine olumlu katk›da bulundu¤u genellikle kabul edilir. SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Kamuoyu ve Medya TELEV ‹ZYO N Kamuoyu kavram› tart›flmal›d›r. ‹flveren sendikas›na üye bir iflveren. baflkalar›n› anlama. Hükümetler. Di¤er taraftan örgütlü ve çok kuvvetli bask› gruplar›n›n zay›f K ‹ T A P siyasi iktidarlar› etkileri alt›na alarak kendi lehlerine ve fakat kamusal ç›karlar aleyhine kararlar almaya zorlayabildikleri de bir vak›ad›r. sorunlar› diyalog yoluyla çözme gibi demokratik de¤erleri içsellefltirme ihtimalleri de artar. Bu gruplar›n. O hâlde kamuoyu. siyasal partiler taraf›ndan yeterince temsil edil(e)meyen ç›karlar› siyasal sistemin merkezine tafl›ma potansiyeline sahiptirler. Kamuoyu dedi¤imiz fley hiç de öyle önemli bir ço¤unlu¤un arzular›n›n yans›mas› olmayabilir. kendi iflletmesine yönelebilecek çeflitli siyasi bask›lara S O R U karfl› daha güçlü bir biçimde mücadele edebilir. Bir ülkede sivil toplum kurulufllar›n›n say›s›n›n ya da genel olarak örgütlenme düzeyinin yüksek olmas›n›n. daha çok örgütlü ve sesini duyurabilen kesimlerin önemli gördükleri meseleler hakk›nda oluflturduklar› ve di¤erlerine benimsetmeye çal›flt›klar› fikirler bütünü olarak görülebilir. kamuya iliflkin meselelerde hakim olan fikirler akla gelir. medya. Sendikal› bir iflçi.

Medyan›n demokratikleflmeye hizmet eden bir yönü oldu¤u düflüncesi de giderek daha az taraftar bulmaktad›r (Dumitrescu ve Mughan. kötü ekonomik haberleri görmezden gelir ya da çok az yer verir. kamuoyu oluflturma faaliyetinin en önemli unsurlar›ndan biridir. Zira. var olan sosyal siyasal gerçekli¤i bir ayna gibi yans›tmaz. . a¤›rl›kl› olarak yaz›l› ve sözlü medya arac›l›¤›yla insanlar gündemden haberdar olurlar. Ünite . ait olunan holdingin ç›karlar›n› zedeleyebilecek haberler yapmaktan kaç›nd›klar›na iliflkin elefltiriler giderek artmaktad›r. Medya neyin önemli olup olmad›¤›. gazete yazar ve editörlerinin.5. Örne¤in. onu önemli ölçülerde yeniden biçimlendirir ve bizlere sunar. kendi kontrollerindeki medyay› etkin bir propaganda arac› olarak kullanm›fllard›r. ‹deal olarak medyan›n demokrasilerde hükümet ile bürokrasinin iktidarlar›n› kötüye kullanmalar› ihtimallerine karfl› bir denetim ve bask› unsuru olabilece¤i düflünülür. hükümete yönelik muhalefeti gösteren haberleri öne ç›karabilir. Medya. iktidarlarla kurduklar› özel iliflkiler ve medyan›n kendi içinde fleffaf olmaktan uzak olmas›. Hangi haberin ne zaman ve ne flekilde verilece¤ini kararlaflt›rma gücünün önemi ihmal edilemez. Diktatörlükler. Büyük ifl dünyas›n›n medyaya giderek daha fazla girmesi ile birlikte kâr güdüsünün öne ç›kt›¤›. medyan›n manipülatif faaliyetlerinin ters tepti¤i gibi iddialar dile getirilmektedir. hükümete sempatiyle bakmayan bir medya gurubu. S›radan insan. Medyan›n ço¤u zaman demokratik de¤erleri içsellefltirme seviyesinin yüksek olmamas›. Medya. kamusal meseleler hakk›nda anlaml› ve ciddi bir tart›flma platformu olma potansiyeline de sahiptir. hükümete destek olmay› düflünen bir medya grubu. ‹nsanlar›n zaten kendi görüfllerine yak›n olan görüflleri dile getiren medya organlar›n› okuduklar› ya da izledikleri.Siyaset 133 Medya. Bir süzgeç ifllevi görür. iktidarlar›n bilinmesinin istemedikleri hak ihlallerini gündeme tafl›ma potansiyeline sahiptir. ülke içi ve d›fl›nda neler olup bitti¤ini a¤›rl›kl› olarak medya kanallar›yla ö¤renmektedir. Demokrasilerde de siyasi iktidarlar medya üzerinde etkili olmaya çal›flmaktan vazgeçemezler. hükümete yönelik flikâyetlerden ya da protestolardan bahsetmeyebilir ya da tam tersi. olumlu geliflmeleri görmezden gelebilir. medyaya olan güvensizli¤in orada ifade edilenlere karfl› kat› bir güvensizlik yaratt›¤›. 2010: 490). bu rolün yerine getirilmesini güçlefltiren faktörler aras›nda say›lmaktad›r. Siyasi iktidarlar›n medyaya yönelik ilgisi ise yeni de¤ildir. hangi meselenin tart›fl›l›p hangilerinin tart›fl›lmayaca¤› konusunda çok etkili olabilecek bir güçtür. Di¤er taraftan medyan›n gücünün abart›lmamas› gerekti¤ini söyleyenler de vard›r. Medya ayr›ca.

Liberal demokrasi kavram›n› de¤erlendirmek. Siyasi partiler seçimlerde halk›n oylar›n› alarak iktidara gelme amac›yla örgütlenmifl. belli haklara sahip olmal›d›r. Toplum içinde bir arada yaflamak demek. Faflizm. Yürütme. Liberal demokrasinin tan›mlay›c› özelli¤i siyasi karar al›c›lar›n serbest seçimlerle iktidara gelmeleri ve siyasi iktidar›n s›n›rlar›n›n hukuki normlarla belirtilmifl olmas›d›r. Milliyetçi ideolojiye göre devletlerin s›n›rlar› içinde mümkün oldu¤unca tek bir millet yaflamal›d›r. ‹ktidar. s›rf insan olmas› dolay›s›yla baflka hiç bir flarta gerek kalmadan renk ›rk. Seçimler demokratik rejimin olmazsa olmaz›d›r. ‹deoloji kavram› ile birlikte belli bafll› siyasal ideolojileri özetlemek. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlar›n› tan›mlamak. her milletin kendi devletine sahip olmas› gerekti¤ini ifade eder. ‹deoloji olarak milliyetçilik. herkesi ba¤layan. millet egemenli¤inin tezahür etti¤i esas odak noktas›d›r. genellikle belli bir ideolojik uyum gösteren örgütlerdir. toplumun soyut ilkeler ve ak›l yoluyla flekillendirebilece¤i düflüncesini sorgular. Liberal ideolojinin öne ç›kard›¤› temel de¤er birey ve bireyin özgürlü¤üdür. ‹flte siyaset en genifl anlam›yla bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmalar›yla ilgilenen sosyal bilim dal›d›r. Muhafazakâr felsefe. genellikle kendilerini bir ulus ile özdefllefltirirler. hakim milleti temsil eden bir kurum olarak millî kimlik ile örtüflmelidir. ‹nsan. Demokratik rejimler. Devlet. Devlet belli bir co¤rafi alan ve alan üzerinde yaflayan nüfus üzerinde fliddet kullanma tekeline sahip hiyerarflik bir örgütler bütünüdür. Demokratik rejimlerde siyasal kurumlar›n neler olduklar› ile birlikte bu kurumlar›n nas›l iflledi¤ine iliflkin temel bilgileri özetlemek. ulusun egemenli¤inin somut tezahürü olarak görülür. bireylerin siyasal dünyay› yorumlama ve aç›klamalar›na yard›m etti¤i gibi daha iyi bir dünyan›n nas›l kurulaca¤›n› göstererek insanlar› siyasal eyleme davet eden bir ölçüde sistematik ve kendi içinde tutarl› düflünceler demetidir. bir arada yaflamay› mümkün k›lan ortak kurallar› ve ortak kararlar alma mekanizmalar›n› gerekli k›lar. Seçimler yoluyla halk›n temsilcilerini seçti¤i kabul edilir. Seçim sistemleri. Muhafazakârlara göre insan asla mükemmel olamayacak kusurlu bir varl›kt›r dolay›s›yla toplum da hiç bir zaman mü- A M A Ç 2 kemmel ya da kusursuz olmayacakt›r. soy gibi farkl›l›klar› bir kenara b›rakarak. din. devlet ayg›t›n›n ve bir bütün olarak tüm yöneticilerin hangi hâllerde güç kullanaca¤›n› ve gücün s›n›rlar›n›n ne olaca¤›n› aç›kça belirtmeyi amaçlarlar. fliddeti yücelten yay›lmac› bir otoriter ideolojidir.134 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Siyaset ve siyasal faaliyetin ne oldu¤u hakk›ndaki farkl› görüflleri aç›klamak. Devlet. Egemenlik siyasal gücü ifade etmeye yarayan bir soyutlamad›r. ‹kinci bir görev ise yürütme organ›n› denetlemektir. Yasama organlar›n›n ilk görevi -anayasa da dâhil olmak üzere. geleneksel ideolojilerden farkl› olarak çevre ve kad›n/erkek eflitsizli¤ini vurgulayan ideolojilerdir. kullan›lan oylarla milletvekili say›lar› aras›nda orant›l› bir temsilî öngören nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantaj sa¤layan ço¤unluk sistemi olmak üzere ikiye ayr›l›r. Siyasal partiler devlet ile toplum aras›ndaki temel ba¤lant› noktalar›ndan birini temsil ederler. Halk›n seçti¤i temsilcileri oluflturdu¤u yasama organ› ya da parlâmento siyasal gücün topland›¤›. Çevrecilik ve feminizm. Sosyalistler ise hem özgürlük hem de eflitli¤in sa¤land›¤› bir düzenin mümkün ve kurulabilir oldu¤unu belirtir. Hukuki anlamda egemenlik ve ülke s›n›rlar› içinde hakim olan kendisinde baflka s›n›rlama kabul etmeyen herkesi ba¤layan kararlar alan en üstün gücün devlet oldu¤unu ifade eder. yasalar›n ve al›nan kararlar›n hayata geçirilmesinden sorumlu olan devlet organ›d›r. Modern devletler. dil.yasa yapmak. yasalar› kald›rmak ya da de¤ifltirmektir. belli bir ›rk ya da milletin üstünlü¤ünü öne ç›karan. AM A Ç 4 AM A Ç 5 A M A Ç 3 . ‹nsanlar ancak toplum içinde yaflayabilir. bir kimsenin kendi istedi¤ini bu talebe yönelik muhalefetin varl›¤›na ra¤men yapt›rabilme gücünü ifade eder. Siyasal ideolojiler.

c. e. e. Kamusal meselelere ilgi duyma d. ‹ki partili sistemde koalisyon kurmak gerekli de¤ildir. e.Siyaset 135 Kendimizi S›nayal›m 1. Sosyalist ideoloji hem özgürlük hem eflitlik arzu eder. Afla¤›dakilerden hangisi siyasal partilerin görevlerinden biri de¤ildir? a. Siyasal olaylar› aç›klama c. d. ‹nsan haklar› millet kavram›ndan önce gelir. 5. 9. Afl›r› çok partili sistemlerde tek parti iktidar olabilir. Baflkanl›k sistemi d. Sosyalistler özgürlük istemezler. d. Ünite . Baz› milletler di¤erlerinden üstündür. e. c. Hükümetler kamuoyuna ters düflen bir biçimde davranamaz. Hükümetler de kamuoyunu biçimlendirmeye çal›fl›rlar. b. b. Millet bir hayali cemaat de¤ildir. d. Bütün milletler eflittir. Sosyalist ideoloji hakk›nda afla¤›daki önermelerden hangisi do¤rudur? a. 6. Afla¤›dakilerden hangisi sivil toplum kurulufllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Liberal feminizm kad›nlar ve erkeklerin kanun önünde eflitliklerini savunur. Il›ml› çok partili sistemde hükümet kurmak için iki ya da üç partili koalisyon gerekir c. Bütün feministler erkek düflman›d›r. Siyaseti anlamland›rma d. ‹yi toplumun nas›l olaca¤›n› gösterme e. Parti sistemleri hakk›nda afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Üyelerinin siyasal sosyalleflmesine katk›da bulunmak. 4. Milliyetçi ideoloji afla¤›daki önermelerden hangisini savunmaz? a. Kamusal meseleler hakk›nda görüfl bildirmek. Afla¤›dakilerden hangisi liberal demokrasinin olmazsa olmazlar›ndan de¤ildir? a. Gönüllülük b. Kamuoyu hakk›nda söylenilenlerin hangisi yanl›flt›r? a. d. c. Siyasal ç›karlar›n temsili 2. Devlet gücü kontrol alt›nda tutulmamal›d›r. e. Kamuoyu ço¤unlu¤un görüflü anlam›na gelmez. Liderlik sorgulanmamal›d›r. Faflist ideoloji afla¤›daki görüfllerden hangisini benimser? a. Her devlet kendi milletini yönetmelidir. Ba¤›ms›z yarg› c. d. Her millet kendi devletine sahip olmal›d›r.5. Sosyalistler rahatl›kla milliyetçi olabilirler. Sosyalistler her fleyin devlet kontrolü alt›nda olmas›n› isterler. Siyasal eyleme ça¤r› b. Farkl› ç›karlar› temsil etmek. Medya e. Feminizm 20. 3. b. Siyasetçi yetifltirmek. c. b. e. Afla¤›dakilerden hangisi ideolojilerin ifllevlerinden biri de¤ildir? a. b. Devletten ba¤›ms›zl›k c. Üyelerine maddi ç›karlar sa¤lamak. fiiddet kullanmak yanl›flt›r. Kad›n/erkek eflitli¤i reddedilir. Serbest seçimler b. d. Sosyalist feministler kapitalizmi sorgulamazlar. b. Feminizm ile ilgili olarak afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. Yasama organ› . Radikal feminizm liberal feminizmi tamamen reddeder. Kamuoyunun oluflumunda bütün siyasi güçler eflit bir biçimde yer almaz. Hâkim parti sisteminde hür seçimlere ra¤men ayn› parti seçim kazan›r b. 7. c. c. Sosyalizm kabul edilebilir bir ideolojidir. Medya kamuoyu oluflturulmas›nda etkili bir araçt›r. yüzy›lda ortaya ç›km›flt›r. Siyasi iktidara gelmeyi hedefleme 10. ‹ki partili sistemde kazanan ve kaybedenler bellidir d. e. 8. Siyasi iktidar› etkilemeye çal›flma e.

devletin gereksiz bir kötülük oldu¤unu kabul ederler. kad›nlar› kamusal ve siyasal ve hayattan d›fllamaya veya bu alanda onlar› ikincil konuma itmeye yarayan ataerkil devletin. 2007. temsili demokrasiyle afl›r› müdahaleci yönetim ve iktisadi durgunluk meseleleri aras›nda iliflki kurmaktad›r. neo-liberaller bürokratik ifllemlerle ekonomik baflar›y› engelledi¤i için devletin etkisinin afla¤› çekilmesini benimserler. devleti otorite ve disiplini sa¤layarak.. geleneksel olarak. do¤rudan demokrasiyi savunurlar ve süreklilik arz eden halkç› kat›l›mla beraber radikal adem-i merkeziyetçilik vurgusu yaparlar. Di¤er sosyalistler devleti ortak faydan›n somutlaflm›fl hali olarak görürler ve bu yüzden sosyalizmin hem sosyal demokrat hem de devletçi-kolektivist flekli. Yani demokrasi. seçkin tahakkümünü örtme ve kitleleri bask›ya boyun e¤dirme teflebbüslerini gizleyen sahte bir görüntüden baflka bir fley de¤ildir. sosyal. Anarflistler. Demokrasi bir yandan iktidar›n kötüye kullan›m›n› engellemektir ama ço¤unlu¤un zorbal›¤›n›n engellenmesi ad›na. her zaman anayasal bir çerçevede iflletilmelidir. 56 ve 238 . Sosyalistler. devleti toplum içinde rekabet ve mücadele eden s›n›flar aras›nda sosyal düzeni sa¤lamak için gerekli. Hakiki bir demokrasinin mutlak diktatörlük oldu¤u düflüncesini tafl›rlar. ideolojik bilgeli¤i tekeline alabilir ve yaln›zca bu lider tek bir halk›n gerçek ç›karlar›n› dillendirebilir. yozlaflm›fl ve kokuflmufltur. Sosyalistler. toplumu kaos ve düzensizlikten koruma ihtiyac›yla ba¤lant›l› olarak gördükleri için geleneksel olarak güçlü bir devleti tercih ederler. Marksistler s›n›flar aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki mücadeleyi düzenleyen devlet ve s›n›f sistemi aras›ndaki ba¤lant›y› vurgularlar. devletle ilgili birbiriyle çat›flan görüfl aç›lar›na sahip olmufllard›r. moral ve kültürel yenilenmeyi getirecek araç olarak gördükleri devleti pozitif olarak de¤erlendirirler. Bu elefltiri temsili demokrasiyi . Çünkü önder. Anarflistler.. ço¤unlukla radikal ya da kat›l›mc› demokrasiyi desteklerler. tarafs›z bir hakem olarak görürler. Dini Fundamentalistler. devletin müdahalecili¤ini onaylar. Faflistler. Klasik liberaller devleti gerekli bir kötülük olarak görürler ve minimal devleti överler. modern liberaller özgürlü¤ü geniflleten ve f›rsat eflitli¤ini sa¤layan devletin pozitif rolünü vurgularlar. totaliter demokrasi dairesindeki fikirleri benimserler. halk›n kat›l›m›na dayal› radikal bir demokrasi fleklini benimserler. ayr›cal›kl› seçkinlerin bask›s›ndan daha az mas-um de¤ildir. özellikle ‹talyan gelene¤inde. Ancak. Devlet Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller. Geleneksel muhafazakârlar devlet ve sivil toplum aras›nda pragmatik bir dengeyi desteklerken. mülkiyeti ve geleneksel kurumlar›. “Koyu” yefliller. Temsili demokrasi. Ankara: Adres Yay›nlar›. totalitarizme olan inançlar›ndan ötürü.136 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Okuma Parças› Demokrasi Üzerine Bak›fl Aç›lar› Liberaller. devleti. Bu yüzden parti ve seçim rekabeti. Siyasi ‹deolojiler. Devlet do¤al olarak bask›c› ve zalim oldu¤u için tüm devletlerin ayn› karakteri vard›r. liberal demokratik yap›lara sad›k kalmada flüphe etmezler. demokrasiyi. Faflistler. Liberal feministler yine de devleti. dini otoritenin ve hikmetin siyasi manifestosu olarak kabul edilir. Ancak yeni sa¤. terbiye görmemifl “halk y›¤›n›”n›n iradesinden korunma ihtiyac›n› karfl›layacak nitelikleri bar›nd›rmal›d›r. flimdisi modern sosyal demokratlar. seçimlerde hayata geçirilebilecek reformlar›n bir arac› olarak görürler. ulusal toplulu¤un bütünlü¤ünü yans›yan üstün etik ideal olarak görürler. bask›c› ve zorlay›c› otoritesi güçlü. bireyci terimler çerçevesinde oy sand›¤›nda ifadesini bulan r›za olarak görürler. Ekolojistler. Kaynak: Andrew Heywood. di¤er türlere ve do¤aya bir bütün olarak dayatma arac› gibi tan›mlar. Muhafazakarlar. Muhafazakârlar. erkek ihtiyac›n›n bir arac› olarak görürler. Naziler devleti içinde ›rk ya da ulus bulunan bir damar olarak görürler. Feministler. devleti. mevcut kufla¤›n ( bu yönde oy hakk› olmaks›z›n) ç›karlar›n› gelecek kuflaklara. Kapitalist demokrasi oldu¤u gerekçesiyle liberal demokrasiyi d›fllayan sosyalistler. iktisadi yaflam› kamusal denetim alt›na alma arzusu tafl›rlar. s. düzenli ve rekabete aç›k seçimler ile ayn› fleymifl gibi görülür. Devletin hakim. Dini fundamentalist devlet. liberal demokratik yönetimi benimsemektedirler ama bu demokrasi. özel bir temsili demokrasi elefltirisi gelifltirmifllerdir.

Ünite . Piyasa ekonomisi. Çok farkl›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Feminizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Faflizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Milliyetçilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyalizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bask› Gruplar› ve Sivil Toplum Kurulufllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›fl ise “Demokrasi Nedir?” konusunu yeniden gözden geçiriniz s›cak bakar hâldedir. d 7. S›ra Sizde 3 Serbest piyasa ekonomisi ve bu sistemin dayand›¤› özel mülkiyet rejimi olmadan liberal demokrasi de mümkün olmaz.5. yüzy›l liberalleri özellikle de Hayek. d 9. Ancak post modern düflünce ikliminin de katk›s›yla ayd›nlanmac› liberalizmin liberal gelenek içinde giderek güç kaybetti¤i de aç›kt›r. kamu otoritesine muhalif olabilmek çok zordur. çat›flmalar› yumuflatabilece¤i de söylenmifltir. Böyle bir toplumun k›tl›k gibi bir sorun da yaflamamas› gerekir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kamuoyu ve Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Özel mülkiyet ve serbest teflebbüsün varl›¤› sizin kamu otoritesine ba¤›ml›l›k düzeyinizi düflürür. birbirlerinin hak ve sorumluluklar›n›n neler oldu¤unu kendili¤inden bilip buna uygun davranabildikleri bir toplumda düflünülebilir. uzlaflma kültürünün eksik oldu¤u di¤er ülkelerde sistemin t›kanmas›na ve askerî darbelere yol açm›flt›r. Hükümetlerin kolayca kurulmas›na izin veren parlâmenter rejimin sistem d›fl› aray›fllar› da frenleyece¤i. e 4. serbest piyasa ekonomisinin mutlaka liberal demokrasiyi gerektirdi¤i anlam›na gelmez. Serbest piyasa ekonomisi otoriter rejimlerle de uyum gösterebilir. klasik muhafazakâr tezlerden yak›ndan etkilenmifllerdir. e 2. Bu teze göre baflkanl›k sistemi sadece ABD’de de baflar›l› olmufl. Siyasal rejim bunlardan sadece biridir. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Siyasi ‹deolojiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Öte yandan muhafazakârlar›n önemli bir k›sm› da liberallerin bireysel özgürlük vurgusuna her zamankinden daha . ara renkler tafl›yan sistemler de söz konusudur. Böylece liberalizm ile muhafazakârl›k aras›nda yak›nlaflma platformu do¤mufltur. a 6. Bu tez giderek daha fazla siyaset bilimci taraf›ndan sorgulanmaya bafllanm›flt›r. S›ra Sizde 4 Siyaset bilimcilerin önemli bir ço¤unlu¤u demokratik rejimin istikrar› aç›s›ndan parlâmenter sistemin tercih edilmesi gerekti¤ini ileri sürmüfllerdi. d 5. 10. Ayr›ca demokratik rejimin istikrarl› olup olmamas› etkileyen birçok faktör vard›r. Zira tek ya da saf bir baflkanl›k ya da parlâmenter sistem tipi yoktur. liberal muhafazakârl›k da daha az çeliflkili bir görünüm alm›fl gibidir. a 3. c 8. c S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek ancak insanlar›n birbirlerini tam olarak anlayabildikleri. Ancak böyle bir toplumda ortak kurallar ve kurallar› uygulayacak bir mekanizmaya gerek kalmaz. Tüm bunlar da yetmez. 20. S›ra Sizde 2 E¤er liberalizmden ak›l yoluyla insanl›¤›n sürekli daha iyiye gidece¤ini varsayan ayd›nlanmac› liberalizm anlafl›l›yorsa bu türlü bir liberalizmin muhafazakârl›kla yan yana bulunmas› mümkün de¤ildir. Bu meyanda. Zira otoriteyle ters düfltü¤ünüz anda iflinizi de kaybedersiniz. muhaliflerin baflvurabilece¤i alternatif iktisadi güç odaklar›n›n var olmas›na izin verir. Bu toplumun düflman› da olmamal› ya da kendisini di¤erlerinden tamamen ay›rabilmelidir.Siyaset 137 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olmaz demek. Özel mülkiyetin tan›nmad›¤› rejimlerde.

Lars Tonder and Lassa Thomassen. (der. Giddens Anthony. Oxford). (der. E.M Henderson ve Talcott Parsons). Politics Between Abundance and Back. Karl (1945). Bert A Rockman). Ak›l. Cambridge). (2006) “Legislative Organization”. “What Democracy is and is not. (Der. Measuring Democracy. John M. (yay. A Bridge Between Scholarship & Politics. (1970). Oxford: Blackwell. Donovan. Thomas. Granados Fransisco. 2.” American Political Science Review. Kevin T. Hoffmann John ve Paul Graham (2009). 454-473. New York: London. Wright Mills). Bekir Berat (2004). Politics (yay. The Theory of Social and Economic Organization. Tery Lynn (1991). Mildred A ve Kay Lawson. Qualter. “Public Bureaucracies” The Oxford Handbook of Political Institutions. and Environment”. (1998). haz. (1968). Ankara: Do¤u Bat›. Andrew (1998). Organization. Ian Shapiro & Casino Hacker Gordon. “Minimalist Conception of Democracy: A Defence. R. Globalization and Its Discontents. Leviathan. Gerardo L (2009).” Radical Democracy. The Handbook of Political Sociology. The Handbook of Political Sociology.” Handbook of Politics -State and Society in Global Perspective. Open Society and Its Enemies. Ernst (1991). Plato. Kegan Paul. Vernon Bogdanor). Gerth ve C. (1957). Cambridge). New York: Palgrave. C. Heywood Andrew. J ve David Knoke (2005). Baker). Baltimore: The Johns Hopkins University Press. “Conservatism as an Ideology. Adam (1999). Ufka ve Bugüne Dair. Siyaset. Przeworski.Essays in Sociology. Chantal (2005). The Oxford Handbook of Political Institutions (der. Hobbes. . Mouffe. Toplum. Heywood. Milliyetçilik Kuramlar›. Özipek. Sarah Binder. Thomas Janoski ve di¤erleri.W. (1993). “Mass Media and Democratic Politics. Munck. Craig Jenkins). Bert A Rockman. Political Ideologies. (der.H. Vernon Bogdanor). Cambridge).: A. New York: Springer. Thomas H (1991). Oxford: Oxford University Press. ‹stanbul: Birikim Ketll. Ahmet (2010). R. London: Longmann Pearson. Max (1947). Politics. Özk›r›ml›. New York: Oxford University Press Weber. Dumitrescu Delia ve Anthony Mugan (2010). 2. Popper. Donald F (2006). Cambridge: University Press. Samuel P. Oxford: Clarendon. From Max Weber.” Journal of Democracy. Oxford: Blackwell. Sarah Binder. Joseph E. Introduction to Political Theory. (Der.W. Carey. Rhodes. (Der. Ankara: Turhan. Macpherson). Schwartz. London: Penguin. Huntington. Josephine (2005). 3. Esasa.” Democracy’s Value.138 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aristotle (1948). Aksu Bora ve di¤erler). 1991. Thomas Janoski ve di¤erleri. New York. “Nationalism. ‹nsel. Gellner. Elefltirel Bir Bak›fl. Liberalizm. Stiglitz.A. Schmitter. (2002).Third Way: the Renewal of Social Democracy Cambridge: Polity. H. Cambridge: University Press. Norton. Philippe ve Karl. Palgrave. (Çev.A. “Public Opoinion” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. “Organized Interest Groups and Policy Networks”. Oxford: University Press. ‹stanbul: ‹letiflim. (der. Weber. London: Routledge Yayla. (Der. Muhafazakârl›k. Umut (2009). London: Routledge and Paul. Christopher B. s. Feminist Teori (çev. “Political Parties: Social Bases. Atilla. Rhodes. vol 1. Max. Cambridge: University Press. (2007).” The Blackwell Encyclopedia of Political Science. “For an Agonistic public sphere. Sosyalizm. 51. (2005). Leicht ve J. Ankara: Liberte. Manchester). (Der. haz. Manchester: University Press.

.

Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetleyebilecek. Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klayabileceksiniz. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlayabilecek. Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klayabilecek.6 Amaçlar›m›z • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma Toplumsal Eflitsizlik Sosyal S›n›f Sosyal Statü Toplumsal Hareketlilik • • • • Orta S›n›f Kültürel Dönüfl Yaflam Tarz› Yoksulluk ve Yeni Yoksulluk ‹çindekiler • G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE • TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA • TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI • TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR & KURAMLAR Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik .

Ancak ne zaman ki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre bu olas› farkl›l›klar› “normal . Bu toplumda insanlar aras›ndaki sosyal adaleti sa¤lamak için eflitli¤in olabilmesi ve bunun için gerekli ekonomik. gibi bir de¤erlendirmeye. kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›k bulunmaktad›r. Kapitalizm öncesi toplumlarda eflitsizlikler var olmakla beraber bu eflitsizlikler “do¤al. sosyal yap›sal mekanizmalar›n gelifltirilmesi gerekmektedir. ekonomik.anormal”. insan›n kendi akl›n› kullanarak kendi kaderi ve gelece¤i üzerine karar verebilece¤i bir toplumdur. biyolojik. Ancak toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar›nda dönüm noktas› 1789 Frans›z Devrimi ve kapitalist toplumdur. Daha önceki egemenlerin öne sürdü¤ü dine ve soy sopa dayal› eflitsizliklerin yerine Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük. sosyal adaletin tüm bireyler aras›nda tümüyle sa¤land›¤› “eflitlikçi” bir toplum daima eriflilecek bir hedef olmufltur. Bu kavramlardan ilki farkl›laflmad›r. Öte yandan en bafl›ndan beri en basit örgütlenmifl olandan en geliflmifl örgütlülü¤e sahip toplumlara kadar tüm toplumlarda toplumsal eflitsizli¤in farkl› derece ve türlerine rastlamak mümkündür. kimsenin di¤erine göre daha az eflit olmad›¤›. Genellikle bu eflitsizliklerin kayna¤› olarak ekonomik gelir ve mülkiyet farkl›l›klar› düflünülürse de toplumsal cinsiyet. Toplumun üyeleri aras›nda ekonomik. ‹nsanlar ve gruplar aras›nda fiziksel.alt”.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik G‹R‹fi VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar› toplumda bireyler veya gruplar aras›nda var olan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›l›r. farkl› etnik köken ve inançlarda toplumsal eflitsizliklere neden olabilir. Krallar ve dinî otoriteler gibi çeflitli egemen güçler bu düflünceyi desteklemektedir. “üst . 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir. eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl ve kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. s›ralamaya sokmaya veya de¤erlendirmeye bafllar›z iflte .” “kaç›n›lamaz” ve “mutlak” olarak kabul edilmifltir. ifl gücüne. psikolojik. siyasi yaflama eflit bireyler olarak kat›labilmeleri ve kendilerini sosyokültürel düzlemde temsil edebilmeleri gereklidir. Eflitsizlikleri ortadan kald›rmak için tüm bireylerin e¤itime. “iyi . Modern toplum art›k krallar›n veya dinî otoritelerin yönlendirmesine ba¤l› olmayan. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için baz› önemli kavramlar›n iyi aç›klanmas› gereklidir. siyasal. siyasi ve sosyal f›rsatlara eriflim aç›s›ndan bir farkl›l›k bulunmad›¤›. yafl.kötü”.

Tar›m iflinin yorucu ve hor görülen bir ifl biçimi olarak köleler taraf›ndan yap›lmas› normal karfl›lan›r. Sosyolojide. Aristo’nun belirtti¤i gibi kölelerin de köle sahibi olanlar›n da bu konumlar›n›n “olmas› gerekti¤i gibi oldu¤u” düflünülür. flan. özenilen ancak herkesin ulaflamayaca¤› f›rsatlar› anlatmak için kullan›l›r. siyasal. sanat ve kültürel etkinlikler gibi daha zor ve toplumda daha ‘üst’ görülen . Örne¤in. bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik olarak kabul edilir. unvan. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba. fleref gibi özellikler prestij farkl›l›klar› yaratmaktad›r. Bu anlamda tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür: • Kölelik sistemi • Kast sistemi • Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem • Sosyal s›n›flar Kölelik Sistemi Kölelik. dayatabilmeleri anlam›na gelir. ‹nsanl›¤›n yerleflik düzene geçmesi ve özellikle insan eme¤ine dayal› tar›m topluluklar›n›n geliflmesi ile bafllayan tarihsel süreçte ortaya ç›km›flt›r. Ancak “prestij” kavram› toplumda önem verilen ve kültürel ve sosyal olarak anlaml› özelliklere iflaret etmektedir. ‹nsanlar›n yaflam stilleri. S›ralama yap›ld›¤›nda baz› farkl›l›klar daha üst bir de¤er al›rken baz›lar› daha alt bir de¤er al›rlar. Örne¤in. toplumsal konumlar›. Bu toplumda insanlar ya köle olarak ya da köle sahibi olarak do¤ar. Ancak tar›m›n temel üretim oldu¤u bu toplumlarda savaflta kaybeden taraftan olan kiflilerde kölelefltirilerek tar›m ifllerinde ve askerî görevlerde kullan›l›rlar. Dolay›s›yla toplumda daha çok yap›sal olarak ortaya ç›kan farkl›l›klar bu anlam sistemi içinde bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli (ekonomik. zenginlik bir imtiyaz olabilirken her zaman prestij sa¤lamayabilir (Haralambos ve Holborn. Di¤er bir kavram ise imtiyaz kavram›d›r. statü ve güçiktidara göre tan›mlanmas› ve bunlar›n neden ve sonuçlar›n›n çal›fl›lmas› en temel konulardan biridir. TAR‹H ‹Ç‹NDE TABAKALAfiMA Toplumsal tabakalaflma insanl›k tarihinin ilk aflamalar›ndan beri farkl› formlarda görülen bir gerçekliktir. liderlik yetene¤i. Bunlar›n yan› s›ra Güç ve ‹ktidar kavram› da eflitsizli¤in sosyolojik analizinde önemli bir kavramd›r. Kölelik daha çok do¤ufltan belirlenen ve babadan o¤ula geçen bir statüdür. s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. 2004. Belli bir gruba. kültürel) eflitsizliklere neden olabilirler. herkesin tercih edece¤i.142 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik o noktadan sonra bireyin yaflam›na girer ve tüm yaflam›n› belirler. Köle sahipleri ise yöneticilik. Güç ve iktidar bireylerin ve gruplar›n kendi iradelerini ve isteklerini baflkalar›na. toplumsal eflitsizli¤in sosyal s›n›f. ‹mtiyaz toplumdaki insanlar›n elde etmek istedikleri. onlar›n onaylar› olsun veya olmas›n. Bu anlamda prestij daha çok subjektif ve de¤erler sistemine ba¤l› bir farkl›l›kt›r. E¤itimli olmak üst bir de¤er alarak toplumda yükselmeye olanak tan›rken e¤itimsiz olmak alt bir de¤er al›r ve bireyin toplumda yükselmesini olumsuz etkiler. sosyal. s. 1). Ekonomik f›rsatlara ulaflabilen kifliler ayn› zamanda siyasi ve sosyal güce de ulaflabilir ve bu anlamda imtiyazl› olabilir. toplumda varl›kl› olmak üst bir de¤er ve olanaklar sa¤larken yoksul olmak alt bir de¤er al›r ve olanaklar› k›s›tlar.

N. Hindistan’da Sanskrit dilinde Kast kelimesinin karfl›l›¤› “varna”d›r ve “renk” anlam›na gelir. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). özellikler Brahmin olanlar›n. Bu gruplar toplumda hayvan bak›c›l›¤› ve temiz olmad›¤› kabul edilen iflleri yaparlar. din. sosyal ve dinsel yaflam ve ortak kültürü takip etmeleri gerekir. Bu dört kast grubundan baflka birde herhangi bir kast üyesi olamayan kastd›fl› (dokunulamayan) gruplar vard›r.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 143 görevleri yerine getirmektedir. kastd›fl› gruptan birisinin sundu¤u bir hizmeti kullanmas› veya temas etmesi yasakt›r. Burada önemli bir farkl›l›¤a da de¤inirsek eski Yunan’da güvenilir ve ak›ll› oldu¤u görülen kölelere bazen kâhyal›k gibi görevler verildi¤i. herbir kast grubunun kendi içinde alt kastlara bölünerek toplumu kesitlere ay›ran bir mekanizma olarak görür. Kashtriya (askerler). M. ‹spanyolca’da Kast “tür” veya “akraba grubu” anlam›na gelir. Hindu toplumu dört temel Varna grubuna ayr›lm›flt›r: Brahmin (din adamlar›). Buradan görülece¤i gibi Varna sistemi din ve geleneklerin yan› s›ra toplumda bir ifl bölümü ve meslek bölünmesine de dayan›r. baz› kölelerin de sadakatlerini ispat ederlerse serbest b›rak›ld›klar› görülse de Güney Amerika’da var olan kölelik bundan çok daha kat›d›r. Resim 6. özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. kal›tsal bir statüdür ve ortak bir soy ve bir atadan gelir. Bailey’e göre kast üyelerinin ortak bir meslek. Kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› Kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. Kast üyelerinin. Ancak Hindu inan›fllar›na göre insanlar bu yaflamlar›nda ait olduklar› kast grubunun görevlerini yerine getirdi ve kurallara harfiyen uydu ise ikinci defa dünyaya geldiklerinde bir üst kast üyesi olarak do¤ar ve bu flekilde ödüllendirilebilirler. Kölelik çok kat› kurallar› olan bir sistemdir. töre. Ünite . . Kast Hindistan’dan baflka tüm Uzak Do¤u toplumlar›nda da görülebilen ve Asya’n›n kolonileflmesi s›ras›nda ‹spanyol gemicilerin bu toplumsal kuruma verdikleri isimdir. Bu flekilde bir temas olursa kast üyelerinin ar›nma töreninden geçmeleri gerekir. Srinivas. Her Varna grubuna üyelik do¤ufltan kazan›lan. Buradan görülebilece¤i gibi “beden ifli” ile “beyin ifli”nin toplumlarda farkl› de¤erlendirilmeleri konusu çok eskilere dayan›r. Bu da toplumda çok kat› bir hiyerarfli ve parçalanm›fll›k yarat›r.6. Di¤er taraftan. Kast konusunda çeflitli tan›mlar mevcuttur. kast sistemini. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir.1 Steven Spielberg’in yönetmenli¤ini yapt›¤› ve konusu yaflanm›fl gerçek bir olaya dayanan 1997 tarihli Amistad filmi 1839 y›l›nda siyahi köleleri tafl›yan ayn› adl› gemide kölelerin ç›kard›¤› isyan sonras› yaflananlar konu edilir. Kast Sistemi Kast Orta Ça¤’da.

Bu sistem 9. Buradan anlafl›laca¤› gibi çeflitli aç›klamalar olmakla beraber. Farkl› s›n›flar aras› evlilik daha yayg›n ve herhangi bir resmî veya dinî k›s›tlanma yoktur. ‹NTERNET Sosyal bir s›n›fa ait olma durumu aileden miras al›nan ve yasal veya geleneksel bir temele oturmaz. Bu sistem içinde üç temel grup. çal›flma yaflam›nda kifliler aras›nda ald›klar› ücret. pazar yeri giÜfiÜNEL‹M bi sosyal gereksinimlerini karfl›lamak ve bir kurakl›k durumunda aç b›rakmamaktan sorumludur. Ancak di¤er sistemlerde unvan. ölüm. Öte yandan sosyal s›n›f sisteminin di¤er sistemlerden baz› farklar› vard›r (Giddens. Her toprak parças› yasal hak ve görevleri.serfler aras›ndaki “karfl›l›kl› haklar ve sorumluluklara” dayanan bir sistemdir. Sosyal s›n›flar herhangi bir kanunla veya dinsel bir aç›klama ile yap›lanmaz. 3. çal›flma flartlar›. Öte yandan soylular serflerin do¤um. yetkileri ve yükümlülükleri ile birlikte bir soyluya verilir. Bir kiflinin sosyal s›n›f›. yüzy›ldan sonra feodalite çeflitli faktörlere ba¤l› olarak çözülmeye bafllar ve 18. Bu kuramlara altta de¤inece¤iz. 2001: 282). meslekleri aç›s›ndan farkl›l›klar vard›r. serfler ve din adamlar›d›r. vergileri toplamaktan ve geSIRA S‹ZDE rekti¤inde kral›n hizmetine sunacaklar› bir ordu yetifltirmekten sorumludur. soylular. Bu toprak da soylu derebeyi taraf›ndan üzerinde yaflamakta olan serf aileleri aras›nda topra¤›n ekilmesi amac› ile da¤›t›l›r. Di¤er toplumsal tabakalaflma biçimlerinde ise eflitsizlikler daha çok bireyler aras› hak ve görev ilifl- .144 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Feodalitede Görülen Toprak Mülkiyetine Dayal› Sistem Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. Sosyal s›n›f kifliler aras›nda özellikle maddi kaynaklar›n mülkiyeti ve kontrolü gibi ekonomik temelli farkl›l›klara dayan›r. sosyal s›n›flar daha çok “modern” ve sanayileflmifl toplumlarda ortaya ç›kt›¤› kabul edilen bir eflitsizlik biçimidir.15. bunu da AMAÇLARIMIZ kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. 2. bilgi ve becerileri. Bunlar: 1. ekonomik A P Sosyal s›n›f› kaynaklara ayn› uzakl›kta veya yak›nl›kta olan. büyük bir topluluk kesiti olarak tan›mlayabiliriz. Tabakalar aras› yukar› ve afla¤›. Serfler ise kendi yaflamlar›n› sürdürebilmek için soylulardan üzeS O R U rinde üretim yapabilecekleri bir toprak parças›n› alabilmek hakk›na sahiptir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Sosyal S›n›flar SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal s›n›flar di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevkii/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u. Örne¤in. yine içine do¤ulan konum önemli olmakla beraber. 4. dikey ve yatay toplumsal hareketlilik olas›l›¤› vard›r. geleneksel ve kültürel kurallar gibi ekonomik olmayan farkl›l›klar daha önemlidir. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. sayg›nl›k. Sosyal s›n›flar daha çok formal iliflkiler içinde belirlenir. yüzy›ldan sonra Kapitalizme geçifl ile beraber bu sistem sona erer. E L E V kavram› ‹ZYON Sosyal Ts›n›f sosyolojik çal›flmalarda çok çeflitli kuramlarla aç›klanmaktad›r. üyelerinin siyasi güç ve iktidara eriflebilirli¤i. toplumsal yaflam tarzlar› ve tercihlerinin birbirine benzedi¤i. K ‹ T. yüzy›ldan 14 . Soylular bu toprak parças› üzerindeki üretimden. bir ölçüde de “kazan›lm›fl” bir konum olmaya izin verir. Feodal sistem. Serfler ise toprakta çal›fl›p vergilerini ürün olarak vermek ve askerlik görevlerini yerine getirmekleDsorumludur. D ‹kral K K AT soylular . yüzy›la kadar bu flekilde devam eder. Ancak 15.

masa bafl› ifl yapan da çal›flanlar. 1995. tercihler. genellikle imalatta çal›flan iflçiler. el eme¤i ile çal›flanlar. Bunlardan baflka sanayileflmekte olan ve tar›m sektörünün hâlen güçlü oldu¤u toplumlarda birde köylülerden bahsetmek S O R U gerekmektedir.‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. iflledi¤i ürün. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim AMAÇLARIMIZ farkl›l›klar›. tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n. [Üçüncü bask› 2009]) kitab›n› okuyabilirsiniz. liberalleflme ve bireysel özgürlük gibi konular› çözmeye çal›flan siyasi hareketler ve dönüflümlerin ço¤unun içinde bizzat yer alm›flt›r. devlet görevlileri. Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet. Daha sonra 1950’de Amerika Birleflik Devletleri’nde ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal. Fransa ve Almanya’da ekonomik paralel T Egeliflmelere LEV‹ZYON olarak yaflanan. kültürel dönüflümleri AMAÇLARIMIZ büyük ölçüde etkilemektedir. de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› kuvvetle idSIRA S‹ZDE dia edilmifltir.6. Do¤al olarak köylülü¤ün de kendi içinde toprak sahibi olup olmama. sahip oldu¤u topra¤›n büyüklü¤ü. Bu deneyimlerine ba¤l› olarak Marx. Türkiye’de sanayileflme sürecinde h›zla geliflmekte olan toplumlardan olup köylülükle geçinenSIRA kitleler giderek azalS‹ZDE makta ve kentlere büyük oranlarda göçle beraber köyler boflalmaktad›r. 1980 sonras›nda ki eflitsizlik tarD‹KKAT t›flmalar›nda ise “sosyal s›n›f” kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri. Ünite . veya köleler ve efendiler veya üst alt kastlara ait olan kifliler aras›ndaki gibi). profesyonel mesleklere sahip olanlar. Marx ayn› zamanda o dönem ‹ngiltere. ›rk. Alt S›n›f mavi yakal›. Sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl toplumlarda genellikle üç sosyal s›n›ftan söz etmek mümkündür: Üst S›n›f .Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 145 kilerine dayan›r (soylular ve serfler. ‹ T A P ‹stanbul ve Türkiye’de s›n›flarla ilgili olarak daha ayr›nt›l› bilgi için KorkutKBoratav’›n Anadolu’dan S›n›f Profilleri (‹stanbul:Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. tercihleri. bölgesel farkl›l›k gibi birçok nedene ba¤l› olarak kendi farkl›laflD ‹ K K içinde AT t›¤›n› da göz önünde bulundurmak gereklidir. En büyük eseri olan Kapital’in (Das Capital) üçüncü cildi üzerinde çal›fl›rken “Sosyal s›n›f nas›l oluflur?” K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur. Orta S›n›f . TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹nsanl›k tarihi içinde kaç tabakalaflma sistemi sayabilirsiniz? SIRA S‹ZDE Karl Marx (1818-1883) ve Max Weber (1864-1920) eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri S O R U içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r.gayrimenkul ve menkul sahipli¤i.beyaz yakal›. Ancak hâlen nüfusun % 25’i köylerde yaflamakta ve köy hem kentsel yaflam biçimlerini. etnik köken. TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ‹NTERNET 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M ‹N T‹ M DT ÜE fiR ÜN NE EL S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Karl Marx Almanya’da do¤up yaflam›n›n büyük bölümünü ‹ngiltere’de geçirmesi Marx’› ‹ngiliz sanayileflmesini ve iflçi s›n›f›n›n do¤uflunu izleme flans› verilmifltir. D Ü fi Ü N E L ‹ Mdevlet görevinde daha alt ücretli ifllerde çal›flanlar. yaflam stratejilerini ve hem de de¤erleri. çal›flmalar›nda ‘sosyal s›n›flar’ ve ‘toplumsal eflitsizlik’ NTERNET kavramlar›n› kuramlar›n›n bel kemi¤i olarak kullanm›flt›r. Öte ‹yandan Marx’›n sosyal s›n›flar üzerinde yazd›¤› bir eser veya bölüm yoktur. iflveren. pazarla bütünleflmifl olup olmama. sanayici veya üst düzey yönetici konumunda toplumda kaynaklara sahip veSIRA S‹ZDE konumunya kontrol edebilen grup.

146 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Mülkiyet iliflkileri: S›n›flar›n yaflamlar› sürdürmeleri için üretim yapabilmelerini sa¤layan üretim araçlar›n›n sahipli¤i ve kontrolüne olan yak›nl›k ve uzakl›¤› belirtir. 1974). Öte yandan. 1974). Almanya’daki güçlü Bismark dönemini görmüfl ve Almanya tam kendi sanayileflme hamlelerini gerçeklefltirirken izlemek flans›n› bulmufltur. soylu toprak sahibi . Weber’in tabakalaflma konusundaki görüflleri de bu nedenle ekonomik temeli de¤il üst yap›n›n etkisini. Ekonomik alt yap›. üretmeyen ancak üretilen de¤ere el koyan s›n›f› tan›mlar. Tabakalaflma yaz›n›nda s›k kullan›lan “üst s›n›f”. Sosyal s›n›flar›n yap›sal temelini mülkiyet iliflkileri oluflturur. Üretim iliflkilerinin ve üretim araçlar› sahipli¤inin birbirleri ile olan bütünlü¤ü o tarihsel aflamadaki üretim tarz›n› belirler.efendi. Birincisi. Marx’a göre sosyal s›n›flar basitçe gelir farkl›l›klar›na. Dolay›s›yla sosyal s›n›f kavram›n› nas›l anlad›¤›. yasal. Max Weber Marx gibi Weber’de Almanya’da do¤mufl. Ancak Almanya’da sanayileflmeye karfl› ç›kan güçlü toprak sahiplerine karfl›n. meslek gruplar›na. fabrikalara. “orta s›n›f” ve “alt s›n›f” kavramlar› Marx’›n s›n›f tan›m› d›fl›ndad›r. Weber’in kuram› Marx’dan çok farkl› ve kendi yaflad›¤› deneyimleri daha iyi yans›t›r flekilde biçimlenmifltir. 2001: 284). Weber’de sosyal s›n›flar›n ço¤unlukla ekonomik temeller üzerinden belirlendi¤ini kabul etmekle beraber. Bu tür tan›mlar sadece bir tür kategorilefltirmedir. Tarihteki aflamalarda temel s›n›flar köle . Marx bir üretim tarz› içindeki sosyal s›n›flar› tan›mlamak için üç boyutun gerekli oldu¤u söyler. Marx’a göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. Üretim iliflkileri kavram› ise üretim sürecindeki ifl bölümüne dayal› olarak yarat›c› olan ve de¤er üreten s›n›f ile de¤erin üretimine katk› yapmayan. kapitalist sanayileflme sonras›nda ise topra¤a ilaveten. Ne zaman ki toplumda var olan üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n geliflmesine engel olur o zaman üretim iliflkilerinin çözülüp yeni bir üretim tarz›na geçifl gerçekleflir (Marx. Asl›nda kendinden önce Marx’›n yapt›¤› analizin etkisinde kalsa da her iki düflünürün analize bafllama öncüleri çok farkl› oldu¤undan. sermaye sahibi burjuva . sanayileflme devletin sanayicilere verdi¤i destek ile gerçekleflmifltir. Bu deneyimler sayesinde s›n›flar s›n›f çeliflkisini yaflarlar (Marx.emek gücünü oluflturan proletaryad›r. veya prestij farkl›laflmas›na göre tan›mlanmazlar. Tarihsel süreçte s›n›f ç›karlar› mücadelesi içinde oluflan s›n›flar bir yandan da kendi tarihlerini yazmakta ve kendi deneyimlerini yaflamaktad›rlar. Hâlbuki Marx’›n tan›mlad›¤› sosyal s›n›flar sosyal ve ekonomik yap›da ifl bölümündeki eflitsizliklere dayal› oluflan gerçek s›n›flard›r. bafll›¤› at›ld›ktan sonra. Üretim araçlar›: Sanayi öncesinde toprak ve topra¤›n ifllenmesi için kullan›lan aletler. Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur. Ayr›ca s›n›flar kendi ç›karlar› için di¤er s›n›flara karfl› mücadele verirken tarihi oluflturan tarihsel aktörlerdir. tüm eserlerinin okunmas› ve incelenmesinden ortaya ç›kar›lan bir analize dayal›d›r. 1974). Bu iki kavram›n birbirleri ile olan çeliflkisi ise toplumlardaki dönüflümü belirleyen temel unsurdur. yani siyasi erkin belirleyici gücünü vurgular. hukuksal üst yap› ve s›n›f bilinci. Marx “gerçek s›n›flar” derken her s›n›f›n kendi flartlar›nda bizzat yaflad›¤› deneyimleri kastetmektedir. . Mülkiyet iliflkileri içinde üretim araçlar›n›n mülkiyetini ve kontrolünü elinde tutan ancak üretici olmayan s›n›f giderek birikimini art›r›r ve zenginleflirken üretim araçlar›n›n mülkiyetinden d›fllanan ancak üretici olan s›n›f sürekli kaybeden ve ancak geçimini sa¤layabilen bir durumda kalmaktad›r.serf. Tarih boyunca tüm toplumsal aflamalarda üretimdeki ifl bölümüne göre üreten ve üretmeyen iki temel s›n›f vard›r. Weber’le Marx aras›nda iki temel fark vard›r. Bu da çeflitli analistler aras›nda tart›flmaya yol açabilmektedir (Giddens. eserin geri kalan k›sm› tamamlanamadan hayata veda etmifltir (Marx. Bu üç düzey birbirleri ile diyalektik bir iliflki içindedir. makinelere sahip olan sermaye ve bu sermayenin kontrolünde olan emektir.

