You are on page 1of 84

TEULU BACH

NANTOER

CHWEDL I BLANT

GAN

MOELONA

WRECSAM
HUGHES A 'I FAB, CYHOEDDWYR
I Blant Cymru y dymunaf gyflwyno'r llyfr
bychan hwn, gan hyderu y cânt ynddo
fwynhad, a rhyw gymaint o symbyliad i
garu â chariad mawr eu hialth, eu gwlad,
a'u cenedl.

Caerdydd,
Ionawr 9fed. 1913.
EISTEDDFOD FRENHINOL GENEDLAETHOL
GWRECSAM, Medi 2, 3, 4, 5, 6, 7, 1912.

BEIRNIADAETH Mr. L. J. Roberts, M.A., H.M.I.


(S chools), ar yr " Ystori yn d isgrifio Bywyd
Cymreig," i Blant Ysgol rhwng 12 a 14 oed. £5.
Derbyniwyd pedair ystori. Yr oreu,—
O'R DE. —Saif ystori O'r De ar ei phen ei hun yn y gystadleu-
aeth. Er fod Awena a Chadwaladr yn dda, y maent ymhell
bell ar ol O'r De. Y mae hon yn ystori feistrolgar dros
ben ; anodd fyddai cael dim gwell i'r pwrpas. Yn
wir, gem fechan yw. Y m ae yr ystori ei hun yn swynol
a chwaethus ; ac y mae'r iaith yn sym l, yn bur, ac yn
goeth neilltuol. Nis gallaf lai na llongyfarch yr awdur ar ei
waith ; nid yn aml yr ydwyf wedi darllen dim gyda
chymaint o flâs. Rhaid llongyfarch plant Cymru ar y
wledd sydd o'u blaen ; ca miloedd ohonynt bleser nid
bychan, a phleser iachus, wrth ddarllen hanes toddedig
"T eulu Bach Nantoer." Pwy bynnag yw yr awdur. y mae
wedi gwneud cymwynas â'i gydwladwyr ieuainc (a'r hen
hefyd) wrth ysgrifennu ystori sydd yn ychwanegiad gwerth-
fawr i lenyddiaeth Cymru.
L. J. ROBERTS.
CYNHWYSIAD.

PENNOD I....................................................................................... 1
PENNOD II...................................................................................... 6
PENNOD III...................................................................................... 9
PENNOD IV..................................................................................... 14
PENNOD V...................................................................................... 18
PENNOD VI...................................................................................... 22
PENNOD VII...................................................................................... 29
PENNOD VIII........................................................................................ 34
PENNOD IX....................................................................................... 37
PENNOD X. ..................................................................................... 43
PENNOD XI.. .................................................................................... 46
PENNOD XII ....................................................................................... 51
PENNOD XIII........................................................................................ 56
PENNOD XIV....................................................................................... 59
Teulu Bach Nantoer.
——————————————————————

PENNOD I.
" Mewn bwthyn diaddurn yn ymyl y nant
Eisteddai gwraig weddw ynghanol ei phlant."
Ceiriog.

UN o nosweithiau hir y gaeaf oedd. Oddiallan,


rhuai'r gwynt a disgynnai'r gwlaw, ond
ar aelwyd glyd Nantoer, gwenai'r tân yn siriol,
ac yr oedd gwedd gysurus ar y teulu bychan o'i
flaen. Newydd fynd heibio oedd y Nadolig, a
gadawsai y tymor hwnnw ei ôl yma fel mewn
mannau ereill. Daethai rhyw Santa Clôs caredig
heibio hyd yn oed i'r bwthyn bach ar fin y rhos,
ac yn hapus a distaw, yn y mwynhad o'i roddion, y
cawn, ar yr hwyr garw hwn, ein golwg gyntaf ar
y teulu.
Ar bob ochr i'r tân, o dan y simne fawr,
ymestynnai dan bentan hir. Ar y naill, eisteddai
Ieuan, llanc llygatddu deuddeg oed, a'i bwys ar
ei law, yn prysur ddarllen llyfr. Ar y llall yr oedd
1
2 TEULU BACH NANTOER.
Alun a'i brennau a'i ysglod a'i offer saer, yn dwyn
i fôd ryw ryfeddod newydd mewn gwaith coed.
Tua deg oed oedd efe, a goleu oedd ei wallt a'i
lygaid. Ar bob i ystol fechan, eisteddai Mair ac
Eiry fach, a phen tywyll y naill a gwallt modrwyog
melyn y llall yn cwrdd â'i gilydd uwchben y llyfr
darluniau newydd oedd o'u blaen. Saith oed
oedd Mair, a dwy flwydd a hanner oedd Eiry.
Wrth y ford gron a'r lamp eisteddai Gwen Owen,
y fam, yn prysur wau hosan, a'i llygaid yn aros yn
garuaidd ar y naill ar ol y llall o'i hanwyliaid bach.

Ni welid y tad ar yr aelwyd. Ers mwy na


dwy flynedd yr oedd enw Elis Owen wedi ei
gerfio ar garreg fedd ym mynwent Y Bryn.
Anaml y soniai y fam am dano wrth y plant.
Gwell oedd ganddi i Ieuan ac Alun beidio ei gofio
o gwbl nag iddynt ei gofio yn dad meddw yn blin
ymlwybro tua'r ty yn hwyr y dydd. Gan iddo
wario ei holl arian, a marw cyn cyrraedd canol
oed, gorfu i'w weddw ieuanc ofyn am help y
plwyf i fagu ei phedwar plentyn. Enillai hithau
ychydig drwy wnio i hon ac arall, fel y gwnae
yn gynarach yn ei bywyd, ac yr oedd yn Nantoer
ddigon o dir i gadw un fuwch.
Menyw dàl oedd Gwen Owen. Gwallt du,
tonnog, fel un Mair, oedd ganddi, ond fod
TEULU BACH NANTOER. 3
llinellau arian drwyddo i gyd erbyn hyn. Yr
oedd edrychiad ei llygaid yn dyner a dwys, a
thawel bob amser oedd ei llais. Yr oedd y plant
i gyd wedi dysgu bod yn ufudd iddi. Gwnaent
bob amser yn llon yr hyn a geisiai, ac yn ol eu
barn unol a diysgog, nid oedd mam hafal i'w mam
hwy gan neb o fewn y byd.
" Mam," ebe Ieuan yn sydyn, gan gau ei lyfr,
" teulu tlawd y'm ni, onide ? "
" Ie, mae'n debyg, machgen i," ebe y fam yn
ddistaw, " Pam wyt ti'n gofyn ? "
" Wedi bod yn darllen am Abram Lincoln wyf.
'Roedd yntau mor dlawd ag y gallai fod pan yn
blentyn, ond efe oedd prif ddyn America cyn iddo
farw. Un fel Abram Lincoln wyf fi'n mynd i fod
pan ddof yn ddyn."
Edrychodd ei fam arno am funud cyn ateb.
Debyced oedd i'w dad yn edrychiad ei lygaid !
Yr oedd ei dad wedi bwriadu gwneud pethau
mawrion, ond ar ol dechreu llithro, yn îs ac îs yr
aethai, nes cyrraedd y bedd cyn gwneud dim. A i
felly y byddai hanes Ieuan ? Na, er tebyced
oeddynt, yr oedd mwy o benderfyniad yn wyneb
y mab. Hwyrach mai ym mywyd Ieuan y cae
bwriadau ei dad, druan, ddod i ben ! A hi, ei
4 TEULU BACH NANTOER.
fam, oedd i'w gychwyn ar ffordd bywyd.
Bwysiced y gwaith !
" Pam wyt ti am fod fel Lincoln ? " gofynnai.
" 'Roedd ef mor dlawd, a neb yn gwybod dim
am dano, a dyna fe wedi codi i fod yn uwch na'r
dynion cyfoethog i gyd, yn feistr ar bawb.
Dyna hanes pert yw e' ! " ebe Ieuan, a'i lygaid
yn disgleirio.
" Ie," ebe'r fam, " ond er fod Lincoln yn ddyn
o allu mawr, ni fuasai wedi codi fel y gwnaeth,
oni bae iddo roi y gallu hwnnw i gyd er mwyn
gwneud y byd, ac yn enwedig ei wlad, yn well.
Nid meddwl am ddod yn enwog oedd ef, edrych
am le i wneud daioni i ereill oedd o hyd. Rhai
lelly yw dynion mawr y byd i gyd. Mae digon o
le yn y byd i tithau i weithio. Mae eisieu rhai i
weithio dros Gymru. Os gwnei di'r defnydd
goreu o dy amser a'th allu, ac os byddi'n fachgen
da o hyd, fe ddeui dithau,—bachgen bach o
Gymro,—yn ddyn mawr ryw ddydd."
Gwrando heb ddweyd gair wnae Ieuan, fel y
gwnae bob amser pan siaradai ei fam yn ddwys
wrtho fel yn awr.
" Morwyn mam wyf fi'n mynd i fod," ebe Mair,
gan godi oddiar ei hystol, a phlethu ei braich am
un ei mam.
TEULU BACH NANTOER. 5
" O'r gore, Mair," ebe'r fam. " Feallai gwnei
di gymaint o les yn y byd fel hynny. Mae llawer
o'r bobl oreu yn byw drwy eu hoes heb fawr o
son am danynt."
" Hei," ebe Alun, heb glywed dim o'r siarad,
" dyma fi wedi gwneud llong. Edrychwch ar yr
hwylbren dàl a'r hwyl wèn yma ! A gaf fi fynd
i'w threio ar yr afon fach, mam ? "
" Heno, ar y gwlaw yma ? " Na, mae yfory'n
ddigon cynnar at hynny, 'machgen i."
" 'N awr, Eiry fach, mae'n hen bryd dy fod di
yn dy wely," ebe hi, gan godi'r un fechan ar ei
chôl. " Beth mae Eiry fach yn mynd i fod, ys
gwn i ? "
Plentyn nodedig o dlws oedd Eiry. Yr oedd ei
gwallt fel modrwyau aur gylch ei phen, a chroen
ei thalcen, ei gwddf, a'i breichiau, unlliw a llaeth
newydd odro. Yr oedd gwên ar ei hwyneb yn
wastad, a direidi lond ei llygaid glas. Gwnae
gyfeillion o bawb. Yr oedd pawb a'i gwelai yn
synnu at ei thlysni ac yn ei charu. Nid rhyfedd
fod ei mam, wrth ei gwasgu at ei chalon, yn gofyn
yn bryderus,—" Beth, blentyn annwyl, fydd dy
hanes di ? "
PENNOD II.
" Pan yn rhuo byddai'r daran,
Ac yn gwibio byddai'r mellt ;
O ! 'rwy'n cofio fel y llechwn
Yn y bwthyn bach tô gwellt."
Crych Elen.

S AFAI Nantoer yn agos i'r ffordd fawr arweinia


o orsaf Llanerw i draeth Glanywerydd.
Man unig iawn oedd. Nid oedd ty yn agos, er
nad oedd ond taith deng munud i'r brif-ffordd.
Yr oedd llawer o deithio rhwng yr orsaf a'r traeth.
Ddwywaith yn y dydd, haf a gaeaf, ae y fen fawr
heibio, weithiau ag un neu ddau ynddi, ac ar rai
adegau o'r flwyddyn, yn cludo llwyth llawn o bobl.
Hoblaw y fen fawr, yr oedd tyrfa ereill o
gerbydau yn mynd yn ol a blaen bob dydd.
Dygid yr ardal fechan bell hon, felly, i gysylltiad
â'r byd mawr oddiallan.
Safai'r ty ar le thr. O'i flaen ymestynnai y ddau
gae bychan berthynai i'r tyddyn, ac ar waelod y
rhai hyn rhedai afonig fechan wyllt i gwrdd â'r
Gwynli yn îs i lawr yn y dyffryn. Y " Nant oer "
hon roddai ei henw i'r lle. Un cae bychan serth
oedd tu ol i'r ty, ac yna y rhos,—yr eang ros ym

6
TEULU BACH NANTOER. 7
mhobman, A thuhwnt i'r rhos, ar y gorwel pell,
gwenai'n fawreddog fau glas Aberteifi. O ben y
rhos, ar ddiwrnod clir, gellid gweld y bau i gyd,
o Ynys Enlli a Chader Idris yn y gogledd i lawr
hyd ffiniau Penfro, lle yr ymarllwys afon Teifi i'r
môr ; a draw, ymhell dros y dôn, deuai bryniau'r
Iwerddon i'r golwg, fel cwmwl ar y gorwel.
Bwthyn bach tô gwellt oedd Nantoer, fel y rhan
fwyaf o dai bychain yr arda l honno. Nid oedd
ond dwy ystafell ar y llawr, a math o daflod
uwchben. Llawr pridd oedd iddo, wedi ei wneud
yn galed a gloewddu gan fynych gerdded arno.
Ceid ambell i lech yma a thraw tua chyfeiriad y
tân. Isel oedd y muriau a bychain y ffenestri,
ond oddifewn ac o gylch y ty, yr oedd popeth
yn lân a threfnus odiaetb. Yr oedd un gwely yn
y gegin, gwely bychan arall yn y " penucha,"
lle y cysgai Mair ac Eiry fach, a gwely y ddau
fachgen ar y daflod. Aent i fyny yno ar hyd
ysgol, yr hon a dynnent i fyny weithiau ar eu
hol, yn ol dull Robinson Crusoe gynt.
Er yn fychan, yr oedd y bwthyn yn hynod o
glyd a diogel. Pan chwythai yr ystorm arwaf
dros eangder digysgod y rhos, ni siglid ei furiau
cedyrn, ac o'r braidd y medrai y gwlaw trymaf
beri clywed ei swn drwy y tô diddos o wellt. Ar
8 TEULU BACH NA NTOER.
y clawdd bychan gwyn-galchog o flaen y ty, ac
yn yr ardd, yr oedd blodau pêr bron ar bob tymor.
yn y gwanwyn a'r haf, prin oedd ar y plant eisieu
hyd yn oed y bwthyn. Allan gyda natur y
treulient eu hamser, ac yr oedd pob un o'r pedwar
bach wedi dysgu gwrando arni a mwynhau ei
chwmni. Yr oedd arogl pêr yr eithin ym
mhobman, a'r grug yn ei liw urddasol yn tonni
dan yr awel. Deuai nodau mwyn yr ehedydd
o'r awyr uwchben, a seiniau clir y chwibanogl
ac ereill o adar y rhos. Yn awr ac yn y man,
clywid bref oen, ac o'r pellter obry, gyda gwynt
y de, deuai swn cerbyd. Yr oedd y môr bob
amser yn y golwg, a hyfrydwch pennaf Alun
fyddai gwylio ambell long groesai ei wyneb, a
dyfalu o ba te y daethai, ac i ba le yr ae.
PENNOD III.
" Bum yno ganwaith ar fy nhro,
Yn rhodio ar ei hyd,
Pan oedd difrifwch heb fy nal,
Heb ofal yn y byd."
John Jones, Llansantffraid Glan Conwy .

D IWRNOD poeth ym mis Gorffennaf oedd.


Yn ystod yr haf hwnnw, caed llawer o
wlaw, nes oedd hyd yn oed ar y rhos lawer pwllyn
o ddwfr yma a thraw, ac yr oedd dyddiau tesog,
braf, fel y dydd hwnnw, yn rhy anaml i'w sychu.
Yr oedd ardalwyr Rhydifor yn brysur gyda'r
gwair, a llawen iawn oedd plant y lle am fod
gwyliau'r ysgol wedi dechreu.
" Mam," ebe Ieuan ac Alun gyda'i gilydd y
bore hwnnw, gan redeg i'r ty, " mae Bronifor yn
troi'r gwair ac yn galw am help. A gawn ni
ddod yno gyda chwi ? "
Peth braf gan y plant fyddai cael ymrolio yn y
gwair a gwylio'r gweithwyr prysur, ond os eid ag
un, rhaid fyddai mynd a'r pedwar, ac nid gwiw
gwneud hynny. Ni wnae hynny ond creu gwaith
lle yr oedd digon o waith yn barod. Felly,
atebodd y fam,—
9
10 TEULU BACH NANTOER.
" Na, rhaid i chwi eich dau ofalu am Mair ac
Eiry heddyw. Yn lle dod i'r cae gwair, cewch
fynd i't rhos am y dydd. 'Rwyf am i chwi
gasglu basgedaid o lus duon bach i mi. Gwnaf
bastai i chwi wedyn erbyn tê yfory."
Felly, i'r rhos yr aethant. Cymerasant gyda
hwy ystenaid o laeth a digon o fara ac ymenyn
yn fwyd.
Yr oedd yn hyfryd ar y rhos y bore hwnnw.
Gwisgai'r grug a'r eithin wisgoedd eu gogoniant, a
deuai arogl pêr o'r caeau gwair gyda'r awel o
bobman. Yr oedd digonedd o lus hefyd er
gwaethaf y gwlaw, ac yr oedd dwylaw bychain,
prysur, yn taflu dyrneidiau aml i'r fasged, gan
gofio beunydd am addewid eu mam. Cyn hir,
hefyd, gwelid ol y llus ar y pedwar wyneb. Lliw
glasddu oedd ar y dannedd, y gwefusau, a'r
dwylaw.
Wedi bod wrthi yn ddyfal am amser, daeth
awydd arnynt symud i fan arall o'r rhos,—yn
agos i'r ffordd uchaf. Arweiniai hon hefyd i
Lanywerydd, ond nid oedd cymaint o dramwy
arni ag ar y llall. Wrth fynd, daethant at un o'r
pyllau dwfr. Rhyw bwll hir, cul a bas oedd.
Gallai Ieuan ac Alun, ac hyd yn oed Mair, neidio
TEULU BACH NANTOER. 11
drosto, ond byddai raid cario Eiry, neu gerdded
gyda hi dipyn yn nes i lawr er mwyn osgoi croesi'r
dwfr. Eithr nid felly y gwelodd y bechgyn yn
dda wneud.
" Alun," ebe Ieuan, " cydia di yn un llaw i Eiry,
fe gydia innau yn y llall, a neidiwn ein tri dros
y dwr."
Ufuddhaodd Alun, ac aeth y tri ychydig
oddiwrth y pwll er mwyn cael digon o nerth i
neidio drosto. Rhifodd Ieuan " Un, dau, tri,"
ac yna i ffwrdd a hwy. Ond rywfodd, heb yn
wybod iddynt, pan ar fin rhoi'r llam, gollyngodd
y ddau fachgen eu gafael ar Eiry yn rhydd, nes
iddynt hwy eu dau fod yn ddiogel ar y lan arall,
ac Eiry at ei hyd yn y dwr. Neidiodd Ieuan i
ganol y dwr mewn eiliad, a chariodd hi drosodd
yn ei freichiau, a'i dillad yn wlyb drwyddynt, a
hithau yn crio yn enbyd gan ofn.
Bu y tri am ennyd mewn cryn benbleth. Ni
wyddent beth i wneud â'u chwaer fach yn ei dillad
gwlybion. Nid gwiw mynd yn ol i'r bwthyn.
Yr oedd allwedd hwnnw yn llogell eu mam yng
nghae gwair Bronifor. Nid peth hyfryd i feddwl
Ieuan chwaith oedd rhedeg tuag yno i gyffesu
wrth ei fam yng ngwydd pobl pa mor ddiofal y
B
12 TEULU BACH NANTOER.
buasai. Gwell, os yn bosibl, aros hyd yr hwyr,
nes i'r fam ddod adref. Felly, wedi ychydig
ystyried, diosgwyd dillad Eiry, rhoddwyd côt
Ieuan yn dynn am dani, gadawyd hi i orwedd ar
y ddaear, a brat Mair yn orchudd i'w phen.
Taenwyd y dillad, bob pilyn, o gylch y fan, a thra'r
oeddynt yn sychu, eisteddodd y tri o gwmpas
Eiry i gadw cwmni iddi a'i difyrru.
Cyn eistedd yn hir fan honno, gwelodd Ieuan
gyfle braf am gynulleidfa lonydd i wrando arno
yn pregethu neu yn ate ithio. Hoff oedd gan
Ieuan arfer y ddawn honno, ond fynychaf, coed
a llwyni'r ardd, neu'r defaid a'r wyn ar y rhos
oedd ei wrandawyr. Byddai Alun a Mair ac Eiry,
cyn iddo ond prin ddechreu, yn rhy hoff o redeg
a chwareu o'i gwmpas,—pethau hollol allan o le
mewn cynulleidfa.
Rhyw gymysg oedd araith Ieuan y prynhawn
hwnnw fel bob amser. Dechreuodd gyda
brawddeg neu ddwy o ryw bregeth glywsai
rywbryd. Yna, trodd yn sydyn i'r Saesneg, a
chaed ganddo ddarn o araith " Mark Antony "
gan Shakespeare, yn dechreu gyda,—
"Friends ! Romans ! Countrymen ! "
TEULU BACH NANTOER. 13
Taflodd ambell adnod i fewn, a chyn y diwedd,
caed, mewn gwir hwyl Gymreig, y frawddeg,—
" Meddyliwch, bobol bach, fel yna mae pethau ! "
" Hei, Ieuan, edrych, edrych, dacw long fan
draw," gwaeddai Alun, gan dorri ar draws
hyawdledd ei frawd, a'r un funud, tra yn troi i
edrych ar y llong, gwelent ar y clawdd yn eu
hymyl ddyn a menyw mewn dillad trwsiadus,
yn edrych a gwrando arnynt gan wenu.
PENNOD IV.
" Dyn ireiddwych, dan ruddaur
Campus wyt mewn owmpas aur."
Sion Tudur.

A NGHOFIODD hyd yn oed Alun am y llong


pan welwyd y gwr a'r wraig yn disgyn oddiar
y clawdd ac yn dyfod tuag atynt. Edrychodd
y tri ar y dieíthriaid yn syn. Eiry oedd yr unig
un na chymerodd sylw ohonynt. Ymhellach
ymlaen at y ffordd, gwelent gerbyd, a'r gyrrwr
yn unig ynddo, yn aros am y ddau yn ddiau.
Ni welsai y plant erioed o'r blaen neb wedi
ymwisgo mor hardd ; a'r hyn barodd fwyaf o
syndod i Ieuan ac Alun oedd fod y dyn yn
gwisgo modrwy, un lydan a thlws iawn, ar ei fys
bach. Ar ddillad heirdd y wraig yr edrychai
Mair,—rhai o'r un lliw a blodau'r grug oeddynt.
Y dyn siaradai â'r plant. Holai hwynt am
lawer o bethau,—pa le yr oeddynt yn byw ; beth
oedd eu henwau; beth wnaent ar y rhos; ac yn
bennaf am Eiry,—pam yr oedd yn gorwedd ar ei
hyd felly, heb esgidiau na hosanau ; ai côt Ieuan
oedd am dani, ac ai ei dillad hi welent ar y grug
14
TEULU BACH NANTOER. 15
yn sychu ? Siarada i y ddau â'i gilydd yn
Saesneg. Treiodd y wraig gael gan y plant siarad
â hi hefyd, ond ni fedrai hyd yn oed Ieuan ei
deall, Siaradai yn rhy gyflym, ac nid yr un swn
oedd i'w Saesneg hi ag i Saesneg Ieuan ei hun.
Yr oedd Eiry wedi dechreu cysgu, ond pan
glywodd ymddiddan, deffrodd. Taflodd y
gorchudd oddiar ei hwyneb, a chododd ar ei
heistedd, gan ysgwyd ei gwallt rhuddaur ac edrych
ar bawb,—y plant a'r dieithriaid,—gan wenu'n
fwyn yn ol ei harfer. Ac er mai Saesneg
oeddynt, cofiodd y plant am byth eiriau'r wraig
pan ei gwelodd.
" O, what an angel of a child," ebe hi yn araf a
dwys, gan blygu at Eiry a chwareu â hi, a cheisio
cael ganddi siarad, a daeth y ddwy ar unwaith
yn gyfeillion. Mawr oedd ei phryder rhag i'r un
fach gael niwed i'w hiechyd wedi'r gwlychu, ond
yr oedd y dillad bron yn sych erbyn hyn, a'r niwed,
os oedd niwed yn bod, wedi ei wneud.
Gofynnwyd i Ieuan areithio eto fel y gwnae ;
ond nid peth hawdd iddo ef oedd gwneud hynny
o'u blaen hwy. Yn lle hynny, adroddodd y tri
ddernyn Cymraeg ddysgasent erbyn Cwrdd Bach
y Plant yng nghapel Y Bryn, a chanasant gyda'i
gilydd un o'r tonau.
16 TEULU BACH NANTOER.
Eisteddai y ddau yn eu dillad gwychion ar y
grug i wrando arnynt, a'r gyrrwr o hyd yn
ddistaw ac amyneddgar yn ei gerbyd. Cyn
mynd, rhanasant flychaid cyfan o felusion rhwng
y plant, a rhoisant i bob un ohonynt swllt, a
chusanodd y wraig Eiry lawer gwaith.
Prin y medrai y plant aros yn hwy ar y rhos.
Yr oedd arnynt awydd cryf i redeg i'r cae gwair
at eu mam i ddweyd yr hanes wrthi. Daeth
yr amser yn fuan, ond y peth cyntaf wnaeth
Ieuan oedd dweyd wrth ei fam, gan edrych i'w
hwyneb gyda'r llygaid oedd mor debyg i lygaid
ei dad, mor ffol y buasai ef ac Alun i geisio
neidio âg Eiry dros y dwr, ac iddi syrthio a
gwlychu.
" Ond," ebe Alun, gan dorri ar ei draws, " yr
oedd yn dda i ni wneud hynny, waith wedi gweld
Eiry yn gorwedd i'w dillad gael sychu, fe ddaeth
dyn a menyw ddieithr i siarad â ni, ac ————."
Yna, dechreuodd pob un, a'i anadl yn ei wddf,
adrodd yr hyn gymerasai le. Ac wedi gwrando,
o'r braidd y medrodd y fam roi gair o gerydd i
Ieuan.
"Mae'n dda gen i," ebe hi, "dy fod di wedi
dweyd y cwbl, heb dreio cadw dy hunan, na threio
beio neb arall."
TEULU BACH NANTOER. 17
Ac yna, rhyw ymholi wnae pwy allai y dieithr-
iaid fod, a beth barai iddynt gymeryd cymaint
diddordeb yn ei phlant ; a daeth rhyw feddwl
drosti fod cael pedwar bychan felly, mwyn, nwyfus,
ac iach, a llawn o gariad tuag ati, yn fwy cyfoeth
na llawer o olud byd.
PENNOD V.
" Dewch a'r cychod at y lan,
Y mae plant y bryniau
Wedi dod am ddydd o wyl
Ar y difyr donnau."
Penar.