1967. mal sahibi olan grup kendi içinde sahibi oldu¤u mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erine göre daha üst imtiyazl› veya alt imtiyazl› gruplara ayr›l›rken iflçilerde sunduklar› hizmetin vas›f düzeyine ve ücretlerine göre daha üst veya alt imtiyaz gruplar›na ayr›l›r. ‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. Zengin olmak otomatik olarak kifliye yüksek statü veya iktidar konumu sa¤lamaz. Ancak bazen s›n›f partileri veya statü partileri olabilir. Ünite . Mülkiyete sahip olmak temel s›n›f farkl›l›¤›d›r. Her iki grubun kazan›mlar›na göre yaflam standartlar› ve yaflam f›rsatlar› farkl›d›r. Örne¤in. Müteflebbis olmak ve ticari yat›r›m sermayesine sahip olarak bu yat›r›mlar›n kar›ndan yararlanmak. statü gruplar› toplumsal eylemin içinde olabilecekler. statü ve politik partidir (Kalayc›o¤lu. Her iki mülkiyet sahipli¤i de mülkü paraya dönüfltürerek imtiyaz ve üstünlük sa¤layabilecek güce sahiptir. s›n›f konumu bireylerin piyasadaki ekonomik konumudur. Gayrimenkul sahipli¤i. Bu üç kavram tabakalaflman›n üç boyutunun tan›m›nda kullan›lacakt›r. Weber’in bu görüflü. vas›fs›z olarak hizmet sunarlar ancak bu gruplar aras›nda imtiyaz fark› vard›r. Marx’tan çok farkl› olarak Weber’de s›n›fa ait olma bir güç veya siyasi egemenlik sa¤lamaz. Gerth ve Mills. Bu anlamda s›n›f de¤iflkendir ve s›n›f çeliflkisi yaratacak bir aidiyet içermez (Weber. Bireylerin s›n›f konumu bir anlamda yaflam f›rsatlar›n› belirler. Marx’›n birbirine z›t ve aralar›nda s›n›f çeliflkisi bulunan iki temel s›n›f anlay›fl›ndan farkl› olarak çoklu s›n›f anlay›fl›n› temsil eder. Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir.6.1948). Örne¤in. politik partiye üyelik egemenlik ve güç getirebilecektir. . yar›-vas›fl›. Sosyal S›n›f Weber’in sosyal s›n›f tan›m›n›n üç önemli özelli¤i vard›r: 1. Hizmet sunanlar mal sahiplerine göre daha az imtiyazl› yaflam f›rsatlar›na sahip olsalar da her grup kendi içinde daha üst veya daha alt imtiyazl› ve ayr›cal›kl› gruplara ayr›l›r. 2. kifliler aras›ndaki bilgi beceri farkl›laflmas› gibi çok çeflitli faktörlere göre de belirlendi¤ini söylemektedir. ‹ktidar-Güç. Gücün meflru olarak siyasi alanda kullan›m› otoriteyi oluflturur ve egemenli¤i sa¤lar. 1947). Bunlar sosyal s›n›f. Weber’e göre. 2. ‹kincisi ise Weber sosyal s›n›flar› tabakalaflman›n sadece bir boyutu olarak görür. Güç bir grubun veya kiflinin iradesini di¤er kifli ve gruplara ra¤men gerçeklefltirebilmesi olarak tan›mlan›r. Bu durumda gücün bir s›n›f taraf›ndan kullan›m› olas› olur. Ayr›ca her iki grubun sadece birbirlerine karfl› de¤il kendi içlerinde de farkl›l›klar› vard›r. Toplumsal eylem. vas›fl›l›k derecesi. 2002: 300). sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. Öte yandan Weber’in tabakalaflma kuram›nda önemli olan üç kavram önemlidir: 1. ‹ki tür mal sahibi vard›r: 1. Egemen ve üstün olma. 3. 3. 2. Toplumsal eylem ise bir konuda benzer düflünen kiflilerin beraber bir eylem ortaya koymalar›d›r. Bireylerin yaflam f›rsatlar›n› (life chances) belirler.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 147 ekonomik faktörlerin sadece üretim araçlar›na uzakl›k üzerinden de¤il. ‹flçiler vas›fl›. Sadece mal ve eme¤in karfl›l›kl› de¤ifliminin yer ald›¤› pazar iliflkileri içinde tan›mlan›r. rantiyer olmak ve sahip oldu¤u toprak veya gayrimenkulün kiras›na sahip olmak. Ekonomik ç›karlara ve zenginli¤e ba¤l›d›r. Dolay›s›yla Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram› üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r (Bendix ve Lipset. Mülkiyet ve mal sahiplerinin eme¤e sahip olanlara göre aç›k bir imtiyaz fark› vard›r.

Türkiye’de ‹stanbul flivesi. ‹ngiltere’de Oxford flivesi ile konuflmak üst bir statü kriteridir. Toplumda herkesin bir partiye üye olmas› düflünülmedi¤inden bu boyut sadece parti üyesi olanlar› kapsar. . unvan gibi prestij faktörlerine göre yap›lan ayr›flmaya karfl›l›k tan›mlanm›flt›r. derne¤e üye olmak üye olan kiflilere toplu olarak baz› ayr›cal›klar sa¤lar. En az›ndan bu kifliler karar mekanizmalar›na daha yak›nd›rlar ve al›nan kararlar› kendi ç›karlar› için etkileme flans›na sahiptir. 1947). Toplumda dili kullanma. Günümüzde en çok tüketim normlar›na ba¤l› olarak bu tür statü farkl›l›klar› yaflanmaktad›r. Sosyal s›n›f kifliye aidiyet sa¤lamaz iken kiflinin kendi statü grubuna aidiyeti beklenir. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal Statü Weber’in bu kavram› toplumda flan.2 ‹fl gücü pazar›na sa¤lad›klar› hizmet ile dâhil olan iflçiler mülk sahibi de¤ildir. Yaflam tarzlar› ve kültürel farkl›l›klara atfedilen de¤erlere göre statü farklar› ortaya ç›kmaktad›r. Örne¤in. davranma veya belli bir gruba ait olma gibi birçok statü konumu olabilir. Buna göre e¤itimli olan›n toplumsal statüsü ve prestiji di¤erine göre daha üstündür. Yine s›n›ftan ba¤›ms›z bir boyuttur. sa¤lad›klar› hizmet karfl›l›¤›nda ücret kazan›mlar› vard›r. Bir partiye veya sendikaya. Parti Weber’de parti siyasi erke ve otorite konumlar›na yak›nl›k ve uzakl›¤› belirler. Weber’de sosyal s›n›f objektif kriterlere göre ve ekonomik düzlemde belirlenirken sosyal statü subjektif kriterlere göre ve sosyal düzlemde ve tüketim içinde belirlenir. Örne¤in. Toplumlarda var olan kültürel kodlara göre baz› sosyal konumlara verilen de¤er ve tan›ma di¤er konumlardan üstündür. giyinme. Öte yandan Weber’de önemli bir nokta zenginlik veya mülkiyet her zaman yüksek statü sa¤layacak diye bir kuralda yoktur. Sosyal s›n›flar toplumsal bir hareketin temelini oluflturamazken statüye ba¤l› toplumsal hareketler oluflabilir. e¤itimli olmak üst bir de¤er iken e¤itimsizlik alt bir de¤erdir. Zira statü kuramsal olarak zenginlik veya ekonomik yaflam f›rsatlar›ndan ba¤›ms›z belirlenir. Var olan dilin kullan›lan fliveleri aras›nda bir prestij farkl›l›¤› olabilir. Ücretleri hizmetlerin de¤erine göre farkl› olur. Toplumlarda meslekler aras›nda da mesleklere verilen de¤erler aras›ndaki farklara dayal› olarak statü farkl›l›¤› belirlenir. fleref. tüketiciler statü grubu olarak artan fiyatlara karfl› ç›karlar (Weber. Örne¤in.148 Resim 6.

Toplumun gereksinimlerine göre de toplumdaki ifllevler belirlenir. TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bu farkl›l›k toplum için olumlu ve gereklidir. prestij ve statü gibi kavramlar› kullanarak alt s›n›ftan üst s›n›fa kadar toplumu SIRA S‹ZDE baz› katmanlara ay›r›r. Dolay›s›yla bu tür bir parti. beceri ve vas›f niteli¤ine dönüflmesi gereklidir.E. AMAÇLARIMIZ teknolojik. Davis ve W. iflleyiflin düzenli olabilmesi için her türlü bilgi. • Buna ba¤l› olarak kifliler bu uzun ve masrafl› e¤itime ve fedakârl›¤a ancak bu konumlara daha yüksek ödüller verilirse hevesli olabilirler.6. Bu mant›¤a ba¤l› olarak toplumsal tabaklaflma T E L E V ‹ Z Y O N toplumda eflitsizlik de¤il “do¤al” ve “kaç›n›lmaz” olarak ele al›nmas› gerekli bir farkl›laflma ortaya ç›kar›r. Bu masraf ve fedakârl›¤› yapabilme durumuna göre kifliler toplumun kendilerine sa¤lad›DÜfiÜNEL‹M 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Toplumun gereksinimleri: O toplumdaki ekonomik. ‹fllevselci AMAÇLARIMIZ okula göre toplumsal tabakalaflma. Dolay›s›yla tüm bilgi ve beceriler toplumun ifllevsel önceliklerine göre bir s›ralamaya tabi tutulur. e¤itim. Moore Eflitsizli¤i anlatmak için toplumsal tabakalaflma kavram›n› kullanan ifllevselci okula göre toplum aynen jeolojide oldu¤u gibi farkl› katmanlara ayr›lm›flt›r. Davis ve Moore’a (1945) göre: • Toplumlarda gereksinimlerin sa¤lanabilmesi. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Yap›sal-‹fllevselci Okul-T. Yap›sal ifllevselci K ‹ T A P okul toplumu analiz ederken “bütünü oluflturan parçalard›r” mant›¤› ile hareket etti¤i için bu ifllevlerin yerine getirilmesi ve gereksinimler aras›ndaki uyum çok önemlidir ve toplumda düzeni sa¤lar. Önemi yüksek olan bu ifllevler ya toplumun sürdürülebilmesi için büyük önem tafl›rlar ya da gereksinim duyduklar› bilgi. K. • Ancak toplumdaki baz› ifllevler di¤erlerinden daha önemlidir. sendika veya dernek üyesi olamama daha az siyasi ayr›cal›k anlam›na gelmektedir (Kalayc›o¤lu. beceri. sosyal ve kültürel geliflme düzeyine ba¤l› olarak verili bir zamanda. Bu farkl›laflma sayesinde toplumda gerekli ifllevler liyakat’a (meritokrasi) dayal› bir biçimde yerine geti‹NTERNET rilir ve toplumda istikrar ile düzen sa¤lan›r. • Toplumda herkesin farkl› yetenekleri bulunur.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 149 Weber’in parti boyutu da bugün siyasi yönetimlerde “çok sesli demokrasi” kavram› ile anlat›lmak istenen ve toplumda ortak ç›kar. deneyim ve ilgi alanlar› olan kiflilere seslerini duyurabilecekleri bir platform olabilme ayr›cal›¤›n› sa¤lad›¤› için çok kullan›lan bir kavramd›r. D‹KKAT Dinamik de¤il statik bir bak›fl aç›s› söz konusudur. Ancak bu S O R U katmanlar birbirleri ile etkileflime geçen insan katmanlar›d›r. Tüm parçalar bütünü tamamlamak için gereklidir. Tabakalaflma görüflü eflitsizli¤i tarihsel ba¤lam›ndan ba¤›ms›z sadece var olan toplumdaki bir farkl›laflma olarak görür. “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur. Buna liyakat sistemi denir. Böylece ortaya en üstten en alta kadar toplumdaki ifllevleri ve karfl›l›¤›nda beklenen becerileri s›ralayan bir sistem ç›kar. Ancak toplumun ortaya ç›kan bu ifllevsel öncelikler s›ralamas›na göre bu yeteneklerin öncelikle bir e¤itimden geçerek bilgi. Parsons. beceri. Bu yüzden tabakalaflma Marx’taki gibi dönüflüme neden olmaz. toplumun devam› ve düzenin sa¤lanmas› için K ‹ T A P gerekli olan ifllevlerdir. Marksist ve Weberyan S›n›f görüfllerini karfl›laflt›r›n›z. ‹fllevselci okulun toplum analizi toplumun gereksinimleri kavram›ndan bafllar. vas›f düzeyleri yüksektir ve bu bilgi becerilere sahip olabilen kifli say›s› azd›r. • E¤itim ise kifli için bir anlamda uzun süreli ve masrafl› bir “fedakârl›k” anlam›na gelir. vas›f ve yetene¤e gereksinim vard›r. siyasi. Ünite . 2002: 301). Ayr›ca tabakalaflma gelir.

• Bu yüzden toplumlarda her toplumsal konumun e¤itim ve bilgi. Bu durum bireylerde konumlar›na yönelik bir çeliflki. Sonunda her birey kendi karar› ve gerekli e¤itimi gerçeklefltirdi¤i ölçüde toplumda bir konuma sahip olur. lise mezunu olmak ile üniversiteye gitmek aras›nda herkesin raz› olamayaca¤› veya karfl›layamayaca¤› çok uzun. 1976. O. Wright. Ancak sonunda toplumda o e¤itimin sa¤layabilece¤i konuma ve bu konuma verilen ödüle raz› olurlar. Wright farkl› s›n›flar› aralar›ndaki üretim. Örne¤in. Ayr›ca. Wright ilk çal›flmas›nda 1979’da Amerika’da tabaka/s›n›f analizlerinde kuram›n ihmal edildi¤i ve Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanarak yeniden düflünülmesi gerekti¤ini savunmufltur. toplumun devam›n› ve bütünlü¤ünü sa¤lama gibi duygular yarat›r. pahal› ve farkl› yetenekler isteyen bir farkl›l›k varsa bireyler kendi durumlar›na göre karar vererek bu e¤itime devam eder. Wright’›n sosyal s›n›flar›n günümüzde nas›l alg›lanmas› gerekti¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalardan ç›km›flt›r. beceri gereksinimine göre ve gerekli fedakârl›k ölçüsünde ödüller belirlenece¤i için toplumda eflit olamayacak olan bir ödüllendirme sistemi olmak zorundad›r. Yine bu önerme Türkiye için özellikle üniversiteyi bitirip iflsiz kalan gençler örne¤ini hat›rlatmaktad›r. Dolay›s›yla Davis ve Moore toplumsal tabakalaflman›n bu anlamda olumlu katk›lar› oldu¤unu öne sürer. Davis ve Moore’un bu yaklafl›mlar› baz› yönleri ile elefltiriye aç›kt›r. Bu tart›flma Türkiye’de ücret ve maafllar aras›ndaki dengesizlik tart›flmalar›n› veya “ifle göre adam de¤il. Örne¤in. 1985). O. Onlar için toplumsal tabakalaflma. Marx’›n s›n›f kuram›n› modern topluma uyarlarken ortaya ç›kan ara katmanlar› Marx’tan farkl› olarak bir s›n›f olarak görmektedir. Örne¤in. bu önem s›ras›n›n objektif olarak yap›lamayaca¤› nedeni ile karfl› ç›k›lmaktad›r. toplumlar›n devam› ve yeni konumlar›n gereklerini yerine getirecek ama toplumlarda az bulunan yetenekli kiflilerin bu görevleri kabul edebilmesi için gerekli ve kaç›n›lmazd›r. 2002:310). topluma yararl› olma.150 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ¤› f›rsatlardan ne kadar yararlanabileceklerine karar verirler. Ayr›ca bu kurama göre kifliye e¤itim verilmeli ve bu kiflinin de fedakârl›¤›n›n karfl›l›¤›n› almas› sa¤lanmal›d›r. bu . küçük burjuva da kendi bafl›na s›n›f olma özelli¤i kazanm›flt›r. Marx’›n iki s›n›fl› yap›s›na ilaveten. Wright. otorite ve ‘sömürü’ iliflkilerine göre tan›mlayarak Amerika için bir ‘s›n›f haritas›’ ortaya ç›karmakta ve bu kriterlerle her ülke için benzer bir çal›flman›n yap›labilece¤ini savunmaktad›r (Wright. kontrol ve mülkiyet. Ayr›ca Wright. memnuniyetsizlik duygusu de¤il tam tersine bir bütünün parças› olma. toplumda baz› konumlar›n di¤erlerinden önemli oldu¤u fikrine. Wright Yeni say›labilecek tart›flmalardan olan 1980 sonras› daha çok önem kazanan bir baflka görüfl ise E. toplumda önemli konumlara uygun kifli say›s›n›n az oldu¤u düflüncesine de belki daha fazla say›da yetenekli kifli var ama ellerine f›rsat geçmedi¤i için ortaya ç›kam›yorlar diyerek karfl›l›k verilmektedir (Kalayc›o¤lu. E. • Bu ödüllendirme sistemi üzerinde toplumun de¤erler sisteminde oluflmufl herkesin farkl› oldu¤u ve herkesin ayn› ifli yapamayaca¤› üzerine. adama göre ifl” uygulamas› elefltirilerini akla getirmektedir.bir uzlaflma (value consensus) vard›r ve bu durum eflitsizlik olarak de¤il farkl›l›k veya ifllevsel bir tabakalaflma olarak alg›lan›r. E¤er toplumlarda kilit konumunda olan ve büyük sorumluluk isteyen görevleri dolduracak do¤ru insanlar› özendirecek bir ödül mekanizmas› yoksa o toplumlarda istikrar ve sa¤l›kl› bir toplumsal düzen sürdürülmesi olanakl› de¤ildir.

Bu da o toplumdaki ekonomik. demografik yap› ile var olan toplumsal konumlar aras›nda uyumsuzluk oldu¤u (nüfus art›fl›n› karfl›layacak say›da pozisyon olmamas›. Glass’›n bafllatt›¤› ve bir hareketlilik analizi gelifltirme amac›na yönelik olarak bafllayan çal›flmalard›r (Glass ve Hall. teknolojik geliflmelerin toplum . Bir kiflinin yaflam süresi boyunca nesil içi (intragenerational). ayr›ca yönetim ve karar verme kademelerine yak›nl›¤› ile de kol eme¤inin önüne geçmifltir. ücreti daha yüksek. güç ve iktidar kavramlar› kullan›lmaktad›r. Buna göre beyaz yakal› iflçilik. kiflinin babas›na göre toplumsal konumundaki de¤ifliklikleri aç›klamak için kullan›l›r. f›rsatlar›n aç›k ve herkes taraf›ndan ulafl›l›r olmad›¤›. sosyal ve siyasi aç›dan geliflmifl say›lan bir toplumda tüm bireylerin bir evvelki nesile göre yukar› hareketlilik yapmalar› beklenir. Toplumsal hareketlilikte iki olas›l›k vard›r: Nesiller aras› yukar› dikey hareketlilik ve afla¤› dikey hareketlilik.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 151 üçlü s›n›f yap›s› yan› s›ra mülkiyet. ifl konumu ve otoriteye yak›nl›k gibi kriterlere göre bu s›n›flara kat›lamayacak ara s›n›flardan da (contradictory class locations) bahsetmifltir. ‹ngiltere’de yukar› hareketlili¤in oran›n› düflük bulmufl. masa bafl› ifl. Bunun nedeni ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda ortaya ç›kan savafl›n ekonomik etkilerinin insanlar›n yaflam›na ve kazan›mlar›na etkisidir. nesiller aras› (intergenerational) hareketlilik. Bunlara ilaveten. kol eme¤i yerine kafa eme¤i kullanan. Bir kiflinin kendi ailesine k›yasla yapt›¤› kazan›mlar› anlatan.ifllevci okul ve Weberyan okulun toplumsal tabakalaflma konusuna yapt›klar› bir baflka katk› da “Toplumsal Hareketlilik” kavram›d›r. Her iki kuramda kapitalist toplumlar› inceledikleri. Savafl›n etkileri geçti¤inden ve toplumda ekonomik geliflme sa¤land›¤›ndan kol eme¤i ile çal›flan ve en alttaki kategori olan hünersiz. yar›-hünerli iflçili¤in çok azald›¤›. öte yandan orta gruptaki beyaz yakal› iflçilik ve teknisyen grubunun çok artt›¤› görülmüfltür (Goldthorpe. liyakat sisteminin (meritokrasinin) ifllemedi¤inin göstergesi olarak kabul edilir. Toplumsal Hareketlilik Yap›sal . toplumsal hareketlili¤in iki farkl› formu vard›r. Kapitalist toplumlarda bireyin bu kazan›mlar› ile babas›ndan (ailesinden) daha farkl› ve tercihen daha üst bir konuma gelece¤i varsay›l›r ve aradaki farka bak›larak toplumdaki f›rsatlardaki yayg›nl›k. Toplumsal hareketlilik kavram› bireylerin ‘babadan o¤ula’ olarak tan›mlanan. temiz ifl ve statüsü daha yüksek bir ifl konumu olarak yorumlanm›fl. bu toplumlara özgü çoklu s›n›f konumlar›n› kabul ettikleri ve kapitalist toplumun “tüm bireylere eflitlik de¤ilse bile f›rsat eflitli¤i sunan ‘aç›k toplumlar’” oldu¤u fikrinden hareketle farkl› toplumsal konumlar aras›ndaki geçiflkenli¤i. Toplumsal konum bireyin toplumda kendisine verilen f›rsatlar› de¤erlendirerek e¤itimle ve fedakârl›kla kazand›¤› (ascriptive) konumdur. Afla¤›ya do¤ru hareketlili¤in daha yüksek olmas› ise o toplumda ekonomik geliflmenin eksik oldu¤u. Ünite . yer de¤ifltirmeyi toplumsal hareketlilik olarak adland›rm›fllard›r. Daha sonra 1980’de J.). ‹ngiltere’de 1954’te D. Goldthorpe’›n Oxford Toplumsal Hareketlilik Projesi’nde mesle¤e endeksli bir s›n›f/tabaka çal›flmas› yap›lm›flt›r. toplumdaki geliflmifllik düzeyi ölçülmeye çal›fl›l›r. 1963). Toplumsal hareketlilik ile ilgili ilk çal›flmalar. yani kendi ilk ifline bafllad›¤›ndan son ifline kadar yapt›¤› tüm kazan›mlar› anlatan hareketlilik 2. yeni f›rsatlar›n yarat›lmad›¤›. 1980). Ekonomik. 1. Toplumsal hareketlilik çal›flmalar›nda daha çok Weber’in statü. Glass. üniversite mezunu iflsizlerin yayg›n olmas› vb. ayr›ca üst tabakadan ailelerin çocuklar›n› ayn› konumda tutamad›klar›n› ve bu çocuklar›n yaklafl›k % 50’sinin afla¤› hareketlilik yaparak babalar›na göre konum kaybettiklerini ortaya ç›karm›flt›r.6.V. toplumsal.

siyasi partilere ve sendikalara karfl› tutumlar›n› inceleyerek 1980’lerde Avrupa’daki sa¤ ve muhafazakâr partilere yöneliflin nedenlerini irdeler. Sonuç olarak s›n›f/tabakalaflma ve hareketlilik analizlerinde bugün gelinen noktada sadece meslek kategorilerinin kullan›ld›¤› görülmektedir. Türkiye’de toplumsal s›n›flar/tabakalaflma konusunda yap›lan çal›flmalarda daha çok 1960-70 döneminin özelli¤ini yans›tan tarihsel ve siyasi geliflmeler a¤›r basm›flt›r. özellikle hane reisinin meslek statüsü üzerine yo¤unlafl›p hanelerde art›k giderek önemli bir gelir getiren kad›n eme¤ini yok saymas›d›r. köylerin suya ve yola yak›nl›¤› uzakl›¤› gibi birçok faktörü kullanarak yap›lan çal›flma dört köydeki farkl› geliflme olanaklar›na ba¤l› olan toplumsal tabakalaflma biçimlerini anlatmaktad›r. 1980’lerle birlikte çal›flma yaflam›n›n de¤iflmesi. 1998) ve benzer flekilde ifl dünyas›nda yönetim ile mülkiyet aras›nda bir bölünme yaflanmas› tart›fl›lmaya baflland› (Harvey. siyasi yaflamda sosyal refah devletinden vazgeçilmesi ve toplumda herkesin kimseden destek almadan art›k kendi ayaklar› üzerinde durabilece¤i ve refah ödemelerinin zaten çok fazla büyümesi nedeniyle art›k devlet taraf›ndan karfl›lanamayaca¤› savlar› da önemli bir dönüflüme neden oldu. mal ve tafl›nmazlara ait mülkiyet konumlar›n› belgelemekten uzak oluflu. topra¤›n verimlilik düzeyi. Türkiye’nin tar›msal yap›s›na uygun olarak Çukurova’daki 4 köyde karfl›laflt›rmal› olarak tar›mdaki toprak sahipli¤i.152 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar katmanlar› üzerinde etkisini göstermektedir. Öte yandan. 2000). köyde yaflayanlar›n geçimlerini kazanma biçimleri (tar›m iflçisi veya küçük toprak sahibi). Daha sonra bu s›n›flar›n ekonomik koflullara karfl› nas›l savunma stratejileri gelifltirdiklerini irdelemifltir. Mesle¤e dayal› statü endekslerine en çok yöneltilen elefltiriler aras›nda mesle¤in kiflilerin ellerindeki sermaye. 2002: 313). Bu çal›flmalar öncelikle Türkiye’nin iflçi s›n›f› tarihi’ni yazmaya yönelmifllerdir. TOPLUMSAL Efi‹TS‹ZL‹K VE TABAKALAfiMADA YEN‹ TARTIfiMALAR VE KURAMLAR Sosyal S›n›f. iflçiler aras›nda farkl›laflman›n oluflmas› (Sennett. fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› (post-fordist) ifl süreçlerine b›rakmas›. ekip biçilen ürünler. k›rsal s›n›flar›n tan›mlanmas›nda ise toprak mülkiyetlerinin flekli ve büyüklü¤ü ana kriterleri oluflturmufltur. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflmesi. Mavi yakal› babalar›n o¤ullar› art›k yönetici kademelerine gelebilmektedir. köylerin pazara aç›l›p aç›lmad›¤›. toplumda her zaman aktif iflgücü içinde yer almayan ancak potansiyel ifl gücünü oluflturan gruplar› kapsam d›fl› b›rakmas›. Boratav’›n çal›flmas› ölçek gelifltirme yönünde ilk çal›flmad›r (Kalayc›o¤lu. emek gücünün becerisinin ve dolay›s›yla iflyerinde inisiyatifinin almas›. Etnik Köken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Aras›ndaki Kesiflme Modeli 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi. 1970’de K›ray ve Hinderik’in çal›flmas› Çukurova’da dört köyü tabakalaflma aç›s›ndan karfl›laflt›rmaktad›r. Kentsel s›n›flar›n tan›mlanmas›nda en çok meslek ve meslekteki mevki. . özellikle geniflleyen orta s›n›flar›n/katmanlar›n siyasi görüfllerini. 1995’te Boratav’›n çal›flmas› 1991-1992 aras›nda geliflen ekonomik koflullar›n toplumsal s›n›flar› nas›l etkiledi¤i sorusundan yola ç›karak önce k›rda ve kentteki s›n›flar› tan›mlamaktad›r. Goldthorpe buradan devamla.

Yeni iflçilerin istedi¤i ifl sonras› vakitlerini ailesi ile veya farkl› kiflilerle geçirmek ve baz› yeni bofl zaman faaliyetlerine yönelmek. iyi bir restoranda yeme¤e gitmek.6. Bu yeni toplumda ise art›k ekonomik SIRA S‹ZDE yaflam. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› S O R U s›ra önem kazanm›flt›r. Bir grup ise sosyal s›n›f kimli¤i kimliklerin kesiflti¤i iddias› ile yeni tart›flmalar yürütmüfllerdir. ev eflyalar›n› yenilemek ve genelde ifl yaflam› d›fl›ndaki yaflama önem vermek tipik davran›fl örnekleridir.3 Günümüzde iflçilik kol eme¤inden çok belirli vas›f ve beceri gerektiriyor. 1980’ler sonras›nda sosyal s›n›f kavram› iliflkin tart›flmalar bir dönüflüm ve topD ‹ K Kgeçirmifl AT lumsal cinsiyet. Bu nedenle sosyal s›n›f kavram›na D Ü fi Ü N E L ‹ M iliflkin tart›flmalarda bir dönüflüm geçirmifl ve toplumsal cinsiyet. Bir kere bu iflçilik art›k tüm zamanlar›n› ifl yerinde ve iflten sonra ifl arkadafllar› ile geçirmek istemiyor. becerisi artan ve dolas›yla yaflam standard› yükselen bir iflçilik var ve bu iflçilik Marx’›n zaman›nda bahsetti¤i kol eme¤inden çok farkl› özellikler tafl›yor. Böylece 1980 öncesinin ifl yaflam› odakl› iflçili¤i gitmifl. Bu bofl zaman faaliyetlerinin daha çok yöneldi¤i alan ise tüketim alan› olmufltur. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazanm›flt›r. yeni markalar sat›n alarak giyim kuflam›na dikkat etmek. Bir grup sosyal s›n›f kimli¤inin hâlen geçerli oldu¤u ve terk edilmemesini savunurken AMAÇLARIMIZ di¤er bir grup ise s›n›f kimli¤i kavram›n›n tabakalaflma tart›flmalar›nda yetersiz kald›¤›ndan ç›karak toplumda daha çok önem kazanan yeni kültürel kimliklere dayal› eflitsizK ile ‹ T kültürel A P likleri çal›flmaya yönelmifllerdir. etnik veya ›rka dayal› köken. sa¤l›kl› yaflam için spor yap›p hep “fit” gözükmek. 2000’lere gelindi¤inde art›k sosyoloji eflitsizlik ve tabakalaflma çal›flmalar›nda en çok a¤›rl›k kazanan tart›flmalar sosyal s›n›f. yerine tüketim odakl› bir yeni toplum gelmifltir. etnik köken. Ünite . SIRA S‹ZDE Burada s›n›f tart›flmalar›nda önemli bir tart›flma ortaya ç›km›flt›r. Art›k günümüzde zenginleflen. toplumsal cinsiyet ve etnik köken kimliklerinin ile orT E L E Vkesiflmesi ‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 153 Resim 6. siyaset ve sosyal yaflam de¤iflmek zorundad›r. Örne¤in. Bu yeni toplumda eskiden oldu¤u gibi ifl odakl› bir s›n›f kimli¤i insanlar aras›ndaki eflitsizlik ve farkl›l›klar› ortaya koymaya yeterli olmamaktad›r.

toplumdaki en alt statüde. tasar›m ve grafik. Orta s›n›f kendini “iflçi” görmeyen. Belli bir toplumsal cinsiyet veya etnik veya ›rk kimli¤i insanlara var olan s›n›f eflitsizliklerinin üstünde ve onlar›n etkisini katlayan. Orta s›n›f. kendini iflçiden farkl›laflt›ran bir gruptur. kafa eme¤i. göçmen ve farkl› etnik kimliklerden olmalar› ile anlafl›lmal›d›r (Kastoryano. Burada önemli olan insanlar›n yaflam›nda bu kesiflmenin ne gibi yeni eflitsizliklere neden oldu¤unu anlamakt›r. iflletmecilik. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. inisiyatifi yüksek. 2005). bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›ft›r. yöneticilik.154 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar taya ç›kan eflitsizliklerdir. yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) fleklinde adland›r›l›r. ‹nsanlar toplumsal cinsiyet veya etnik köken kimlikleri ile d›fllanmakta. Orta s›n›f›n en önemli özelli¤i iflçi s›n›f›ndan farkl› olarak kendi içinde heterojen olmas›d›r. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslek alanlar› (enformasyon teknolojileri. 2004). stiller. Buradan anlafl›ld›¤› gibi art›k toplumsal eflitsizlik kavram› sosyal s›n›flar anlay›fl› ile herkesi homojen oldu¤u varsay›lan tek bir s›n›fta toplamak yerine. otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen. üst düzey e¤itimli. daha rafine ve incelikli katmanlarda kad›n/erkek olman›n veya bir etnik kökene ait olman›n sosyal s›n›f›n üstüne neler katt›¤›n› görebilmemizi sa¤lam›flt›r. zevkler. Avrupa’da göçmen iflçilerin sosyal yaflamdan d›fllanmas›n›n ve çal›flma yaflam›nda en alt statüde ifller almalar›n›n nedeni sadece iflçi olmalar› ile de¤il.) eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. ‹flçi s›n›f›n›n hiç bu flekilde bir davran›fl› yok iken orta s›n›f için gündelik yaflamda en önemli konu bu farkl›l›¤›n gösterimidir. Toplumlarda yeni yaflam. Bu nedenle eflitsizlik tart›flmalar›nda toplumsal cinsiyete dayal› eflitsizlikler çok önemli bir yer tutmaktad›r. s›n›f analizlerinde kullan›lan meslek s›ralamalar›nda ve toplumsal tabakalaflma kategorilerinde “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. toplu s›n›f davran›fllar›na. “kad›n” olmak ve “siyah” olmaktan da kaynakland›¤› ve hatta üçlü bir etki yaratt›¤›n›n yeni kavramlarla gözlenmesi daha olas›l›kl› hâle gelmifltir (Anthias. tek tip olamayan hatta buna karfl› olan. Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. siyah bir kad›n›n ifl yaflam›nda kendi durumuna özgü yaflad›¤› eflitsizliklerin sadece iflçi olmaktan de¤il. profesyonel. Örne¤in. Orta s›n›f› oluflturan bireyler çok farkl› özelliklere sahiptir ve bu farkl›l›klar›n› da özellikle öne ç›karmak yani bir birlerine benzememek isterler. Toplumsal Tabakalaflman›n Yeni Aktörü: Orta S›n›f Tüketim odakl› yeni toplum biçiminin ortaya ç›kard›¤› baflka bir kavram ise iflçili¤in esas faktör olarak çal›fl›ld›¤› dönemlerde fazla üzerinde durulmayan ancak 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›ft›r. daha derin eflitsizlikler ortaya ç›karmaktad›r. reklamc›l›k. yeni aktör orta s›n›f taraf›ndan art›k farkl›l›klar›n tasarland›¤› bir gösteri dünyas› olarak yeniden yap›lanmaktad›r. . çok vas›fl› bir gruptur. ‹maj ve kiflinin kendine bir “tarz” edinmesi gündelik yaflamda önemli bir faktör olur. Di¤er bir örnek. medya ve iletiflim sektörü vb. en alt ücretli ve güvencesiz iflleri yapmakta en alttakiler olmaktad›r. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. marka kullan›m› olarak belirlenir.

be¤enilerinin. Ancak toplumsal eflitsizliklerin derinleflerek devam etti¤i bir dönemde s›n›f kimliklerinin net bir biçimde gözlemlenemiyor oluflu. gündelik yaflant›m›z›. Bu yeni paradigmaya göre öncelikle geleneksel çal›flmalardaki k›s›tl›l›klar› aflmak için ekonomik alan ile sosyal alan›n karfl›l›kl› kurdu¤u iliflkiye odaklanarak kimliklerin ve kiflilerin özel ilgilerinin.4 Orta s›n›f› oluflturan bireyler farkl›l›klar›n› öne ç›karmak ister.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 155 Resim 6. zevkler ve marka kullan›m› olarak belirlenir Kültürel Dönüfl Tart›flmalar› ve Toplumsal Eflitsizlik Geleneksel s›n›f teorilerini. 2000: 40). Savage`in ‹ngiltere`de s›n›f kimli¤i üzerine yapt›¤› çal›flmalar›ndan ç›kard›¤› sonuçlarda s›n›f›n de¤iflen deneyimlenme biçimine iflaret etmektedir. Ünite . de¤erlendirme flemalar›m›z› içeren bireysel alanlarda aranmal›d›r. kolektif hareketlerde somutlaflan geleneksel s›n›f tan›mlar›yla ölçüldü¤ünde s›n›f fark›ndal›¤›n› ve bilincini gözlemlemek mümkün de¤ildir çünkü toplumsal s›n›flar kolektif hareketler ve kümelenmeler arac›l›¤›yla somutlaflamamaktad›r. yukar›da aç›klad›¤›m›z geleneksel s›n›f teorilerine çeflitli elefltiriler getirmektedirler. ‹flte bu tart›flma sonucunda Savage ve di¤er baz› akademisyenler “sosyal s›n›fa ba¤l› kolektif bir bilinç oluflmuyorsa ve s›n›f kendi bafl›na kolektif bir bilinç yaratm›yorsa niçin hâlâ s›n›f `kültürel dönüfl` paradigmas› için aç›klay›c› bir de¤iflken olarak önemlidir?” sorusunu sormaktad›rlar. Yeni paradigmaya göre s›n›flar araflt›rmac›lar taraf›ndan doldurulan nesnel ve bofl kategorilerden ziyade bireylerin sosyal pratikleri ve sembolik araçlar› arac›l›¤›yla infla olunan bir de¤iflkendir.6. stiller. bu yeni yaklafl›m›n günümüz toplumunu analizinde karfl›laflt›¤› en temel sorun olarak gösterilmektedir. Bu yeni paradigma s›n›f kimliklerini kolektif olarak tan›mlamak yerine. farkl›l›klar›n›n yak›ndan araflt›r›lmas› gerekmektedir. Tüketim odakl› bir dünyada bu farkl›l›klar özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. Bu yaklafl›mlar. al›flkanl›klar›m›z›. çeflitli aç›lardan elefltiren ve s›n›f analizlerinde kuramsal ve kavramsal yenili¤in gereklili¤ine ça¤r› yapan yeni yaklafl›mlar sosyolojide “kültürel dönüfl” (cultural turn) olarak isimlendirilmifltir. Bir baflka deyiflle s›n›f›n izleri kolektif hareketlerde de¤il. Savage’a göre. bireysel kimliklerin s›n›f süreçleri ile nas›l flekillendi¤ini sorunsallaflt›rarak çal›flmalar›n odak noktas›n› kolektif s›n›f kimliklerinden s›n›flaflan bireysel kimliklere tafl›m›flt›r. ‹ngiltere’de. Ancak grup aidiyetlerinin temel kayna¤› olmaktan uzak ve salt ba¤lamsal bir s›n›rl›l›k içinde olsa bile bireylerin kendilerini bir s›n›fa mensup olarak tan›mlad›klar› gözlemlenmifltir (Savage. .

. Dünyada giderek sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan vazgeçilmesi. Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r. Bunlardan en yayg›n olan› yoksullu¤u mutlak yoksulluk (absolute poverty) veya göreceli yoksulluk (relative poverty) gibi iki kategoriye ay›rarak incelemektir. Birleflmifl Milletler Habitat Raporunda (1996) nüfusun kentlerde yaflayan bir kesiminin. bunun yan›nda veya alternatif olarak yafl. Yoksullukla ilgili en tart›flmal› konu yoksullu¤un nas›l tan›mlanmas› gerekti¤ine dairdir. Bu tart›flmalara önemli bir kuramsal katk›da P.156 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz› Yukar›da belirtti¤imiz gibi 1980 sonras›nda sosyal bilimlerde uzunca bir süre ihmal edilen tüketime olan ilginin artmas›. Mutlak yoksulluk daha çok refah devleti politikalar›nda gelir da¤›l›m› ve tüketim harcamalar› hesaplamalar›na dayal› olarak somut ve ölçülebilen kriterlerle tan›mlanmakta ve kullan›lmaktad›r. Göreceli yoksulluk mutlak temel ihtiyaçlar›n› karfl›layabilen ancak f›rsat eflitsizlikleri yüzünden toplumun genel refah düzeyine. sanayileflmenin gerilemesi. sosyal sermaye (kiflinin sosyal iliflki a¤lar›). Her çal›flma yoksullu¤u farkl› tan›m ve ölçeklerle çal›flmaktad›r. hobiler. konfora ve yaflam koflullar›na sahip olman›n olanaks›z veya son derece k›s›tl› hâle gelecek kadar yetersiz kalmas›” fleklinde tan›mlamak da mümkündür. Bourdieu’den (1989) gelmifltir. teknoloji ve sanayide ortaya ç›kan yenilikler s›n›f/tabaka terimlerinin ve tabakalaflma kavram›n›n yeniden ele al›nmas› tart›flmalar›n› getirmifltir. gelir. bilgi olanaklar›). Mutlak yoksulluk hanelerin veya bireylerin asgari geçim standard›n›n alt›na düflmesini ve hesaplanm›fl yoksulluk s›n›r›n›n alt›na düflenleri tan›mlar. boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir. kendisinden daha yüksek yaflam standard›na ve f›rsatlara sahip bir referans grubu ile karfl›laflt›rmas› sonucunda ortaya ç›kan göreceli mahrumiyet olgusudur. Art›k s›n›f/tabaka terimlerinin sanayi sonras› toplumlardaki geliflmeleri aç›klamaktan yoksun oldu¤u. iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri. Göreceli yoksullu¤u “maddi kaynaklar›n toplumda norm olmufl veya en az›ndan özendirilen ve onaylanan normal etkinliklere kat›l›m›n. Eflitsizlik ve yoksulluk iliflkisini anlamak için önemli olan bir baflka kavram ise kent yoksullar› kavram›d›r. bar›nma yoksullu¤u ile beraber davran›flsal ve toplumsal iliflkiler aç›s›ndan sorunlara yol açabilecek bir konumda olmas› durumunu anlatmaktad›r. insanca bir yaflam düzeyine ve toplumdaki sosyal temsile kat›lman›n engellenmifl olmas› durumunu içermektedir. günümüzde toplumsal s›n›flar›n belirlenmesinde yaflam tarz›. çeflitli nedenlerle tarihsel ve co¤rafik olarak belirlenmifl asgari bir geçim standard›n› sa¤layabilecek yeterli kaynaklara ve konuta ulaflamamas›. ›rk veya etnik kimlik gibi de¤iflkenlerin aç›klay›c›l›¤›na gereksinim oldu¤u belirtilmektedir. de¤iflen yaflam standartlar›. e¤itim de¤iflkenlerinin yerini almas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Öte yandan göreceli yoksulluk daha çok bir kiflinin veya grubun yaflam düzeyini. sembolik sermaye (kifliyi etkileyen de¤erler. kaliteli e¤itime. tüketim. bofl zaman al›flkanl›klar› gibi farkl› zevklere hitap edebilen konular›n çal›fl›lmas› gerekti¤i üzerinde durmakta ve ekonomik sermaye (kiflinin elindeki maddi olanaklar). Göreceli mahrumiyet: (relative deprivation) Alt gelir gruplar›na ait kesimlerin daha üst konumda olan›n çok fazla göz önünde olan yaflam biçimlerinden etkilenmesini ve karfl›laflt›rd›¤›nda kendini mahrum hissetmesini aç›klayan bir kavramd›r. toplumsal cinsiyet. Bu durumda daha yayg›n kullan›lan “mutlak yoksulluk” daha çok bireylerin fiziksel yaflamlar›n› sürdürebilme hedefine yönelikken “göreceli yoksulluk” bireylerin di¤er kesimlere görece olarak yaflama standartlar›n› karfl›laflt›rmaktad›r. Bourdieu. normlar) gibi dört yeni de¤iflkenin eski s›n›f analizlerindeki meslek. kültürel sermaye (kiflinin eriflebildi¤i e¤itim.

Bu özgürlük ise daha çok tercih yapabilme özgürlü¤ü. Bauman’a göre yoksulluk sadece yokluk ve bedensel tehlike anlam›na da gelmemektedir. Birey. Tüketim toplumu zevk ve haz üzerinden tan›mlad›¤› toplumsall›k ile yoksullar› sakat. yaflam›n›n yegâne sorumlusu olmufltur. Formel sektörden d›fllanm›fl ancak marjinal . yetersiz olarak tan›mlayarak d›fllar. toplumdan ve var olan kamusal veya sosyal olanaklardan d›fllanm›fl bir gruptur söz konusu olan.6. sat›n alabilme özgürlü¤ü. Birey yeni koflullara uygun olarak sürekli de¤iflen stratejiler yapabilmeli. birey ise tüm yaflam›n›n sorumlulu¤unu üstlenmifltir. esnek bir hâl almaktad›r. Bauman’›n vurgulad›¤› gibi yeni yoksulluk anlay›fl› tüketim toplumunda “toplumda yayg›n kabul gören ve gösterisel biçimde tüketemeyenin yoksullu¤u” olarak tan›mlanmaktad›r. Toplumda nezih yaflam standard› olarak kabul edilmifl ölçütlerde yaflayamamak bireyin öz sayg›s›n› yitirmesine de sebep olur. kusurlu. onur k›r›c› durumdan tek ç›k›fl yolu tüketici yetersizli¤i ile bafl etmektir. normal yaflama bile eriflemeyen bireylerdir. Görüldü¤ü gibi yoksulluk toplumsal tabakalaflma ile yak›ndan ilgilidir ve flu s›ralar tabakalaflman›n en çok gündeme gelen konusudur. Bauman’a göre içinde yaflad›¤›m›z toplumsal yap›da kat› modernlikten daha esnek ve de¤iflken bir moderniteye geçilmifltir. . Toplumda tüketici görevlerini yerine getirememenin güçsüzlü¤ü. Bireylerin h›zla de¤iflen süreçlere adaptasyon yetene¤i onlar›n yaflamdaki baflar›s›n› belirlenmektedir. Ünite . tüketim özgürlü¤ü ve yaflamdan haz alma özgürlü¤ü olarak tan›mlanmaktad›r. zevk alma. Yoksulluk ayn› zamanda sosyal ve psikolojik bir durumdur. Bu yeni modernitede birey daha özgürdür. Ancak tüketim ve yoksulluk aras›ndaki iliflkiye vurgu yapan Zymaunt Bauman’dan (1998) burada bahsetmek gereklidir. Bu yetersizlik öncelikle tüketici olarak yetersizliktir. Kültürel ve sosyal pratikler arac›l›¤›yla s›n›f süreçlerinin kimliklere nas›l örtülü bir flekilde ifllendi¤ini araflt›ran farkl› ülkelerde farkl› yöntemlerle yap›lm›fl çal›flmalar›n hepsine bu bölümde de¤inmemiz çal›flmam›z›n s›n›rlar› aç›s›ndan mümkün de¤ildir. eskisinden farkl› olarak üretime dayal› toplumsal s›n›f kimli¤i ile de¤il. Toplumda tam istihdam olsa bile çal›flan yoksullar olabilece¤i. Bireyleri yaflamlar› da tüketim toplumu içinde parçal›. Buna karfl›l›k sivil toplum kurulufllar› arac›l›¤› ile bafllat›lan birçok sivil inisiyatif bu noktada çok önem kazanm›flt›r. tüm sosyal hastal›klar›n ilac› olarak düflünülen ifl ve istihdam›n asl›nda yoksulluk problemini tam da çözmedi¤i bilgisi hayal k›r›kl›¤›na neden olmufltur. Bireyin refah›nda ve baflar›s›nda toplumun sorumlulu¤u son derece azalm›fl.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 157 Bütün bu tan›mlar›n yan› s›ra 1990 sonras› literatüre giren s›n›f alt› ya da s›n›f d›fl› (underclass) kavram› ise uzun süren iflsizlik çeken ve ifl bulma olas›l›¤› zay›f veya art›k çal›flamayacak durumda olan kesime iflaret eder. Toplumlarda ifl olanaklar› azald›kça kitleler giderek beklentilerinin alt›na düfltükçe ve sosyal devletin sa¤lad›¤› bir çok yard›m kesildikçe bireylerin kamu harcamalar›na kat›lmalar› anlay›fl› egemen oldukça yoksullu¤un ve toplumdaki olumsuz etkilerinin artmas›ndan korkulmaktad›r. belirsizlikler içinde sürekli kay›plar›n› ve kazançlar›n› hesap ederek yaflamal›d›r. Toplum. yaflam stilleri ve tüketime iliflkin be¤enileriyle olufltu¤unu öne süren çal›flmalard›r. yakalad›¤› f›rsatlar› kamusal alanda gösterebilen tüketici bireyler olarak tan›mland›¤›nda.enformel sektör iflleri de k›s›tlanm›fl olan. ar›zal›. bireylerin tüketim alan›nda benimsedikleri tarzlar›. Ayr›ca “mutlu bir yaflam” tüketim toplumunda hayat›n sundu¤u f›rsatlardan yararlanma. üreticiler a¤›rl›kl› bir toplumdan tüketici a¤›rl›kl› bir topluma evrilmifltir. tüketim toplumu yoksullar› mutlu yaflam flöyle dursun. Yeni Yoksulluk ve Tüketimden D›fllanm›fll›k Yoksulluk çal›flmalar›nda yeni bir e¤ilim tüketim çerçevesinden sosyal yaflama bakarak yeni toplumsal kimliklerin ve farkl›l›klar›n.

Bunlar. Bu gruplara üyelik do¤ufltan kazan›lan kal›tsal bir statüdür ve kast üyelerinin ba¤l› bulunduklar› kast grubunu de¤ifltirmelerine olanak yoktur. Bu topraklar›n büyüklü¤ü ve kullan›m haklar› yasal olarak tan›mlan›r. ekonomik. biyolojik. özellikle Hindistan’da geçerli olan ve Hindu felsefesi. Ancak savafllar sonunda da yenilen taraf›n kölelefltirilmesi mümkündür. salt ekonomik analize dayal› sosyal s›n›f farkl›l›¤›n›n önüne geçti¤i düflüncesi önem kazanm›fl ve eflitsizli¤e tüketim farkl›l›klar›. Genelde do¤ufltan kazan›lan babadan o¤ula geçen bir statüdür. kültürel ve sosyal bir çok farkl›l›¤a iflaret eder. Bunlar. Sosyal s›n›fa aidiyet aileden miras al›nmad›¤› gibi yasal veya geleneksel bir temele de oturmaz. sosyal s›n›f. Kast sistemi 3. 1789’da ilan edilen Fransa ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi’ne göre “‹nsanlar›n eflit do¤du¤u ve eflit yaflamas›”n›n gerekli oldu¤u belirtilmifltir. Bu sistem içinde üç temel grup soylular. 1. Kuramsal olarak bu üç boyut birbirinden ba¤›ms›z olarak belirlenir. Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤in de¤iflen biçimlerini aç›klamak. Art›k toplumlarda toplumsal cinsiyet. Ancak bu farkl›l›klar toplumdaki egemen de¤er yarg›lar› ve normlara göre. gelenek ve mesleki ayr›mlara dayal› bir tabakalaflma biçimidir. Bu kavram insanlar ve gruplar aras›nda fiziksel. Kölelik sistemi 2. s›n›fa ait olmak daha üst bir de¤er ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gruba. ekonomik ve kültürel nedenlerle ortaya ç›kan farkl›l›klar bireyler ve gruplar aras›nda çeflitli eflitsizliklere neden olabilirler. tüketim farkl›l›klar› gibi farkl›l›klar›n. Kölelik bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk›n› tan›mlayan en afl›r› eflitsizlik biçimidir. Vaishya (tüccarlar) ve Shudra (iflçiler). Ona göre s›n›f eflitsizli¤inin oluflmas› toplumdaki s›n›flar mücadelesi içinde anlafl›lmal›d›r. Kast Orta Ça¤’da. tercihler. Belli bir gruba. din. “üst . serfler ve din adamlar›d›r.alt” gibi bir de¤erlendirmeye tabi tutulduklar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik bireylerin yaflam›nda önem kazanmaya bafllar. yaflam biçimleri üzerinden yap›lan tart›flmalar damgas›n› vurmufltur. kay›ts›z flarts›z eflitlik çok önemli bir insanl›k de¤eri olarak meflruiyet kazanm›flt›r. psikolojik. Marx’a göre eflitsizlik toplumda birbiriyle z›t ve çeliflkili ç›karlara sahip iki sosyal s›n›f aras›ndaki kutuplaflmaya dayal› olarak oluflur. Sosyolojide Karl Marx ve Max Weber eflitsizlik üzerine birbirlerinin yazd›klar›ndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mant›ksal çerçeveleri içinde çok farkl› sonuçlara ulaflm›fllard›r. Yap›sal-‹fllevselci okula göre toplumsal tabakalaflma “toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler aras›ndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler AM A Ç 3 A M A Ç 2 . Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl› yaklafl›mlar› özetlemek. bunu da kendi yetenekleri ve kazan›mlar› ile yapabilece¤i için de¤iflime ve dinamizme en aç›k sistem olarak tan›mlan›r. statü ve politik partidir. ›rk. Tarihte dört farkl› toplumsal tabakalaflma sisteminden bahsetmek mümkündür. Sosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek için önemli kavramlardan ilki farkl›laflma’d›r. etnik köken. Dört temel kast (Varna) grubu vard›r: Brahmin (din adamlar›). Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem ve 4. Weber’in toplumsal tabakalaflma kuram›ysa üç boyut üzerinden tan›mlanmaktad›r. Feodalite’de topraklar kral taraf›ndan soylular aras›nda da¤›t›l›r. eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl. Daha sonra eflitsizlik 1950’de ABD’de ilk kez akademik sosyoloji içinde flekillenen Yap›sal-‹fllevselci okul ve Çat›flma okulu içinde daha farkl› ele al›nm›flt›r. Toplumda daha çok yap›sal. de¤iflmeyi ve ortaya ç›kan yeni eflitsizlikleri anlamak için yeterli bir kavram olmad›¤› yayg›n bir flekilde iddia edilmifltir. Kashtriya (askerler).158 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet AM A Ç 1 Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgular›n› ve onlarla ilgili kavramlar› tan›mlamak. töre. s›n›fa aidiyet alt bir de¤er ve imtiyazs›zl›k olabilir. Sosyal S›n›flar ise di¤er tüm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl› olarak kiflinin içine do¤du¤u mevki/statüyü de¤ifltirebilme özelli¤ine sahip oldu¤u. Sosyal s›n›flar olarak kabul edilir. Frans›z Devrimi’nin insanl›¤a sundu¤u özgürlük. 1980 sonras›ndaki eflitsizlik tart›flmalar›ndaysa sosyal s›n›f kavram›n›n toplumdaki geliflmeleri.

inisiyatifi yüksek. tasar›m ve grafik. stiller.” “kent yoksullar›” ve “s›n›f alt›” gibi kavramlarla anlat›lmaktad›r. fordist ifl süreçlerinin yerini fordizm sonras› ifl süreçlerine b›rakt›¤›. zevkler. iflsizli¤in artmas› gibi nedenlerle yoksullu¤un nedenleri.) ise eski beyaz yakal› orta s›n›ftan çok farkl›. Dünyada sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl ülkelerde bile sosyal devlet kavram›ndan giderek vazgeçilmesi.” “göreceli yoksulluk. Yoksulluk ve eflitsizlik aras›ndaki iliflki “mutlak yoksulluk. toplu kimliklere ve aidiyete karfl› olan tutumu kendi s›n›f›n›n özeliklerinden kaynaklanmaktad›r. toplu s›n›f davran›fllar›na. Wright tabaka/s›n›f analizlerinde Marx’›n s›n›f analizlerinin bugünün ekonomik ve teknolojik flartlar›na uyarlanmas›n› savunmufltur. 1980’lerin bafllar›nda sosyal s›n›f tart›flmalar›nda yeni bir evreye girildi.6. otoriteye ba¤l› olmadan çal›flabilen. Orta s›n›f›n tüketim odakl› bir dünyada farkl›l›klar› özellikle tüketimde farkl› yaflam tarzlar›. Ünite . marka kullan›m› olarak belirlenir. Bu yeni toplumsal aktörün eski siyasi ve sosyal s›n›f örgütlenmelerine. Zira orta s›n›f heterojen yap›s› nedeniyle bir araya gelemeyen. 1980 sonras› teknolojinin geliflmesi ile ortaya ç›kan yeni ve profesyonel meslekler (enformasyon teknolojileri. 1980 sonras›nda E. yafl ve tüketim normlar›na dayal› yeni kültürel kimlikler s›n›f kimli¤inin yan› s›ra önem kazand›. Çal›flma yaflam›n›n de¤iflti¤i. yönetim ve büro ifllerini yapan beyaz yakal›lar (kol eme¤ine mavi yakal› dendi¤i gibi) gibi ifl ve meslekleri temsil eder. 1980 sonras› toplumda temel aktör olarak öne ç›kan Orta S›n›f. medya ve iletiflim sektörü. sanayileflmenin gerilemesi. profesyonel. Sosyal s›n›f kavram›na iliflkin tart›flmalar da bir dönüflüm geçirdi. Tabakalaflma çal›flmalar› içinde yoksulluk konusu 1980 sonralar›nda yer almaya bafllam›flt›r.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 159 aras›nda kendi yetenekleri ve e¤itimlerine uygun olarak da¤›t›lmas›” sürecinde oluflur. etnik veya ›rka dayal› köken. boyutlar› ve sonuçlar› kavramlaflt›r›lmak istenmifltir. iflletmecilik. bireysel özelliklerin ve her türlü bireysel özgürlük ve temsillerin önem kazand›¤› bir yeni s›n›f- AM A Ç 4 t›r. “eme¤e dayal› olmayan” iflleri yapanlar. bofl zaman faaliyetlerinin ve tüketim alan›n›n insanlar›n yaflam›nda daha çok yer tuttu¤u bu yeni zamanlarda eflitsizlik tart›flmalar› da bu yeni alanlarda oluflan eflitsizlikleri anlamaya do¤ru evrildi. reklamc›l›k. yöneticilik. tek tip olamayan ve buna karfl› ç›kan. . Günümüz toplumlar›nda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizli¤e iliflkin yeni tart›flmalar› ve kuramlar› aç›klamak. kol eme¤inden kafa eme¤ine geçiflin gerçekleflti¤i. üst düzey e¤itimli. emek gücünün becerisinin artt›¤›. Toplumsal cinsiyet. iflçiler aras›nda bir farkl›laflma yafland›¤›. vb. kafa eme¤i. Bu da¤›lma liyakat kural›na göre olmal›d›r. çok vas›fl› bir grup olarak yeni orta s›n›f› oluflturmaktad›r. O.

Sosyolojide Sosyal S›n›f kavram› daha çok hangi amaçla kullan›l›r? a. Bireyin do¤um yerine ba¤l› oldu¤unu c. Soy sopa dayal› eflitsizlikleri ifade etmek için kullan›l›r b. Düflük ücretliler c. Modern toplum c. Yafll›lar ve engelliler d. Siyasi gücü olan ile olmayan aras›ndaki farkl›l›¤a karfl›l›k gelir d. K. Toplumda kat› bir hiyerarfli olmas›na dayan›r e. Toplumsal uzlaflma ile çözülür. 7. Kölelerin özgürlüklerinin olmamas›. d. c. Göreceli yoksulluk kavram›na afla¤›dakilerden hangisi karfl›l›k gelir? a. Eflitsizlik kavram›n›n toplumda dikkat çeken bir konuma gelmesi ve sorgulanmaya bafllanmas› için afla¤›da verilen geliflmelerin hangisi en önemlidir? a. Soy sopa ba¤l› eflitsizliklerin ortaya ç›kmas› d. Toplumda fleref. E¤itim sistemine ba¤l› oldu¤unu d. a. Kölelerin en yorucu ifllerde çal›flmas›. Kapitalizmin geliflmesi b. e. Tarihte kölelik sisteminin en afl›r› eflitsizlik olarak tan›mlanmas›ndaki temel neden afla¤›dakilerden hangisidir? a. Köleli¤in kat› kurallar› olmas›. Sosyal s›n›f tart›flmalar›nda 1980 sonras› en önemli geliflme nedir? a. Marx için s›n›f çeliflkisi kavram› nas›l tan›mlan›r? Toplumsal süreç içinde geçicidir S›n›flar aras›nda z›tl›klar oluflturur Toplumsal süreç içinde kal›c› ve çözülemezdir Toplum düzeninin bozulmas›d›r.160 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Kifliler aras›ndaki hak ve görev iliflkilerine dayan›r.yoksulluk konumunu anlat›r c. b. 9. Toplumsal cinsiyet kimli¤inin toplumda önem kazanmas› d. Kast Sistemi d. Kast sistemi toplumda uzun seneler yaflayabilmesin temelindeki meflruiyet afla¤›dakilerden hangisine dayan›r? a.afla¤› do¤u hareketlili¤inin afla¤›daki faktörlerden hangisine ba¤l› oldu¤una iflaret eder? a. 1789 Frans›z Devrimi e. Aile kökenine ba¤l› oldu¤unu b. 6. Köleli¤in bir insan›n di¤er insan üzerindeki mülkiyet hakk› olmas›. Toplumsal hareketlilik toplumda bireylerin toplumsal konumlar aras›nda yukar›. b. unvan farkl›l›klar› ile belirlenir e. d. Dezavantajl› gruplar e. e. T. Çal›flma yaflam›ndaki dönüflümler c. Kast sistemi d›fl›nda gruplar olmas›na dayan›r. flan. 5. e. Marx’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r c. Hindu felsefesine ve ikinci hayat inan›fl›na dayan›r b. Farkl› kastlar aras›ndaki ifl bölümüne dayan›r. toplumsal cinsiyet ve etnik köken gibi kimlikler aras›nda kesiflme ile ortaya ç›kan eflitsizlikler b. Köleli¤in babadan o¤ula geçmesi. Yeni markalar›n ortaya ç›kmas› e Toplumda güvencesiz ifllerin artmas› 10. S›n›f. Genel refah düzeyine ve insanca bir yaflam düzeyine eriflmesi engellenmifl olanlar . Kölelik sistemi b. Temel ihtiyaçlar›n› karfl›layamayan gruplar b. Miras yolu ile kiflilere geçen vars›ll›k. K. Toplumda k›t bulunan maddi kaynaklar›n mülkiyetine ulaflabilme yetkisini ifade eder d. Parsons’›n öne sürdü¤ü bir kavramd›r b. Feodalitede görülen toprak mülkiyetine dayal› sistem 3. Toplumdaki liyakat mekanizmas›na ba¤l› oldu¤unu e. Statü gruplar› c. Afla¤›dakilerden hangisi bir toplumsal tabakalaflma sistemi de¤ildir? a. Afla¤›dakilerden hangisi Sosyal statü kavram› için do¤ru bir ifadedir? a. Modern toplumda çal›flma yaflam›ndaki iflbölümünde kazan›lm›fl bir statünün paylafl›ld›¤› bir gruba ait olma durumunu ifade eder. d. 1789 Frans›z ‹nsan ve Yurttafl Haklar› Bildirisi 2. c. Sosyal s›n›flar e. 4. Toplumun farkl› kast gruplar›na bölünmesine dayan›r c. Bireyin babas›n›n konumuna ba¤l› oldu¤unu Söyler. Toplumdaki ekonomik farkl›l›klar ile belirlenir 8.

Öte yandan “Yeni Endüstriyel Paradigma ve Kurumsal Ekonomi” teorileri ise. 1992. 1994). meslektafllar› taraf›ndan “ekonomistik” aç›klamalarla yetindikleri için elefltirildiler (Burrows & Loader. 1991). Kentsel iflgücünün yeni nitelikleri üzerine çal›flmalar. “. “Oysa” der Granovetter. yoksullu¤un hangi kategorilerle tan›mlanaca¤›. Goldhorpe ve Marshall (1992) yeni üretim sistemati¤i ve kentsel s›n›f analizlerinde “Halihaz›rdaki toplumda 2/3 istihdama karfl›l›k 1/3 iflsiz oran›n›” vurgulayarak. Bu göstergeler “göç”. hapishane kaçk›nlar›. sosyal hizmet uzmanlar›n›n da ilgi oda¤› olmaktad›r. “kentsel alanlar” ve “çal›flma” üzerinde yeniden düflünmemizi gerektirdi.k›r/kent dengelerinde bozulmalar. 1994). yani ikincil ifl gücü pazar›n›n daimi oyuncular›: kad›nlar. “yoksulluk”. t›rt›kç›lar. kentsel yap›larda gerilemeler. Bu dönüflümü “Küreselleflme” ve “ Post-Fordist üretim sistemlerin yayg›nlaflmas›” ve buna ba¤l› olarak yoksullu¤un yayg›nlaflmas› ile birlikte alan görüfller (Jessop. “kendili¤inden ç›kar›n› maksimize eden insan” temelinde. bileyciler. 1991) ve spesifik üretim normlar›n›n kapitalist pazar ekonomisini bu yolla yayg›nlaflt›rd›¤›n› iddia edenler (Lipietz. kumarbazlar. Kaygalak (2001). kent yoksullar›. 1992). Ona göre “‹nsan Kaynaklar› Teorisi”. istenmeyen ve tehlikeli olan›n) analizleri yapmada da öncü olabilmifltir (Westergaard. ba¤lant›s›. Jenks & Peterson. ayr›ca yeni iflkollar›n›n kentte yaratt›¤› yoksulluk ve yoksullukla birlikte yaflama biçimlerine iliflkin çal›flmalarla birlikte ilerlemektedir. dilenciler. Payne (1987). çanta tafl›y›c›lar›. (2000).O Wright’›n Kapitalin bir fonksiyonu olarak s›n›f” kavramlar›ndan farkl› bir yeni aç›klama gerektiren bu yeni tabaka. tamam›yla sosyal ve sosyalpsikolojik eriflme ve edinme faktörlerini göz ard› etmektedir. “kentsel yeni yoksulluk” kavram›n› da ortaya ç›karm›flt›r. Mingione (1996)). 1962:295). iflin süreklili¤i ve karakteristi¤i. torbac›lar. gerek zorunlu göç kapsam›ndaki büyük yer de¤ifltirmelerin gerekse küreselleflmenin ortaya ç›kard›¤› düflük nitelikli iflgücünün kentlere ak›s›n›n bir ç›kt›s› olarak. yeni göç ve yeni kentli analizlerinde anahtar bir kavram olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r (Bkz. Marx’›n “Yedek iflgücü ordusu” (Marx. Yeni iktisadi yap›lanmalar›n yaratt›¤› etkiyi en iyi yeni kentsel iflkollar› ve kentsel mekan da¤›l›mlar› ile çözebilece¤imiz aç›kt›r (Lash & Urry.tüm suç ve h›rs›zl›k türlerine bulaflm›fl. 1999). cahiller. Güvenç. 1996:1). genelev kap›c›lar›.. 13-18 yas_ gruplar›d›r. Birleflmifl Milletler için “Dezavantajl› gruplar”. göstergelerle u¤rasan akademisyenler kadar. 1962) ya da E. Marx için lümpen proleter:“. non-labor’un . tombalac›lar. göç. özellikle iflin ve çal›flman›n yeni biçimleri ve kentsel meslek ve ifl d›fl› alanlara iliflkin aç›klamalar bu çerçevede de¤erlendirilmektedir. imalat›n bu yolla üçüncü dünyaya yay›ld›¤›n› ve bu nedenle yoksullu¤un artt›¤›n› öne sürenler (Brown & Scase. bu ba¤lant›n›n basit bir korelasyona dayanmad›¤›n› gösterir (Granovetter. tabaka ve s›n›f analizleri konusunu revize etmemizi gerektirecek yeni analizlere ihtiyaç duyurdu. “. tokatç›lar.. bu yeni durumun göstergeleri olarak kabul ediliyor” (Payne & Payne& Hyde. e¤itim sisteminde niteli¤in bütünsel olarak azalmas›. sokak çalg›c›lar›. ifli yapan kiflinin bireysel karakteristiklerini ve ayr›ca ifle eriflme yollar›n›. tenekeciler.... “k›rsal alan”.1988).. “‹kincil ‹flgücü Pazar›” kavram›yla tart›flt›¤› analizinde. yine moral bir tersine çevirmeyle “Yeni sa¤” teorilerine. Ünite . Yeni kentsel s›n›flar›n ya da tabakalar›n ortaya ç›kmas›..bu ayaktak›m›.6. kentlere farkl› tabakalardan ve nedenlerden akan göç ve göçle birlikte hareket eden iflgücü.. Kentsel yeni yoksulluk kavram›.Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 161 Okuma Parças› Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›* Küreselleflme ve buna ba¤l› olarak yeni ekonomi politikalar›ndaki (NEPs) yay›lma. 1999). gelir ve statü iliflkisini. 1993). toplumun k›r›nt›lar›yla yetinen. analizlerinde ücret yap›lar›n› ve ifl gücü pazar›n› do¤rudan ekonomik pazar›n birer ba¤›ml› de¤iflkeni olarak almaktad›r... çul-çaput toplayanlar. statü ile ifl aras›nda anlaml› bir korelasyon oldu¤unu iddia ederken. öncelikle ‹ngiltere’de yap›lan çal›flmalar etken olmufltur. Myrdal için “underclass” (s›n›f d›fl›) kavramlar›yla aç›klanan bu yeni yüzer-kategorileri tan›mlamada. tüm s›n›flardan kovulmufl art›klard›r (Marx. bunlar›n belirgin yaflam stilleri ve tüketim kal›plar› aç›s›ndan ay›rt edilebilece¤ini gösterdiler. Yoksullu¤un bu tabakas›n›n Marx’a göre tarifi moral bir kavramlaflt›rma içermekteydi ve sonradan bu moral kavramsal analizle çal›flan birkaç sosyolog için de anahtar olabildi.’ikincil iflgücü pazar›’ aç›klamas›. Parkin için “non-labor”. cepçiler. Hareket kabiliyeti ve f›rsat›n› en az ele geçirebilenler. siyahlar. yeni iflkollar›n›n ortaya ç›kmas›. tehlikeli yeni s›n›f›n (“S›n›f d›fl›”n›n. olmayan. Ne yaz›k ki bu anahtar. 1980’leri izleyen y›llarda. Kentsel yeni yoksulluk tart›flmalar›. Pahl (1984. kaçak köleler. süprüntü. belirli bir ifli. iflin statüsünü ve iflçinin buna ba¤l› statüsünü etkileyen üç as›l faktör olarak al›r” (Granovetter. Parkin. Granovetter. ordu art›¤› askerler.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. ikinci olarak çöpün ekonomik ve ekolojik de¤erleriyle birlikte ele al›nacakt›r. aile yap›s›. Abelda (1999:725) yoksullu¤u. e S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹nsanlar›n edindikleri e¤itim ve mesle¤e dayal› bir gelir elde etmeleri daha çok Weber’ci ve Yap›sal ‹fllevselci kuramlar›n üzerinde durdu¤u do¤al. bak›m sözü ve kazanç konusundaki yükümlülüklerine eriflmede yetersizlik” hali olarak tan›mlar. öncelikle küresel ekonominin kentsel iflgücü üzerindeki mikro ve makro etkileriyle. 2000). c 7. Treanor. yoksullu¤un daha ileri ve a¤›r bir biçimi oldu¤una iliflin önermelerin tart›fl›lmas› ise son k›sm› oluflturacakt›r. 88-89. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1.pdf adresinden okuyabilirsiniz. Erder(1996. gelir gibi eski kriterlerle aç›klanamayacak yeni bir kast sistemine do¤ru evrildi¤ine dikkati çeker. kentsel yeni yoksullu¤u yine de yap›salc› aç›klama çabalar› olmakla elefltirildiler (Bauman (1998). Makalenin devam›n›/tamam›n› http://www. salt etnisite. kentsel yeni yoksulu tan›mlamada oldukça elveriflli kavramlard›r. *"Çöp ‹nsanlar›" terimi." "Çöpte çal›flan ve çöpte yaflayan" ya da günlük deyimiyle "korsan çöp toplay›c›lar›"n› tan›mlamak için üretilmifl bir kavramd›r. Kaynak: Nefle Özgen. kaç›n›lmaz ama toplum için geliflmeyi sa¤layan bir eflitsizliktir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma Kuramlar›” konusunun gözden geçiriniz. Ancak bu aç›klamalar. yeni eflitsizlik kategorilerinin. e 6. “Çöpte Yaflayanlar” ve “Çöpten geçinenler” kategorileri. Türkçe d›fl›ndaki karfl›l›¤› olan 'scavengers' ise. b 3. kentsel alanda "Sokaktan çöp toplayarak geçinen. Kentsel yeni yoksullu¤un. ›rk. d 8.1997)). cinsiyet ve etnisite (Parkin. a 5. Scott(1994). Öte yandan.neseozgen. yeni kent yoksulu profili. Yap›sal-ifllevsel okul ise toplumun gereksinimlerinden yola ç›karken farkl› meslekleri topluma yararl› farkl› ifllevler olarak kabul edip bu yararl› bilgi becerilerin elde edilme süresi (e¤itim) ve bu konuda yap›lan fedakârl›klar›n (zaman ve para harcama) ilerde farkl› gelir düzeyleri olarak bir ödül sistemine dönüflmesini öngörür.” Toplum ve Bilim. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl ve Kavramsal Çerçeve” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kentsel bir yoksul tipi olarak “çöp toplay›c›l›¤›n” bir ifl ya da meslek kategorisi olarak ele al›n›p al›namayaca¤› tart›fl›lacak.162 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› üç kategori ile belirlenebilece¤ini belirtir: ›rk. Say›: 89. “ifl ve kazanç olanaklar›na ve refah›n istihdam. Bu çal›flmada. Kuramlar” konusunu gözden geçiriniz. b 4. e 2. Ayr›ca Weber pazara mal sunanlar ile hizmet sunanlar aras›ndaki temel eflitsizli¤i de yine gelir fark› olarak anlar. Bir y›l arayla iki flehirde (Denizli ve Samsun) gerçeklefltirilen “Kentsel Kat› At›k Projeleri”nde toplanan veriler ›fl›¤›nda. d 9. ‘yeni yoksulluk’ kavram›n› tart›flmak için arac› k›l›nacakt›r. Harris(1996). Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk” konusunu gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Eflitsizlik ve Tabakalaflmada Yeni Tart›flmalar. argoda 'lefl yiyen' anlam›na gelmektedir. s. Ancak Marx kapitalist sistemin insanlara dayatt›¤› toplumsal ifl bölümü ile ortaya ç›kan egemen s›n›f ve tabi olan s›n›f yap›s›nda böyle aç›k bir . bu yolla ‘çöp insanlar›’ araflt›rmas›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumsal Hareketlilik” konusunun gözden geçiriniz. “Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp ‹nsanlar›.net/tr/yayinlar/7. her iki okulda kapitalizmin “aç›k bir toplum” olarak insanlara eflit düzeyde f›rsatlar sundu¤unu ama insanlar›n bu f›rsatlardan yararlanmalar›n›n kendi kararlar› oldu¤unu söyler. Weber toplumda s›n›fa dayal› eflitsizliklerin piyasa mekanizmas› içinde ortaya ç›kt›¤›n› kabul etti¤i için farkl› meslek gruplar›n›n farkl› e¤itim düzeylerine gereksinimleri olaca¤› ve bu edinilen bilgi becerinin de iflçiler aras›nda farkl› gelir gruplar› yarataca¤›n› görmek mümkündür. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tarih ‹çinde Tabakalaflma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Liberal görüflün de temel fikri olan insan özgürlü¤ü bu anlay›fl›n temel dayana¤›d›r.

“The Red Belt. ve W. Class and Stratification” içinde Crompton. Londra : Collins. Glass.M. (2000). ve Mann. H. (1967) Class.V. J.) Gender and Stratification. 295-316. Weber. Moore (1945) “Some principles of Stratification”.” Open University Press. (2011).6. M. Blackwell. K. “Toplumsal Tabakalaflma”. gelirine. Black Belt : Racial Division. D. s. “Gender. onlar›n ev d›fl› faaliyetleri üzerinden tan›mlanm›fl bir kavramd›r. (1998). toplumsal cinsiyet rollerine ba¤l› olarak kad›nlar için geçerli olmayan kavramlard›r. R..S. Status And Power. Ankara : Mart› Kitap ve Yay›nevi. Cilt: 3. Bu anlamda. ve Crompton.W. M. (1996).) Social Mobility in Great Britain.) Rethinking Class. “Class analysis and Social Transformation. Sennett. ‘Class Boundaries in Advanced Capitalist Societies’. ve Mills.. (1995) ‹stanbul ve Anadolu’dan S›n›f Profilleri. Dolay›s›yla toplumsal cinsiyet kimli¤ine göre ayr›flm›fl bir toplumda bu varsay›m tam da yerine gelmez. (1985). (1963). (ed). Ünite 7. (2004). kad›nlar›n ev içi emeklerinin daha önemli oldu¤unu vurgulad›kça kad›nlar toplumsal hareketlilikte bir konum almaktan geri b›rakt›r›lm›fl olurlar. (eds.). Boratav. Londra: Lawrence Wishart Walby. F. London: Verso Yuval-Davis. Goldthorpe. Londra. ve Hinderik. 98. Oxford: Clarendon Press. kariyer edinebilece¤i bir ifl. Oxford : Polity Gerth. ve Holborn. (1948). Class Inequality and the State in the French Urban Periphery and the American Ghetto” içinde Mingione..R. (1998). 4.88. Londra: Blackwell. Social Inequalities in Comparative Perspective. S. Buckingham/ Philadelphia: Open University Press. K. Yani erkekler için tan›mlanm›fl. ‹nsanlar kendilerine dayat›lan ekonomik. Erkek ise toplumsal konumunu e¤itimi. (1974). New Left Review. D. Consumerism and the New Poor. (2001). 13 (3): 193-290 . (1980). Social Mobility and Class Structure in Modern Britain. (1970). günümüzde kalk›nma dendi¤inde ekonomistlerce ortaya at›lan kavram geliri art›rmak veya pastay› büyütmek olsa da sosyolojide ve eflitsizlik yaz›n›nda bu gelirin/pastan›n bölüflümü veya bu sistem içinde kimlerin kendi toplumsal konumlar›n› seçme hakk›na ne kadar sahip olabildikleri konusunda bir tart›flma vard›r. New York: Palgrave Macmillan. P. (2002). Ayr›ca. Türkiye Araflt›rmalar›. S›ra Sizde 2 Toplumsal hareketlilik toplumdaki geliflmelerin bireylerin refah›na.V. A. (ed. siyasal ve sosyal konumlar›nda kendileri seçmese de yaflamlar›n› sürdürmek zorundad›r. (2006).C. J. Haralambos. Kad›n ev d›fl›nda bir e¤itim. (ed. R. (2. Londra: Hutchinson. F.J.O. Wacquant.O. Ço¤u durumda kad›n ailesinin statüsüne ba¤l› kalarak liyakat ilkesinden yararlanamamaktad›r. toplumsal temsiliyet kazanamad›¤›ndan ve sürekli kocas›na.D. (1986). Dolay›s›yla kalk›nm›fl toplumlar bireylerinin kendi toplumsal konumlar›n› görece özgür ve kendi tercihleri do¤rultusunda belirleyebildikleri toplumlard›r. K. 242-249. Wright. “Toplumsal Eflitsizlikler. “From Fordism to Flexible Accumulation” içinde Nash. no. Anthias. (ed. Bendix.Z. cilt:10. syf. R.F. ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. K.. S. “Intersectionality and Feminist Politics”.E. Ve Lipset. European Journal of Women’s Studies. Work. Londra: Routledge. (1976). ve Hall. American Sociological Review. Eskiflehir : Aç›kögretim Fakültesi Yay›n› No: 1401. Harvey.. D. toplumsal hareketlilik kavram›n›n öngördü¤ü liyakat ve kazan›lan toplumsal konumlar. (1947).) Urban Poverty and The Underclass. babas›na ba¤›ml› olarak yaflamak zorunda kald›¤›ndan toplumsal statüsünün yükselmesi de olanaks›z hâle gelir. “Social Mobility in Great Britain: A study of Intergeneration Changes in Status” içinde Glass. London: Routledge Davis. e¤itimine yans›yarak daha gelifltirece¤i varsay›m›ndan yola ç›kar. Kalayc›o¤lu.E. Londra: Taylor & Francis Giddens. J. (Eds. T. New York: Norton Marx. J. Classes. N. Polity Press. The Theory of Social and Economic Organization. (2004). 234-274. Bauman. Londra: Blackwell. Kalayc›o¤lu. ve Waters. E. Corrosion of Character.. ‹hsan Sezal).Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik 163 toplum olamayaca¤›n› belirtir. From Max Weber: Essays in Sociology. M. S›n›f ve Yoksulluk” Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik kitab› içinde. K›ray. s. Readings in Contemporary Political Sociology. 6. Sociology. Ünite . (2005). Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bourdieu. Anadolu Üniversitesi Yay›n› No: 2415. Ayr›ca bu kavram di¤er tabakalaflma kavramlar› için oldu¤u gibi eril bir kavramd›r. Distinction : A Social Critique of Judgement of Taste.C. 66. Capital. Bask›. Social Stratification as an Obstacle to Development : A Study in Four Turkish Towns. s. bas›m). “Race and Ethnicity in France” in Devine. M. Savage. New York : Praeger Publications Savage. (1989). Sociology: Themes and Perspectives. C.R.S. E. ifl gücüne kat›l›m› ve yükselen kariyeri ile sürekli yükseltebilir. Kastoryano. Öncelikle toplumsal cinsiyet rollerinin ö¤retisi kad›nla erke¤in farkl› rolleri oldu¤unu. Mike (2000). M.R. M. (ed. M. NewYork: Oxford University Press Wright. Scott. Bask›. L. Sosyolojiye Girifl. “Social Stratification and Social Inequality: Models of Intersectionality and Identity” içinde Devine.

Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klayabilecek.7 Amaçlar›m›z • • • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetleyebilecek. Anahtar Kavramlar A¤ Toplumu Enformasyon/Bilgi Toplumu Bilgisel Ekonomi Dijital Uçurum-Dijital Bölünme Etkileflimli Medya ‹nternet ‹zleyici Küreselleflme Medya Endüstrisi • Medya ‹çeri¤i • Medya’n›n Al›mlanmas› • Medya’n›n Ekonomi-Politik Yap›s› • Sanal Cemaatler • Sosyal Paylafl›m A¤lar› /Sosyal Medya • Yak›nsama • Yeni Medya ‹çindekiler • G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA • MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR • MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹-POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) • ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Medya . Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz edebilecek. ekonomik. Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirebilecek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klayabileceksiniz. Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirebilecek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klayabilecek. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptayabilecek ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flabilecek. Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptayabilecek ve a¤ toplumunun teknolojik. toplumsal niteliklerini tan›mlayabilecek.

Bireyler aras› iletiflim bugüne dek hiç olmad›¤› kadar art›k etkileflimsel mecralarda sosyal a¤larda gerçeklefliyor. Di¤er bir deyiflle günümüzde medya kurumlar› kapitalist piyasa koflullar›nda ve kâr maksimizasyonu mant›¤›/hedefi ile faaliyet gösteren birer endüstridirler. ülkeye ve dünyaya dair imgelerinin yegâne kayna¤› hâline gelmifltir. kültürel. kültürel alan›n ve siyasi arenan›n önemli bir ögesi hâline gelen medya art›k hayat›m›z›n merkezindedir. 1980’lerde ivme kazanan neo-liberal politikalarla efl zamanl› gerçekleflen özellefltirme ve deregülasyon uygulamalar›yla medya kurumlar›n›n yap›s› ve ifllevi farkl›laflm›flt›r. oyun konsollar› vb ‹nternet eriflimli iletiflim ve enformasyon teknolojilerinin genel ad›d›r. Günümüzde milyarlarca insan›n günlük yaflam›n›n en önemli parças›n› art›k medya oluflturuyor. 1995) soludu¤umuzu söyleyebiliriz. yüzy›ldan itibaren.Medya G‹R‹fi: ÖNEML‹ B‹R TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA Günde ortalama kaç saatinizi TV izlemek ya da baflta farkl› sosyal a¤lar olmak üzere ‹nternet bafl›nda geçirdi¤inizi hiç düflündünüz mü? Kabaca bir hesap yapt›¤›n›zda muhtemelen sizi bile ürkütecek ya da en az›ndan düflündürecek bir zaman diliminde medya ile iç içe oldu¤unuzu fark edeceksiniz. Günümüzde medya kültürünü soluyan bireyler olan› biteni anlama. özellikle içinde yaflad›¤›m›z 21. bugünün küresel dünyas›nda insan›n hayata. Yeni (etkileflimli) Medya Radyo. Medyan›n toplumsal. bugün medyan›n hayat›n›zda -”dün”e k›yasla. yüzy›l›n en önemli toplumsal kurumlar›ndan biri hâline gelen medyan›n “kapsama alan›” hayal gücümüzü zorlayacak bir h›zla genifllemifl durumdad›r. Sosyal A¤(lar) ya da sosyal paylafl›m a¤lar›. toplumsal dünyay› yorumlama sürecinde büyük ölçüde medya’ya ba¤›ml› bir duruma gelmifl olduklar›ndan bu endüstrilerinin kapsaml› bir flekilde kavranmas› hayati önem arz eder. Bu süreçte baflta ‹nternet olmak üzere yeni medya. di¤er iletiflim araçlar› içerisinde öne ç›kt›. tablet ve avuç içi bilgisayarlar.ne kadar çok yer ald›¤›na hayret edeceksiniz. gazete. Öyle ki epeydir “medya kültürü”nü (Kellner. B›rak›n on sene evvelini an›msamay›. . ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c›lar›n profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servislerdir. sosyal a¤lar ya da yayg›n tabirle “sosyal medya” hayat›m›z›n her alan›n› sar›p sarmalad›. Toplumsal/siyasal yaflamda “gerçeklik”(ler)in ne(ler) oldu¤u art›k önemli düzeyde medya dolay›m›yla infla edilmektedir. siyasal ve ekonomik alanda da medyan›n çok önemli bir yeri oldu¤u uzun zamand›r tart›flmas›z kabul görüyor. Medya ayn› zamanda devasa hacimde bir ekonomik sektördür. 20. befl y›l öncesini göz önüne getirdi¤inizde bile. di¤er toplumsal kurumlardan farkl›laflt›¤› bir nokta söz konudur. dergi ve televizyon gibi ‘geleneksel’ medyadan farkl› olarak kullan›c›lar›na etkileflimli iletiflim imkân› sa¤layan cep telefonlar›. Medya. Toplumsal yaflam›n. Sadece günlük hayat›m›zda de¤il sosyal. e¤itim kurumu hariç. Çünkü önemi her geçen gün artan bir toplumsal kurum olan medyan›n. kullan›c›lar›n bir a¤ ya da site içinde bütün ‹nternet kullan›c›lar›na aç›k (iste¤e göre yar› aç›k veya kapal›) bir profil oluflturmalar›na. siyasal ve kültürel alanda böylesine kritik bir rol oynuyor olmas› üzerinde önemle durulmas› gereken bir durumdur.

tekniklere dair bilgiyi içermekle birlikte as›l bunlar›n fikrini ve bu fikrin toplumsal meflruiyet kaynaklar›n› içerir.0 tabanl›. sinema. ak›ll› TV ve mobil telefonlar› ile bunlar› bir arada kullanmam›z› mümkün k›lan yak›nsama televizyon ve gazete gibi geleneksel medyan›n ifllevlerini farkl›laflt›r›rken araflt›rmac›lar için de yeni inceleme alanlar› oluflturmaktad›r. kültürel çal›flmalar. Bunun nedeni sadece medya kelimesinin daha popüler olmas› de¤il. gazete. Dolay›s›yla sözcü¤ü tekil. ak›ll› mobil (cep) telefonlar›. funzin. Birbirleriyle iletiflimi olmayan. Web 2. iletiflim kuramayan iki düzlem ya da iki ba¤lam aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlar medya olarak tan›mlanmaktad›r. gazetecilik vb. ‹kinci nesil ‹nternet hizmetlerini.0 tabanl› etkileflim uygulamalar›n›. bildiri. ‹flte ikinci nesil ‹nternet hizmetleri. Bir ç›rp›da sayd›¤›m›z iletiflim teknolojilerinden söz ederken sadece teknik araçlardan söz etmiyoruz elbette: Teknoloji onlar› ortaya ç›karan bilgi. sinema-televizyon. televizyon ve ‹nternet kast edilmektedir. Böylelikle medya sosyolojisi. radyo. Kald› ki “iletiflimin [de] öncelikle teknik de¤il. avuç içi bilgisayarlar›. yeni nesil ‹nternet hizmetlerinin geliflmesiyle birlikte “kitle iletiflimi” kavram›n›n karfl›l›kl› etkileflimin mümkün oldu¤u iletiflim ortamlar›n› yeterince tarif edemez hâle gelmesidir. Günümüzde kitle iletiflimi. dergi. de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k gelir.0: 2004 y›l›nda gelifltirilen Web 2.166 Deregülasyon. her ne kadar “kurallar›n kald›r›lmas›” demek olsa da esas olarak 1970’lerden itibaren kamu yay›nc›l›¤› tekellerinin ortadan kalkmas› ve özel radyo/televizyon yay›nc›l›¤›n›n yayg›nlaflmas› yönünde kurallar›n de¤ifltirilmesi sürecini anlatmak için kullan›l›r. Medya terimini karfl›lamak üzere son döneme kadar kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lm›fl olsa da özellikle son 20 y›ld›r medya sözcü¤ü yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. VCD. arac› anlamlar›na gelen mediumteriminin ço¤uludur. ikinci nesil ‹nternet hizmetlerini. mobil telefon. 2011:20) vurgulama- . medyan›n daha çok mercek alt›na al›nmas›na neden olmufltur. Medya Nedir? Medya’y› Nas›l Ele Alabiliriz? Türkçede kulland›¤›m›z medya kavram› ‹ngilizce’deki media’n›n karfl›l›¤› olup Latince araç. broflür. DVD. tablet bilgisayarlar› ve bu yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri aras›nda gerçekleflen yak›nsamay› göz önüne ald›¤›m›zda yaflanan sürecin çarp›c›l›¤›n› görebiliriz. etkileflimli uygulama yatar. tasavvur. medya çal›flmalar›. çok farkl› disiplinlerin bir araya geldi¤i disiplinleraras›. ortam. yani ‹nternet kullan›c›lar›n›n ortaklafla ve paylaflarak yaratt›¤› sistemi tan›mlar Baflta Facebook ve Twitter olmak üzere di¤er sosyal a¤lar›n›n kendi üreticilerini yine tüketicileri aras›ndan oluflturabilmesine imkân veren ‹nternet teknolojisinin temelinde Web 2. yani tek bir araç olarak görerek farkl› iletiflim araçlar›ndan söz edilirken “medyalar” denilmesi yanl›fl bir kullan›md›r. yani Web 2. gazete. kitle iletiflim araçlar› kavramlar›n›n yerine art›k sadece medya kavram› kullan›lmaktad›r. özellikle radyo. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Modern kitle iletiflim kurumlar›n›n. Burada dikkat edilmesi gereken nokta medya teriminin ço¤ul olarak bu iletiflimi mümkün k›lan araçlara karfl›l›k geldi¤idir. billboard.” Teknoloji. Günümüzde toplumsal iletiflim büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçeklefltirildi¤inden bu ünitede medya denildi¤inde ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar.0. alg›. Yak›nsama: Farkl› teknolojik sistemlerin benzer görevleri uyum içinde yerine getirebilecek flekilde gelifltirilmesidir. 2011: 13) ki bu anlamda ideolojik bir olgudur. “Peki ilk kullan›m›yla kitle iletiflim araçlar› ya da bugün kulland›¤›m›z flekilde medya dedi¤imizde hangi iletiflim araçlar›na iflaret ediyoruz?” En genifl anlam›yla düflündü¤ümüzde kitap. hatta disiplinler-üstü özellikler gösteren genifl kapsaml› çal›flmalar ortaya ç›km›flt›r. yani medya’n›n toplumsal ve ekonomik yaflamdaki yerinin ve öneminin genifllemesi. Farkl› bir ifadeyle teknoloji. kültürel ve politik bir olgu oldu¤unu” (Maigret. Alman filozof Martin Heidegger’in (1889-1976) ünlü deyifliyle ifade edersek “teknoloji hiç teknik bir olgu de¤ildir. Ayr›ca iletiflim ve enformasyon teknolojilerinde flahit oldu¤umuz bafl döndürücü geliflmeler medyaya iliflkin akademik tart›flmalarda da yank›lanmaktad›r. televizyon. ça¤›n›n ruhunu. telefon. ak›ll› TV’leri. ‹nternet gibi iletiflim araçlar›n› bu kavram›n s›n›rlar› içinde düflünebiliriz. toplumsal iliflkilerini ve bunlara hakim olan iktidar yap›lar›na iliflkin ön-kabulleri de beraberinde getirir (Ergur. üretim.

edilgin bir tutumla kabul etmek anlam›na m› geliyor? Peki ifllevi sadece bir noktadan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r? Yoksa bu içerikler bireyin toplumsal iliflkilerine katk›da bulunur mu? ‹zleyicilerin toplumsal dünyay› DÜfiÜNEL‹M yorumlamalar›nda medya nas›l bir rol üstlenir? Medya organlar›n›n genel olarak kâr amac›yla iflleyen kurulufllar oldu¤unu ve büyük sermayedarlar›n elinde bulunO R U du¤unu düflündü¤ümüzde medya içeriklerine sadece medya Sprofesyonellerinin karar verdi¤ini söyleyebilir miyiz? Medyan›n yönetimi sadece ona sahip olanlar›n kontrolünde midir? Devlet ayg›t›n›n ve siyasi iktidarlar›n medyaDüzerindeki aç›k ya ‹KKAT da örtük bask› ve müdahalesi yok mudur? Son olarak Türkiye’de RTÜK (Radyo-Televizyon Üst Kurulu) örne¤inde gördü¤ümüz denetleme/düzenleme kurulufllar›n›n SIRA S‹ZDE medyaya yönelik ne gibi yapt›r›mlar› söz konusudur? (Nalçao¤lu. kitle iletiflim araçlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar›na ve insanlar›n bir anlamda beynini y›kad›¤›na dair bir medya görüflü damgas›n› vurmufltur. yüzy›l›n bafllar›nda ortaya ç›km›flt›r. enformasyonun h›zl› ve etkili dan kitlesel ve kamusal bir iletiflim ortam›n› gerekli k›lm›fl. 1. E R N E T di¤er yanKapitalist modernitenin geliflmesi. yüzy›l bafl›ndan 1940’a kadar iki büyük dünya savafl› aras›ndaki y›llar› kapsayan ilk dönemde medyan›n çok güçlü ve ikna edici bir etkisi oldu¤una dair ortak bir görüfl egemen olmufltur. Her ne kadar “izlemek” mastar›. Kitlelerin çok güçlü oldu¤u kabul edilen medya taraf›ndan kolayca manipüle edildi¤i ve bylece kitle iletiflim araçlar›n› elinde bulunduran ve iyi kullananlar›n kitlelere istediklerini yapt›rabilecekleri varsay›m› bu döneme damgas›n› vurdu. Ünite . Peki izleyici olmak. Propaganda analizinde Harold Laswell. yani izleyici/dinleyici/okuyuculardan.Medya 167 l›y›z. seyretmeyi. fiimdilik cevaplardan çok sorular öne ç›km›fl durumda olsa da ilerleyen bölümlerde bu sorulara farkl› yaklafl›mlar ekseninde çok boyutlu bir AMAÇLARIMIZ tart›flma içinde cevap aranacakt›r. 2006) baflvurabilirsiniz. bütün medya tüketicilerine karfl›l›k gelecek flekilde kullan›lmaktad›r.7. 20. Modernitenin ortaya ç›kard›¤› olgulardan birisi de kitle iletiflimi olmufl ve kitle medyas›n›n yayg›nlaflmas› sonucunda da kitle iletiflim (ya da medya) araflt›rmalar› 20. hitap ederken aktard›¤› içerikten ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap›dan söz ediyoruz. ‹flte medyay› ve medya-toplum iliflkisini anlamak için bu üç boyutu mümkün oldu¤unca birlikte düflünmemiz gerekir. modern kitle iletiflim araçlar›n›n ortaya ç›k›fl› ile Bat› toplumlar›nda modernitenin belirmesi efl zamanl› gerçekleflmifltir. 2003: 43-55). TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹ N Tak›fl›n›. 2008) ve/veya Hüseyin Köse’nin ‹letiflim Sosyolojisi: Temel Kavramlar Antolojisi’ne (‹stanbul: Yirmi dört Yay›nevi. Teknolojinin ve iletiflimin “ideolojik” oldu¤u vurgusu ünitenin ilerleyen bölümlerinde ayr›nt›l› olarak karfl›m›za ç›kacakt›r. Kuramsal bir bak›flla iletiflim sürecini ve ortam›n› anlarken öncelikle medyan›n hitap etti¤i izler kitleden. Bu üniteyi okurken kavramakta zorland›¤›n›z ya da hakk›nda daha ayr›nt›l› almak isK ‹ T A bilgi P tedi¤iniz kavramlar için Erol Mutlu’nun ‹letiflim Sözlü¤ü’ne (Ankara: Ayraç Yay›nevi. görmeyi ifade etse de medya çal›flmalar›nda “izleyici” ya da “izler kitle” sözcü¤ü. Savafl atmosferinin ve kitle toplumu paradigmas›n›n söz konusu oldu¤u bu döneme. ne gösteriyorsa onu oldu¤u gibi alSIRA medyan›n S‹ZDE mak. Bu dönemin hakim yaklafl›m› olan Hipodermik fl›r›nga modeline göre medya mesajlar› insanlar›n beynine t›pk› bir fl›r›ngadan ilac›n zerk edilmesi gibi veriliyordu. medya ne aktar›yorsa. Dünya MEDYA ARAfiTIRMALARININ TAR‹HÇES‹ VE ‹LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR ‹NTERNET .

iktidar›n tek bir merkezde olmad›¤› ve farkl› toplumsal gruplar›n temsil edildi¤i ço¤ulcu toplum görüflü medya çal›flmalar›nda da yank› buldu. Böylece ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetlere yap›lan profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçülmeye çal›fl›ld›. dayan›flman›n egemen oldu¤u. Kitle iletiflimi araflt›rmalar›n›n 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde totaliter tehlikenin ve beraberinde kitle toplumu paradigmas›n›n ortadan kalkmas›yla ilk döneme damgas›n› vuran “her fleye gücü yeten medya” anlay›fl› da geçerlili¤ini önemli ölçüde yitirdi. Ampirik çal›flmalar etraf›nda flekillenen bu paradigmada medyan›n etkisi niceliksel bir araflt›rma konusuna.1 Paul Lazarsfeld Savafl› sonras›ndaki olumsuz koflullar›n. ABD’de yap›lan Etki Araflt›rmalar› sonucunda medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤una dair bambaflka bir yaklafl›m ortaya ç›kt›. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini ortadan kald›rmay› hedefleyen bu yaklafl›m genellikle kitle iletiflim araçlar›n›n hangi koflullar alt›nda izlerkitlenin tutum ve davran›fllar›nda de¤iflikli¤e yol açt›¤›n› anlamay› amaçlamaktayd›. Kitle iletiflim araçlar›n›n 1. Pasif ve atomize olmufl bireylerden oluflan.168 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. Araflt›rman›n sonunda kiflileraras› ve iki aflamal› bir iletiflimin daha çok etkisi oldu¤u. 1930’larda Avrupa’da faflizm ve Sovyetlerde Stalinizm gibi totaliter rejimlerin ivme kazanmas›yla zirveye t›rmand›. 1982: 230. Elihu Katz ve Paul Lazarsfeld’in Kiflisel Etki adl› çal›flmalar›nda yazd›klar› gibi kitle iletiflimi ak›fl›nda insanlar›n oynad›¤› rol ile ilgiliydiler. zengin ve çok çeflitli ba¤larla içi içe geçmifl. k›sa vadeli ve davran›flsal “etkileri”nin araflt›r›lmas› hedeflendi. yaratmam›flsa etkili de¤ildir. Araflt›rmac›lara göre kitle iletiflim araçlar› arac›l›¤›yla gerçekleflen seçim kampanyalar›. büyük ekonomik bunal›m›n ve siyasal istikras›zl›¤›n insanlar›n psikolojisini kötü etkiledi¤ini ve medyan›n bir fl›r›nga i¤nesi gibi insanlar›n bilincine girip onlar› manipüle edebilece¤ini belirtti. Dünya Savafl› s›ras›nda ise kitle iletiflimi neredeyse propagandayla efl tutuluyordu (Curran vd. Williams.. ölçülebilir. neyin. mesajlar›n grup içindeki ‘kanaat önderi’ne ulaflt›¤› ve onlar arac›l›¤›yla toplulu¤a aktar›ld›¤› vurguland›. Bu dönemin en önemli isimlerinden Paul Lazarsfeld (1901-1976) ve arkadafllar› 1940 y›l›nda ABD’de yapt›klar› araflt›rmada kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤u sonucuna vard›. 1995: 27). iktidar›n tek bir merkezde bulundu¤u bir toplum tasavvuru yerine. kimin üzerinde ne kadar etkili oldu¤u sorunsal›na dönüfltürüldü. seçmenlerin oy verme davran›fllar› üzerinde çok fazla bir etkiye yol açmam›flt›. Sadece kampanya türü mesajlara bakan araflt›rmac›lara göre reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratm›flsa medya etkilidir. Mutman. 2003:23-31. 19. Bu tür kurumlar›n kendi yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri . yüzy›lda ortaya ç›kan propaganda olgusu yeni iletiflim teknolojileri sayesinde çok daha etkili bir ifllev kazand›. Ana ak›m ya da liberal/ço¤ulcu olarak adland›r›lan çal›flmalar›n yeflerdi¤i bu dönemde. Dünya Savafl› s›ras›nda propaganda araçlar› olarak çok kritik bir rol oynad›¤›n› görüflü. 2. ‹letiflim araçlar›n›n içeri¤inin sadece bireysel.