U N o brif ddyddiau'r flwyddyn i'r plant oedd


hwnnw pan yr aent am ddiwrnod cyfan i
lan y môr. " Diwrnod glan y môr " y gelwid
ef, am y gadawai pawb o bobl yr arda l eu gwaith
am y dydd, ac yr aent yn llwythi llawn yn eu
ceirt a'u ceir i Lanywerydd i fwynhau eu hunain.
Edrychai y plant ymlaen ato ymhell cyn ei
ddyfod, ae weithiau ymddanghosai yr haf yn hir
iawn, a'r wythnosau yn boenus o undonog cyn i'r
dydd mawr wawrio.
YN gynnar yn Awst, wedi gorffen y ddau
gynhaeaf gwair, a chyn dechreu'r cynhaeaf yd, yr
aed y flwyddyn honno. Aethai amser maith
iawn,—yn agos i fis,—heibio oddiar y digwyddiad
ar y rhos. Eithr yr oedd swn y dydd yn
dod o draw, oherwydd yr oedd Gwen Owen
yn brysur yn gwnio gwisgoedd newydd i Mair
ac Eiry ar ei gyfer, a phleser mawr i'r ddwy
18
TEULU BACH NANTOER. 19
oedd ei gwylio a'i helpu. Defnydd ysgafn, ysgafn,
goleu, goleu oedd, a blodau tlysion drosto i gyd,
ac yr oedd arogl newydd hyfryd arno. Aethai
sylltau y wraig ddieithr i'w brynu, a'r rhai
gawsai y bechgyn i brynu hetiau gwellt iddynt
hwythau eu dau.
Yr oedd y plant yn effro gyda'r haul ar y bore
Iau hwnnw, oherwydd disgwylid iddynt fod ar
ben y rhiw fach erbyn hanner awr wedi pump i
gwrdd â phobl Bronifor gyda'r rhai yr oeddynt i
gael eu cario. Mor hyfryd oedd aros yn y fan
honno yn ieuenctid y dydd i edrych ymlaen at
ysbaid hir o bleser ! Gwelent rai llwythi llawn a
llawen yn pasio, a chyn hir gwelent " gambo "
fawr Bronifor a'r ddau geffyl glas yn dangos eu
hunain ar waelod y rhiw. Yr oedd calonnau y
plant yn llawn hyd yr ymylon. Dawnsient a
chwareuent yn ddilywodraeth o gylch eu mam.
Bellach, wele'r " gambo " yn sefyll yn eu hymyl,
ac er yr ymddanghosai yn llawn yn barod, caed
ynddi ddigon o le iddynt i gyd,—y fam a'r ddwy
eneth rywle yn y canol, a Ieuan ac Alun yn y
lle oedd hoff ganddynt,—ar y sachaid wair tu ol,
a'u traed yn hongian dros yr ymyl. Caent deithio
saith milltir felly, i fyny ac i lawr riwiau, gan
yrru yn chwyrn weithiau, a chanu i gyd bryd arall,
20 TEULU BACH NANTOER.
nes cyrraedd glan y bau glas welent bob dydd o'u
cartref.
Cyrhaeddasant yno tua hanner awr wedi saith
o'r gloch,—cyn i'r rhan fwyaf o bobl y lle adael eu
gwelyau. Rhyw swn oer, dideimlad, oedd gan y
môr yn fore felly, swn wnae galon Mair yn brudd,
am mai un o reolau'r dydd i'r plant oedd eu bod i
gacl eu trochi yn y tonnau geirwon dros eu pennau.
Wedi cael yr helynt blin hwnnw drosodd, yr oedd
popeth yn iawn.
O 'r swynion didrai oedd yng Nglanywerydd !
Cae y plant chwareu ac ymrolio yn y tywod glân,
gwneud tai a chestyll o hono, rhedeg faint fynnent
heb esgidiau na hosanau, gwylio cwmniau mawr
o bobl mewn oed yn chwareu,—yn chwareu yr
union fel y gwnaent hwy eu hunain yn yr ysgol.
Ac O ! hyfryted oedd gwylio ereill yn ymdrochi,—
plant bychain, crynedig, ofnus, noeth, yn llaw
mam neu chwaer neu fodryb, a gwybod eu bod hwy
eu hunain yn ddiogel am y dydd.
Eithr yr hyn dynnai fwyaf o sylw'r plant oedd y
siop fach oedd yno ar fin y traeth. Cynhwysai
hon bob math o drysorau,—digon o rawiau a
bwcedi, rhesi hirion o'r doliau harddaf welodd
neb erioed, llongau hefyd a chychod o bob math,
oriaduron ddigonedd, heb son am y melusion
a'r cnau.
TEULU BACH NANTOER. 21
Rywbryd yn y prynhawn, safai Mair ac Eiry,
gyda nifer o blant ereill, yn syllu ar ryfeddodau'r
siop fach. Eisteddai eu mam gerllaw yn
ymddiddan â rhywun, ac yn gwylio cwch bychan
draw ar y môr yn yr hwn yr oedd Ieuan ac Alun,
gydag amryw ereill, a phwy ddaeth heibio ond y
gwr a'r wraig welsid ar y rhos !
" Here is that lovely child again," ebe'r wraig,
gan blygu i siarad âg Eiry ac i gael gweld a oedd yn
ei chofio. Gwenai Eiry arni fel cynt, a gadawai
i'r wraig ei chusanu faint a fynnai. Drwy gyfrwng
ei gwr, gofynnodd i'r ddwy fechan beth hoffent
gael o'r siop. " Dol " oedd ateb parod y ddwy, a
chawsant ar unwaith bob un y ddoli harddaf
welodd eu llygaid erioed. Pan ddaeth Gwen
Owen ymlaen i ddiolch i'r wraig ddieithr,
edrychodd honno arni â dagrau lond ei llygaid, a
dywedodd,—
" You have two dear little girls, and I have not
one."
Rhy gynnar o lawer y bu raid cefnu ar y fan
swynol. Gwelent belydrau machlud haul ar wyneb
y lli pan symudent yn araf i fyny'r rhiw
oddiwrtho. Ymhell cyn cyrraedd eu cartref, yr
oedd pawb wedi distewi, ac Eiry fach, gan ddal y
ddol yn dynn yn ei breichiau, yn cysgu yn dawel
ar gôl ei mam.
PENNOD VI.
" Mi welaf mewn adgof ben ysgol y Llan."
Ceiriog.

B UAN y daeth y pum wythnos o wyliau haf


i ben, a bu raid i Ieuan ac Alun a Mair
adael y rhos, y gwair, y môr, a'u dirif chwareuon,
a mynd bob dydd fel cynt erbyn naw o'r gloch
i ysgol y pentref. Eithr yr oedd yn yr ysgol a'i
gwaith hefyd lawer o fwynhad a swyn i'r tri. Ar
ddiwedd mis Hydref, yr oedd yno waith pwysig
iawn i'w wneud, sef symud y plant o un safon i'r
llall. Rhoddid gwobrwyon hefyd i'r plant oedd
wedi dangos gallu neu ofal neilltuol mewn unrhyw
gyfeiriad yn ystod y flwyddyn ; a'r tro hwn, caed
addewid gan y Parch. Rhys Puw, rheithor y
plwyf, y deuai i gyflwyno'r gwobrwyon a rhoi
araith i'r plant.
Y degfed ar hugain o Hydref oedd,—dydd nad
anghofiwyd gan y plant a'u mam drwy eu hoes.
Dydd cawodog oedd, wedi storm enbyd o wynt a
gwlaw. Yr oedd yr afon fach yn llawn hyd yr
ymylon, a rhuthrai ei dyfroedd llwyd i lawr fel
rhaeadr i ddal yr afon Gwynli lawr yn y dyffryn.
22
TEULU BACH NANTOER. 23
Ni welsid y fath genllif yno ers blynyddau.
Gwyw a gwael eu gwedd oedd y gweddill bychan o
flodau'r ardd, a gorchuddid y clôs o flaen y ty a'r
lôn fach gan ddail meirwon gwlyb, daflesid i lawr
yn nirmyg y storm, ac oddiar yr ychydig oedd
ar ol ar y cangau, disgynnai dafnau gwlaw fel
dagrau hiraeth. Dywedai Natur mewn iaith
ddidroi-yn-ol fod yr haf drosodd. Tua hwyr y
dydd, daeth niwl tew i guddio bro a bryn.
Ond er prudded y tymor, llon iawn oedd
calonnau'r plant y bore hwnnw. Cawsant wisgo
eu dillad dydd Sul a'u hesgidiau i fynd i'r ysgol,
ac yr oedd honno wedi ei glanhau a'i haddurno,
fel mai o'r braidd y gellid ei hadnabod. Ar ganol
y llawr yr oedd bwrdd wedi ei osod, a llian
gorwych drosto, ac ar hwn gwelai y plant swp o
flodau heirdd mewn llestr, a nifer fawr o lyfrau
deniadol yr olwg. Crynhowyd y disgyblion at
ei gilydd yn un dosbarth mawr i aros dyfodiad y
gwr dieithr, ac yn fuan, clywyd curiad wrth y drws,
ac efe oedd yno.
Dyn tàl, llednais yr olwg, a'i wallt a'i farf fel y
gwlan, oedd Mr. Puw. Heb wybod paham, teimlai
y twr plant, fach a mawr, ar unwaith wrth eu bodd
yn ei gwmni. Wedi ychydig ymddiddan â'r
meiste, a chyn dechreu cyflwyno'r gwobrwyon,
24 TEULU BACH NANTOER.
cododd ar ei draed, dywedodd wrth y plant fod
ganddo neges atynt, a'i fod am iddynt oll wrando.
Ym meddwl mwy nag un o'i wrandawyr ieuainc,
arhosodd sylwedd ei eiriau dwys am byth.
Tebyg i hyn oeddynt,—
"A N N W Y L B L A N T ,
"Da iawn gennyf gael cyfle i'ch annerch, chwi
blant bychain o Gymry ynghanol y wlad. Ar fyrr,
byddwch wedi tyfu yn ddynion ac yn ferched, a
chwi ac ereill fel chwi, fydd yn cario achos Cymru
yn y blaen. Am hynny, hoffwn ddweyd rhywbeth
heddyw a fydd o les i chwi, ac a gofiwch byth pa
le bynnag y byddoch.
" Fel y gwyddoch, mae llawer o wahanol
genhedloedd yn y byd. Cymry ydym ni, Saeson
sydd yn ein hymyl yn Lloegr, Ffrancwyr yn Ffrainc,
Ellmynwyr yn yr Almaen, Eidalwyr yn yr Eidal,
ac felly yn y blaen. Mae'r cenhedloedd hyn i
gyd yn wahanol i'w gilydd,—un yn dda yn y peth
hwn, y llall yn rhagori yn y peth arall, ac nid
yw yr un o honom yn berffaith. Ond yr wyf am
i chwi wybod mor dda yw gen i mai Cymro ydwyf.
Mae'n well gen i am Gymru nag am un wlad arall
dan haul. Gwell fyddai gennyf fod yn Gymro
tlawd nag yn ddyn o fri o genedl arall. Os
ymffrostio mewn dim, ymffrostio wnaf am fy
TEULU BACH NANTOER. 25
mod yn Gymro, ac yr wyf am i chwithau ddysgu
bod yn falch am yr un peth.
" Gymaint yn well yw arnoch nag ar blant bach
o Saeson ! Dyma chwi yn cael eich dwyn i fyny
mewn dwy iaith. Mae hynny bron fel pe baech
yn byw bywyd dwy genedl. Mae yn eangu eich
syniadau, ac y mae y ffaith eich bod yn gorfod
ysgrifennu eich meddyliau mewn iaith ddieithr
yn gwneud eich sylw yn graffach, eich meddwl
yn fwy miniog, ac yn ei gwneud yn rhwyddach i
chwi ddysgu pethau ereill ar ol hyn. Os bydd
arnoch eisieu dysgu iaith arall eto rywbryd, gellwch
wneud hynny yn llawer cynt a gwell am eich bod
eisoes wedi dysgu dwy. Cofiwch gadw'r ddwy !
Wrth ddysgu darllen ac ysgrifennu Saesneg,
peidiwch anghofio darllen ac ysgrifennu Cymraeg.
I'r neb a fynn, mae amser at y ddwy, ac y mae'r
hwn a fedr ddwy iaith yn llawer mwy o werth
na'r hwn na fedr ond un. Mae eich llyfrau ysgol
yn son llawer mwy wrthych am leoedd a phethau,
arwyr a llenyddiaeth y Saeson, nag am yr eiddom
ni. Cam wedi ei wneud â Chymru yw hynny,
pan oedd ar lawr yn flin ac yn cysgu. Ond mae'r
adeg honno yn mynd heibio. Mae Cymru heddyw
ar ei thraed, wedi deffro, ac fe geir llyfrau
gwahanol i'w hysgolion cyn hir. Ceir rhywun
26 TEULU BACH NANTOER.
heblaw Saeson i'w hysgrifennu, a cheir mwy o
son am Gymru a'i phlant yn y rhai hynny. Chwi
sydd ar adael yr ysgol, chwiliwch am lyfrau eroill,
a mynnwch ddysgu drosoch eich hunain. Cofiwch
ddod yn gyfarwydd â llenyddiaeth eich gwlad.
Astudiwch lenyddiaeth Saesneg, ond astudiwch
un eich gwlad eich hun yng nghyntaf. Mynnwch
wybod rhywbeth am Dafydd ap Gwilym, Elis
Wyn, Goronwy Owen, Dewi Wyn, Eben Fardd,
Islwyn, Ceiriog, a Daniel Owen.
" Eto, dysgwch hanes dynion mawr Cymru.
Mynnwch wybod hanes eich gwlad. Mae Cymru—
O ydyw—mae Cymru wedi magu arwyr, a
chaniataed Duw iddi fagu rhai eto,—mae eu
heisieu heddyw. Cofiwch wrth ddarllen am
Nelson a Wellington a Napoleon fod dynion
ddewred a dewrach na'r rhai hyn wedi byw yng
Nghymru. Darllenwch hanes Llywelyn, ac Owen
Glyndwr a John Penry. Mae llawn cymaint a
mwy o ramant yn hanes y rhai hyn, a gwna fwy o
les i chwi am mai er mwyn Cymru,—er eich mwyn
chwi,—y buont ddewr, ac am mai yr hyn a
wnaethant hwy sydd eisieu i chwithau wneud.
Wn i faint sydd yma fynnai fyw i wneud rhywbeth
dros ei wlad ? Cofiwch hyn, ynte,—os mynnwch
ddod yn fawr mewn unrhyw gyfeiriad, fel Cymry
TEULU BACH NANTOER. 27
y gellwch ddod yn fawr. Ddaw'r un Cymro byth
yn fawr wrth geisio troi'n Sais. Ddaeth neb erioed
yn fawr a wadodd ei wlad a'i iaith. Cofiwch
Henry Richard, Ieuan Gwynedd, Tom Elis !
Sefyll i fyny dros Gymru fel Cymry wnaethant
hwy. Dyna paham y daeth y byd i wybod am
danynt ac i wrando arnynt.
" Pan dyfoch i fyny a mynd, rai o honoch, i fyw i'r
trefi a'r lleoedd poblog, chwi gewch weld llawer o
Gymry yn ceisio byw fel Saeson, a siarad fol Saeson.
Gwlad fechan yw Cymru, a phan ddaeth y Sais
yma, a'i gyfoeth a'i balasau, ei ddysg a'i ddeddfau,
meddyliodd rhai pobl anwybodus oedd yn byw
yng Nghymru,—ac yr oedd yma la wer yn
anwybodus y pryd hynny,—fod yn rhaid troi'n
Saeson os am fod yn barchus yn y byd ! Mae
pethau wedi newid erbyn hyn. Mae Cymru
heddyw ymhell o flaen Lloegr mewn addysg, ond
y mae rhai pobl anwybodus eto ar ol, y rhai a'i
cyfrifant yn anrhydedd i fethu siarad ia ith eu
mam ! A glywsoch am beth mor ffol erioed ?
Naddo, mi wn. Dysgwch gashau yr hen bechod
ffiaidd yma pan ei gwelwch. Tosturiwch dros y
rhai sydd yn euog o hono,—rhai anw ybodus heb
wybod eu bod felly; ac O, blant bychain, gwyliwch
rhag syrthio i'r un camwedd eich hunain. O achos
28 TEULU BACH NANTOER.
y pechod hwn y bu ein gwlad gyhyd ar lawr ; a
chwi, blant yr ardaloedd gwledig, sydd i helpu
i'w chodi yn ei hol. Mae gan Gymru ei neges i'r
byd. Fe ddowch i ddeall mwy am hyn fel y
tyfwch, ond ni all Cymru wneud ei gwaith oni bydd
ei phlant yn ffyddlon iddi. Beth bynnag yw ei
ffaeleddau, mac cenedl y Cymry wedi ei chodi
yn nes i'r nef na'r un genedl arall. Mewn cariad
at addysg, at gartref, at bethau goreu bywyd, hi
sydd ar y blaen. Dysgwch ymfalchio ynddi !
Darllenwch hanes ei dynion goreu. Bydded eich
sel fel eu sel hwy, a pha un a fyddoch ai mawr ai
bach, ai enwog ai anenwog, byddwch fyw yn
addurn i'ch gwlad, a bydd y Duw fu mor amlwg
gyda'ch tadau, yn Dduw i chwithau."
Unodd y plant gyda'r ysgolfeistr a'r ymwelwyr
i guro eu dwylaw fel arwydd o gymeradwyaeth
i'r anerchiad cynnes a gwladgar a glywsent.
Wedi rhannu'r gwobrwyon, hysbysodd y meistr
na fyddai ysgol yn y prynhawn, ac aeth y plant
allan gan fanllefu fel plant ym mhobman arall.
PENNOD VII.
" Mae cystudd rhy brudd i'm bron—'r byd f' wyneb
Rhed afonydd heilltion ;
Collais Elin liw h inon,
Fy ngeneth oleubleth lon."
Goronwy Owen.