Zira birlikte yazd›klar› flu sat›rlarda medyaya dair çok daha sofistike bir yaklafl›m›n ipucu vard›r: “Medyan›n gücü söyledi¤inden de¤il as›l söylemedi¤inden gelir çünkü bu araçlar statükoyu onaylamay› sürdürmekle kalm›yor. Kendi dile getirdikleri sorular› cevaps›z b›rakarak çal›flt›klar› kurumlarla uyum içinde. ayn› zamanda toplumun yap›s› hakk›nda temel sorular› sormay› baflaram›yor. Merton’un bu s›n›rl›l›¤›n fark›nda olmad›klar›n› söylemek elbette haks›zl›k olur. yaln›zl›k duygular›n› hafifletme. 2003. Kitle iletiflim araçlar›n›n etkisinin çok s›n›rl› oldu¤u görüflü iflte bu ba¤lam içinde düflünülmelidir.7. Ayr›ca mevcut kurumsal düzeni verili kabul ederek dikkati kitle iletiflim üretiminin daha genel toplumsal anlamlar›ndan uzaklaflt›rd›. Bu tespit. Bunlar ifllevselcilik ve ço¤ulculuktur. Medyan›n içinde yer ald›¤› kapitalist dinamikler ve devlet düzenlemelerinin denetiminde var olabilmesi. Mutman. 1995. piyasa araflt›rmas› flirketlerine ve siyasal adaylara yararl› hâle getirmeyi” tercih etmifllerdir (Gitlin.Medya 169 olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n. Mutlu. “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m›na göre izleyiciler günlük hayat›n s›k›nt›lar›ndan uzaklaflma. Özellikle 1960 ve 70’li y›llarda iletiflim çal›flmalar›nda çok etkili olan bu yaklafl›m izleyicilerin medyay› farkl› flekillerde de¤erlendirebilece¤i vurgusuyla önemli olsa da. iletiflim araçlar›n› ifllevsel bir etkene indirgemesi ve kitle iletiflim deneyimini “doyum” an›yla k›s›tlamas› nedeniyle elefltirilir (Mutlu. güncel geliflmelerle ilgili bilgi edinme. kendilerini “televizyon flebekelerine. elefltirel medya çal›flmalar›nda büyük ölçüde kabul böyle bir argümana 1948 y›l›nda imza atm›fl olsalar da bu görüflü hem gelifltirmemifller hem de çal›flmalar›n› bu yaklafl›m çerçevesinde yapmam›fllard›r. Williams.2 Elihu Katz: Kullan›mlar ve Doyumlar Yaklafl›m› Sosyolog Elihu Katz (1926-). ‹nsanlar›n “birey” olarak ne gibi beklenti ve amaçlarla medyay› kulland›¤›n›n göz ard› edildi¤ini ifade eden Katz. Medya izleyicisinin “verileni” oldu¤u gibi alan pasif bir tüketici konumunda oldu¤u görüflüne karfl› ç›kt›.. Araflt›rmac›lara göre bu durumun sorumlulu¤u kitle iletiflim araçlar›d›r (Gitlin. 1998). topluma ve siyasete büyük ölçüde elefltirel olmayan iki yaklafl›md›r. ‹fllevselcilik ve ço¤ulculu¤a göre medya- . Curran vd. 1978.” (Akt. Lazarsfeld ve Robert K. 1978: 21). 1994:140141’den özetlenerek aktar›lm›flt›r). Mutman. ‹fllevselcilik ve ço¤ulculuk. e¤lenme. Foto¤raf 7. Yine de medya sosyolojisinde egemen paradigman›n oluflmas›nda oldukça etkili olan Lazarsfeld ve Merton kitle iletiflim araçlar›n›n etkilerine yönelik olarak öne sürdükleri ‘uyuflturma etkisi’ kavram› ile izlerkitlenin toplumsal sorunlara tepki vermek ve müdahale etmek yerine tepkisiz kalmas›n›n alt›n› çizmifllerdir. 1995: 30). Medya sosyolojisi alan›nda paradigmatik önem kazanan bu ampirik araflt›rma gelene¤i topluma dair birbiriyle iliflkili iki teorinin eflli¤inde geliflmifltir. Söz konusu araflt›rmac›lar. medyan›n insanlara ne yapt›¤›n› de¤il. dünya olaylar›ndan haberdar olma gibi gereksinimlerini doyurmak amac›yla medyay› kullan›rlar. medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› olacakt›r. 1982. sonraki y›llarda artan bir ivmeyle medya araflt›rmalar› içinde yer bulacakt›r. Ünite . medyan›n mülkiyet yap›s›n›n ve kontrolünün meflrulaflt›r›lmas›na da yol açt›. ifllevselci bir bak›fl aç›s›yla gelifltirdi¤i “Kullan›mlar ve Doyumlar” yaklafl›m› ile izleyicilerin izlenilen medya içeriklerini aktif bir flekilde de¤erlendirmelerinin ve medyay› farkl› amaçlar› için kullanmalar›n›n mümkün oldu¤unu belirtti. insanlar›n medyay› ne amaçla kulland›¤›na bak›lmas› gerekti¤ini vurgulad›.

birbiriyle sürekli rekabet hâlindeki gruplar ve ç›karlar karmas› olarak görür. Güç” payesiyle haber medyas› kurumlar›na çok önemli bir misyon yüklenir: Kamu. Toplumlar› canl›lara ve toplumu oluflturan birimleri de canl›lar›n organlar›na benzeten. . hangi ve ne tür bir medya aktivitesinin toplum düzeni için ifllevsel olup olmad›¤›n›n belirli ve sabit olmamas›d›r (Williams. toplumu. Bu gruplar aras›ndaki rekabet gücün/iktidar›n tek bir merkezde toplanmadan da¤›l›m›n› sa¤larken medya kurumlar› da -gruplar aras› bu rekabette hakem rolünde olarak görülen. Gökalp. 2003: 50-51). ‹fllevselci yaklafl›m iflte bu ba¤lamda medyan›n sosyal düzen ve yap›n›n korunmas›ndaki rolü üzerine yo¤unlaflm›flt›r. siyasal partilerden ve di¤er bask› gruplar›ndan özerk bir yap›ya sahiptir. 1996. 1990:330).haber medyas› sayesinde ö¤renebilir. hiçbir grubun tam olarak egemenlik kuramad›¤›. medyan›n demokrasinin ortak de¤erlerini insanlara özümseterek bir görüfl birli¤i sa¤lamadaki rolüne dikkat çekerken ço¤ulculuk. yarg› ve yürütme gücünü teslim ettikleri erk sahiplerinin sahip olduklar› iktidar› suiistimal edip etmediklerini. ‹fllevselcilik. bireyler birbirinden izole oldukça bozulmakta ve “kolektif bilinç”in çökmesi toplumsal sorunlara ve felaketlere neden olmaktad›r. Hackett. Ancak bu düflünce. toplumun “sa¤l›¤›” için de bütün “organlar›n›n” uyumlu bir biçimde ifllemesi gerekti¤ini ifade eden bu yaklafl›ma göre toplumsal düzen. medyan›n toplumsal/siyasal alan›n d›fl›nda ve bu d›flsal konumu nedeniyle de toplumsal› yans›tabilen bir araç olarak kabul edilmesi ile iç içedir. yani kamusal iletiflim üzerinde do¤rudan ya da dolayl› her türlü hükümet ve/veya devlet sansürü ve müdahalesi olmamal›d›r. Medya. haber medyas›n›n ise toplumsal gerçekli¤e “ayna” tutan bir ifllevle tan›mlan›yor olmas›. Liberal-ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya içeri¤ini belirleyen. ‹fllevselcili¤in siyasal manifestosu olarak görülebilecek ço¤ulculuk. yürütme ve yarg› güçlerine ek olarak dördüncü güç konumundad›r (Curran. medyan›n mülkiyet sahipleri de¤il. Liberal demokrasi teorisinin merkezinde yer alan ço¤ulculuk. var olan “d›fl gerçekli¤i” nesnel bir biçimde yans›tan/yans›tabilen bir araç olarak görülür. 1996.devletten. medyan›n toplumdaki farkl› gruplar›n›n kendilerini duyurabilmesi için gerekli oldu¤unu vurgular. Bat› toplumlar›nda güç/iktidar. içinde yaflan›lan dünyay›. Bundan dolay› haber medyas› kurumlar›. ‹rvan. bu gücü toplumun ç›karlar› lehine kullan›p kullanmad›klar›n› ancak -onlar ad›na bu güç odaklar›n› gözetleme/denetleme görevi verilmifl olan. hiçbiri tek bafl›na hakim olmayan çeflitli gruplar›n elindedir. Liberal/ço¤ulcu yaklafl›ma göre medya kurumlar›n›n topluma. Çünkü yurttafllar oylar›yla yasama. ‹nal. Bu paradigman›n epistemolojik arka plan›na bak›ld›¤›nda ise k›saca pozitivist bir yaklafl›m söz konusudur. Demokratik sistemin sa¤l›kl› iflleyebilmesi için “4. Medyan›n topluma. haber medyas› kurumlar›n›n da toplumsal gerçekli¤e ayna tutmas› gerekti¤ini ve istenirse ayna tutulabilece¤ini belirtir. sonras›nda ise “temsil” kavram› ile medyay› ele alan elefltirel araflt›rmalara b›rakm›flt›r (Hall. liberal demokrasinin bugünden yar›na var olabilmesi ve geliflmesi için medyan›n “olmazsa olmaz” oldu¤unu vurgular (Williams. yurttafllar›n do¤ruyu ve “gerçe¤i” ö¤renebilmesi için. haber medyas›n›n yanl›l›¤›na iliflkin gözlemlerle sars›l›p liberal/ço¤ulcu literatürde bile önce yanl›l›¤› sergileyen çal›flmalara. Ayr›ca. Bu çerçevede dil. yani halk ad›na gözetim yapmak ve serbest düflünce pazar› oluflturmak. 1997. 1985. 2009). 2003: 47-49). haber medyas› da yay›nlar›nda tarafs›z ve nesnel olmal›d›r. tüketiciler/izleyiciler ve onlar›n istekleridir. ‹fllevselci yaklafl›m›n açmaz› ise bir ifllevin ne oldu¤unun tamamen tan›mlanamamas›. yasama.170 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar n›n temel rolü ve ifllevi istikrarl› bir toplumu koruyacak de¤erlerin aktar›lmas›d›r.

kendili¤inden geliflmeyen. Filmler. Kültürün temelsizleflmesi ve basitleflmesi olarak tan›mlanabilecek bu durum. Walter Benjamin (1892-1940). Horkheimer ve Benjamin.Medya 171 MEDYA’YA ÇA⁄DAfi ELEfiT‹REL YAKLAfiIMLAR Frankfurt Okulu Amerikan medya sosyolojisinin hakim oldu¤u “s›n›rl› etkiler” döneminde iki yaklafl›m. Adorno (1903-1969). Adorno ve Horkheimer’in (1944:7) kendi sözleriyle. Mutman. reklam endüstrisi arac›l›¤›yla da bireylerin sat›n alma güdüleri harekete geçirilip sürekli olarak tüketime yönlendirilmektedir. Geliflmifl kapitalizmdeki kültürel üretimin yap›lanmas› her fleye damgas›n› vuran bir tekdüzelilik sorunu yaratm›flt›r. Frankfurt Okulu yaklafl›m›. sosyal bilim literatüründe k›saca Frankfurt Okulu olarak bilinmektedir. art›k farkl› co¤rafyalarda yer alan modern toplumlar kültür endüstrisinin süzgecinden geçmek zorunda b›rak›lm›flt›r.3 Theodor W. Her alan kendi içinde ve di¤erleriyle bir sistem oluflturuyor. Bu yapay ve do¤al olmaktan uzak kültürün tüketicisi ise kültür endüstrilerinin en sad›k tüketicisi olan modern bireyden baflkas› de¤ildir.” Bu dönüflüm sürecinin dinamiklerine küreselleflme ve a¤ toplumu tart›flmalar›n›n yer ald›¤› bölümünde yeniden dönece¤iz. K›saca. “Bugün kültür her fleyi birbirine benzetiyor. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il. Bu okulun temsilcileri 2. bürokrasi. teknoloji. Foto¤raf 7. egemen paradigman›n yan›nda yeterince etkili olamad›. bu nedenle de standartlaflt›r›lm›fl ve metalaflt›r›lm›fl bir kültürdür. Ünite . Adorno . en genifl kitlelere ulaflmay› hedefleyen. 1920’lerin bafllar›nda Frankfurt Üniversitesinde kurulan Sosyal Araflt›rmalar Enstitüsü.1944: Ritzer. Dünya Savafl›’ndan sonraki dönemde bilhassa faflizm. Onlara göre medya. Kuramc›lara göre kültür endüstrisi sayesinde kitle kültürüne indirgenen kültür ürünleri rasyonel tekniklerle standartlaflt›r›l›p da¤›t›lmakta. kültür endüstrisi ve sanat konular›nda önemli çal›flmalar yapm›fllard›r. sanayileflme sonras› modernleflme sürecinin 20. Kuramc›lara göre kültür endüstrilerinin ürettikleri kültür. “kültür endüstrisi” kavram› televizyon flebekeleri gibi önemli ölçüde modern kültürü kontrol edip denetleyen rasyonel olarak örgütlü-bürokratik yap›lara iflaret etmektedir. Bu yaklafl›mlar birbirlerinden farkl› olsalar da.7. Adorno ve Horkheimer. ideoloji ve kitle iletiflim araçlar›na dair analizleri oldukça önemlidir. kültür endüstrilerinin bir sonucu olarak analiz ettiler. Adorno ve Horkheimer’in bu yaklafl›m› ekseriyetle ilk dönem medya kuram› içinde de¤erlendirildi. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi (Adorno ve Horkheimer. 1996. yüzy›lda geldi¤i noktay› ve bu süreçte tan›k olduklar› kültürel dönüflümü. literatürde yayg›n olarak Elefltirel kuram ya da Elefltirel teori olarak da adland›r›l›r. Max Horkheimer (1895-1973). Özellikle Theodor W. K›saca. Leo Lowenthal (1900-1993) ve Herbert Marcuse’un (1898-1979) kültür. otorite. ayn› zamanda kitle kültürü olarak da adland›r›l›r. her iki yaklafl›mda Frankfurt Okulu olarak adland›r›lan ça¤dafl elefltirel gelenek bünyesindeki üç önemli kuramc›dan gelir: Adorno. radyo ve dergiler bir sistem oluflturuyor. 1995). kitle iletiflimi.

ç›karlar›n› ve gücünü meflru k›lmak için çal›flan ideolojik bir ayg›t oldu¤udur. okuduklar›m›z ve duyduklar›m›z bizi içinde yaflad›¤›m›z toplumsal sistemin ve dünyan›n do¤al. bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak görüyordu. Benjamin’in çal›flmas›. ‹ktidar. din ve medya gibi kurumlar devletin ideolojik ayg›tlar›d›r. Klasik Marksist bak›fl aç›s›na göre medya egemen kapitalist s›n›f›n ç›karlar›n› bugünden yar›na koruyan. Ünlü kültür kuramc›s› Raymond Williams da (1921-1988) 1974 tarihli önemli çal›flmas› Televizyon: Teknoloji ve Kültürel Biçim de teknolojiyi bir kültürel biçim olarak ele almay› önerecektir. Bundan dolay› Frankfurt Okulu kuramc›lar›yla birlikte an›lan Benjamin Mekanik Yeniden Üretim Ça¤›nda Sanat Yap›t› (1936) adl› önemli makalesinde. Ona göre foto¤raf ya da sinema basitçe birer kay›t arac› olmaktan çok dünyay› belli bir biçimde alg›lama ve kurmay› ima ediyorlard›. Neo-Marksist teoriler aras›nda önemli farkl›l›klar olmas›na ra¤men hepsinin ortak noktas›. medya teorisinde Marksizm’in güçlenmesine neden olmufltur. normal ve kaç›n›lmaz oldu¤una ikna etmeye çal›fl›r. Tart›flmalar ve görüfl farkl›l›klar› ise medyan›n bunu nas›l ve ne düzeyde gerçeklefltirdi¤i üzerinedir.4 Walter Benjamin Resmî olarak hiçbir zaman Enstitünün üyesi olmayan Walter Benjamin (18921940) özellikle Adorno ile düflünsel etkileflimi sonucu okulla iliflkili olmufl. Klasik Marksist görüflten farkl› olarak Althusser. Yine de savafl sonras› dönemde bu düflüncenin ciddi de¤iflikli¤e u¤rad›¤› da unutulmal›d›r. Ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan kuramc›lardan birisi Louis Althusser’dir (1918-1990).172 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Foto¤raf 7. Özellikle. ‹deoloji 1950’lerden 60’lara kadar süregelen toplumsal istikrar›n ve refah döneminin 60’lar›n ikinci yar›s› siyasal kargafla ve çat›flmalara b›rakmas›. K›saca. Benjamin medyan›n etkili olup olmad›¤›ndan ziyade fotografik ve sinematografik alg›lama tarzlar›n›n nas›l farkl›laflt›¤›n› göstermifltir. meflrulaflt›ran ve pekifltiren bir iflleve sahiptir. Teknolojik geliflme ve mekanik yeniden üretim yeni alg› biçimlerini beraberinde getirmifltir. mevcut teknolojik yeniliklerin ve popüler sanat›n potansiyeli konusunda iyimser bir bak›fl aç›s› sergiler. erken ölümünden sonra da bütün eserleri kurumun katk›lar› ile yay›nlanm›flt›r. medyan›n -di¤er ideolojik ayg›tlarla bir- . Ordu ve polis gibi fliddet kullanarak müdahalede bulunabilecek unsurlar› devletin “bask› ayg›tlar›”n› olufltururken e¤itim. Medya. Marks’›n ideoloji ve kültürü toplumun ekonomik alt-yap›s›n›n belirledi¤ini süren klasik modelinden. Benjamin medyay› sorgulamaya yönelerek onu basitçe bir araç olarak de¤il. ideolojinin görece özerkli¤ini vurgulayan Yap›salc› yaklafl›mlara geçilmesi önemlidir. 1936. Mutman. devletin bask› ayg›tlar› ve ideolojik ayg›tlar› aras›nda ayr›m yapar. ‹deoloji ve Devletin ‹deolojik Ayg›tlar› (1970) adl› çal›flmas›nda Althusser. 1995). fotografik ve sinematografik teknolojinin devreye girmesiyle alg›n›n nas›l de¤iflti¤ini ortaya koymas› aç›s›ndan oldukça önemlidir. medyan›n hakim s›n›f›n görüflünü. Williams’a göre özellikle televizyon basitçe bir araç olmaktan çok toplumsal formasyonu belirleyen bir kültürel biçimdir (Benjamin. Medyada izlediklerimiz.

aile. Do¤rudan medya üzerine çal›flmalar› olmasa da Michael Foucault (1926-1984) özellikle iktidar olgusunu yeniden ele al›fl› ve söylem kavram› ile dikkat çekmifltir. Ünite . saf bir flekilde d›fl dün- .) direktörlü¤ünü yapt›¤› bu okula göre iletiflim. egemen s›n›f›n kendisini sadece fliddet ve güç kullanarak devam ettirmedi¤ini. Hegemonya bu anlamda. Edles. Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu Birmingham Üniversitesinde kurulan Ça¤dafl Kültürel Araflt›rmalar Merkezi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulu olarak an›ld›¤› gibi k›saca Birmingham Okulu olarak da bilinir. Althusser’in “toplumsal faillere kendini zorla dayatan görünmez bir yap›” olarak kavrad›¤› ideoloji olgusunu yeniden de¤erlendirmesi çok önemli bir u¤rakt›r (Williams. Dilbilimci Saussure’den etkilenen Barthes. simgelerin ve mitlerin kullan›m›n›n büyük bir önemi oldu¤unu belirtmifltir. (Stevenson. 2002: 50-52). dil içinde ve dil dolay›m›yla infla edilir. aksine anlam.” “kaç›n›lmaz” ya da “evrensel” fikirler ve de¤erler olarak kabul edilir. Bundan dolay› bu mekanizmay› çözümlemek için ideoloji. dünya alg›s›n›n biyolojik ya da s›n›fsal faktörlere dayand›¤› görüflünü reddederek kendimizin ve içinde yaflad›¤›m›z dünyaya bak›fl›m›z›n söylemler taraf›ndan flekillendirildi¤ini belirtir. bunlar›n ekonomik dinamiklerin kontrolüne ba¤l› oldu¤u görüflüne ise kat›lmaz.egemen s›n›f›n do¤rudan kontrolünden görece özerk oldu¤unu belirtir.7. bireyin bilincinin. Uzun y›llar Stuart Hall’un (1932. mitleflerek do¤allaflan ve herkese aitmifl gibi gösterilen anlamland›rma biçimleri sayesinde ideolojinin iflledi¤ini belirtir. 200360-61). egemen s›n›flar›n ba¤›ml› s›n›flar üzerinde zor ve ikna yöntemleri kullanarak bütünlüklü bir otorite/egemenlik kurulmas›n› sürecine iflaret eder. Bu modelde dil. kendi d›fl›nda var olan anlam›n fleffaf tafl›y›c›s› olan bir iletiflim ayg›t› de¤ildir. Bu sürecin sonunda. medyan›n bir ideolojiyi insanlara kabul ettirmede göstergelerin. K›saca hegemonya kavram›. Gramsci. sosyal sistem ya da siyasi iktidar›n bask›dan çok genifl toplum kesimlerinin ona r›za göstermesi sonucu ortaya ç›kan egemenlik biçimidir.Medya 173 likte. Ona göre medyan›n ideolojik rolünü oynayabilmesi ancak görece özerk ve ba¤›ms›z görülmesi sayesindedir. K›saca kültürel alan oldukça önemli bir hegemonik mücadele alan›d›r. temsil. Nesnel. anlam. Roland Barthes (1915-1980). R›zan›n kazan›lmas› veya ço¤unlu¤un ikna edilmesi ise esas olarak e¤itim. Bilginin kitleleri kontrol etmek için bir iktidar biçimi olarak kullan›ld›¤›n› belirtir. 2002: 233-235. Mevcut iktidar biçimi içselleflti¤inde ve do¤al-normal görüldü¤ünde tam bir hegemonyadan söz edilebilir. dil. egemen s›n›f(lar)›n ç›karlar›n› sürdüren ve meflrulaflt›ran fikirler ve de¤erlerin önemli bir bölümü “tarafs›z. Bu yaklafl›m ‹nflac› dil/temsil modeline dayan›r. medya. Smith.Williams. Barthes. 2003:52-53). Marx’a benzer flekilde bilgi ve ideolojinin toplum içindeki güç/iktidar iliflkilerini yans›tt›¤›n› söyleyen Foucault. Medyan›n kültürel alan içindeki “kapsama alan›” göz önüne al›n›rsa kitle iletiflim araçlar›n›n hegemonik ifllevinin muazzam oldu¤u kuflku götürmez (Edgar ve Sedgwick. Antonio Gramsci’nin (1891-1937) ise özellikle hegemonya teorisi Britanya Kültürel Çal›flmalar Okulunun medya analizinde oldukça önemlidir. dinî kurumlar vb. iktidar olgular› ürerinde durulmal›d›r. Post-yap›salc› bir düflünür olarak görülen Foucault. egemen s›n›f›n›n iktidar›n› bugünden yar›na sürdürebilmesinde yönetimin ikna ya da r›zaya dayand›rmas›n›n da önemli oldu¤unu belirtir. bir rejim. üst-yap› kurumlar› arac›l›¤›yla gerçekleflir. ideolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc›d›r. “anlamland›rma” mekanizmas› içinde çal›fl›r. 2001:62-64. Ça¤dafl Söylenler (1957) adl› kitab›nda arkas›nda kapitalist ç›karlar›n oldu¤u düflünme biçimlerinin nas›l mitler hâline dönüflerek do¤allaflt›¤›n› inceler. 2007: 157.

Medya. 2. 1997. 2009).Muhalif ya da karfl›t okuma: Metindeki anlama tamamen karfl› ç›k›larak okunmas›d›r. 2007: 37-39). e¤itim. Medyan›n topluma. medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edilmesi en temel elefltiri noktas›d›r. Mine Gencel Bek taraf›ndan 2006 y›l›nda Medya ve Toplumsal Kat›l›m bafll›¤›yla Türkiye’de yap›lan araflt›rma sonuçlar›na göre kad›nlar erkeklere oranla daha az temsil edilmekle beraber. Ücret kesintisinin olabilece¤ini ancak bir kere geçerli olmak üzere ve sadece yüksek maafll› hocalar ile s›n›rl› kalmas› gerekti¤i düflünüldü¤ünde bu müzakereli okumad›r 3. Feminist Yaklafl›mlar Feminist yaklafl›mlar. Hall’un elefltirel medya çal›flmalar›na önemli bir katk›s› da medya metinlerinin al›mlanmas›na. etnisite. toplumsal cinsiyet. Ancak Hall (1980:135) metinde belirli anlam(lar)›n oluflturulmas›n›n. yani izleyiciler taraf›ndan nas›l okundu¤una iliflkindir. 1.5 Stuart Hall Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yada duran bir toplumsal anlam yoktur. bütün “ötekiler” aras›nda “öteki” olarak medyada en fazla temsil edilenlerdir. Yani. Medya içeriklerini oldu¤u gibi kabul eden pasif izleyici modelinden önemli bir kopufl gerçeklefltiren çal›flmas›nda Hall. . medya çal›flmalar›nda ve medya sosyolojisi alan›nda da her geçen gün artan bir etkiye sahiptir. modern toplumlarda. s›n›f. okumalar› s›n›rland›r›c› bir etkiye sahip oldu¤unu belirtmifltir (Gökalp. egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevin yerine getirilmesine hizmet eder (Hall. geleneksel toplumsal cinsiyet rollerini destekleyerek ataerkilli¤i yeniden üretmekle sorumlu tutulur. Ayr›ca medya.Müzakereci okuma: ‹zleyici/okuyucu burada metindeki anlam›n bir bölümüne ikna okurken bir bölümüne de olmaz. feminist yaklafl›m ataerkil hegemonyan›n bugünden yar›na devam›nda medyan›n önemini vurgular. flayet üniversite hocalar›n›n ücretlerinde herhangi bir kesinti yap›lmas›n› kabul edilemez görüyorsam bu karfl›t bir okumad›r. kad›n› bask› alt›na tutan hayat pratikleriyle iliflkisi sorgulan›r. Bütün bu rakamlar kad›nlar›n toplumsal olarak u¤rad›klar› ayr›mc›l›k ve eflitsizlerin medyada yeniden üretildi¤ini göstermektedir (Alankufl. Yani medya. siyasi düflünce ve medya e¤itimi/okur-yazarl›¤› gibi de¤iflkenlere ba¤l›d›r. izleyicilerin üç farkl› biçimde medya içeriklerini okuyabilece¤ini öne sürmüfltür. 1979.174 Foto¤raf 7. kad›n sorununa yer vermeyen medya çal›flmalar›ndaki eksiklikler ve medyadaki kad›n imaj›n›n çarp›kl›klara dikkat çeker. ‹zleyicilerin medya metinlerini nas›l okuyacaklar›/yorumlayacaklar› yafl. Farkl› feminist yaklafl›mlar olmakla birlikte.Egemen okuma: Metinde oluflturulan anlam› kabul ederek okumad›r.1989). Medyadaki kad›n imaj›n›n ya da kad›n temsillerinin. hayata ve dünyaya dair anlam›n oluflmas›nda rol oynamas› onun ideolojik bir ifllevi yerine getirdi¤ini gösterir. haberlerde tüm üniversite hocalar›n›n maafllar›nda bir kesintiye olaca¤› söyleniyor ve ikna oluyorsam bu egemen bir okumad›r. Kimi feminist çal›flmalar. tersine oluflturulan bir fleyse bu durumda ayn› olaylara farkl› anlamlar atfedilebilir. Stevenson (2002: 77-78) der ki. “gerçekli¤i” yaln›zca yeniden üretmemekte daha önemlisi onu tan›mlar. sabit ve verili de¤il. ‹flte medya anlam›n bu flekilde toplumsal inflas› sürecinde önemli bir rol oynar. Hardt.K›saca. Anlam. 1984.

medium’un kendisiydi (Williams. Marshall McLuhan (1911-1980). ‹mgeler gerçekten simgeledikleri fleylerden ayr›lm›fl. post-modern dönemde imgenin gerçeklikle hiçbir ba¤› kalmam›flt›r. oradaki imgeyi görmesine ve hemen ard›ndan gelen yeni imgeyle bir öncekini unutmas›na neden olmaktad›r. 2003-63-64). di¤er bir deyiflle baflta televizyon olmak üzere elektronik medyan›n dünyay› küresel bir köye dönüfltürdü¤ünü öne sürer. Ünite . Medyan›n yayd›¤› iletilerin (mesaj).7. Jean Baudrillard (1929-2007). yayg›nl›kla ‘arac› iletidir’ (medium is the message) fleklinde benimsenmifltir. medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgulamaktad›r. farkl›l›klar›n ortadan kalkt›¤› ve benzerliklerin öne ç›kt›¤› küresel ölçekte bir köy olufltu¤unu belirtir.Medya 175 Post-Modern Yaklafl›m Post-modern düflünce son dönemde medya çal›flmalar›n› da oldukça etkilemifltir. Ünlü The Medium is the Massage: An Inventory of Effects (Arac› Masajd›r: Etkiler Envanteri) adl› kitab›nda (1967) ise bir sözcük oyunundan yola ç›kan McLuhan mesaj ve masaj sözcükleri aras›ndaki fonetik benzerlikten yararlanarak arac›n›n (medium. mesajlar› reddetme ve özümsememe gücü vermektedir (Williams. Foto¤raf 7. Kuramc›. Bundan dolay› kitab›n ad› olan önerme (arac› masajd›r). Bu bak›fl aç›s›. McLuhan’›n çal›flmalar›ndan etkilendi¤ini her zaman dile getirmifltir. iletinin anlam›n› çözmeye yönelik çabalar› da büyük oranda geçersiz k›l›yordu çünkü as›l anlam. kitle iletiflim arac›) insan duyular› üzerinde masaj gibi bir etki yapt›¤›n› belirtecektir. 2012). 2003:65-66. Ergur. asl›nda tafl›d›¤› en önemli iletinin kendi meflruiyeti oldu¤unu ifade etmekteydi. Haber ve e¤lence aras›ndaki fark›n belirsizleflmesi gibi medya içeri¤inde bir bulan›kl›k söz konusudur. Baudrillard. özellikle 1962’de yay›nlad›¤› The Gutenberg Galaxy (Gütenberg Gökadas›) bafll›kl› kitab›nda iletiflim teknolojileri sayesinde insanlar ve toplumlar aras›ndaki zaman ve mekân engellerinin yok oldu¤unu. tam tersine. S›radan insanlar medyan›n say›s›z ve anlams›z mesaj› karfl›s›nda pasif bir durumda olsalar da bu durum izleyiciye. Baudrillard’a göre bireyler günümüzde bir imge/gösterge bombard›man› alt›nda olmas› insanlar›n gerçekli¤i de¤il. düflünüldü¤ü gibi sadece anlam tafl›y›c› olan de¤er-yüksüz (nötr) araçlar olmad›¤›n›. Böylece alg›lar› dönüfltürerek kendi varl›¤›n› meflrulaflt›rd›¤›n› öne sürer.6 Marshall McLuhan .

Medya içeriklerinin/ürünlerinin üretimi flüphesiz medya kurulufllar›n›n yap›s› ile yak›ndan iliflkilidir.176 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar MEDYA’NIN EKONOM‹-POL‹T‹⁄‹ VE EKONOM‹POL‹T‹K YAKLAfiIM(LAR) Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. 1991: 55). medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklan›r. medya sahiplerinin. 2003: 83-84). büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimine tarihsel olarak özellikle ekonomi politik yaklafl›mlar hassasiyet göstermifllerdir. Egemen seçkinlerin mülkiyetinde olan medya do¤rudan onlar taraf›nda kontrol edilmektedir. Sorun sadece sahip olduklar› birçok büyük flirketle birlikte çok say›da medya kurumuna da sahip olan büyük sermayedarlar›n medya üzerinde do¤rudan denetimleri de¤ildir. medya profesyonellerine yönelik bu yap›sal bask› ve s›n›rlamalar daha belirleyicidir (Williams. Artan özellefltirme politikalar› sonucunda tekelleflme e¤ilimi tek seslili¤i beraberinde getirmektedir (Murdock. Yine de medya sektöründe alan›n en büyü¤ü olan flirketlerin toplumsal. Medya kurulufllar›n›n hükümetlerle kamu ad›na gözetim iliflkisi büyük ölçüde kendi maddi ç›karlar›n› koruma iliflkisine dönüflmüfltür. Medyada bir dizi mesleki kodlar a¤› içinde belirli kiflisel ve/veya toplumsal amaçlar do¤rultusunda çal›flan medya profesyonellerinin tamamen olmasa da görece özerkli¤i vard›r. Neo-liberal politikalar›n start ald›¤› 1980’li y›llarda bafllayan özellefltirme uygulamalar› sonucunda bugün “büyük” medya kurumlar›n›n tamam› büyük ölçüde finans ve endüstriyel sermaye alan›ndaki büyük holdingler taraf›ndan sat›n al›nm›flt›r. Benzer gelenek içindeki yap›sal yaklafl›ma göre ise ekonomik yap›. propaganda modeli ad›n› verdikleri yaklafl›mlar›nda devlet ve özel sektörün propaganda ifllevinin medyan›n bütün hizmetleri içinde çok önemli bir yer tuttu¤unu belirtirler ve özel mülkiyet alt›ndaki medya kurumlar›n› s›n›f tahakkümünün araçlar› olarak nitelendirirler. Ayn› zamanda reklam verenlerin. duyaca¤›na ve düflünece¤ine karar verme ve düzenli propaganda kampanyalar›yla kamuoyunu yönetme gücüne sahiptirler. Herman ve Chomsky (1988). Peter Golding ve Graham Murdock gibi bu yaklafl›m›n temsilcilerine göre medya içerikleri. büyük sermaye sahiplerinin ç›karlar›n›n “basit bir yans›mas›” olarak görülmemelidir. Medyan›n ard›ndaki kapitalist dinamikler ve ekonomik ç›karlar ihmal edilerek analiz edilemeyece¤ini vurgulayan elefltirel ekonomi politik yaklafl›m. Medya endüstrilerindeki kapitalistleflme pazara girifli engellemekte ve egemen ekonomik güçlerin ayr›cal›kl› bir konuma sahip olmalar›na neden olmaktad›r. 1990:6-10). Böylelikle halk›n neyi görece¤ine. medya yöneticilerinin ve çal›flanlar›n›n etkinliklerini flekillendirir. Bu nedenle yukar›da de¤inilen yaklafl›mlar› “k›smen hakl›” olsalar da “sistemdeki çeliflkileri gözden kaç›r›r” zira “medya sahipleri her zaman dilediklerini yapamazlar” (Golding ve Murdock. bu yaklafl›ma göre mülkiyet sahiplerinin niyetinden çok. Mülkiyet yap›s›ndaki de¤iflim ayr›ca medyan›n siyasi iktidarla da iliflkisini de¤ifltirmifltir. Medya patronlar› hangi fikirlerin kitlelere ulaflt›r›laca¤› konusunda tart›flmas›z söz sahibidir. gerekirse reklam vermeme yoluyla medya içeri¤ini do¤rudan etkileyebilme potansiyelleri söz konusudur ve . Ekonomik yap›n›n bask›s› maksimum kâr için hareket etmeyi ve bunun için daha fazla rekabeti gerektirdi¤inden. kültürel ve siyasal yaflam üzerinde de kontrol gücüne sahip olabilecekleri tehlikesine dikkat çekilir. Medyan›n mülkiyetine sahip olanlar›n medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahip oldu¤unu belirten araçsalc› yaklafl›mlar medyada mülkiyet ve yönetimin do¤rudan birbirine ba¤l› oldu¤unu belirtirler.

Oysa dijital bölünme “teknolojiye do¤rudan eriflim olana¤› bulanlar” ile “bu olanaktan yoksun olanlar” aras›ndaki uçurumdan ibaret de¤ildir. toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekiyor ve bu sorunu ilk kez dijital uçurum (digital divide) ya da dijital bölünme olarak tan›ml›yordu. belirli bir medya okuryazarl›¤› becerisi kazanamayan. 1991:74. “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor. D ‹ K K A T Medya kurumlar› daha çok reklam geliri elde etmek için kamusal fayda ve toplumsal sorumluluk ilkelerinden s›yr›larak giderek “e¤lence medyas›” hâline dönüflmüfltür. Beybin Kejanl›o¤lu’nun Türkiye’de Medyan›n Dönüflümü ‹mT E L E V ‹ Z Y O(Ankara: N ge Kitabevi. yurttafll›k erdemlerini gelifltirmekten ziyade özel zevkleri gelifltirmeye hizmet etmekte. 1990:215-216). Ünite . Bölünmeler ‹NTERNET . bir ölçüde bu teknolojiler için de geçerli hâle geldi. 1990’lar›n sonunda ABD’de Ulusal Telekomünikasyon ve Enformasyon ‹daresi (NTIA). 1999 y›l›na gelindi¤inde Tayland’da kullan›lan mobil telefon say›s›.155-164. yafla. 2004) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. benzer biçimde ABD’de de bütün dünyadaki bilgisayarlardan fazlas› bulunuyordu (Creeber ve Martin. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda genel olarak toplumsal cinsiyete. 2006) kitab›n›. kültürel s›n›rlar. medya sahiplerinin reklam verenlerin beklentilerine ve (ideolojik) ç›SIRA S‹ZDE karlar›na uygun yay›n politikalar› ve bu yönde bir oto-kontrol gelifltirmelerine neden olabilir (Curran.Medya 177 bu potansiyel. ›rka ve konuma ba¤l› eflitsizliklerden söz eden bir rapor haz›rlad›. dil. gelire. 2009: 123-125).8 milyar (yaklafl›k 2. Söz konusu bölünmeyi besleyen e¤itime dayal› so- SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar. Kapitalist endüstrilerin genelinde oldu¤u gibi medya endüstrisindeki üretim de DÜfiÜNEL‹M piyasa koflullar›nda gerçekleflir ve kâr merkezlidir. Öte yandan son on y›lda yeni iletiflim teknolojilerindeki geliflmeler ve ucuzlama e¤ilimi. Günümüzde dünyan›n birçok ülkesinde oldu¤u ye’de de büyük bir “reklam pastas›” vard›r. mobil telefon gibi teknolojilerin yayg›nlaflmas›na neden oldu. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte. Türkisahip olmak gerekir. daha çok reklam almak için de daha çok izlenme oran› ve/veya tiraja S O R U gibi. sansür ve bask› mekanizmalar› gibi etkenler nedeniyle yeni medya üzerinden özgür bir iletiflim kuramayan kesimler ile bu olana¤› etkili biçimde kullanabilen toplum kesimleri aras›nda gün geçtikçe artan bir uçurum gözlemlenir oldu. 1992: 147-148. Gökalp. Daha çok kâr için daha çok reklam almak. (Ankara: Ütopya Yay›nevi.7. Dünya üzerinde dijital teknolojilere ulaflacak maddi güce sahip olmayan. Gurevitch ve Blumler. Raporun haz›rland›¤› 1990’l› y›llarda ileri kapitalist ülkeler birer bilgi toplumu olarak öne ç›karken dünya nüfusunun % 80’i yaflamlar› boyunca bir kez bile herhangi bir telefondan çevir sesi duymam›flt›. insanlara yurttafl olarak seslenmekten çok tüketici olarak seslenmeyi tercih etmekte” oluAMAÇLARIMIZ fludur (Golding ve Murdock. GüSIRA S‹ZDE nümüz medyas›n›n büyük bir k›sm›n› oluflturan “e¤lence medyas›. dünyan›n en yoksul bölgelerinde bile ‹nternet. bütün Afrika k›tas›ndaki mobil telefon say›s›ndan fazlayd›. ‹NTERNET Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n uzun y›llar geleneksel medyaya dair dile getirdi¤i kayg›lar. Gelinen durum.2 milyar $) olmufltur. 2011 y›l›nda Türkiye’de reklam pastas›n›n büyüklü¤ü yaklafl›k 3. dünden bugüne Türkiye’de Medya sektörünün dönüflümüyle ilgili de D. 2009) Türkiye’de Medya Endüstrisi ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Gülseren TürkiK ‹ TAdakl›’n›n A P ye’de Medya Endüstrisi: Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri. iletiflim teknolojilerine eriflim aç›s›ndan dijital bölünmenin giderek kapand›¤› ya da en az›ndan eskisi kadar büyük bir sorun olmad›¤› izlenimi yaratabilir.

çocuklar›n. Bütün bu sorunlar›n yan› s›ra toplumlar›n bar›nd›rd›¤› bir ucu ekonomik-s›n›fsal koflullara. toplumsal cinsiyete. Özetlemek gerekirse dijital bölünme kavram› teknolojiye sahip olmak ya da olmamak sorununa indirgenemeyecek kadar karmafl›kt›r. bölgesel. metaforik olarak ulus-devletin s›n›rlar› afl›lm›flt›r. Bireylerin iletiflim teknolojilerinden etkili biçimde yararlanabilmeleri için ‹nternet’in sundu¤u s›n›rs›z say›daki dijital içeri¤i eleyebilecek. ›rk. çözümleyebilecek ve kendi yaflamlar›nda etkin biçimde kullanabilecek düzeyde e¤itim alm›fl olmalar›. fiziksel olarak de¤il ama alg› olarak daha önce hiç olmad›¤› kadar küçülmüfl durumdad›r. Baflta ‹nternet olmak üzere küreselleflme sürecinin en önemli tafl›y›c›lar› olarak yeni iletiflim teknolojileri. Bugün uydu. yoksullar›n. bu süreç içinde. ÇA⁄DAfi KÜRESELLEfiME SÜREC‹NDE MEDYA VE A⁄ TOPLUMU TARTIfiMALARI Küreselleflmeyi yaflama geçiren en önemli dinamiklerden biri. Bugün milyarlarca insan uydu ve ‹nternet teknolojisiyle düne kadar sahip olmad›klar› bir dizi kültürel ve sosyal deneyimi yaflayabiliyor. bilgi ak›fl›n›.178 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar runlar. di¤er uçurumlarla ve bölünmelerle iliflki içinde tart›fl›lmal›d›r. kültürel. bu içerikleri anlayabilenlerin say›s›n› önemli ölçüde s›n›rlarken yerel diller ‹nternet ortam›nda giderek marjinallefliyor (Creeber ve Martin. dahas› kendi s›n›fsal. e¤itim düzeyine ve demokratik de¤erlere dayanan köklü uçurumlar. politik ve co¤rafi s›n›rlar bulunuyor ve bu sorunlar basit bir teknolojik altyap› politikas› ya da en yak›ndaki ‹nternet ba¤lant›s› üzerinden dijital dünyaya eriflmekle afl›lam›yor. bu teknolojilerin sundu¤u olanaklardan ve s›n›rl›l›klardan haberdar olabilecek kadar teknoloji okuryazar› olmalar›. kültürel. politik sürece ve eylemlere etkin kat›l›m› s›n›rlayan rejimlerin yaratt›¤› (anti)demokratik uçurumlar giderilmeksizin bireyler ve toplumlar aras›ndaki dijital makas›n daralt›lmas› mümkün gözükmüyor. toplumsal cinsiyet. kad›nlar›n. kapitalizminin ve tüketim kültürünün de¤erlerini ve yaflam felsefesini tafl›yan ticarileflmifl . az›nl›klar›n. Ulusal. küresel eflitsizliklerden beslenen ve dünyay› farkl› bölgelere ay›ran co¤rafi uçurumlar. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. bir anlamda geçersizleflmifl. alt bafll›klara ayr›lmal›. Küresel kapitalizm sadece küresel ekonomi-politi¤i yap›land›rmakla kalmamakta. Böylece. s›n›f. ulusal s›n›rlar›n afl›larak ulus-ötesi kamusall›klar›n oluflmas›n› mümkün k›lmaktad›r. engellilerin ve toplum içerisinde marjinallefltirilen di¤er kimliklerin ‹nternet ortam›nda temsilini sorunlu hâle getirirken söz konusu teknolojilere eriflimi de demokratik olmaktan ç›kar›yor. ‹nternet ve dijital iletiflim araçlar›n›n küresel düzeyde bireysel ve toplumsal yaflama etkilerinden söz edilebilir. sosyo-ekonomik sorunlar›n› tarif edebilecek ve bu koflullar›n oluflumunda etkili olan süreçlerle ve kurumlarla mücadele edebilecek bir bilince sahip olmalar› gerekiyor. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin tüm dünyay› sar›p sarmalayarak küresel imgelerin. ulus-devletlerin türdefl ve d›fla kapal› ulusal kültürleri korumalar›n› oldukça zorlaflm›flt›r. e¤itim. Yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri sayesinde dünya. Bu teknolojilerle birlikte bireyin zaman ve mekân alg›s› radikal de¤iflimlere u¤ram›flt›r. 2009: 124). yafl ve gelir gibi sosyo-demografik engellerin yaratt›¤› toplumsal uçurumlar. Ça¤dafl küreselleflme sürecinin kendinden önceki dönemden belirgin biçimde ayr›lmas›nda belirleyici rol oynayan elektronik ve dijital teknolojiler sayesinde ulusal s›n›rlar. Benzer biçimde dünyada üretilen dijital içeri¤in büyük k›sm›n›n ‹ngilizce olmas›.

Yeni medyan›n olanaklar›ndan yararlanabilen bireyin kürenin herhangi bir bölgesiyle iletiflime geçebilmesi ve ortak bir deneyim yaflayabilmesi için. etkileflimin tek yönlü de¤il karfl›l›kl› oldu¤unu biliyoruz.jpg . Bat›l› toplumlardan bafllayarak yayg›nlaflt›¤› ileri sürülen bu yeni toplumsal model. ideolojik. Küresel kültür bir yandan benzeflme/homojenleflme e¤ilimini körüklerken bir yandan da çeflitliklerin ve farkl›l›klar›n alt›n› çiziyor. A¤ Toplumu Kavram› ‹lk kez Manuel Castells taraf›ndan 90’l› y›llarda gelifltirilen kavram. teknolojik. farkl› kültürel kimlikler yeniden keflfediliyor. ekonomik ve kültürel dönüflümün do¤urdu¤u yeni toplum biçimi karfl›s›nda 20.7. gerçekte küreselleflme sürecinin geldi¤i en son ve karmafl›k toplumsal örgütlenmelerden birine. Öte yandan tek yönlü -sadece geliflmifl kapitalist ülkelerden. teknolojik. Appadurai’›n (1996) dile getirdi¤i üzere ça¤dafl küreselleflme sürecinde dünya. enformasyon toplumu ve iletiflim alan›ndaki tezleriyle ve etkili çal›flmalar›yla tan›nan Manuel Castells.Medya 179 medya ürünlerinin da¤›t›m yoluyla küresel kültürü de belirlemektedir.ve tek tip bir küreselleflmeden söz etmek elbette mümkün de¤ildir. Ünite . kültürel. a¤ toplumunun inflas›na tan›kl›k ediyor. Foto¤raf 7. Dünya. finansal son derece karmafl›k bir ak›fllar uzam›na dönüflmüfltür ve medya bu sürecin en önemli aktörlerinden biridir. Kuramc›ya göre “a¤ toplumu” kavram›. ekonomik etkileri aç›s›ndan kendinden önceki dönemlerden farkl›laflan. yeni bir toplumsal yap›n›n. “a¤ toplumu”nun kavramsallaflt›r›lmas›na öncülük etmifltir Kaynak: http://4. “sanayi-sonras› toplum” ya da “bilgi toplumu” gibi tan›mlamalar yetersiz kal›yor. daha az geliflmifl ülkelere. bu yeni toplumsal örgütlenmeyi aç›klamakta bize yard›mc› olabilir. a¤ toplumunun yükselifline iflaret ediyor. Bugün okuma yazmay› ö¤renmeden bilgisayar teknolojisini kullanabilen çocuklar›n bile kolayca üstesinden gelebildikleri bu “basit” iletiflim süreci.7 Kent sosyolojisi.blogspot. yüzy›l boyunca kullana geldi¤imiz “endüstri toplumu”. yüzy›l›n sonlar›nda enformasyon ve iletiflim teknolojileri alan›nda yaflanan radikal geliflmeleri ve bu geliflmelerin yaratt›¤› toplum modelini tan›mlamak amac›yla kullan›l›yor (2010: XVI). etnik. 20. her ne kadar kendinden önceki toplum modellerini miras alsa da bugüne kadar tan›k olmad›¤›m›z baflka nitelikler ve yenilikler de tafl›yor.com/_mVKuDt3Xp3A/R4dr3o-Y_zI/AAAAAAAAAHw/YTvaxpHTxJA/s400/castells. Gerçekten de günümüz tüketim kültürünün ve tüketimcilik ideolojisinin yeniden üretiminde medyan›n çok önemli bir rolü vard›r. ‹nternet ba¤lant›s› olan bir bilgisayar›n ya da telefonun klavyesinde birkaç tufla basmas› yetebiliyor. Bugün dünyan›n farkl› bölgelerinde mikro/bölgesel küreselleflmelerin yafland›¤›n›. toplumsal.bp. Castells’e göre ikinci milenyum sona ererken yaflanan sosyal.

politik. gündelik hayat›m›zda yans›malar›n› gide‹NTERNET rek daha fazla hissediyoruz. Küreselleflmenin toplumsal ve bireysel yans›malar›n›n en somut biçimde gözlemlenebildi¤i bir dönemden geçiyoruz ve bu süreçte yeni medya sayesinde sosyalleflme pratiklerimiz de alabildi¤ine de¤ifliyor. hatta evlerini terk etmeden çal›flma imkân›na eriflebiliyor. 2003). kültürel. yerel. bölgesel. oysa bu araçlar›n olmad›¤› bir hayat› art›k düflünemiyoruz. küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor. yine tan›k olmad›¤›m›z bir ba¤›ml›l›k deneyimiyle bir arada yafl›yoruz. s›n›fsal yeni topluluklar kurabildi¤ini. bir çeliflki gibi görünse de yeni iletiflim teknolojileri sayesinde hiç tan›k olmad›¤›m›z bir özgürlü¤ü. Bir ürünün tamamlanmas› birden fazla iflçinin küresel efl güdümüyle gerçekleflebiliyor. gerçek-zaman (real-time). gün geçtikçe a¤lara olan ba¤l›l›¤› art›r›yor. s›n›fsal yeni topluluklar kurabiliyor. hak temelli oluflumlar. 2008) kitab›nda tart›flmam›za temel oluflturan geliflmeleri ayr›nt›l› biçimde bulabilirsiniz. Giderek ucuzlayan ve yayg›nlaflan ‹nternet. etnik. dinî. Bu de¤iflimlere ba¤l› olarak daha önce de de¤indi¤imiz üzere uzak. küresel bir yurttafll›k kavram›n›n da temellerini at›yor (Stevenson. politik. h›zl›. Kendi özel alan›m›zdan yerel. yavafl. efl zamanl›l›k. Bizzat içinde yafl›yoruz bu dönüflümün. yersiz yurtsuzlaflma (deterritorialization). esnek istihdam rejimleri h›zla yayg›nlafl›yor. ‹nternet üzerinden pekifltirilen yatay ve etkili bir örgütlenme modeliyle hiyerarflik iktidar yap›lar› ve diktatör- . yeni iletiflim teknolojilerinin genifl olanaklar›ndan yararlanarak ortak kültürel de¤erlere ba¤l›l›k gösterebiliyor. K›sacas›. co¤rafyas› geniflliyor. ulus-afl›r›l›k ve küresel ak›fl kavramlar› öne ç›k›yor. Sayd›¤›m›z iletiflim araçlar›n›n kitlelerin kullan›m›na sunulmas›n›n üzerinden henüz bir çeyrek yüzy›l bile geçmedi. Böylece esnek emek. cep telefonu ve di¤er dijital teknolojiler sayesinde ulaflabilece¤imiz ve paylaflabilece¤imiz bilginin miktar› art›yor. Öte yandan ayn› geliflmeler bugüne dek yaflamad›¤›m›z ölçüde bir ba¤›ml›l›k ve kontrol gerçe¤ini de beraberinde getiriyor. Özellikle ileri kapitalist toplumlarda iletiflim teknolojilerinde yaflanan ve h›zla dünyan›n kalan›na yay›lan geliflmeler. ortak ç›karlar ve ilgi alanlar› do¤rultusunda bir araya gelebildi¤ini gözlemliyoruz. dinî. Toplum ve Kültür (‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. yak›n. küresel kamusal alanlara aç›lman›n yepyeni yollar›yla tan›fl›yoruz. medya çal›flmalar› alan›n›n oldukça yeni kavramlar› aras›nda yerini alsa da asl›nda kavram›n iflaret etti¤i toplumsal dönüflüme yabanc› say›lmay›z. Günlük yaflam›m›zda bu araçlar› kullanarak gerçeklefltirdi¤imiz her türlü iletiflimde kontrol ve kay›t alt›na al›nmam›za neden olabilen izler b›rak›yoruz. ‹letiflimin de¤iflen do¤as› bizi alabildi¤ine özgürlefltiriyor. Çevreci hareketler. Bireyler do¤rudan bir flirkete ba¤l› olmadan. Küresel eksende bak›ld›¤›nda ise giderek artan say›da bireyin ve grubun iletiflim teknolojilerini kullanarak ülkelerin politik s›n›rlar›n› aflabildi¤ini etnik. Böylece farkl› kültürlerden gelen bireyler. Küresel düzlemde bireyler ve gruplar iletiflim teknolojilerini kullanarak ortak ç›karlar› ve ilgileri do¤rultusunda ülkelerinin politik s›n›rlar›n› aflabiliyor. kültürel. yeteneklerimizin s›n›rlar›n› geniflletiyor. ulusal ya da uluslar aras› sözcükleri eski önemlerini h›zla yitirirken. yak›nsama (convergence). Bir iflveren. iletiflim teknolojilerinin getirdi¤i olanaklardan yararlanarak yerel bir co¤rafyaya ba¤l› kalmadan üretim gerçeklefltirebiliyor.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AMAÇLARIMIZ 180 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Manuel Castells’in K ‹ T AA¤ P toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET A¤ toplumu.

hak temelli oluflumlar. H›zla SIRA yayg›nlaflan bu yeni üretim anlay›fl›nda maliyetleri düflürmek ve üretimi h›zland›rmak için büyük ölçekli. 2002) çarp›c› örnekleri aras›nda say›l›yor. yüzy›l›n en önemli geliflmeleri aras›nda say›lan Fordist üretim modeli. Ünite . bilgi toplumu ve a¤ toplumu ‹NTERNET tart›flmalar›na kaynakl›k edecek nitelikte öngörüler gelifltirmeyi baflarm›flt›r. yüzy›l›n ilk yar›s›nda hiyerarflik.Medya 181 Afla¤›dan küreselleflme: Küreselleflme sürecinde ekonomik ve politik iktidar sahiplerinin ç›karlar› korunurken iktidara uzak bireylerin ve toplumlar›n y›k›c› etkilere maruz kald›klar›n› ileri sürenler. belirli bir sürat ve beceriyle yapmakla sorumluydu. dünyan›n kalan›n› yak›ndan ilgilendiriyor (Sassen. yüksel maliyetli altyap› çözülmesi güç ekonomik sorunlara yol açt›. Yine ayn› teknolojiler sayesinde. Daniel Bell gibi önde gelen düflünürlerin öngörülerini hakl› ç›karacak baz› geliflmeler yafland›: Yaflanan kriz karfl›s›nda hizmet sektöründe çal›flanlar›n say›s› düzenli olarak artarken tar›m.html) Uzun y›llar baflar›l› olan ve ekonomik ve toplumsal etkileri aç›s›ndan 20. Band›n çevresinde bulunan iflçiler ve uzmanlar. 1970’li y›llarda endüstrisonras› topluma dair çok önemli TELEV‹ZYON gözlemlerde bulunmufl. finans merkezî konumunda olan New York. 1960’lara gelindi¤inde kriz sinyalleri vermeye bafllad›: Ücret politikalar›. Tokyo gibi küresel kentlerin kendi aralar›nda kurduklar› iletiflim a¤lar› ve bu yolla gerçekleflen ekonomik etkinlikler. 2001). Bu y›llarda Bat›l› toplumlarda. ModelS ad›n› O R U Amerikal› ifl adam› Henry Ford’dan al›yor. Ford. Böylesine karmafl›k bir üretim sürecinin yö- . Afla¤›dan küreselleflme kavram›n› anlafl›l›r k›lmak için küresel düzeyde SIRAbaflka S‹ZDEörnekler verebilir misiniz? 1 SIRA S‹ZDE Kitle ‹letifliminden A¤ Toplumuna DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Bat›l›. ulusafl›r› örgütlenmeler yoluyla afla¤›dan küreselleflme ad› verilen toplumsal hareketleri bafllatm›fllard›r. bu kentlerin ait olduklar› ülkelerin gücünü afl›yor. rasyonel ve kitlesel üretim biçimi benimsendi. Çevreci hareketler. Ulus-temelli Fordist üretim biçimi verimli olmaktan uzaklafl›rken yerini dünyan›n farkl› bölgelerine yay›lan parçal› ve esnek üretim modellerine b›rak›yordu. sosyal politikalar. sanayileflmifl toplumlar 20. Kaynak: http://www. otomobil üretiminde gelifltirdi¤i üretim modelinde bir otomobile ait parçalar›n fabrikada bir bant üzerinde hareket etmesini önD‹KKAT görüyordu. lükler afl›n›yor. AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7. yaratt›klar› dalgalanmalar. madencilik sektörünün yan› s›ra ikincil endüstrilerde çal›flanlar›n say›s› azalma e¤ilimi gösterdi.com/news/local/breaking_news/2011/01/daniel_bell_not. bant hareket ettikçe önlerine gelen parçalar üzerinde sadece kendi görev tan›mlar›na uygun olan iflleS‹ZDE ri.boston. küreselleflme karfl›t› gruplar söz konusu sürecin somut örnekleri aras›nda yer al›yor.8 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Amerikal› sosyolog Daniel Bell K (1919‹ T A P 2011). afla¤›dan küreselleflmenin (Kellner. Londra. dikey bir örgütlenmeye anlay›fl›na tan›k oldu: Fordist üretim anlay›fl›. Yeni medyan›n olanaklar›n› etkili biçimde kullanan bu oluflumlar.7.

t›pk› kitle toplumu. araflt›rmac›lar. Medyaya ça¤dafl elefltirel yaklafl›mSIRA S‹ZDE lar bölümünde de¤indi¤imiz üzere kitle iletiflimi. K›saca belirtmek gerekirse geleneksel medya elbette yok olmuyor ancak yeni teknolojilere uyum göstermek zorunda kal›yor. Kitle iletiflimi modeli. bilgi ve iletiflim teknolojilerine olan gereksinimi de kaç›n›lmaz olarak art›r›yordu. ‹flte buAMAÇLARIMIZ dönüflümler. bir yandan sanayi sonras› toplumlar›n temel özellikleri aras›nda say›l›rken bir yandan da 1970’li y›llarda “bilgi toplumu” ya da “enformasyon K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Modern Zamanlar (1936) filminde. bilgi toplumu. medyan›n yalS O R U n›zca tüketicisi de¤il. gazete gibi iletiflim araçlar›n›n. tüD‹KKAT ketim toplumu ya da web toplumu kavramlar› gibi oldukça tart›flmal› bir kavram oldu¤unu ve yaflanacak yeni dönüflümlerin ard›ndan yerini farkl› kavramlara b›rakaca¤› gerçe¤iSIRA S‹ZDE ni akl›m›zda tutmal›y›z. yüzy›l›n ilk y›llar›nda bu yeni toplumsal örgütlenmeye uyum göstermek zorunda kald›. yüzy›lda sinema.9 Ünlü ‹ngiliz yönetmen ve komedyen Charles Spencer Chaplin (bilinen ad›yla. gerek tek yönlü bir ak›fl› benimsedi¤i için gerekse yeni dünyada bireyin etkin rolünü görmezden geldi¤i için. genifl halk kesimlerinin öne ç›kt›¤›. Foto¤raf 7. teknokratlar vb. kitle iletiflimi. dönüflüyor.182 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar netilebilmesi. Bu geliflmenin sonuçlar›n› bugün ç›plak gözle izleyebiliyoruz. Bu yeni iletiflim ortam›n› tan›mlarken “kitle iletiflimi” terimini kullanmak. Charlie Chaplin). radyo. ülkelerinin s›n›rlar›na ba¤l› kalmadan küresel iletiflime eklemlenebildikleri. iletiflim sürecine etkin olarak kat›labildikleri. yukar›dan afla¤› yap›lanan bir iletiflim modelini betimlerken bugün bireylerin diledikleri gibi DÜfiÜNEL‹M geniflletip daraltabildikleri. bireyin kapitalist üretim sisteminde bir makinenin de¤ersiz bir parças›na dönüflümünü alayc› bir tonda elefltirir. B‹T uzmanlar›. A¤ toplumu kavram›n›n. yeterince aç›klay›c› gözükmüyor. Bu yeni toplumsal yap› içerisinde üretim araçlar›na sahip sermayedarlar›n iktidar› h›zla zay›flarken bilgi ve enformasyonu kontrol edebilenler (Örn. genifl halk kesimlerine ulaflmay› hedefleyen “kitlesel iletiflimi” ve Frankfurt Okulu’nun elefltirilerini yöneltti¤i “kitle kültürü” anlay›fl›n›n flekillendirdi¤i medya sektörü. televizyon.com/watson-jeopardy-and-11-other-man-vs-machine-battles-of-epic-proportions/ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U 20.) giderek güçleniyordu. televizyon flirketleri yeni nesle ulaflabilmek için onlar›n tercih etti¤i medya ortamlar›nda var olmaya çal›fl›yor. üreticisi de olabildikleri bir iletiflim ortam›ndan söz ediyoruz. Her ne kadar televizyon merkezî yerini koruyor gözükse de özellikle 15-24 yafl aras›nda yer alan genç kesimin bilgisayar temelli teknolojilerle iletiflimi bafl döndürücü bir h›zla art›yor. ciddi bir otorite yitimine u¤ruyordu. Kaynak: http://modcool. üretim ve da¤›t›m politikalar›n›n bu genifl pazara göre ayarland›¤›. 21. kitle kültürü.

küresel ve efl zamanl› iletiflimi mümkün k›lan çok merkezli. çok DÜfiÜNEL‹M dü¤ümlü bir iletiflim modeli gerekiyordu. belirsizlikleri aza indirebilen. Böylece kapitalist üretim iliflkilerinde enformasyonun ve enformasyon teknolojilerinin yaflamsal önem kazand›¤›. bireysel.7. yeni medyaya geçiflin arka plan›n› ve haber medyas›na yans›malar›n› bulabilirsiniz.Böylesine karmafl›k bir örgütlenmeSIRA en S‹ZDE nin çökmeden ayakta kalabilmesi için. Enformasyonun yine bir baflka enformasyonla üretildi¤i bu dönüflümlü üretim ortam›nda somut olarak dokunamad›¤›m›z ama piyasada de¤iflim de¤eri tafl›yan bu ekonomik ürünü. hatta daha da s›n›rlayarak söyleyelim. ard›ndan da bu içeriklerin bireyin toplumsal iliflkilerine ne tür katk›larda bulundu¤u sorusunu sormufltuk. yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›. 2003) yeni D ‹ K K Akitab›nda T medyan›n demokratik kat›l›m süreçlerindeki yans›malar›n› ayr›nt›l› biçimde irdeliyor. Yeni ‹letiflim Ortam› (Bilim ve Sanat. bilgi ve iletiflim teknolojilerini yap›sal olarak dönüfltürdü ve h›zla dünyan›n kalan›n› etkisi alt›na ald›. yerel. üretilen bir ürüne pazar bulmak yerine var olan pazar›n taleplerine göre üretimi benimseyen. Dijital temelli teknolojilerden. Açmaya çal›flal›m: “Etkileflimlilik” (interactivity). Metin boyunca yeri geldikçe bu sorulara yan›t vermeye çal›flt›k. yatay bir örgütlenme modeline b›rakt›. parçal›. Kimi kuramc›lar taraf›ndan kapitalizmin bu yeni aflamas›. A¤ toplumunun kurulufluna öncülük eden ve çok say›da araflt›rmac› taraf›ndan bilgi/enformasyon ça¤› olarak adland›r›lan bu dönemin arkas›nda 1950’li y›llarda mikro-elektronik alan›nda yaflanan devrim niteli¤indeki geliflmeler yat›yor. Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi (Dost. farkl› co¤rafyalarda efl güdümlü çal›flabilir hâle geldi. Ther da ayn› anda kesen bir noktada duruyor. bilgisayar teknolojisi ve di¤er ileri teknolojilerin dönüfltürücü gücüne vurgu yapan yeni parametrelerle yeniden tan›mlan›yordu. ‹lk kez Amerika Birleflik Devletleri’nde Silikon Vadisi’nde ortaya ç›kan geliflmeler. dijital a¤lar›n ve yeni iletiflim teknolojilerinin içeri¤ini ve s›n›rlar›n› yeniden tan›mlad›¤›.Medya 183 toplumu” olarak adland›r›lacak olan dönüflümün ayak sesleri olarak kabul edildi. ‹nternet’den önce gerçek anlamda “etkileflimli medya” kategorisinde say›labilecek tek iletiflim arac› telefondur. Bir bak›ma “sanayi-sonras› toplum” kavram›. bir baflka ifadeyle “enformasyonu” kullanma. Nilüfer Timisi. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Etkileflimli Medya An›msayaca¤›n›z üzere bu bölümün giriflinde “medyan›n ifllevi sadece bir noktaK ‹ T A hemen P dan di¤erine aktar›lan içeriklerle mi s›n›rl›d›r?” sorusunu yöneltmifl. E L E iki V ‹ Z soruyu YON ‹flte bu bölümde ele alaca¤›m›z “etkileflimli medya” kavram›. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› görünür hâle geldi. toplumsal. Nurcan Törenli’nin Yeni Medya. esnek. daha esnek. 2005) kitab›nda da SIRA S‹ZDE geleneksel iletiflim araçlar›ndan. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda ekonomik etkinliklerin enformasyon/bilgi ak›fl›na s›k› s›k›ya ba¤l› oldu¤u ilk toplumsal yap›lanman›n da sanayi sonras› toplumlar oldu¤unu görüyoruz. son derece önemli toplumsal yans›malar› olan ve a¤ toplumu tart›flma‹NTERNET lar›nda öne ç›kan kavramlar aras›ndad›r. Uzak mesafelerdeki bireyK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Hiyerarflik yap›lanma yerini. büyük ölçüde bilgi/enformasyon toplumuna ve a¤ toplumuna da miras kald›¤›n› ileri sürebiliriz. Enformasyon odakl› bu ekonomik yap›da farkl› birimler. Dolay›s›yla sanayi-sonras› topluma atfedilen pek çok niteli¤in. bilgisel (enformasyonel). iflleme ve yayma teknolojileri de ekonominin çekici gücünü oluflturuyor. depolama. küresel iliflkilerin bir arada buS O R U lundu¤u a¤ toplumunun da temel mimari özelli¤ini oluflturuyor. Üretim/tüketim iliflkilerini dönüfltüren bu yeni örgütlenme biçimi. Ünite .

toplumsal ve kültürel yap› üzerindeki dönüfltürücü etkisine odaklanman›n kaç›n›lmaz oldu¤unu belirtmifltik. bu denli karmafl›k ve pahal› olunca baflka ülkelerde yaflayanlar› tan›d›klar›m›z› aramak da ancak özel günlerde katlan›labilecek bir zahmete dönüflüyordu. Yak›nsama Kültürü A¤ toplumunun niteliklerini anlamaya çal›fl›rken teknolojinin ekonomik. içeri¤ini ve s›kl›¤›n› kendisinin seçti¤i. ‹nternet ve dijital teknolojiler sayesinde yeni bir “ilk”le daha tan›flt›: Etkileflimli kitlesel iletiflim. Birey. telefon sayesinde ilk kez tan›flt›¤›m›z etkileflimli iletiflim. iletiflime geçmek istedi¤i kitlenin büyüklü¤üne kendisinin karar verebildi¤i bir iletiflim ortam›yla tan›flm›fl oluyordu. farkl› zaman dilimlerinde genifl bir içerik yelpazesi sunan ve tüketmek istedi¤i içeri¤i diledi¤i gibi seçebilme olana¤› veren televizyon yay›nc›l›¤›na da böyle bir sürecin sonunda ulafl›ld› (Hodkinson. sizden önce numara yazd›ranlar›n konuflmalar›n› bitirmelerini sab›rla bekledikten sonra da ayn› santral memurunun sizi arayaca¤› o mutlu an›n bir an önce gelmesini dilemeniz gerekiyordu. Bu iletiflim ortam› bireysel oldu¤u ölçüde kitlesel de olabiliyordu. Bugün “etkileflimli medya” kavram›n› ‹nternet ve di¤er dijital teknolojilerin sa¤lad›¤› olanaklar aç›s›ndan düflündü¤ümüzde. Etkileflimin s›n›rlar›n› yeniden tan›mlayan ve daha önce bir benzeriyle karfl›laflmad›¤›m›z bu yeni iletiflim ortam›. Yine de ayn› y›llarda Türkiye’de “milletleraras›” bir telefon görüflmesi yapabilmek için bir santral numaras›n› çevirmeniz. bir iletiflim arac›n›n dü¤mesine basarak kendisine sunulan içeri¤i tüketmek zorunda olmaktan tümüyle kurtuluyor. kendi tarihi içerisinde önemli aflamalar kat etmifl. Farkl› teknolojilerin birbirleriyle uyumlu çal›flabilmelerine olanak tan›yan dijital ve elektronik teknolojiler. Bugün birkaç saniyede gerçeklefltirebildi¤iniz bu “basit” etkileflimli iletiflim hizmeti. geleneksel yay›nc›l›¤›n kal›plar›n› da zorlad›: ‹zleyicisine farkl› kanallarda. aramak istedi¤iniz numaray› söyledikten sonra telefonunuzu kapatman›z. Baflka ABD olmak üzere çok say›da geliflmifl ülkede telekomünikasyon endüstrisi. Dolay›s›yla bireyler aras›nda “etkileflim” diledi¤iniz her an gerçeklefltirebilece¤iniz bir iletiflim etkinli¤i olmaktan oldukça uzakt›. Bugün. hatta giderek a¤’laflmas› anlam›na geliyordu. Bu etkileri tan›mlarken de¤inmemiz gereken kavramlardan biri de yak›nsamad›r. teknolojik yak›nsama ad› verilen olguyu yarat›yor. sohbet odalar›ndan haber sitelerine. zaman›n›. Çok gerilere gitmemize gerek yok: 1980’li y›llara ad›m att›¤›m›z dönemde telefon. Ancak tahmin edilece¤i gibi yak›nsama. hükümetlerin ve düzenleyici kurulufllar›n da ortak ad›m atmalar› zorunlu hâle geldi. Uzun y›llar farkl› yasal düzenlemelere ba¤l› olarak çal›flan medya organlar›n›n ve telekomünikasyon endüstrilerinin bu yeni birlikteli¤e uyum gösterebilmeleri için. 1980’lerde bafllayan ve 1990’l› y›llarda h›zlanan . iletiflim tarihi içerisinde özel bir konuma sahiptir. yaln›zca teknolojik boyutla s›n›rl› bir olgu de¤il. Video oyunlar›ndan e-forumlara. 2011). bireysel ve toplumsal iletiflimin s›n›rlar›n›n da geçirgenleflmesi.184 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar leri efl zamanl› olarak ayn› iletiflim ortam›nda buluflturabilme niteli¤i sayesinde telefon. bloglara ve finansal etkinliklere kadar etkileflimin geniflleyen s›n›rlar›. pek çok etkileflimli iletiflim arac›n›n bir arada ayn› a¤ içerisinde uyumlu biçimde çal›flabilmesiyle mümkündür. geleneksel telefonlar›n sa¤lad›¤› “etkileflimin” son derece dar ve s›n›rl› kald›¤›n› görüyoruz. bir postane ya da santral yard›m› olmadan da ulaflabilece¤imiz hane içi bir teknolojiye evrilmiflti. Farkl› co¤rafyalardan say›s›z bireyin ayn› içerikle buluflmas›n› ve geribildirimde bulunabilmelerini sa¤layan bu yeni iletiflim ortam›. uzun bir bekleyiflin ard›ndan bir santral memuruna ba¤lanabilmeniz.

aç›k kodlu bilgisayar yaz›l›mlar›n›n ya da Wikipedia gibi ortaklafla bir emekle yarat›lan ortamlar›n nas›l düzenlenece¤i sorular› yeni yan›tlar bekliyor. ‹nternet gibi medya. birer Telekomünikasyon Yasas›’n› yürürlü¤e koydular. bilgi ifllem ve telekomünikasyon alanlar› aras›ndaki geleneksel s›n›rlar›n silikleflti¤i yeni medya ortam›n› düzenleyen. gizlili¤in. ses kayd› ya da bir metin olabilir) üretildikten sonra çok farkl› iletiflim araçlar›nda dolafl›ma girebilmesine olanak sa¤layan teknolojik geliflmeler. Yan› s›ra Linux benzeri kolektif olarak üretilen. Kaynak: http://www. bu alanda faaliyet gösteren endüstrilerin yerel-ulusal-küresel düzeydeki zorlu rekabet ortam›nda ayakta kalabilmelerini sa¤layan. suçun ve suçlunun tan›mlar›n› da yeniden yapmam›z gerekebiliyor. Ünite . iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisini bir arada ele alan bir anlay›fla dayan›yor ve yeni geliflmelere ba¤l› olarak kendini ayn› h›zla yeniliyor. Özel ve kamusal alan aras›ndaki s›n›rlar›n silikleflti¤i bu dijital dünyada mahremiyetin. da¤›t›m›n› gerçeklefltiren ve tüketen kiflilerin yasal düzenlemeler çerçevesinde yeniden tan›mlanmas›n› da gerekli k›l›yor. bu içeri¤i üreten.) daha da karmafl›k hâle getirebiliyor.1 Pek çok iletiflim arac›n›n birbirlerine uyumlu biçimde çal›flabilmesi. Bu konuda çok say›da örnek verilebilir: Söz gelimi bir medya içeri¤inin (bu bir video.7.Medya 185 çok say›da de¤iflime tan›k oldu. Düzenleyici yak›nsama (regulatory convergence) ad› verilen olgu.com/ photos/pforret/152500052/ Eriflim: 4 Temmuz 2011) . bilgi paylafl›m yöntemlerinin s›n›rs›z boyutlara ulaflt›¤› yeni ve etkileflimli bir medya ortam›. fiekil 7. Ancak ‹nternet gibi tüketicinin ayn› zamanda üretici rolü de üstlenebildi¤i. Bu süreç sonunda medyada sahiplik yap›lar›n› yeniden düzenleyen. 1998 y›l›nda ise Avrupa Birli¤i. vb. yak›nsama kültürünün de temelini oluflturuyor. Bu geliflmelere uyum sa¤layabilmek ve rekabetçi bir iletiflim ortam› yaratabilmek amac›yla 1996 y›l›nda Amerika Birleflik Devletleri.flickr. merkeziyetçi bürokrasinin s›n›rland›¤› bir dizi yasal de¤ifliklik gerçeklefltirildi. hak temelli baz› konular› (telif hakk›. say›s›z bilgi ak›fl›n›n dünyan›n her yerinde ayn› anda gerçekleflti¤i. telekomünikasyon alan›nda yayg›n olan devlet tekelini ortadan kald›ran.

Friendfeed gibi sosyal paylafl›m siteleri. 2006). Facebook. duygusal ve maddi SIRA S‹ZDE uzant›lar› “sanal” olamayacak kadar sahicidir. ayn› a¤ üzerinde bulunan di¤er üyeler taraf›ndan “takip ediliyor”. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Foto¤raf 7.10 AMAÇLARIMIZ Sosyal medya tart›flmalar›nda örnek K s›kl›kla ‹ T A P gösterilen Facebook girifliminin ortaya ç›k›fl öyküsünü T Ekonu L E V ‹ Zedinen YON “Sosyal A¤” filmi (yönetmen David Fincher). 2011). kendi gözlemlerinden yola ç›karak bu yeni cemaatleflme modelinin arkas›nda ça¤dafl toplumlar- . Yazar. a¤ toplumunun kurucu özneS O R U leri hâline geliyordu. bir yandan cemaat kavram›n›n do¤as›na yak›n özellikler bar›nd›r›rken bir yandan da kavram›n geleneksel tan›mlar›ndan uzaklaflan bir topluluk modelinin do¤makta oldu¤unun iflaretlerini veriyordu. kurulduklar› y›llarda s›n›rl› say›da üyeye hizmet verirken 2011 y›l›na gelindi¤inde yaln›zca Facebook’a üye olan aktif kullan›c›lar›n say›s› 750 milyona ulaflt› (Facebook. sadece zihinde var olan cemaatler” anlamlar›n› akla getirse de bu yeni cemaat modelinin bireysel ve sosyal yaflamdaki alg›sal. ‹ngilizce “virtual community ” kavram›n›n karfl›l›¤› olarak kullan›lagelen “sanal cemaat” D‹KKA T tan›mlamas›. Bu sosyal a¤lar›n üyeleri. Anderson’›n (1991) “hayali cemaatler” kavram›n› an›msatan.com/wp-content/uploads/2010/10/alg_social-network_2. ilk bak›flta “farazi. Bu devasa toplulu¤un üyelerinin kifli bafl›na ortalama 130 sitearkadafl›na sahip oldu¤unu ve site üzerinde harcanan zaman›n ayda toplam 700 milyar dakikaya eriflti¤ini de an›msatal›m. Yak›n dönemde yaflanan bu geliflmeler. daha çok tahayyüle dayal› dijital topluluklar olufluyordu. yeni cemaat yap›lar›n›n ‹N T E R N E T ve oluflumu mimarisi hakk›nda fikir veriyor. Böyle bir dönemde küçük.jpg. toplumlar›n ve kurumlar›n yeni medyayla iliflkileri kestirilemez ölçüde geliflti. hedef kitlelerine bu siteler üzerinden ulafl›yor.186 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Sosyal A¤lar. üyelerinin ço¤u yüz yüze iletiflim kurmaDÜfiÜNEL‹M yan ama birbirlerinin varl›klar›ndan haberdar olan. büyük flirketlerden bürokrasinin en üst kademelerine kadar pek çok kurum ve kifli. Yüz yüze SIRA S‹ZDE yak›nl›¤›n belirleyici oldu¤u ve Tönnies’in Gemeinschaft olailetiflimin ve fiziksel rak kavramsallaflt›rd›¤› cemaat ideali karfl›s›nda (Day. Twitter. son eriflim tarihi: 24 A¤ustos 2011 ) Howard Rheingold’un ilk kez 1993 y›l›nda kulland›¤› “sanal cemaatler” (virtual communities) kavram›. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kaynak:http://thefilmnest. Sanal Cemaatler 90’l› y›llardan bugüne bireylerin. kitlesel oldu¤u ölçüde bireysel olabilen bir iletiflimi öne ç›kar›rken “cemaatleflme-bireyselleflme” ve “gerçek dünya-sanal dünya” gibi karfl›tl›klar›n geçerliliklerini de sorgulan›r hâle getirdi.

al›flverifl merkezlerinin. birey-merkezli ça¤dafl kent yaflam›n›n ve dönüflen kamusal mekân›n dayatmalar› karfl›s›nda yok olmaya yüz tutmufltur. daha s›n›rlar› belli bir toplumsal modelin etkinli¤ini yitirdi¤i bir dönemde ‹nternet temelli teknolojiler. Reingold’a göre bu ruh. Birey. e-forumlar. bir bak›ma sosyal bir tutkal ifllevi üstlenen. blog’lar. belirli s›n›rlara ve de¤erlere sayg› duyulmas›n› ve çat›flmadan kaç›n›lmas›n› gerektiren bir yerellikten SIRA S‹ZDE koparken.blogspot. yoluyla giderek zay›flayan birliktelik ve cemaat ruhunu yeniden güçlendirebilecekleri bir ortam yaratmaktad›r. Ayr›ca sanal cemaatleri olumlarken dile getirilen özgürleflim potansiyeli.. sosyal medyaya ve arkas›ndaki ekonomi-politik mekanizmaAMAÇLARIMIZ lara (Adakl›. ayaküstü yemek zincirlerinin. daha güvenilir. e-gruplar vb. birliktelik ilkesi geçici ve zay›f bir cemaati seçmektedir. Sanal cemaat kavram›na olumlu yaklaflanlara göre ‹nternet üzerinden kurulan cemaatler. belirli kurallarla iflleyen.. bireyler sohbet odalar›.7. Ünite . d›flar›daki/gerçek dünyada çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini almaya adayd›r. 2011: 39) gün geçtikçe daha da ba¤›ml› hâle geldi¤imiz gerçe¤ini görmezden gelmektedir. Çevrimiçi topluluklar söz konusu oldu¤unda s›kl›kla an›lan ve yüceltilen “bireysel seçme özgürlü¤ü”. “yerellikte soyutlanma”. asl›nda küçük bir az›nl›k taraf›ndan iflletilen. 2011: 190-192). a¤ toplumunun özünü oluflturan yeni bir cemaat modeli önermektedir.2 TELEV‹ZYON Bu bir kütüphane tatl›m.com/2007/09/where-do-students-obtain-their-support. World T E L Ebir V ‹ Ztür YON Wide Web’in eski sürümü. Sanal cemaatler kavram›na olumlu yaklaflanlar›n görüfllerinden yola ç›karak SIRA S‹ZDE “çevrimiçi a¤lar bireyi gerçek dünyadan yal›t›yor” görüflü hakk›nda ne söylenebilir? D Ü fi Üdurum N E L ‹ M oldukça Kavrama elefltirel ve mesafeli yaklaflan araflt›rmac›lar içinse farkl›d›r. ‹flte bireyleri birbirlerine yak›nlaflt›ran.Medya 187 da bireyin yitirmeye bafllad›¤› cemaat ruhuna duyulan açl›¤›n bulundu¤unu ileri sürüyordu. asl›nda büyük ölçüde bireyselleflmeden ve tüketim kültüründen beslenen ça¤dafl küreselleflme sürecinin ve kapitalizD‹KKAT min vazgeçilmez unsurlar›d›r. Sanal olmakla elefltirilen cemaatler do¤rudan bireylerin kiflisel seçimleriyle olufltu¤u için geleneksel cemaat yap›s›na göre daha gerçek ve sahicidir (Miller.html . ‹NTERNET ‹NTERNET Kaynak: http://webucation1. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹ T A P fiekil K 7. “s›k›flt›r›lm›fl bir zaman ve S O R U uzamda iletiflim hâlinde olma” gibi nitelikler.

reklam ya da seçim kampanyalar› gözlemlenebilir davran›fllarda ölçülebilir etki yaratmad›¤› ölçüde medyan›n etkisinin “çok s›n›rl›” oldu¤unu ileri sürdür . Bununla birlikte kuramsal bir bak›flla medyay› anlamak için medyan›n hitap etti¤i izlerkitle hitap ederken aktard›¤› içerik ve söz konusu içeri¤i önemli ölçüde üreten kurumsal yap› birlikte de¤erlendirilmelidir. birilerinin manipülasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gücü sonucu bireyleri etkilemesi sorunu de¤il. bafll› bafl›na bir kültürel biçim olarak de¤erlendirdi. basitçe bir araç olarak de¤il. sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi. de¤erler ba¤lam›n›n tümüne karfl›l›k geldi¤i ölçüde ideolojik bir olgudur. Feminist yaklafl›mlar. Kültürel Çal›flmalar okuluna göre ise medya anlam›n toplumsal inflas› sürecinde aktif bir rol oynar ve egemen söylemler içinde “dünyay› s›n›fland›rmak” gibi önemli bir ideolojik/hegemonik ifllevi yerine getirir. ‹letiflim teknolojilerinden söz ederken sadece birtak›m teknik araçlar akla gelmemelidir. Medya araflt›rmalar›n›n ortaya ç›kt›¤› 20. etimolojik anlam› itibar›yla birbirleriyle iletiflimi olmayan. medyada kad›nlar›n “eksik” ve/veya “sorunlu” temsil edil biçimlerini ortaya ç›kart›r. Medya endüstrilerinde görülen tekelleflme ve denetimin yo¤unlaflmas›na odaklanan elefltirel eko- A M A Ç 4 . üretim. medya organlar›n›n çok güçlü propaganda kurumlar› olduklar› ve insanlar›n beynini y›kad›klar›na dair görüfl damgas›n› vurdu. Bu ba¤lamda iletiflim de öncelikle teknik de¤il. Propagandan›n incelenmesinden vazgeçen ve fl›r›nga modelini geçersiz k›lmay› hedefleyen egemen paradigma. Baflta Baudrillard olmak üzere post-modern kuramc›lar ise medyan›n imge/gösterge ve gerçeklik aras›ndaki fark› siliklefltirdi¤ini vurgular. Medyaya ekonomi-politik yaklafl›mlar› ve dijital uçurum tart›flmas›n› özetlemek. Bu okulun kurucular› medyay›. Toplumsal iletiflim art›k büyük ölçüde bu amaçla gelifltirilmifl ileri teknoloji ürünü araçlarla gerçekleflti¤inden bu tart›flmada medya ço¤unlukla “kitle medyas›” yani kitlesel düzeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak sa¤layan araçlar ve ortamlar olarak düflünülmelidir. Bu kurumlar›n yönetsel amaçlar› için anlaml› olabilecek ve bir kullan›m de¤eri olabilecek bu bak›fl aç›s›n›n medyan›n toplumsal anlam›na dair sosyolojik bir de¤erlendirmeye katk›s› ise s›n›rl› oldu. 1940-60’lar dönemini kapsayan ikinci evresinde Bat›l› toplumlarda totaliter tehlikenin bertaraf olmas› ve kitle toplumu paradigmas›n›n önemini yitirmesiyle “çok güçlü medya” anlay›fl› yerine medyan›n “s›n›rl› bir etkisi” oldu¤u görüflü hâkim oldu. Klasik ekonomi-politik yaklafl›mlara göre medyan›n mülkiyetine sahip olanlar medya ve medya içerikleri üzerinde do¤rudan bir kontrole sahiptir. sadece kampanya türü mesajlara odaklanarak. Medya. büyük sermayenin mülkiyetinde olmas› ve medya endüstrisindeki tekelleflme e¤ilimi tarihsel olarak ekonomi politik yaklafl›mlar›n üzerinde durdu¤u konulard›r. kültürel ve politik bir olgudur. Teknoloji. Medya araflt›rmalar›n›n. Frankfurt Okulu kuramc›lar›na göre medya. ‹deolojinin yeniden üretiminde medyan›n oynad›¤› rolün anlafl›lmas›na yönelik önemli bir di¤er kuramc› da Barthes’d›r. ekonomik belirlenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyan›n belirli egemen görüflleri nas›l yeniden üretti¤i sorusuna yo¤unlaflan önemli kuramc›lar aras›ndad›r. Medya kurulufllar›n›n kapitalist piyasa koflullar›nda faaliyet göstermesi. onlar› ortaya ç›karan bilgi. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Ça¤dafl elefltirel yaklafl›mlar›n medyay› nas›l ele ald›¤›n› analiz etmek. iletiflim kuramayan iki nokta ya da düzlem aras›nda iletiflimi sa¤layan araçlara karfl›l›k gelir. Althusser. Ço¤unlukla medya endüstrileri ya da hükümetler ad›na gerçeklefltirilen profesyonel araflt›rmalarda seçim ve reklam kampanyalar›n›n etkisi ölçüldü.188 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Özet A M A Ç 1 Günümüzün önemli toplumsal kurumlar›ndan biri olan medyan›n nas›l ele al›nmas› gerekti¤ini aç›klamak. Bu kavram›n yerine önceleri kitle iletiflim araçlar› kavram› kullan›lsa da son dönemde medya terimi yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. yüzy›l›n bafllar›ndan 1940’a kadar süregelen ilk döneme. Gramsci’nin hegemonya kuram› ise özellikle Kültürel Çal›flmalar okulunun medya analizinde merkezî önemdedir. Medya araflt›rmalar›n›n tarihsel olarak nas›l dönemsellefltirdi¤ini saptamak ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay› tart›flmak.

toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçurum oluflmaya bafllad›¤›na dikkat çekerek. parçal› ve yatay bir örgütlenme modelinin geçerli oldu¤u bu kapitalist model.7. A¤ toplumuna atfedilen özelliklerin önemli bir bölümü bilgi toplumundan miras kalm›flt›r. Temelde kullan›c›lar›n kiflisel seçimlerinin belirleyici oldu¤u dijital iletiflim ortam›. Ünite . yatay bir örgütlenme modeline dayan›r. ekonomik. A¤ toplumu. sermayenin dünya üzerinde ulusal s›n›rlar› aflarak ola¤anüstü ak›flkanl›k kazanmas› ve böylece dünyay› bir ortak pazar hâline getirmesi ise bir di¤er önemli dinamik de tüm dünyay› kuflatan yeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin küresel imgelerin. Kimi araflt›rmac›lar sanal cemaatlerin çözülmekte olan informal iliflkilerin yerini ald›¤›n› ve zay›flayan cemaat ruhunu böylece güçlendi¤ini ileri sürerken elefltirel yaklaflanlar. Küreselleflme sürecinin geldi¤i son toplumsal dönüflümü betimlemek için kullan›lan a¤ toplumu. parçal› ve esnek bir modele b›rakt›. Bu süreçte yeni iletiflim teknolojileri. ‹nternet temelli teknolojiler. Farkl› co¤rafyalarda ve efl güdümlü çal›flman›n öne ç›kt›¤›. bireylerin. yerini üretimin dünyan›n farkl› bölgelerine yay›ld›¤›. küresel ve a¤larla birbirine ba¤l› yeni bir toplumsal yap› üzerinde kurulur. kültürel ya da ekonomik etkinliklerini fiziksel uzakl›klar›n geçerli olmad›¤› bir uzamda gerçeklefltirmekte. Kitle iletiflim modeli. Üretimde uzmanlaflmay›. sa¤lad›¤› say›s›z özgürlü¤ün yan› s›ra karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤›n ve gözetimin de yolunu açmaktad›r. büyük ölçekli kitlesel üretimi ve kitlesel tüketimi benimseyen bu üretim modeli. A M A Ç 7 A M A Ç 6 . Küreselleflmeyi oluflturan en belirleyici dinamik. medya dolay›m›yla kurulan. toplumlar›n yaflam›nda geri çevrilemez bir dönüflüme neden olurken. daha parçal› bir toplum yap›s› ald›. depolamas›. yeni medyan›n giderek artan a¤›rl›¤› karfl›s›nda otorite yitimine u¤rad›. AM A Ç 5 1960’lara gelindi¤inde ücret politikalar›nda ve sosyal politikalarda ortaya ç›kan sorunlar nedeniyle kriz belirtileri gösterdi. Fordist üretimin ulus merkezli üretim stratejisi. uzlaflmac› toplumsal de¤erlerde gerilemeye ve politik kutuplaflmaya neden oldu¤unu savunmaktad›r. sorun ilk kez dijital uçurum ya da dijital bölünme olarak tan›mlanm›flt›r. Bilginin yine bilgiyle üretildi¤i bu enformasyonel/bilgisel üretim ortam›nda ekonomik bir de¤er olarak bilginin kullan›m›. Yerine. yerel özellikler gösteren ve yüz yüze iletiflime dayanan geleneksel cemaat yap›s›n›n zay›flamas›na neden oldu. 1990’lar›n sonunda ABD’de haz›rlanan “A¤’dan Düflmek” bafll›kl› rapor. Bu süreçte kitle toplumu ve kitle kültürünün yerini ise bireyselleflmifl. Kapitalist üretim iliflkilerinin flekillendirdi¤i ve bilgisel ekonominin merkezî rol oynad›¤› a¤ toplumu. toplumsal niteliklerini tan›mlamak. Medya-küreselleflme iliflkisini de¤erlendirmek ve küreselleflme sürecinde ortaya ç›kan “a¤ toplumu” kavram›n› tan›mlayarak yap›sal özelliklerini aç›klamak. kimi kuramc›lar taraf›ndan yüksek teknolojiye olan ba¤›ml›l›¤› nedeniyle teknokapitalizm olarak adland›r›ld›. küresel özellikler tafl›yan ve geleneklerden uzak sanal cemaatler güç kazanmaya bafllad›. bilgi ve iletiflim teknolojilerinde yaflanan geliflmelerin ileri kapitalist toplumlar›n toplumsal örgütlenme biçimleri üzerindeki yans›malar›n› betimlemek amac›yla kullan›lan bir kavramd›r. kurumlar›n ve toplumlar›n a¤larla birbirlerine ba¤l› olduklar›. cemaat yap›lar›n› da radikal olarak de¤ifltirdi. sosyalleflme biçimleri üzerinde etkili olurken toplumun üzerine kuruldu¤u örgütsel yap› bir a¤›n özelliklerini tafl›maya bafllad›. bu yeni cemaat yap›s›n›n özünde kapitalist sisteme hizmet etti¤ini. Kitle toplumundan a¤ toplumuna geçiflin tarihsel temellerini saptamak ve a¤ toplumunun teknolojik. ifllenmesi ve da¤›t›m›. göstergelerin tafl›y›c›l›¤›n› yapmas›d›r. genel olarak medyan›n mülkiyet yap›s› ve/veya kapitalist dinamikler ile sorunsallaflt›r›larak analiz edilmesi gerekti¤ini vurgular. ekonominin de temelini oluflturdu. çal›flma koflullar› küresel düzeyde de¤iflirken esnek emek ve esnek istihdam rejimleri yayg›nlaflmaktad›r. standartlaflmay›. yeni medyan›n yerküre üzerinde beklenmedik bir h›zla yay›lmas›yla birlikte bu teknolojiler için de geçerli olmufltur. Elefltirel ekonomi politik yaklafl›m›n geleneksel medyaya iliflkin dile getirdi¤i kayg›lar. Daha önce var olan toplumsal modellerden radikal biçimde ayr›lan bu yeni toplum yap›s›. Baflta ‹nternet olmak üzere “yeni medya”n›n ve “sosyal medya”n›n potansiyelini de¤erlendirmek ve a¤ toplumunda de¤iflen cemaat yap›lar›n› ve sanal cemaatler kavram›n› karfl›laflt›rmal› olarak aç›klamak.Medya 189 nomi politik yaklafl›m. rasyonelleflmeyi. A¤ toplumunun aktörleri sosyal.

fiziksel uzakl›¤›n önemini yitirdi¤i. Kullan›mlar ve Doyumlar yaklafl›m› c. Murdock e. Marcuse d. Lowenthal 4. Teknokapitalizm 9. ‹nsanlar›n medyay› farkl› amaçlarla kulland›¤›n› ileri süren yaklafl›m afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kapitalist toplum 8. yafl ve gelir durumu gibi farkl›l›klara ba¤l› olarak karfl›lafl›lan eflitsizlikleri tan›mlamak için kullan›lmaktad›r? a. Yeni medya 2. Wikipedi c. ‹letiflim toplumu c. Hall d. Adorno b. Afla¤›dakilerden hangisi Propaganda Modelinin bir temsilcisidir? a. Bireylerin yeni medya ve sosyal a¤lar yoluyla iletiflime geçtikleri. ‹çerme-d›fllama d. Blog b. “A¤ toplumu”nu ilk kez kavramsallaflt›ran sosyolog afla¤›dakilerden hangisidir? a. Hall e. Düzenleyici yak›nsama c. Tabakalaflma b. Hayali cemaatler b. Endüstri-sonras› toplum b. Miller c. Dijital uçurum . iletiflim ve telekomünikasyon endüstrisinin bir arada ele al›nd›¤› düzenlemelere ne ad verilir? a. kiflisel seçimlerin belirleyici oldu¤u ve kü-yerel kimliklerin öne ç›kt›¤› cemaat yap›lanmas›na ne ad verilir? a. Dijital uçurum d. s›n›f. Yeni medya ortam›n›n gerektirdi¤i yasal çerçevenin haz›rlanabilmesi amac›yla. Merton 5. Horkheimer c. Negri 7. Teknolojik yak›nsama b. Propaganda analizi e. Afla¤›dakiler kavramlardan hangisi. Afla¤›dan küreselleflme c. Teknolojik yak›nsama 10. bireylerin. S›n›f çat›flmas› c. iletiflim teknolojilerine eriflimde ›rk. Sosyal a¤ d. Sanal cemaatler 3. Sosyal medya e. Golding b. toplumsal cinsiyet.190 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m 1. Kullan›c›lar›n bir a¤/ site içinde bütün di¤er kullan›c›lar›na aç›k bir profil oluflturmalar›n› ve ayn› a¤/site içerisinde iletiflim içinde olduklar› di¤er kullan›c› profillerini karfl›l›kl› etkileflim içinde takip etmelerini sa¤layan web tabanl› servisleri ne ad verilir? a. bireylerin sosyalleflme sürecinin her aflamas›nda önemli hâle geldi¤i. Demokratik uçurum e. Güçlü etkiler yaklafl›m› d. Yak›nsama kültürü e. S›n›rl› etkiler yaklafl›m› b. Castells d. A¤ toplumu c. S›n›f fark› d. Modern toplum d. Hardt e. Yeni bilgi ve iletiflim teknolojilerinin. kurumlar›n ve toplumlar›n yatay bir örgütlenmeyle birbirlerine ba¤l› olduklar› toplum yap›s› afla¤›dakilerden hangisidir? a. ‹nternet’e eriflim ve kullan›mda toplumun farkl› kesimleri aras›nda bir uçuruma iflarete eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kitle toplumu e. Teknokapitalizm b. e¤itim. Chomsky c. Bell b. Afla¤›dakilerden hangisi Frankfurt Okulu kuramc›lardan biri de¤ildir? a. Netsizlik e. A¤ toplumu 6. A¤ toplumu d. Hayali cemaat e.

siyasi. para aklayan finansal kurumlard›r. zaman›n bertaraf edilmesini amaçlayan bir toplumsal örgütlenme için çok uygun araçlard›r. Toplum ve Kültür. baflka zamanlarda. sosyal. Dolay›s›yla belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllar aras›nda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. A¤da yer almak ya da almamak. Avrupa Birli¤i’ni yöneten siyasi a¤da ise ülkelerin bankalar konseyleri ve Avrupa komisyonu üyeleridir. Enformasyon Ça¤›’nda kültürel ifadenin. Dü¤üm bir büklümün kendi kendini kesti¤i noktad›r. kamunun ruh halinin an›nda ifllenmesine ayarlanm›fl bir politika için. sokak çeteleri. iktidar›n ak›fllar›n›n önüne geçer. deneyim. e¤lence stüdyolar›. esneklik ve uyarlanabilirli¤e dayal› ifl. menkul k›ymetler piyasas›d›r. sinyaller üreten. A¤lar. baflka uzamlarda gerçekleflmifl olsa da. ayn› zamanda. Daha aç›k konuflacak olursak. sosyal yap› çerçevesindeki etkinliklerin geçeklefltirilmesi için somut bir zemin haz›rlanm›flt›r. iki nokta (ya da sosyal konum) aras›ndaki uzakl›¤›n (ya da etkileflim yo¤unlu¤u ve frekans›n›n) bu iki noktan›n ayn› a¤daki dü¤ümler olmas› hâlinde. A¤lar›n tan›mlad›¤› topoloji. yönlendirilmesinin bafll›ca kaynaklar› hâline gelmifllerdir. toplumumuzda bask›n olman›n ve de¤iflimin bafll›ca kaynaklar›d›r: Bu yüzden de a¤ toplumu dememiz yerinde olur bu topluma. sosyal morfolojinin sosyal eyleme üstün olmas›n›n damgas›n› vurdu¤u bir toplumdur bu (2008: 621). a¤lar aras›ndaki iç iflleyifl kurallar› ile makaslar. birbiriyle ba¤lant›l› dü¤ümler dizisidir. bilgisayar grafi¤i ortamlar›. s›n›rs›z biçimde geniflleyebilen. toplumlara. televizyon sistemleri. yenili¤e. ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›: ‹stanbul. Toplumsal evrim ile enformasyon teknolojilerinin uyumlu hâle gelmesi. A¤lar›n kapsamas›/d›fllamas›. hangi somut a¤lardan bahsetti¤imize ba¤l›d›r. Küresel finansal ak›fllar a¤›nda dü¤ümler. Ünite . kamuoyunun köklerinde yer alan yeni medyan›n küresel a¤›nda ise bu dü¤ümler. böylece toplumsal yap›n›n kendisini flekillendirir. toplumlar›n flekillendirilmesinin. koka ve haflhafl laboratuvarlar›. son derece dinamik. aç›kças› ayn› iletiflim kurallar›n› (örne¤in de¤erler ya da performans hedefleri) paylaflmalar› hâlinde yeni dü¤ümlerle bütünleflen aç›k yap›lard›r.7.Medya 191 Okuma Parças› Tarihsel bir e¤ilim olarak. (2008). gizli havaalanlar›. a¤lar üzerinde ifade edilen özgül toplumsal ç›karlardan daha yüksek düzeyde bir toplumsal belirleyicili¤i oldu¤unu savunuyorum: Ak›fllar›n iktidar›. toplumlar›m›zda bask›n olan ifllevleri ve süreçleri yap›land›r›r. Ancak a¤›n morfolojisi. dengesini bozmaks›z›n yeniliklere gidebilecek. iktidar iliflkilerinin anlaml› bir biçimde yeniden örgütlenmesinin de kayna¤›nda yer al›r. Toplumsal örgütlenmenin a¤ biçiminde olmas›. toplumsal yap›n›n tamam›na yay›lmas› için gerekli maddi zemini de sa¤lar. kültürel) s›f›r ile (ayn› a¤daki herhangi bir dü¤üm için) sonsuz (a¤›n d›fl›ndaki bütün noktalar için) aras›nda de¤iflir. sonu gelmez bir y›k›m ve yeniden yap›lanma kültürü için. yeni de¤erlerin. iflçiler ve flirketler için. Kaynak: Manuel Castells. . Dolay›s›yla belli bir noktan›n ya da konumun mesafesi (fiziksel. iktidar ve kültür süreçlerindeki iflleyifli. ayr›cal›kl› iktidar ayg›tlar›d›r. devletlere nüfuz eden uyuflturucu kaçakç›l›¤› a¤›nda. gönderen. A¤. Ayr›ca bu a¤lar oluflturma mant›¤›n›n. A¤lar hâlindeki bu somut zemin. haber ekipleri. A¤lar› birbirine ba¤layan makaslar (örne¤in siyasi sonuçlar› etkileyen medya imparatorluklar›n› kontrol alt›na alan finansal ak›fllar gibi). uzam›n yeniden edilmesini. A¤lar. küreselleflmeye. a¤lar aras›ndaki iliflkilerin ›fl›k h›z›nda iflleyen enformasyon teknolojilerine dayal› mimarisi. yeni teknolojik paradigma. dü¤ümün ne oldu¤u. A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. alan seyyar ayg›tlard›r. a¤ çerçevesinde iletiflim kurabilmeleri. süreçler giderek a¤lar etraf›nda örgütlenmektedir. A¤lar toplumlar›m›z›n yeni sosyal morfolojisini oluflturur. sonuçlar› ciddi biçimde de¤ifltirir. aç›k bir sistemdir. her a¤›n karfl›s›ndaki dinamikleri. bask›n toplumsal süreçlere damgas›n› vurur. Dolay›s›yla makasç›lar da iktidar sahipleridir. merkezsiz yo¤unlaflmaya dayal› bir kapitalist ekonomi için. ayn› a¤da bulunmayan iki nokta aras›ndaki uzakl›¤a k›yasla daha k›sa olmas›n› (ya da daha s›k ya da daha yo¤un) belirler. ekonomik. Enformasyon Ça¤›’nda bask›n olan ifllevler. Dünya çap›nda ekonomilere. A¤a dayal› bir toplumsal yap›. A¤lar çok oldu¤undan. Di¤er yandan belli bir a¤ içinde dü¤ümler aras›ndaki ak›fllarda bir mesafe yoktur ya da ayn› mesafe korunmaz. a¤lar oluflturma mant›¤›n›n yay›lmas› da üretim. 621-23. s. gizli laboratuvarlar.