A R brynhawn dydd y gwobrwyo, ga n nad


oedd ysgol, cafodd y tri phlentyn waith
wrth eu bodd. Cawsant fynd i Fronifor i helpu
dyrnu tas wenith gyntaf y tymor. Eiry fach yn
unig, felly, oedd adref gyda'u mam.
Lle llawn o ryfeddodau ar amser o'r fath oedd
yr ysgubor eang honno. Ar un ochr, yr oedd
pentrwr anferth o ysgubau, gludesid i fewn o'r das
y bore hwnnw. Gwaith un o'r gweision a Ieuan
oedd datod y rhai hynny a'u taflu i ben y peiriant
uchel oedd yn rhuo, yn oernadu, ac yn crynu ar y
llawr yn ymyl. Mewn math o bwlpud ar ben
hwnnw, yr oe dd Daniel, y gwas mawr. Ei waith
ef oedd agor yr ysgubau a'u taflu i fewn i enau
agored y peiriant. O'r tu fewn i hwnnw, rywfodd,
gwahenid yr yd a'r tywys, a lluchid y gwellt allan
yn chwyrn un ffordd a'r grawn gwenith ffordd

29
30 TEULU BACH NANTOER.
arall. Sathru'r gwellt oedd gwaith Alun a Mair,
a chaent redeg a chwareu faint fynnent ynddo.
Cyn diwedd y gwaith, yr oedd y pentwr ysgubau
ar y naill ochr, ar lawr yn isel, a'r gwellt a hwythau
ar yr ochr arall gyfuwch â'r tô, a byddai raid
iddynt gael help un o'r gweision i ddisgyn o'u
mangre uchel.
Tua phump o'r gloch, tra yr oedd y plant a'r
gweithwyr oll ar eu ffordd i'r ty i gael bwyd wedi
gorffen dyrnu, clywent waeddi uchel drwy'r niwl o
gyfeiriad Nantoer. Llais Gwen Owen oedd, ac
yr oedd swn wylo ynddo. Rhedodd pawb am y
cyntaf at y bwthyn, a chawsant y fam yn rhedeg
yn ol ac ymlaen gylch y fan fel pe bae wedi
gwallgofi.
" O," ebe hi, " mae Eiry fach ar goll. 'Rwy'n
methu ei gweld yn unman,''
O'r braidd y medrai, yn ei hing, adrodd yr
hanes. Yr oedd Eiry wedi cysgu ar ei chol, fel y
gwnae ambell brynhawn. Rhoisai hithau yr un
fach yn ei dillad fel ag yr oedd i orwedd ar y gwely
tra y buasai hi yn glanhau'r beudy, rhoi'r fuwch i
fewn, a rhoi bwyd iddi. Ni fu allan hanner awr
i gyd. Pan ddaeth i fewn, nid oedd Eiry yn y
gwely. Nid oedd yno ond y fan lle bu. Nid oedd
yn unman yn y ty nac allan. Galwodd arni
TEULU BACH NANTOER. 31
drachefn a thrachefn, ond nid atebodd neb.
Rhedodd i'r ardd a thrwy y lôn fach i'r cae, yn ol
drwy'r beudy, ac eilwaith i bob rhan o'r ty. Ond
nid oedd Eiry yno. Y niwl llaith oedd o'i chylch
ym mhobman, a rhu yr afon fach oedd yr unig
sain glywai. Bryd hwnnw y gwaeddodd yn ei
gofid, ac y clywyd hi ym Mronifor,—bedwar lled
cae oddiyno.
Rhedodd pawb i chwilio,—pawb yn brudd eu
gwedd, a Mair a'i mam yn wylo yn hidl. Ble
gallasai Eiry fach fod ? Ai tybed iddi ddihuno a
chodi o'r gwely i edrych am ei mam ? Ond nid
oedd dim i ddangos pa ffordd yr aeth. A oedd
rhywrai wedi mynd i'r ty a'i chipio i ffwrdd gyda
hwy ? Na, amhosibl, neu buasai Gwen Owen
wedi eu clywed yn pasio'r beudy, oherwydd os
deuai neb, ffordd yno y deuai. Nid oedd neb
byth yn dod o gyfeiriad y rhos. Gan gymaint o
ddail oedd ar y llawr, ni welid ôl troed yn unman.
Beiai y fam ei hun am adael y drws heb ei gloi,
ond gwyddai pawb na wnaeth ond yr hyn wnae
pawb bob dydd. Nid oedd dynion drwg i'w cael
ffordd honno, ac ni chloai neb ei ddrws os na
fyddai yn gadael cartref am oriau ac yn mynd i
bellter. Ac yr oedd Eiry wedi bod ddegau o
weithiau ei hun yn y ty fel ar y prynhawn hwnnw.
32 TEULU BACH NANTOER.
Wedi chwilio yn hir, daeth Alun o hyd i degan
bychan o eiddo Eiry. Yr oedd ar ganol y cae
bach, a chofiodd y fam gyda braw fod y tegan
hwnnw yn llaw yr un fach pan roed hi yn y gwely.
Rhaid, ynte, ei bod wedi agor clwyd y cae,—
peth na wnaethai erioed o'r blaen,—ac wedi
cerdded i'r pen draw a syrthio dros y geulan i'r
afon fach redai mor chwyrn y diwrnod hwnnw.
Rhedodd pawb am y cyntaf drwy y cae i fin yr
afon, a buan gwelsant fan lle yr oedd y ddaear
wodi llithro yn ddiweddar. Ol traed Eiry fach,
yn ddiau, oedd ; ac O ! rhaid ei bod hi, erbyn
hyn, yn gorff marw rywle yn nyfroedd llwyd yr
afon, ac feallai, wedi ei chario ymhell gan nerth y
llif. Anodd oedd ganddynt gredu i un mor fechan
fedru agor y glwyd, ond gwna rhai o'i hoed hi
bethau rhyfedd weithiau, ac yr oedd y tegan bach
yno ar y cae yn dyst didroi-yn-ol.
Nid oedd mwyach ond y gobaith y ceid ei chorff.
Bu cymdogion drwy y nos yn chwilio. Dilynwyd
yr afon facb hyd y fan lle y rhedai i'r Gwynli.
Dilynwyd honno eilwaith hyd ymhell. Aeth son
am y peth drwy y wlad. Buwyd ddyddiau lawer
yn edrych am dani, nes i'r dyfroedd gilio drachefn
a dod yn ddigon clir fel y gellid gweld y gwaelod.
Ond ni welodd neb Eiry fach. Ni chafwyd ei
TEULU BACH NANTOER. 33
chorff yn ol i wylo drosto. Ni chaed plannu
blodau ar ei bedd. Aeth hi, y tlysaf a'r llonnaf
ohonynt, yn sydyn o'u gwydd na wyddai neb i
ba le. Ac yn hir, hir ar ol hynny, teulu trist
iawn fu teulu bach Nantoer.
PENNOD VIII.
" Fy arwyddair a fydd ' Ymlaon ! ' fy nerth a fydd Duw ;
fy nôd ei ogoniant Ef, ac yna bydd fy ngwobr yn fawr iawn."
Ieuan Gwynedd.

E R mor wahanol oedd aelwyd y bwthyn bach


wedi colli Eiry, aeth y byd yn ei flaen
fel cynt. Daeth un dydd ar ol y llall, nes i'r peth
oedd mor newydd a chyffrous gilio ymhell i'r
gorffennol. Mynych, mynych, er hynny, gyda
brig yr hwyr, yr ae Gwen Owen allan i'r cae bach,
gan gerdded yn araf gyda glan yr afon a syllu i
lawr i'w dyfroedd fel pe o hyd yn disgwyl gair o
hanes ei merch fach. Dilynai Mair hi bob
amser, gan gydio yn ei llaw a mynd gyda hi heb
holi i ba le yr ae, na phaham. Ond sisial ganu'n
felus wnae'r afonig, yr un fath a honno y sonia
Ceiriog am dani, fel pe heb wybod dim am ofid
byd.
Ymhen tua blwyddyn, daeth yn amser i Ieuan
adael yr ysgol, a pha grefft i roi iddo oedd y pwnc
mawr lanwai feddwl ei fam. Byd llyfrau oedd byd
Ieuan. Eisieu dysgu a dysgu oedd arno o hyd.
Eithr cyn cael addysg dda, rhaid cael arian o rywle.
34
TEULU BACH NANTOER. 35
Nid oedd arian gan Ieua n. Yr oedd yr amser
wedi dod iddo ennill ei fwyd ei hun, ac i fachgen
tlawd, heb dad, nid oedd ond un drws yn agored
yn y wlad, sef bod yn was bach mewn fferm.
Felly y bu yn hanes Ieuan. Y calangaeaf hwnnw,
cyn ei fod lawn pedair ar ddeg oed, cyflogwyd ef
ym Mronifor am bum punt yn y flwyddyn. Blin,
blin, oedd gan ei fam ei weld yn gadael ei gartref
am y tro cyntaf, ond yr oedd Bronifor yn ymyl.
Cae ei weld bron bob dydd, allan ar y caeau neu
rywle arall. Hefyd, pan y byddai Alun a Mair
ar eu ffordd adref o'r ysgol, aent yn fynych i ben
un o'r cloddiau, a chwibanai Alun rhwng ei fysedd
nes tynnu sylw Ieuan. Gwnae yntau yr un
peth yn ol, ac ysgydwai Mair ei llaw arno. Yna,
wedi yr arwydd fechan honno, ae y ddau adref,
ac ae Ieuan ymlaen gyda'i waith.
Yn y gaeaf, prif waith y gwas bach ar y fferm
fyddai porthi'r anifeiliaid. Byddai raid iddo
helpu gyda thorri'r gwellt, torri'r erfin, cymysgu
y rhai hyn a'u cario i'r anifeiliaid, &c. Deuai'r
dymu a'r nithio befyd yn eu tro. Yn y gwanwyn,
cae weithiau helpu trin y tir. Efe fyddai ar ol yr
oged. Gwaith wrth ei fodd fyddai hwnnw, er y
gwnae iddo flino yn enbyd. Yn yr haf a'r hydref,
deuai y cynhaeaf gwair a'r cynhaeaf yd a digon
o waith ac o bleser iddo.
36 TEULU BACH NANTOER,
Ond yng nghist fechan Ieuan, yn ei ystafell
wely, yn llofft yr ystabl, ceid rhywbeth heblaw
dillad. Yr oedd yno stor fechan o lyfrau, rhai o'i
lyfrau ysgol, a rhai gawsai yn fenthyg gan hwn
ac arall ; a mynych, tra byddai Daniel, y gwas
mawr, yn cysgu yn esmwyth ar y gwely, a'r
ceffylau un ar ol y llall yn gorffen cnoi, yn
gorwedd ac yn distewi, byddai Ieuan yno ar bwys
ci gist, ar yr hon yr oedd cannwyll mewn llusern,
yn prysur ddarllen ymhell i'r nos.
PENNOD IX.

" Ymafael mewn addysg, ac na ollwng hi ; cadw hi, canys


dy iywyd di yw hi."
Solomon.

U N haf, yr ail i Ieuan ym Mronifor, daeth


gwr dieithr,—brawd y ffermwraig,—i aros
yno. Cyfreithiwr oedd Mr. Bowen yng Nghaer-
dydd, ac yr oedd son am dano fel un galluog yn ei
waith, ac fel dyn caredig a da.
Yr oedd y cynhaeaf yd wedi dechreu. Bron
bob dydd ym Mronifor gwelid rhes o ddynion
yn torri'r yd â'u pladuriau, a rhes o fenywod a'r
gwas bach yn rhwymo yr ysgubau ar eu hol.
Un diwrnod, ganol dydd, pan oedd y gweithwyr
i gyd yn mwynhau eu bawr o seibiant wedi bwyta
eu cinio syml o uwd a llaeth, daeth Mr. Bowen
ar ei dro drwy y cae. Gorweddai rhai o'r dynion
ar eu hyd o dan gysgod coeden ; ysmociai ereill eu
pibellaid yn hamddenol ; yr oedd y twr gwragedd
yn mwynhau ymgom felus ; ac ar wahan, yn
eistedd ar ysgub yn ymyl y clawdd, yr oedd y
gwas bach a'i ben yn dynn mewn llyfr. Cerddodd
Mr. Bowen ymlaen ato.
37
28 TEULU BACH NANTOER.
" Darllen wnewch chwi, aie, yn lle gorffwys ? "
sbai yn serchog. Cododd Ieuan ar ei draed gan
wrido, ac edrych yn siriol i lygaid y gwr dieithr.
" Beth yw y llyfr ydych yn gael mor
ddiddorol ? " ebai, gan gymeryd y llyfr o law
Ieuan ac edrych ar y teitl, a syllodd Mr. Bowen
yn graff iawn ar y gwas bach o'i weld yno wrtho'i
hun, ynghanol ei ludded, yn yfed mwynhad o
hanes bywyd Mazzini,—llyfr Saesneg gawsai yn
fenthyg gan rywun.
" A ydych yn hoff o ddarllen ? " gofynnai
Mr. Bowen.
" O ydwyf, syr," ebe Ieuan, " 'rwy'n hoffi
darllen hanes dynion mawr."
" A hoffech fod yn yr ysgol o hyd ? "
Tynnu ochenaid wnaetb Ieuan heb yn wybod
iddo'i hun, a dywedodd, gau edrych draw,—
" Rhaid i mi ddechreu ennill 'nawr, gan mai fi
yw'r hynaf, a ninnau'n dlawd."
" A ydych yn hoffi gwaith fferm ? " ebe
Mr. Bowen eto.
Gwenodd Ieuan, a dywedodd,—
" Mae mam yn dweyd, syr, os gwnaf fy ngwaith
yma yn iawn, y byddaf yn sicr o gael gwell gwaith
rywbryd."
TEULU BACH NANTOER. 39
" Pa waith hoffech gael ? "
" Bod yn Aelod Seneddol dros Gymru," ebe
Ieuan yn ddibetrus, a methai ddeall pam oedd
Mr. Bowen yn edrych arno am gyhyd o amser,
ac yn gwenu.
Wedi holi ymhellach ynghylch ei fam a'r teulu
gartref, ac am yr ysgol y buasai ynddi, a pha
wersi hoffai fwyaf, gadawodd Mr. Bowen ef, gan
fynd heibio i'r lleill ac ymgomio â hwy, nes daeth
yn amser ail-gydio yn y bladur a'r rhaca.*
Yn ystod y dyddiau dilynol, deuai Mr. Bowen
yn fynych i ymddiddan â'r gwas bach, a daeth
Ieuan yn fuan i feddwl nad oedd y fath ddyn yn
y byd a Mr. Bowen.
Un diwrnod gwlyb tua diwedd Awst, yr oedd y
ddau was yn yr ysgubor yn gwneud rhaffau gwellt
yn barod erbyn toi yr helmau llafur. Troi oedd
gwaith Ieuan. Yr oedd offeryn bychan ganddo
yn ei law a bach wrtho. Rhoddai y bach am
ychydig wellt o law Daniel, a thra y gofalai hwnnw
am ddefnyddiau'r rhaff, troai Ieuan yn ddibaid,
gan gerdded wysg ei gefn nes cyrraedd pen pellaf
yr ysgubor. Pan oedd ef wrthi felly yn brysur
yn troi ac yn meddwl, daeth Ann y forwyn fach i'r
_____________________________________________
* Cribynau yn y Gogledd.