Yan›t›n›z yanl›fl ise. d 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Aktörleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Üstelik birey içine do¤du¤u iliflkiler a¤›na ba¤l› kalmak zorunda olmadan da üyesi olmak istedi¤i grubu ve iliflki biçimini kendi amaçlar› do¤rultusunda seçebilir ya da diledi¤inde bu cemaatin üyeli¤inden ayr›labilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yak›nsama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dünya Sosyal Forumu (World Social Forum) ya da Halklar›n Küresel Hareketi (Peoples’ Global Movement) say›labilir. Bölünmeler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Sanal cemaatler. “Girifl: Önemli Bir Toplumsal Kurum Olarak Medya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. c 7. b 5.192 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹letiflimin ‘Yeni’ S›n›rlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumunun Mimarisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Ekonomik ve politik iktidarlar›n küreselleflme sürecinde uygulad›klar› yay›lmac› politikalar karfl›s›nda elefltirel bir tutum sergilenmesi gerekti¤ini ileri süren ve küreselleflme karfl›t› söylemleriyle bilinen çeflitli toplumsal hareketler bulunmaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “A¤ Toplumu Kavram›na Genel Bak›fl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “‹letiflimin “Yeni” S›n›rlar›: Dijital Uçurumlar. “Medya Araflt›rmalar›n›n Tarihçesi ve ‹lk Kuramsal Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 6. b 9. “Medya’n›n Ekonomi-Politi¤i ve Ekonomi-Politik Yaklafl›m(lar)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c Yan›t›n›z yanl›fl ise. c 10. Seslerini küresel düzeyde duyurmay› baflaran hareketler aras›nda Küresel Adalet Hareketi (Global Justice Movement). Yan›t›n›z yanl›fl ise. b 8. 2. ça¤dafl dünyada hayat›n y›k›c› ak›fl› ve zaman›n bölünmüfllü¤ü içerisinde kendini toplumsal iliflkilerin d›fl›nda ya da k›y›s›nda bulan bireyin yal›t›lm›fll›ktan kurtulmas›na olanak sa¤lamaktad›r. e . b 3. “Medyaya Ça¤dafl Elefltirel Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

The Information Age: Economy. (2001). ‹deolojik Etki.” S. K. 38-41. s. s. W. ‹LEF Y›ll›k. Kültür.) Süleyman ‹rvan. “Medya Sosyolojisi: Egemen Paradigma. Bilton.” Yay›nlamam›fl Çal›flma.” S. 1997. Gurevitch. Castells. Say›: 36. ‹letiflim ve Ekonomi Politik. 268301. “Siyasal ‹letiflim Sistemleri ve Demokratik De¤erler.Adorno ve M.) Nadir Su¤ur. ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi. s.” (Der. “‹letiflim Araçlar› Üzerine Bir Çal›flma: Kuramsal Yaklafl›mlar. Ankara: Siyasal Kitabevi.facebook. Imagined Communities: Reflections of the Spread of Nationalism. Routledge. ‹ktidar. 7683 Adorno. s. 2006 Ergur. (Son eriflim tarihi: 18 A¤ustos 2011). 1-26 Facebook (2011). New York: Routledge. M. “Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›nda Yeni Revizyonizm: Bir Yeniden De¤erlendirme Çabas›. Andrew ve Peter Sedgwick (2007).) Medya. Language.” ‹letiflim Çal›flmalar›nda K›r›lmalar ve Uzlaflmalar. Media. The Coming of the Post Industrial Society: A venture in social forecasting. 329-356. s. Ankara: Ark yay›nevi. 228-253. “Sosyal Medyan›n ‘Devrimci’ Gücü Üzerine Genel bir De¤erlendirme”. Modernity at Large. s. Medya.” T. www. Theodor (1975). Kültürel Kuramda Anahtar Kavramlar. Çev. Hackett. Atay. (Çeviri Editörü. Adorno. 25-66. 169-209. James vd. Ünite .” Culture. 128-138. Laura Desfor (2002).”Medya Dünyalar› ve Toplumsal Dönüflüm. ‹stanbul: Kabalc› . Levy.” (Der. UK. Ayd›nlanman›n Diyalekti¤i. Castells. Anderson.” (Der. ‹deoloji (Ankara: Ark Yay›nevi) içinde.) Mehmet Küçük.) Stuart Hall ve di¤. 1985. “Encoding/Decoding. Curran. (Der.R. W. Londra: Verso. Gurevitch& M. 19-65. Todd (1978). Blackwell: Oxford.” Cogito. Castells. ‹ktidar.) Kad›n Odakl› Habercilik (‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›). Oxford University Press: USA. C. s. 49-78. Karaflahan. 2008. s. 1997. 2008). Alankufl. Gülseren (2006). Graham (2006)..Medya 193 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. KAOSGL. Siyaset. s. Manuel. Communication Power. ve Blumler. Ç. Gitlin. Boston: Beacon Press.) Mehmet Küçük Medya. Dursun. Sosyolojiye Girifl.. Penguin: Harmonsworth. London: Open University Press. A¤ toplumunun Yükselifli Enformasyon Ça¤›: Ekonomi. Mass Communication Review Yearbook. “Önsöz: Neden Kad›n Odakl› Habercilik. . Daniel (1973). Hall. Theodor ve Max Horkheimer (1944). Der. 2. Meral Özbek). Manuel. (1990). Sosyoloji. Toplum ve Kültür. Gülseren (2011). Day. Ankara: Ark yay›nevi. James (1990). ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. Bell. Ben (2004).7-62. Manuel (2010). Stuart (1979). Emre (2009). “Decline of a Paradigm? Bias and Objectivity in News Media Studies. 1993. “Kültür Endüstrisi: Kitlelerin Aldat›lmas› OlarakAyd›nlanma. ‹rvan (der. The New Media Monopoly. Ankara: Ütopya Yay›nevi Adakl›. “Kültür. Arjun (1996). Community and Everyday Life. ‹nal). Peter ve Graham Murdock (1991).” (Çev. W. J. Curran.” (Der. Bask›.) M. Alankufl (Der. (5). Benedict (1991). Neoliberalizm Ça¤›nda Mülkiyet ve Kontrol ‹liflkileri. Digital Cultures: Understanding New Media. Kültür. 119. TV Haberlerinde ‹deoloji.” (Der. 199-219. The Rise of the Network Society. Türkiye’de Medya Endüstrisi. M. : Minneapolis: University of Minnesota Press Bagdikian. Uygulamal› Kültürel Sosyoloji. 251-274. Glen ve Royston Martin (2009). Ali (2012). “Kültür. s. 1994) içinde. Society and Culture-1. Medya.com/press/info. ‹stanbul: Aç›l›m Kitap Edles. Ankara: ‹mge yay›nevi. ‹stanbul: ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›:. s.7. Kitle ‹letiflimi ve Toplum. “Medya. Yaz 2003. Robert (1985). “Kültür Endüstrisini Yeniden Düflünmek. Horkheimer. s.1996. (2009). Edgar. Gökalp. (2008). Siyaset. Medya. Appadurai. (1982). php?statistics. Çev. Sevilay Çelenk (Ankara: DeKi Yay›nlar›. Hall. Sevda (2007). Creeber. s. Golding. Stuart (1980). Tony ve di¤erleri (2003). Eskiflehir: Anadolu Üniversitesi AÖF Yay›nlar›.

“Communication and the Media.” (Der. Medya. Sage: London. “‹deolojinin Yeniden Keflfi: Medya Çal›flmalar›nda Bask› Alt›nda Tutulan›n Geri Dönüsü.) Sevda Alankufl. ‹rvan. Medya-SermayeDevlet.) Medya. s. Princeton University Press. (1990). Ankara: Ütopya Kitabevi. Londra: Sage Mutman. Ankara: Ark Yay›nevi Nalçao¤lu. Sosyal Teori ve ‹letiflim. Nurcan (2005). Media Culture. ‹deoloji. ‹stanbul: Babil yay›nlar›. Sociology. Henry (2006). 1994). Nick (2002).” Toplum ve Bilim. Williams. Kültürel Kuram.) Mehmet Küçük. Understanding Digital Culture.) (1997). ‹nal. Smith. Mahmut (1995). ‹ktidar. ‹letiflim Sözlü¤ü. Media. s. Rheingold. G. Hall. ve M. Miller. 13-74. s. “Medya ve Toplum ‹liflkisini Anlamak Üzere Bir Çerçeve. Güzelsar› ve ‹. Saskia (2001).” (Der. ‹ktidar. ‹stanbul: ‹letiflim yay›nlar›. Van Zoonen. Maigret. Understanding Media Theory.) Stuart Hall. Kültür. Stuart (1984). Virtual Communities: Homesteading on the Electronic Fronties. M. “Theorizing Globalization. Siyaset. 285-305. Halil (2003). The New Imperatives.” Londra: Sage. Éric (2011). Çev. Massachusetts: Addison Wesley. ‹nal.) S. Hardt. Cultural Citizenship and the Public Sphere. Londra: Arnold . Stevenson. Howard (1993). Nick (2003).) Mehmet Küçük (der. The global city: New York. Nilüfer (2003). Süleyman (Der.” (Der. “Media. Ankara: Bilim ve Sanat.E.” (Der. Open Uni. Gündo¤du. “Redrawing the Map of the Communications Industries: Concentrationand Ownersip in theEra of Privatization. 43-57. Timisi. 20: 3. “Medyaya Feminist Yaklafl›mlar.” Cultural Citizenship Cosmopolitan Questions. (1989). Yeni ‹letiflim Teknolojileri ve Demokrasi. Ankara: Ark. Vincent (2011). Jenkins. Hanno. No:67. Paul (2008). Tokyo. Themes and Perspectives. ‹stanbul: Temuçin Yay›nevi. Douglas (1995). New York University Press: New York. Stuart (1997). Aksoy.1(1): 9-38 ‹rvan. Medya. ‹deoloji (Ankara: Ark yay›nevi. “Televizyonu Nas›l Sorgulamal›?.1-55. Philip (2001). Ankara: Ark Yay›nevi. Kellner. Kevin (2003). Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. Paul (2011). Convergence Culture: Where Old and New Media Collide. Ayfle (2003).” Haralambos. Medya Kültürleri. Press. Siyaset.” Public Communication. Medya ve ‹letiflim Sosyolojisi. Culture and Society: An Introduction. Sassen. Orhon ve B. 57-103. s.” ‹letiflim Araflt›rmalar›. G. Ayfle (1996). Ankara: ‹mge Yay›nevi Kellner.” Sociological Theory. Kültür. Ankara: Dost Yay›nevi Trowler. “Roland Barthes:Bir Avant-Garde Yazar›. Törenli. Londra: Sage. (Ankara: Ark yay›nevi. Londra: Routledge. 301-335. Kültürel Çal›flmalar ve Amerikan Kitle ‹letiflim Araflt›rmas›. Haberi Okumak. 1997. 1997.” (Der. Medya. 2005. Londra: Collins. s. Yeni ‹letiflim Ortam›. “The Work of Representation. s. Çev. Mutlu. ‹stanbul: IPS ‹letiflim Vakf› Yay›nlar›. s. s. 1994) içinde. ‹ktidar Yuma¤›. Erol (1994). 710-741. Stevenson. Douglas (2002). 1-15. Lolborn. Liesbet (1991). London.194 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Hall. Medya ve Toplum. “‘Elefltirelin Geri Dönüflü ve Radikal Muhalefetin Meydan Okuyuflu: Elefltirel Teori. Raflit (2009). S. Yeni Medya. 26-71 Murdock. Kaya. Hodkinson.

.

Émile Durkheim. Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerliklerini ay›rt edebilecek. Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klayabilecek. yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rabilecek.8 Amaçlar›m›z • • • • • • • SOSYAL B‹L‹MLERDE TEMEL KAVRAMLAR Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. erken dönem ifllevselcilik. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Toplum Felsefesi Toplumsal Sözleflme Muhafazakâr Sosyoloji Organizmac›l›k Evrimcilik Klasik Teorileri Modern Teorileri • • • • • Yap›salc›l›k Erken Dönem ‹fllevselcilik Yap›sal-ifllevselcilik Çat›flma Teorisi Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar› ‹çindekiler • TOPLUM NED‹R? • TOPLUM FELSEFELER‹ • KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. WEBER VE S‹MMEL • MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ • M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplum . DURKHE‹M. Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx. Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k.

Ancak.Ö. TOPLUM FELSEFELER‹ ‹nsanlar en bafl›ndan beri içinde yaflad›klar› toplumlar› anlamaya ve tan›mlamaya çal›flm›fllard›r. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre sadece ak›l yoluyla aç›klanmas›n› öngören felsefedir. Bu yaklafl›ma göre.Ö.Ö. ayr› unsurlar›n hem bütüne katk›da bulunduklar› hem de ondan ba¤›ms›z olarak kald›klar›. Platon. Toplumsal kurumlar›n bireyleri gruplar ve birlikler oluflturmaya yöneltip insan›n asli do¤as›n› gelifltirmesini sa¤layan cinsel arzu gibi iç güdülerden türedi¤ini düflünür.Ö. bütünün ç›karlar›n›n tek tek parçalar›n ç›karlar› karfl›s›nda önceli¤e sahip oldu¤u “ak›lc› yasalar”›n ürünü olarak görür. ‹kisi de toplumu bütüncü (holistik) bir temelde. Toplumun sa¤l›¤›n›n. Tarihsel bir perspektifle önce felsefi yaklafl›mlara bakal›m. baflka yaz›lar›n›n yan› s›ra s›ras›yla özellikle Devlet ve Politika adl› kitaplar›nda bir toplum tan›m› yapmaya çal›flm›fl ve bu tan›mlar günümüzdeki sosyologlar ve sosyal bilimcileri farkl› biçimlerde etkilemifltir. tüccarlar. yoksullar. savaflç›lar. Antik Ça¤’da Platon (M.347) ve Aristoteles (M. Örne¤in. zenginler. Bütüncü (holistik) yaklafl›m: Her varl›¤›n içinde bulundu¤u ortamla ve/veya kendini oluflturan unsurlarla bütünlü¤ü içinde aç›klanmas›. birçok sosyal bilimci ve sosyolog bunu söylerken bak›fl aç›lar›na ba¤l› olarak toplum kavram›na farkl› anlamlar yüklemektedir. Ayr›ca. karmafl›k. ‹nsanlar›n bu yüzden topluluklar hâlinde. Dolay›s›yla toplumun bu iç güdünün doruk noktas›n› oluflturan toplumsal iliflkilerde içkin bir sosyalli¤in ifadesi oldu¤unu kabul eder.M. . Toplum felsefesi: Toplumun bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il. baflkalar›yla birlikte yaflamaya mahkûm olduklar›n› öne sürer. parçalar› bütüne tabi olmalar› çerçevesinde tan›mlayarak özellikle toplumsal düzenin birli¤ini vurgularken Aristoteles toplumu. insanl›¤›n do¤as› gere¤i toplumsal ve politik özellikler tafl›d›¤›n› belirtir. toplumu ifl bölümü ve toplumsal eflitsizlik etraf›nda yap›lanm›fl ‘birleflik’ bir sistem olarak ele al›r. yani toplumun bireylerden de¤il gruplardan olufltu¤una inan›r. yani toplumsal düzenin. farkl›laflm›fl bir yap› olan toplumsal bütünün. 384. Böylece toplumsal yap›n›n ifllevler ve toplumsal zenginlik temelinde ayr›flm›fl toplumsal gruplardan (üreticiler. farkl›laflm›fl bir yap› olarak kavrar. Toplumun kökeninde insan do¤as›n›n yatt›¤›n› düflünen Aristoteles.322). Aristoteles.M. orta s›n›ftan) olufltu¤unu kabul eder.Toplum TOPLUM NED‹R? ‹nsanlar›n tarihte uzun bir zamand›r toplum hâlinde ve farkl› toplum biçimleri içinde yaflad›klar› söylenir. parçalar›n bütüne zorunlu olarak ba¤l› olduklar› bir ‘organizma’ biçiminde tan›mlam›fllard›r. bütünün hem kendisi hem unsurlar› di¤er parçalar›yla karfl›l›kl› iliflki içindedir ve di¤erlerinden ba¤›ms›z olarak aç›klanamaz. 427. Platon. Bu nedenle “toplum” olgusunu anlayabilmek için farkl› yaklafl›mlarda toplumun nas›l ele al›nd›¤›n› görmek önemlidir.

bu ‘do¤a durumu’nda güvenlik iste¤i insan do¤as›n›n temel ihtiyac›d›r. daha çok fizyolojik ve biyolojik varl›klar olarak yaflad›klar› bir dönemin bulundu¤u görüflü. kendi kaba materyalist ve indirgemeci yaklafl›m›ndan hareketle olaylar›n nedeni olan nesnenin hareket yasalar›n›n insan davran›fllar› alan›nda oldu¤u kadar toplumsal olaylar alan›nda da geçerli oldu¤unu belirtir. Orta Ça¤’›n ‹lâhi Yasa ve dinsel egemenlik anlay›fllar›n› reddeden alternatif bir dünya görüflü olarak geliflen Ayd›nlanma’yla birlikte toplumun kökenleri sözleflmeye dayal› yükümlülüklerin ve karfl›l›kl› toplumsal iliflkilerin temel oldu¤u bir yap›da aranmaya bafllam›flt›r. do¤ada veya toplumdaki belirli oluflumlar veya süreçleri sadece belirli bir faktöre dayand›rarak aç›klama e¤ilimi. Do¤a durumu: ‹nsanlar›n toplum hayat›na geçmeden önce do¤ayla uyumlu. intikam›n da etkisiyle toplumsal kargaflaya yol açabilir. kolay de¤iflmez ve ebediymifl gibi görünen Orta Ça¤’›n kurumlar›n›n yaflanan köklü dönüflümler sonucunda y›k›lmas› ve yeni bir toplumun ortaya ç›k›fl› insanlar› bu h›zl› de¤iflimleri. Ancak ona göre do¤a durumunda herkes kendine zarar vereni cezaland›rma. Ayr›ca. herkesin herkesle savafl içinde oldu¤u bir durum de¤ildir. bir insan›n öteki insanlarla ilgilenmesinin bir nedeni kendi güvenli¤iyle ilgili kayg›lar›d›r. eflit ve bar›fl içinde olmalar›na ra¤men. Baflka de¤iflimlerin yan› s›ra. Ona göre insanlar hazza. yani hem davac› hem de yarg›ç olma hakk›na sahip oldu¤u için bu durum. Kaba materyalizm: Materyalizm her fleyin kayna¤›nda maddenin oldu¤unu veya maddenin farkl› biçim kazanm›fl hâlleri oldu¤unu öne sürerken kaba materyalizm her fleyin salt maddî oluflumlarla veya onlar›n basit yans›malar› olarak aç›klanabilece¤ini öne sürer. ‹ndirgemecilik: Evrende. Bu de¤iflimler keflifler ve icatlar. do¤a durumunda özgür. Do¤al koflullar›n daha çok bar›fl›. kiflinin kendine zarar vereni cezaland›rma hakk› ‘savafl durumu’ yarataca¤› için bu savafl durumundan kurtulmak amac›yla do¤a durumunu terk edip topluma girmifllerdir. Ayd›nlanma’n›n ve önceki de¤iflimlerin hem bir sonucu olan hem de onlar› yeniden dönüfltüren iki büyük olay Frans›z Devrimi ve Sanayi Devrimi de insanlar›n toplumu anlama. bunlar›n yaratt›¤› alt üst olufllar ve ciddi sosyal problemleri aç›klamaya itmifltir. ‹stikrarl›. Öteki insanlar aras›ndaki bir insan. O. ‹nsan›n toplum içindeki davran›fllar›n›n temelinde “hayat›n› sürdürmek amac›” veya bunun uzant›s› olan ‘güvenlik iste¤i’ ve ‘bencillik’ yatt›¤›n› düflünen Hobbes’a göre birey aç›s›ndan aslolan kendi ç›karlar›d›r ve toplum bireysel ç›karlar›n gerçeklefltirilme arac›d›r. do¤a durumunun insanlar›n kimseden izin almadan ve baflkas›n›n iradesine tabi olmadan.198 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Toplumsal Sözleflme Teorileri ve Toplum Toplumsal sözleflme: ‹nsanlar›n asosyal bir durumdan ç›kmak için aralar›nda farkl› nedenlerle sözleflme (anlaflma) yapt›klar› ve kendilerini ba¤layan bu sözleflme temelinde toplum hayat›na geçtikleri düflüncesi. Bu yüzden. Burada toplum insanlar›n tarihin bafllar›nda içinde yaflad›klar› varsay›lan do¤a durumu ve dolay›s›yla bir ‘insan do¤as›’ fikri etraf›nda aç›klanmaya çal›fl›l›r. Bunlardan Thomas Hobbes (1588-1679). bu yöndeki aray›fllar› daha acil hâle getirmifltir. bilginin ve bilimsel bilgilerin teknolojiye dönüfltürülmesiyle ortaya ç›kan sanayi toplumunun (ve kapitalizmin) üretti¤i sanayi burjuvazisinin ve bütün bu ekonomik dönüflümler neticesinde büyük ölçüde daha önce topra¤a ba¤l› serflerin dönüflmesiyle ortaya ç›kan iflçi s›n›f›n›n (proletaryan›n) ortaya ç›kmas›d›r. . ‹nsanlar. yo¤un bir sermaye birikimi sonucunda oluflan ticarî ve mali burjuvazi. mutlulu¤a yönelip elemden kaçt›klar› için herkesin kendi zevkleri ve mutlulu¤u yönünde davranmas›n›n sa¤lanmas› gerekir. Locke için do¤a durumu insan›n insan›n kurdu oldu¤u. Do¤an›n sa¤lad›¤› imkânlardan herkes eflit olarak yararland›¤› için mülkiyetin ortak oldu¤unu kabul eder. onlar üzerinde egemenlik kurmad›kça kendini güvenli hissetmeyece¤i için bu istek toplum içinde uyguland›¤›nda ‘iktidar arzusu’na dönüflür. do¤a yasas›n›n s›n›rlar› içinde davran›fllar›n› düzenlemek konusunda mükemmel bir özgürlük ve eflitlik içinde olduklar› bir durum oldu¤unu düflünür. iyi niyeti ve karfl›l›kl› iliflkileri yans›tt›¤›n› düflünen John Locke’a (1632-1704) göre toplumsal çat›flmalar›n ve uzlaflmaz ç›karlar›n kayna¤› özel mülkiyet ve toplumsal eflitsizli¤in artmas›d›r. onu yeniden tan›mlama çabalar›n›.

toplum onu kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirir. bireyin kendisinin d›fl›ndakiler onun için hiçbir anlam ifade etmez. . bireylerin aile birli¤indeki organik ba¤l›l›klar›ndan ayr›lm›fl. örne¤in Adam Smith gibi tan›mlayan. mal ve hizmetlerin arz-talebinin ve fiyat oluflumunun piyasada kendili¤inden flekillenece¤inin düflünüldü¤ü ekonomik sistem.Toplum 199 Bireylerin do¤aya ba¤›ml› olduklar› ve ‘insanlar’›n sadece basit fiziksel ihtiyaçlara sahip olduklar› toplum-öncesi bir “do¤a durumu”ndan söz eden Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) da ‘do¤a durumu’nda tüm evrende insanlar›n arzulad›klar› fleylerin sadece besin. yerel topluluk. yani liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› benimseyen Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) dir. Birey kendi bafl›na çaresizdir. arz eden ve talep eden olarak belirli ç›karlarla karfl›laflmas› esas›na dayan›r. birikmifl iktisadi mallar›n fiyat mekanizmas› arac›l›¤›yla da¤›t›m›n›n do¤al olarak düzenlenmesi sistemi. Toplum insan ihtiyaçlar›n›n. otorite olmal›d›r. Toplumun yap›sal kanunu. Ayn› zamanda. Aile. bireysel özgürlük de¤il. cinsellik vb. Tanr› toplumu yaratt›¤› için. ifl bölümünün. hiyerarfli gibi geleneksel de¤erler ve yaflam biçimlerini ak›l ve bilim arac›l›¤›yla dönüfltürmeyi ve bilimsel ilkeler üzerine yeni bir toplum kurmay› hedefleyen düflünceler bütünü. günün koflullar›na uygun biçimde uyarlanmas›yla mümkün oldu¤unu düflünür. Bireycilik: Bireyin kiflisel haklar›. Ona göre toplumsal ba¤lar›n özü hiyerarflidir. kilise ve loncan›n otoritesi alt›nda refaha ulaflabilir. Toplum içinde bireyler sadece bu münasebetle birbirlerine yanafl›r ve ba¤lan›r. Ona göre toplumsal hayat›n temel amac›.8. Tekil bireyler sadece kendi amaçlar› peflinde koflarken esas maddi iliflkiler kanununa uyarak di¤er bireylerin ve genelin ç›karlar›na uygun davranmak zorundad›r. eflitlikten söz etmekse aylakl›k ve günahkârl›kt›r. “‹nsan hayat› toplum onu nas›l yapm›flsa ancak o olabilir. bir tür ekonomik maddî iliflkilerdir. Muhafazakâr felsefenin en önemli temsilcilerinden biri olan Louis de Bonald (1754-1840) ç›k›fl noktas› olarak bireyi de¤il toplumu. din. toplumlar›n bu ilkeler üzerine kurulmas› gerekti¤ini öne süren anlay›fl. insanlar›n onun ifllerine kar›flmamalar› ve kutsal bir varl›¤› de¤ifltirmeye çal›flmamalar› gerekir. toplumsal. insanlar›n kendi bencillikleri genel ihtiyaçlar›n doyurulmas›Ayd›nlanmac›l›k: Ortaça¤›n son döneminde yaflanan büyük çapl› ekonomik. siyasal ve kültürel geliflmeler sonucunda ortaya ç›kan. ilerlemeci toplum ve insan anlay›fllar›na tepki olarak Orta Ça¤’a veya modern koflullarda Orta Ça¤’›n ilkelerine dönmeyi öneren muhafazakâr toplum felsefeleri ortaya ç›km›flt›r. bireyci. toplumu dönemin ‹ngiliz iktisatç›lar›. Her birey sadece kendi bireysel ç›kar›n›n. toplum ve devlet olmak üzere üç ahlakilik dünyas› oldu¤unu düflünen.. sadece bireyler olarak birbirleriyle sat›c› ve al›c›. yani do¤al dürtüler oldu¤unu ifade eder. otorite. Toplum olarak an›lan oluflum son derece rasyonel bir iktisadi topluluk. Bonald. devletin bireylerin ekonomik ve di¤er giriflimlerine hiçbir müdahalede bulunmamas› gerekti¤inin. ç›karlar› ve de¤erlerini toplumun genel ç›karlar› üzerinde tutan. ‹nsan ancak toplum için varolur. ‹nsanlar›n karfl›l›kl› iliflkilerinin oldukça s›n›rl› oldu¤unu ve birbirlerine fazla muhtaç olmad›klar›n› belirten Rousseau’ya göre toplum tar›m›n keflfi. iflçi ve iflveren. toplumun bireyi biçimlendirdi¤ini kabul eder. Ünite . bireyin toplumu de¤il. Genele dâhil oldu¤u hâlde. metalürjinin geliflimi ve di¤er olaylar sonucunda ortaya ç›km›flt›r. Toplumun kayna¤› Tanr› oldu¤u için akl›n geleneksel inançlardan üstün görülemeyece¤ini öne süren Bonald’a göre. do¤rudan bir piyasa ve mübadele toplumudur. gelenekler. bireyci de¤erlerin ve piyasa ilkelerinin egemen oldu¤u. Muhafazakâr Tepki ve Toplum Bu Ayd›nlanmac›. Çünkü insanlar ancak aile. Bunlardan biri de muhafazakâr yan› a¤›r basmas›na ra¤men. “do¤rudan Tanr›’n›n yaratt›¤› toplum”u esas al›r. hiçbir katk›da bulunamaz. bireysel amaçlar›n›n peflindedir. Rousseau insanl›¤›n bu geliflmelerin yaratt›¤› olumsuzluklardan kurtulman›n ‘do¤a durumu’nun temel ilkelerinin modern dünyan›n.” Muhafazakâr toplum anlay›fl› sonraki dönemlerde birçok toplum felsefesi ve yaklafl›m›n› farkl› biçimlerde etkilemifltir. di¤erlerini de zorunlu olarak görse de devleti en üste yerlefltiren Hegel’e göre toplum kendine özgü kanunlara sahip bir yap›d›r. Liberal kapitalizm: Bafllang›çta ‘serbest rekabetçi kapitalizm’ olarak da adland›r›lan.

O. toplumlar›n evrimine yön veren güçlerin toplumsal gruplar veya sosyal s›n›flar aras›ndaki çat›flmalar oldu¤unu düflünür. Sosyal s›n›f: Meslekleri. tüketim al›flkanl›klar› ve genel düflünce tarzlar› bak›m›ndan birbirine benzer koflullar ve özelliklere sahip insanlar toplulu¤u veya kategorisidir. Bu mekanizmay› düzenleyen kanunlar de¤iflmez ve bir tür do¤a kanunlar›d›r. esas itibariyle organik bir oluflumdan ziyade bir mekanizmad›r. Hegel. somut olarak gözlenemeyen. Bütün toplumlar›n ortak bir evrim çizgisinden geçmeleri gerekti¤ini düflünen Comte. Organizmac›l›k: Toplumun canl› bir organizmaya benzedi¤i ve onun gibi iflledi¤i düflüncesi. toplumun belirli evrim geçirdi¤ini kabul etse de bu evrimden köklü ve yap›sal bir de¤iflimi de¤il. Bu yüzden sosyolojinin. ifl bölümünün daha geliflkin hâle gelmesini anlar. toplum alan›na uyarlamaya çal›flan Herbert Spencer (1820-1903) organizmac› toplum anlay›fllar›n›n örnek temsilcisi olarak görülebilir. Spencer. farkl›laflmay›. toplumun kendi do¤al evrimi içinde daha iyiye gidece¤ini düflündü¤ü için devrimci de¤iflmeler önermez. Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon. toplumlar›n bir içsel farkl›laflma ve bütünleflme süreciyle çevrelerine uyum sa¤lad›klar›n› ve homojenlikten heterojenli¤e do¤ru ilerlediklerini ifade eder. uzun süreli özelliklerini. toplumu hareket ve dönüflüm hâlinde incelemektir. ‹flte ‘toplum’. Spencer. sürece yard›mc› olacak reformlar›n gerekli oldu¤unu belirtir. Saint-Simon’dan farkl› olarak toplumlar›n evriminin asl›nda özellikle insanl›¤›n dünyaya bak›fl aç›s›n›n. Sosyal statik: Comte’a göre. toplum zemininde tarihsel evrim yoktur. Sosyal fizyoloji: SaintSimon’un toplumun bir organizmaya benzedi¤ini ve onun gibi incelenebilece¤ini belirtmek için gelifltirdi¤i kavram. yani onun nas›l belirli bir düzen içinde ve düzenli olarak iflledi¤ini araflt›ran k›sm›. Saint-Simon. geliflmifl ve farkl›laflm›fl modern sosyal sistemlere do¤ru evrimlefltiklerini düflünür. gelir ve yaflam düzeyleri. yani toplumun (somut) oluflumunda bulundu¤unu öne sürer. araflt›r›lamayan ve s›nanamayan iddialar›n temelden yoksun metafizik önermeler olduklar›n› öne sürer. Darwin gibi Spencer da toplumu . Bu toplum anlay›fl› sonraki birçok düflünür ve sosyal bilimciyi farkl› derecelerde etkilemifltir.200 ‹ç dinamikler: Toplumun yap›s›. kurumlar ve inançlar tarihsel süreç içerisinde sürekli dönüflüm hâlindedir. yal›n ve homojen ilkel kabile gruplar›ndan. Farkl› bir ifadeyle insan topluluklar›n›n. biyolojik organizmalar gibi toplumlar›n da basit yap›lardan karmafl›k yap›lara do¤ru gelifltiklerini belirtir. Comte ve Spencer Toplum felsefesi düzeyinde kalmalar›na ra¤men daha bilimsel ve sosyolojik toplum anlay›fllar›n›n temelleri Saint-Simon (1760-1825) ve Auguste Comte (17981857) taraf›ndan farkl› biçimlerde at›l›r. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar na dönüflür ve bireylerin özel ç›karlar› peflinden koflmalar›yla genel ç›kar geliflir. toplumsal gerçekli¤i aç›klay›c› unsurlar›n bu gerçekli¤in. Saint-Simon toplumun bilimini ‘sosyal fizyoloji’ olarak nitelerken Comte bafllarda sosyoloji yerine ‘sosyal fizik’ terimini kullan›r. sosyolojinin toplumun düzenli. Hem toplumsal düzeni hem de de¤iflmeyi aç›klamaya çal›flan bu sosyologlar hem muhafazakâr hem de yenilikçi toplum anlay›fllar›n›n s›k›nt›l› bir kar›fl›m›n› savunur. istikrarl›. zihniyetin bir evrimi oldu¤unu düflünen Comte toplumun statik ve dinamik yanlar› oldu¤unu öne sürer. Sosyal dinamik: Comte’a göre sosyolojinin toplumun nas›l ve hangi süreçlere göre ve hangi ilkeler (veya yasalar) temelinde de¤iflti¤ini ve evrimleflti¤ini araflt›ran k›sm›. devletin aksine. Toplumun kanunlar›n›n do¤al kanunlar oldu¤unu belirten Hegel’e göre toplum esas yap›s›nda de¤iflmezdir. do¤an›n bir uzant›s› veya onun en geliflmifl düzeyi olarak görülür. kal›c›. iflleyifli ve de¤ifliminde etkili olan içsel faktörler. Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer Charles Darwin’in düflüncesini sosyal bilimlere. Pozitivizm: Genelde. Sosyal Darwinizm: Darwin’in do¤ada canl› türleri aras›nda ifllerlikte oldu¤unu iddia etti¤i yasalar veya ilkelerin toplumlarda da geçerli oldu¤u düflüncesi. temel görevi. Marx’a göre bireylerin sosyal s›n›flar›n› üretim araçlar›n›n özel mülkiyetine sahip olup olmamalar› belirlerken Weber’e göre bireylerin s›n›fsal konumlar›n›n belirlenmesinde mülkiyetin yan› s›ra statü ve güç de etkilidir. çal›flma koflullar›. Sosyal Darwinist bir bak›fl aç›s›yla toplumlar›n t›pk› do¤a gibi do¤al ay›klanma. onun deyimiyle ‘sosyal fizyolojinin. Toplumun iç dinamiklerinin önemini vurgulayan Saint-Simon’a göre bir toplumdaki yap›lar. dolay›s›yla do¤a yasalar›na tabi oldu¤u için sosyal bilimlerin yöntem olarak do¤a bilimlerini kendine model almas› gerekti¤ini savunan pozitivizm. Bu ve benzeri bütün pozitivist ve evrimci anlay›fllarda Spencer’da da görece¤imiz gibi toplum do¤ayla özünde ayn› yasalara tabi bir varl›k. toplumun do¤an›n bir parças› ve uzant›s›. Saint-Simon. hayatta kalma ve adaptasyon süreciyle iliflkili belirli ‘temel yasalar’a göre gelifltiklerini öne sürer.

Spencer’a göre toplumsal düzen ve istikrar. Toplumsal evrim yasas›: SIRA S‹ZDE Toplumlar›n canl› ve cans›z bütün varl›klar› ba¤layan zorunlu evrim yasalar›n›n yan› s›ra. ‹NTERNET ‹NTERNET .8. do¤adaki türler gibi insan topluluklar› da yal›n kabile birimlerinden günümüzün karmafl›k yap›lar›na do¤ru evrimleflirler.Toplum 201 Do¤al ay›klanma: Belirli bir ortam veya çevrede yaflayan canl› türleri aras›nda mevcut s›n›rl› kaynaklar etraf›nda bir hayatta kalma mücadelesi oldu¤u. devletin sadece bu süreçlerin düzgün bir biçimde ifllemesine yard›mc› olmas›. dolay›s›yla toplumsal alan› türler araSIRA S‹ZDE s›ndaki mücadeleye benzeten. toplumsal yap›n›n çeflitli parçalar› aras›ndaki veya toplumla çevresi aras›ndaki dengenin bozulmas›ndan kaynaklan›r. toplumsal düzenin merkezini temel bir konsensüs. toplumu ve toplumsal süreçleri aç›klamaya çal›fl›rken hareket noktas› olarak gündelik etkinliklerimizi. genel evrim yasalar› bulundu¤unda insanlar onlara itaat etmeli ve siyasal yasalar arac›l›¤›yla bu yasalara ayk›r› toplumsal formlar› oluflturmaktan vazgeçmelidir. varl›klar›n› sürdürmeleri. yetifltirK ‹ T besinler A P me ve mamul mallar üretme biçimlerimizi al›r. Spencer’›n toplumun yasalar›n› orman yasalar›na. Farkl› bir ifadeyle ekonomik teTELEV‹ZYON K ‹ T A P Genel evrim teorisi: Evrendeki bütün canl› ve cans›z varl›klar›n ayn› evrim ilkeleri veya T yasalar›na ba¤l› ELEV‹ZY ON olduklar› görüflü. bu sayede bunu sa¤layamayanlardan birçok bak›mdan üstün olduklar› düflüncesi. zay›flar› koruyarak toplumun do¤al ilkesi olan do¤al ay›klanma yasas›na ters düflmemelidir. yeni bir denge. Bunlardan ilk ikisi Marx ve Durkheim daha yap›salc› bir e¤ilim içinde do¤rudan SIRAve S‹ZDE toplum (ve yap›) temelli aç›klamalar yaparken di¤er ikisi Weber Simmel ise bireysel eylem temelli aç›klamalar yapar. Karl Marx AMAÇLARIMIZ Karl Marx (1818-1881). t›pk› do¤adaki gibi do¤al bir denge gerektirir. hatta hükümetler bile toplumun do¤al iflleyifline müdahale etmemeli. ‹çkin istikrars›zl›k: Toplumun veya organizman›n do¤as›n›n veya içyap›s›n›n özelliklerinin kendili¤inden bir dengesizlik. Evrendeki bütün varl›klar›n hareketleri. DURKHE‹M. koflullara adapte olanlar›n yeni özellikler gelifltirerek ve evrimleflerek varl›klar›n› sürdürecekleri tezi. WEBER VE S‹MMEL S O R U Klâsik dönemde dört temel kurucunun toplum anlay›fllar› ve tan›mlar› öne ç›kar. yeni bir ahlakî konsensüs ortaya ç›kar ve giderek farkl›laflan toplumsal parçalar aras›nda yeni bir iliflki oluflur. karars›zl›k. dengelenme ihtiyac› içinde oldu¤unu düflünen Spencer’a göre. toplumsal evrimin temel dinami¤i olarak özellikle nüfus gelifliminin yaratt›¤› bask›lar› görür. düzensizlik yaratma e¤ilimi. de¤iflmeleri ve ortadan kalkmalar›n› belirleyen bir ‘genel evrim teorisi’ gelifltirmeye çal›flan Spencer. Temel konsensüs: Toplumun üyelerinin temel de¤erler ve kurallar konusunda fikir birli¤i içinde olmalar›. Toplumu bir organizmadan daha çok “kompleks bir düzenleme” olarak gören Marx. evrende ve AMAÇLARIMIZ do¤adaki di¤er varl›klardan farkl› ortak evrim yasalar› oldu¤u fikri. Böylece. ekonomik ve sosyal alana müdahale etmemesi gerekti¤ini savunan Ü fi Ü N Euzant›lar› L‹M Sosyal Darwinist yaklafl›m›n›n insanlar aras› iliflkilere ve toplumsal D hayata sizce neler olabilir? 1 SIRA S‹ZDE KLAS‹K DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹: MARX. Adam Smith ve Hegel gibi piyasa ilkelerine dayal› liberal kapitalist bir toplum anlay›fl›n› savunan Spencer’a göre hiçbir fley. Spencer bu görüflleri (i) do¤al ay›klanma veya kendi deyimiyle “en uygunun hayatta kalmas›”. temel de¤erler ve ahlak konusunda do¤al bir uzlaflman›n oluflturdu¤una inan›r. Ünite . En uygunun hayatta kalmas›: Do¤al ortam ve koflullara en uygun olan veya uyum (adaptasyon) sa¤layabilen bireyler veya türlerin hayatta kalabilecekleri. ortama veya ortamdaki de¤iflikliklere uyum sa¤layamayan. birçok bak›mdan organizmaya benzetir. mevcut veya de¤iflen koflullara ayak uyduramayan bireyler veya türlerin zamanla ay›klanacaklar›. bu yap›n›n ekonomik temelinin di¤erlerinden daha önemli oldu¤unu düflünür. Ayr›ca Comte gibi. (ii) her sosyal sistemin do¤as›na içkin istikrars›zl›k fikirleri etraf›nda bir toplumsal evrim teorisi içinde harmanlar. geçimimizi sa¤lama. Bir istikrar döneminin ard›ndan yeni bir toplumsal düzen. D‹KKAT Toplumsal orman yasas›: DÜfiÜ NEL‹M Vahfli do¤ada oldu¤u gibi bir anlamda toplumda güçlü olanlar›n hayatta kald›klar› S O Rzay›f U ve egemen olduklar›. Bu ‘toplumsal orman yasas›’ sayesinde sadece en uygun toplumlar hayatta kal›r ve insan toplumlar› bu toplumsal evrim yasas› sayesinde ‘ilerlemifllerdir’. olanlar›n ortadan kalkt›klar› veya güçlünün egemenli¤i alt›na girmek zorunda D‹KKAT olduklar› düflüncesi. uygun olmayanlar daha geliflmifl ve sald›rgan topluluklar›n rekabeti karfl›s›nda yavafl yavafl ortadan kaybolurlar. Evrendeki tüm sistemlerin denge. Toplumsal de¤iflme bu denge hâlinin. Uyum sa¤layamayanlar.

Marx’ta insanlar›n yaflant›lar›n› meydana getiren görünür etkiler ve eylemleri yöneten üretici güçler olarak temel bir toplumsal yap› fikrine rastlan›r. toplumun üretici de¤erlerini yönlendiren güç ve kontrol iliflkileri. ifl bölümü iliflkileri. yani üretici güçler ve üretim iliflkilerinin ‘üstyap›’ ad›n› verdi¤i kültür. toplumsal kurumlar. ideoloji. tabakalaflma yap›s›n›n unsurlar› aras›ndaki ba¤lant›lar› araflt›r›rken burjuvazi proletaryayla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. ço¤unlukla yasalarla sa¤lanan. Örne¤in. ‘feodal’. din. özgürce eylemde bulunan insanlar›n her toplumda geliflen öngörülebilir karfl›tl›k ve s›n›f çat›flmas› örüntüleri ›fl›¤›nda tarihin yönünü biçimlendirdiklerini baflka ifadeyle “tarihi. Bu temelde Marx. Bu de¤iflme teorisi esasen toplumun bütün parçalar›n›n. Dördüncü olarak kendi gelifltirdi¤i praksis kavram› temelinde. kurumlar› belirledi¤ini. araçlar. Üretim iliflkileri üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti arac›l›¤›yla. karfl›l›kl› iliflki içinde olmakla kalmay›p ayr›ca karfl›tlar›n›n geliflimine yol açacak içkin ‘çeliflkiler’ bar›nd›rd›¤› ilkesine dayan›r. unsurlar ve özellikleriyle iliflkileri temelinde aç›klanmas›. aile vb. Benzer flekilde.1 Karl Marx Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar (Ekonomik) temel: Marx ‘temel’ biçiminde kulland›¤› ‘altyap›’n›n. bu karfl›tl›klar›n kendini gösterdi¤i bir . bir bireyin kiflisel nitelikleri onu bir köle k›lmaz ve özel bir makinenin yap›s›ndaki hiçbir fley o nesneyi bir sermaye unsuru yapmaz. yani emek gücünün kullan›m› ve üretim araçlar› (örne¤in. Tarihin yönünün ihtiyaç yaratma örüntüsünün etkisiyle daha az karmafl›k olandans daha karmafl›k olana do¤ru oldu¤unu kabul eder. do¤alar›. daha çok toplumlar›n iç dinamikleri oldu¤unu savunan iç-dinamikçi (veya içsel) bir toplumsal de¤iflme teorisini benimser. akrabal›k. binalar. toplumsal de¤iflmenin tüm toplumlar›n ayr›lmaz bir parças› oldu¤unu söyler. Fakat bu en temel de¤iflimin kayna¤›n›n d›flar›s› de¤il. Marx’a göre. din. k›saca onlar bütünlüklü bir yap› veya sistemin parçalar›d›r. örne¤in feodalizmin do¤as›nda içkin olarak bulundu¤unu belirtir. ‹liflkisel yaklafl›m: Bir yap› veya sistemin parçalar›. e¤itim. ilk olarak toplumu bir sosyal yap› veya sistem. Zira iki s›n›f aras›nda asli bir iliflki vard›r. Söz gelimi. suç. Bu bak›fl aç›s› iliflkiseldir: toplumun bir parças› içinde yer ald›¤› bütünle ve di¤er parçalar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. söz gelimi kapitalizmin tarihsel gelifliminin daha az karmafl›k bir yap›n›n. onun deyimiyle ‘üretim tarz›’ kendi içinde kaç›n›lmaz olarak yeni bir toplum biçimine (üretim tarz›na) yol açacak toplumsal iliflkileri bar›nd›r›r. insanlar ve nesneler aras› iliflkiler ve sosyal s›n›flar aras› iliflkilerdir. hastal›k ve t›bbi tedavi. unsurlar› ve özelliklerinin. yani iç dinamikleri gere¤i ‘ilkel-komünal’. Marx kendi evrimci toplum teorisinde bütün toplumlar›n tarihin bafl›ndan itibaren. ‹kinci olarak insanlar sürekli artan ihtiyaçlar›n› karfl›larken tarihi yapt›klar› için. yani bütünsel bir birlik oluflturan s›n›flar. Bu yüzden araflt›rmac›n›n topluma bak›fl aç›s›n›n önemli oldu¤unu düflünür. Üçüncü olarak toplumlar›n de¤ifliminin bu evreler temelinde öngörülebilir bir yönde ilerledi¤ini. tek bafllar›na de¤il de bütünle di¤er parçalar. ‘köleci’. Her toplum biçimi. âletler. Üretici güçler ve üretim iliflkileri: Belirli bir tarihsel dönemde üretimin niteli¤i veya karakteristik üretim biçimi anlam›na gelen üretim tarz›n›. Bu unsurlar kimliklerini sadece bir sistemin parças› olarak yani köle sahipli¤i veya kapitalist üretim düzeninin bir parças› olarak kazan›rlar. daha do¤rusu önemli ölçüde flekillendirdi¤ini öne sürer. siyaset. Bu yaklafl›ma göre her unsur sahip oldu¤u kimli¤i. ‘sosyalist’ evrelerden geçerek ‘komünist’ evreye do¤ru ilerlediklerini varsayar. melin bir ölçüde di¤er parçalar›n varolufllar›n› koflulland›rd›¤›na ve en az›ndan orada olup bitenleri belirledi¤ine inan›r. ‘kapitalist’. özellikleri di¤er unsurlarla iliflkileri içinde kazan›r. hukuk. e¤itim ve yönetim gibi hayat›n tüm alanlar›yla iliflki içinde ele al›nmal›d›r. zira bir çiçe¤in bir tohumun do¤as›nda içkin olarak bulunmas› gibi daha karmafl›k bir toplumsal yap›n›n. Ancak bireylerin içinde eylemlerini flekillendirdikleri toplumun farkl› ç›karlar ve f›rsatlara sahip s›n›flar temelinde. üretici güçler. gibi karfl›l›kl› iliflkili parçalara sahip fleyler olarak görür. teknolojiler ve üretim materyalleri) belirler. biri olmadan di¤eri olamaz. ahlak. üretim ve tüketim süreci tabakalaflmayla daha genel düzeyde s›n›fsal iliflkiler ekonomi. kültürel de¤erler vb. ancak kendi seçmedikleri koflullarda yapt›klar›”n› düflünür.202 Resim 8.

giyim ve di¤er birçok [maddî] fleyi gerektirir”. yeme. bar›nak. Mülksüzler. egemen bir mülk sahipleri grubu ile onlar›n alt›nda yer alan farkl› ölçülerde yabanc›laflm›fl ve sömürülen di¤er s›n›flardan oluflan bir tabakalaflma yap›s› üretir. siyasal vb. tabakalaflma yap›s› içinde anlafl›labilece¤ini öne sürer. giyim ve bar›nak arzusunu de¤il. ancak ifl bölümünün her zaman sömürü ve yabanc›laflmay› içeren bir hiyerarflik tabakalaflma yap›s›n› ifade etti¤ini ve tüm toplumlarda bunun temelinde toprak veya sermayenin. insanlar›n “kendi geçim araçlar›n› nas›l ürettikleri”ni aç›klamal›d›r. din. hayat›n farkl› nimetlerine arzuyu da gerektirir. içme ve cinsel iliflki esnas›nda) kendilerini gerçekte özgür hissettikleri fantastik bir y›k›m biçimini al›r. yaratt›klar› farkl› türden eserler üzerindeki kontrollerini yitirip onlar›n egemenlikleri ve kontrolleri alt›na girmeleri. Bu anlamda üretim ve tüketimi birbirinden ayr› düflünmek imkâns›zd›r. insanlar›n sadece hayvan benzeri ihtiyaçlar›nda (söz gelimi. bireylerin kendi iflleri. tüm toplumlar›n dört temel özellik sergiledi¤ini vurgular. gündelik iliflkiler. yapt›klar› ifli veya emekleriyle yaratt›klar› ürünleri kontrol edemedikleri için sömürülür ve yabanc›lafl›rlar. S›n›f çat›flmas› bir tercih meselesi olmasa da eylemde bulunan tarih de¤il insanlar oldu¤u için. ‹lk olarak. toplumlarda üretimin ifl bölümüne dayal› oldu¤unu. ç›karlar›n›n bilincinde olan ve ona göre davranan insanlar aras›ndaki karfl›l›kl› etkileflim vurgulan›r.8. siyaset. etkileri olmay›p kendileri yaratmasalar da tarihsel koflullar› yorumlayabilecek. ‹kinci olarak Marx’a göre üretim (veya çal›flma). kültür vb. Üretim ve tüketim süreçleri her zaman birikimli olarak yani bir ihtiyaçlar bütünü doyuruldu¤unda yenileri ortaya ç›kacak biçimde birbirlerini besler. Bu yüzden sosyal teori. güçlerini birlefltirdiklerini ve bir devrime yol aç›laca¤›n› belirlemenin önemli oldu¤unu vurgular. Bu toplum anlay›fl›nda tarihsel ve yap›sal zorunluluklar›n dayatt›¤› koflullar ve bu koflullar› kendi (daha ziyade ortak) ç›karlar› etraf›nda dönüfltürmeye çal›flan. uzmanlaflmas› ve farkl› insanlar veya birimler taraf›ndan yerine getirilmesi. Yabanc›laflma: Hayat›n ekonomi. Marx. bu yüzden. de¤erlendirebilecek ve bilinçli eylemleriyle dönüfltürebilecek bir kapasiteye sahip olduklar›n› anlatmak için gelifltirdi¤i. süreci veya sonucu kontrol edemedikle- ‹fl Bölümü: Toplumda farkl› ekonomik. faaliyet alanlar›n›n ve ifllerin kendi içlerinde ayr›lmas›. insanlar. . kendi ifadesiyle üretim araçlar›n›n özel mülkiyetinin yatt›¤›n› öne sürer. kapasitelerini gerçeklefltirmesini mümkün k›lar. hayatlar›n› sürdürebilmek için gerekli asgari koflullar›n ötesindeki mallar› (lüks mallar›) üretir ve tüketirken di¤er türlerden farkl› kendilerine has insani özellikler gelifltirebilmeleri anlam›nda ‘uygarlafl›rlar’. ihtiyaç yaratma süreci sadece daha iyi besin. Bu ihtiyaçlar çevreyi bir ölçüde toplumsal olarak düzenlemeyi mümkün k›lan teknoloji sayesinde karfl›lan›r. onlar. Üçüncü olarak Marx. S›n›f çat›flmas›: Marx’a göre tarihte s›n›flara ayr›flm›fl bütün toplumlarda karfl›l›kl› uzlaflmaz ç›karlar söz konusu oldu¤undan s›n›flar aras›nda mücadeleler ve çat›flmalar olmas› kaç›n›lmazd›r. Bu ba¤lamda yabanc›laflma. alanlar›nda yaflanan yabanc›laflma sürecinde. di¤er hayvanlardan farkl› flekilde varl›klar›n› sürdürebilmek ve böylece ‘tarihi yapmak’ için çevreden yararlanarak üretim yapabilir. hangi koflullarda insanlar›n s›n›fsal ç›karlar›n›n bilincine vard›klar›n›. Ona göre. ‹nsanlar. Ünite . ürettikleri ürünler ve üretim süreci.Toplum 203 Praksis: Marx’›n bireylerin basitçe yap›n›n ürünleri. ‹nsan “hayat› baflka fleylerden önce beslenme. “aktif. kuklalar›. kültürel. her zaman farkl› türden araçlar kullanmay› ve bu araçlar›n daha fazla ve daha iyi tüketim mallar› üretmek için sürekli iyilefltirilmesini gerektirdi¤i için yeni ihtiyaçlar yarat›r. Zira üretim faaliyeti fiziksel ihtiyaçlar›n doyurulmas›n›n yan› s›ra insan›n kendine has yarat›c›l›¤›n› ifade etmesini. üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. di¤er hayvanlar sadece ‘do¤rudan fiziksel ihtiyaçlar’›n› karfl›lamaya çal›fl›rken “insanlar fiziksel ihtiyaçlar›ndan kurtulduklar›nda bile ve sadece gerçekte bu ihtiyaçlardan kurtulmalar› nedeniyle üretirler”. maddî ihtiyaçlar›n› üreterek karfl›lamak zorunda olan “yaflayan insan bireylerin mevcudiyeti”yle temellendirilmeli. ‹nsan tarihinin daha az karmafl›k toplumsal yap›lardan daha karmafl›k olanlara do¤ru evrimci bir örüntü sergiledi¤ine ve de¤iflmenin bizzat toplumun içinden kaynakland›¤›na inanan Marx için. Fakat o ço¤u insan›n çal›flarak kendi insani potansiyelini ifade imkân›n›n ifl bölümüne içkin sömürü ve yabanc›laflman›n yaratt›¤› güçlükler nedeniyle engellendi¤ini belirtir. yarat›c› eylem” anlam›na gelen bir kavram.

onlar› birbirine ba¤layan. sosyolojinin felsefeden ba¤›ms›z ayr› bir bilim kimli¤i kazanmas› için konusunu toplumsal olgularla s›n›rland›rmas› düflünür. Ona göre topS O bir R U parçalar sisteminden oluflan di¤er organizmalar gibi ifller. yaniD insanlar›n AMAÇLARIMIZ yönelik somut çabalar› oldu¤unu öne sürer. A özel ç›karlar›n› tüm toplumun veya bütün insanl›¤›n genel Tç›karlar›ym›fl E L E VS‹ZDE ‹ Z Y Ogibi N göstermek SIRA için kendi ayd›nlar› arac›l›¤›yla gelifltirdikleri de¤erler ve düflünceler AMAÇLARIMIZ sistemleridir. sömürü ve yabanc›laflma. Marx söz konusu sorunlar›n sadece kolektif mülkiyetle çözülebileS O R U toplumu’ anlay›fl›na sahiptir. Düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl bölümü olmas› ona göre. D‹KKAT Kolektif bilinç/vicdan: Bir toplumdaki insanlar›n olaylara ortak bak›fl aç›lar›. Kapitalist toplumlarda dinsel ve siyasal inançlar bireylerin toprak ve sermaye edinme hakk›na sahip olduklar›n› ifade ederler. kurallar vb. biT SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON reyler üretim araçlar›n› ortak ç›karlardan ziyade kendileri için kullanma hakk›na sahiplerdir. Émile Durkheim Marx’tan oldukça farkl› bir bak›fl aç›s›na. ihtiyaçlar yaratma ve birlikte çal›flmaya lümü. Toplum kavram›n› toplumsal olgular kavram› üzerinden tan›mlayan ve çoAMAÇLARIMIZ ¤u kez iki kavram› ayn› anlamda kullanan Durkheim. ifllevselci bir toplum teorisi gelifltirir. 2009) adl› kitab›n› okuyabilirsiniz. S O R U ri için çal›flma gibi özellikle insani görevlerinde kendilerini insan olarak hissetmezler. yani egemen s›n›f üyelerinin yarar›na mallar üretmeyi sürdürebilmek için alt s›n›flaDÜfiÜNEL‹M r›n daima emek güçlerini satmak zorunda kald›klar› her toplumda bir tabakalaflma yap›s› vard›r.nin toplumsal S O R U bütüne ifllerli¤ine katk›lar›n› vurgulayan sosyolojik yaklafl›m. ço¤u kez ahlâkî de¤er yarg›lar›. düflünme ve hissetme biçimleri olarak tan›mlar. yönetim v. pozitivist bir yaklafl›ma sahip olan Émi‹NTERNET le Durkheim (1858-1917). ideoloji K ‹ T egemen A P s›n›flar›n bask› ve sömürüsünü D ‹ K K T s›n›fsal gizlemek. aile. farkl› biSIRA S‹ZDE çimlerde. ba¤›ms›z cak ekonomi. Bu normlar topluma sadece genel bir çerçeve kazand›r›p istikrar kayna¤› oluflturmakla kalmaz. üretim araçlar›nda özel mülkiyetin oldu¤u her toplumda ortaya ç›kar. ce¤i bir ‘gelece¤in Marx’a göre kapitalist D ‹ K K A T toplumlarda yabanc›laflma. Marx’a göre dinK ‹ T A P sel ö¤retiler ve siyasal de¤erlerde somutlaflan ‘ideolojiler dünyan›n nas›l olmas› D‹KKAT gerekti¤i hakk›ndaki görüfllerdir. Kapitalizmde “hayvan insana ve insan hayvana dönüflür”.b nedenlerden oluflan bu parçalar› bir arada tutan fley. ‹NTERNET K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TE LEV‹ ZYON 2 SIRA TE LE V ‹S‹ZDE ZYON Marx iliflkisel yaklafl›m›nda kapitalizmi hangi faktörler temelinde ve nas›l aç›klar? DÜfiÜNEL‹M ‹fllevselcilik: Bir toplum ‹ N T E Rkurumlar. yani mevcut eflitsiz. normlar ad› verilen bir toplumsal k›lavuzdur. emek sömürüsü ve toplumsal tabakalaflma sürekli ve kaç›n›lmazd›r. TERNET Kapitalizmle daha K ilgili ‹ T A P ayr›nt›l› bilgi için Anthony Giddens’›n Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev.204 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Kolektif mülkiyet: Marx’a göre bir toplumdaki herkesi SIRA S‹ZDE ilgilendiren üretim araçlar›n›n özel bireylerin (kapitalizmde burjuvazinin) elinden ç›k›p tüm toplumun DÜfiÜNEL‹M eflit kullan›m›na aç›k hâle gelmesi. Dördüncü olarak Marx toplumdaki düflünceler ve de¤erlerin kayna¤›n›n ifl böÜ fi Ü N E L ‹ M geçimlerini sa¤lama. Anlum. Ona göre iflbölümü. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Tatl›can. ba¤lay›c›l›¤a ve ahlakî ve hukuki yapt›r›m gücüne sahip davran›fl kurallar›. SIRA S‹ZDE ortak düflünsel ve duygusal tepkileri. Ancak bu düflünceler ve de¤erlerin genellikle statüko S O R U yu. Sonuç olarak. paradoksal olarak proleterlerin kendilerini kölelefltiren kapitalizmi sürekli yeniden-üretmeleri anlam›na gelir. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Statüko(culuk): Mevcut DÜfiÜN E L ‹ M gibi veya durumu oldu¤u özünde de¤ifliklikler AMAÇLARIMIZ yapmadan sürdürme e¤ilimi S O R U ‹deoloji: Marx’a göre. hem egemen düflüncenin AMAÇLARIMIZ yap›sal kaynaklar›na hem de bu inançlar›n insanlar› etkileme derecesine‹ N odaklanmay› gerektirir. AMAÇLARIMIZ Norm: Genelde kabul gören de¤erler çerçevesinde bir toplumdaki ve K ‹ T A tutumlar P eylemlerini düzenleyen. sömürücü ve yabanc›laflt›r›c› durumu meflrulaflt›ran ‘egemen s›n›f›n ideolojileri’ olduklar›n› öne sürer. Toplumsal olguyu (toplumu) bireye d›flsal K ‹ gerekti¤ini T A P olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. Ü. yani bir ahlaki konsensüs veya kolektif bilince D‹K KAT dayanan. düflünceler ve TELEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . ayr›ca SIRA S‹ZDE toplumun kendi bireylerini kontrol alt›na al›p yönlendirmesi aç›s›ndan da hayati bir öneme sahiplerdir. temel bir de¤erler sistemi. NET içindeki de¤erler. Böylesi bir tan›mla davran›fllar.

düflüncelerini Comte ve Spencer taraf›ndan gelifltirilen evrimci bir çerçeve içinde konumland›r›r ve analizlerinde belirgin biçimde biyolojik analojiler ve kavramlar kullan›l›r.Toplum 205 Resim 8. ‹flbölümü çok basittir. Toplumsal farkl›l›klar çok azd›r ve bireyselli¤e çok az yer vard›r. Farkl› meslekler. din gibi temel toplumsal düzenlemeler arac›l›¤›yla sa¤lan›r. Durkheim. organizmac› ve evrimci yaklafl›m› çerçevesinde iflbölümü kavram› temelinde bir toplumsal evrim teorisi gelifltirir. bir toplumsal düzen veya uygarl›k biçimi var olabilmek için. Ortak bir hayat tarz›. Kolektif bilinç/vicdan güçlüdür. yani inançlar ve duygular benzerli¤ine dayal› bir iç bütünlük biçimidir. . ahlâkî rehberli¤e ihtiyac› vard›r. insanlar›n ço¤unlu¤u genellikle ayn› ifli yapar (örne¤in. aksi takdirde soyutlanacak ve köksüz kalacakt›r. Durkheim’a göre. onlar› d›flardan belirledikleri veya yönlendirdikleri için ‘d›flsal’. Özelde o dinin ve geleneksel düzenin zay›flamas› karfl›s›nda ahlâkî bir reform gelifltirmeye çal›flm›flt›r. bireyin istekleri ile toplumun düzen ve kontrol ihtiyaçlar› aras›nda temel bir çat›flma veya gerilim her zaman var olacakt›r. toplum veya toplumsal olgular bireylerden önce geldikleri. toplumlar zamanla daha kompleks ve farkl›laflm›fl hâle geleceklerdir. Toplumu bir arada tutan fley ‘mekanik dayan›flma’. Ünite . sosyolojik düflünceleri içinde yaflad›¤› dönemde Fransa ve Avrupa’daki krizler ve ç›kmazlara pratik olarak uygulamakt›r. toplumsal olgular bireye d›flsal olan ve onu kontrol alt›nda tutan zorlay›c› güce sahip eylem. homojenlik yerini heterojenli¤e b›rak›r. kendi kiflisel mutlulu¤u için bu tutkular›n› kontrol alt›na almaya. Sa¤l›kl› bir toplum dayan›flman›n yüksek oldu¤u ve hastal›kl› bir toplum da anominin kargaflaya yol açt›¤› ve toplumsal düzenin iflleyiflinin bozuldu¤u toplumdur.2 Émile Durkheim duygular› tamamen sosyolojinin alan› içine dâhil eder. D›flsall›k ve zorlay›c›l›k: Durkheim’a göre. zor ve yapt›r›m uygulad›klar› için ‘zorlay›c›’d›rlar. anomi daha ziyade toplumlar›n geçifl veya kriz dönemlerinde yaflanan bir düzensizlik ve zihin kar›fl›kl›¤› hâlidir. devlet görevlilerinin rolü doktorunkine benzer: “‹yi hijyen koflullar› sa¤layarak hastal›¤›n ortaya ç›kmas›n› engellemek veya hastal›k ortaya ç›kt›¤›nda onu tedavi etmeye çal›flmak”. Anomi: Durkheim’a göre. ortak mülkiyet yerine özel mülki- Toplumsal olgular: Durkheim’a göre. insan›n istekleri s›n›rs›z ve doyurulmas› imkâns›z oldu¤u için. Özel mülkiyet neredeyse hiç bilinmez ve bu yüzden uyum/itaat hem ‘do¤al’d›r hem de sosyalleflmeyle ve aile.8. Bu yüzden Durkheim’a göre. K›sacas› bireyin. Durkheim. avc› veya çiftçidir). Bu yüzden. hayat tarzlar› ve alt-kültürlerin ço¤almas› ve yasall›k kazanmas›yla benzerlik yerini farkl›laflmaya. Geleneksel toplumlarda topluluklar veya gruplar içindeki iliflkiler yüz yüze veya mekaniktir. Anomik durumlar genellikle daha önceki geleneksel de¤erler ve yaflam biçimleri y›k›lmas›na ra¤men henüz yeni de¤erler ve yaflam biçimlerinin flekillenmedi¤i geçifl toplumlar›nda yaflan›r. Toplumlar geliflip modernleflirken sanayi ekonomileri ve karmafl›k iflbölümleri geliflir ve insanlar k›rdan kente göç ederken sonuçta mekanik dayan›flma topluma dar gelmeye bafllar. onlar üzerinde iradelerine ra¤men bask›. herkes taraf›ndan bilinen ve uygulanan ortak âdetler ve ritüeller vard›r.bunlar› kontrol alt›na almak zorundad›r. Sapmalar fliddetle ve kollektif olarak cezaland›r›l›r. Ona göre. Ona göre. Durkheim’›n yaklafl›m›n›n temel bir hedefi. düflünme ve hissetme biçimleridir. Kollektivizm yerine bireycilik.

mekanik toplumlarda birey ve kollektif bilinç gerçekte ayn› fleyi anlat›rken organik toplumlarda ikisi birbirinden ayr›.gerektirir. Geliflmifl sanayi toplumlar›n›n sözleflmelerinin temelini baz› ahlak biçimleri. Ayr›ca. informel (resmi) iliflkilerin egemen oldu¤u. Weber’e göre. Toplumlar bütünleflme veya düzenlenme ihtiyac›na sahip varl›klard›r. yani toplumu oluflturan unsurlar›n karfl›l›kl› ba¤›ml›l›¤› ve iflbirli¤ine dayal› bir iç bütünlük bir arada tutabilir. ba¤›ms›z ve ço¤u kez çat›flma içindedir. (1) ‹fllevselci ‹lke: Genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›. al›flkanl›k hâline gelmifl ve kutsall›k yükledikleri davran›fl biçimleri. duygulardan uzak bir biçimde. herkesin büyük ölçüde her bak›mdan birbirine benzedi¤i. K›saca. kiflilikleri bak›m›ndan büyük ölçüde farkl›laflt›klar›. Sa¤l›kl› bir toplum temel de¤erlerin ve normatif rehberli¤in kurumsallaflmas›na ba¤l›d›r. iflbölümünde farkl›laflman›n oldukça s›n›rl› kald›¤› toplumlardaki s›k› dayan›flma biçimiyken organik dayan›flma büyük. Bu ba¤lay›c› de¤er kal›plar› ve normlar olmadan toplumsal ve siyasal hayat düzensizlik içinde olacakt›r. Modern toplumlar› sadece ‘organik dayan›flma’. yaflam tarzlar›. Farkl› bir ifadeyle insanlardan ziyade yasalar ve düzenlemeler taraf›ndan yönetilme. ‹nsanlar özgeci olduklar› kadar açgözlü de olabilirler. yüz yüze iliflkilerin egemen oldu¤u. Sosyoloji modern topluma uygun de¤erler ve normatif kurallar›n uygulanmas› konusunda katk›da bulunabilir. kalabal›k. ekonomik ç›karc›l›¤›n tek bafl›na uygar toplumlar› birlefltirebilece¤i ve istikrarl› k›labilece¤ini öne süren faydac› argümanlara. Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar yet geçmeye bafllar. ç›karc›l›k tek bafl›na toplumsal çat›flma ve kaos üretecektir. güç ve otorite aile ve kiliseden hukuk ve devlete geçer. bu yüzden. rasyonel temellerde sürdürmeleri. mesleki ve örgütsel faaliyetlerini. (2) Organizmac› ‹lke: Toplumsal sa¤l›k farkl› parçalar›n bütünle ifllevsel olarak iliflkili olma derecesine ba¤l›d›r. kendini meydana getiren bireylerin basit bir toplam›ndan daha fazlas›d›r. Resmî ve resmî-olmayan sosyal kontroller: Resmî sosyal kontroller hukuk kurallar› ve yasalar gibi yöntemlerle ve mahkemeler.206 Ritüel: Ayn› de¤erler ve yaflam tarzlar›na ba¤l› bireylerin genelde kutsal say›lan mekânlarda (ve zamanlarda) benzer biçimde tekrarlad›klar›. modern sanayi toplumunun temel özelliklerini belirlemeye ve Bat› kapitalizminin temel ruhu ve dinami¤ini kavramaya çal›fl›r. gücün gelenek ya da kiflisel . Max Weber Max Weber (1864-1920). T›pk› do¤ada oldu¤u gibi bu farkl›laflma ve karmafl›klaflma toplumsal dayan›flma için yeni bir temel -yani organik dayan›flmay›. mevcut bir toplum. karfl›l›kl› ekonomik ba¤›ml›l›¤›n yan› s›ra. devlet veya toplumsal grubun kurallar›na uyum ve itaati sa¤layan resmî ve resmî olmayan kurallarla iflleyen genel toplumsal süreçler ve mekanizmalar. Modern toplumun temelini hukuki otorite oluflturur. ayinler. normlar ve de¤erlerle iliflkili baz› ahlak kurallar› oluflturmak zorundad›r. organik toplumlarda mekanik toplumlara göre daha fazla gerekli hâle gelir. modern toplumlarda güç rasyonel bir temele sahiptir. Durkheim. toplumun rolü de bu insani özellikleri kendi özel evrimci geliflim evresine göre mümkün oldu¤u ölçüde s›n›rlamaya çal›flmakt›r. Durkheim’›n toplum anlay›fl›nda özetle 3 ilkeye rastlan›r. Sosyal kontrol: Bireyler ve gruplar›n davran›fllar›n› düzenleyen. Durkheim’a göre. Ona göre sosyolojik analizin toplumun parçalar›n›n bu merkezî ifllevleri nas›l yerine getirdiklerini belirlemesi gerekir. toplumsal ve kollektif ç›karlar›n önde tutulmas›. yani mant›kl›. özellikle Herbert Spencer’in bu konudaki tezlerine karfl› ç›kar. eylem ve planlama biçimlerinin geliflimi oldu¤unu öne sürer. biri ç›karc›l›¤a dayal› kiflisel. (3) Evrimci ‹lke: Durkheim’›n toplumsal ve biyolojik analojilerle ilgilenmesi ve onun evrim teorisinde farkl›laflma düflüncesinin merkezi rolü. Resmi sosyal kontroller. cezaevleri gibi resmî kurumlar arac›l›¤›yla sa¤lan›rken. Yüz yüze iliflkiler ve resmî olmayan sosyal kontroller art›k toplumu bir arada tutamaz. karfl›l›kl› ç›kar. hayatta kalabilmek ve baflar› sa¤layabilmek için karfl›l›kl›l›k ve ifl birli¤i oluflturur. insan do¤as›n›n ikili¤i fikrini gelifltirir: hepimiz iki bilince. Ancak anomi sadece geçici bir evredir. basit. küçük. Kollektivizm: Bireysel de¤il genel. Toplum bileflenlerinin bir toplam› olarak görülemez. ço¤u kez ç›kar temelli dayan›flmalard›r. uzmanlaflma ve iflbölümünün oldukça karmafl›k hâle geldi¤i toplumlardaki daha gevflek. Durkheim’a göre. ak›lc›. Mekanik ve organik dayan›flma: Durkheim’a göre. di¤eri toplumsal ç›karlara dayal› toplumsal bilince sahibiz. rasyonel ve hesapl› düflünce. modern toplumlar›n temelini. birbirlerinden meslekleri. toplumun kendi bütünlü¤ü içinde anlafl›lmas› gerekir. Ona göre. Ancak o. düzensiz ve yüz yüze iliflkiler içinde sa¤lan›r. mekanik dayan›flma daha çok az nüfuslu. törenler. Rasyonelleflme: ‹nsanlar ve organizasyonlar›n gündelik. bir güvenlik ve adalet sisteminin üzerine kurulabilece¤i genel kabul gören ilkeler. Toplumlar de¤erlere ve paylafl›lan de¤erlere ihtiyaç duyarlar. bu yüzden. Sanayi toplumlar›n›n temel özelli¤inin rasyonelleflme e¤ilimi. resmî olmayan sosyal kontroller toplumda kendili¤inden.

Ona göre. kiflisel olmayan ve tarafs›z gücün bir örne¤idir.3 Max Weber SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Ona göre tabakalaflm›fl bir sistemde eflitsizlikler üç boyutta düzenlenir ancak SIRA S‹ZDE onlar›n hepsi bir güç/iktidar biçimidir. Ancak bütün bunlara ra¤men. yani rasyonel. toplumsal yaflam›n farkl› eflitsizliklerle iç içe oldu¤unu Resim 8. Örne¤in. Güç istedi¤iniz fleyi di¤erlerinden gelen direnifllere ra¤men yapabilme kapasitesidir. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Do¤rudan demokrasi: Bir grup. En temel düzeyde toplumun güç mücadeleleriyle iliflkili organizasyonuna bakan Weber’e göre Marx gibi. örgüt. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayand›¤› için en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir. Weber’in güç ve otoriteye. statü grubu ‹ T A P ve partinin temelleridir.Toplum 207 Güç ve otorite: Weber’e göre. devlet ve bürokrasiye hayranl›¤›n›n ard›nda siyasal yönelimi. ekonomik zenginlik kiflinin arAMAÇLARIMIZ zulad›¤› fleyleri almas›n› sa¤layan bir güç biçimidir. gelenek veya kiflisel karizma gibi irrasyonel inançlar veya düflünce sistemlerine dayan›rken modern toplum mant›¤a ve kendi düflünce ve örgütlenme sisteminin as›l temeli olarak akla baflvurmaya dayan›r. özgürlükçü demokrasiye inan›r fakat do¤rudan demokrasiyi veya halk iradesi düflüncesini tamamen reddeder. (1) ekonomik güç. Ekonomik eflitsizlik önemli olmas›na ve ço¤u kez önde geSIRA S‹ZDE len bir rol oynamas›na ra¤men sadece bir eflitsizlik türüdür. Önceki toplumlar din. Gücün üç boyutu. Bürokrasi. mant›kl› düflünme ve organizasyon biçimidir. Modern bilim ve teknoloji. Marx gibi. her türden modern sanayi toplumu düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyar. kesinlikle insanlara de¤il kurallara. Weber’e göre. Weber de. S O R U Bu nedenle. Ünite . Mevcut bir durumda eflitsizlik mutlaka ekonomik bir eflitsizlik de¤ildir. çal›flanlar›n birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirildi¤i organizasyonlar. modern hukuk ve ifl hayat› rasyonalitenin. D ‹ K K A T düflünür. güç baflkalar›n›n direnifline ra¤men arzulanan sonuçlara ulaflma kapasitesiyken otorite insanlar›n zorlay›c› olmaktan ziyade meflru olarak gördükleri güçtür. Bütün eflitsizlik biçimleri güç eflitsizlikleridir. toplum veya ülkeyi ilgilendiren kararlar›n ilgili tüm üyeler veya AMAÇLARIMIZ vatandafllar›n kat›l›mlar› ve oylar›yla al›nd›¤› ve uyguland›¤› demokrasi biçimi. modern toplumu geçmiflteki toplumlardan ay›ran temel dinamik ve temel bir özellik rasyonalitedir. bu ifllerin istikrarl› ve sistemli bir biçimde yerine getirilmesi için gerekli bir otorite yap›s›na ve görevler hiyerarflisine sahip.8. Weber’in toplum aç›klamas›ndaki anahtar bir unsur tabakalaflmad›r. Bu üç grup türü güç üzerinde toplumK ve ülkenin gelece¤i konusunda belirleyici olma mücadelesi verirler. yani s›n›f. (2) prestij ve (3) ç›plak güçtür. Bürokrasi: Formel olarak tan›mlanm›fl uzman görevlere sahip çok say›da birim içeren. modern toplumu yönlendiren ve düzenleyen güçlü bir ulus-devlete inanc› yatar. Gruplar›n organizasyonlar›n›n temelini eflitsizlikler oluflDÜfiÜNEL‹M turur ve eflitsizlikler üzerindeki mücadele gruplar aras›nda oldukça yayg›nd›r. Bürokrasi bu düzenleyici yönetimin. onun geliflmeyi sa¤layacak biçimde ve h›zda modern topluma uygulanma biçiminin örnekleridir. toplumsal yaflam birçok toplumsal eflitsizlik biçimiyle doludur. Onlar karakteristik olarak farkl› gruplaflma biçimlerinin. karizmadan çok r›za ve görevin gerektirdi¤i otorite arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lmas› esast›r.

kendilerine has içeriklerinden ba¤›ms›z olarak T ELEV‹ZYO N incelenebilmesi gibi toplumun da ayn› flekilde incelenebilece¤ini öne sürmek için Simmel’in gelifltirdi¤i ayr›m. Weber. yani baz› insanlar liderler veya komutanlar olarak görülür ve di¤erlerinden emirlerine itaat etmelerini bekleme hakk›na sahip olduklar› kabul edilir. karizmatik. geometriden esinlenerek biçim ve içerik ayr›m› gelifltiren Simmel toplumsal yap›la‹ N T E R N E sergileseler T r›n. güçlünün emrine ço¤u kez kolayca itaat edildi¤ini kabul eder. Toplumsal organizasyon kal›b› olan toplum kavram› “sadece” nispeten “sürekli etkileflimler”i anlat›r.. Aksine. rasyonel-hukukî otorite yasal olarak uygulanan kurallar ve düzenlemeler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güçtür. “bir güç mücadelesi olarak toplum” anlay›fl›na ra¤men. Toplumu aç›klamak için. farkl› içerikler bile benzer formlara sahip olabileceklerini ve bu temelde toplumsal etkileflim hakk›nda “zamanla s›n›rl› olmayan yasalar” gelifltirme- . Güç ço¤u kez meflrudur. niyetlenmedikleri sonuçlara sahip olabilir. hayat›n bütün alanlar›n›n temelinde çat›flman›n yatt›¤›n› söylemez. Ona göre sosyoloji “insanlar›n. güç konumunu elinde tutanlar›n ço¤u kez nispeten az direniflle karfl›laflt›klar›n›. Karizmatik otorite ba¤l›l›k ve itaat afl›layan s›ra d›fl› kiflisel yetenekler arac›l›¤›yla meflrulaflt›r›lan güç. Akademik bir disiplin olarak sosyoloji “insanlar›n yaflad›klar› olaylar› ve hangi kurallara göre davrand›klar›n› sorar”.. yani genel ve evrensel özelliklerinin sahip olduklar› özel. Weber’in insanlar›n toplumsal yap›lar› yaratt›klar› ancak bu yap›lar›n yarat›c›lar› üzerinde. zira bireyler ve gruplar›n eylemleriyle niyetlendikleri fleylerin ço¤u kez onlar›n niyetlerinden farkl› sonuçlara yol açt›¤›na inan›r. Buna göre insanlar üzerlerinde kontrol gücüne sahip olmad›klar› için yap›lar oldukça çeflitli tamamen beklenmedik yönlerde geliflebilirler.. Simmel’in toplumu bu flekilde tan›mlamas›n›n K ‹ nedeni. Ona göre. Bu aç›dan. bu özel etkileflimler bütününün sadece bir sentezidir veya ona verilen genel isimdir. büyük insan kitlelerinin genelde daha pasif olduklar›n›. ‹NTERNET Geliflmekte olan sosyoloji disiplini için tek uygun konunun temel ve genel etkiS O R Uoldu¤unu öne süren Georg Simmel’e (1858-1918) göre. “Toplum”. Bu tür meflru egemenlik iliflkileri genelde üç flekildedir. SIRA S‹ZDE toplumlarda hem ekonomik hem idari bürokrasi niçin merkezî bir Weber’e göre. modern öneme sahiptir? DÜfiÜNEL‹M Georg Simmel SIRA S‹ZDE 3 DÜfiÜNEL‹M Temel ve genel etkileflim biçimleri: S O R ‹nsanl›k U tarihindeki bütün toplum türlerinde yer alan genel ve zorunlu etkileflim biçimleri. Böylece güç bir otoriteye dönüflür. s›n›rl› düzeyde müdahale edebildikleri kendilerine ait ba¤›ms›z bir varl›k kazand›klar›n› düflündü¤ü söylenebilir. geleneksel ve rasyonel hukuki egemenlik. D‹KKAT “insanlar aras›ndaki etkileflim” -bu insanlar birbirlerini karfl›l›kl› etkileyecek ve kendilerini gruplar veya di¤er toplumsal birimler içinde organize edecek biçimdeSIRA S‹ZDE yeterli s›kl›k ve yo¤unlukta ortaya ç›kt›¤›nda var olur. geleneksel otorite uzunca süredir yerleflik kültürel örüntülere sayg›yla meflrulaflt›r›lan güç. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Biçim ve içerik ayr›m›: K ‹ T A P Geometrik nesnelerin biçimlerinin. Daha özelde. insanlar aras›ndaki bütün iliflkilerin ‘herkesin herkese karfl› savafl›’ fikrindekine benzer bir üstünlük sa¤lama mücadelesi içerdi¤ini düflünmez. ‘toplum’dan söz etti¤imizde devlet ve aile lonca ve kilise sosyal s›n›flar ve AMAÇLARIMIZ ortak ç›karlar üzerine kurulu organizasyonlar gibi sabitlik kazanm›fl tan›mlanabilir. güç direnifl üzerinde bile sonuçlar sa¤lamas›na ra¤men.208 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Beklenmedik sonuçlar: Weber’e göre. bütün insanlar (kendilerince) belirli amaçlarla hareket eden varl›klar olsalar bile onlar›n eylemleri beklenmedik. tüm do¤alar› ve tüm görünümleriyle di¤er insanlarla etkileflim içinde yaflad›klar› koflullar taraf›ndan belirlendikleri kabulü” üzeTELEV‹ZY ON rine kuruludur. Toplum bu iliflkilerin özet toplam›yla ayn› fleydir”. sürekli yap›lar benzeri etkileflimler akl›m›za gelir. Herbiri itaat temelleri bak›m›ndan birbirinden ayr›l›r. Thomas Hobbes’un aksine.. Weber’de birey ve toplum iliflkisinin aç›klanmas›nda beklenmedik sonuçlar kavram› büyük bir öneme sahiptir. “Topleflim biçimleri lum. T A P toplumsal organizasyon kal›plar›n›n temel etkileflim süreçlerinden kuruldu¤unu kabul etmesidir.

onlar› yönlendiren. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P MODERN DÖNEM TOPLUM TEOR‹LER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON fieylefltirme: ‹nsanlar›n kendi ürettikleri. boyunduru¤u ‹alt›na alan NTER N E ve T büyük ölçüde do¤allaflt›r›lan ve kutsallaflt›r›lan güçler hâline gelmesi. içsellefltirmeleri ve kifliliklerinin bir parças› hâline getirmeleri sürecidir. onu üyelerinin üzerinde ve ötesinde bir ‘form’ olarak görmeye itmez. SIRA S‹ZDE Saf sosyoloji: Simmel’in bütün toplum türlerinin genel ve evrensel biçimleri ve düzenlerini içinde yer ald›klar› DÜfi ÜN EL‹M tarihsel koflullardan ba¤›ms›z olarak araflt›rmak için gerekli oldu¤unu düflündü¤ü sosyoloS O R U ji türü. belirli bir kültür veya çevrede yaflayan birey gruplar›n›n gündelik haS O fley R U yoktur. Bu yüzden.. Formdan yoksun hiçbir toplum yoktur. Sanatç›. Makro ve mikro sosyoloji: Makro sosyoloji toplumsal olaylar ve süreçlere en genel. sosyal etkinlikler gibi. hiçbir formun olmad›¤› düflünüldü¤ünde toplum var olmayacakt›r”. yani sosyallefltiren birçok farkl› form vard›r. toplumsal etkileflimler ve iliflkilere..8. Bir di¤er egemen yaklafl›m yap›salc›l›kt›r. makro düzeyde çal›flma e¤iliminde olan ifllevselcilik ve Marksizmin aksine duygular›. yaratt›klar› fleylerin kendi d›fllar›nda.Toplum 209 Resim 8.4 Georg Simmel nin mümkün oldu¤unu düflünür. Simmel. D‹K KAT genelde yeni do¤an çocuklar›n zamanla toplumun mevcut de¤erleri. Simmel ile ilgili daha ayr›nt›l› bilgi için Sosyolog. ondan farkl› olarak toplumsal yap›y› (toplumu) bir tahakküm ve ba¤›ml›l›k yap›s› olarak de¤il. sadece özel iliflkiler a¤›.DO. Simmel’in ifadesiyle SIRA S‹ZDE “Bilinen her toplumda bizi bir arada tutan. sevgi ve yabanc›laflma gibi kavramDÜfiÜNEL‹M lar insanlar›n onlara yükledikleri anlamlardan ba¤›ms›z olarak var olmazlar. özel formlar içinde somutlafl›r. insan ‹ K Ktoplumu AT ürünü bir yarat› olarak görür çünkü toplum “sadece birçok birey etkileflimde bulundu¤unda var olur”. ruhu.bir toplumsal formlar silsilesi içerir. Simmel. Düflünür: K ‹Georg T A PSimmel (Ankara: Do¤u-Bat› Yay›nlar›. maddileflirler. daha çok gerçek hayatta ayr›lmas› imkâns›z biçimde iç içe AMAÇLARIMIZ geçmifl birlefltirici ve ay›r›c› güçler olarak görür.ince ayr›nt›lar›na ve bireylerin toplumsal etkinli¤i (yeniden) yorumlama biçimlerine odaklan›r. . yaflam biçimi ve davran›fl kurallar›n› SIRA S‹ZDE ö¤renmeleri. bu yüzden. Ça¤dafl sosyolojiye hakim olan daha makro ve yap›sal toplum anlay›fllar›ndan (yap›sal) ifllevselcilik ve çat›flma teorisi oldukça etkili olmufltur. Ona göre bireysel güdüler. Bafllang›çta büyük ölçüde ‹ngiliz antropologlar taraf›ndan gelifltirilen ifllevselcilik. Amerikan sosyoloji‹NTERNET sinde Parsons’›n etkisinde ve önderli¤inde yap›sal-ifllevselcili¤e dönüflür. Sosyalleflme: Bir topluma yeni kat›lan bireylerin. Gündelik hayat -çal›flma. gündelik hayat ve iliflkilerin ayr›nt›lar›n› yakalayan bir saf sosyoloji oluflturmaya çal›fl›r. 2011) kitab›n› inceleyebilirsiniz. Ünite . Anyatlar› ve toplumsal etkileflimlerinden ba¤›ms›z toplum diye bir cak bilimsel soyutlamaya bu vurgu Simmel’i toplumu fleylefltirmeye. duygular ve h›rslar hayati önemde olsalar bile. Gerçekli¤i hayat›n temel ‘biçim’i ve içeri¤ine göre yorumlayabilecek bir sosyoloji oluflturmaya çal›flan Simmel’in yaklafl›m›. tutkular. beslenme. tutumlar›. yap›sal ve kurumlar düzeyinde bakarken mikro sosyoloji kifliler aras› yüz yüze etkileflimlere ve bu etkileflimle ilgili temel süreçler ve oluflumlara odaklan›r. gündelik toplumsal hayat›n sosyal sistemi meydana getiren büyük toplumsal kurumlar›n temelini oluflturan. “toplumun sadece di¤er insanlarla iliflkiler içindeki bireylerin zihinlerinde var oldu¤u” düflüncesine dayan›r. Aile ve hukuk gibi toplumsal kurumlar. SIRA S‹ZDE Marx gibi çat›flman›n toplumda her yerde ve sürekli var oldu¤unu düflünen Simmel.

hareketleri ve süreçlerinin flekillenmesinde rol oynayan faktörlerden baz›lar›n›n en temel olduklar› düflüncesi. yani tarihsel de¤il. onun bir bilimin araflt›rma-nesnesinin nesnel olarak gözlenebilen somut oluflumlara dayanmas› gerekti¤i görüflünden hareket eden Ferdinand de Saussure’›n dil ve söz ayr›m›ndan etkilenen yap›salc›l›k toplumun bir dil yap›land›¤›n› kabul eder. Lévi-Strauss. deyim yerindeyse foto¤raf› çekilir. eflzamanl›. bir sistem (veya yap›) olarak dilin artzamanl›. bu yüzden bütün toplumlar›n insanlar›n ikili karfl›tl›klar temelinde kurduklar› iliflkiler çerçevesinde yap›land›¤›n› öne sürer. Temel nedensellik: Bir bütünün yap›s›. mit) aras›ndaki iliflkiler bir di¤erine dönüfltürülebilir. örgütler veya kurumlar›n yap›lar› ve iflleyiflleri aras›ndaki benzeflmeler veya paralellikler. iflleyifle. Saussure ‘konuflma’n›n öznel. (1) Bireylerin hayatta kalabilmeleri için karfl›lanmas› gereken beslenme ve doyum ihtiyac› gibi ‘temel biyolojik ihtiyaçlar’›. Hem yeni bir topluma aktar›lan kültürel ürünler içsellefltirilir ve yeni ba¤lam›n gereklerine uydurulur hem de toplumsal unsurlar›n kökenlerine bakmak imkâns›zd›r ve bunu yapmak söz konusu unsurlar›n günümüzdeki ifllevsel mant›¤›n› göz ard› etmektir. Onlara göre sosyal sistemlerin sa¤l›kl› olmalar› veya en az›ndan varl›klar›n› sürdürebilmeleri için belirli ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. toplumun veya organizasyonun zaman içindeki tarihsel geliflimini araflt›r›rken eflzamanl› analizde tarih içinde belirli bir zaman dilimindeki iflleyifline. Baflka deyiflle toplumsal hayat›n bu farkl› düzlemleri aras›nda eflbiçimlilikler vard›r. eflzamanl›-ve-bütüncü mant›k sadece günümüzde ifllerlikte olan tüm kültürü kapsaml› olarak anlamakla mümkün olur. her toplumda üç tip temel ihtiyaç vard›r. yap› (toplum) sistematik özelliklere sahiptir. ‹fllevselci hareketin öncüleri genel toplumsal ihtiyaçlar kavram›n› kullanm›fllard›r.210 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar Yap›salc›l›k Kökleri dilbilimde olan bir toplumsal ve kültürel analiz modeli olan yap›salc›l›k. Bu. Ona göre. Unsurlar aras›ndaki iliflki empirik olarak belirlenebilir. ‹fllevsel mant›k: Her toplum veya organizman›n iflleyiflinin kendine ait bir iç mant›¤a. Ancak Malinowski’ye göre toplumu ona psikolojik veya biyolojik mekanizmalara temel nedensellik yükleyerek aç›klamak hata olacakt›r. Artzamanl› ve eflzamanl› analiz: Artzamanl› analiz bir yap›n›n. ‹fllevselcilik Erken Dönem ‹fllevselcilik Genel toplumsal ihtiyaçlar: Bir toplumun. yani kifli unsurlardan biri de¤iflti¤inde yap›n›n nas›l tepki verece¤ini öngörebilir. Erken dönem ifllevselcilerden Malinowski toplumun psikolojik ve biyolojik özelliklere sahip bireylerden olufltu¤unu kabul eder. akrabal›k. Bu unsurlar (örne¤in. Sosyolo¤un görevi. ifllevine) ba¤l›d›r. siyaset. Frans›z yap›salc›l›¤›n›n en önemli temsilcilerinden biri Claude Lévi-Strauss’tur (1908-2009). kurallar ve ilkelere sahip oldu¤u ve bütünün tüm özellikleri ve hareketlerinin bunlara göre flekillendi¤i düflüncesi. Durkheim aksine zihnin toplumsal üzerindeki önceli¤ini vurgular. Ona göre. ekonomi. konuflmay› mümkün k›lan bir kurallar sistemi olan ‘dil’in nesnel oldu¤unu. yani belirli bir zamanda karfl›l›kl› iliflkileri içinde kavranabilece¤ini öne sürer. Durkheim’›n totem ve göstergeler analizini dilbilime uyarlamaya çal›flan. yani hiçbiri bütün di¤erleri etkilemeden de¤iflemeyecek baz› unsurlardan oluflur. Eflbiçimlilikler: Belirli bir ortamda yer alan ve ifllerlikte olan toplumlar. en genel düzeyde “en ilkelinden en geliflmifline kadar insan hayat›n›n her düzeyinde ifllerlikte olan evrensel ve de¤iflmez insanl›k yasalar›”n› arama giriflimi olarak tan›mlanabilir. Bütün insan toplumlar›nda insan zihninin biyolojik ve kimyasal do¤as› gere¤i ayn› ilkeler temelinde iflledi¤ini öne süren Lévi-Strauss ‘ilkel’ ve ‘geliflmifl’ toplumlar aras›ndaki fark›n sadece zihnin içinde iflledi¤i koflullardan kaynakland›¤›n›. t›pk› organizmalar gibi sistemin devaml›l›¤› için karfl›lanmas› gereken zorunlu ihtiyaçlar› oldu¤u fikri. bu ihtiyaçlar› belirlemek ve ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas› için toplumu yönlendirmeye yard›mc› olmakt›r. Toplumlar› bütünler olarak kavraman›n önemli oldu¤unu belirten erken dönem ifllevselcilere göre bir toplumsal unsurun anlam› onun söz konusu toplumda hâlihaz›rda kullan›mda olan di¤er unsurlarla iliflkisine ve bir bütün olarak topluma katk›s›na (yani. bir iç düzenlili¤e. yani belirli bir düzen içinde nas›l iflledi¤ine odaklan›l›r ve unsurlar› aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin. (2) ‹fl birli¤i ve dayan›flma ihtiyac› gi- . Bir yap›n›n varl›¤› toplumsal hayat›n bütün unsurlar›n›n prensipte anlafl›labilir olduklar› anlam›na gelir.