D
40 TEULU BACH NANTOE R.
ysgubor, a chan fynd at Ieuan, a chymeryd y
trowr o'i law, dywedodd,—
" 'Rwyf fi yn dod i droi, Ieuan. Mae ar
Mr. Bowen eisieu siarad â chwi am funud yn y ty."

" Ieuan," ebe Mr. Bowen, " yr wyf yn mynd i


ofyn cwestiwn i chwi, ac yr wyf am i chwi
feddwl digon cyn ei ateb. Yn lle bod yn was
bach yma, a hoffech ddod yn was bach i mi yng
Nghaerdydd ? Mae eisieu bachgen o'ch oed chwi
arnaf yn fy swyddfa. Carwn roi cyf le i chwi i
ddysgu ac i ddod ymlaen yn y byd. A hoffech
ddod ? "
Daeth y dagrau i lygaid Ieuan, ond wedi
munud o ddistawrwydd, edrychodd i wyneb
Mr. Bowen, ac atebodd,—
" Buasai yn well gennyf ddod yn was i chwi,
syr, na mynd i unlle arall yn y byd, a dod a
wnawn ar unwaith oni bae am mam. Nid yw hi
wedi bod yn iach iawn wedi colli Eiry, ac yr wyf
am ennill arian, fel na raid iddi hi weithio llawer.
Byddai yn dda gennyf pe bawn yn gallu dod, ond
nid wyf am adael mam, ac os gwelwch yn dda,
syr, peidiwch dweyd wrthi eich bod wedi gofyn
i mi."
" Da gennyf weld eich gofal am eich mam,
Ieuan," ebe Mr. Bowen. " Yr wyf wedi bod yn
TEULU BACH NANTOER. 41
siarad â hi ac hefyd â Mr. Howel, eich ysgolfeistr.
Y mae eich mam yn falch o'r cyfle i chwi gael dod,
a gofalaf fi y cewch ennill arian i'w helpu eto."
" O, os gallaf wnoud hynny, ac os yw hi yn
foddlon i mi ei gadael, mi ddof yn llawen," ebe
Ieuan.
" Bydd hiraeth ar eich mam, wrth gwrs, ond y
mae pob rhieni yn gorfod dioddef gweld eu plant,
drwy un ffordd neu'r llall, yn eu gadael," ebe
Mr. Bowen. " Bydd hyn yn y diwedd yn llawer
mwy o les i'ch mam."
" 'Rwy'n ddiolchgar iawn i chwi, syr," ebe
Ieuan, a'i lais ar dorri.
" Ni fuaswn yn gwneud hyn â chwi, Ieuan,
oni bae fod pawb yn rhoi gair da i chwi. Dywedai
Mr. Howel eich bod yn ffyddlon a diwyd gyda'ch
gwersi yn yr ysgol, eich bod bob amser yn dweyd
y gwir, a'ch bod yn un y gellid dibynnu arnoch,
ac hefyd, eich bod yn garedig a thyner wrth blant
ereill llai na chwi. Dywed fy mrawd yng nghyfraith
yma eich bod yn ofalus gyda'ch gwaith, ac yn
onest gyda'ch amser, a dywed eich mam na fu
mab gwell gan neb erioed."
" Mam sydd wedi fy nysgu, syr," ebe Ieuan yn
ddistaw.
42 TEULU BACH NANTOER.
" Ie, da i chwi fod mam mor dda gennych, ac
yn awr, yr wyf am i chwi gofio mai y pethau hyn
ddysgodd eich mam i chwi,—bod yn onest, yn
eirwir, yn ffyddlon ac yn garedig,—yw y pethau
sydd wedi eich cychwyn ar ffordd llwyddiant ;
a'r rhai hyn, os cedwch hwynt, sydd yn mynd i
wneud dyn o honoch. Mae pethau fel hyn yn
sicr o dalu i bawb, hyd yn oed yn y byd yma,
hwyr neu hwyrach. Os gwnewch eich goreu
gyda mi, gwnaf finnau fy ngoreu i chwi. Cewch
eich cyfle i ddod ymlaen, a phwy wyr ? feallai y
gwelir chwi yn Aelod Seneddol ryw ddydd. Mae
eisieu dynion da ar Gymru, ac ar y byd. Ieuan,
'roedd gen i fachgen bach tua'r un oed a chwi.
Mae hwnnw yn y bedd erbyn hyn, a'i fam wedi
ei ddilyn. 'Rwyf am i chwi dreio llanw lle
hwnnw yn fy mywyd."
A phan ddistawodd Mr. Bowen yn sydyn,
rhoddodd Ieuan ei law iddo, a dywedodd, gan
edrych i'w lygaid yn ol ei arfer,—
" Diolch yn fawr i chwi, syr. Nid anghofiaf
byth eich caredigrwydd, ac mi wnaf fy ngoreu i'ch
talu yn ol."
Ieuan distaw iawn fu yn troi rhaffau am y
gweddill o'r dydd hwnnw.
PENNOD X.

"Dychwelodd Duw i'w chwalu."


Eben Fardd.

Y MHEN tua deufis ar ol hyn, wedi calangaeaf,


diwedd blwyddyn y fferm, gadawodd Ieuan
fwthyn gwyn ei febyd ; gadawodd dawelwch
gwlad am firi tref, a gwaith anorffen fferm am
waith y swyddfa. Bore prudd iawn i bawb o'r
teulu bach oedd bore'r gwahanu hwnnw. Ychydig
iawn oedd ganddynt i ddweyd wrth ei gilydd.
Yr oedd cynghorion Gwen Owen wedi eu rhoi
ymhell cyn y bore hwnnw,—caent eu gwau i fewn
yn raddol i gymeriadau ei phlant, nes eu troi yn
egwyddorion y gellid dibynnu arnynt. Ynghanol
ei hiraeth, llawenhai y fam fod y cyfle i ddringo
wedi ei roi i'w bachgen,—cyfle i ddod rywbryd i
fod yn lles yn y byd. Efe ei hun mwy oedd i
benderfynu pa ddefnydd wnae o'r cyfle.
Yr oedd Natur ar y bore hwnnw fel yn
cydymdeimlo â theulu'r bwthyn bach. Bore
tawel, distaw, oedd, a rhywbeth rhwng niwl a
gwlaw mân,—fel dagrau dwys cyfaill,—yn gwlychu'r
43
44 TEULU BACH NANTOER,
ddaear heb wneud un swn. Trwy ganol hwn yr
aeth Ieuan yn y fen fawr i orsaf Llanerw, gan
adael ei fam ac Alun a Ma ir yn brudd a hiraethus
ar ben y lôn fach yn ysgwyd eu dwylaw arno nes
iddo fynd o'r golwg yn y drofa. Yn ei lythyr
cyntaf i'w fam, ysgrifennodd Ieuan ei deimladau
mewn pennill. Mae Cymry'r mynydd-dir i gyd
yn feirdd, a chyda dagrau daw yn fynych gerdd.
Wele bennill Ieuan,—
" Niwl orchuddiai fro a bryniau
Ar brudd fore'r canu'n iach,
Wylai'r awel ddagrau ffarwel
Drwy y tawel bentref bach.
Wylai'r grug.—y grug diflodau,
Wylai'r eithin ddagrau'n lli,
Wylai'r coedydd, wylai'r caeau,
Ac O l wylai'm calon i."

Ond nid oedd ymadawiad Ieuan yn orffen i'r


gwahanu. Cafodd Alun fynd yn was bach i
Fronifor ar ol Ieuan ; ond wrth gyrchu'r defaid
a'r gwartheg, ac wrth ddilyn yr ôg i lyfnu'r tir yn
y gwanwyn, crwydro at y môr wnae llygaid Alun
o hyd. Ar y môr yr oedd ei ga lon, a blino ei fam
am ganiatad i ddilyn ei elfen wnae o hyd.
" Wedi colli Eiry a cholli Ieuan, a raid i mi dy
golli di eto, Alun bach ? " oedd cri y fam.
TEULU BACH NANTOER. 45
" O, mam fach," meddai Alun, " gadewch i mi
fynd. Mi ddof a phob math o bethau o'r
gwledydd pell i chwi i'ch gwneud yn hapus, a
phan fyddaf yn gadben, cewch chwi a Mair ddod
gyda mi am fordaith."
Gwenu arno'n fwyn wnae ei fam, ac o'r diwedd,
cafodd Alun ei ddymuniad. Cafodd le yn llong
y Cadben Prys, ac ym mis Tachwedd, wedi
gorffen ei flwyddyn ym Mronifor, trodd yntau
allan i'r byd, gan hwylio o Lundain yn yr agerlong
" Glory " ar ei fordaith gyntaf i Fôr y De.
PENNOD XI.
" Wedi talm o amser."

B ELLACH, nid oedd ar ol yn y bwthyn bach


ar fin y rhos ond Mair a'i mam. Felly y
digwydd yn hanes pob teulu at y ddaear. Megir
twr o blant ar yr un aelwyd ; chwareuant gyda'i
gilydd ; cânt yr un pethau i'w diddori, yr un
rhieni i dyner wylio drostynt ; ac ymhen amser
ânt,—un yma a'r llall draw, fel adar dros y nyth,—
bob un i chwilio am ei le ei hun yn y byd.
Mynych, wedi'r gwahaniad cyntaf, nid oes obaith
gweld y teulu yn gyfan ar yr hen aelwyd drachefn.
O ddydd i ddydd, o wythnos i wythnos, o fis i
fis, aeth deng mlynedd heibio. Yn ystod yr amser
hwnnw, daeth aml i gyfnewidiad dros y byd a
thros deulu bychan Nantoer. Nid plant ar y plwyf
mo honynt bellach. Enillent i gyd eu bywioliaeth
mewn ffordd anrhydeddus. Erbyn hyn, yr oedd
yr addysg dda gawsent gan eu mam yn dwyn
ffrwyth. Esgyn yn uwch bob dydd wnae y tri ar
risiau llwyddiant.
Trwy gymorth ei feistr caredig, a'i ymdrechion
diflino ei hun, yr oedd Ieuan yn prysur ddod i'r
46
TEULU BACH NANTOER. 47
amlwg. Deuai son am dano'n fynych gyda'r
awel i fro dawel ei febyd. Nid yn unig ar gyfrif ei
waith fel cyfreithiwr, ond cymerai ef ddiddordeb
mawr mewn pob pwnc o bwys, yn enwedig pob
pwno ynglyn â'i wlad. Clywid ef yn fynych yn
siarad yn gyhoeddus, a phroffwydai pobl ddyfodol
gwych iddo.
Er hoffed oedd Ieuan yng ngolwg ei fam, nid lla i
hoff ganddi Alun. Yn ei le ei hun, dringo o hyd
wnae yntau hefyd. Aethai drwy un arholiad ar
ol y llall yn llwyddiannus, ac yr oedd ei nôd,
bellach, yn y golwg, sef bod yn gadben. Hyfryd
iawn oedd yr olwg arno yn ei ddillad morwrol,
a lliw'r haul ar ei wyneb, a glesni a thynerwch y
môr yn ei lygaid.
Nid yn aml y cae Alun ddod adref ; ae deunaw
mis heibio, weithiau, heb ei weld. Bob tro y
deuai, gwnae Ieuan ei ffordd yn thydd i ddod
hefyd.
Yr oedd Mair yn awr yn ferch ieuanc brydferth
ugain oed. Wedi gorffen ei hysgol yn Rhydifor,
cawsai aros yno fel athrawes. Yr oedd felly yn
abl cael addysg ei hun, ennill ei bywioliaeth, ac
hefyd fod adref yn gwmni i'w mam. O dan ei
gofal hi, daeth Nantoer yn lle mwy swynol a thlws
nag erioed. Yr oedd pob man o'i fewn ac o'i gylch
48 TEULU BACH NANTOER.
mor lân, a'r ardd fel yn gartref rhosynnau. Pan
ddeuai y bechgyn adref ar eu tro,—Alun o'r môr
ac Ieuan o'r ddinas fawr,—nid rhan fechan o'u
mwynhad oedd cael cwmni eu chwaer, a'i gwylio
mor hardd a lluniaidd yn symud gylch y ty, ac yn
gweini mor siriol arnynt hwy ac ar eu mam. Ac
i Mair, nefoedd ei bywyd oedd yr ymweliadau
hyn, oherwydd ni flinai ei brodyr ddod a phob
math o bethau heirdd iddi i'w gwisgo, a pha ferch
nad yw yn hoff o bethau felly ? Ae y tri yn fynych
gyda'i gilydd fraich ym mraich dros y rhos, hyd
yr hen lwybrau, a mawr oedd eu hyfrydwch.
Ond pan ddeuent at y fan lle y bwrlymai yr afon
fach dros y llethr i lawr i'r cae, distawent yn
sydyn, a chofient am y llif flwyddi maith yn ol, ac
am Eiry, eu chwaer fechan, hoff, a'r llygaid glas,
byw, a'r gwallt modrwyog, melyn, a gollasid
mewn ffordd mor ryfedd, ac na welsid mwy.
Un nos Wener, tua diwedd mis Hydref, cerddai
Mair yn hamddenol drwy y lôn fach ar ei ffordd
adref o'r ysgol, pan welai ei mam yn dod i'w
chyfarfod gan ddal llythyr yn ei llaw. Rhedodd
Mair ati.
" Yr oeddwn yn dy ddisgwyl, Mair fach," ebe'r
fam. " Dyma lythyr oddiwrth Alun o Sunderland.
Bydd yma ddydd Mawrth nesaf."
TEULU BACH NANTOER. 49
Cymerodd Mair y llythyr a darllenodd ef yn
awchus, ac nid oedd geiriau fedrai ddisgrifio ei
llawenydd. Neidiai a rhedai o gwmpas ei mam
fel y gwnae pan yn blentyn.
" Hwre ! Alun yn dod eto o'r môr ! Beth
fydd ganddo i mi, ys gwn i ? Rhaid anfon at
Ieuan yfory. O, mam, mor hapus wyf ! " meddai,
gan gydio yn dynn ym mraich ei mam a phwyso
ei hwyneb arni. Yr oedd ei mam mor hapus a
hithau, er na ddanghosai hynny mewn dull mor
gyffrous.
Drannoeth, pan oedd Mair yn brysur yn gwyn-
galchu muriau'r bwthyn bach, daeth y llythyr-
gludydd drachefn i Nantoer. I " Mrs. Owen "
yr oedd y llythyr, o rywle yn Lerpwl, ac oddiwrth
rywun nas adwaenai hi. Yn Saesneg yr ysgrifenasid
ef, a byrr oedd ei gynhwysiad. Darllenodd a
chyfieithodd Mair ef i'w mam.
" If this letter reaches the hand of Mrs. Owen,
" who, with her four children, once lived at
" Nantoer, Rhydifor, would she kindly com-
" municate with me ? I have something of
" importance to disclose to her."
LLEWELYN MORGAN.
7, ———— St.,
Liverpool, 25/10/1897.
50 TEULU BACH NANTOER.
" O, mam," ebe Mair, " 'rwy'n siwr fod rhywun
wedi marw a gadael arian i chwi. A oes rhywun
cyfoethog yn perthyn i chwi yn rhywle ? "
" Nac oes, yn wir, Mair fach," ebe y fam. " Nid
rhywbeth felly sydd yn y llythyr, mi wn. Gad
iddo nes daw Ieuan, i gael gweld beth ddywed ef."
Methu dyfalu wnae y ddwy pwy a'i danfonasai,
ac i ba beth, a beth allai y " something of
importance " fod, ac ebe Mair,—
" Gadewch i mi ei ateb heddyw, mam. Daw y
llythyr a'r peth pwysig wedyn tra fyddo'r bechgyn
yma."
Cytunodd y fam, ac atebwyd y llythyr y diwrnod
hwnnw.
PENNOD XII.
" Wedi teithio gwlad a thre',
Teg edrych tuag adre'.
Hen Ddihareb.

H YFRYTED cwrdd âg anwyliaid wedi


absenoldeb hir ! Wedi'r crwydro, mor
felus dod yn ol i'r hen fan gysegredig i adrodd
helyntion y daith,—y prudd a'r llon. Ac mewn
byd lle mae cymaint o bethau yn newid ac yn
cilio, felused cael mam neu dad yn yr hen gartref
a'u cariad yn aros yr un o hyd,—eiliw gwan o
gariad mwy.
Edrychai pob un o deulu Nantoer ymlaen at y
dydd Mawrth hwnnw gyda chalonnau llawn. Yn
ystod y nosweithiau cyn ei ddyfod, o'r braidd y
medrai Alun gysgu o gwbl. Nid oedd Ieuan fawr
gwell, nac, ychwaith, eu mam a Mair. Rhedai
meddyliau y pedwar at ei gilydd ymhell cyn
iddynt gyfarfod wyneb yn wyneb. Fore Mawrth,
wedi codi, sylwodd Mair fod ei mam yn brudd
iawn ei gwedd, fel pe bae ar dorri i wylo, a
gofynnodd iddi yr achos.
51
52 TEULU BACH NANTOER.
" Meddwl am Eiry fach wyf drwy'r bore," ebe
hi. Cefais freuddwyd hynod iawn am dani
neithiwr. Gwelwn hi yn dod i'r ty yn llaw Ieuan,
yn ferch dàl, ac O ! mor dlos,—fel y gallai fod
yn awr pe bae yn fyw. Daeth ymlaen ataf, a
gwenodd arnaf fel y gwnae gynt, a dywedodd
' Mam,' a dihunais gyda'r gair."
Wylai Gwen Owen ac wylai Mair gyda hi, a
methwyd bwyta boreufwyd yn y bwthyn y bore
hwnnw, er mai dydd mawr dyfodiad y bechgyn
oedd, am fod un o'r teulu bach na ellid ei disgwyl.
" Rhaid i ni anghofio hyn heno, Mair fach,"
ebe'r fam, " a phaid dweyd dim am y peth wrth
y bechgyn. Nid wyf am eu tristhau wedi dod
adref."
Tua hanner awr wedi chwech, aeth Mair i ben y
lôn fach i ddisgwyl y fen fawr, gyda'r hon y deuai
Ieuan ac Alun o orsaf Llanerw.
" Dyma fi wedi dod â hwy i chwi unwaith eto,"
ebe'r gyrrwr wrth Mair, oherwydd adwaenai hi
yn dda. Disgynnodd y ddau fachgen tàl,
golygus, am y cyntaf, gan redeg at eu chwaer a'i
chusanu, a holi mil o gwestiynnau iddi â'u lleisiau
dwfn, ac aethant eu tri fraich ym mraich yn llawen
i'r bwthyn lle yr oedd eu mam a'r bwrdd llawn a'r
croesaw cynnes yn eu disgwyl.
TEULU BACH NANTOER. 53
Noson hyfryd iawn oedd honno wrth y tân yn
Nantoer. Yr oedd gan y ddau lawer i ddweyd.
Un o newyddion goreu Ieuan oedd ei fod wedi ei
wahodd i fod yn Ymgeisydd Seneddol dros sir
neilltuol yn yr etholiad nesaf. "Felly, peidiwch
chwi synnu, mam," meddai, " os taw ' Ieuan Owen,
A.S.,' fydd nesaf yn dod i aros yma atoch."
Yr oedd gan Alun ystôt o hanesion am
ryfeddodau'r môr a'r gwledydd pell. Yr oedd
ganddo rai pethau nad oedd gan Ieuan, neu, o
leiaf, bethau na soniai Ieuan ddim am danynt.
Tynnodd o lyfr bychan gariai yn ei logell, wedi
ei amdoi yn ofalus mewn papur sidan, lun merch
ieuanc nodedig o hardd, wedi gwisgo yn brydferth,
a'i gwallt fel mantell yn disgyn dros ei hysgwyddau.
Gadawodd Alun i'r tri edrych ar y llun yn syn
am ysbaid cyn dweyd dim.
" Helo ! " ebe'r fam, " A ydyw Alun wedi cael
rhywun i'w charu yn fwy na mi ? "
Gwenodd Alun yn ddireidus cyn ateb.
" Na, nid felly, mam," ebai, " achub bywyd y
ferch yma wnes ers mwy na blwyddyn yn ol, a
chael ei llun wedyn er côf. Dyma beth arall
gefais," ebai, gan ddangos oriawr aur hardd, ac
arni yn gerfiedig y geiriau,—
E
54 TEULU BACH NANTOER.

A LITTLE TOKEN OF GRATITUDE


TO

ALUN OWEN.

FOR SAVING MY LIFE

Nov. 17, 1896.


ELSIE MAY.

Yna adroddodd yr hanes,—


" Yr oedd ein llong yn aros mewn lle o'r enw
Hamilton, tref ar Ynys Bermuda ym Môr y
Werydd. Cerdded ar y traeth oeddwn i pan
glywais waeddi mawr o'r môr. Yr oedd cwch
bychan wedi dymchwelyd, a gwelwn ddyn a merch
ieuanc yn dal eu gafael ynddo ac yn gwaeddi am
help. Medraf nofio yn dda, a chyn pen ychydig
funudau, yr oeddwn yno,—tua deugain llath o'r
traeth. ' Achubwch fy merch,' llefai y dyn,
' daliaf fi fy ngafael yn y cwch.' Rywfodd,
medrais ddod a hi i'r lan, ond bu agos i ni ein dau
foddi. Nid oedd llawer o bobl ar y traeth, a
boddodd ei thad cyn i neb gael cwch i fynd ato.
Yr oedd y fam bron yn wallgof,—yn falch am fod
ei merch yn fyw, a bron torri ei chalon am golli ei
gwr. Gofynasant fy enw a'm cyfeiriad, a chyn i'r
llong adael Hamilton, daeth hi a'i mam i'r bwrdd
a'r oriawr a'r llun yma i mi. O, dyna ferch hardd
oedd hi ! Pan oedd yno yng nghanol y môr, a'i
TEULU BACH NANTOER. 55
dillad gwynion am dani a'i gwallt hir yn nofio ar
wyneb y dwr, edrychai fel angyles neu fôr-forwyn.
A dyna hardd oedd hi yn ei dillad duon ar y bwrdd !
Wylai y fenyw yn rhyfedd wrth siarad â mi, a
gofynnodd y ddwy i mi a awn i'w gweld pan fyddai
ein llong negaf yn Hamilton. Felly, hwyrach y
gwelaf hi eto, mam," a deuai rhyw oleu tyner
iawn i lygaid y morwr bach.
Yr oedd calon y fam yn rhy lawn i ddweyd
llawer, ond gwyddai y plant ei theimlad, ac yr oedd
gwybod fod eu bywyd a'u gwaith yn y byd yn
gwneud eu mam yn hapus yn fwy tâl iddynt na dim
clôd gaent gan ereill.
PENNOD XIII.

"A fu golledig, ac a gafwyd."


Beibl,

D RANNOETH, tua thri o'r gloch yn y


prynhawn, cerddai Ieuan yn hamddenol,
gan fyfyrio a chwibanu ar hyd y lôn fach.
Aethai Alun a Mair i'r pentref i wneud rhyw
negeseuau dros eu mam. Rhyw ddisgwyl eu
cyfarfod yn dod yn ol yr oedd Ieuan yn awr.
Ond yn lle ei frawd a'i chwaer, rhyw wr a merch
ieuanc nas adwaenai welai yn dod yn nhro y
ffordd. Dyn byrr, tywyll, oedd, ac edrychai yn
graff ar Ieuan wrth ddynesu ato. Troai y ferch ei
llygaid mawr ato hefyd, a rhyw olwg hanner ofnus
ynddynt. Yr oedd wedi gwisgo mewn du, ac heb
yn wybod iddo, hedodd meddwl Ieuan at stori
Alun, ac at y llun welsai, a meddyliodd mai y ferch
ieuanc honno oedd am ryw reswm wedi dod i'r
cwrr anghysbell hwnnw o'r byd.
Arosasant. Gofynnodd y dyn ai y bwthyn
hwnnw oedd Nantoer, ac a oedd Mrs. Owen yn
byw yno. Atebodd Ieuan, a dywedodd mai efe
oedd ei mab hynaf. Cyn i'r gwr dieithr gael amser
56
TEULU BACH NANTOER. 57
i esbonio rhagor, cerddodd y ferch ymlaen at
Ieuan, a chan estyn ei llaw iddo, dywedodd,—
" Ieuan, fi yw Eiry, dy chwaer fach, wedi dod
nol." Edrychai Ieuan arni fel un mud ; ni fedrai
gael gair allan, ac ebe hi drachefn,—
" Gad i mi weld mam."
Aeth Ieuan a hi, gan gydio yn ei llaw, ac edrych
arni fel un mewn breuddwyd, i fewn i'r bwthyn
lle yr eisteddai ei fam wrth y tân yn disgwyl i'r
tegell ferwi. Pan welodd hi y ddau yn dod yn
union fel y danghoswyd iddi yn ei breuddwyd,
cododd i'w cyfarfod gan lefain, — " O, dyma
mhlentyn i wedi dod nol," ac wedi gwasgu Eiry
at ei chalon a chlywed y gair " Mam " o'i genau,
llewygu wnaeth, a hir y buwyd cyn cael gair
ganddi drachefn.
" Dyma Alun a Mair yn dod," ebe Ieuan yn
ddistaw wrth Eiry, yr hon oedd yn dal llaw ei
mam o hyd. Cododd Eiry i'w cyfarfod.
Edrych o un i'r llall yn syn a gwylaidd wnae y
ddau am funud, gan fethu deall pa gyffro oedd yn
y ty. Yna, tra y safai Mair o'r tu ol, trodd Alun
yn gyffrous at Eiry, daliodd allan ei law, a
dywedodd â'i anadl yn ei wddf,—
" Miss May ! "
58 TEULU BACH NANTOER.
" A ! ie, ' M ISS May,' ac Eiry eich chwaer fach,"
ebe hi, gan ddal llaw Alun a llaw Mair gyda'i
gilydd. " Ychydig feddyliais mai fy mrawd
achubodd fy mywyd," ac wylodd heb fedru peidio.
Wylai pawb am ennyd. Ni wydda i Alun pa un
ai llawenhau a wnae ai peidio am mai yr un oedd
" Miss May " ac Eiry. Pan oedd y pedwar felly
yn wylo ac yn gwenu, yn holi ac yn ateb bob yn
ail, agorodd y fam ei llyga id. Syllodd arnynt
yn ddwys am beth amser, yna gwenodd yn
foddhaus, ac yn raddol daeth golwg dawel yn ol
i'w hwyneb.
Wedi ei gweld yn dod ati ei hun, daeth y gwr
dieithr ymlaen. Dywedodd mai cyfreithiwr
Mrs. May oedd efe, a'i fod wedi dod yno, yr holl
ffordd o'r Amerig, i roi esboniad ar bethau, ac y
gwnae hynny yn awr os caniataent iddo.
Gorweddai y fam ar esmwythfainc. Safai ei
phedwar plentyn gerllaw iddi. Rhoddwyd cadair
i'r gwr dieithr yn eu hymyl.
PENNOD XIV.

" Gwell goddef cam na'i wneuthur."


Hen Ddihareb.

T YNNODD Mr. Llewelyn Morgan ryw bapurau


o'i logell a dechreuodd ar unwaith ei ystori.

" Cafwyd y llythyr hwn ymysg papurau


Mrs. Isabel May, y fenyw fu yn lle mam i'r ferch
ieuanc yma (gan gyfeirio at Eiry). Bu hi farw
chwech wythnos yn ol yn ei chartref yn Hamilton.
Yn ei hewyllys, ymysg pethau ereill, gofynnai i
mi gyfieithu'r llythyr a chario allan ei gorchymyn
hi ynglyn âg ef. Yr oeddwn i ddod gyda Miss May
i Gymru, chwilio am ei theulu, a'i chyflwyno yn
ol iddynt gydag eglurhad o'r modd y dygwyd hi.
Wedi cyrraedd Lerpwl, ysgrifennais yma er mwyn
cael gwybod a oeddech yn byw yma o hyd, cefais
ateb, ac wele ni. Yn awr, caiff y llythyr esbonio
ei hun."
Gwrandawai y teulu bach yn astud tra y
darllenai Mr. Morgan gyf fes hynod un oedd erbyn
hyn mewn byd arall,—yn rhy bell oddiwrthynt i
dderbyn cerydd na maddeuant.
59
60 TEULU BACH NANTOER.
" HAMILTON,
I o n a w r la f , 1 8 9 7 .
" Yn haf y flwyddyn 1883, daeth fy mhr iod
" a minnau i Gymru am dro. Wrth fynd i
" Lanywerydd, deuais ar ddamwain i gyffyrddiad
" â phedwar o blant bychain yn chwareu ar y
" rhos. Synnwyd fi gan dlysni yr un fechan
" ieuengaf, Eiry. Ymserchais ynddi o'r awr
" honno, a dymunwn ei gweld eilwaith. Cefais
" fy nymuniad. Gwelais hi yng Nglanywerydd
" gyda'i mam a'i chwaer, ac aethum yn fwy
" hoff fyth o honi. Meddyliwn yn brudd, pam
" na chawn i ferch fechan felly pan oedd gennyf
" ddigon o arian i'w dwyn i fyny yn briodol, tra'r
" oedd y fam hon yn dlawd, a'r fath blant tlws
" ganddi. Dri mis ymhellach, wrth ddychwelyd,
" nid oedd gyrrwr gennym. Fy mhriod a
" minnau yn unig oedd yn y cerbyd. Mynnais
" gael mynd i lawr i'r bwthyn i weld y plentyn
" unwaith eto. Yr oedd rhywbeth o'm mewn
" yn gwneud i mi fynd. Gwyddwn, wrth yr hyn
" ddywedai'r plant, nad oedd eisieu ond croesi'r
" rhos o'r ffordd uchaf. Yr oedd yn glir bryd
" hwnnw, ond pan oeddwn yn nesu at y bwthyn,
" daeth niwl tew yn sydyn i guddio pob man.
" Aethum at y drws. Curais, ond ni chefais
" atebiad. Agorais ef, ac aethum i fewn. Nid
TEULU BACH NANTOER. 61
" oedd yno neb ond yr un fechan a hoffwn yn
" gorwedd ar y gwely. Gwelais fy nghyfle,—
" y plentyn yn cysgu, neb yn y ty, a'r niwl
" ym mhobman. Meddwl newydd hollol oe dd, nid
" oeddwn wedi bwriadu dim o'r fath wrth ddod
" lawr. Rhedais allan. Edrychais i bob man,
" a gwrandewais. Ni welais neb, ac ni chlywn
" ond rhu yr afon yn y cae gerllaw. Gwelais y
" glwyd arweiniai ati, a gwnes fy mhenderfyniad.
" Yr oedd gennyf glôg am danaf. Rhoddais ef
" am y plentyn, gan ei chodi yn ei chwsg a'i
" gwasgu at fy nghalon. Yr oedd tegan bychan
" yn ei llaw. Teflais ef â holl nerth fy mraich
" i'r cae tua chyfeiriad yr afon, a dymunais y
" gwnae ei waith drwy dynnu sylw pobl ffordd
" honno, a pheri iddynt feddwl fod yr un fach
" wedi boddi. Cyrhaeddais y ffordd a'r cerbyd ;
" ac er cymaint wrthwynebai fy mhriod, mynnais
" gael fy ewyllys. Yr oeddwn mor wyllt fy
" ngwedd nes yr oedd arno ofn fy nghroesi. Yr
" oedd mantell arall gennyf yn y cerbyd.
" Rhwymais honno am Eiry, fel nad oedd berygl
" i neb weld ei gwisg. Yr oeddem yn hwylio
" drannoeth i'r Amerig, a gwyddwn, os gwnae
" y tegan bach ei waith, ac os cawn y plentyn
" unwaith ar fwrdd y llong, y byddai popeth
" yn iawn. Felly y bu. Prynais ystôr o ddillad
62 TEULU BACH NANTOER.
" bychain iddi yn Lerpwl. Bu hi o'r dechreu
" mor ddiddig a phe bae gyda'i mam. Dywedais
" wrth fy nghyfeillion yn Hamilton mai merch
" fach i chwaer fy mhriod oedd, yn cael ei dwyn
" i fyny gennym ni. Galwasom hi yn ' Elsie,'—
" ' Elsie May,' ac yn fuan, ni chofiai hi o gwbl
" am ' Eiry ' na neb o deulu'r bwthyn. Da i
" mi nad oedd ond prin tair oed ar y pryd. Gan
" fod fy mhriod yn Gymro, dysgasom hi i arfer
" y ddwy iaith. Treuliasom un flwyddyn ar ol y
" llall yn llawen fel chwedl. Ceisiwn feddwl
" fod y lles oeddwn yn wnoud i'r un fechan yn
" gwneud i fyny am yr ing barai fy ngweithred
" i'r fam.
" Yn 1896, cyfarfyddodd fy mhriod â'i angeu
"drwy foddi, a bu agos i'r un alwn yn ferch,
" ac a garwn fel fy merch fy hun, foddi hefyd.
" Achubwyd hi gan ei brawd. Cofiwn enwau'r
" plant oddiar y dydd cyntaf hwnnw ar y rhos,
" a phan glywais yr enw ' Alun Owen,' syllais
" arno ac adwaenais ef. Onid oedd ei lygaid
" yn union fel rhai Eiry ? Pan welais y llyga id
" hynny yn edrych arnaf, a'i weld ef yn rhoi ei
" chwaer fechan yn ol i mi o grafangau angeu, tra'i
" galon fach ei hun wedi bod yn ddiau yn brudd
" am dani lawer gwaith, teimlais fy mai i'r byw.
TEULU BACH NANTOER. 63
" Meddyliwn fod Duw yn edrych arnaf drwy
" lygaid clir y morwr bach, a chredwn Ei fod,
" drwy gymeryd fy mhriod mor sydyn, am fy
" nwyn ataf fy hun. O'r dydd hwnnw, ni
" chefais hedd i'm bron, a theimlwn, rywfodd, fod
" fy amser innau yn tynnu at y terfyn.
" Trefnaf, felly, fod Eiry, wedi i mi farw, i
" gael ei dwyn yn ol at ei theulu, a gobeithiaf
" fod ei mam yn fyw, ac y gwna faddeu i mi.
" Unig oeddwn, ac mor siomedig ; ac ymglymodd
" fy nghalon gymaint am ei merch fechan, dlôs,
" a meddyliais yn y niwl a'r unigedd hwnnw
" ger y bwthyn fod nef a daear o'm tu. Dyma
" fi wedi ei magu yn dyner, wedi rhoi addysg dda
" iddi. Bu hithau yn ferch dda i mi heb erioed
" wybod fod ei mam ei hun yn fyw. Diolch am
" ei benthyg ! Gwelwch, yn ol fy ewyllys, fod
" fy arian a'm meddiannau i gyd iddi hi i wneud
" fel y mynno â hwy.
(Arwyddwyd) ISABEL MAY."
Diwrnod rhyfedd fu hwnnw yn Nantoer, a
diwrnodau rhyfedd fu y rhai dilynol. Meddyliai
y fam yn fynych mai breuddwyd oedd y cyfan,
ac y dihunai ryw fore gan deimlo'r ing yn ei chalon
am Eiry fel o'r blaen. Ond yn raddol, daethant
64 TEULU BACH NANTOER.
yn gyfarwydd â'u dedwyddwch. Erbyn hyn, nid
oes deulu hapusach o fewn y byd. Yn agos i'r
bwthyn, rhyngddo â'r ffordd fawr, y mae ganddynt
dy newydd hardd, ac yno y mae Mair ac Eiry yn
llonni'r lle, ac yn gwneud popeth a allant i sirioli
bywyd eu mam. Yno hefyd y daw ar ei dro Ieuan
Owen, yr Aelod Seneddol ieuanc, brwdfrydig a
phoblogaidd. Daw hefyd fynyched ag y gallo y
Cadben Alun Owen o'r môr. Y mae ei fam a'i
ddwy chwaer wedi bod eisoes am fordaith yn ei
long. Dywed ef, na fyddai Eiry byd eto wedi ei
chael oni bae iddo ef, era llawer dydd yn ol, fynnu
bod yn forwr.
Nid byw iddynt eu hunain wnant. Yr un fam
dyner, ddiwyd a da, sydd yn y ty newydd ag oedd
gynt yn y bwthyn, a'i gair hi yw deddf y plant o
hyd. Y mae eu hardal, en gwlad, a'r byd yn
well ohonynt.
Hyd yma y dilynwn eu hanes. Gadawn hwy
oll yn wynn eu byd.
TEULU BACH NANTOER

GEIRFA
(VOCABULARY)

Wedi ei threfnu er hwylustod i'r plant yn yr ysgol


a'r cartref, gyda 'r geiriau yn eu ffurf dreigliad ol, os
felly yn y stori.

G. M. P.

WRECSAM
HUGHES A 'I FAB, CYHOEDDWYR
GEIRFA (Vocabulary).
¤ ¤

NODIAD.—Fe welir f o d llawer o'r geiriau yn yr Eirfa yn eu ffurf


dreigliadol, fel ag y maent yn y stori. Diau y bydd hyn yn
hwylusdod i lawer, ac yn fwy addysgiadol, gan mai ychydig
o blant sy'n ddi gon hyddysg yn y Gymraeg fel ag i fedru troi
at y gair yn ei ffurf wreiddiol. Os na fydd gair yn ymddango s
yn ei ffurf dreigliadol yn yr Eirfa, gellir cymeryd yn ganiataol
mai yn ei ffurf wreiddiol y mae.

ANSODDEIRIAU A RHAGFERFAU.—Gan nas gellir dweyd oddiwrth ei


ffurf (yn y Gymraeg) pa un ai ansoddair neu ragferf ydyw gair,
rhaid i'r berthynas a ddeil gyda rhan o frawddeg, sylweddair,
berf, neu ansoddair cyfagos, bondorfynu y pwnc. Ceir fod
rhagferf a lythrenir yn unfath ag ansoddair, yn cael ei
rhagflaenu mewn brawddeg pan y gair yn. Os na fydd gradd
cp.d., eq.d„ neu s.d. yn gysylltiedig âg ansoddair, deallir ei fod
yn y Radd Gysefin (Positive).

¤ ¤ ¤ ¤ ¤

TALFYRIADAU (Abbreviations).

a. .. adjective.. .. .. ansoddair.
ad. .. adverb .. .. rhagferf.
cp.d. .. comparative degree of
adjective .. .. gradd gymharol.
eq.d. .. equal degree of adjective gradd gyfartal.
f. .. feminine .. .. .. benywol.
n. .. noun masculine .. sylweddair gwrywol.
nf. .. noun feminin e .. .. sylweddair benywol.
np. .. noun plural .. ... enw lliosog.
p. .. plural .. .. .. lliosog.
p. .. page .. .. . - tudalen.
prep. .. preposition .. .. arddodiad.
prn. .. pronoun .. .. rhagenw.
pt. .. past tense .. .. amser gorffennol.
rf. .. radical form .. .. ffurf wreiddiol.
s. .. singular .. .. .. unigol.
sd. .. superlative degree of
adjective.. .. gradd eithafol.
v. .. verb .. .. .. berf.
66
GEIRFA. 67
ACHUBWYD, v., saved (pt.). BRYDERUS, ad.,(in this case,
ADEGAU , np., f., seasons ; p. 5), anxiously ( r f ., pryderus).
s., adeg. BWRLYMAI, V., bubbled (pt.).
ADDURN, n., ornament. BWTHYN , n., cottage.
ADDYSG, n., education. BYCHAN, a., small.
AELWYD , nf., hearth. BYW ( I'R), a., quick (last line,
AGORAIS, v., ( 1 ) opened (pt.). p. 62).
ANGEU, n., death. BYWIOLIAETH, nf., a living, liveli-
ANGHYSBELL, a., remote. hood.
ALLU, n., power : r/., gallu.
ALLWEDD, nf., key. CALANGAEAF, n., Allhallowtide,
ANAML, ad., seldom. Allsaints (November 1st, the
ANERCHIAD, n., address. period when, in some districts,
ANRHYDEDD, n., honour. servants are engaged).
ANWYBODUS, a., ignorant. CAMWEDD, n., wrong, transgress
ARDAL , nf., neighbourhood. ion, iniquity.
ARHOLIAD, n., examination. CAREDIO, a., kind.
ARIAN, a. (in this case, p. 3), CEFNU, V ., to turn their backs
silver; (p. 60, it is a noun, (p. 21), return.
and means wealth or money). CENEDL , n., nation.
AROGL , n., smell, scent. CERBYD , n., carriage.
ARWYR, np., heroes ; s., arwr. CERYDD, n., rebuke, reproof.
ASTUD, ad., attentively, diligently. CLAWDD, n., fence, dyke, hedge.
AWCHUS, ad., eagerly. CLOD, n., praise.
CLWYD, n., gate (in this sense, p.32)
BACH (p. 39, line 19), n., hook. South Wales; llidiart is the
BARN , n., judgment. word used in N. Wales for gaze,
BASTAI, n., pie (rf., pastai). clwyd being used for " roost."
BAU (môr-gilfach), n., bay. ONOI , v., chewing.
BELYDRAU, np., rays, beams CRIBINAU, np., rakes (s., cribin
(rf. s., pelydr). see rhaca).
BENBLETH, nf., perplexity CROESAW, n., welcome.
(rf., penbleth). CURAIS, v. ( I ) knocked (pt.).
BENDERFYNIAD, n., determina- CWRR, n., corner, spot.
tion ( rf., penderfyniad). CYFLE, n., opportunity.
BENTAN, n., hob ( rf., pentan). CYFREITHIWR, n., solicitor,
BENTHYG, n., loan. lawyer.
BEUDY, n., cow-house. CYNGHORION, np., advice,
BODDI, V ., drown(ed), (pt.) counsel (s., cyngor).
BREF, nf., bleat. CYMDOGION, np., neighbours
BREICHIAU, np., arms (s., braich). (s., cymydog).
BRENNAU, np., timber (rf. s., CYMRU , n., Wales.
pren). CYMRY, np., Welshmen (s.,
BRWDFRYDIG, a., enthusiastic. Cymro).
BRYD, n., time (rf., pryd); HEN CYNHAEAF, n., harvest.
BRYD, high time. CYNNAR, a., early.
68 GEIRFA
CYSEGREDIG, a., sacred, conse- DDAMWAIN , n., accident (rf.,
crated). damwain ).
CHÔL , n., lap (rf., côl). DDARLLEN, v., reading (rf., dar-
CHROEN, nf. ( f . in this case), skin llen).
(rf., croen). DDEWRED , a., eq.d., as brave
CHWEDL, nf., story, fable, tale. (rf., dewred).
CHWIBANU , v., whistling. DDIBETRUS, ad., unhesitatingly
CHWILIO, V ., to search. (rf., dibetrus).
CHWYRN ,ad. (in this case, p. 29), DDIOFAL, a., carless (rf., diofal).
rapidly, swiftly. DDISTAW , ad. ( in this case, p. 3),
CHYFEIRIAD, n., direction (rf., quietly (rf., distaw).
cyfeiriad). DDIWYD, a., industrious, diligent
CHYFLWYNO, V ., to present (rf., (rf., diwyd).
cyflwyno). DDWYS, ad., seriously (rf., dwys).
DAETHAI, v., came (pt.).
DAFLOD , nf., loft, attic (rf., taflod). EANGDER, n., expanse.
DAGRAU, np., tears (s., deigryn). EDRYCHIAD , n., look.
DEBYCED, a., eq.d., how like. EDRYCHIAD , V ., looked (pt.).
DEDWYDDWCH , n., happiness. EGLURHAD , n., explanation.
DEDDF, n., law, ordinance. EGWYDDORION, np., principles
DEGAN , n., toy (rf., tegan). (s., egwyddor).
DEITHIO, v., travelling (rf., EILIW , n., reflection.
teithio ). EIRWIR, a., truthful (rf., geirwir).
DIBYNNU , V., rely, depend. EISTEDDAI, V., sat (pt.).
DIDRAI , a., unfailing. EITHIN , np., gorse (s., eithinen).
DIDDORDEB, n., interest. ENNILL, V., earn.
DIDDOS, a., snug. E rEILL , P. prn., others (s.,
DIHUNAIS, v. (I) awoke (pt.). arall).
DILYNWN, p., v. (we) follow (s., ERFIN , np., turnips (s., erfinen).
dilynaf). ESBONIO , v., explain.
DIODDEF, v., to suffer. ESMWYTHFAINC, n., sofa.
DIOSGWYD, V., stripped, taken
off (pt.). FAU , n., bay (rf., bau).
DISGYNNAI , v., descended (pt.). FELYSION, np., sweets (rf., melys-
DISTAW, a., silent. ion ; s., melysen).
DIREIDI, n., mischievousness. FEN FAWR, nf., a., big coach
DIYSGOG , a., immovable, firm. (adj. comes first in Eng.); (rf.,
DLYSNI , n., beauty (rf., tlysni). men).
DRAETH , n., shore, (rf., traeth). FERWI, V., to boil (rf., berwi).
DWYS, a., serious, grave. FIN, n., edge or side (rf ., min).
DYFALU, v., conjecturing. FIRI , n., pleasure, excitement,
DYNER, ad. (in this case), rush (rf., miri).
tenderly (rf., tyner) . FLWYDDYN, n., year (rf.,
OYRNU , V ., to thresh. blwyddyn).
FODDI , v., drowning (rf., boddi).
FORD , n., nf., table (rf., bord).
GEI RFA 69
FORDAITH, nf., voyage (rf., mor- GREFFT, nf., trade, handicraft
daith). (rf., crefft).
Fô R- FORWYN , nf., mermaid (rf., G R U G, n., heather.
môr-forwyn). GWAITH , n., work.
FREUDDWYD , n., nf., dream (rf., GWALLGOFI, v. ineane, distracted.
breuddwyd). GWDDF, n., throat, neck.
FUWCH, nf., c o w ( RF ., buwc h). GWEDD, nf., appearance,
F W RDD. n., board (ship) (rf., GWEINI, v., attending, serving.
bwrdd). GWELLT, np., straw (s., gwelltyn).
FYFYRIO , V ., musiny, meditating GWENAI , v., smiled (pt.).
(rf., myfyrio). GWISG, nf., dress, clothing.
FYNNU, v., to will, insist ( rf., GWLAD , nf., country.
mynnu). GWOBRWYON, np., prizes (s.,
FFAELEDDAU, np., failings, faults gwobr).
(s., ffaeledd). GWLAW, n., rain.
GADAWAI'R TYMOR EI OL, the GWRANDEWAIS, v. (I)listened(pt.)
season left its mark. GWYCHION, p., a., fine, gay (s.,
GAEAF, N., winter. gwych).
GARUAIDD. ad., kindly, lovingly GWYLIAU, np., holidays ( s., gwyl).
(rf., caruaidd). GWYLIO, v., to watch.
GARW, a., rough. GWYNGALCHU, v.,
GEGIN, nf., kichen (rf., cegin). whitewashing.
GENLLIF, n., torrent, flood (rf., GWYNT, n., wind.
cenllif). GYFARWYDD, a., acquainted (rf.,
GERBYDAU, np., vehicles, carr- cyfarwydd).
iages (rf., s., cerbyd). GYFIETHU, V., translate (rf.,
GERFIO, V., carved (rf., cerfio, pt.). cyfieithu).
GIST, n., chest (to keep things in) GYFNEWIDIAD, n., change
(rj., cist).
(rf.,
GLAS, a., blue. cyfnewidiad).
GLYD, A., comfortable (rf., clyd).
GYFRWND, n., means, by means of
GLOG , N., nf., cloak, mantle (rf., cyfrwng).
(rf., clôg). GYFFES, nf., confession (rf.,
GOLWG, n. & nf., sight, view. cyffes).
GORCHUDD , n., cover (ing).
GYFFYRDDIAD, n., touch,
GORCHYMYN, n., instruction,
contact
command. (rf., cyffyrddiad).
GORWEDD , v., lying (down ).
GYHYD , a., ad., so long(rf.,cyhyd).
GORWEL n., horizon.
GYMERIADAU, np., characters
GRAFANGAU. np., claws, clutches (rf., s., cymeriad).
(rf., s., crafanc).
GYNARACH, a., cp.d., earlier (rf.,
GRAFF, ad., intently, keenly (rf.,
cynarach).
craff).
GYNHWYSIAD, n., contents (rf.,
GR AWN, n., grain.
cynhwysiad).
GYNTAF, a., first (rf., cyntaf).
GYSURUS, a., comfortable (rf.,
cysurus).
GYSYLLTIAD , n., connection (rf.,
cysylltiad).
70 GEI RFA
NGHYFEILLION , np., friends (rf., LLANC, n., youth, lad.
s., cyfaill). LLENYDDIAETH , n., literature.
NGWEDD, n., appearance (rf., LLEWYGU , v., fainted (pt.).
gwedd). LLI ', n., flood (in this case, p. 21,
HAFAL , a., like, equal. the sea, ocean).
HANWYLIAID, np., beloved ones LLITHRO , v., to slip.
(rf., s., anwylyn). LLONG , nf., ship.
HARDAL , n., neighbourhood (rf., LLONNI. v., to gladden.
ardal). LLUSERN , n., lantern.
HEDD , n., peace. LLYFR , n., book.
HELMAU (teisi, N. Wales), np., LLYGATDDU , a., dark-eyed.
stacks (s., helm, tâs). LLYGAID, np., eyes (s., llygad) ;
HENO , ad., to -night. LLYGATLAS, blue eyes.
HEWYLLYS, n. & nf, will, testament LLYTHYR-GLUDYDD , n., postman.
(rf., ewyllys). MACHLUD HAUL , n., sunset.
HING, n., distress, anguish (rf., MADDEUANT, n., forgiveness,
ing). pardon.
HIR, a., long. MANGRE, nf., place.
HIRAETH , n., yearning, longing. MANNAU , np., places (s., man).
HONGIAN , v., dangling, hanging. MEDDIANNAU, np., possessions
HOSAN , nf., stocking. (s., meddiant).
HWYL , nf., sail ( HWYLIO , v., MEGIR, v. (are) reared (p. 46).
sailing). MENYW, nf., female.
HWYLBREN , n., mast. MHENDERFYNIAD, n., decision,
HWYR, n., evening. determination (rf., penderfyn-
HWYRACH , ad., perhaps. iad).
HYAWDLEDD , n., eloquence. MHRIOD , n. or nf., husband or
HYSGWYDDAU , np., shoulders wife, as the case may be (rf.,
(rf., s., ysgwydd). priod).
IAITH, nf., language, tongue. MINIOG , a., keen, sharp.
LECH, nf., flagstone, or slate (rf., MODRWY , nf., ring.
llech). MODRWYOG , a., curly.
LETHR, nf., slope, declivity (rf., MORWYN , n., servant maid.
llethr). MUD , a., dumb.
LOGELL, nf., pocket (rf., llogell). MURIAU , np., walls (s., mur).
LUDDED, nf., fatigue (rf., lludded). MWYNHAD , n., enjoyment.
LUN, n., portrait (rf., llun). MYNNAIS . v. (I) insisted (pt).
LUS, np., bilberries, whortleberries, MYNWENT, nf., churchyard.
also whimberries in some NADOLIG , n., Christmas,
districts (rf., llus ; s., llusen). NANTOER, prop.n., Cold -stream,
LYFNU , v., to harrow (rf., llyfnu), name of house.
NEGES, nf., message, errand.
LLAM, n., leap. NEWYDD FYND HEIBIO, Only just
over (or passed).
GEIRFA. 71
NITHIO , v., winnowing. RHUAI , v., roared (pt.)
NIWL, n., fog, mist. RHUDDAUR, a. (in this case, p. 15)
NODEDIG , ad. (in this case, p. 5), ruddy-gold.
remarkably. RYFEDOOD, n., wonder (rf., rhy-
NOSWEITHIAU, np., nights (s., feddod).
noswaith).
NWYFUS, A ., lively, sprightly. SACHAID, nf., sackful.
SEIBIANT, n., leisure.
OCHENAID , nf., groan, sigh. SERTH , a., steep.
ODDIALLAN , prep., outside, with- SIMNE , n., chimney.
out. SIOMEDIG , a., disappointed.
OFFER-SAER, np., carpenter's SIRIOL , ad. (in this case), cheer-
tools (s., offeryn). fully.
OGED , n., harrow. SWYDDFA , nf., office.
ORIADURON , np., watches (s., SWYNION , np., charms (s., swyn).
oriawr). SYLWEDD , n., substance.
ORIAWR, nf., watch. SYLLODD , v., gazed (pt.).
ORSAF, nf., station (rf., gorsaf). SYNNU , v., wondered (pt.).
PECHOD, n., sin.
PEIRIANT, n., machine (threshing THALCEN , n., forehead (rf. talcen).
machine). THLYSNI, n., beauty (rf., tlysni).
PERT, a., pretty.
PILYN, n., garment. TAN, n., fire.
PLADURIAU , np., scythes (s., TAS, nf., stack.
pladur). TEGAN , n., toy.
PLENTYN , n., Child. TEGELL, n., kettle.
TLWYF, n., parish. TERFYN, n., end. close, boundary.
PORTHI, v., to feed. TEULU , n., family.
PRYSUR, ad., diligently. TONNOG, a., wavy.
PHOBLOGAIDD, a., popular (rf., TOSTURIWCH , v. imper. (you) pity.
poblogaidd). TORRI (v.) ERFIN (n.), lierally,
cutting turnips ; generally
RAMANT, n., romance (rf., known as turnip -pulping.
rhamant). TORRI (v.) GWELLT (n.), literally,
RAWIAU, np., spades (rf., s., cutting straw; generally known
rhaw). as " chaff -cutting."
RHACA , np., harvest rakes (s., TRAETH , n., shore.
rhac, see cribin). TREULIASOM, v. (we) spent (pt.).
RHAEADR, n. & nf., cataract, TRISTHAU , v., to sadden, to grieve.
waterfall. TROCHI, v., bathe, dip. immersed.
RHAFFAU , np., ropes (s., rhaff). TROWR, n., winder, twister.
RHEITHOR, n., rector. TRWSIADUS, a., well-dressed.
RHIW , n., nf., hill, ascent. TYDDYN, n., tenement, holding.
RHODDION , np., gifts (s., rhodd). TYWYS, np., ears (of corn),
RHOS, nf., moor. (s., tywysen).
72
72 GEIRFA

UFUDD , A., obedient. WYN EU BYD ( YN ), blessed


UNDONOG , a., monotonous. (rf., gwyn).
UNIG, a., alone, lonely. YFORY , ad., to-morrow.
UNLLIW , a., of the same colour. YMA , ad., here.
WADODD , v., denied (rf., gwad- YMESTYNNAI. v., stretched (pt.).
odd, pt.). YMFFROSTIO, v., to boast.
WARIO , v.,to spend,pt.(rf.,gwario). YMGEISYDD (n.) SENEDDOL (a.),
WAU, v., knitting (rf., gwau). Parliamentary Candidate.
WEDDW , nf., widow (rf., gweddw) YMLWYBRO, V ., wending his
WELY , n., bed ( RF ., gwely). way.
WENITH , np., wHEAT (rf., YMSERCHAIS, v. (I) doted (pt.).
s., YSGLOD ( ION ), np., chips (s.,
gwenithen). yaglodyn).
WERYDD , n., Atlantic. YSGUBAU , np., sheaves (s., ysgub).
WNIO, v., sewing (rf., gwnio). YSGUBOR, n., barn.
WRTHWYNEBAI , v., objected, YSTAFELL n., room.
opposed, pt. (rf., gwrthwyn- YSTOL , n., stool.
ebai). YSTOR, n., abundance, stock.
WYLLT, a., wild (rf., gwyllt).

VOCABULARY (Geirfa)

CHILDREN , np., plant (s., child). KINDLY , ad., garediced.


COMMUNICATE, v., gohebu LETTER, n., llythyr.
(ysgrifennu).
DEAR (p. 21), a., annwyl. ONCE, ad., unwaith.
DISCLOSE , v., amlygu. REACHES, v., cyrhaedda.
GIRIS, Np., merched (s., girl).
IMPORTANCE , n., pwysig, o bwys. SOMEThing, n., rhywbeth.