‘denge’sini korumaya ve kendi bedeninin her parças›n›n düzgün flekilde ifllerli¤ini sa¤lamaya çal›flan bir organizmaya benzetilir. Sistemin herhangi bir k›sm›nda görülen de¤iflme sistemde dengesizli¤e neden olur ve bu dengesizlik de sistemin di¤er k›s›mlar›nda de¤iflmeye yol açar. yani ifllevleri özelleflmifl unsurlar›n kompleks iç denetimine muhtaçlard›r. Raddcliffe-Brown’a göre. Yap›sal-‹fllevselcilik ‹fllevselcili¤e ‘yap›’ kavram›n› sokan Talcott Parsons (1902-1979) toplumu. Bu flekilde örgütlenmifl bir sistem için ifllevler sistemin çevreye uyumu ve kendi kendini denetimiyle ilgilidir. Yap›sal-ifllevselcilik toplumsal olgular›n incelenmesinde toplumun hem yap›s›n› hem de ifllevlerini göz önünde bulundurur. insan organizmas›n›n hayat›n› sürdürebilmek için g›da ve oksijene muhtaç olmas› gibi çevresel kaynaklara ihtiyaç duyarlar. Sistemler hayatlar›n› devam ettirebilmek için.5 Talcott Parsons Alt sistemler: Genel bir sistemin içinde yer alan. Bireyler ve toplumsal yap› (veya sistem) aras›ndaki ba¤lant›y› sa¤layan ve toplumun gündelik hayattaki özünü oluflturan toplumsal rollerin gerçeklefltirilmesiyle insanlar›n özel ihtiyaç ve güdüleri toplumsal düzenlemeler sayesinde karfl›lan›r. Yine bu sistemler hayatlar›n› sürdürebilmek için alt-sistemlere. Topluma kendine özgü karakterini kazand›ran kültürel de¤erler ve normlar insanlar›n yaflant›lar›na toplumsal roller sistemi arac›l›¤›yla girerler. onun alt düzeyde iflleyen mekanizmalarla veya biyolojik mekanizmalarla de¤il. toplumsal mekanizmalarla aç›klanabilece¤ini ve psikolojik olgular toplam› olarak görülemeyece¤ini öne sürer. toplumun istikrar› bütünün ‘ifllevsel birli¤i’ne yani farkl› parçalar›n karfl›l›kl› uyumuna ba¤l›d›r. ‹fllevselci yaz›larda toplum belirli bir çevrede varl›¤›n› sürdürebilmek için adapte olmaya ve evrimleflmeye. Ünite . . Bir sistem modeli kullan›larak unsurlar›n sistemin devaml›l›¤›na katk›s›n›n vurguland›¤› ifllevsel aç›klamalarda toplum birbirleriyle iliflkili unsurlar›n oluflturdu¤u bir sistem olarak tan›mlan›r. Temel ihtiyaçlar›n doyurulabilmesi için bu toplumsal ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› gerekir. Erken dönem ifllevselciler gibi toplumlar› canl› organizmalara benzeten Parsons’a göre de besin ve su gibi belirli gerekler karfl›lanmad›¤› ve bunlar› enerjiye Resim 8. Sistem kendini oluflturan unsurlar ve bu unsurlar›n aralar›ndaki iliflkileri içine alan bir bütündür ve sistemi oluflturan unsurlar sistemin bütünlü¤ünden ba¤›ms›z olarak anlafl›lamaz. Durkheim gibi kendi üyelerinin üstünde ve ötesinde kendine ait bir hayata ve yap›ya sahip yaflayan bir varl›k olarak görür. de¤iflim bir ölçüde bir bütün olarak sistemin yeniden organizasyonuyla sonuçlan›r. genele ba¤l› olmas›na ra¤men hem genelden hem de di¤er parçalardan belirli ölçüde özerk bir iflleyifl ve düzene sahip olan sistemler. (3) ‘Toplumun bütünlü¤üyle ilgili ihtiyaçlar’.Toplum 211 bi ‘toplumsal ihtiyaçlar’. toplumun indirgenemez bir karmafl›kl›¤a sahip oldu¤unu. Bu aflamada.8. Di¤er erken dönem bir ifllevselci Raddcliffe-Brown.

Konsensüs teorileri: Toplumlarda genelde uyum. Kendi kurallar›n›. belirli ç›kar gruplar›n›n tekelinde yo¤unlaflm›fl bir fley ve bu yüzden sadece bir çat›flma kayna¤› de¤il. dengesizlik. Bunlar A=Adaptasyon. . Adaptasyon’u karfl›layan kesim. S›ras›yla aktar›rsak (1) her toplum kendi üyelerinin g›da. mahkemeler. çat›flmac›lar›nsa ‘ç›kar çat›flmalar›’n› ve toplumu bir arada tutan ‘bask›’y› incelemeleri gerekti¤ini belirtir. istikrars›zl›k ve çat›flma gibi olgular›n geçici durumlar oldu¤unu varsayan sosyoloji teorileri Farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›: Bir örgütteki otorite da¤›l›m›n›n farkl› konumlar ve mevkilerdeki bireylere daha afla¤› konumda olanlara göre farkl› güç. özünde zorlay›c›/bask›c› bir fleydir. toplumun de¤erleri ve kurallar› konusunda bir genel fikir birli¤i oldu¤unu öne süren. Örne¤in. Parsons bir sistemin. bu resmin tam olabilmesi için ifllevselci ve çat›flmac› toplum modellerine gerek vard›r. farkl› gruplar›n amaçlar›na ulaflmak için kulland›klar› silahlard›r.212 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar dönüfltürecek (sindirim ifllemi gibi) baz› mekanizmalar olmad›¤›nda organizman›n sonunda ölmesi gibi sosyal sistemlerin de iyi ve sürekli bir iflleyifl içinde kalmak için karfl›lamalar› gereken ‘ihtiyaçlar’› vard›r. ayr›ca çevreden ustaca yararlanacak ekonomik metalar ve zenginliklerin üretimiyle ilgilidir. ‹fllevselcili¤in toplumun bir yan›yla yani toplumun süreklili¤ine katk›da bulunan ve onu dengede tutan yap›lar ve süreçlerle meflgul oldu¤u için. âdetleri ve kültürünü kuflaktan kufla¤a aktarmaya çal›fl›r ve bu örüntü/kal›p devaml›l›¤›. birbirlerini karfl›l›kl› gerektiren çat›flma ve konsensüs olmadan toplumlar da var olamaz. Adaptasyon. uyumsuzluk. istikrar ve bütünlük. ekonomi ve ekonomiyi güdüleyen kaynak parad›r. esas olarak akrabal›k sistemine. Bu yüzden. siyasal kesim. Çat›flma Teorisi Ç›kar gruplar›: Belirli ortak ç›karlar› ve görüfllerini gerçeklefltirmek için bir araya gelen ve kimi zaman örgütlenmifl ve örgütlü mücadele veren insan topluluklar›. (4) Di¤er bütün türler gibi her toplum kendini meydana getiren üyelerin sürekli ölmesi ve onlar›n yerine yenileri gelmesine ra¤men. Bu süreç okul. bir toplumun kimli¤i ve hedeflerini tan›mlayan bir araçtan ziyade. (3) Her toplum bir aidiyet. polis ve hapishaneler) ihtiyaç duyar. Çat›flma teorisi üç temel ve birbiriyle iliflkili kabul üzerine kurulur. topluluk/cemaat duygusu ve ortak bir kimlik yaratmak zorundad›r.AGIL fiemas›’yla aç›klar. bizzat varl›¤›n› sürdürmeye çal›fl›r. (3) De¤erler ve düflünceler. Bu yüzden kendi kaynaklar›n› üretmek. aksi takdirde çözülmeye u¤rayacakt›r. (1) ‹nsanlar›n baz› temel ‘ç›karlar’›. toplumun eksik bir resmini sundu¤unu belirtir. çat›flmac›larsa ‘bask›’ oldu¤unu öne sürerler. Dolay›s›yla sosyolojinin yani çat›flma ve konsensüs teorileri olarak iki k›sma ayr›lmas› gerekti¤ini öne sürer. din ve hukuk gibi di¤er toplumsal kurumlarla pekifltirilir. Bu da toplumdaki baz› konumlar›n di¤erlerinden daha güçlü olmas› ve böylece farkl›l›k yarat›c› otorite da¤›l›m›n›n her zaman sistematik toplumsal çat›flmalar›n belirleyici faktörü hâline gelmesi anlam›na gelmektedir. G=Amaca ulaflma. Bir toplum toplumsal bölünmeler ve çat›flmalar› engellemek zorundad›r. iletiflim (medya) ve sosyal kontrole (hukuk. Konsensüs teorisyenleri toplumda ‘de¤er bütünleflmesi’ni. faaliyetleri gücün meflru kullan›m›yla koordine ederek hedeflere ulaflmaya çal›fl›r. I=Bütünleflme. kararlar vermek ve organizasyonlar yapmak zorundad›r ve bu yüzden bir siyasal sisteme ihtiyaç duyar. medya. denge. Ona göre. sadece k›t ve eflitsiz olarak da¤›lm›fl. çocu¤unu sosyallefltiren aileye ba¤l›d›r. L=Varl›¤›n› sürdürme biçiminde s›ralan›r. hangi düzeyde olursa olsun. (2) Her toplum kendi amaçlar›n› oluflturmak. Ona göre. imkânlar ve ayr›cal›klar sa¤lamas›. Çat›flma teorisinin kurucular›ndan Ralf Dahrendorf (1929-2009) toplumun konsensüs ve çat›flma olmak üzere iki yüzü oldu¤unu vurgular. ‹fllevselciler sosyal sistemi bir arada tutan fleyin gönüllü/iradi ifl birli¤i. yerleflik davran›fl kurallar› (din). istedikleri ve elde etmeye çal›flt›klar› fleyler vard›r (2) ‘Güç’ toplumsal iliflkilerin özünü oluflturur. varl›¤›n› sürdürebilmesi için dört temel ihtiyaç› karfl›lamas› gerekti¤i düflüncesini -ilgili sözcüklerin ‹ngilizce bafl harflerinden oluflturdu¤u. da¤›t›mlar›n› yapmak ve d›fl çevreye uyum sa¤lamak için ekonomik sisteme ihtiyaç duyar. giyim ve bar›nma ihtiyaçlar›n› karfl›lamak zorundad›r.

Güç ve otorite hem alt gruplar›n güç iliflkileri içinde üzerinde rekabet ve mücadele ettikleri kaynaklar› hem de böylece de¤iflmenin ve çat›flman›n kurumsallaflm›fl temel kaynaklar›n› oluflturur. Coser’›n toplum imgesine göre (i) toplumsal dünya iliflkili farkl› parçalardan oluflan bir sistem olarak görülebilir. dolay›s›yla yapt›r›mlara baflvurmay› gerektirir. güce dayal› bu iliflkinin yaratt›¤› denge. Çat›flman›n kurumsallaflmas›: Modern toplumlarda farkl› s›n›flar veya toplumun farkl› kesimleri aras›ndaki ç›kar. mevcut normlar› güçlendirmenin yan› s›ra. hem çat›flma insan tarihinin yarat›c› gücüdür hem de toplumdaki veya konum içindeki güç da¤›l›m› toplumsal yap›n›n temel belirleyicisidir. bütün parçalar› birbirine ba¤›ml› olan ve denge sa¤layacak bir biçimde iflleyen sistemler olarak görürken çat›flma teorisinde toplum gruplar›n güç mücadelesi verdikleri bir arena. (iv) fliddet. ‹fllevselciler toplumlar ve toplumsal kurumlar›. Sosyal sistemlerin (toplumun) devaml›l›¤›nda çat›flman›n olumlu ifllevlerini vurgulayan Lewis Coser (1913-2003) bu görüfllerinde sosyolojinin kurucular›ndan Simmel’in düflüncelerinden oldukça etkilenmifltir. Ünite . onlar›n özü en iyi flekilde güçlünün ç›karlar›na göre aç›klanabilir ve neticede yerleflik normlar yönetici normlardan baflka bir fley de¤ildir. güç kullanma bask› ve zorlamay›. genel toplumsal normlar toplumsal konsensüsü yans›tmaz veya konsensüs sonucunda oluflmaz. Di¤er taraftan çat›flma. bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilir. Coser’a göre. güçlülerin konumlar›n›n çok sabit oldu¤u toplumlarda bile. belirli koflullar alt›nda sistemin bütünleflme temeli kadar çevreye adaptasyonunu da güçlendirici bir temeli olarak görülebilir. Güç da¤›l›m›: Bir toplum veya örgüt içinde güç ve otoritenin eflitsiz da¤›l›m›. Ancak insanlar boyun e¤mekten hofllanmad›klar› için ç›kar çat›flmalar› kaç›n›lmazd›r. toplumsal düzenin bir ölçüde. Bu normlar güçlüler taraf›ndan oluflturuldu¤u ve sürdürüldü¤ü için. (iii) sistemi meydana getiren parçalar›n kendi içlerindeki ve aralar›ndaki süreçler. Dolay›s›yla. çat›flma toplumsal yap›n›n oluflumu. toplumdaki bu iki grubun ç›karlar› zorunlu olarak farkl›d›r ve bu yüzden.Toplum 213 Güç sahibi gruplar ç›karlar›n› sürdürebilirken güçten yoksun konumdakiler bunu baflaramad›klar› için. hem mevcut normlar›n daha belirgin hâle gelmesini sa¤lar hem de yeni koflullara uygun normlar›n oluflumuna katk›da bulunabilir. ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n bir arac› olarak görürken çat›flma teorisyenleri baz› gruplar›n di¤erleri aleyhine fayda sa¤lad›klar› belirli bir düzeni tan›mlama ve desteklemenin bir yolu olarak düflünürler. yani “rekabet hâlindeki gruplar veya ç›karlar sistemi” olarak görülür. güç ve de¤er çat›flmalar›n›n toplumda genel kabul gören yasalaflm›fl kurallar ve demokratik ilkeler çerçevesinde gerçekleflmesi. ‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar› 1. Coser. ç›kar farkl›l›klar›n›n yaratt›¤› ‘çat›flma’ veya ‘çat›flma potansiyeli’ nedeniyle er veya geç bozulma e¤ilimindedir. . üst konumlardaki üyelerin di¤er baz› üyeler üzerinde kurduklar› bask›dan kaynaklan›r. sapma ve çat›flma gibi genellikle sistem için y›k›c› oldu¤u düflünülen ço¤u süreç. fikir ayr›l›klar›. mevcut düzenlemeler üzerinde konsensüsle sürdürüldü¤ünü ve çat›flman›n yaratt›¤› “düzensizli¤in” bu konsensüs zay›flad›¤›nda veya düzenin meflrulu¤u azald›¤›nda ortaya ç›kt›¤›n› öne sürer. art›racak veya azaltacak biçimlerde ifller. ifllevselcilere göre genelde normlar. Toplumsal düzen. 2. de¤erler ve ortak bir ahlak temelinde sa¤lan›rken çat›flma teorisine göre düzen. de¤ifltirecek. Dolay›s›yla. (ii) her sosyal sistem farkl› iliflkili parçalar aras›nda dengesizlik.8. farkl› koflullarda sistemin bütünlü¤ü ve adaptasyonunu sa¤layacak. Bu yüzden ‘toplumsal düzen’i otorite iliflkileri yaratan süreçler ayakta tutar. 3. Ayr›ca. gerilimler ve ç›kar çat›flmalar› sergiler. hangi türde olursa olsun.

5. ba¤›ms›z bir zihin dünyas›na sahip de¤illerdir. Birbiriyle iç içe geçmifl eylem ve etkileflim kal›plar› gruplar ve toplumlar› meydana getirir. SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE topluma hangi düzeyde bakar ve genelde hangi özellikleri vurguMikro toplum anlay›fllar› larlar? DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE . Fenomenolojik e¤ilimi nedeniyle kendine amaç olarak öznel yönelimlerin nesnel yap›s›n›n betimlemesini al›r. Ancak. Weber ve Durkheim’› önemli ölçüde ilgilendiren büyük ölçekli yap›lar hakk›nda yok denecek kadar az fikre sahiptir. kiflisel. Fenomenolojik sosyolojinin kurucusu Alfred Schutz (1899-1959) toplumu. Mead için toplum. Bu yaklafl›mdan hareketle toplumun nesnel özelliklerinin bu evrensel öznel temele dayand›¤›n› düflünür. Benzer flekilde kurumu ortak tepkiler bütünü olarak görür. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görür. aksine (perspektiflerin ayarlanmas›n› mümkün k›lan) bir ve ayn› gerçeklik içinde yer al›rlar. Etnometodolojinin kurucusu Harold Garfinkel (1917-2011) ise toplumsal dünyay› (toplumu) süregiden pratik bir icraat olarak görür. grup hayat› ise “süregiden kompleks bir etkinliktir”. zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u toplumsal organizasyondan daha fazla bir fleyi ifade etmez.214 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar 4. ‹fllevselcilere göre toplumdaki her unsur istikrara katk›da bulunurken çat›flma teorisine göre genel toplumsal unsurlar›n ço¤u çözülme ve çat›flmaya katk›da bulunur. Sembolik etkileflimcili¤in fikri ve bilimsel temellerini atan George Herbert Mead (1863-1931) toplum konusunu tart›flt›¤›nda Marx. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun statik veya en az›ndan hareketli bir denge hâlinde oldu¤unu vurgularken çat›flma teorisinde toplumlar›n sürekli de¤iflme hâlinde olduklar› kabul edilir. M‹KRO VEYA B‹REYSEL ETK‹LEfi‹M TEMELL‹ TOPLUM ANLAYIfiLARI Araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri alan bu tür yaklafl›mlar ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapma gere¤i duymad›klar› için onlar›n toplum anlay›fllar› genellikle yaz›lar›ndan ç›kart›labilir. Ona göre toplumsal gerçeklik özneler-aras› bir meseledir. 6. Özetle toplumsal dünya içindekiler taraf›ndan ortaklafla bilinen bir fleydir. Toplumun özü aktörler ve eylem içinde bulunabilir: “‹nsan toplumunun eyleyen insanlardan ve toplumsal hayat›n da onlar›n eylemlerinden olufltu¤u düflünülebilir. toplum birbirinden ba¤›ms›z bir dizi edimden oluflmaz. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Herbert Blumer’e (1900-1987) göre toplum makro yap›lardan oluflmaz. bir toplumu meydana getiren bireyler sadece kendilerine ait. Düzenin devam›nda. Mead’in toplum anlay›fl›nda önemli olan fley toplumun bireyden önce gelmesi ve zihinsel süreçlerin kayna¤›n›n toplum olmas›d›r. ‹nsanlar›n rasyonel olduklar›n›. ‹nsan toplumu eylem. ancak kendi hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvurduklar›n› düflünür. ‹fllevselciler düzene vurguda bulunurken çat›flma teorisi sosyal sistemin her noktas›nda anlaflmazl›klar ve çat›flmalar oldu¤unu vurgular. Yani. 7. ifllevselciler paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› içbütünlü¤e vurguda bulunurken çat›flma teorisi gücü vurgular.

Weber. bunlar›n meflrulaflt›r›lmas›n› sa¤layan ideolojileri yerlefltirir. adaptasyon ve en uygunun hayatta kalmas› ilkeleriyle ve (bireysel ve toplumsal) türler aras›ndaki bir mücadele fikriyle tamamlar. Daha bireyci olan bu anlay›fllara karfl› tam tersine toplum ve birey karfl›s›ndaki önceli¤ini vurgulayan. toplumun bileflimi. di¤erlerinden farkl› olarak modern kapitalizmin ve modern dünyan›n geliflmesinde rasyonelleflme ve bürokrasinin önemini ve içerebilece¤i tehlikeleri. Marx toplumlar›n temeline üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti. Toplumdaki hem de¤iflmeyi hem istikrar›. toplumsal dayan›flmay› ve onun bozan etkenleri. Ünite . sömürü ve bask›y›. toplumsal yap› ve koflullar›n insanlar›n eylemleri üzerindeki a¤›rl›kl› etkisini vurgularlar. insanlar›n tarihte topluma geçmeden önce bir ‘do¤a durumu’nda yaflad›klar›n›. . iflbölümünün yol açt›¤› eflitsizlik ve tabakalaflma. ba¤lamlar› içinde araflt›r›lmas› gerekti¤ini iddia eder. A M A Ç 2 Klasik sosyal teorinin kurucular› olan Karl Marx. bireyin etkisini yok saymasalar da toplumun. ilerlemeci ve Ayd›nlanmac› bir temelde. Bu iki karfl›t yaklafl›m özellikle sosyolojinin kurulufl dönemindeki felsefi ve sosyolojik yaklafl›mlar› farkl› biçimler ve düzeylerde etkilemifl. sadece sosyal s›n›flara dayal› bir yaklafl›m›n indirgemecilik olaca¤›n›. Ayd›nlanmac› ve muhafazakâr görüfllerin farkl› ve bazen s›k›nt›l› bileflimlerini içeren Hegel’e ve en belirgin biçimde Comte. do¤al ay›klanma. bu ba¤lamda farkl› ‘insan do¤as›’ ve birey-toplum iliflkisi anlay›fl› ortaya koymufllard›r. bireyi neredeyse yok sayan bir ‘muhafazakâr sosyoloji’ geliflmifltir. Toplumsal sözleflme teorileri.8. her olgunun kendi özel tarihsel ve toplumsal koflullar›. ikisi aras›nda kalan görüfller gelifltirmelerine yol açm›flt›r. Marx ve Durkheim. serbest piyasac› yaklafl›m içinde temellendirmifltir. baflka deyiflle ‘düzen ve ilerleme’yi birlikte aç›klamaya çal›flan Saint-Simon ve Comte. yani ‘toplumsal konsensüs’ü vurgular. Saint-Simon ve sosyolojik evrimcili¤in temsilcisi Spencer’a aittir.Toplum 215 Özet A M A Ç 1 Farkl› toplum felsefeleri ve sözleflme teorilerinin toplum anlay›fllar›n› ve bireyin do¤as› ve toplum aras›ndaki iliflki konusundaki görüfllerini aç›klamak. salt soyut ve varsay›msal özelliklerine göre. Spencer ise bu vurguyu evrimci. bireylerin yüz yüze karfl›laflmalardaki toplumsal etkileflimlerini sosyolojinin konusu olarak kabul ederler. Ancak Simmel sosyolojinin tarihteki bütün toplumlarda özel ‘içerikler’inden ba¤›ms›z olarak ortaya ç›kan evrensel “temel ve genel etkileflim ‘biçim’leri” araflt›rmas› gerekti¤ini vurgularken Weber “genel tarihsel evrim”den ve yasalardan söz edilemeyece¤ini. ortak kültürel de¤erleri. parçalar› aras›ndaki uyum ve bütünlü¤ü. sadece ak›l yoluyla aç›klanmaya çal›flan ilk giriflimler Antik Ça¤ felsefesinde Platon ve Aristoteles’e. temeli ve iflleyiflini farkl› biçimlerde konumland›rsalar da evrimci ve reformcu bir geliflme anlay›fl› gelifltirmifllerdir. Toplumun bireylerin eylemleri ve onlara yükledikleri anlamlardan hareketle aç›klanabilece¤ini kabul eden Weber ve Simmel. ‹fllevselci ve evrimci bir toplum teorisi gelifltiren Durkheim bir sistem olarak toplumun ifllevsel bütünlü¤ünü. Ayd›nlanma Dönemi’nde ‘toplumsal sözleflme teorileri’ne ve onlar› kesinlikle reddeden muhafazakâr tepkiye. farkl› nedenlerle bu durumdan uzaklaflmak zorunda kald›klar›n› vurgulam›fl. Émile Durkheim. güç ve otorite iliflkilerinin temellerini ve toplumlar›n yap›laflmalar› ve de¤iflimlerindeki rollerini ortaya koymaya çal›fl›r. Weber ve Simmel ise birey temelli bir toplum anlay›fl› gelifltirerek sosyolojinin bireylerin çevreleri ve eylemlerine yükledikleri anlamlara ve bu anlamlar temelinde kurulan ‘toplumsal etkileflimler’e dikkat çekerler. Toplumu bütüncül bir temelde aç›klayan Platon ve Aristoteles hem toplumun unsurlar› olan kurumsal birli¤ini hem de kendi içindeki farkl›laflmalar› farkl› biçimler ve derecelerde vurgulayarak günümüzdeki ifllevselci ve çat›flmac› sosyolojik teorilere öncülük etmifllerdir. Weber ise Marx gibi üretim araçlar›nda özel mülkiyetin tabakalaflman›n ve sosyal s›n›flar›n ortaya ç›k›fl› ve flekillenmesinde etkili oldu¤unu kabul etmesine ra¤men. Hegel devleti en üste koyan bir görüfl gelifltirirken toplumu daha bireyci. üretici güçler ve üretim iliflkileri. statü ve gücü de dikkate alan çok yönlü aç›klamalar gelifltirilmesi gerekti¤ini öne sürer. Max Weber ve Georg Simmel’in toplum teorilerinin temellerini ve aralar›ndaki farkl›l›klar ve benzerlikleri ay›rt etmek. Toplumu bilimsel yöntemler ve araflt›rmalarla de¤il.

Her organizasyonun. yani yap›n›n (dilin) eylemden (sözden) önce geldi¤ini ve onlar› mümkün k›ld›¤›n› öne süren yap›salc› teoride bir bütün oluflturdu¤u varsay›lan yap›n›n (toplumun) bileflenleri aras›ndaki karfl›l›kl› (yap›n›n belirleyici konumda oldu¤u) etkileflimlerle ilgilenilir. Mead’in ö¤rencisi ve ‘sembolik etkileflimcilik’ okulunun isim babas› olan Blumer. otoritenin eflitsiz da¤›l›m› nedeniyle bir çat›flma potansiyeli içerdi¤ini belirtir. Evrimci bir toplum anlay›fl›na sahip olan Parsons. toplumun makro yap›lardan oluflmad›¤›n›. di¤erlerinden farkl› olarak tarihteki bütün insanlarda ayn› biçimde var oldu¤unu ve dolay›s›yla evrensel oldu¤unu düflündü¤ü “insan zihninin yap›s›”n›n belirleyici faktör oldu¤unu kabul eder ve bu ortak yap›lar› araflt›r›r. toplumun devaml›l›¤› için ortak ‘beklentiler’ setinin. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n topluma genel yaklafl›m biçimlerini aç›klamak. erken dönem ifllevselcilik. Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar› araflt›rma konusu olarak gündelik hayattaki yüz yüze etkileflimleri ald›klar› için. Fenomenolojik sosyolojide toplum. dilbilimci Ferdinand de Saussure’›n “konuflma ve dil analizi” ve Claude Lévi-Strauss’›n yap›salc› mit analizleri yatar. yasalar ve kurallar› belirlemeye ve bir sosyal sistemin temellerini ortaya ç›karmaya çal›fl›r. toplumun özünün aktörler ve eylem içinde bulunabilece¤ini öne sürer. Dahrendorf toplumsal çat›flmay› büyük ölçüde örgütsel ba¤lamda. çat›flmay› bir patoloji (hastal›k) ve ortadan kald›r›lmas› gereken bir fley olarak gören yaklafl›m›n› elefltirmek ve bütünlüklü bir sosyolojik analizin toplumun di¤er yüzünü de yani uyumsuzluk. ço¤u kez do¤rudan bir toplum tan›m› yapmazlar. insanlar rasyonel varl›k olmalar›na ra¤men. ilkeler. Coser. karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k. istikrars›zl›k ve çat›flmay› da araflt›rmas› gerekti¤ini vurgulamak için ortaya ç›km›flt›r. Modern toplum teorilerinden yap›salc›l›k. yap›sal-ifllevselcilik toplumu bir yap› veya sistem olarak gören. Lévi-Strauss. bir arada yaflayabilme ve zorlama sayesinde var olabildiklerini vurgular. Genellikle Frans›z yap›salc›l›¤› olarak an›lan yap›salc›l›¤›n kayna¤›nda Durkheim’›n toplum analizi. iflleyiflleri ve aralar›ndaki iliflkiler ve etkileflimlere odaklanan makro düzey yaklafl›mlard›r. denge. istikrar› esas alan. büyük veya küçük. bir sistem olarak toplumun hem çevresiyle etkileflimini hem de kendi içyap›s›n›n iflleyiflini düzenleyen temel süreçler. genelde toplumsal kurumlar. çok önemli bir olgu olan çat›flma toplumsal hayat›n sadece bir yan›n› oluflturur ve konsensüsten daha ‘temel’ de¤ildir. AM A Ç 4 . Toplumun bireyden. Yap›sal-ifllevselcili¤in kurucusu olan Parsons toplumu bir tür organik sistem olarak tan›mlar. Ona göre. içinde bulunduklar› toplumsal ortamda varl›klar›n› sürdürebilmek için bu temel ihtiyaçlar› karfl›lamak zorunda olduklar›n› öne sürer. yani ilgili toplumu oluflturan bireyler aras›ndaki konsensüsün önemini vurgular. bu sistem veya yap›n›n içindeki bireylerin davran›fllar›n› belirledi¤ini kabul eden. Çat›flmac› yaklafl›m ifllevselcili¤in ve Parsons’›n toplumsal uyum. toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlar. erken dönem ifllevselcilik. dengesizlik. Bu yaklafl›ma göre.216 Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar AM A Ç 3 Modern sosyal teorilerden yap›salc›l›k. Erken dönem ifllevselciler. Çat›flmalar›n ifllevselli¤ini vurgulayan Coser gerçek toplumlar›n konsensüs. Parsons. hayatlar›n› sürdürmek için “pratik ak›l yürütmeler”e baflvururlar. üyelerin kendi yorumlama prosedürleriyle sürdürdükleri toplumsal yap› anlam›nda bir kaynak olarak görülür. bütünlü¤ü ve devam› aç›s›ndan araçsal bir süreç görevi yüklenebilece¤ini öne sürer. Bunlardan sembolik etkileflimcili¤in kurucusu Mead toplum zihin ve benli¤in içinde olufltu¤u bir toplumsal organizasyon. güç ve otorite iliflkileri ve da¤›l›m› ba¤lam›nda ele al›r. çat›flman›n toplumsal yap›n›n oluflumu. yap›sal-ifllevselcilik ve çat›flmac› yaklafl›m›n temel özelliklerini ve toplum konusundaki görüfllerini karfl›laflt›rmak. Toplumun nesnel özelliklerini bireylerin öznel yönelimlerinin oluflturdu¤u kabul edilir. Etnometodolojide toplumsal dünya (toplum) süregiden pratik bir icraat olarak görülür. organizmalar gibi toplumlar›n da genel toplumsal ihtiyaçlar› oldu¤unu.

8. Ünite - Toplum

217

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi bütün toplumsal sözleflme teorilerinin ortak bir özelli¤idir? a. Bir ‘do¤a durumu’ varsay›m›na dayanma. b. Toplumsal sözleflmeyi güvenlik iste¤iyle aç›klama. c. Toplumsal çat›flmalar›n kayna¤›n›n özel mülkiyet oldu¤unu savunma. d. ‹nsan› do¤ufltan bencil bir varl›k olarak görme. e. Medeniyetin insan› gelifltirdi¤ini kabul etme. 2. Afla¤›dakilerden hangisi muhafazakâr sosyolojik e¤ilimlerin ortak bir özelli¤i de¤ildir? a. Birey üzerinde topluma öncelik tan›ma. b. Geleneklere büyük önem ve de¤er yükleme. c. Toplumun bireyi kendi amaçlar› do¤rultusunda biçimlendirdi¤ini savunma. d. Kiflisel haklar ve özgürlükleri vurgulama. e. Toplumsal ba¤lar›n özünün hiyerarfli oldu¤unu düflünme. 3. Afla¤›daki kavramlardan hangisi Spencer’›n evrimci yaklafl›m›n›n tamamlay›c› bir özelli¤i olamaz? a. Farkl›laflma ve uzmanlaflma. b. Do¤al ay›klanma. c. Toplumsal konsensüs. d. Sistemin içkin istikrars›zl›¤›. e. Türlerin eflitli¤i. 4. Afla¤›daki görüfllerden hangisi hem Marx hem de Weber’e aittir? a. Bütün toplumsal eflitsizliklerin kayna¤›nda özel mülkiyet vard›r. b. Sosyal s›n›flar bir toplumun temel bir bileflenidir. c. Eflitsizlik, sömürü ve bask›n›n temel nedeni iflbölümüdür. d. Modern toplumun belirleyici özelli¤i rasyonelleflmedir. e. Toplumun temeli bireylerin eylemlerine yükledikleri anlamlard›r. 5. Afla¤›dakilerden hangisi Durkheim’›n temel vurgular›ndan biridir? a. S›n›f çat›flmas›. b. Temel ve genel etkileflimler. c. Kapitalist ruh d. Toplumun ifllevsel bütünlü¤ü. e. Statü ve gücün önemi. 6. Afla¤›dakilerden hangisi erken dönem ifllevselcili¤in temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Bir kültürel unsur ilk ortaya ç›kt›¤› koflullara göre aç›klanabilir. b. De¤iflen koflullar ayn› bir kültürel unsura yüklenen anlamlar› de¤ifltirebilir. c. Gerçek sosyal analizler artzamanl› de¤il, eflzamanl› analizlerdir. d. Ayn› görünen iki pratik farkl› koflullarda farkl› ifllevleri yerine getirebilir. e. Bir toplumsal pratik mevcut kültürel ba¤lam› içinde anlafl›labilir. 7. Parsons’a göre, afla¤›dakilerden hangisi bir sosyal sistemin temel ihtiyaçlar›ndan de¤ildir? a. Üyelerinin temel ekonomik gereklerini karfl›lamak b. ‹nsanlar› belirli ortak amaçlar temelinde yönlendirmek. c. Bireylere ortak bir kültürel kimlik sunmak. d. Varl›¤›n› nesiller boyu sürdürmek. e. Toplumsal çat›flmalar›n kurallar›n› düzenlemek. 8. Afla¤›dakilerden hangisi Dahrendorf’un temel görüfllerinden biri de¤ildir? a. Çat›flma ortadan kald›r›lmas› gereken bir hastal›kt›r. b. Daha güçlü olanlar statükoyu korumaya daha fazla e¤ilimlidir. c. Toplumlarda çat›flma potansiyeli her zaman vard›r. d. Uyumsuzluk, dengesizlik ve istikrars›zl›k da toplumun do¤al bir parças›d›r. e. Çat›flmalar›n temel kayna¤› toplumdaki eflitsiz güç da¤›l›m›d›r. 9. ‹fllevselci ve çat›flmac› teorilere iliflkin afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. ‹fllevselciler kurumlar› toplumsal bütünleflmeyi art›rman›n arac› olarak görürler. b. Çat›flma teorisi sürekli de¤iflme hâlinde toplum fikrini benimser. c. ‹fllevselciler toplumdaki her unsurun istikrara katk›da bulundu¤unu öne sürer. d. Çat›flma teorisi normlar, de¤erleri toplumun genelde paylaflt›¤› fleyler olarak görür. e. ‹fllevselciler düzenin devam›nda paylafl›lan toplumsal de¤erlerin yaratt›¤› iç-bütünlü¤ü vurgularlar.

218

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Okuma Parças›
10. Afla¤›dakilerden hangisi mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlay›fllar›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Yüz yüze etkileflimler ve karfl›laflmalara odaklanma. b. Toplumun özünü onun kurumlar› ve yap›s› içinde arama. c. Bireylerin öznel yönelimlerini dikkate alma. d. Toplumu süregiden pratik bir icraat olarak görme. e. Toplumsal kurumlar› ortak tepkiler bütünü olarak tan›mlama. KLÂS‹K SOSYOLOJ‹K TEOR‹N‹N M‹RASI Ço¤u yüksek okul ve üniversitede, sosyoloji ö¤rencileri sosyal teori derslerinde Karl Marx, Max Weber ve Emile Durkheim’dan metinler okurlar. 19. yüzy›l Avrupal› sosyal teorisyenlerinin sosyolojinin temel teorik konular›n› formüle ettikleri düflünülür. Fakat bu klâsiklerin yorumlar› asla aç›k de¤ildir. Onlar›n yaz›lar›n›n anlam›yla ilgili tart›flmalar bafl›ndan beri sosyolojik teoriyi beslemifltir. Ça¤dafl toplumsal dünyay› etkileyen temel toplumsal de¤iflimler sonucunda, art›fl tart›flmalar ço¤u kez bu teorisyenlerin ça¤dafl toplumlar›n anlafl›lmas› aç›s›ndan önemlerine odaklanmaktad›r. Giddens ço¤u sosyolo¤u, ilk kez Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori’de (1971) klâsik sosyolojik teorinin do¤as› ve miras› üzerine gelifltirdi¤i yorumlar›ndan hareketle ele al›r... Klâsik figürlerin oldukça soyut veya polemik yorumlar› olarak gördü¤ü düflünceleri elefltiren Giddens Marx, Durkheim ve Weber’i ilgili dönemin toplumsal ba¤lam›na yerlefltirir; o bu üç teorisyenin modern toplumun do¤as› hakk›nda elefltirel bir perspektif yaratt›klar›n› düflünür, ancak bu yaklafl›mlar›n modern dünyay› anlamam›z› sa¤layacak biçimde yeniden formüle edilebileceklerini vurgular.... Marx, Weber, Durkheim ve modernitenin do¤usu Marx, Weber ve Durkheim’›n teorileri sosyolojik gelene¤in çekirde¤ini oluflturur. Onlar sosyolojiye çok özel yönelimler ve güçlü düflünceler sa¤lam›fllard›r. Üç düflünür de ortak fikri bir giriflime, Collins’in ‘toplumun keflfi’ ad›n› verdi¤i fleye katk›da bulunmufltur. Onlar 19. yüzy›lda ve 20. yüzy›l bafl›nda, Bat› toplumun ortaa ç›k›fl› ve dönüflümü dâhil, ortak bir ba¤lama farkl› tepkiler vermifllerdir. Frans›z Devrimi, ard›ndan sanayi devrimi ve piyasan›n ortaya ç›k›fl› toplums al, ekonomik ve kültürel imkânlara ve -(kapitalizm ve sosyalizm gibi) yeni, daha kompleks organizasyon biçimlerinden (gelenekten ziyade rasyonelli¤e, toplumsal kat›l›m ve bireycili¤e dayal›) yeni bir kültür tipine kadar-önceden akla gelmeyecek birçok soruna yol açm›flt›r. Marx, Weber, ve Durkheim, modern dünyada ortaya ç›kan ve demokraside cisimleflen rasyonalite ve insan özgürlü¤üyle ilgili imkânlar görür, ancak onlar ca¤dafl toplumlara içkin problemlerin varl›¤›n› da kabul ederler: Marx’ta yabanc›laflma, Weber’de bürokratik ak›lc›l›¤›n demir kafesinde anlam›n kayb› ve Durkheim’da an›mi. Marx’ta tarih-

8. Ünite - Toplum

219

sel materyalizmi kapitalizm ve sanay›leflmenin oluflum sürecini vurgular. Marx ideoloji ve devlek konusunda oldukça ileri görüfller gelifltirse de, teorisi insanlar›n maddî varolufllar›n› belirleyen emek sürevi içinde hayatlar›n› nas›l sürdükleri ve yeniden ürettiklerine odaklan›r. Toplumsal hayat›n maddî üretimi birbirleriyle çat›flma içindeki s›n›flar›n mevcudiyetiyle iliflkilidir, çünkü tüm tarih s›n›f mücadeleleri tarihidir. Marx’a göre, modern s›n›f çat›flmalar› kapitalizmin temel çeliflkisinden, yani proletaryan›n (iflçi s›n›f›) gerçeklefltirdi¤i üretimin toplumsal do¤as› ile kapitalist s›n›f›n elinde yo¤unlaflan ve eme¤in ürünlerinin gasp edildi¤i özel mülkiyet aras›ndaki çeliflkiden kaynaklan›r. Sosyalizm ve ard›ndan gelecek komünizm üretimin kollektif mülkiyeti ve yönetimi anlam›na gelir ve bu temel çeliflkinin afl›lmas›n› mümkün k›lar. Weber’e göre, modern toplumlar› önceki toplumsal organizsayon biçimlerinden ay›ran fley yeni s›n›f mücadelesi biçimleri de¤il, rasyonalitenin ortaya ç›k›fl›d›r. Kapitalizm ve demokrasinin ortaya ç›k›fl›yla gündelik hayat rasyonelleflir ve büflüsü bozulurken, dünya bilim ve akl›n etkisiyle gizemli ve büyüsel niteliklerini yitirir. Kapitalizmin ortaya ç›k›fl›yla ilgili bir faktör olan protestan ahlâk›ndan modern dünyada bürokrasinin hâkimiyetine ve bilimin sayg›nl›¤›na kadar, rasyonalite modern insanlar›n yaflam biçimlerine kurumsal ve öznel düzeyde kök salar. Weber’e göre, bu rasyonellefltirici genel e¤ilimlerine ra¤men, toplumsal hayat›n kompleksli¤i sosyal bilimlerin onu tamamen kavramas›n› engeller... Durkheim modern dünyay›, Weber gibi, büyüsü bozulmufl bir fley olarak görmez; daha ziyade, toplumsal dayan›flman›n yarat›lmas›nda paylafl›lan, kutsal inançlar›n merkezili¤ini vurgular. Durkheim için, toplum bir organizma gibi ifller, de¤iflti¤inde yeniden denge haline dönme e¤ilimindedir. Ancak bu süreç otomatik olarak ifllemez. ‹nsanlar›n toplumsal davran›fllar› onlar›n ininad›r›c› ve cazip bulmalar› gereken kurallar ve inanaçlara ittaatlerine dayan›r. Toplumsal kurallar insanlara anlam ve istikrar sa¤lar; etkili olmalar› için bu kurallara kutsal bir özün atfedilmesi gerekir. Toplum, de¤erlerine sayg› gösterilmesi ve periyodik olarak canl› tutulmas› gereken kutsal, ahlâkî bir evrendir. Ritüeller ve seremoniler, modern organik dayan›flman›n ifl bölümünde ve progesyonel ve mesleki gruplar içinde kök sald›¤› toplumsal hayat› anl› tutma araçlar›d›r. Organik dayan›flma insanlar›n içinde yaflad›klar› temel gruplar›n yarat›lmas›na demokratik ve rasyonel kat›l›mlar›na dayanmal›d›r. Aktif kat›l›-

m›n yoklu¤u insanlar›n toplumsal hayat›n ahlâkî faydalar›n› paylaflmad›klar› anomi ve bencilli¤in karakterize etti¤i anlams›z bir toplumsal varolufla yol açabilir. Kaynak: Kenneth Tucker, Jr., Anthony Giddens and Modern Social Theory, Sage Publications, 1998, s. 1415, Çeviren: Ümit Tatl›can http://www.umittatlican.com/files/Klasik%20Sosyolojik%20teorinin%20Mirasi%20%20(Kenneth%20Tucker,%20Jr.-1998).pdf

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. a 2. d 3. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplum Sözleflmesi Teorileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Muhafazakâr Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri” ve “Spencer” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Karl Marx” ve “Max Weber” konular›n› yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Émìle Durkheim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Erken Dönem ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›sal ‹fllevselcilik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çat›flma Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹fllevselcilerin ve Çat›flmac›lar›n Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum Anlay›fllar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

4. b 5. d 6. a 7. e 8. a 9. d

10. b

220

Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Toplumun do¤adaki di¤er canl›lar gibi bir organizma, ayn› zamanda orman yasalar›na tabi bir fley olarak görülmesi toplumun di¤er toplumlarla iliflkisi ve kendi içindeki bireylerin birbirleriyle iliflkileri olmak üzere iki düzeyde sonuca sahip olabilir. Di¤er toplumlarla iliflkilerde, toplumlar aras›ndaki k›yas›ya savafllar› do¤al ve bu savafllarda galip gelenleri di¤erlerinden üstün varl›klar olarak görürüz. Toplum içindeki iliflkileri de benzer biçimde, daha güçlü ç›kma, daha güçlü ç›kan›n daha üstün ve de¤erli olmas› mücadelesi olarak görürüz. Bu bir anlamda toplumdaki mevcut ayr›mlar›, eflitsizlikler, ayr›cal›klar› ve dolay›s›yla statükoyu do¤allaflt›rmaya hizmet edecektir. Zay›f durumda olanlar› koruyacak ekonomik ve sosyal önlemleri almad›¤›m›zda onlar› güçlünün eline ve insaf›na teslim eder, toplum içindeki çat›flmalar› azaltmak yerine art›r›r›z. S›ra Sizde 2 Marx bir sistem olarak kapitalist toplumlar› öncelikle üretici güçler ve üretim iliflkileri faktörleri temelinde aç›klar. Bu üretici güçler ve üretim iliflkileri kapitalist toplumun ekonomik temelini (altyap›s›n›) oluflturur ve üstyap›y› belirler veya onlara damgas›n› vurur. Marx üretim araçlar›nda özel mülkiyetin ve iflbölümünün aralar›nda eflitsiz ve sömürüye dayal› iliflkiler olan sosyal s›n›flar› (burjuvazi ve proletarya) ve bir tabakalaflma yap›s›n› yaratt›¤›n› öne sürer. Ona göre, mevcut sistemden kazançl› olanlar statükoyu sürdürme; zarar görenlerse onu de¤ifltirme, devrimci bir mücadeleyle y›kma e¤ilimindedirler. Bu da uzlaflmaz ç›karlara sahip olan sosyal s›n›flar aras›nda s›n›f mücadeleleri veya çat›flmalar›na yol açar. Statükodan kazançl› olanlar durumlar›n› do¤allaflt›rmak ve meflrulaflt›rmak, sömürü ve bask›y› gizlemek için kendi ç›karlar›na uygun olan de¤erleri ve inançlar›n› belirli bir ideoloji alt›nda tüm insanl›¤›n evrensel de¤erleriymifl gibi sunmaya çal›fl›rlar. Kapitalist sistemin ortadan kald›r›lmas› gerekti¤ini düflünen Marx’a göre bunun çözümü üretim araçlar›nda özel mülkiyetin kald›r›lmas› ve kollektif mülkiyetin geçirilmesi, yani bunlar›n herkesin eflit yararlanmas›na aç›k olmas›d›r. S›ra Sizde 3 Weber’e göre, modern sanayi toplumlar› düzgün iflleyebilmek için oldukça etkin örgütsel yap›lara gerek duyarlar. ‹nsanlara de¤il bürokratik kurallara, bir kiflisel iliflkiler a¤›na de¤il bir görevler hiyerarflisine dayanan bürokrasi, en etkili ve teknik bak›mdan en üstün organizasyon biçimidir. Modern bir ekonomik iflletmenin veya kamu bürokrasisinin düzenli, etkili ve verimli bir biçimde iflleyebilmesi için, ilk olarak ifllerin keyfî uygulamalara de¤il, sabit, standart ilkeler ve kurallara dayanmas› gerekir. ‹kinci olarak ifllerle ilgili e¤itimi alm›fl ve gerekli becerilere sahip uzmanlar›n çal›flt›r›lmas› gerekir. Bu yüzden, üçüncü olarak iflbölümünün ilgili kurumun amaçlar›na uygun biçimde kesin tan›mlanm›fl ilkeler ve kurallar temelinde düzenlenmesi, bir görevler ve otorite hiyerarflisinin oluflturulmas› gerekir. Dördüncü olarak çal›flanlar›n ilgili birimlere yar›flma s›navlar›yla genel kurallara göre yerlefltirilmesi ve yapt›klar› ifle uygun bir ücret sistemine ba¤l› olmalar› gerekir. Beflinci olarak görevlilerin eflit, iflin gereklerine göre ve tarafs›z olarak davranmalar›, bu kamusal rasyonel davran›fl alan›n› özel hayatlar›ndan kesinlikle uzak tutmalar› gerekir. Bütün bu modern yönetim sistemi modern devleti, para ekonomisini ve rekabet esasl› uzmanlaflm›fl e¤itimin temelini oluflturan bir genel e¤itim sistemini, ayr›ca bürokratik faaliyetler için istikrarl› bir yasal ortam sunacak bir rasyonel hukuk sistemini gerektirir. Sonuç olarak oldukça karmafl›k modern toplumlarda birçok farkl› faaliyetin birbirleriyle uyumlu, koordineli, kapsaml›, h›zl›, etkili, verimli ve objektif bir biçimde yürütülebilmesi toplumdaki kurumlar›n büyük ölçüde bürokratikleflmesini zorunlu k›lm›flt›r. S›ra Sizde 4 Mikro toplum anlay›fllar› topluma yüz yüze iliflkiler ve insanlar›n gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar› ba¤lam›nda bakarlar. Bu yaklafl›mlar bireylerin, do¤al ve toplumsal dünyay› ve gündelik hayattaki davran›fllar› ve karfl›laflmalar›n›, alg›lama, yorumlama, de¤erlendirme, s›n›fland›rma biçimleri ve bunlar temelinde ald›klar› kararlar› vurgularlar. Toplumu bireylerin d›fl›nda, karfl›s›nda hiçbir fley yapamayacaklar› d›flsal bir fley olarak de¤il, kendi yorumlar›, tan›mlar›, kararlar› ve eylemleri içinde flekillendirebilecekleri süreçler ve oluflumlar olarak görürler.

Ü. Bask›. Ritzer. . (2006). Ünite . Oxford University Press. ve I. A. Layder. Rami Ayas). The McGraw-Hill. Coulon. (2007). Sosyolojide Temel Fikirler (Yay›na Haz. Craib (2008). 3rd Edition Freyer.Toplum 221 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Baert.W. Bursa: Sentez Yay›nlar›. Routledge. G. Hans (2012). Tatl›can). Martin.: Ü. Tatl›can). fienel. T. Sociology. Sosyoloji. Sharrock. Etnometodoloji (Çev.: Ü. E. (2009). Leonard. Sosyal Bilimler Felsefesi: Pragmatizme Do¤ru (Çev. Charles H. Tatl›can). 2011). (2011). Macions. Bask›.8.C. Slattery. Sosyoloji Kuramlar› Tarihi (Çev. Sosyoloji ve Sosyal Teori Yaz›lar›. Ü. 8th edition. Powers. Tatl›can). Goodman Douglas J. ‹lkel Topluluktan Uygar Topluma. Bask›. Tahir Ça¤atay. Ü. 1992 Cuff. (2010). & Francis. ‹stanbul: Sentez Yay›nlar›. Tatl›can). (2004). Demiriz). Alain (2010). Tatl›can. Tatl›can. Turner. Randall (1994). Benton. S. Bursa: Sentez Yay›nlar›. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. fienel. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Sosyolojik Teorinin Oluflumu (Çev. Turner Jonathan H. George. 6. Turner Jonathan H. Sociological Theory. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. (2010). ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Beeghley. (1990). ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. D. D. Aladdin..W. Sosyal Teoriye Girifl (Çev. Ankara: Siyasal Kitabevi Collins. Yay›na haz. Siyasal Düflünceler Tarihi. Prentice Hall Europe. (2008). (1991) The Structure of Sociological Theory. 4th edition. (2008). Modern Social Theory: From Parsons to Habermas. Perspectives in Sociology. Tatl›can). Bursa: Sentez Yay›nlar›. (1995). Kapitalizm ve Modern Sosyal Teori (Çev. (4. Ritzer. Craib. (2004). George. Tony vd. Classical Sociological Theory. Ü.. 5th edition. Tatl›can). Harvester Wheatsheaf. Bilton. Aladdin. (2008). Ü. Sosyal Bilim Felsefesi : Toplumsal Düflüncenin Felsefi Temelleri (Çev. The McGraw-Hill. W. P. (1997). ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. John J. Ümit. Ken. Ian (1992). 11. Wadsworth Puplishing Company. Patrick. and Plummer. Four Sociological Traditions. Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar› Giddens. A Global Introduction. Ü. Sosyal Teori ve Sosyoloji: Klasikler ve Ötesi (Der. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful