You are on page 1of 395

Yaptn zgn a d : The Golden Bough The Roots of Reiigion and Folklore

gilizce ilk basm : 1890 T rke ilk basm : Haziran 1992

ISBN 975-388-034-0 (2. Cilt) ISBN 975-388-030-8 (Takm No.)

JAMES G. FRAZER

ALTIN DAL
DNN VE FOLKLORUN KKLER

II

ngilizce asindan eviren MEHMET H. DOAN

payei

PAYEL YAYINLARI

stanbul

NDEKLER
NC BLM (devam)
10. 11. 12. 13. Bir Hayvan Olarak Tahl-Ruhu................................................. 9 Tanrnn Yenmesi.....................................................................71 Kutsal Hayvan ldrme......................................................... 90 Ktlklerin Baka Birine Aktarlmas.............................................................................142 14. Ktlklerin Kovulmas................ .......................................149 15. Gnah Keileri........ ..............................................................170 16. Meksika'da Tannnn ldrlmesi......................................... 202 DRDNC BLM 1. 2. 3. 4. 5. Gkvzyle Yeryz Arasnda............................................. 209 Balder.................................................................................... 225 Halk Masallarnda D Ruh................................................... 269 Halk Tresinde D Ruh........................................................ 295 Sonu..................................................................................... 325

NOT ilk rn Sunular................ ............................................................335 EK Bir Ilkmek ve Kaynak Olarak Altn D al.......................................347 DZN............................................................................................ 369

CLT II

NC BLM (devam)

10 Bir Hayvan Olarak Tahl- Ruhu

SON DEMET N kullanlan "boyun" teriminin anlamn saptamak iin yukarda verdiimiz rneklerin bazlarnda tahl-ruhu, kaz, kei, tavan, kedi ve tilki gibi hayvan eklinde grlyor. Bu, tahl-ruhunun imdi incelememiz gereken yeni bir ynn karyor karmza. Bunu yaparken tanry ldrmeye degin yeni rnekler vermekle kal mayacaz, ayn zamanda Attis, Adonis, Osiris, Dionysos, Demeter ve Virbius sylence ve tapmlannda karanlk kalm baz noktalan da aydnla karmay umuyoruz. Tahl-ruhunun eklini ald varsaylan ok sayda hayvan arasnda kurt, kpek, tavan, horoz, kaz, kedi, kei, inek (kz, boa), domuz ve at vardr. Bu ekillerin biri ya da dierinde tahl-ruhunun tahln iinde var olduuna ve son demette yakalandna ya da ldrld ne inanlmaktadr. Ekin biilirken hayvan oraklarn nnden kaar; orak tarlada hastalanrsa, istemeden tah-ruhuna arpp tkezledii, tahl-ruhunun da bu saygsz zorbay bylece cezalandrd varsaylr. "avdar-kurt onu yakalad", "Hasat-keisi tos vurdu" denir. Son ekini bien ya da balayan kii, avdar-kurt, avdar-domuz, Yulaf-kei... vb. hayvan adlan alr ve bu ad bazan bir yl sreyle tar. Hayvann ou kez son demetten ya da aa, iek vb. eylerden yaplma bir kuklayla temsil edildii de olur, bu kukla son hasat arabasnda nee iinde eve tanr. Son demetin hayvan ekline sokulmad yerlerde bile ou kez avdar-kurt, Tavan, Kei ve benzeri adlar verilir ona. Genellikle her tr rnn, son demette yakalanan zel bir hayvan olduu dnlr: rnne gre, avdar-kurt, Arpa-kurt, Yulaf-kurt,

10

TANRIYI LDRME

Nobut-kurt ya da Patates-kurt gibi adlar verilir buna; fakat bazan da hayvann figr btn haatn son rn toplanrken yalnzca bir kerecik yaplr. Bazan hayvann son orak ya da trpan vuruuyla ld rldne inanlr. Ama genellikle onun hl demet yaplmam rn olduu srece yaad ve demetlenen son rnde yakaland dnlr. Bu yzden dven sopasyla son vuruu yapan adamn Tahl-domuzunu, Harman-kpeini vb. yakalad sylenir. Harman ii bittiinde, o hayvan eklinde bir kukla yaplr ve son demete dvenci tarafndan, dvme iinin hl srd komu bir iftlie gtrlr. Bu da tahl-ruhunun, rnn harmanlanma iinin hl devam ettii yerde yaadna inanldn gsteriyor. Bazan da bu hayvan son demetin dvcsnn kendisi temsil eder; harman iinin srd teki iftliin insanlar onu yakalarsa, ona temsil ettii hay vana davranr gibi davranrlar: domuz damna kaparlar, domuz arr gibi arrlar onu1. Bu genel ifadeleri imdi rnekleriyle gstereceiz. Bir kurt ya da kpek olarak dnlen tahl-ruhuyla balyoruz. Bu dnce Fransa, Almanya ve Slav lkelerinde yaygndr. rnein, rzgr rn dalga landrdnda. kyller ou kez "Kurt, ekinin iinden ya da zerinden geiyor", "avdar-ruhu tarlada koturuyor", "Kurt, ekinin iinde", "kudurmu Kpek ekinin iinde", "iri kpek orada" derler.2 ocuklar baak yolmak ya da mavi ekin iekleri toplamak iin tarlaya girmek istediklerinde bunu yapmamalar sylenir kendilerine, nk "iri Kpek ekinde oturur", ya da "Kurt ekinin iinde oturuyor, sizi para para eder", "Kurt yer sizi" denir. ocuklarn kendisine kar uyarl d kurt sradan bir kurt deildir, nk ondan ou kez Tahl-kurt, avdar-kurt vb. olarak sz edilir; rnein yle derler: "ocuklar, avdar-kurt imdi gelip sizi yiyecek," "avdar-kurt sizi karacak," vb.3 Yine de d grnyle tpk bir kurda benzer. nk Feilenhof (Dou Prusya) yresinde, bir tarlada kurdun kotuu grldnde,
*W. Marnhardt, Die Korndmonen s. 1 - 6. W. Mannhardt, Roggenwolf und Roggenhund (Danzig, 1865), s. 5; ayn yerde Antike Wald und Feldkulte, s.318 ve devam; aym yerde, Mythol. Forsch, s. 103; WitzsdieL&zjen, Sitten und Gebruche aus Thringen, s. 213. , # . Mannhardt, Roggenwolf u. Roggenhund, s.7; ve devam, ayn yerde. A.WF. 319.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

11

kyller, kurt kuyruu havada m, yoksa yerde srnerek mi kouyor grmeye alrlard. Eer kuyruu yerdeyse arkasndan koar ve ken dilerine uur getirdii iin teekkr eder, hatta nne yiyecek atar lard. Ama kuyruu havadaysa ona sverler ve ldrmeye alrlard. Burada kurt, bereketlendirme gc kuyruunda olan tahl-ruhudur.4 Hem kpek hem de kurt, hasat-trelerinde tahl-ruhunun bedenlemesi olarak grnyor. rnein Silezyann baz blgelerinde, son demeti balayan kiiye Buday-kpek ya da Nohut-fino ad verilir5. Fakat Fransa'nn kuzey dou blgelerindeki hasat trelerinde tahlkpek dncesi en ak bir biimde ortaya kyor. rnein, bir hasat hastalk, yorgunluk ya da tembellik yznden nndeki orak ya yetiemezse ya da geri kalacak olursa, "Beyaz Kpek yanndan geti," "Beyaz Kanc yakalam", ya da "Beyaz Kanck onu srm" derler6. Vosgeste Hasat-Maysna "Haatn Kpei" denir7. Jura'da, Lons-le-Saulnier yresinde son demete Dii Kpek. (Kanck) denir. Verdun yaknlarnda ekin bime iinin bitii iin genel olarak kullan lan deyim "Kpei ldrecekler" dir; Epinaldeyse, rnne gre, "Buday-kpei ya da avdar-kpei veya Patates-kpei ldre ceiz" derler8. Lorraine'de son rn bien kii iin, "Haatn Kpeini ldryor" denir.9 Tyrol'de Dux'ta dvme iinde son vuruu yapan adamn "Kpei yere serdii" sylenir;10 Stade yaknnda Ahnebergen'deyse, rnne gre, Tahl-fmo, avdar-fino, Budayfino denir bu adama.11 Kurt iin de ayn ey. Almanya'da, "Kurt son demette oturur" denir.1 2 Baz yerlerde orakya "Kurda dikkat" diye barlr; ya da "Kurdu ekinden kovuyor" denir.13 Biilmemi ekinin son destesine Kurt denir, onu bien adamn da "Kurdu yakalad" sylenir. Son demete de Kurt denir; onu balayan kadn iin, "Kurt onu sryor",
4 W. Mannhardt, Roggenwo!f... s. 10. 5W. Mannhardt, M.F. s. 104. 6 A.g.y. I A.g.y. s. 104 ve devam. Hasat-Mays iin bkz. cilt 1. s. 71. 8 A.g.y. s. 105. 9 A.g.y. s. 30. x < }A.g.y. s.30,105. II A .g .y. s.105 ve devam. 12 A.W.F. s.320; Roggenwo!f, s.24. 53 Roggenwoif, s.24.

12

TANRIYI LDRME

"Kurdu yakalad", "Kurdu kovalamak" (rnn iinden) denir.14 Ayrca, kadnn kendisi de Kart diye adlandrlr, bu ad bir yl sreyle tamak zorundadr; bazan da rnne gre, avdar-kurt ya da Patates-Kurt diye adlandrlr.15 Rgen adasnda, son demeti balayan kadna, "Sen Kurtsun" diye barlr; eve dndnde evin hanmn ve kadn khyay srr, bunun karlnda byke bir para et verilir kendisine. Ayn kadn, son avdar, buday ya da yulaf demetini de balamsa avdar-kurt, Buday-kurt, Yulaf-kurt da olabilir.16 Cologne blgesinde, Buir'de, bir zamanlar son demete bir kurt ekli verme deti vard. Btn rn dvlnceye kadar ambarda tutulurdu. Sonra iftiye getirilir, ifti de bira ya da brendi serperdi zerine.17 Birok yerde Kurt diye adlandrlan demet insan ekline getirilir ve zerine elbise giydirilir. Hayvanbiimli (hayvan eklinde) tahl-ruhu ile insanbiimli (insan eklinde) tahl ruhu kavramlar arasndaki bir kaynamay gsteriyor bu.18 Kurt genellikle son arabada sevin ba rlar arasnda getirilir eve.19 Yine, Kurdun, dven sopas vurularyla son demetten kovuluncaya kadar ambarda biilmi rn arasnda gizlendii varsaylr. Bunun iin Magdeburg yaknlarndaki Wanzlebende dven iinden sonra kyller, dvlm saplara sanl. Kurt adn verdikleri bir adam bir zincirle balayp alay halinde arkalarndan ekerler.20 Adam, dvlm tahldan kaarken yakalanm tahl-ruhunu temsil etmekte dir. Trier'de, Tahl-kurdun dvme srasnda ldrldne inanlr. Adamlar son demeti un ufak saman haline gelinceye kadar dverler. Bu ekilde, son demet iinde pusuya yatm olan Tahl-kurdun kesin olarak ldrldn dnrler.21 Fransa'da da Tahl-kurt hasatta ortaya kar. Bunun iin de son ekini bien orakya "Kurdu yakalayacaksn" diye barrlar. Chambery yaknnda henz biilmemi son ekin evresinde bir halka
14 Roggenwolf, s.24.
15 4 o V e

16A.g.y. s.*28; A.WJF. s.320. 17 Roggenwoif, s.25. 18 A.g.y. s.26. 19A.g.y. s.26; A W F . s.320. '^A .W .F . s.321. 21 A.W.F. s.321 ve devam.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - R U H U

yaparlar ve "Kurt orada, diye barrlar. Finisterre'de, ekin bime ii bitmeye yalan hasatlara, "ite Kurt orada; yakalayalm onu" diye barrlar. Her biri biecek bir yer ayrr kendisine, ilk bitiren, "Kurdu yakaladm diye barr.22 Guyene'de, son rn de biildiinde, tarla nn evresinde idi bir ko dolatrlr. "Tarlann Kurdu" denir buna. Boynuzlan ieklerden ve baaklardan bir elenkle sslenir, boynuna ve vcuduna da grlantlar ve kordelaiar sarlr. Btn oraklar ark lar syleyerek hayvann arkasnda yrr. Daha sonra da tarlada kesi lir. Fransann bu blgesinde son demete coujulage denir, yerli lehe sinde idi edilmi ko demektir bu. Dolaysyla koun ldrlmesi, son demette olduu dnlen tahl-ruhunun lmn temsil eder; fakat iki farkl tahl-ruhu kavram kurt olarak ve ko olarak birbi rine karmtr.23 Bazan, son demette yakalanan Kurdun k sresince, tahl-ruhu olarak ballarda etkinliini yenilemeye hazr durumda iftlik evinde yaadnn dnld de olur. Bunun iin de, kn ortasnda, uzayan gnler baharn yaklatn mjdeledii srada. Kurt bir kez daha ortada grnr. Polonya'da, bana bir kurt derisi atm olan bir adam, Noelde evrede dolatrlr; ya da ii doldurulmu bir kurt, para toplayan adamlar tarafndan evrede tanr.24 Yapraklara sarlm, Kurt diye arlan bir adamn evrede dolatrldna, onu gtren adamlarnsa para topladna degin eski bir tre olduunu gsteren olgular vardr.25 Tahl-ruhunun ald bir baka ekil de horoz eklidir. Avus turya'da ocuklar tarlalarda dolamama konusunda uyarlr, Tahlhoroz orada oturuyordur nk, gzlerini gagalayp karr sonra.26 Kuzey Almanyada. "Horoz son demette oturur" denir; oraklar son ekini bierlerken, "imdi Horozu kovacaz" diye barrlar. Son ekin biildiinde, "Horozu yakaladk" derler. Daha sonra ieklerden bir horoz yaplr ve bir diree balanarak oraklar tarafndan arklar syleye syleye eve getirilir.27 Transilvanya, Braller'de oraklar bii lecek son para ekine geldiklerinde, "imdi Horozu yakalayacaz"
; 2 A.W.F. s,32CX 3 A.W.F. s.520 ve devam. 24 A.W.F. s.322. 25 Ag.;y. s.323. 26 Die Korndmonen, s.13. 27 A.g.y. ; Schmitz, Sitten und Sagen des Eifler Volkes, i.s.95; Kuhn, Westflische Sagen, Mrchen und Gebruche, ii. s.181; Kuhn und Schwartz, Norddeutsche Sagen, Mrchen und Gebruche, s.398.

14

TANRIYI LDRME

diye barrlar.28 Fiirstenwalde'de, son demet balanmak zereyken, ekinin sahibi, bir sepet iinde oraya getirdii horozu serbest brakr ve tarlada komasna izin verir. Btn hasatlar, yakalayncaya kadar horozun peinden koar. Baka yerlerde, hasatlar biilmi son rn elle yakalamaya alr; bunu baarabilen kiinin horoz gibi tmesi gerekir, ve kendisine Horoz denir.29 Son demete Horoz, Horoz-demet, Hasat-horozu, Hasat-tavuu, Sonbahar-tavuu gibi adlar verilir. rnne gre, Buday-horozu, Fasulye-horozu vb. arasnda ayrm yaplr.30 Thringen, Wnschensuhl'da, son demet bir horoz ekline sokulur ve Hasat-horozu ad verilir.31 Tahtadan, kartondan ya da baaklardan yaplma bir horoz figr hasat arabasnn nnde kye tanr, Westphaliada horozun gagasnda her trden meyva bulunur. Bazan da son hasat arabasnda bir Mays-direinin tepesine horoz tas viri tutturulur. Baka yerlerde Hasat-tacna canl bir horoz ya da bir horoz figr balanr ve bir direin zerinde tanr. Galiyada ve baka yerlerde bu canl horoz, baaklardan ya da ieklerden yaplma bir grlanta balanr, bunu orak kadnlarn ba, hasat alaynn nnde yrrken ba zerinde tar.32 Silezyada, ekinin sahibine bir tabak zerinde canl bir horoz sunulur. Hasat yemeine Hasat-horozu, Amz-horozu vb. adlar verilir, bu yemekte, en azndan baz yerlerde, ba yemek bir horozdur.33 Bir arabac hasat-arabasn devirirse, Hasat-horozunu devirdi denir ve horozdan yani hasat yemein den olur arabac.34 zerinde horoz figr olan hasat-arabas, rn ambara alnmadan nce iftlik evinin evresinde dolatrlr. Daha sonra horoz evin kapsnn zerine ya da yanma, veya kapnn tepe28 G.A. Heinrich, Agrarische Sitten und Gebruche unter den Sachsen Siebenbr gens, s.21 29 Die Korndmonen, s.13. Kar. Kuhn and Schwartz, I.e. 30 Die Korndmonen, s.13. 31 Witzschel, Sagen, Sitten und Gebruche aus Thringen, s.220. 32 Die Korndmonen, s. 13 ve devam.; Kuhn, Westflische Sagen, Mrchen und Gebruche, ii. s. 180 ve devam; Pfannenschmid, Germanische Erntefeste, s. 110. 33Die Korndmonen, s. 14; Pfannenschmid, a.g.y. s . l l l , 419 ve devam. 34 Die Korndmonen, s. 15. Tahl-ruhunun bir erkek kaz eklinde dnld Shropshire'da da (bkz. cilt 1, s. 394), hasatta bir yk devirme anlamnda kullanlan deyim, "kaz karmak"tr, bunun karl verilen ceza ise hasat yemeinde kazdan olmakt (Bume ve Jackson, Shropshire Folk-lore, s. 375); ngiltere'nin baz blgelerin deyse hasat yemeine Hasat Yavru Kaz denirdi, ya da ans Kaz (Brand, Popular Anti quities, ii 23,26, Bohn basm).

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

15

iiine ivilenir, gelecek haata kadar orada kalr.35 Dou Frieslandde dvende son vuruu yapan kiiye Gdaklayan-tavuk denir, ve sanki bir tavukmu gibi nne dane salr.36 Tahl-ruhu bir horoz eklinde de ldrlr. Almanya, Macaristan, Polonya ve Picardy'nin baz blgelerinde, oraklar en son biilecek rnn iine bir canl horoz yerletirir ve tarlada peinden kotururlar, ya da boynuna kadar topraa gmerler horozu; daha sonra da bir orak ya da bir trpanla bam uururlar.37 Westphalia'mn birok yerinde, hasatlar tahtadan yaplma horozu iftlik sahibine verince o da onlara canl bir horoz verir: hasatlar horozu kamlarla ya da sopalarla ldrrler, ya da eski bir klla ban uururlar, veya ambarn iine kzlara atarlar, ya da piirmesi iin iftinin karsna verirler. Hasahorozu devrilmemise yani, araba devrilmemise hasatlar ift likteki bir horozu ta atarak ya da ban uurarak ldrme hakkn kazanrlar. Bu trenin ilemez duruma geldii yerlerde, iftinin karsnn hasatlar iin cockie-leekie yapmas ve orba iin kesilmi horozun kafasn onlara gstermesi hl yaygn bir dettir.38 Transilvanya, Klausenburg yresinde, hasat yerinde bir horoz, yalnzca ba grnecek biimde topraa gmlr. Daha sonra bir delikanl eline bir orak alr ve bir vuruta horozun ban uurur. Eer bunu yapa mazsa btn yl Kzl Horoz diye arrlar onu, insanlar gelecek yl rnn kt olacandan korkarlar.39 Transilvanya, Udvarhely yre sinde son demet iine bir horoz balanr ve i saplanarak ldrlr. Daha sonra derisi soyulur. Eti etrafa salr, fakat deri ve tyler gele cek yla kadar saklanr; baharda son demetten alman daneler horozun tyleriyle kartrlr ve ekin ekilecek tarlaya salr.40 Hibir ey, ho rozun, tahln ruhuyla zdeletirildiini bundan daha ak bir biimde gsteremezdi. Son demete balanp ldrlmekle horoz, rnle, lmyse tahln biilmesiyle zdeletirilmi oluyor. Tylerinin bahara kadar saklanmas ve hayvann iine baland son demetten
35 Die Korndmonen, s. 14. 6 A.g.y. s. 15. l 7 M I . s.30. 38 D ie Korndmonen , s.15. 39 A.g.v. s. 15; ve devam. 40 A .g 'y . $.15; M F . s.30.

16

TANRIYI LDRME

alman (anelerle kartrlmas, tylerin daneyle birlikte tarlaya sal mas yoluyla, horozun rnle zdeletirilmesi daha bir vurgulanm oluyor: onun hzlandrc ve bereket verici gc en ak bir biimde anlatlm oluyor. rnein, tahl-ruhu, bir horoz eklinde, hasatta ldrlyor, fakat baharda yeniden yeni yaama ve etkinlie dnyor. Yine, horozun tahla olan edeerlilii, hayvann topraa gmlme siyle, bann (tpk ekin baa gibi) bir orakla kesilmesiyle ok ak bir biimde dile getirilmi oluyor. Tatl-ruhunun bir baka yaygn bedenlemi ekli tavandr.41 Ayrslirem baz blgelerinde son ekinin biilmesine "Tavann kesil mesi" denir:42 Almanya'da son demetin bir ad da Tavandr.43 Dou Prusya'da Tavann henz biilmemi son ekin grubunda bulunduu ve son orak tarafndan kovalanmas gerektii sylenir. Oraklar, "Tavan kovan kii" olmamak korkusuyla son anda ok hzl alr; nk bunu yapan kiiyle, yani son rn bien kiiyle bol bol alay edilir.44 Transilvanya, Birk'te oraklar son ekin blgesine geldikle rinde, "Tavan yakaladk" diye barrlar45 Aurichte, daha nce de grdmz gibi,46 son rn bime anlamnda kullanlan bir deyim, "Tavann kuyruunu kesmek"tir. Almanya'da, svete, Fransa'da ve talya'da son rn bien kii iin genellikle "Tavan ldryor" denir.47 Norvete bu ekilde "Tavan ldrd" sylenen kii "tav ann kan "m brendi eklinde arkadalarna vermek zorundadr.48 Tahl-ruhu bazan da bir kedi eklini alr.49 Kiel yaknlarnda ocuklara ekin tarlasna girmemeleri sylenir, nk "Kedi orada otur maktadr." Eisenach Oberiand'de, "Tahl-kedinin gelip onlar yakala yaca" sylenir onlara; "Kedi-tahl rnn iine girer." Silezyann baz blgelerinde son rn biilirken "Kedi yakaland" denir: dven deyse, son vuruu yapan adama Kedi denir. Lyons yaknlarnda son
41 DieKorndmonen, s.l. 42 Folk-lore Journal, vii, 47. 43 Die Korndmonen, s.3. ^Lemke. Volksthmiiches in Ostpreussen, .24. 45 G.A. Heinrich, A grarische S itten and Gebrauche unter den Sachsen Siebenbrgens, s.21. 46 Bkz. cilt 1. s. 394. 47 M F . s .29 48 M F . s.29 ve devam; Die Korndmonen, s.5. 49A.W .F. s. 172-174; M .F . s.30.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

17

demete ve hasat yemeine Kedi denir. Vesoul yresinde son rn bitiklerinde "Kediyi kuyruundan yakaladk" derler. Brianon'da, Dauphine'de bime iinin balangcnda bir kedi kordelalar, iekler ve baaklarla sslenir. Buna top-derinin kedisi (le chat de peau de balle) denir. Bir orak alrken yaralanacak olursa, yara kediye yalatlr. Bime iinin kapannda kedi yeniden kordelalar ve baak larla sslenir; sonra dans ve elence balar. Dans bittiinde kedinin zerindeki ssler kzlar tarafndan trenle karlr. Silezyada Grnebergte son rn bien orakya Tom-cat (erkek-kedi) denir. avdar saplarna ve yeil sazlara sarlr, arkasna uzun, kvrk bir kuyruk tak lr. Bazan da ayn ekilde giydirilmi ve (dii) Kedi denilen bir adam elik eder ona. Grevleri, grdkleri insanlar kovalamak ve uzun bir sopayla ona vurmaktr. Amiens yaknnda, haatn bitimi iin kullan lan deyini, "Kediyi ldreeekler'dir, ve son rn biildiinde ift liin avlusunda bir kedi ldrlr. Fransa'nn baz blgelerinde dvende dvlecek son ekin destesi altma canl bir kedi konur ve dven sopalaryla dvlerek ldrlr. Daha sonra, Pazar gn kzar tlr ve bir tatil yemei olarak yenir. Tall-ruhu bir de bir kei eklinde grnr. Prusya kylerinde, ekinler rzgrn nnde yattnda, "Keiler birbirini kovalyor, "rzgr, keileri ekinin iinde sryor", "keiler otluyor" denir ve ok iyi bir rn beklenir. Bir de, "Yulaf-keisi yulaf tarlasnda oturuyor", "Tahl-keisi avdar tarlasnda oturuyor" denir.50 avdar-keisi, Yulaf-keisi ya da Fasulye-keisi oralarda oturduu ya da uzand ve onlar karaca ya da ldrecei iin ocuklar mavi tahl iekleri toplamak ya da fasulyeler arasnda tohum toplamak iin tahl tarlala rna girmesinler diye uyarlr.51 Bir hasat hastalandnda ya da al rken arkadalarnn gerisinde kaldnda, "Hasat-keisi ona tos vurdu," "Tahl-keisi tarafndan tosland" diye barrlar.52 Braunsberg (Dou Prusya) yresinde her hasat, yulaflar balarken "Tahlkeisi kendisine toslamasn diye" acele eder. Norvete Oefoten'de her hasatnn kendisine ayrlm bime alan vardr. Ortadaki bir hasat
50 W.Mannhardt, A.WJF. s.155. 51 A.g.y. s. 157 ve devam. 52A.g.y. s.159.

18

TANRIYI LDRME

kendi alann bimeyi yaknndakilerden sonra bitirdiinde, "Adada kalyor" derler onun iin. Geride kalan kii bir erkekse, erkek bir keiyi arma takliti yaparak barrlar, bir kadnsa, dii keiyi arma takliti bir ses karrlar.53 Aa Bavariada Straubing yaknla rnda, son rn bien adamn, rnne gre, "Tahl-keisini, Buday-keisini ya da Yulaf-keisini yakalad" sylenir. Ayrca, son rn yn zerine iki boynuz yerletirilir ve buna "boynuzlu Kei" denir. Dou Prusya, Kreutzburgta son demeti balayan kadna, "Kei demetin iinde oturuyor" diye barrlar.54 Swabia, Gablingende, bir iftliin son yulaf tarlas biilirken, oraklar tahtadan bir kei oyarlar. Bunun burun deliklerine ve azna yulaf baaklan sokulur ve iekten grlantlarla sslenir. Sonra da tarlaya yerletirilir ve adna Yulaf-keisi denir. Oraklar sona yaklarlarken her orak kendine den paray bitirmek iin acele eder: son olarak bitiren kii Yulaf-keisini alr,55 Yine, son demete Kei denir. Bavaria, Wiesent vadisinde tarlada ba lanan son demete Kei denir, "Her tarlann bir keisi olmal" diye bir ataszleri de vardr.56 Hesse, Spachbrckende biilen son bir avu ekine kei denir ve onu kesen adamla hayli alay edilir.57 Bazan son demet bir kei eklinde yaplr,58 "Kei onun iinde oturuyor" denir. Yine, son demeti bien ya da balayan kiiye Kei denir. rnein, Mecklenburg'da baz yerlerde son demeti balayan kadna, "Sen Hasat-keisisin diye barrlar. Hanover'de Uelzen yresinde, hasat enlii "Hasat-keisinin getiriimesi"yle balar; yani, son demeti ba layan kadn saplara sarlr, bana bir hasat-elengi geirilir ve bir at arabas iinde kye, dans yaplan yere getirilir. Lneberg yaknlarnda da, son demeti balayan kadn baaklardan yapma bir tala sslenir ve Tahl-keisi denir ona.59 svire'de St.Gall Kantonunda tarladaki son bir avu ekini bien ya da son hasat vagonunu ambara getiren kiiye, Tahl-keisi ya da avdar-kesi veya yalnzca Kei denir.60
53 A.g.y. s. 161, ve devam
W .M annhardt, A.W .F. s. 162. 55 Panzer, B eitrag zur deutschen M ythologie, ii. s.232 ve devam . No.426; A.W .F. s. 162. ^ P a n z e r, a.g.y. ii. s.228 ve devam . N o.422; A.W .F: 5.163.

37 A.W.F., s.163. 58 A.g.y. s. 164. 59 A.WJF. s. 164. 60 A .g.y. s. 164 ve devam.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

19

Thurgau Kantonunda Tahi-keisi denir ona; boynunda tpk bir kei deki gibi bir an vardr ve zafer alayyla gtrlr, ikiyle slatlr. Styria'nn baz blgelerinde de son rn bien kiiye Tahl-keisi, Yulaf-keisi vb. denir. Kural olarak, bylece Tahl-keisi adn alan kii gelecek haata kadar btn bir yl bu ad tamak zorundadr.6 1 Bir gre gre, bir kei eklinde ya da baka bir ekilde yakalan m olan tahl-ruhu, btn k iftlik evinde ya da ambarda yaar. Bundan dolay her iftliin kendi tahl-ruhu bedenlemesi vardr. Fakat bir baka gre gre, tahl-ruhu. yalnzca bir iftliin deil tm tahln cini ya da tanrsdr. Dolaysyla, bir iftlikteki btn rn biildiinde, hl biilmemi rnn bulunduu bir baka tarlaya kaar. Bu dnce, bir zamanlar Skye'de yerine getirilen Hasattresinde ortaya kar. Bime iini ilk bitiren ifti, bu ii henz bitir memi komu bir iftiye, elinde bir demet rnle bir adam ya da bir kadn gnderirdi; bu ifti ise, iini bitirdiinde bu demeti hl bime iiyle uraan komusuna gnderirdi; bylece demet, bime ii tamamlanncaya kadar iftlikler arasnda dolard. Bu demete, goabbir bhacagh, yani Topal Kei denirdi.62 Tahl-ruhu belki de rn bii lirken sakatland iin byle topal olarak temsil edilirdi. Bazan da son demeti iftlie tayan kadnn bir aya zerinde topallamas gerektiini daha nce grmtk.63 Bohemia ile Bavaria arasndaki Bhmer Wald dalarnda, iki kyl rnlerini evlerine getirirlerken kim nce eve varacak diye aralarnda yar yaparlar. Kyn ocuklar yar yitireni belirlerler ve geceleyin evinin atsna Yulaf-keisni dikerler, saplardan yaplma koskocaman bir kei figrdr bu.64 Fakat bazan kei eklindeki tahl-rahunun hasat yerinde orak ya da trpanla ldrldne inanlr. rnein, Mosellede, Bemkastel yre sinde, oraklarn birbirlerini hangi srayla izleyecekleri kurayla sapta nr. Birinciye n biici, sonuncuya da kuyruk biici derler. Bir biici nndeki biiciye yetiirse ar alan biiciyi bir para ekin iinde yalnz bana brakrm gibi evresinde eilip bierek nne geer. Bu ekin parasna Kei denir; bu ekilde kendisine "Kei kesilen" kii
61 A.g.y. 165. 62 Brand. Panuiar Antiquities, ii.24, Beim basm; A.W.F. s. 165. 63 Bkz. Cilt l.s .3 6 7 . &A.W.F. s. 165.

20

TANRIYI LDRME

arkadalar tarafndan btn gn alaya alnr, elenilir onunla. Kuyruk biici son baaklan da kestiinde. "Keinin ban uurduu sylenir onun. Grenoble yresinde bime ii sona ermeden nce, canl bir kei iekler ve kordelalarla sslenir ve tarlann evresinde komaya braklr. Oraklar arkasndan koar ve yakalamaya alr onu. Yaka landnda, kocas ban keserken iftinin kars smsk tutar keiyi. Hasat yemei bu keinin etiyle yaplr. Bir para et tuzlanr ve gelecek haata, yeni bir kei kesilinceye kadar saklanr. Sonra btn hasatlar bu etten bir para yer. Ayn gn, keinin derisinden bir palto yaplr, adamlaryla birlikte alan ifti, hasat zamannda yamur yamaya ya da hava ktlemeye balarsa bunu giymek zorundadr. Ama bir oraknn srt arrsa, ifti giymesi iin paltoyu ona verir.66 Bunun nedeni, yle grnyor ki, tahl-ruhunun neden olduu srt arsnn yine onun tarafndan iyiletirilebilecei dncesidir. Ayn ekilde, baka bir yerde, bir orak ekin bierken yaralandnda, tahl-ruhunun temsilcisi olarak bir kediye yarann yalatidm grmtk daha nce.67 Mon adasnda Estoyah oraklar, hasatta ilk baaklan bien kiinin srtna arlar gireceine inanr68 belki de tahl-ruhunun zellikle ilk baakta bulunduuna inanld iin; Transilvanya'da Saksonyai oraklar sut arsna yakalanmamak iin bitikleri ilk bir tutam baa bellerine sararlar.69 Burada da tahl-ruhuna iyiletirmesi ya da korumas iin bavurulmaktadr, ama bir kei ya da bir kedi ek linde deil. Ayrca, bir kei eklindeki tahl-ruhunun, dvme sopasyla srlp karlncaya kadar, ambarda duran biilmi ekinlerin arasnda gizlen dii dnlr bazan. rnein, Yukar Bavaria'da Marktl yresinde ekin demetlerine Sap-keiler ya da yalnzca Keiler denir. Ak alanda bir yn halinde toplanrlar ve karlkl yer alm iki sra erkek tara fndan dvlrler, dvenciler sopalarn vururken bir ark sylerler: Sap-keisini saplar arasnda grdk. Son kei, yani son demet, menek
63 A.W.F. s.I66; M .F. s.185.

<*A.WJF. s.166.
67 Bkz. eilt 2. s. 17. 68 Holzmayer, Osiliana. s.107. G.A. Heinrich, A grarische Sitten u. G ebruche unter den Sachsen Sieben brgens, s.19. Kars. B.K. s.482 ve devam i

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

21

elerden ve dier ieklerden yaplma bir elenMe sslenir, zerine kekler aslr. Ekin ynnn tam ortasna yerletirilir. Oraklardan bazlar ona saldrr ve en iyi parasn koparr alr; tekiler kendile rini sopalarnn zerine yle dikkatsizce atarlar ki, bazan balan yar lr. Bu son demeti dverken, her biri, karsndaki adama yl ier sinde yapm olduu bir kabahati, bir kt davran anmsatr.70 Tyrol'de Oberinntal'da son dvmeciye Kei denir.71 Wurtemberg, Tettnangda son rn demetine, evrilmeden nce son vuruu yapan dvenci Erkek-kei adyla anlr ve "Erkek keiyi kovalad" syle nir. Son ekin demeti dndrldkten sonra en son vuruu yapan kiiye Dii-kei denir.72 Bu trede tahln iinde, dii ve erkek olmak zere bir ift tahl-ruhunun oturduu ima edilmektedir. Dahas, dvme sra snda bir kei eklinde yakalanm olan tahl-nhu, dvme ii henz bitmemi olan bir komuya aktarlmaktadr. Franche Comtde, dvme ii biter bitmez, delikanllar dvme ii hl sren bir komu nun avlusuna saplardan yaplma bir kei figr kurarlar. Komu ifti buna karlk arap ya da para vermek zorundadr onlara. Wrtemberg, Ellwangen'de, dvme srasnda son rn demetinden bir kei tasviri yaplr; bacak yerine drt sopa, boynuz yerine iki sopa konur. Dvme sopasyla son vuruu yapan kii bu Keiyi dvme ii hl devam eden iftinin ambanna gtrmek ve yere frlatmak zorunda dr; bu ii yaparken yakalanacak olursa, Keiyi onun srtna balar lar.73 Yukan Bavaria'da Indersdorf ta da ayn tre geerlidir; saptan Keiyi komusunun ambanna atan adam, keinin melemesini taklit eder; eer onu yakalayacak olurlarsa, yzn karaya boyarlar ve Keiyi srtna balarlar.74 Elsass, Zabem'de, bir ifti, dven iinde komuiaradan bir hafta ya da daha fazla bir sre gerideyse, komulan kapsnn nne gerek bir doldurulmu kei (ya da tilki) brakrlar.75 Bazan da tahln kei eklindeki ruhunun dvme srasnda ldrld ne inanlr. Yukan Bavaria, Traunstein blgesinde Yulaf-keinin
70 Panzer, Beitrag zur deutschen Mythologie, ii. 225 ve devam. No.421; A.W.F. s. 168. 71 A.W.F. s. 168. 72 E. Meier, D eutsche Sagen, Sitten und G ebruche a us Schwaben, s.445, No. 162; A.WJF. s. 168. 73 A.W.F. s.169. 74 Panzer, a.g.y. ii. s. 224 ve devam. No.420; A.W.F. s. 169. 75 A.W.F. s. 169.

22

TANRIYI LDRME

son yulaf demetinde olduu dnlr. Ba yerine eski bir mlek konmu ve bir ucu zerine dikilmi eski bir trmk temsil eder onu. Daha sonra ocuklara Ylaf-keisini ldrmeleri sylenir.76 Hasat yerinin yanndan gemekte olan bir yabanc, biilmi ya da dvlm rnden insan eklinde kaan Tahl-keisi olarak kabul edilir bazan da. Bunun iin de, hasat yerinin yaknndan bir yabanc getiinde, btn iiler durur ve bir tek ses halinde "Kei! Kei!" diye barrlar. Schleswigde genellikle tarlada yaplan kolza tohumu dven srasnda, oradan geen yabanc apkasn karmazsa ayn ban ykselir.77 Prusya Slavlar klk rnlerini ekerlerken bir kei kesip, etini bir sr boinansai trenlerle yerler ve derisini bir mee aacnn ve byk bir tan yannda yksek bir diree asarlard. Haata kadar deri orada kalrd. Daha sonra, rahip roln stlenen bir kyl (Weidulut) bir dua okuduktan sonra genler el ele tutuur ve mee aacyla direk evresinde dans ederlerdi. Bundan sonra bir demet rn kaprlar, rahipse otlan idareli bir biimde datrd. Daha sonra kei derisini tan zerine yayar, zerine oturur, halka atalarnn tarihi, onlarn eski putperest treleri ve inanlar konusunda vaazda bulunurdu.78 Ekim zamanndan haata kadar bylece tarlada ash duran kei derisi, rnn bymesini gzeten tahl-ruhunu temsil etmektedir. Tahl-ruhunun sklkla ald bir baka ekil, boa, inek ya da kz eklidir. Bat Prusya, Conitz'de, rzgr ekinleri yalayarak geerken, "Tosun ekinin iinde kouyor" derler;79 sap zerindeki rn tok ve glyse, Dou Prusya'nn baz blgelerinde "Boa rnn iinde yatyor" derler. Graudenz blgesinde (Bat Prusya) bir hasat fazla zora gelip ayan incittiinde, "Onu Boa tepti"; Lothringen'deyse "Boay yakalam" derler. Her iki deyim de, hasatnn istemeden kutsal tahl-ruhu zerine bast, onun da bu kstah topal brakt anlamna gelmektedir.80 Bunun iin de Chambery yaknnda, bir orak orayla kendi kendini yaraladnda, onda "kz yaras olduu sylenir.81 Bunzlau blgesinde, son demet bazan boynuzlu bir kz ekline sokulur, ii ktkla doldurulur ve baaklarla sanlr. Bu figre
76 A.g.y. s. 170. 71 A.g.y. s. 170. 78 Praetorius, Deticiae Prussicae, s.23 ve devam; BK. s.394 ve devam. 79 M F . s.58. 80 Ayn yerde. 81 M F . s.62.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

23

Yal Adam (der Alte) denir. Bohemya'nn baz blgelerinde son demet insan eklinde yaplr ve Buffalo-boas ad verilir.82 Bu rnek ler tahl-ruhunun insanbiimci ve hayvanbiimci kavranlan arasn daki bir kanmay gsteriyor. Bu kanklk, idi bir kou kurt ad altnda ldrmedeki karklkla kouttur.83 svire'de, Thurgau Kan tonunda son demet, eer iriyse, nek diye adlandrlr.84 Btn Swabia'da tarladaki son ekin demetine nek denir; son baaklan bien adam "nei yakalar", kendisi de inek ya da rnne gre, Arpa-inei ya da Yulaf-inei diye adlandnlr; hasat yemeinde kendisine iek lerden ve baaklardan bir demet verilir ve tekilerden daha zgrce yemesine, imesine izin verilir. Fakat kendisine taklnr, glnr; hi kimse nek olmaktan holanmaz.85 nek bazan da tahl baaklarndan ve ieklerinden yaplma bir kadn figryle temsil edilir. Son bir avu rn bien adam tarafndan iftlik evine getirilir. ocuklar ada mn peinden koarlar; komular toplanp, ifti inei ondan alncaya kadar onunla alay ederler.86 Burada da tahl-ruhunun insan ve hayvan eklinde temsili arasnda kanma aktr. svire'nin birok blgele rinde, son baaklan bien orakya Buday inei, Tahl-inei, Yulafinei ya da tahl-tosunu denir ve eitli akalann hedefi olur.87 Dou Prusya'nn baz blgelerinde, son ekin bime alannda oraklarn dik katsizlii yznden birka baak biilmemi olarak kalr, o zaman ba orak bunlan yakalar ve "Boa! Boa!" diye barr.88 te yandan, Yukan Bavaria'da Rosenheim blgesinde, bir ifti hasadn almada komularndan ge kalrsa, komulan onun toprana bir Sap-Boa dikerler. Bu, tahtadan bir ereve zerine yerde kalm ekinden yapl m ve ieklerle, yapraklarla sslenmi dev bir figrdr. zerine, toprana Sap-Boann dikildii adamla alay eden gln dizelerin yazld bir kt tuttururlar.89
82 M F . s.59. 83 Bkz. cilt 2, s.13. S4B F . s.59. 85 E.Meier, Deutsche Sagen, Sitten und Gebruche aus Schwaben, s.440 ve devam Say. 151, 152, 153; Panzer, Beitrag zur deutschen Mythologie, ii. s. 234. No. 428; M F . s. 59. 86 Panzer ,a.g.y. s.233, No. 427; M F . s.59. 87 M F . s.59 ve devam. 88M.F. s.58. 89 M F . s.58 ve devam.

24

TANRIYI LDRME

Bir de, boa ya da kz eklindeki tahl-ruhu, ekin bime iinin bitiinde hasat alannda ldrlr. Dijon yaknnda Pouly'de, son baaklar biilmek zereyken, kordeiaiar, iekler ve baaklarla sslen mi bir kz tarlann evresinde dolatrlr, btn hasat ekibi pein den dansederek gelir. Sonra eytan klna girmi bir adam son rn baan bier ve hemen kz ldrr. Hayvann etinin bir ksm hasat yemeinde yenir: bir ksm da tuzlanr ve baharda ilk tohum ekme gnne kadar saklanr. Pant Mousonda ve baka yerlerde son ekin bime gnnn akamnda, ieklerle ve baaklarla sslenmi bir dana, nnde bir tutam yem tutularak ya da sopal adamlarca srle rek veya iftinin kars tarafndan bir iple ekilerek iftlik evinin ev resinde kez dolatrlr. Bu tren iin seilen dana o yln baharnda iftlikte domu olan ilk danadr. Btn oraklar letleriyle peinden gider. Daha sonra kamasna izin verilir; oraklar tarafndan yakala nr, danay yakalayan kii Dana Kral adn alr. Sonunda trenle kesi lir; Luneville'de kasap roln oynayan adam kyn Yahudi tccar dr.00 Tahi-ruhu, bazan da dven srasnda boa ya da inek eklinde yeniden ortaya kmak zere ambarda biilmi ekinler arasnda sakla nr. rnein, Thringen, Wurmlingen'de dvende son vuruu yapan adama nek, daha dorusu rnne gre, Arpa-inei, Yulaf-inei, Nohut-inei vb. denir. Batan aa saplara sarlr: bana boynuz yerine sopalar taklr, iki delikanl iplerle su imeye kuyuya gtrr onu. Oraya giderken bir inek gibi brmek zorundadr, uzun bir sre nein adyla arlr.91 Swabia, Obermedlingen'de, dven ii sonuna yaklatnda, her erkek son vuruu yapan kii olmamaya alr. Son vuruu yapan kii "nei alr, yrtk prtk bir eteklik, kukuleta ve kadn orab giydirilmi saptan bir figrdr bu. Saplardan yaplm bir iple adamn srtna balanr; yz karaya boyanr, yine saplardan yaplm iplerle bir at arabasna balanr ve kyn evresinde dola trlr.92 Burada yine biraz nce iaret ettiimiz, insanbiimli ve hayvanbiimli tahl-ruhu kavramlar arasnda bir karma gryoruz.
M .F . s.60. 9IE. Meier, Deutsche Sagen, Sitten und G ebruche aus Schwaben, s.444 ve devam. No. 162, M F . s.61. 92 Panzer, Beitrag zur deutschen M ythologie, ii. s. 233, No.427.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

25

Schaffhausen Kantonunda son rn dven kiiye nek denir; Thurgau Kantonundaysa Tahd-boas; Zrich Kantonunda Dvenci-inei. Bu sonuncu blgede saplara sarlr ve meyva bahesindeki aalardan birine balanr,93 Macaristan'da Arad'da, dvende son vuruu yapan adam saplara ve inek derisine sarlr, bana boynuzlar taklr.94 Dres den blgesinde Pessnitz'de sopayla son vuruu yapan kiiye Boa denir. Saptan bir adam yapp bir komunun penceresi nne dikmek zorundadr.95 Birok rnekte olduu gibi burada da tahl-ruhunun, dven iini henz bitirmemi bir komuya aktarld aka grl mektedir. Thringen, Herbrechtingen'de eski psk giysili bir yal kadn tasviri, dvende sona kalm iftinin ambarna frlatlr. Tasviri ambara atan kii "ite nek senin" diye barr. Dvenciler onu yaka layacak olursa- btn gece alkorlar ve hasat yemeine gndermemek yoluyla cezalandrrlar.96 Bu son trelerde insanbiimli ve hayvanbiimli tahl-ruhu kavramlar arasndaki karma yeniden karmza kyor. Bir de, boa eklindeki tahl-ruhunun bazan dven srasnda ldrldne inanlr. Auxerre'de son demet rn dvlrken, on iki kez "Boay ldryoruz" diye barlr. Bime iinden hemen sonra tarlada bir kzn kesildii Bordeaux yresinde, dvende son vuruu yapan adamn "Boay ldrd" sylenir.97 Chambery'de son demete Gen kzn demeti denir, ona doru bir yar yaplr, btn oraklar katlr buna. Dvende son vuru yapldnda "kz ldrld" denir, bunun zerine son baa bien orak hemen gerek bir kz keser. kzn eti akam yemeinde oraklar tarafn dan yenir.98 Bazan da grevi gelecek yln rnn hzlandrmak olan gen tahl-ruhunun hasat alannda bir Tahl-bebek olarak doduuna inanl dn grmtk.99 Ayn ekilde Berry'de de gen tahl-ruhunun hasat alannda doduuna inanlr. nk, bir destecinin elinde btn rn balayacak kadar ip yoksa, kalan buday bir kenara brakr ve inek
9} M F . s.61 ve devam. 94 M F . s.62. 95 M F . s.62. 96 E. Meier, a.g.y. s.445 ve devam. No. 163. 97 M F . s. 60. 98 M F . s.62. 99 Bkz. cilt 1, s. 337.

26

TANRIYI LDRME

brmesi taklidi yapar. Bunun anlam, "demet bir buza dourdu demektir.100 Puy-de-Dme'de kadn ya da erkek desteci peinden git tii orakya yetiemezse, "Buzay douruyor" denir.101 Prusya'nn baz blgelerinde benzer durumlarda, kadna "Boa geliyor diye barrlar ve boa gibi brrler. Bu rneklerde kadn, Tahl-inei ya da yal ahl-ruhu olarak dnlmektedir, oysa varsaylan buza Tahl-buzas ya da gen talul-rhudur. Avusturya'nn baz blgele rinde sylencesel buzann (Muhklbchen) baharda baveren rn arasnda grldne ve ocuklar ittiine inanlr; ekinler rzgrda dalgalandnda, "Buza dolayor" derler. Akas, Mannhardt'm da gzlemledii gibi, bu ilkbahar buzas, daha sonra dven srasnda ldrldne inanlan ayn hayvandr.102 Tahl-ruhu bazan bir at ya da ksrak eklinde grnr. Kalw ile Stuttgart arasnda, ekin rzgr nnde eildiinde, "At koturuyor" derler.103 Hertfordshire'da, bime iinin sonunda "Ksra bartma" denilen bir tren vardr ya da vard. Tarlada biilmemi olarak duran son ekin saplan bir araya balanr ve Ksrak denir ona. Oraklar biraz uzakta dururlar ve oraklann ona doru atarlar, onu ortasndan bien kii, alklar ve gller arasnda dl kazanr. Ekin biildikten sonra oraklar yksek sesle kez "Onu yakaladm! diye barr. tekiler kez yant verirler, "Ne yakaladn?" "Bir Ksrak! Bir Ksrak! Bir Ksrak!" "Kimin Ksra? diye sorulur kez. Sahibinin adn vererek kez A.B.nin. "Onu nereye gndereceksin?" Henz btn rnn bimemi olan bir komunun adm vererek, "C.D.'ye".104 Bu trede ksrak eklindeki tahl-ruhu btn rnn biildii bir iftlikten hl biilmemi olan bir baka iftlie gnderilir, dolaysyla tahlruhunun doal olarak oraya sand varsaylr. Shropshire'da buna benzer bir tre vardr. "Ksra bartma, arma ya da ona seslenme, herhangi bir toprakta ya da blgede haat ilk olarak bitiren iftliin adamlar tarafndan yaplan bir trendir. Bu trenin amac, kahraman lklarn evreye duyurmak ve kastl bir ekilde 'owd mar' [yal ks
100 Laisnel de la Salle, Croyances et Lgendes du Centre de la France, ii.. 135. 101 M F . s.62, "II fait le veau. 102 M F . s.63. 103 M F . s.167. 104 Brand, Popular Antiquities, ii. 24, Bohn basm.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

27

ra] onlarn chemine [team-takm] yardma gndermeyi teklif ede rek onlarla dalga gemektir. Btn adamlar rnn bulunduu alanda, ya da daha iyisi iftlikteki en yksek yerde bir araya toplanr (aatan yaplma hasat testisi de birlikte tabii) ve yksek sesle 'Hip, hip, hip hurrah!' baryla balayan aadaki karlkl konuma geer arala rnda: " Yakaladm onu, yakaladm onu, yakaladm onu!' *Ne yakaladn, ne yakaladn, ne yakaladn?' " 'Bir ksrak, bir ksrak, bir ksrak!' " 'Kimin, kimin, kimin?' " 'A aann, A aann, A aann!' (Burada haat bitmi ift lik sahibinin ad verilir.) " 'Nereye gndereceksin onu, nereye gndereceksin onu, nereye gndereceksin onu?' " 'B aamnkine, B aamnkine, B aanmkine' (burada haat henz bitmemi birinin ad verilir)." Haatn en son bitiren ve dolaysyla Ksra kimseye gndereme yen iftinin "btn k onu saklayaca" sylenir. Ksran yalandan gnderilmesi, bazan yine yalandan yardmn kabul ediliiyle yantla nr. rnein yal bir adam kendisiyle grme yapan birine yle sylemitir: "Biz akam yemeindeyken elinde yularla bir adam geldi ve onu gtrmek istedi." Ama bir yerde (Leebotwood yaknnda Longnor) daha 1850ye kadar, Ksrak gerekten gnderilirdi. "Haat n ilk bitiren iftinin rgat ba, ekibin en iyi atna biner hem adam hem de at kordelalarla, eritlerle sslenmi olarak yaya bir olan ocuk, at ve adam iftini tantanayla komu iftlie gtrrd. Bazan ksra gtren adam, ok miktarda hasat biras ald gibi, bazan da biraz kaba, sert ve alayl bir davranla karlanrd, zerindeki ssler filan alnm olarak geriye dnerdi."105 Lille yresinde at eklindeki tahl-ruhu dncesi hl aka korunmaktadr. Bir hasat alrken yorgun dtnde, "Atn yorgunluu ona geti" denir. "Atn Ha" denilen ilk demet, ambarda imir aacndan yaplma bir ha zerine
105 Bume ve Jackson, Shropshire Folk-lore, s.373 ve devam.

28

TANRIYI LDRME

yerletirilir ve iftlikteki en gen atn bunu ayaklan altoda inemesi gerekir. Oraklar, son rn saplan evresinde "Atn kalntlanna bakn" diye bararak dans ederler. Bu son desteden elde edilen tahl yemesi iin blgedeki en gen ata verilir. Blgenin bu en gen at, Mannhardt'm da syledii gibi, gelecek ylm tahl-ruhunu, biilen son tahl yemekle yal Tahl-atmn ruhunu iine alm olan tahl-tayn temsil eder; her zaman olduu gibi, yal tall-ruhu son sman son demette bulur. Son demeti dvenlerin "At dvd" sylenir.106 At eklindeki tahl-ruhuun bir baka izi de Berry'den gnderilen not larda grlyor. Orada hasatlar leyin tarlada le uykusuna yatma alkanlndadr. Buna "At grme" denir. Hasatlarn ba ya da "Kral", uyuma iaretini verir. Bu iareti vermekte gecikecek olursa, hasatlardan biri bir at gibi kinemeye balar, tekiler de onu taklit eder, sonra hepsi birden "At grmeye" giderler.107 zerinde duracamz, tahl-ruhunun ald son hayvan ekli domuzdur (erkek ya da dii). Thringen'de, rzgr taze ekinleri dalga landrdnda, bazan "Erkek domuz ekinin iinde koturuyor" denir.108 Oesel adasndan Estonyallar arasnda son demet avdar-Ay diye adlandrlr, onu yapan adam da "avdar-ayy srtna aldn!" banyla selamlanr. Buna karlk, adam bir ark patlatr, arkda bol rn iin dua eder.109 Augsburg yaknnda Kohlerwinkel'de, haatn bitiminde biilmemi son deste, srasyla btn hasatlar tarafndan sap sap biilir. Son sap bien kii "Dii domuzu alr", alay edilir ken disiyle.110 teki Swabia kylerinde de, son rn bien adam "Dii domuzu alr" ya da "avdar-domuzu alr."1 11 Yukar Bavaria, Traunstein blgesinde son bir avu buday ya da avdan bien kii "Dii domuzu alr" ve kendisine Domuz srcs denir.112 Swabia, Friedingen'de, dvende son vuruu yapan adama Dii domuz rnne gre, Arpa-domuz. Tahl-domuz denir. Onstmettingen'de dvende son
106 M.F. s.167. 107 Laisnel de la Salle, Croyances et Lgendes du Centre de la France, ii. 133; M F . s.167 ve devatru. 108 W itzschel, Sagen, Sitten und G ebruche aus Thringen, s.213, No.4. 109 Holzmayer, O stliam, s. 107; M .F. s.187. 110 Birlinger, Aus Schwaben, ii. 328. 111 Panzer, Beitrag zur deutschen M ythologie, ii. s.223, 224, Sayn 417, 419. ^ m .F. s.112. '

30

TANRIYI LDRME

skandinav Noel Kt'nde domuz eklinde temsil edilmi tahl-nhu.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

31

vuruu yapan adam "Dii domuzu alr"; ou kez bir demet iine ba lanr ve boynunda bir iple yerde srklenir.113 Swabia'da genellikle dven sopasyla son vuruu yapan adama Dii Domuz denir. Bununla birlikte, Dii domuz olarak durumunun iareti olan saptan yaplm ipi bir komuya aktarmakla bu kt payeden kurtulabilir. Bunun iin de bir eve gider ve "ite Dii domuzu size getiriyorum diye bararak saptan ipi eve frlatr. Evdekiler onu kovalar; yakalarlarsa dverler, saatlerce domuz ahnna kapatrlar ve "Dii domuzu" oradan uzakla trmak zorunda brakrlar.114 Yukan Bavaria'nn birok blgesinde dvende son vuruu yapan adam, "Domuzu tamak" zorundadr yani ya saptan yaplma bir domuz tasviri ya da yalnzca bir deste sap tan ipi. Bunu dven iinin henz bitmedii bir komu iftlie gtrr ve ambara atar. Dvenciler onu yakalarlarsa ona kt davranrlar: dverler, yzn karaya boyarlar ya da kirletirler, pislie atarlar, Domuzu srtna balarlar; Domuzu tayan kimse bir kadnsa san keserler. Hasat le ya da akam yemeinde "Domuzu tam olan" adam domuz eklinde yaplm bir ya da daha fazla hamur kftesi alr; bazan da bir byk, birka tane de kk hamur kftesi alr; kfteler domuz eklinde yaplmtr, byk olana dii domuz, kklereyse yavru domuzlar denir. Bazan yemee ilk el atma ve teki dvenciler kaklar ve sopalarla eline vururken alabildii kadar kk kfte (yavru domuz) alma hakkna sahip olur, Hamur kfteleri kadn hizmeti tarafndan datlrken, masadaki herkes' "Sz, sz, sz!" diye barr, domuzlan arrken akardan sestir bu. Bazan yemekten sonra "Domuzu tam" olan adamn yz karaya boyanr ve bir ara baya bindirilip arkadalar tarafndan kyn evresinde dolatrlr, arkalarndan, sanki domuzlan camyormu gibi "Sz, sz, sz!" diye baran bir kalabalk gelmektedir. Bazan da, arabann zerinde ky evresinde dolatnldktan sonra bir gbre ynnn zerine atlr.115 Domuz eklindeki tahl-ruhu hasatta olduu kadar ekim zama nnda da rol oynar. Couriand. Neuautz'da yl iinde ilk kez arpa eki lirken, iftinin karisi domuzun srt kemiini kuyruuyla birlikte kay
113 E. M eier. Deutsche Sagen, Sitten und Gebruche aus Schwaben, s.445, N o.162, 114 Birlinger, V oiksthmliches aus Schwaben, ii. 425, No.379. l iS Panzer, Beitrag zur deutschen Mythologie, ii, s.221-224, Say: 409, 410, 412.
4 1 3 ,4 1 4 ,4 1 5 ,4 1 8 .

32

TANRIYI LDRME

natr ve tarlada tohum eken kiiye getirir. Adam suyu ier, fakat kuy ruu paralara ayrarak tarlaya gmer; rnn baaklarnn kuyruk kadar uzun byyeceine inanlr.116 Burada domuz, bereketlendirici gcnn bazan zellikle kuyruunda bulunduu varsaylan tahlruhudur.117 Bir domuz olarak, ekim zamannda topran iine konur, ve bir domuz olarak hasat zamannda olgun tahl arasnda yeniden ortaya kar. nk, daha nce de grdmz gibi118 komu Estonyallar arasnda son demete avdar-domuzu denir. Buna benzer treler Almanya'da da grlmektedir. Meiningen yaknnda Saiza blgesinde, domuzun gvdesinde telli bir kemie "Savurucu pervanedeki Yahudi" (der Jud' auf der Wanne) denir. Bu kemiin eti Byk Perhizin Arife gn kaynatlr, fakat kemik kller arasna konur. Aziz. Peter Gn (22 ubat) komular bu klden birbirine verir, daha sonra da tohum lua kartrrlar.119 Hessen. Meiningen vb. yerlerde halk Asl Wed nesdayde ve Meryem Yortusunda kurutulmu domuz pirzolasyla yaplm bezelye orbas ier. Pirzola kemikleri daha sonra toplanr ve ekim zamanna kadar odada bir yere aslr, ekim zaman ekim yapl m tarlada yere sokulur ya da tohum torbasna keten tohumlan ara sna konur. Bunun toprak bitine ve kstebeklere kar amaz bir ila olduu ve keten tohumunu gelitirecei ve boy attraca dnlr.120 Beyaz Rusya'nn birok blgesinde halk Paskalya Yortusunda kuzu ya da yavru domuz kzartmas yer, daha sonra kemikleri, ekini doludan korumak iin, gerilerine tarlalara frlatr.1 2 1 Fakat domuz eklinde bedenlemi tahl-ruhu kavram, hibir yerde, Iskandinavlann Yule Domuzu (Noel domuzu) tresindeki kadar aka dile gelmi olamaz. sve ve Danimarka'da. Yule (Noel) domuzu eklinde bir somun ekmek piirmek bir tredir. Buna Yule Domuzu denir. Bunun yapmnda ou kez son demetten alnan tahl kullanlr. Btn Yule boyunca Yule Domuzu masada durur. ou zaman ballarda ekim zamanna kadar saklanr, o zaman bir ksm
116 M.F, s. 186 ve devam. 117 Bkz. s. 11. 118 Bkz. s. 28. 119 M.F. s. 187. 120 MJF. s. 187 ve devam; Witzschei Sagen, Sitten und Gebruche aus Thringen, s. 189. 218; W.Kolbe, Hessische Volks-Sitten und Gebruche (Marburg, 1888), s.35, 121 M.F. s.188; Ralston, Songs o f the Russian People, s.220.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

33

tohuma kartrlr, bir ksm yemeleri iin sabanclara ve saban atla m a ya da kzlerine verilir, iyi bir hasat beklenir bunun sonunda.122 Bu trede, son demette bulunan tahl-ruhu, k ortasnda, son demetin tahlndan yaplma bir domuz eklinde ortaya kar; onun tahl zerin deki hzlandrc gcyse, Yule Domuzunun bir ksmnn tohumlua kar tnimasyia, bir ksmnn da yemeleri iin sabancya ve onun hay vanlarna verilmesiyle gsterilir. Ayn ekilde Tahl-tilkisinin de, yln bahara dnd k ortasnda grndn grmtk.123 sve kyllerinin eitli boinanlannda kulland Yule sapnn da, en azn dan ksmen, Yule Domuzunun yapld son demetten geldiini karsayabiliriz bundan. Yule sap uzun avdar-sapdr, bir paras bu mev sim iin bir kenara konur. Noel'de evin tabanna serpilir, kyller birok meziyet atfederler ona. rnein, ondan bir parann yere sal masnn, kra bir topra verimlendireceini dnrler. Yine, Noelde bir kyl bir ktk zerine oturur; en byk olu ya da kz, ya da ocuklar yeteri kadar byk deilse anann kendisi onun dizleri zerine bir tutam Yule sap koyar. Kyl bunlarn arasndan tek tek saplan ayrr ve teker teker tavana frlatr; tavan kirilerine ne kadar sap yaprsa, hasatta dvecei o kadar avdar demeti olacaktr.124 Yine, meyva aalarna bereketlendirme bys yaplrken aalan balamada yalnzca Yule sap kullanlabilir.125 Yule sapnn bu kullammlan, onun, Yule Domuzuna atfedilenlere benzer bereketlendirici zelliklere sahip olduuna inanldn gsteriyor. nceleri, Noel'de gerek bir domuz kurban edilirdi,126 ayn zamanda, Yule Domuzu zelliinde bir adam. sve'te yerine getirilen bir Noel tresinden en azndan bu karlabilir. Bir adam bir deriye sanlr ve aznda bir tutam sap tar, derinin, iinden dan frlayan bu saplar domuzun kllanna benzer. Bir bak getirilir, yz karaya boyanm bir kadn adam kurban eder gibi yapar.127
122 A.W.F. s.197 ve devam; Panzer, Beitrag zur deutschen Mythologie, ii. s.491; Jamieson, Dictionary o f the Scottish Language, s.v. "Maiden"; Afzelius, Volkssagen und Volkslieder aus Schwedens lterer und neuerer Zeit, bersetzt von Ungewitter, i.9. 123 Bkz. s. 13. 124 L.LIoyd, Peasant Life in Sweden, s.169 ve devam, 182. Noel gecesi ocuklar Yule saplarndan yaplma bir yatakta yatar (a.g.y. s. 177). 125 Jahn, Deutsche Opfergebruche, s. 215. Kar. bkz. cilt 1. s. 62. 126 Afzelius, a.g.y. i.31. 127 Afzelius, a.g.y. i.9; Lloyd, Peasant Life in Sweden, s.181,1S5.

34

TANRIYI LDRME

Kuzey Avrupa halk trelerinde tahl-ruhunun hayvan eklinde bedenlemesi konusunda bu kadar rnek yeter. Bu treler, hasat yemeinin kutsal zelliini aka ortaya koyuyor. Tahl-ruhu bir hay vanda bedenlemi olarak dnlyor, bu kutsal hayvan ldrlyor, eti ve kan hasatlar tarafndan paylalyor. rnein, horoz, kaz, tav an, kedi, kei ve kz hasatlar tarafndan kutsal olarak yeniyor, domuzsa baharda sabanclar tarafndan kutsal olarak yeniyor.128 Kut sal varln gerek etinin yerine bir de ona benzeyen ekmek ya da hamur kfteleri yaplr ve trenle yenir. rnein, domuz eklinde hamur kfteleri yaplr ve hasatlar tarafndan yenir, erkek domuz eklinde yaplan somunlar (Yule Domuzu) baharda sabanclar ve hay vanlan tarafndan yenir. Okuyucu, insanbiimli ve hayvanbiimii tahl-ruhu kavramlar ara sndaki tam koutluu farketmi olmal. Koutluu burada ksaca zet leyebiliriz. Ekinler rzgrda dalgalandnda ya Tahl-anann ya da tahl kurdunun vb. ekinin iinden getii sylenir. ocuklara, ya tabl arsa ya da tail-kurdu orada olduu iin ekinler iinde dolamamalar sylenir. Biilen son ekinde ya da dvlen son demette ya Tahlananm ya da tahl-kurdunun vb. varolduu dnlr. Son demete ya Tahl-ana ya da Tahl-kurdu vb. denir, ve ya bir kadn ya da bir kurt eklinde yaplr. Son demeti bien, balayan ya da dven kiiye, demetin kendisine verilen ada gre ya Yal Kadn ya da Kurt vb. denir. Baz yerlerde olduu gibi insan eklinde yaplan ve Gen K z . .Ana ya da Mays ad verilen bir demet, tahl-ruhunun kutsamasnn srekliliini salamak zere bir hasattan brne saklanr: ayn ekilde, baz yerlerde Hasat-horozu, baka yerlerdeyse keinin eti ayn amala bir hasattan tekine saklanr. Baz yerlerde de Tahl-anadan alnan daneler, bol rn elde etmek iin baharda tohumlua kartr lr; baz yerlerde horozun tyleri, sve'teyse Yule Domuzu bahara kadar saklanr ve buna benzer bir amala tohumlua kantnlr. Tahlana ya da Gen kzn bir ksm gelisinler, bysnler diye yemeleri iin srlara verildii gibi, yule Domuzunun bir ksm da baharda saban sren atlara ya da kzlere verilir. Son olarak, tahl-ruhunun
128 Bkz. s. 15, 17, 18, 19, 24, 26, 32. Tavanla ilgili olarak, avanm kan yerine brendinin gemesi hi kukusuz nispeten ada bir ey.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

35

lm, oun insan ya da hayvan temsilcisini ldrerek (gerekten ya da yalandan) yerine getirilir; trende bulunanlar kutsal varln temsil cisinin gerek vcudunu ya da kanm veya ona benzer bir ekilde yaplm olan ekmei paylar. Tahl-ruhunun ald dier hayvan ekilleri erkek geyik karaca, koyun, ay. eek, tilki, fare, leylek, kuu ve aylaktr.129 Tahlruhunun neden bir hayvan, birbirinden o kadar farkl hayvan ekille rinde grleceinin sanld sorulduunda, buna u yant verebiliriz: ilkel insan iin ekinin iinde bir hayvann ya da bir kuun sadece grnmesi, bu hayvan ya da kula ekin arasnda gizemli bir balant nn kurulmas iin yetiyordu belki de; ayrca, eski zamanlarda tarlalar itlerle birbirinden ayrlmadan nce her tr hayvann onlarn zerinde zgrce dolatm anmsarsak, bugn nadir bir rastlant dnda, ekin iersinde dolat grlemeyecek at ve inek gibi iri hayvanlarn bile ekinle zdeletirilmesine amamamz gerekir. Bu aklama, hay vana dnm tahl-ruhunun biilmemi son ekin destesi iinde giz lendiine inanld duruma zellikle uygun dmektedir. nk hasatta birok yabanl hayvan yabani tavanlar, tavanlar, keklikler, vb. genellikle ekin bime ii ilerledike biilmemi duran son deste ekin ime srlrler ve o da biirken oradan da kaarlar. Bu olay her zaman grldnden, oraklar ve teki hasatlar ou kez ellerinde tfekler ve sopalarla son ekin destesi evresinde toplanp, ekin iin deki son smandan da dar frlayan hayvanlan bunlarla ldrr ler. mdi, sihirli ekil deitirmelere tamamen inanlr gzle bakan ilkel insan, ekin iindeki yuvasndan kovulan tahln ruhunun, orak nn ora altna dnce son para ekinden frlad grlen hayvan eklinde kamak zorunda kalmasn ok doal bir ey olarak grr. Yani tahl-ruhunun bir hayvanla zdeletirilmesi, oradan geen bir yabancyla zdeletirilmesine benzer. Hasat yaplan tarlann ya da dven yerinin yaknnda bir yabancnn aniden belirmesi, ilkel akln, onu biilen ya da dvlen tahl iinden kaan tahln-ruhuyla bir tut mas iin yeter olduuna gre, biilen ekinin iinden kan bir hay van da yklan yuvasndan kaan tahl-ruhuyla bir tutmas iin yeterlidir. Bu iki zdeletirme birbirine o kadar benzer ki, bunlan akla
129 Die Korndam onen, s .l.

36

TANRIYI LDRME

maya alrken birbirinden ayrmak olanakszdr. Bu sonuncu zde letirmenin aklamas iin burada nerilenden baka bir ilke bekle yenler, aklamalarnn birinci zdeletirmeyi de kapsadm gster mek zorundadr. Fakat buna bir aklama bulabilsek bile, kyl folklorunda tahlruhunun genellikle hayvan eklinde kavrand ve temsil edildii gerei varln srdrr. Bu gerek, baz hayvanlarn, Dionysos, Demeter, Adonis, Attis ve Osiris gibi eski bitki tanrlaryla olan iliki sini aklayamaz m? Dionysos'la balayalm. Onun bazan bir kei, bazan da bir boayla temsil edildiini grmtk. Bir kei olarak, Pan'lardan, Satyr'lerden ve Silenos'lar gibi kk tannlardan pek ayrlamaz; btn bu kk tanrlar onunla sk skya ilikilidir ve hemen her zaman kei eklinde temsil edilirler. rnein Pan heykellerde ve resimlerde genellikle kei yzl ve kei ayakl olarak temsil edilir.130 Satyr'ler sivri kei kulak lar, bazan da yeni srmekte olan boynuzlan ve ksa kuyruklan olan bir hayvan olarak izilir;1 3 1 Bazan onlardan yalnzca kei olarak sz edilir;132 oyunlarda onlann rol kei derileri giyinmi insanlar tarafndan oynanr.133 Silenos, resimde bir kei giysisine brnm olarak grnr.134 Bundan baka, Yunan Pan'lanmn ve Satyr lerinin talyan karlklan olan Faunalar, kei ayakl, kei boynuzlu, yan kei olarak betimlenir.135 Yine, btn bu kei eklindeki kk tannlar az ya da ok belirgin olarak orman tannlannn zelliklerini paylarlar. rnein, Pan, Arkadiallar tarafndan Ormann Efendisi olarak adlandmlrd.136 Silenos'lar Nympha'yla birliktedir.137 Faunalar aka orman tanrlar olarak gsterilir;138 onlann bu zellikleri, adlarnn da gsterdii gibi orman ruhlan olan Silvanos'la ve Silvanos'larla ilikile
130Herodotos, ii.46. 13i Pj-eiler, GriechischeMythologie 3, i. 600; A.WJF. s.138. 132/4.iy.F. s.139. 133 Pollus, iv. 118. 4A.W.F. s. 142. 135 Ovid, Fasti, ii 361, iii. 312; v. 101; ayn yazar,Heroicks, iv. 49. t36Macrobius, Sat. i. 22, 3. 137 Homeros, Hymr to Aphroditc, 262 ve devam. 138 Plinv, N J i. xii. 3; Ovid, Metam. vi. 392; ayn yazar, Fasti, iii. 303, 309, Gloss. Isid. Mart. Cap. ii. 167, alntlayan: Mannhardt, A W F . s. 113.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

37

rinde hatta zdeliklerinde daha ak bir biimde ortaya kar.139 Son olarak, Satyr'lerin Silenoslarla, Faunalarla ve Silvanoslaria birlikte lii140 Satyrlerin de orman tanrlar olduklarm kantlar. rnein, Ruslarn Ljeschie adl (//es-ormandan) orman-ruhiannm ksmen insan eklinde grndne inanlr, fakat kei boynuzlu, kulakl ve bacakl bir insan. Ljeschie istedii zaman boyutlarm deitirebilir; ormanda yrrken aalar kadar uzun boyludur; ayrda yrrken otlardan daha yksek deildir boyu. Ljeschie'lerd&n bazdan ormann olduu kadar tahln da ruhudur: hasattan nce ekin saplan yksekiiindedir, fakat bundan sonra anz boyuna kadar klrler.1 4 1 Bu, daha nce de belirttiimiz gibi, aa-ruhianyla tahl-ruhlar arasndaki yakn ilikiyi ortaya karr ve aa-ruhunun nasl kolaylkla tahl-ruhuna dnt n gsterir. Ayn ekilde Faunalarn, orman-ruhu olmalanna karn, rnlerin bymesini hzlandrdna inanlrd.142 Tahl-ruhunun ou kez lalk-tresinde bir kei olarak temsil edildiini daha nce grmtk.143 O halde, genel olarak, Mannhardtm da ileri srd gibi,144 Pan'lar, Satvrler ve Faunalann, kei eklinde dnlen ok yaygn bir orman-ruhlar snfna ait olduu ortaya kyor. Keilerin ormanda dolamaya ve aalann kabuklarn kemirmeye olan dknlkleri bu konuda ok tahripkar olduklar iyi 'bilinir orman-ruhlarnn ou kez neden kei eklini aldklarnn varsayl dna ak ve belki de yeterli bir nedendir. Kiiletirdii bitkiyle geinerek yaayan bir bitki tannsnn bu uyumsuzluu, ilkel akln dik katini eken bir ey deildir. Bu tr uyumsuzluklar, artk bitkinin iinde doal olarak bulunmayan tanrya onun sahibi ya da efendisi gzyle bakldnda ortaya kyor; nk bitkinin efendisi olma fikri onunla geinerek yaad fikrine gtrr. Balangta bitkinin iinde doal olarak varolduu kabul edilen tahl-ruhuna sonralar
13 i> Pliny, N i l . xii, 3; Martiaaus Capella, ii. 167; Augustine, Civ. Dei. xv. 23; Aurelius Victor, Origo gentis Romanae. iv. 6. 140 Servius : Vergilius zerine, E e l. vi. 14; Ovid, M etam . vi. 392 ve devaim; Martianus Capella, ii. 167. 141B K . s. 138 ve devam; A.W.F. s. 145, 542 Servius : Vergilius zerine, Georg, i. 10. 1 4 :3 Bkz, cilt 2. s.(12) w A.W F. ch.iii.

38

TANRIYI LDRME

onunla yaayan ve ondan yoksun kalnca yoksullua, skntya drlen sahibi gzyle baklr olduunu daha nce grmtk.145 Bylece orman-ruhlannm kei eklinde temsilinin hem ok yaygn hem de, ilkel akla gre, ok doal olduu ortaya kyor. Bu yzden, bir aa-tanns olan Dionysos'un bazan kei eklinde temsil edil diini grdmzde,146 bu temsilin yalnzca bir aa-tanns olarak onun kendine zg karakten olduu ve birinde balangta bir aatanns, tekindeyse bir kei olarak grnd birbirinden farkl ve bamsz iki tapmn birbiri iinde eridii sonucuna varmaktan kendi mizi alamayz. Eer byle bir erime Dionysos'ta olduysa, Yunanis tann Pan ve Satyr'lerinde de, talyann Faunalannda da ve Rusya'nn Ljeschie'lennde de olmas gerekir. Birbirinden btnyle ilikisiz iki tapmn byle birbiri iinde eriyiinin, bir kez olmas olasdr; birbirin den bamsz olarak iki kez olmas olaslk ddr; yine bamsz ola rak kez gereklemi olmas o denli olanakszdr ki, pratik olarak inanlmaz bir eydir. Dionysos, daha nce de grdmz gibi,147 bir boa eklinde de temsil edilirdi. Arada ne olduysa olmu, biz onun boa eklinin, zellikle de boa Kuzey Avrupada tahl-ruhunun yay gn bir bedenlemesi olduu iin, onun bir bitki tanns zelliinin bir baka ifadesi olmas gerektiini dnr olmuuz;148 Dionysos'un Eleusis Mysteria'lannda Demeter ve Proserpina ile yakn ilikisi ise onun en azndan tanmla gl yakmlklan olduunu gstermektedir. Boa eklindeki Dionysos'un bir baka olas aklamas u olabilir: onun boa eklinde dnlmesi balangta bir bitki tanns olarak dnlnden tamamen farklyd; iki dnn birbirine kanmas, biri daha nce bir boa tannya, tekiyse bir aa-tannya tapan iki kabilenin birlemesi gibi bir durum yznden olmutu. Bunun, boa eklindeki Dionysos'un "ya bir boa toteminden gelimi olduunu ya da bir boa-tapmnn ardl olduunu" ileri sren Mr. Andrew Langin gr olduu ortaya kyor.149 Elbette olasdr bu. Fakat Arilerin gemite totemleri olduu henz kesin deildir. te yandan, Ari halk145Bkz. cilt t. s. 366. 146 Bkz. cilt 1. s. 318. 47Bkz. cilt 1. s. 317. 48Bkz. ciit 2. s. 22, 23. 149 A. Lang, Myth, Ritual and Religion, ii. 232.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

39

Yans kei - yans insan yantanr.

40

TANRIYI W R M E

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

41

lannm birounun bitki tanrlarm hayvan eklinde dnm olduk lar olduka kesindir. Bu yzden, Yunanllar gibi bir Ari halk iinde bir hayvan olarak temsil edilen bir bitki tanrsna rastladmzda, bu varsaym, bunu Ari rkn etkiledii kesin olmayan bir ilkeyle deil de, onu etkiledii kesinlikle bilinen bir ilkeyle aklamann lehinde olmaktadr. Dolaysyla, bugnk bilgimizle Dionysos'un boa ekli nin, tpk kei eklinde olduu gibi, bir bitki tanrs olarak kendine zg karakterinin bir anlatm olduunu kabul etmek daha gvenlidir. Dionysos trenlerinden baka trenlerde eski halklarn bitki ruhu nun bir temsilcisi olarak bir kz kestii gsterilebilirse, bu grn olasl biraz daha artm olacaktr. "kzn ldrlmesi" (bouphonia) olarak bilinen Athena kurbannda bunun yapld grlmektedir. Bu kurban treni Hazirann sonunda ya da Temmuzun balarnda, yani Attikada dven iinin nerdeyse bittii bir zamanda yaplrd. Sylenceye gre, bu kurban gelenei topra etkileyen kurakla ve krala bir son vermek iin balatlmt. Kurban treni yle olurdu: Budayla kartrlm arpa, ya da onlardan yaplan rekler Akropolisteki Zeus Polieus'un tun sunana konurdu. Sunan evre sinde kzler dolatrlr, sunaa gidip zerindeki sunuyu yiyen kz kurban edilirdi. Hayvann kesildii balta ve bak, "su tayclar" denilen gen kzlarn getirdii suyla daha nceden slatlrd. Daha sonra silahlar bilenir ve kasaplara teslim edilirdi; kasaplardan biri kz baltayla yere devirir, tekiyse bakla boazn keserdi. Birinci, kz yere devirir devirmez baltay elinden atar ve kaard; hayvann boazn kesen adam da onun yaptn yapard. Bu arada kzn derisi soyulur, oradaki herkes etini paylard. Daha sonra deri samanla doldurulur ve dikilirdi; ii doldurulmu hayvan ayaklan ze rine dikilir, sabandaym gibi bir sabana balanrd. Daha sonra kz kimin ldrdn saptamak iin eski bir mahkeme binasnda Kraln (yle derlerdi ona) bakanlnda bir yarglama olurdu. Suyu getirmi olan gen kzlar baltay ve ba bilemi olanlan sulard; baltay ve ba bilemi olan adamlar bu aletleri kasaplara verenleri sulard;

42

TANRIYI LDRME

kasaplarsa suu baltann ve ban zerine atard, sonunda bu aletler sulu bulunur, yarglanr ve denize atlrd.150 Bu kurban treninin ad, "kzn ldrlmesi,"151 ldrme iine karm olan her kiinin suu birbiri zerine atmak iin ektii skntlar, resmi yarglama ve balta ya da ban veya her ikisinin birden cezalandrlmasyla birlikte dnldnde, burada kze yal nzca bir tanrya sunulan bir kurban olarak deil, ayn zamanda, ldrlmesi kutsal varlklara saygszlk, bir cinayet, olan bal bana kutsal bir yaratk olarak bakldn kantlamaktadr. Bu, Varronun, bir kz ldrmenin eskiden Attikada idam gerektiren bir su olduuna degin bir cmlesinde ortaya kyor.152 Kurban seme tarz, tahl yiyen kze, kendi maln alan tahl-tanns gzyle bakl dm akla getiriyor. Bu yorum aadaki treyle de desteklenmekte dir. Orleans blgesinde, Beauce'ta 24 ya da 25 Nisan gn, "byk mondard" dedikleri bir samandan-adam yaparlar, yal mandard n ldn, bu yzden de yeni bir tanesinin yaplmas gerektiini sy lerler. Samandan-adam, resmi bir alayla kyde bir aa bir yukar tanr, sonunda en yal elma aacnn zerine yerletirilir. Elmalar toplanncaya kadar orada kalr, o zaman aa indirilir ve suya atr, ya da yaklarak klleri suya salr. Fakat aatan ilk meyvay toplayan kii "byk mondard" unvanm srdrr.153 Burada, byk mondard" denilen ve ballarda elma aacnn zerine yerletirilen samandan figr, kn l olan ama baharda elma aalan iek
150Pausania$, i.24,4; ayn yapt ,28. 10; Porphyry, De abstinentia, ii.29 ve devam; Aelian, Var. Hist. viii. 3; Schol. Aristophanes zerine, Peace, 419; Hesychius, Suidas, ve Etymol. Magnum, s.v. jlcrooom a Kurban gnnn tarihi (14 Skirophorion) Schol. Aristophanes zerine ve Etym. Magnum tarafndan verilmekte; bu tarih de, Mannhardt'a gre, (M i7, s.68), Atlika'da dven iinin bitimine denk dmektedir. Hibir yazar baltann ve ban yarglanmasndan sz etmiyor. Pausanias baltann, Porphyry ile Aelian ise ban yarglanmasndan sz ediyor. Fakat Porplyrynin betimlemesinden, ldrme iinin, bin balta teki bak kullanan iki adam tarafndan yapld ve birinci adamn suu kinciye att aka grlyor. Belki de yalnzca bak mahkm ediliyordu. Kral Arkhon'un (bkz. cilt 1. s. 9) btn cansz nesnelerin yarglanmalarna bakanlk ettiini Pollux sylyor, viii. 90; kar. ayrt yapt viii. 120. xsxBouphonia adnn gerek anlam ve nemi ilk kez Prof. W .Robertson Smith tarafndan kavranmtr. Bkz. Religion o f the Semites, i. 286 ve devam. 152 Varro, De re rustica , ii. 5, 4. Kar. Columella, vi. Giri, 7. Bununla birlikte Varro'nun cmlesi, houphonia treninden ve onu aklamak iin anlatlan efsaneden karlm bir ey de olabilir. 153 BJC. s.409.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

43

atnda dirilen aacn-ruhunu temsil eder. Bundan dolay, elma aa cndan ilk elmay koparan kiinin "byk mandard" adn almas ona aa-ruhunun bir temsilcisi gzyle bakldn kantlar. lkel halklar, kural olarak, herhangi bir rnde yln ilk meyvasn tatmak istemez ler, bunu gvenli ve dince uygun hale getirecek bir tren yaplncaya kadar beklerler. Bu isteksizliin nedeni, ilk meyvalann ya bir tanrnn miil olduu ya da iinde gerekten bir tanrnn bulunduu dnce sinde gibi grnyor. Bu yzden, bir insan ya da bir hayvann ilk kut sal meyvalara cesaretle el att grldnde o insana ya da hayvana doallkla, kendi malna el koyan insan ya da hayvan eklinde tanrnn kendisi olarak baklr. Athena kurbannn zaman yaklak dvenin bitii sunan zerine braklan buday ve arpann bir hasat sunusu olduunu dndryor; bunu izleyen lenin kutsal karakteriyse kutsal hayvann etinin herkese paylalmas onu ada Avru pa'daki hasat yemeine kout yapyor: orada da, daha nce de grd mz gibi, tahl-ruhunu temsil eden hayvann eti hasatlar tarafn dan yenmektedir. Yine, kurban geleneinin kurakla ve ktla son vermek iin konmu olmas onu bir hasat enlii olarak dnmemizi kolaylatryor. i doldurulmu kzn ayaa dikilip sabana koul masyla temsil edilen tahl-ruhunun dirilii, aa-ruhunun. onun tem silcisinin, Vahi Adam'm kiiliinde diriliiyle karlatrlabilir.154 kz, dnyann baka blgelerinde de tahl-ruhunun bir temsilcisi olarak grlyor. Gine'de, Byk Bassam'da, her yl iyi bir hasat almak iin iki kz kurban edilir. Kurbann etkili olabilmesi iin kzlerin alamas gerekir. Bunun iin kydeki btn kadnlar hay vanlarn karsna geip oturur ve "kz alayacak; evet, alayacak!" diye ark syler. Zaman zaman kadnlardan biri, hayvanlarn evre sinde dolaarak zerlerine, zellikle de gzlerine manyok yiyecei ya da hurma arab atar. kzlerin gzlerinden ya dklmeye bala ynca herkes, "kz alyor! kz alyor!" diye ark syleyerek dans eder. Daha sonra iki erkek, hayvanlarn kuyruunu yakalar ve bir vuruta keser. Kuyruklar bir vuruta kesilemezse yl boyunca byk bir felaketin olacana inanlr. Daha sonra kzler kesilir ve etleri
154 Bkz. cilt i, s. 237.

44

TANRIYI LDRME

bakanlar tarafndan yenir,155 Burada kzn gzyalar, tpk Khond'lar arasnda insan kurbanlarn gzyalar gibi, bir yamur bysyd belki. Hayvan bedenine girmi tahl-ruhunun gcnn bazan kuyrukta bulunduunun varsayldm ve son bir avu ekinin tahl-ruhunun kuyruu olarak dnldn daha nce grmtk.156 in'in btn eyaletlerinde ve blgelerinde, bahan karlamak iin yaplan bir trende, kzn, tahl-ruhunun bir kiilemesi olduu daha bir aklkla ortaya kyor. Baharn ilk gn, kentin yneticisi ya da valisi, tren alay iinde kentin dou kapsna gider ve bir insan bedeni zerinde bir boa bayla temsil edilen Kutsal iftiye kurban keser. Bu tren iin byk bir kz, inek ya da yaban sn tasviri hazrlanr ve taran letleriyle birlikte dou kapsnn dna konur. Bu tasvir, kr bir adam tarafndan ya da bir ruh amann verdii yne gre bir ereve zerine yaptrlan eitli renklerden kt paralanyia yaplr. Kdn renkleri gelecek yln zelliini belirler; eer kr mz egemense, bir sr yangn olacak demektir; beyaz egemense seller ve yamur olacak demektir, vb. Yksek devlet memurlan, kzn evresinde ar ar dolar, her admda renkli deneklerle kze iddetle vurur. kz, be tr tahlla doldurulmutur, ubuk dar beleriyle paralannca bunlar dan dklr. O zaman kt paralan yaklr, yanan paralan kapmak iin bir yamadr balar, halk bun lardan birini yakalayan kiinin btn yl boyunca ansl olacana ina nr. Daha sonra canl bir yaban sn ldrlr ve eti yksek memurlar arasnda paylatrlr. Bir anlatya gre, kzn tasvki kilden yaplr ve ynetici tarafndan dvldkten sonra halk tarafndan paralanncaya kadar taa tutulur, "bu trenden yl boyunca bolluk beklenir157 Burada, tahl-ruhunun aka, tahlla doldurulmu kz tarafndan temsil edildii, bu yzden de onun paralarnn bereketi getirebile ceinin varsayld grlmektedir. Silezya'da, lm tasvirinin yakl d ve yanan paralann kaplarak iyi bir rn almak iin tarlalara
155 Hecquard, Reise an die K ste und in das innere von W est-Afrika, s.41-43.

156 Bkz. eilt 2. s. 10 ve cilt 1, s. 394.


^ C h i n a Review, i. 62. 154, 162, 203 v s devam; Doolittle, Social Life o f the Chinese, s. 375 ve devam; yaym layan; Paxton Hood; Gray, China , ii. 115 ve devam.

'kzn ldrlmesi" kurakla v e verimsizlie son vermek iin yazn yaplan bir Yunan kurban treni.

46

T A N R m LDRME

Bolluk ve Bereket anas Demeter.

B.'R HAYVAN OLARAK TAHIL

RUHU

47

gmld bahar trenini, Forentine'de, Yal Kadnin kesildii ve iine doldurulmu olan kuru yemilerin kapld trenle karlatra biliriz.158 Bu durumda, genel olarak Dionysos'un hem bir kei hem de bir boa olarak temelde bir bitki tanrs olduu sonucuna varabiliriz belki de. Biraz nce deindiimiz in ve Avrupa treleri. Dionysos renle rinde canl bir boa ya da kei kesme tresine k tutabilir. Tapman lam her birinin, tanrnn canlandrc ve bereketlendirc etkisinden pay alabilmeleri iin hayvan, tpk Khond kurbann paralara ayrl gibi, paralanrd. Hayvann eti, kutsal bir yiyecek olarak yenirdi, onun bir ksmnn da tarlalara gmlmek ya da bitki tanrsnn hzlan drc etkisini dnya yemilerine aktarmak iin kullanlmak zere eve getirildiini karsayablirz. Sylencesinde anlatld zere. Diony sos'un dirilii, Athena houphonia'smda yapld gibi kesilmi kzn doldurularak ayaa dikilmesiyle temsil ediliyor olabilir bu trenlerde. Bandan sonra lahl-iamas Demeter'e geerken, Avrupa folklo runda domuzun, tahl-ruhunun ortak bir bedeniemesi olduunu anm sayarak159 u soruyu sorabiliriz artk: Demelerle o kadar yakndan ilikili olan domuz, hayvan eklindeki tanrann ta kendisi deil midir acaba? Domuz onca kutsald;160 resim sanatnda bir domuzu tar ya da domuz eliinde temsil edilirdi Demeter:1 6 1 onun nystenalannda domuz kurban edilirdi hep. bunun nedeni de domuzun tahla zarar vermesi ve bu yzden tanrann bir dman olmasdr.162 Fakat bir hayvan bir tanr olarak ya da bir tanr hayvan olarak dnlmeye baladktan sonra, daha nce de grdmz gibi, tanr, bazan hayvan eklinden soyunur ve tmyle insanbiiml (antropomorfik) olur; bundan sonra balangta tanr karakterinde kesilen hay vana, bu tanrya dmanl yznden ona sunulan bir kurban gzyle baklmaya balanr: ksacas, tanr, kendi kendinin dman olduu
158 Bkz. cilt 1, s. 156,259. 159 Bkz. cilt, 2 s. 28. 160 Schol. Aristophanes zerine, Acharn. 747. 161 Overbeck, Griechische Kunst-Mythologie, ii.493; Mller-Wieseler. D enkm ler d. alt. Kunst.. pl. viii. 94. 162 Hyginus, Fab. 277; Comutus, De nat.deor. c. 28; Macrobius, Sat. i. 12, 23; Schol. Aristophanes zerine, Acharn. 747; aynyaptta, Frogs, 338; ayn yaptta, Peace, 374; Servius, Vergilius zerine, Georg, ii. 380; Aelian, Nat. Anim. x. 16.

48

TANRIYI LDRME

iin kendisine kurban edilir. Dionysos'a olan budur, ayn ey Demeter'in de bana gelmi olabilir. Gerekten de, onun adna yaplan en liklerden biri olan Thesmophoria'daki dinsel trenler, domuzun, ba langta tahl-tanrasnn kendisinin bir bedenlemesi ya Demeter, ya kz ve benzeri Proserpina olduu grn destekliyor. Thesmophoria, Ekim aynda yalnzca kadnlar tarafndan kutlanan bir son bahar enliiydi,163 ve yle grnyor ki, Proserpinann (ya da Demeter'in)164 yeralt dnyasna inii yas trenleriyle, lmden dn ise sevin trenleriyle temsil ediliyordu.163 enliin ilk gnne deiik olarak ni ya da k, cnc gnneyse Kalligeneia (iyi-domu) adnn verilii bu yzdendir. Bugn, Lucian zerine, ilk kez 1870'te yaymlanm bir aklamadan,166 Thesmophoria'mn kutlanyla ilgili, enliin ni ya da k olarak adlandrlan blmlerine nemli dere cede k tutan baz ayrntlar reniyoruz. Aratrmac, Thesmophoriada, kutsal maaralar ya da mahzenler olduu anlalan "Deme lerle Proserpina'nn uurumlan"na domuzlar, rekler ve am dallan atmann bir det olduunu sylyor.167 Bu maara ve mahzenlerde, maaralar koruyan ve ieri atlan domuz etleriyle ve reklerle besle nen ylanlar olduu sylenirdi. Daha sonra grne gre gelecek yln enliinde168 domuzlarn, reklerin ve am aalarnn
163 Thesmophoria'ya degin kaynaklarla ilgili olarak ve enlikteki baz kukulu noktalan tartmak iin, iminizle, Encyclopaedia Brittanica, dokuzuncu basmdaki benim "Thesmophoria" adl yazma bakyorum. 164 Photirus, s.v. OTT|ua'da Demeter in yeralt dnyasndan yukar kndan sz ediyor, skenderiyeli Clement ise hem Demeter'in hem de Proserpina'nn uurum tarafndan yutulduundan sz ediyor (Protrept. ii. 17). Demelerle Proserpinann en bata edeer olduklar her zaman aklida tutulmaldr. lJpiutarkhos, fsis et Os iris, 69; Photius, s.v. tJTTjv a. 166 E. Rohde, "Unedirte Lucians-scholien, die attischen Thesmophorien und Haloen Betreffend," Rhenisches Musum, N.F. xxv. (1870) 548 ve devam. Klasik yazarlardan aktarlan iki blm (Clemens Alex. Protrept. ii. 17 ve Pausanias, ix. 8, I) Scholiast: Lucian zerine'de tanmlanan dinsel trenlere gndermede bulunuyor, bunlar da Lobeck tarafndan (Aglaophamus ,) s.827 ve dev.) doru biimde yorumlanmt. 167Aratrmac onlardan megam ve adyta olarak sz ediyor. Megara ("maara", "yeralt uurumu" anlamna gelen, Fenike dilinde bir szckten geliyor bu, Movers, Die Phoenizier, .22) belki de tanrlara ayrlm yeralt mahzenleri ya da uurumlaryd. Bkz. Hesychius, Movers'in alnts, I.c. (bu para M. Schmidtin Hesychius zerine kk kitabnda grlmyor); Pophyry, De antro nymph. 6. 1S8Bunu, blm eksik olmasna ve bozulmu grnmesine karn, Pausanias'tan karyoruz, ix. 8, Lobeck e va u a ya da avao&rjva olarak okumamz neriyor. Tithoreadaki sis'in bahar ve sonbahar enliklerinde, adytona. kazlar ve keiler atlr,

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUH U

49

rm kalntlar, "bulucu" demlen kadnlar tarafndan aranrd; trenlerin saflk kurallarn gn gzledikten sonra maaralara iner lerdi bunlar, ellerini birbirine vurarak ylanlar korkutup kardktan sonra kalntlar yukar karr ve sunan zerine koyarlard. rm et ve reklerden bir para ele geiren ve bunu tohumlukla birlikte tarlasna eken kimsenin iyi bir rn alacana inanlrd. Bu kaba ve eskil treni aklamak iin aadaki sylence anlat lrd. Plutonun Proserpina'y kard anda, Eubulus adnda bir domuz oban tam orada domuzlarn otlatyordu, srs, Pluto'nun Proserpina ile birlikte iinde kaybolduu uurum tarafndan yutulmutu. Buna uygun olarak, Thesmophoria da, Eubulusun domuzlar nn kayboluunu anmak iin uuruma domuzlar atlrd. Bundan, Thesmophoriada uurumlara domuz atlmasnn, Proserpinanm yeralt dnyasna iniinin dramatik temsilinin bir parasn olutur duu ortaya kyor; Proserpinamn tasviri atlmadna gre de, domuzlarn yeraltna iniinin, ona elik etmek demek olmad, asl iniin kendisi olmas gerektii sonucu kyor bundan; ksacas, domuzlar Proserpina idi. Sonralar, Proserpina ya da Demeler (nk ikisi edeerdir) insanbiimli olduklarnda, Demeter enliinde maa ralara domuz atma tresi iin bir neden bulmak gerekti; o zaman, Pro serpina karldnda oralarda rastlantyla baz domuzlarn da otla makta olduu, uurumun onlar da birlikte yuttuu sylendi. Bu hikye aka, bir domuz olarak eski tahl-ruhu kavramyla insanbiiminde bir tanra olarak yeni kavram arasndaki uurum zerine bir kpr kurma gibi zorlama ve acemice bir giriimdir. Eski kavramn izleri, demeter kayp Proserpina'y ararken, Proserpinamn ayak izleri nin bir domuzun ayak izleri tarafndan bozulduu sylencesinde hl yayordu;169 balangta, hi kukusuz, domuzun ayak izleri Proser pinanm ve Demeter'in kendi ayak izleriydi. Domuzun tahlla yakn ilikisinin bilincinde olunduu, domuz obannn Triptoiemus'un kar dei olduu, Demeter'in ekin ekme gizini ilk kez ona vermi olduu
gelecek enlie kadar orada braklrd, o zaman kalntlar alnr, tapmaktan az tede bir yere gmlrd. Pausanias, x.32, 14 (9). Bu benzerlik, Thesmophoria'da maaralara atlan domuzlarn gelecek enlie kadar orada brakld grn destekliyor. Ovid. Fanti iv. 461-466. bunun zerine Gierig unlar sylyor: "Sues meiius poeta omisisset in hac narratone." Yorumcunun anlay bu.

50

TANRIYI LDRME

sylencesinde gizlidir. Gerekten de, hikyenin deiik bir ekline gre, Eubueus'un kendisi, kardei Triptolemus'la birlikte tahl dln Demeter'den, Proserpina'nn yazgsn ona aklamann bir dl olarak almt.170 Aynca, Thesmophoria'da kadnlarn domuz eti yiyor olarak grndklerine de dikkat etmek gerekir.1 7 1 Eer hakly sam, yemein, dinsel bir ayin, ya da komnyon olmas gerekirdi: tapnanlann tanrnn etini paylamas. Bu trl aklandnda, Thesmophoria'mn, daha nce anlatlm olan Kuzey Avrupa halk treleriyle benzerlikleri vardr. Thesmop horia'da fahl-tannasnn onuruna yaplan bir sonbahar enlii domuzun eti ksmen yenir, ksmen de ertesi yla kadar maaralarda saklanrd, o zaman da iyi bir rn salamak zere tohumlukla birlikte tarlalara ekilmek zere oradan karlrd; ayn ekilde, Grenoble yaknlarnda hasat tarlasnda kesilen keinin bir ksm hasat yemeinde yenir, bir ksm da tuzlanp gelecek haata kadar sakla nrd;172 Poully'deyse hasat tarlasnda kesilen kzn bir ksm hasat lar tarafndan yenir, bir ksm da tuzlanarak baharda ekime balan d ilk gne kadar saklanrd173 belki o zaman da tohumlukla kar trlr ya da sabanclar tarafndan yenirdi veya her ikisi; Udvarhelyde, hasatta son demet iinde ldrlen horozun tyleri bahara kadar sakla nr, tohumlukla birlikte tarlaya ekilirdi;174 Hessen'de ve Meiningen'de, domuzlarn eti Ast Wednesday'de ve Meryem Yortusu'nda yenir ve kemikleri ekim zamanna kadar saklanrd, o zaman da ekilmi tarla nn iine sokulur ya da torbadaki tohuma kartrlrd;175 son olarak, son demetten alnan tahl Noel'e kadar saklanr, ondan Yule Ays yaplr, daha sonra da paralanp baharda ekimde tohumla kartr lrd.175 Yani genel olarak syleyecek olursak, tahl-ruhu sonbaharda hayvan eklinde ldrlr; etinin bir ksm tapnanlar tarafndan kutsal bir ey olarak yenir; bir ksm da gelecek ekim zamanna ya da haata kadar bir rehin olarak, tahl-ruhun gcnn devam ve yenilenmesinin
170 Pausanias, i. 14, 3. Schol.: Aristophanes zerine, F r o g s , 338, 172 Bkz. cilt 2, s. 19. 173 Bkz. cilt 2, s. 23.
m

574 Bkz. cilt 2, s. 15. 575 Bkz. cit 2, s. 32. 576 Bkz. cilt 2 s. 32.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

51

Pluto'nun Proserpinay karmas.

Poseidon v e allan. Proserpinay arayan Demeter, Poseidon'u yanltmak iin ksrak biimini alm.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL RUHU

53

bir gvencesi olarak saklanr. Sonbaharla ilkbahar arasndaki dnemde l olarak m dnld, yoksa bouphoniadaki kz gibi ldrldkten hemen sonra yeniden yaama dnd m varsaylyor, ak deil. Lobeck'in dzelttii ekliyle177 Clement ve Pausaniasa gre, Thesmophoria'da domuzlar canl olarak atlyor ve ertesi yln enliinde yeniden ortaya ktklar varsaylyordu. Bu yzden burada," eer Lobeck'in dzeltmelerini kabul edersek, tahl-ruhun btn yl boyunca canl kald dnlm oluyor; yerin altnda yayor ve alyor, fakat her sonbaharda yenilmek zere yukar karlyor, sonra yine yeraltndaki yerine konuyordu.178 Yunanllarn, Demeter ile Proserpinay hibir zaman domuz ek linde bedenlemi olarak dnm olamayacaklar sylenecek olur sa, Arcadiada Phigalia maarasnda Kara Demeter'in bir kadn vcu du zerinde bir at ba ve yelesiyle temsil edildii yant verilebilir buna.179 Bir tanrann domuz olarak temsiliyle at bal bir kadn ola rak temsili arasnda barbarlk ynnden pek byk bir fark yoktur. Phigalia Demeteri hakkmdaki sylence, atn, ada Avrupa'da olduu gibi180 eski Yunanistan'da da tahl-ruhunun ald hayvan ekillerinden biri olduunu gsteriyor. Demeter'in, kzn ararken, Poseidon'un hilelerinden kurtulmak iin bir ksrak ekline girdii, ver dii rahatszlktan sklarak Phigalia maarasna ekildii sylenirdi. Orada siyahlara brnm olarak o kadar uzun sre kald ki, dnyann yemileri telef oluyordu, eer Pan fkeli tanray yattrp da maa radan kmaya kandrmam olsayd insanlk alktan lm olacakt. Bu olayn ansna, Phigalia'llar maaraya bir Kara Demeter tasviri yaptlar; tasvirde at bal ve yeleli, uzun kara bir elbise giymi bir kadn grlyordu.181 Yokluunda dnya yemilerinin telef olaca
177 Clemens Alex.'teki, Protrept. ii. 17, fieyca o vT E s % o p o v s SKaXXovmi
Lobeck ("Aglaophamus , s.831) p e y c c p o s m v r a a % o p o u s epaXovcn olarak

okuyordu. Pausanias'taki dzeltmesi iin bkz. s.45. 178 Demeter tapmmn eskil bir yeri olan Girit'te (bkz. cilt 1, s.325) domuzun ok kutsal bir hayvan kabul edildii ve yenmedii, Athenaeus, 375 F-376 A. anmsanmaya deer. Bu, onun kutsal bir yiyecek olarak Thesmophoria'da yeniyor olmas olaslm ortadan kaldrmaz. 1/9 Pausanias, viii. 42. 180 Bkz. cilt, 2 s. 27. 181 Pausanias, viii. 25 ve 42. Phigalia Demeter'i iin bkz. W. Mannhardt, M.F. s. 244 ve devam.

54

TANRIYI LDRME

Kara Demeter, aka k sresince bitkilerin iinde bulunduu duru mun mitsel bir anlatmdr. imdi Attis ve Adonise geerken bu bitki tanrlarnn da teki bitki tannlan gibi hayvan eklinde bedenlemeleri olduunu gsteren birka olguya deinebiliriz. Attise tapmanlar domuz eti yemekten kanrlard.182 Bu olgu, domuza Attis'in bir bedenlemesi olarak bakldn varsaymamza yardm ediyor kukusuz. Attis'in bir yabani domuz tarafndan ldrlm olduu sylencesi183 de ayn eyi gste riyor. nk kei Dionysos ve domuz Demeter rneklerinden sonra bir kural olarak, bir tanrya zarar veren bir hayvann balangta tanr nn kendisi olduu sylenebilir. Belki de Attis'e tapnanlann att "Hyes Attes! Hyes Attes!" l,184 "Domuz Attis! Domuz Attis!" lndan baka bir ey deildi. hyes, Yunanca hys "domuz" sz cnn Frigya dilindeki eklidir belki de. Adonis'e gelince, onun yaban domuzuyla balants her zaman, bir yaban domuzu tarafndan ldrld yksyle aklanmazd. Bir baka ykye gre, bir yaban domuzu, iinde bebek Adonis'in do mu olduu bir aacn kabuunu uzun dileriyle paralar.185 Bir baka ykye greyse, Lbnan Danda yabani domuz avlarken Hephaistos tarafndan ldrlmtr.186 Sylencedeki bu deiiklikler, domuzun Adonis ile balants kesin olduu halde balant nedeninin anlalma dn ve bunun sonucu olarak da bunu aklamak zere farkl ykler uydurulduunu gstermeye yarar. Domuz, hi kukusuz, Suriyelilerin kutsal hayvanlarndan biriydi. Hierapolis'in byk dinsel metro polnde domuzlar ne kurban edilir ne de eti yenirdi; bir insan bir domuza dokunacak olursa btn gn kirli saylrd. Baz kimseler bunu domuzlarn pisliine balard; bazlarysa domuzlarn kutsal lna.187 Bu dnce farkll, dinsel dnce ve duyguda, kutsallk ve kirlilik fikirlerinin henz birbirinden ayrlmad bir durumu gste riyor, bunun en iyi gstergesi de tabu szcdr. Domuzun, kutsal Adonis'in bir bedenlemii olduuna inanlmas buna olduka uygun
182 Bkz. cilt, 1 s. 284. 183 Bkz. cilt, 1 s. 284. 184 Demosthenes, De corona, s.313. 185 Bkz. cilt 1, s. 270. 186 Cureton, Spicilegium Syriacum, s. 44. 187 Luciaa, D e dea Syria , 54.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

55

dyor; Dionysos ile Demeter'in benzerlikleriyse hayvann tanrya olan dmanl yksnn, bir domuzda bedenlemi eski tann grnn modem bir yanl anlamadan baka bir ey olmad olas lm akla getiriyor. Domuzun Attis'e, olaslkla da Adonis'e tapanlar tarafndan kurban edilemeyecei ya da yenemeyecei kural, bu tapmlarda domuzun kutsal gnlerde tanrnn bir temsilcisi olarak kesildii ve tapnanlar tarafndan kutsal yiyecek olarak yenmesi olas ln ortadan kaldrmyor. Gerekten de, bir hayvann kurban olarak kesilmesi ve yenmesi, yani onun bir tann olarak ldrlmesi ve yen mesi, hayvann kutsal olduunu ve genel bir kural olarak, ldrlme diini ima eder.188 Yahudilerin domuza kar davranlar, puta tapan Suriyelilerin ayn hayvana davranlar kadar karmaktr. Yahudiler domuza tap yorlar myd yoksa onu iren mi sayyorlard. Yunanllar buna karar verememilerdi. Bir yandan domuz eti yemeleri yasakt; ama te yan dan onlar ldrmeleri de yasakt.189 lk kural kirlilii anlatyorsa, kincisi daha da gl olarak hayvann kutsalln anlatr. nk her iki kural da domuzun kutsal olduu varsaymyla aklanabilirken, bir tanesinin bundan baka bir aklamas yoktur, kurallardan hibirini domuzun pis bir hayvan olduu varsaymyla aklanmamas gere kirken, birinin bununla aklanmas olanakszdr. Dolaysyla, ilk var saym yelersek, en azndan balangta, domuzun sraillilerce pis olmaktan ok kutsal olarak kabul edildii sonucuna varmamz gerekir. Bu, ta saiah zamanna kadar baz Yahudilerin bahelerde gizlice top lanp dinsel bir tren olarak domuz ve fare eti yemeleriyle dorulanmaktadr.190 Kukusuz bu, hem domuzun hem de farenin kutsal bir sayg grd, etlerinin tann eti ve kan olarak ender dinsel toplant larda kutsal bir yiyecek olarak paylald gnlerden gelen ok eski bir trendi. Ve genellikle btn o szm ona pis hayvanlarn, en
188 tapan Harranllar ylda bir kez donuz kurban eder ve etini yerlerdi; EnNedm, Chwolsohn'un D ie S s a b ie r u n d d e r S sa b ism u s' unda, ii. 42. Dostum Profesr W.Robertson Smith Kbrs'ta her yl 2 Nisan gn kurban edilen yaban domuzlarnn Adonis'in kendisini temsil ettiini tahmin ediyor (Joannes Lydus, D e m e n s ih u s , iv. 45). Bkz. R e lig io n o f th e S e m ite s, i. 272 ve devam, 392. 189 Plutakhos, Q u a e st. C cm viv. iv. 5. 190 isaiah, lxv. 3, 4, lxvi. 3,17.

56

TANRIYI LDRME

banda kutsal oldklan sylenebilir; yenmemelerinin nedeni kutsal olmalaryd. Eski Msr'da, tarihsel dnemler iinde, domuz ilk bakta pislii kutsallndan daha ar basyor olmasna karn, Suriye ve Filis tin'deki kadar kukulu durumdadr. Yunanl yazarlar Msrllarn genellikle iren ve pis bir hayvan olarak domuzdan nefret ettiklerini sylemektedirler,191 Bir adam geerken bir domuza dokunacak olsa, bu lekeyi bedeninden karmak iin btn giysileriyle nehire atard kendini.192 Domuz st imenin iene czzam geireceine inan lrd.193 Msr'n yerlisi olmalarna karn domuz obanlarnn herhangi bir tapmaa girmeleri yasakt, byle tapmak d tutulan tek insandlar bunlar. Hii kimse bir domuz obanna kz vermez ya da bir domuz obannn kzyla evlenmezdi; domuz obanlan kendi aralarnda evle nirlerdi.194 Ama Msrllar ylda bir kez ay'a ve Osiris'e domuz kurban ederler, etmekle de kalmayp etini de yerlerdi, fakat yln herhangi bir baka gnnde ne kurban keserler ne de etini azlarna alrlard. O gn domuz kurban edemeyecek kadar yoksul olanlar, hamurdan rek yaparlar, onu sunarlard.195 Bu durum, domuzun, ona tapmanlarca ylda bir kez eti trenle yenen bir kutsal hayvan olduu varsaymndan baka bir eyle aklanamaz. Domuzun Msr'da kutsal bir hayvan olduu gr, adalara bunun tersini kantlyor gibi grnen bu olgularla dorulanmaktadr. rnein, Msrllar, biraz nce grd mz gibi, domuz st imenin czzam meydana getireceini dnyorlard. Fakat bunun tam benzeri grleri, en kutsal saydk lar hayvanlar ve bitkiler hakknda yabanlar da savunmaktadr. rnein, Wetar adasnda (Yeni Gine ile Celebes arasnda) insanlar kendilerinin yaban domuzu, ylan, timsah, kaplumbaa, kpek ve ylan bal gibi eitli hayvanlardan geldiklerine inanrlar; bir insan,
9! Herodotos, ...47; PlutarkJos, s is e t O s ir is , 8; Aeliars, N a t. A n im . x . 16. 192 Herodotos, 1. c. 193Plutarkhos ve Aelian, I l . c c . 194 Herodotos, l . c . 195 Herodotos, ii.47 ve devam; Aelian ve Plutarkhos, 1 1 .c c. Herodotos, aya verilen kurban Osiris'e verilenden ayr dnyor. Ona gre, aya verilen kurbanda domuzun kuyruunun ucu, dalak ve cenin zaryla birlikte iyama sarlr ve yaklrd; geriye kalan etler yenirdi. enlik akam (arife akam deil, bkz. bu pasajla ilgili Steinin yazs) Osirise kurban verilirdi. Her erkek, kapsnn nnde bir domuz keser, alp gtrmesi iin onu satn ald domuz obanna verirdi.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

57

atas olan hayvan trnn etini yiyemez; eer yerse, czzama yakala nr ve ldrr.596 Kuzey Amerika Omaha Kzlderilileri arasnda totemleri (kutsal bir hayvan ya da bitki) geyik olan insanlar, eer erkek geyiin etini yiyecek olurlarsa vcutlarnn eitli yerlerinde banlar ve beyaz lekeler kacana inanrlar.197 Ayn kabilede totem leri kzl dan olan insanlar, kzl dar yerlerse azlarnn her yannda akntl yaralar kacana inanrlar.198 Totemci olan Surinamn Bush zencileri, capia (domuza benzer bir hayvan) yerlerse czzama yaka lanacaklarna inanrlar;199 Samoa'da, her insann genellikle baz hay van trleri eklinde bir tanrs olurdu; o insan bu kutsal hayvanlardan birini yiyecek olursa, tanrnn, kendisini yiyen insann bedenine gire rek orada yiyeni ldrene kadar yenmi olanla ayn trden bir hayvan dourarak ondan alacana inanlrd. rnein, tanrs dikenli deniz kirpisi olan bir insan bu yaratklardan birini yiyecek olursa, midesinde dikenli deniz kirpisi byr ve onu ldrrd. Tanrs bir deniz ylan ise ve onu yerse, ciddi biimde hastalanrd, lmeden nce midesin den tanrnn sesi iitilirdi. "Bu insan ldryorum; benim cisimletiim (incarnation) hayvan yedi."200 Bu rnekler, kutsal bir hayvan yemenin ou kez bir deri hastal, hatta lm douracana inanl dn kantlyor; bu yzden de, buraya kadar, stn imenin czzam alayacana inanld iin domuzun Msr'da kutsal olmas gerek tii, grn destekliyor. Yine, bir domuza dokunduktan sonra bir insann kendisini ve giy silerini ykamas gerektii kural da domuzun kutsall gr lehindedir. nk kutsal bir nesneye dokunmann yaratt etkinin, ykan mak ya da herhangi bir baka yoldan uzaklatrlmas gereklilii yay gn bir inantr, nk dokunan kii bunu yapmadan zgrca arkada lar arasna katlamazd. rnein Yahudiler kutsal yazlan okuduktan sonra ellerini ykarlar. Gnahlarn balanmas iin yaplan sunular dan sonra tapnaktan kmadan nce, ba papaz ykanmak ve kutsal yerde giydii giysileri karmak zorundadr.201 Bir kefaret kurban
196 Riedel, D e s lu ik -e n k r o e s h a r ig e r a s s e n tu ssch en S e le b e s e n P a p u a , s.432, 452. 197 T h ird A n n u a l R e p o r t o f the B u r e a u o f E th n o lo g y (Washington) s. 225. 198 Ayn yapt s.231. 199 J.Crevaux, V o y a g e s d a n s 1'A m r iq u e du S u d , $.59. 200 Turner, S a m o a , s. 17 ve devam, 50 ve devam. 201 Leviticus, xvi. 23 ve devam.

58

TANRIYI LDRME

veren kimsenin kurbana elini srmemesi, sunu yapldktan sonra bir kente veya kendi evine girmeden nce vcudunu ve giysilerini bir nehirde ya da kaynakta ykamas, Yunan dinsel trenlerinin bir kura lyd.202 Polinezyallar, kutsal nesnelere dokunmakla yakalandklar kutsal bulac hastalktan, eer byle denilebilirse, kurtulmak gerek sinimini kuvvetle duyarlard. Bu kutsal bulac hastal uzaklatr mak amacyla eitli trenler yaplrd. rnein, Tonga'da, bir kutsal bakana ya da onun giysileri veya hasn gibi ona ait kiisel bir eye rastlantyla dokunacak olursa, bir dokunma treninden gemek zorunda kalrd: bu trende, o bakann (ya da herhangi bir bakann) ayaklarnn tabanna elleriyle, nce her iki elinin ayas sonra da sr tyla dokunurdu; bundan sonra ellerini suda ykamak zorundayd, ya da yaknlarda su yoksa, onun yerine sinir otu ya da muz aacnn zsuyu kullanlrd. Bu trenden gemeden nce elleriyle bir ey yemise, iip leceine, ya da en azndan sraca hastalna veya bir baka hastala yakalanacana inanlrd.203 Yeni Zelandada, kutsal bir nesneye dokunmann nasl lmcl etkilere neden olduunun varsayldm ve gerekten de neden olduunu daha nce grmtk.204 Ksacas, ilkel insan kutsal olan eyin tehlikeli olduuna inanr; onunla kim ya da ne temasa gelirse, lmese bile, iddetle sarsan bir tr elektiriksel kutsallk yaylr iine. Bundan dolay, yabanl, zellikle kutsal sayd eye dokunmaya hatta onu grmeye kar isteksizdir. rnein, Timsah klanndan Bechana'lar, bir timsaha rastlamann ya da onu grmenin "kt ve talihsiz" bir ey olduunu dnrler; onun grntsnn gzlerin yangsna neden olacan dnrler. te yan dan timsah onlarn en kutsal eyleridir; babamz derler ona, onun adna yemin ederler, onuruna enlikler yaplr.205 Kei, Madenassana Buman'lannn kutsal hayvandr, ama "onun yzne bakmak, insanda tanmlanamaz bir rahatszla neden olmasnn yannda bir sre iin onu kirletir."206 Omaha Kzlderilileri arasnda, Geyik klan, erkek
202 Pophyty, De abstin. ii. 44. Bu rnei ve Yahudi rneklerini dostum Prof. W.Robertson Smith'e borluyum. 203 Mariner, Tonga Islands, i.434, not: ii. 82, 222 ve devam. 204 Bkz. cilt 1, s. 164. 205 Casalis, The Basutos, s. 211; Livingstone, Missonary Travels and Researches in South A f rica, s.255; John Mackenzie, Ten Years north o f the Orange River s. 135 not. 206 J. Mackenzie, 1 .c.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

59

geyie dokunmann bile insann bedeni zerinde banlarn ve beyaz lekelerin patlamasyla sonulanacana inanr.207 Ayn kabile iindeki Srngenler klannn yeleri, ilerinden biri bir ylana dokunur ya da kokusunu duyarsa, salarnn araean dnr.208 Samoa'da, tanr lar bir kelebek olan halk, eer bir kelebei yakalarlarsa, bunun ken dilerini arpp ldreceine inanrd.209 Yine Samoa'da, muz aacnn krmz kuru yapraklan genellikle yiyecek kab olarak kullanlrd; ama Val Gvercin klannn herhangi bir yesi muz yapraklarm bu amala kullandnda, btn vcudunda romatizma ilikleri ola cana ve su iei gibi kzarklklar belireceine inanlrd.210 Bu koutluklarn altnda, Msrllarn domuza dokunma konu sundaki inan ve treleri belki de hayvann son derece kirli oluundan ok son derece kutsal olduu temeline dayanarak aklanacaktr; ya da daha doru bir deyile, bunlar, hayvana kirli ve iren bir yaratk ola rak deil, fakat kendisine doast yce gler balanm bir varlk olarak bakldn; byle olunca da, sayg ve nefret doygularnn iinde eit oranda bulunan ilkel bir dinsel huu ve korku hissiyle bakldn ortaya koyuyor. Eski insanlann kendileri de, domuzun Msrllara korkuyla birlikte esinlendirdii bir baka yz de olduu nun farkndaydlar galiba. nk on drt ay Msr'da kalm ve rahip lerle konumalar yapm olan Yunan gkbilimcisi ve matematikisi Eudoxus,211 Msrllara domuzu korku yznden deil, tanmda kulla nl ynnden ldrmedikleri dncesindeydi; nk, ona baklrsa, Nil'in sulan ekildiinde, domuz srleri, ekili tohumu nemli toprak iine batrmalan iin tarlalara babo braklyordu.212 Fakat bir var lk, byle karmak ve dolayl yoldan elikili duygularn nesnesiyse, onun kararsz bir dengeli durumu olaca da sylenebilir. Zamanla bu elikili duygulardan biri tekine baskn kabilir ve sonunda egemen olan duygu sayg ya da korku duygusu olabilir, o zaman bunun nes nesi olan varlk ya bir tann katma ykselir ya da bir eytan ukuruna
(Washington); s.225. s.275. 209 Turner, S a m o a , s.76. l l 0 A .g .y , s.70. 211 Diogenes Laertius, V ita e P h ilo s , viii. 8. 2I- Aelian, N a t. A n im , x 16. Ayn yky Pliny de yineliyor, N a t. H is t, xviii, 168,
207 J h r d A n n u a l R e p o r t o f the B u rea u o f E th n o lo g y

l m A .g .y .

60

TANRIYI LDRME

dalar. Genellikle, Msr'da domuzun yazgs kincisi olmutur. nk tarih iinde, domuzdan korku ve nefret, bir zamanlar esinlemi olmas gereken sayg ve tapnma duygusuna ar basm, ama o dkn duru munda bile bu saygnlk duygusunun izlerini saklamt!. Zamanla ona Msr eytan ve Osiris'in dman Set'in ya da Typhon'un bedenlemesi olarak baklr olmutu. Typion, tanr Horusun gzne saldr dnda bir yaban domuzu eklindeydi, Horus onu yakm ve gne tanrs Ra'nn iren ilan ettii domuzun kurban edilmesi tresini kur mutu.213 Yine Typhon, Osiris'in vcudunu bulup paralad srada bir yaban domuzu kovalyor olduu, ylda bir kez domuz kurban edil mesinin nedeninin bu olduu yks,214 Adonis ve Attis gibi, Osirisin de bir domuz ya da domuz ekline girmi Typhon taralndan ldrl d ya da paraland eski bir yknn apak bir modernizasyonu dur. Dolaysyla, her yl Osiris'e bir domuz kurban edilmesi, doallkla tanry ldrm ya da paralam olan dman hayvandan alnm bir olarak yorumlanabilir. Fakat ncelikle, bir hayvan ylda bir kez. yalnzca bir kez kutsal bir kurban olarak ldrlyorsa, genellikle ya da her zaman hayvann kutsal olduu anlam kar bundan yani yln geri kalan blmnde bir tanr olarak korunur ve sayg duyulur ona, kesildiinde de bir tanr karakterinde kesilir.215 kinci olarak, Attis ve Adonis olmasa bile Dionvsos ve Demeler rnekleri, bize, tan rnn dman olduu iin bir tanrya kurban edilen hayvann en ba langta tanrnn kendisi olabileceim, belki de gerekten yle olduunu retmitir. Bu nedenle, domuzun ylda bir kez Osiris'e kur ban edilii, ve tanrnn dman olduu iin kurban ediliyor gibi grn, nce onun balangta bir tanr olduunu, sonra da Osiris'in kendi olduunu gsterecektir. Daha sonraki bir ada Osiris insanbiimli olduktan ve domuzla olan ilk ilikisi unutulduktan sonra Osiristen ayrld; daha sonra da, bir hayvan, tanrnn dman olmas dnda bir tanrya tapnma olarak kurban etmenin anlamsz olduunu
213 Lefebure, L e rnyhe Osirien, i. 44. 214 Plutarkhos, h i s et Osiris, 8. Lefebure (a.g.y. s. 46) bu ykdeki dom uzu Typhon

olarak tanyor.
215 Bu nem li ilke ilk kez Prof. W . Robertson Smith tarafndan kabul edildi. Bkz. onun "Kurban" m addesi, E ncyci. B rittann. 9. basm, xxi. 137 ve dev. Kar. Religion o f the Semites adl kitab, s. 353 ve devam , 391 ve devam.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

61

dnen sylencebilimciier tarafndan domuz, bir dman olarak Osiris'in karsna karld; ya da, Plutarkhos'un syledii gibi, domuz, tamlarca aziz olduu iin deil, bunun tersi olduu iin kurban edilmeye uygun grlmtr.216 Bu ge aamada bir yaban domuzu nun ekin iinde yapaca hasar, ona tahl-ruhunun bir dman g zyle bakmak iin akla uygun bir neden oluturur; oysa balangta, eer doruysam, domuzun ekin iinde istedii gibi gezip dolar grnmesi daha sonra bir dman olarak karsna karlaca tahlruhuyla zdeletirilmesi nedeniydi. Domuzu Osiris'le zdeletiren gr, domuzlarn Osiris'e kurban edildii gnn, sylenceye gre, Osirisin ldrld gn olmas olgusundan olduka destek kaza nyor;217 nk domuzun ldrlmesi, Osiris'in ldrlnn ylda bir kez temsiliydi, tpk Thesmophoria'da domuzlanl maaralara at lnn Proserpina'nn yeralt dnyasna iniinin ylda bir kez temsili oluu gibi; her iki tre de, hasatta tahl-ruhunun bir temsili olarak bir kei, bir horoz kesme gibi Avrupa uygulamasna kouttur. Yine, balangta Osiris'in kendisi olan domuza, dman Typhone'un bir bedenlemesi olarak baklr duruma geldii gr, kzl sal erkeklerin ve kzl kzlerin Typhone'la benzeri ilikisiyle desteklenmektedir. nk yaklan ve klleri harman savurma aletle riyle havaya savrulan kzl sal adamlar konusunda, balangta, Roma'da ilkbaharda ldrlen kzl tyl kpek yavrulan gibi, bunla rn da tahl-ruhunun kendisinin, yani Osiris'in temsilcileri olduklarna ve ekini krmzlatrmak ya da sarartmak gibi ak bir amala ld rldklerine inanmak iin doru nedenler bulunduunu grmtk. Ama daha sonraki bir dnemde bu adamlarn Osiris'in deil de onun dman Typhone'un temsilcileri olduu218 aklamas getirildi; onla rn ldrlne, tanrnn dmanndan alnan bir eylemi olarak baklr oldu. Ayn ekilde, Msrllarn kurban ettikleri kzl kzlerin Typhone'a benzedikleri iin kurban edildikleri syleniyordu;219 oysa onlarn balangta tahl-ruhu Osiris'e benzedikleri iin ldrlyor
216 Plutarkhos, i s i s e t O siris , 31.
217 Lefebure, Le m y th e O sirie n , s.48 ve devam. 218 Plutarkhos, I s is e t O siris , 33, 73; Diodoros, i.88. 2:9 Plutarkhos, I s is e t O siris , 31; Diodoros, .88. Kar. Herodotos, ii.38.

62

TANRIYI LDRME

olmalar daha olasdr. kzn, ahl-ruhurmn yaygn bir temsilcisi olduunu ve hasat tarlasnda bu ekilde kesildiini grmtk. Osiris genellikle Memphis'in Apis boasyla ve Heliopolis'in Mne vis boasyla zde tutulurdu.220 Fakat bu boalarn, tahl-ruhu olarak onun bedenlemeleri olup olmadklanm kzl kzlerin yle olduu grlyor ya da birbirine zt iki eyi birletirmek yoluyla Osiris'le kaynam olan tanrlardan tmyle farkl olup olmadklarn syle mek gtr. Bu iki boaya btn Msrllarca taplyor olmas221 onlar., tapnlan katksz yerel olan sradan kutsal hayvanlannkinden farkl bir yere koyuyor gibi grnyor. Bundan dolay, bu sonuncular totemlerden evrimlemiseier, ki yle olduklar grnyor, Apis ve Mnevis tapm iin bir baka kken bulmak gerekirdi. Eer bu boalar balangta tahl-tanrs Osiris'in bedenlemeleri deil idiyse, oban bir halkn tapt kutsal srn soyundandlar belki de.222 Eer byle idiyse, eski Msr, toplumun byk aamasn karlayan byk din tipinin tabakalamasn gsterecekti. Totemcilik ya da (kabaca sylersek) yabanl hayvanlara tapma avclk aamasndaki toplu mun dini yerel kutsal hayvanlara tapmla temsil edilecekti; sra tapma obanlk aamasndaki toplumun dini Agis ve Mnevis tapmlanyla temsil edilecekti; ekilen bitkilere, zellikle de tahla tapm ise tarm aamasndaki toplumun dini Osiris ve Isis tapmyla temsil edilecekti. Msrllarn inee kar duyduktan byk sayg asla ldrlmezdi inekler223 bu aamalarn ikinci ya da ncsne ait olabilir. neklere kutsal gzyle, yani inek boynuzlu izilen sis'i bedenlemeleri olarak baklmas, bunlann, tpk kzl kzler gibi, tahl-ruhunun temsilcileri olduklarn gsterecekti, Bu220 Plutarkhos, Isis e! O s r ts . 20. 29,_33. 43; Strabon, xvii. 1, 31; D iodoros, i. 21, 85; Duncker, G e s c h ic h te d e s A lte rth u m s 3. .55 ve devam. Apis ve M nevis hakknda bkz. Herodotos, ii. 153, iii.27; Ammianus Mareeliinus xx. 14, 7; Pliny, Nat. Hist. viii. 84 ve devam; Sotinus, xxxii. 7-21; iero, De n a t. cieor. i. 29; Aelian, Nat. A nm xi. SO ve devam ; Plutarkhos, Quaest. C o n v iv . viii. 1. 3; ayn yazar, Isis e t O s ir is , 5, 35; Eusebius, Praepar, Evang. iii. 13. ve devam; Pausaaas, i. 18, 4, vii. 22, 3 ve devam. Hem Apis hem de Mnevis kara boalard, fakat Apiste baz beyaz lekeler vard. 221 Diodoros. i.21. 222 oban halklarn srlarna kar duyduktan dinsel sayg, ve Apis'le Isis-Halhor tapnunun belki de toplumun obanlk aam asndan geldii konusunda bkz. W. Robertson Smith, R e lig io n o f (he S e m te s , i. 277 ve devam.

Herodotos, . 41 .

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

63

Boa eklinde Osiris.

64

TANRIYI LDRME

nek eklinde Isis.

BR HAYVAN OLARAK TAlllL -RUHU

65

nunla birlikte, sis'in inekle bir tutulmas, Tpk Osiris'in Apis ve Mnevis boalanyla bir tutuluu gibi, zt evlerin birletirilmesinin bir sonucu olabilir olsa olsa. Fakat Apis'in Osirisle balangtaki ilikisi ne olursa olsun, Apis hakknda, tanry ldrme tresi zerinde duru lan bir blmde stnkr geitirilmesi gereken bir gerek vardr. Apis boasna grkemle ve derin bir saygyla taplyor olmasna kar n, belli bir yatan daha uzun sre yaamasna izin verilmezdi, bu sreyi kutsal kitaplar belirler, bu srenin bitiminde kutsal bir suda boulurdu.224 Plutarkhos'a gre bu snr, yirmi be yld:225 fakat her zaman kesin bir sre deildi bu, nk bu yzylda Apis boalarna ait mezarlar bulunmutur, ve bu mezarlarn zerindeki yazlardan yle anlalyor ki, yirmi ikinci hanedanda iki boa yirmi alt yldan fazla yaamt.226 Artk Aricia'da Ormann kutsal Krallarndan ilki olan Virbius'un atlar tarafndan ldrl sylencesinin anlamyla ilgili bir tahmin yapmaya cesaret edebilecek bir durumdayz cretten de te bir ey olabilir bu nce, bitki-ruhlannn at eklinde temsil ediliinin yle pek seyrek olmad;227 ikinci oiarak, daha sonraki sylencelerde tan rya zarar vermi olduu sylenen hayvann balangta bazan tanr nn kendisi olduu anlaldna gre, Virbius'u ldrd sylenen atlarn gerekte onun bir bitki tanrs olarak bedenlemeleri olduunu tahmin edebiliriz. Virbius'un atlar tarafndan ldrld sylencesi belki de Virbius tapmndaki baz zellikleri onun kutsal korusuna atlarn sokulmay tresi gibi aklamak iin uydurulmutu. nk tre sabit kald halde sylence deiir; insanlar, nedenleri oktan unutulmu olsa bile, babalarnn kendilerinden nce yapm olduklar eyi yapmaya devam ederler. Dinin tarihi, eski treyi yeni nedenle uzlatrmak, anlamsz bir uygulama iin salam bir kuram bulmak gibi ok eski bir giriimdir; karmzda duran olguda, sylencenin trenden daha yeni olduundan, korudan atlarn srlmesi iin asla
22A Pliny, Nat. Hist. viii. 184; Solm u, xxxii. 18; Am m ianus M arcellinus, xxii. 14, /. inde boulduu su ya da kuyu belki de ime suyunun saland kuyulardan biriydi; Nil'in suyunu iem ezdi o. Plutarkhos, h is et Os'tris, 5. 225 Plutarkhos, sis et Osiris, 56. 26 JyJaspero, Histoire ancienne, s.31. Kar. Duncker, Geschichte des Alterthums, i. 227 Bkz. Cilt 1, s. 25 ve devam .

66

TANRIYI LDRME

temel bir neden oluturmadndan emin olabiliriz. Atlarn bu ekilde kovuluundan, onlarn belki de kutsal hayvanlar ya da korunun tanrs nn bedenlemeleri olmadklar karsanabilir. Fakat byle bir kar sama fazla acelecilik olurdu. Kei, bir zamanlar kutsal bir hayvan ya da Athena'nm bedenlemesiydi, bunu Athena'y bir kei derisine {aegis ) sarlm olarak gsterme uygulamasndan karabiliriz. Ama kei, bir kural olarak ne ona kurban edilir ne de onun byk tapna olan Atina'daki Akropol'e girmesine izin verilirdi. Bunun nedeninin, keinin Athena'nm kutsal aac olan zeytine zarar vermesi olduu ileri srlyor.228 Dolaysyla, buraya kadar keinin Athena ile ilikisi, atn Yirbius'la ilikisine kout oluyor: her iki hayvan da, tannya verdikleri zarar nedeniyle tapnaktan uzaklatrlyor. Fakat Varro'dan ren diimize gre keiyi Akropolden uzaklatrma kuralnn bir istisnas vard. Dediine gre, kei, ylda bir kez zorunlu bir kurban olarak Akropol'e srlrd.229 mdi, daha nce de belirtildii gibi, bir hayvan ancak ylda bir kez kurban ediliyorsa, tannya sunulan bir kurban ola rak deil, tanrnn kendisinin temsilcisi olarak kesiyordur belki de. Bu yzden, eer kei Akropolde ylda bir kez kurban ediliyor idiyse, bundan Athena'nm kendi karakterinde kurban edildiini karsayabiliriz; ve kurban edilen hayvann derisinin tanrann heykelinin zerine konduunu ve bylece ylda bir yenilenen aegis'i oluturduunu tah min edebiliriz. Ayn ekilde Msr'da Thebai'de kolar kutsald ve kur ban edilmezdi. Fakat ylda bir gn bir ko kesilir, derisi tanr Ammon heykelinin zerine konurdu.230 imdi, Aricia korusu trenini daha iyi bildiimize gre, atlarn koruya sokulmamas kuralnn, tpk keilerin Atina'da Akropolden uzak tutulmas kural gibi, ylda bir kez istisnaya uradn anlayabiliriz: ylda bir kez bir at koruya getirilir ve tanr Virbius'un bedenlemesi olarak kurban edilirdi. Genel yanl anla maya gre, bu ekilde ldrlen ata, zamanla, zarar verdii tannya bir kurban olarak sunulan bir dman gzyle baklr oldu, tpk Demeter ve Osirise kurban edilen domuz, Athena ve Dionysos'a kurban edilen kei gibi. Bir yazarn, bir istisnann farknda olmakszn bir kural kay
228 Athenaeus, 587 A; Pliny, Nal Hist. viii. 204. Kar. Encycl. Britann. 9. Basm. "Kurban" m addesi, xxi. 135.

229 Varro, De agri cult. i.2 ,19 ve devam. 230 Herodotos, ii. 42.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

67

detmesi o denli kolay bir itir ki, Aricia korusu hakkndaki kuraln benim varsaydm gibi bir istisnadan hi sz etmeksizin kaydedilmi olduunu grmemiz hi de artc deildir. Eer elimizde yalnzca Athenaeus ve Pliny'nin ifadeleri olmu olsayd, yalnzca, keilerin Athenaya kurban edilmesini yasaklayan ve onlar Akropoi'den uzak tutan kural bilmi olacak, ans eseri Varro'nun eserinde korunarak bize aklanan nemli istisnann farknda olmayacaktk. Ylda bir kez bir atn, korunun tanrsnn bir temsilcisi olarak Ari cia korusunda kurban ediliyor olmas tahmini, biraz da ylda bir kez Roma'da yaplan benzeri bir at kurbanndan destek alyor. Her yl Ekimin 15'inde Mars Alanmda bir araba yar yaplrd. Yar kaza nan takmn sa taraftaki at bir mzrakla ldrlerek Mars'a kurban edilirdi. Kurbann amac iyi rn salamakt. Hayvann ba kesilir ve bir dizi somun ekmekle sslenirdi, iki mahallenin Kutsal Yol ve Subura oturanlar atn ban kimin elde edeceine degin bahse tutuurlard. Eer kutsal Yollular elde ederse, onu Kraln saraynn duvarna asarlard; Subura halk elde ederse, Mamilian kulesine asard. Atn kuyruu kesilir ve kraln sarayna yle abuk gtrlrd ki, akan kan sarayn ocana damlatlrd.231 Ayrca, yle anlalyor ki, kurbann kan toplanyor ve 21 Nisan'a kadar saklanyor, o zaman Vesta rahibeleri tarafndan alt gn nce kurban edilmi olan doma m buzalarn kanma kartrlyordu. Bu karm daha sonra oban lara datlyor, onlar da bunu kendi srlerini dezenfekte etmekte kullanyordu.232 Bu trende atlarn bandaki ekmek dizisi ss ve kurban iin ileri srlen ama, yani iyi bir hasat elde etmek, aka gsteriyor ki, at, imdiye kadar birok rneini grdmz tahi-ruhunun hayvan tem silcilerinden biri olarak ldrlyordu. Atn kuyruunun kesilmesi tresi Afrikada kzlerin kuyruunun kesilip iyi bir hasat elde etmek iin kurban edilmesi tresine benziyor.233 Hem Roma hem de Afrika tresinde hayvan tahl-ruhunu temsil ediyor, ve onun bereketlendirme
31 y ay m a haz. M ller, s. 178, 179, 220; Plutarklos, Quaest. Rom. 97; Polybius, ;;i. 4 B. Julin, kurban Orat. 176 D.'ye gnderme yapyor. 232 Ovid, Fasl, iv. 731 ve devam, kar. 629 ve devam; Propertius, v. , 19 ve devam. 233 Bkz. cilt 2, s. 43 ve devam.

68

TANRIYI LDRME

gcnn zellikle kuyruunda bulunduu varsaylyor. Sonuncu d nce, daha nce de grdmz gibi, Avrupa folklorunda ortaya kyor.234 Yine, srlarn ballarda atn kanyla dezenfekte edilmesi tresi, Gen Kz'm Noekle yem olarak srlara, Yule Domuzununsa yine baharda yemeleri im saban sren kzlere ve atlara verilmesi treleriyle karlatrlabilir.235 Btn bu treler, iftlik evindeki tahlruhunun ve ev halknn kutsanmasn ve oun gelecek yla kadar sak lanmasn amalamaktadr. Roma'da EKim atnn byle denilebilirse ona kurban bizi Suburba'mn ilk gnlerine gtryor: Daha sonra byk metropoln aa ve kalabalk bir mahallesi haline gelen Suburba o zamanlar ayr bir kyd, oturanlar, yine o zamanlar kk bir kr kasabas olan Romal komularyla hasat alannda dosta bir yarmaya girerdi. T renin yapld Mars Alan Tber nehrinin yannda uzanrd, ve monar inin ortadan kaldrlmasna kadar kraln mlknn bir blmn olutururdu. nk sylenceye gre, krallarn sonuncusu Rom a'dan srldnde, rnler nehir kenarndaki krallk topranda biilmeye hazr duruyordu: fakat hi kimse lanetlenmi tahl yemeyi kabul etmedi ve rn ynlar halinde nehire atld, yazn scandan nehrin suyu da bir hayli azald iin ekin ynlar nehirde bir adann ekir deim oluturdu,236 At kurban, haatn sonunda kraln ekin tarlala rnda yerine getirilen bir sonbahar tresiydi demek. Tahl-ruhunun temsilcisinin balca paralan olarak atn kuyruu ve kan kraln sarayna gtrlr ve orda saklanrd; tpk Almanya'da hasathorozunun at altndaki keli duvara ya da iftlik evinin kaps zerine ivilenii gibi; sko ya Yaylalarnda son ekin demetinin, Gen Kz eklinde eve tanp ocan zerinde saklan gibi, bvlece. tahlruhunun kutsamas kraln sarayna ve ocana, oradan da ba olduu toplulua tanm olurdu. Ayn ekilde. Kuzey Avrupa nn bahar ve sonbahar trelerinde Mays-direi bazan belediye bakannm ya da hurgomaster in evinin nne dikilir ve hasatta son demet kyn ba olarak ona getirilir. Fakat kuyruk ve kan krala derken, hi kukusuz
234 Bkz. cilt 1, s. 394, cilt 2, s. 10. 235 Bkz. cilt 2, s. 33. 236 Livy, ii. 5.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU

69

Akropolis Parthenonu'tum ii ve byk Athene heykeli.

70
TANRIYI LDRME

Akropolis'te Yunan kurban treni.

BR HAYVAN OLARAK TAHIL -RUHU

71

bir zamanlar buna benzer bir treni olan komu Subura ky de dl olarak atn ba iin yarmaya girmesine izin verilerek honut edilmi olurdu. Subura'llann ele geirmeyi baardklarnda atn ban ivile dikleri Mamilian kulesinin, bir gzetleme kulesi ya da kyn eraf Mamilian ailesinin kalesi olduu anlalyor.237 Btn kasaba ve komu ky adna kraln tarlalarnda ve evinde yaplan bu tren, her topluluun kendi tarlalarnda benzeri bir trenin yapld bir zamann varln akla getiriyor. Roma kyckleri kendilerine ait ayr ayn hasat-evlerini kraln topraklarndaki ortak trenlerde birletirdikten ok sonra Latium'un krsal blgelerinde kyleri, her biri kendi tarla snda, ayn treyi uyguluyor olmallar.238 Kutsal Aricia korusunun, tpk Romadaki Mars Alan gibi, komu kyler adna bir atn kurban edildii ortak bir hasat kutlamasnn gerekletirildii sahne olabile cei varsaymnn aslnda olaslk d bir yan yoktur. Burada at, hem aacn hem de tahln bereketlendirici ruhunu temsil ediyordu, nk bu iki fikir. Hasat-Mays gibi trelerde grdmz gibi birbiri iinde erimiti.
I I T a n r n n Y e n m e s i

TAHIL-RUHUNUN kimi zaman insan, kimi zaman da hayvan ek linde temsil edildiini; her iki durumda da temsilcisinin kiiliinde ldrldn ve kutsal trenlerle yenildiini grm bulunuyoruz. Tahl-ruhunun insan temsilcisinin gerekten ldrl rneklerini bul mak iin doallkla yabanl rklara gitmemiz gerekirdi; fakat bizim Avrupa kyllerimizin hasat yemekleri, tahl-ruhunun temsilcileri ola rak hayvanlarn kutsal trenlerle yeniliinin amaz rneklerini sala maktadr bize. Ama bundan da te, beklenecei gibi, yeni ekinin ken disi de kutsal olarak, yani tahl-rulunun bedeni olarak yeniyor. sve, Wermlandde, iftinin kars son demetin danelerini kullanarak kk bir kz eklinde bir somun ekmek piirir; bu somun btn ev halkna
Festus, yayna haz.: M ller, s. 130, 131, . ~38 Ekim at, M annhardt'n yukarda ksa bir zetini verdiimiz bir denem esinin konusudur (Mytholog. Forsch. s. 156-201).

72

TANRIYI LDRME

payla tn lir ve yenir.239 Burada somun ekmek bir gen kz olarak dnlen tahl-ruhunu temsil eder, tpk Iskoya'da tahl-ruhunun bir kad ekline sokulup Gen Kz adn tayan son demetle temsil edi lii gibi. Her zamanki gibi, tahl-ruhunun son demette bulunduuna inanlr; bu yzden son demetten yaplma bir somunu yemek, tahlruhunun kendisini yemek demektir. Ayn ekilde Fransa'da La Palisse'te, hamurdan yaplma bir adam, son hasat arabasnda getirilen bir kknar aacnn zerine aslr. Aa ve hamur-adam belediye bakamn evine gtrlr ve babozumu sonuna kadar orada saklanr. Sonra haatn bitimi bir lenle kutlanr; bu lende belediye bakan hamur-adam paralara bler ve paralan yemeleri iin insanlara verir.240 Bu rneklerde tahl-ruhu insan eklinde temsil ediliyor ve yeniyor. Baka durumlarda, yeni tahl insan eklinde somunlar olarak piiril mese de, dinsel trenlerle yenmeleri, onun kutsal bir ey olarak, yani tahl-ruhunun bedeni olarak, payiatrldm gstermeye yetiyor. rnein, Litvanva kylleri yeni rn yemede u trenleri yapar lard. Hasat ve yeni tohumun ekimi bitince her ifti, Sabarios yani, "kartrmak ya da birlikte atmak" denilen bir enlik yapard. Her tr tahldan buday, arpa, avdar, keten, fasulye, mercimek, vb. birer avu alr ve her avucu e blerdi. Burada kullanlan (ianenin, ilk dvlen ve savrulan, bu ama iin bir kenara konup saklanan dane olmas gerekirdi. Bu ekilde kantnlan (anelerin bir ksm evde ka kii varsa o sayda kk ekmekler yapmakta .kullanlirdi; kalan daha fazla arpa ya da yulafla kartrlr ve bira yaplrd. Bu kanmdan ekilen ilk bira iftinin, kansmn ve ocuklarnn imesi iindi; kin cisi hizmetlilerin imesi iindi. Bira hazr olunca, ifti, hibir yaban cnn beklenmedii bir akam seerdi. Sonra bira fsnn nne diz ker, bir testi dolusu bira alp, "Ey bereketli dnya, avdan ve arpay ve her trl tahl gelitir, byt" diyerek fnn i kam zerine dkerdi. Bundan sonra testiyi, karsnn ve ocuklarnn kendisini bek ledii oturma odasna gtrrd. Oturma odasnn tabannda, kara,
f 9MF, s. 179. M0 B.K. s.205. Hamur-adamm yeni tahldan yapld sylenmiyor, fakat olaslkla
byiedir, ya da bir zam anlar yleydi.

TANRININ YENMES

73

beyaz ya da benekli (ama krmz deil) bir horozla bir tavuk bal olarak yerde yatyor olurdu; bunlarn ayn renkten, ayn kulukadan ve o yl iinde domu hayvanlar olmas zorunluluu vard. Sonra ifti, elinde testi yere diz ker, hasat iin tanrya kreder ve gelecek yl iyi bir hasat versin diye tanrya dua ederdi. Sonra hepsi birden ellerini kaldrp yle sylerdi, "Tanrm, ve sen Ey toprak, bu horozu ve tavuu sana gnlmzle sunu olarak veriyoruz." Bunu syler syle mez ifti tahta bir kakla vurarak hayvanlan ldrrd, balarm kesmemesi gerekirdi nk. lk duadan ve hayvanlarn her birini ldrdkten sonra birann te birini yere boaltrd. Sonra kars, daha nce hi kullanlmam yeni bir kapta hayvanlar kaynatrd. Daha sonra bir kile, taban yukarda olmak zere yere dikilir, zerine yukarda sylediimiz kk ekmekler ve piirilmi tavuk ve horoz konurdu. Sonra yeni bira ve bu trenden baka amala kullanlmam bir kepe ile bardak getirilirdi. ifti biray kepe ile bardaklara boaltrken aile kilenin evresinde yere kerdi. Sonra baba bir dua okur ve bardak bira ierdi. Geriye kalanlar da ayn eyi yapard. Daha sonra ekmekler ve tavukla horozun eti yenirdi, bundan sonra herkes bardak biray dokuz kez boaltmcaya kadar bira iimi srerdi. Geriye hi yiyecek kalmamas gerekirdi; ama olur da bireyier kalrsa geriye ertesi sabah ayn trenle yenmesi gerekirdi. Daha sonra kemikler yemesi iin kpee verilirdi; kpek kemiklerin hepsini yemezse, kalan sr ahrnda gbrenin altna gmlrd. Bu tren Araln balangcnda yaplrd. Trenin yapld gn azlardan kt bir szn kmamas gerekirdi.241 Yaklak iki yz yl nce tre bvleydi. Bugn Litvanya'da. taze patates ya da yeni tahldan yaplma ekmekler yenirken, masadaki herkes birbirinin sam eker.242 Bu son trenin anlam bilinmiyor, ama buna benzer bir tre puta tapan Liivanyallarca kutsal kurbanla rnda uygulanrd.243 Oesef adasndan Estonyallann ou nce bir para demir srmadan, yeni rnden yaplm ekmei yemez.244 Burada demir, besbelli, tahln iindeki ruhu zararsz klmak iin
24 Praetonus, D elkiae Pr.sskae, s. 60-64; A . W I", s, 249 ve devam. Bezzenberge. Lituuische Forschungen (Gtingen, 1882), s.89. ~ S i t n o n Gruna, Preussische Chronik, yayma haz. Perlbach, i. 91. m Holzmayer, Osiliana. s. 108.

74

TANRIYI LDRME

uygulanan bir bydr.245 Sutherlandshire'da bugn taze patatesler karldnda btn ailenin onlar tatmas gerekir, yoksa "onlarn [patateslerin] iindeki ruh gcenir ve patatesler dayanmaz.246 Yorkshire'n bir blgesinde ilk rn papazn kesmesi tresi hl vardr; bunu bana bildiren, bu ekilde kesilen rnn komnyon ekmei yap mnda kullanldna inanyor.247 Eer trenin son ksm doru bildi rilmise (benzerlik tamamen lehindedir bunun) Hristiyan Komnyonunun, hi kukusuz Hristiyanlktan ok eski olan bir kutsal treni nasl sahiplendiini gsterir bu. Dou Hint Adalarnda, Boeroe'da pirin haatnn kapannda, her klan (fenna) hep birlikte yenilen bir kutsal yemekte buluur, klann her yesinin bu yemee yeni rnden bir para pirinle katlmas zorunlu dur. Bu yemee "pirincin ruhunu yeme denir, yemein kutsal karak terini aka gsteren bir addr bu. Pirincin bir ksm da bir kenara ayrlr ve ruhlara sunulur.248 Celebes'li Alfoerler arasnda rahip ilk pi rin tohumunu eker ve her tarladaki ilk olgun pirinci koparr. Bu pirinci kavurup terek bir yemek yapar, bunun bir ksmn evdekilere teker teker datr.249 Celebes, Boiang Mongondo'da pirin haa tndan ksa sre nce kk bir domuz ya da bir kmes hayvan sunu lur. Bundan sonra rahip nce kendi tarlasndan daha sonra da komlannkinden birazck pirin yolar. Bylece toplad btn pirinci ken di sinnkiyle birlikte kurutur ve herkese kendi pirincini geri verir, onlar da parlatr ve piirirler. Pirin piirildikten sonra evin kadn bir yumurtayla birlikte bu pirinci yeniden rahibe gtrr, rahip yumurtay sunu olarak kullanr ve pirinci kadna geri verir. En kk ocuuna kadar ailenin btn yeleri bu pirinci paylamak zorundadr. Bu tren den sonra herkes kendi pirin tarlasna girmekte zgrdr.250 Gney Hindistan'da Meilgherry Hills kabilelerinden biri olan Burgher'ler ara
245 D em irin ruhlar zerine bir by olarak kullanm iin bkz. cilt 1, s. 173. 2*Folk-lore Journal, vii. 54. 2+7 K ent-Chislehurst'lu papaz J.J.C. Yarborough'tan alnan bilgi.

248 G. A. Wilken, Bijdrage tot de kennis der Alfoeren van het eilandBoeroe, s.26. 249 P.N. W ilken, "Bijdragen tot de kennis van de zeden en gewoonten der Alfoeren in de M inahassa." Mededeelingen van wege het Nederlandsche Zendeiinggenootschap' de vii. (1863) s. 127.
250 N .P.W ilken en J.A. Schwarz, "Allerlei ver het land en volk van Bolaang Mongondou," Mededeel. v.w.h. Nederl. Zendelinggeride xi. 369 ve devam.

TANRININ YENMES

75

snda, ilk avu tohum ve ilk demet ekin bir Curumbar tarafndan ekilir ve biilir Curumbar, Burgher'lerin byc gzyle bakt bir baka kabileden biridir, ilk demetteki daneyle "o gn yemek yaplr, rek yaplr ve ilk-rn sunusu olarak verilir, kurban edilen hayvann kalan ksmyla birlikte federal sunu ve kurbann eti olarak Burgher ve tm ailesi tarafndan paylalr."251 Gney Hindistanl Coorglar arasnda hasatta ilk pirin demetini biecek kii yldz falcs tarafndan seilir. Gn batannda btn ev halk scak suyla ykanr ve pirin tarlasna gider, orada daha nce seilmi olan orak yeni bir orakla bir kucak dolusu pirin bier ve btn orada bulunanlara birer ikier sap pirin datr. Sonra hep bir likte dven alanna gidilir. Bir demet yaprak bir pirin sapyla sslenir ve dven alannn giriindeki bir diree tutturulur. Ailenin btn ye lerinin yiyecei hamurdan rekler yapmaya yetecek kadar taze pirin dvlr, temizlenir ve un haline getirilir. Sonra evin kapsna gidilir, orada evin hanm demeti bien kiinin ayakalann ykar ve nce ona daha sonra da geriye kalanlara iinde st, bal ve eker olan pirin madeninden yaplma bir kap verir, herkes bundan bir yudum alr. Sonra demeti bimi olan adam, pirin unu, muz, st, bal, yedi taze pirin danesi, yedi para hindistan evizi vb. eyden bir rek hamuru yourur. Herkes bir Ashvatha yapra iinde bu rekten bir para alr ve yer. Tren biter ve demet biici insanlarn iine karr. Pirin bierken hi kimse ona dokunamaz.252 Gney Hindistan Hindular arasnda yeni pirincin yenmesi Pogol ad verilen bir aile enlii vesi lesidir. Yeni pirin Hindu yldz falclarna gre gnein Olak dnen cesine girdii gn leyin yaklan bir ate zerinde yeni bir kapta kay natlr. Pirincin kaynatlm btn aile byk bir merakla seyreder, nk st nasl kaynarsa gelecek yl da yle olacaktr. St hzla kay narsa, o yl bolluk olacaktr; fakat st yava kaynarsa bunun tersi ola caktr. Taze kaynatlm pirincin bir ksm Ganesa tasvirine sunulur;
251 H.Harkness, Description o f a Sirtular Aboriginal R ace inhahiting the sum mit

ofthe Neilgherry Hills, s. 56 ve devam.


252 Gover, Folk-Songs o f Southern India, s. 105 ve devam; Folk-lore Journal, vii. 302 ve devam.

TANRIYI LDRME

sonra herkes geriye kalan paylar,253 Hinduku'ta Gilgitte, her aileden bir ye, buday haat balamadan nce, alacakaranlkta giz lice bir avu baak toplar. Baaklardan birka evin kaps zerine as lr, geriye kalan ertesi sabah kzartlr ve ste bulanarak yenir. O gn elenceyle geirilir, ertesi sabah hasat balar.254 Gine'de Quorra Nehri zerinde Onitsha'da ilk yerelmasnn yen mesi treni yle anlatlyor: "Her bakan alt yerelmas karr, hurma aacnn gen dallann keser ve bunlar kapsnn nne yerletirir, yerelmalanndan n atete kzartr ve biraz kola cevizi ve balk alr. Yerelmas kzardktan sonra, Libia ya da ky hekimi yerelmasm alr, bir eit unla kabuunu temizler ve ikiye avnr; sonra bir parasn alr ve yeni yerelmasm yiyecek olan adamn dudaklan zerine kor. Yiye cek kii, scak yerelmasnm tten dumanlarn fler ve tmn azna tktrr, 'Yeni yerelmasm yememe izin verdii iin Tanrya krler olsun;' der ve ayn ekilde balkla birlikte itahla inemeye balar."255 Natal ve Zululand Kafirlen arasnda hi kimse Kafir ylnn balangc n belirleyen bir enliin sonuna kadar yem rnlerden yiyemez. Herkes kraln kynde toplanr, orada yemek yiyip dans eder. Ayrl madan nce "halkn kutsanmas" yaplr. Msr, msr dans ve kabak gibi eitli toprak rn, kurban edilen bir hayvann eti ye "ila "la kartrlarak byk kazanlarda kaynatlr, kraln kendisi bu yiyecek ten kk bir paray her adamn azna verir. Kutsanm yiyecein bu ekilde paylatnlmasndan sonra bir insann kendisi btn bir yl iin kutsanm olur ve hemen haatna balar.256
253 Gover, "The Pongoi Festival in Southern India, Journ. R. Asiatic Society, N.S. v. (1871) s.91 ve devam. 254 Biddulph, Tribes of the Hindoo Koosh, s. i 03. 255 Crowiher ve Taylor, The Gospel on h e Banks of t h e Niger, s.287 ve devam. Mr. Taylor'in verdii bilgi J.Africanus B. Horton'in West African Countries and Peoples adl kitabnda da tekrarlanyor. (Londra, 1868) s. 180 ve devam. 256 Speckmann. Die Hermannsburger M ission in Afrika, s. 150 ve devam. Ilk rnlerde Z ulu leni iin ayn zamanda bkz. N, Isaacs, Travels a rid Adventures in Eastern Africa, ii. 291 ve devam: Arbousset ve Daumas, Voyage d'exploration... s.308 ve devam; Callaway, Religious System of t h e Amazulu, s.389 n o t: South African Folk lo r e Journal, i . 135 ve devam; Fritsch. Die Eingeborenen Siid-Afrikas, s. 143; Lewis Grout, Zululand, s. 160 ve devam . Mr. Groutun anlatmndan yle anlalyor ki, bir boa kesiliyor ve onun safras kral ve halk tarafndan iiliyor. Boay ldrrken insanlar plak ellerinden baka ey kullanamazlar. Boann eti, istedikleri kadarn yemeleri kalanysa yakmalar iin ocuklara veriliyor, erkekler eti tadamyor. Son bir iren olarak kral halkn nnde yeil bir su kaban paralyor, "bu yolla yem yl am olduunu gsteriyor ve halka m evsim in meyvaiarndan yem e iznini balyor." Eger bir m san enlikten nce taze meyvalardan yerse, lr ya da gerekten lm

cezasna hkm giyer.

TANRININ YENMES

77

Kuzey Amerika Creek Kzlderilileri arasnda, busk ya da ilk meyva enlii yln balca treniydi.257 rnn olgunlat Temmuz ya da Austos aynda yaplr ve eski yln bitimini, yeni yln balan gcn belirlerdi. Bu tren yaplmadan, hibir Kzlderili yeni hasattan yiyemez hatta ona dokunamazd bile. Bazan her kasabann kendi busk' olurdu; bazan birok kasaba birleir bir tek tren yapard. Tren kutlamalarndan nce insanlar kendilerine yeni giysiler, yeni kap kacak ve eyalar alrlard; eski giysilerini ve dkntlerini toplarlar, kalm tahl artklar ve baka eski eylerle birlikte bir araya toplayp bir ym yapar ve atee verirlerdi.258 Trene hazrlk olarak kydeki btn ateler sndrlr, kller sprlp temizlenirdi. zellikle, ta pman oca ya da suna kaznr ve kller atlrd. Daha sonra ba rahip, ocan tabanna bir miktar dme-ylan otunun kknden, biraz yeil ttn yapra ve biraz da yeni rnlerden koyar, bunlarn beyaz kille rtlmesini ve temiz suyla slatlmasn buyururdu. Sunan zerine gen aalarn yeil dallarndan kaln bir ardak yap lrd.259 Bu arada, kadnlar evde temizlik yapyor olurdu, yeni atei ve yeni meyvalan kabule hazr olabilsinler diye eski ocaklar yenilerler, btn tencereleri ovup parlatrlard.260 Genel ya da kutsal meydanda eski lenden kalm en kk krntlar bile "ilk yemi sunularn kir letmek korkusuyla" dikkatle sprlrd. Yine bitmekte olan yl iinde iine herhangi bir yiyecek konmu ya da halen iinde bu yiye257 Tren Jam es Adair tarafndan birbirinden bam sz olarak anlatlyor. H istory o f the American Indians (Londra, 1775), s.96-111; W .Bartram , Travels through N orth and South Carolina, Georgia, East and W est F lorida (Londra. 1792), s.507 ve devam ; B.Hawkins, "Sketch of the Creek Country," Collections o f the Georgia H istorical Society, iii (Savannah, 1848) s.75-78; A.A.M Gillivray, Schoolcraft'm Indian Tribes mda v, 267 ve dev. A dairin anlatm en ayrntl olandr, biz de daha ok onu kullandk. W illiam Bartramn O bsenatw ns on the Creek a n d Cherokee Indians adl yaptnda, E.G. S q u ie n n hazrlk ve ek notlar mda. (s.75) C herokeelerin de yapt buna benzer bir tren anlatlyor J.H . Payne'm (Home, Sw eet Home yazar) el yazmasndan karlm tr bu. Bu alm ann bror olarak b ir kopyas bende var, fakat r cemiyetin, belki de bir Amerikan cem iyetinin kaytlarndan ve tutanaklarndan karlm olduu anlalyor bunun. M r. Squier'm nsz, New York, 1851 tarihli. 258 W .Bartram, Travels, s.507. 259 J.H. Payne'e gre, Cherokeelerde yeil dallardan bir ardak kutsal m eydanda kurulurdu; sonra "daEan gr, gzel bir glge aac kklerine yakn kesilir ve kutsal meydanda ayn yere dikilirdi. O srada her erkek kendine bir dal alrd ondan." i6 Adair. te yandan, daha nce de grdm z gibi, Bartram eski kaplarn yakldn, enlik iin yenilerinin hazrlandm sylyor.

78

TANRIYI LDRME

eklerden olan her kap gn batanndan nce tapnaktan uzaklatnlrd. Sonra ilk meyva sunusu yasasn ve yl iinde evlenme yasasn inemi olduu bilinmeyen btn erkekler bir tellal tarafndan kutsal meydana girmeye ve resmi bir oruca arlrd. Fakat kadnlarn (yal alt kadn dnda), ocuklarn ve sava rtbesine erimemi olan herkesin meydana girmesi yasaklanrd. Kirli olduklar sanlan kimselerin ve hayvanlarn uzakta tutulmas iin meydann kelerine nbetiler de dikilirdi. Bundan sonra iki gn, iki gece boyunca sk bir perhize girilirdi. Sonra perhize katlanlar, "kusmak ve gnahkr bedenlerini artmak iin" kaynatlm dme-ylan bitkisi kknn ac suyunu ierlerdi. Meydann dndaki kimselerin de temizlenebilmeleri iin yal adamlardan biri, meydann bir kesine bir miktar yeil ttn brakrd: yal kadnlardan biri bunu alr ve ttn olma yanlara datrd, onlar da "ruhlarn azaba sokmak iin" bunu iner ve yutard. Bu genel perhiz sresince, kadnlarn, ocuklarn ve zayf yapdaki erkeklerin len vaktinden sonra, ama nce deil, yiyecek yemelerine izin verilirdi. Perhizin bittii gnn sabahnda, kadnlar kutsal meydann dna eski yln yiyeceklerinden bir miktar getirirdi. Bu yiyecekler a kalm ounluk iin getirilir nlerine konurdu, ama len olmadan nce btn krntlarn oradan uzaklatrlmas gere kirdi. Gne baucundan devrilmeye balaynca, bir tellal herkesin kaplarnn iinde kalmasn, kt bir i yapmamasn ve eski ateten en ufak kvlcm bile sndrm ve ocaktan dar atm olduundan emin olmasn buyururdu. Artk byk bir sessizlik egemen olurdu ortala. Bundan sonra ba rahip, iki odun parasn birbirine srterek yeni atei yakar ve yeil ardan altndaki sunan zerine koyard. Bu yeni atein, cinayet dnda gemi btn sulan balattna inanlrd. Sonra bir sepet yeni meyva getirilirdi; ba rahip her meyvadan bir para alr ve ay yayla ovduktan sonra, bir miktar etle bir likte, "ilk-yemi sunusu ve gnahlarn yllk kefareti olarak, atein cmert kutsal ruhuna" sunard. Ayn zamanda kutsal kusturucular da (dme-ylam kk ve cassina ya da kara-iki) atee bir miktar dke rek kutsard. Darda duran insanlar artk kutsal meydana yaklar ama ieri girmezlerdi; bunun zerine ba rahip bir konuma yapar, halka eski ayin ve trelere uymalarn salk verir, yeni kutsal atein gemi

TANRININ YENMES

79

yln gnhlarm temizlediini bildirir, kadnlan itenlikle uyarrd: ilerinde eski atei sndrmemiler, ya da temizliinde bir kusur ile mi olanlar varsa, "kutsal ate hem kendilerini hem de halk kirletme sin diye" hemen oradan uzaklamalyd. Bundan sonra kutsal atein bir blm kutsal meydann dna konurdu; kadnlar bunu sevinle eve gtrr ve tertemiz ocaklarna koyarlard. enlii kutlamak iin birka kasaba birlemise, yeni atein millerce mesafeye byle tan mas gerekirdi. Bundan sonra yeni yemiler yeni atelerin zerine konur ve ay yayla yenirdi, bunsuz olmazd. enliin bir kesinde adamlar yeni rn avular iinde ovar sonra yzlerine ve gsle rine srerlerdi.261 enliin bundan sonraki blmnde, vahi sava giysilerini giymi, balan beyaz tylerle kapl, ellerinde beyaz tyler tayan savalar, altnda kutsal atein yand kutsal ardak evre sinde dans ederlerdi. Bu trenler sekiz gn srerdi, bu sre iinde nefse en sk bir ekilde egemen olunurdu. enliin sonuna doru sa valar bir sava gsterisi yapard; daha sonra erkekler ve kadnlar hep birlikte ember halinde atein evresinde dans ederdi. En sonunda btn halk zerlerine beyaz kil srer ve akar suda ykanrd. "Gemiteki kt hareketlerinden dolay dnya ktlnn kendile rine artk ulaamayacana inanarak" sudan karlard. Bylece sevin ye erin iinde oradan aynlrlard. Bu ekilde yeni rnn yenmesi iin yaplan resmi hazrlklar, onun kutsal bir ey olarak yendiini kantlyor. Boeroe ve Creek trelerinde, bu kutsal yiyecek bir kurbanla birletiriliyor ve zamanla dk-yemilerin kurban, kutsal yiyecei, onun yerine gemese bile gl geliyor. llk-yemilerin tannlara ya da ata ruhlarna sunulmasnn, yeni rnn yenmesi iin yeterli bir hazrlk olduu dnlr oluyor artk; tannlar kendi paylanm aldna gre, insan, kalanndan zgrce yarar lanabilir. Yeni yemilere bu bak tarz, onlann artk kutsal yaamla dolu olarak deil, fakat tannlann insana balad bir armaan ola rak grldklerini anlatyor; insan, dnyann yemilerinden bir ksmn vermek yoluyla kutsal velinimetine minnetini ve saygsn dile
261 B. Hawkins, "Sketch," vs., s.76.

80

TANRIYI OW U R M E

getirmeye zorunludur. Fakat biz burada kutsal yiyecekten ayr olarak kurbanla ilgilenmeyeceiz,262 Tanrm) bedeni olarak ekmein kutsal bir ey gibi yenmesi tresi Meksika'nn spanyollar tarafndan kefinden ve fethinden nce Aztekler tarafndan uygulanrd. Ylda iki kez. Mays ve Aralkta, byk Meksika tanrs Huitzilopochtli ya da Vitzilipuztli'nin hamur dan bir temsili yaplr ve paralara ayrldktan sonra tapmanlarca trenle yenirdi. Mays treni, tarihi Acosta tarafndan yle anlat lyor: bu lenden iki gn nce, szn ettiim erden kzlar (ayn tapmaa kapatlan, kimseyle grtrlmeyen ve aslnda din grevlisi kadnlar) bir miktar pancar tohumunu, kzartlm May'le (msr) kar tm-, sonra da onu balla hamur haline getirerek bu hamurdan, aatan yaplan byklkte bir idol yaparlard, gz yerine yeil, mavi ya da beyaz cam paracklar koyarlard: dilerin yerine msr danecikleri ve szn ettiim btn o ssler ve paralar. Bu i bitince, btn Soylu adamlar gelir ve ona ok gzel ve zengin giysiler getirirler, bunlar idole giydirirlerdi. Byle giydirdikten ve ssledikten sonra, onu gk mavisi bir iskemleye oturturlar ve omuzlarnda tamak iin bir tahtrevana yerletirirlerdi. len sabah gelince, gn aarmadan bir saat nce beyazlar giyinmi btn gen kzlar, o gn tanrlar Vitzili puztli'nin Kzkardeleri denenler, yeni ssleriyle gelirlerdi, kzartlm ve kavrulmu msrlardan elenkler balarnda, azahar ya da portakal iei zerine konmu gibi, boyunlarnn evresine, sol kollanln altna kadar uzanan byk zincirler takarlard. Yanaklan zincifreyle boyanrd, kollan, dirseklerinden bileklerine kadar krmz papaan tyleriyle rtlrd." Erden kzlar gibi msrdan ta giymi delikanl lar, idol, tahtrevan iinde, piramit eklindeki byk tapman eteine kadar tarlard, yoku ytkan, dar merdivenlerden, flt, boru, kornet ve davullarn mziiyle karrlard. "Onlar idol yukan ka rrlarken, btn halk byk korku ve sayg iinde Avluda dururdu. Tepeye karnca orada hazr tuttuklar gllerden kk bir blmeye koyarlard onu, o zaman yeni gelen delikanllar trl eitli iekleri yere saarlard, tapnan iini dn doldururdu bunlar. Bu da yap lnca. btn erden kzlar sndktan yerden kar, dllerinin yapld
2 6 ~' lk rnlerin sunulmas" zerine bu cildin sonundaki Nota baknz.

: ; j

TANRININ YENMES

81

hamurun ayn olan, pancar ve kzarm msrdan yaplm hamurlarm, birlikte getirirlerdi, byk kemikler eklinde olurdu bunlar. Bunlar delikanllara verirler, onlar da yukar karr, idoln ayaklarna sererdi, oray onlarla yle doldururlard ki, baka ey almazd. Bu hamur paralarna Vitzilipuztli'nin eti ve kemikleri derlerdi." Sonra rahipler gelirdi resmi giysileri iinde, "bu lokmalarn ve hamur para larnn evresinde sralanrlard, ark syleyip dans ederek baz tren ler yaparlard. Bu yolla, bu idoln eti ve kemikleri adna kutsanm ve arnm olurlar... Trenler, dans ve kurban biter, onlar soyunmaya giderdi, rahipler ve tapnan yneticileri hamurdan yaplm idol alrlar, zerindeki btn ssleri skp karrlar ve paralara ayrr lard, kutsanm olan sslerle birlikte idoln kendisini de. ve sonra bunlar bynden balayarak ve sonuna kadar devam ederek hem erkeklere, kadnlara, hem de ocuklara bir komnyon olarak verir lerdi, onlar da bunu yle gzyalar, korku ve saygyla alrlard ki sanki taplacak bir eydi. Tanrnn etini ve kemiklerini yediklerini, bu yzden znt duyduklarn sylerlerdi. Bundan dolay hasta insanlar varsa aralarnda kendileri iin isterlerdi bunu, byk bir saygyla ve tapnmayla tarlard bunu.263 Aralkta k gndnmnde yaplan bu enlikten nce, eitli trden tohumlarn ocuk kanyla yorulup oluturulan hamurdan, tanr Huitzilopochtli'nin bir heykeli yaplrd. Tanrnn kemikleri akasya aacnn dallarndan olurdu. Bu heykelcik tapnan byk sunana yerletirilirdi, enlik gnnde kral tts yakard onun iin. Ertesi gn erkenden indirilir ve byk bir holde ayaklar zerine diki lirdi. Sonra bir rahip, ucunda akmak ta bulunan bir mzrak alr hamurdan heykelin gsne frlatrd, para para ederdi onu. Buna, "vcudu yenilebilsin diye tann Huitzilopochtli'yi ldrmek" denirdi. Rahiplerden biri heykelin kalbini kesip karr ve yemesi iin krala verirdi. Heykelin kalan ksmlar kk kk paralara ayrlr, ta belekteki erkek ocuklara kadar byk kk herkes, bir para alrd
283 Acosta, Natural and Moral Historv of the Intes, bk. v.c. 24. cilt. ii. s.356-360 CHakluyt Society, 188).

82

TANRIYI LDRME

yemek iin. Fakat hibir kadn bu paralardan tadamazd. Bu trene teoqmlo, yani "tanr yenildi" denirdi.264 Baka bir enlikte MeksikalIlar, tepeleri bulutla rtl dalan tem sil edecek, insan eklinde kk heykeller yaparlard. Bu heykeller eitli tohumlardan yourulmu macundan yaplr, kttan sslerle sslenirdi. Kimi be, kimi on, kimiyse on be tane kadar yapard bu macun heykellerden. Bunlar her evin kk zel tapmana yerletiri lir ve tapndrd. Gece boyunca drt kez, kk kaplarda sunular sunu lurdu bunlara; insanlar btn gece buniann nnde arklar syler, flt alard. Gn aarrken rahipler bir dokumac letiyle buniann vcu dunu deler, kafalann keser, kalplerini paralar ve yeil bir tabak ze rinde evin sahibine sunard. Daha sonra bu heykelciklerin bedenleri btn aile tarafndan, zellikle de hizmetliler tarafndan yenirdi; "bunlan yemekle, bu tanrlara tapnmaya kaytsz olan kimselerin uraya bilecekleri dnlen rahatszlklardan korunmu olduklanna" inan lrd.265 "Aricia'da birok Mani vardr" atasz iin bir aklama nerebiliriz artk.266 nsan eklinde yaplan baz somun ekmeklere Romallar maniae derlerdi, yle grnyor ki, bu tr ekmek zellikle Aricia'da yaplrd.267 mdi, bu ekmeklerden birinin ad olan Mania, ayn zamanda Ruhlann Anas ya da Bykanasnn da adyd,268 bun lara, Compitalia enliinde ynden yaplm erkek ve kadn tasvirleri adanrd. Bu tasvirler Romadaki her evin kapsna aslrd; evdeki her zgr kii iin bir tasvir, her kle iin de baka trden bir tasvir as lrd. Bunun nedeni, o gn llerin ruhlannn evrede dolatklanna
264 Bancroft, Native Races o f the Pacific States, iii. 297-300 (Torquemada'dan sonra); Clavigero, History o f Mexico, eviren: Cullen, i.309 ve dev.; Sahagun, Histoire gnrale des choses de la Nouvelle Espagne, eviri ve notlamay yapan; Jourdanet ve Simon (Paris, 1880), s.203 ve dev. J.G. Mller, Geschichte der amenkanischen Urreligtonen, s.605. 2 Clavigero, i. 311; Sahagun, s.74, 156 ve dev.; Mller, s.606; Bancroft, iii. 316. Bu enlik, 16. ayn (23 Aralktan 11 Ocaa kadar) son gn yaplrd. Baka bir enlikte de Meksikallar bir macundan kemie benzer hr ey yapar ve tanrnn kemii olarak trenle yerlerdi bunu. Sahagun, s.33, 266 Bkz. CUt 1, s. 7. 267 Festus, hazrlayan: Mller, s.128, 129, 145. Bununla birlikte, son pasajn oku nuu kesin deil ("et Ariciae g e m s parmi fieri; quod manici appelletur"). 258 Varro, De ling. lat. be. 61; Amobius, Adv. nationes, iii. 41; Macrobius. Saturn. i. 7, 35; Festus, 128, haz. Mller. Festus, larvae'mn anasndan ya da bykanasmdan dier yazarlarsa iares'nin anasndan sz ediyor.

TANRININ YENMES

83

inanlmas ve bu ruhlarn evde yaayan canllarn yerine bu tasvirleri alp gtreceklerinin umut edilmesiydi. Sylenceye gre, bu yn figrler, daha nceki insan kurban etme tresinin yerini tutuyordu.269 Bilgiler bu denli paral ve belirsiz olunca, bunlarn zerine kesin bir ey kurmak olanaksz elbet; fakat Aricia'da piirildii anlalan bu insan eklindeki somunlarn kutsal ekmek olduu ve Ormann kutsal Kralnn her yl ldrld eski zamanlarda bu somunlarn, Mek sika'da tanrlarn macundan figrleri gibi, onun tasviri eklinde yapl d ve ona tapnanlarca kutsal bir ey gibi yendii ne srlebilir gibi grnyor.270 MeksikalIlarn Huitzilopochtli'nin onuruna yapt kutsal ayinlerde insan kurbanlar da olurdu. Aricia'da kutsal korunun kurucusunun, birok mani'nin atas Manius adl bir insan olduu sylencesi, bylece, bu kutsal somunlara verilen maniae adm aklamak iin uydu rulmu etimolojik bir mit olabilirdi. Bu somun ekmeklerin insan kur banlaryla balangtaki ilikisinin donuk bir ans, belki de Compi269 Macrobus, I.e.; Festus, s.121, 239, haz. Mller. Kleler iin aslan tasvirlere maniae deil pilae denirdi. Pilae ayn zamanda arenada boalarn boynuzlamas iin atlan saptan-adamlann da adyd. Martial, Epigr. ii. 43, 5 ve dev.; Asconius, In Cornel. s.55, haz. Kiessing ve Schoeil. 270 Eski insanlar en azndan hayvanlarn kendileri yerine hamurdan ya da baka maddelerden yaplm heykeller kurban etme uygulamasn biliyorlard. Kurban etmek iin bir hayvan kolayca bulunmadnda onun ekmekten ya da bataumundan yaplm bir heykelini sunmann yasal olduu biliniyordu. Servius, Vergilius zerine, Aen. ii. 116. (Buna benzer bir ekilde, bir Kuzey Amerika Kzlderilisi, hasta bir kzm iyilemesi iin yirmi elan kurban etmek gerektiini dnrd; fakat elan bulunmadnda kzn ana-babasnn bunun yerine yirmi somun kurban etmesine izin verilirdi. Relations des Jesuites, 1636, s. 11, 1858 basm). Gerek hayvan kurban edemeyen yoksul halk onlarn hamurdan heykelciklerini sunard. Suidas, s.v. v fiovs efiSofiOs; kar. Hesychius, s.v. vv. fh v s , ef}5ouos iovs. Bu yzden de frnclar, btn tanalara kurban edilen hayvanlarn benzeri ekillerde rekler yapmay dzenli bir i edinmilerdi kendilerine, Proculus, alnty ve eklemeyi yapan: Lobeck, Aglaophamus, s.1079. Cyzicus, Mithridat'lar tarafndan sarldnda, halk Proserpina dinsel trenlerinde kurban etmek zere kara bir inek bulamaynca, hamurdan bir inek yapm ve sunaa koymulard. Plutarkhos, Lucullus, 10. Boeotia'llar Herculese kurban verirlerken, uygun hayvan olan ko yerine, zerine baca temsilen drt, boynuzlan emsilen iki tahta paras sokulmu bir elma kullanrlard. Pollux, i. 30 ve dev. Atmallarn bir kez Hercuiese kz yerine buna benzer bir ey kurban ettikleri syleniyor. Zenobius, Cent. v. 22. Kurban edecek bir kz olmayan Locrianlar incirden ve sopadan bir kz yaparlar ve hayvan yerine onu sunarlard. Zenobius Cent. v j . Diasia, Athena enliinde hayvan eklinde yaplm rekler kurban edilirdi. Schol. hucydides zerine, 126, alnty yapan: Lobeck, I.e. Yoksul Msrllarn hamurdan yaplm domuz figrleri sunduklarm ve bunlar kutsal bir ey gibi yediklerini yukarda grmtk (bkz. cilt 2, s. 56).

84

TANRIYI LDRME

talia'da Mania'ya adanan tasvirlerin, insan kurbanlarn yerine getii ykde izlenebilir. Bununla birlikte, yknn kendisi temelden yok sun da olabilir, nk eytanlarn dikkatini yaayan insanlardan uzak latrmak iin kukla koyma uygulamas bilinmeyen bir ey deildir. rnein, Bomeo'lu Dyaldardan bazlar, bir salgn hastalk ba gster diinde, kaplarna tahtadan yaplma tasvirler koyarlar, veba eytanla rnn insanlar yerine bu tasvirleri gtrmeye kandmlabileceini umar lard.271 Celebes'li Minahasalar baza hasta bir insan bir baka eve gtrr, yatana bir yasta giydirilmi elbiseleriyle bir kukla brakr lar. eytann yanllkla hasta adam yerine bu kuklay alaca, hastamnsa sonradan iyileecei varsaylr.272 Ayn ekilde Burma'da, kk bir tabut iinde bir tasvir gmlrse hastann iyileecei sanlr.273 Tanry ldrme tresi bugn toplumun tarm aamasna ulam halklar arasnda izlenebilir. Tahln ya da dier ekilebilir bitkilerin ruhunun genellikle ya insan ya da hayvan eklinde temsil edildiini ve ylda bir kez tanrnn ya insan ya da hayvan temsilcisini ldrme tresinin stn geldiini daha nce grmtk. Tahl-ruhunun bu ekilde temsilcisinin kiiliinde ldrlme nedeni, bu blmn ba langcnda st rtl olarak anlatlmt. Fakat bundan te, tanry, kendisini temsil eden hayvan ya da insan eklinde, ya da insan ya da hayvan ekli verilmi ekmek eklinde dini trenle yeme gibi yaygn bir tre de bulmutuk. Tanrnn vcudunun byle paylalmasnn nedenleri, ilkelin gr asndan yeteri kadar basittir. Yabanl, bir hayvann ya da bir insann etini yemekle, o hayvana ya da insana zg yalnzca fiziksel deil ayn zamanda moral nitelikleri de edinebile ceine inanr genellikle. rnekleri grelim. Kuzey Amerika Kzlderi lilerinden Creekler, Cherokeeler ve akraba kabileler, "doann, hem kulland yiyeceklerin hem de duyularna sunulan nesnelerin nitelik lerini nisanlara ve hayvanlara aktarma gibi bir zellie sahip olduuna inanrlar; onlarn fiziksel sistemlerine gre,.geyik etiyle beslenen bir insan, hantal aynn ya da aresiz plk horozlarnn, ayana ar ehil srlarn ya da amur iinde yaayan domuzun etiyle beslenen
271 P. J, Veth, Borneo's Wester A f dee ling, ii. 309. 272 N.Graalland, De Minahassa, i. 326. 273 Shway Yoe, The Burman, ii. 138.

TANRININ YENMES

85

insandan daha hzl, daha aklldr. Bu kabile yallarndan ounun, ok nce yaam en byk bakanlannn, besi dzenlerinde deimez bir kurala uyduklarn, kaba nitelikleri olan ya da bedensel hareketleri ar bir hayvann etini pek yemediklerini sylemelerinin ve bunu salk vermelerinin nedeni de budur: nk o tr hayvanlarn, tm sistem yoluyla bir hantallk, duygusuzluk aladklarn, onlar sava, yurtta lk ve dinsel grevlerinde gerekli gll gsteremez duruma getir diini hayal ederlerdi."274 Gney Amerikal Zaparo Kzlderilileri, "birok durumda, zorunluluk olmadka, tapir ve peccary [Amerika'ya zg, domuza benzer bir hayvan, ev.} gibi ar etleri yemez de ku, maymun, geyik, balk gibi hayvanlarla yetinir, nk bu ar etle rin, kendilerini tpk etini yedikleri hayvanlar gibi kabalatrdn, evikliklerini nlediini ve kendilerini av iin uygunsuz bir duruma getirdiini ileri srerler."275 Namaqua'lar, kendilerini bir tavan kadar zayf yrekli yapacan dndkleri iin tavan eti yemekten sak nrlar. Fakat onlarn cesaretlerini ve glerini alabilmek iin aslan eti verier, aslan ya da leopar kan ierler.276 Dou Afrika Araplar aslann iyamdan elde edilen merhemin erkee cesaret vereceine, karsna kan vahi hayvanlan korkutup karacana inanrlar.277 Bir Zulu kyn ciddi bir hastalk sardnda, byc hekim, yallktan doal bir lmle lm ok yal bir kpein kemiini, ya da yal bir inein, boann veya baka trden ok yal bir hayvann kemiini alr ve kemiini paylatklar hayvan kadar uzun sre yaayabilisinler diye hastalara olduu gibi salkl insanlara da verir.278 Kuzey Hindistan Mirileri, kaplan etini insanlar iin ok deerli sayarlar; onlara g ve cesaret verir. Fakat "kadnlar iin uygun deildir; onlan ok dik kafal yapar."279 Kuzey bat Borneo Dyaklan arasnda delikanllar ve sava
274 Jamais Adair, History o f the American Indians, s. 133.

275 Alfred Simson, Travels in the Wilds o f Ecuador (Londra 1887), s. 168; ayn ya zar, Journal o f the Anthrop. Institute, vii. 503. t 2,6 T h eophilus Hahn, Tsuni-Goam, The Supreme being o f the Khoi-Khoi, s. 106. john Buchanan, The Shire Highlands s. 138 ile karlatrn.; Callaway, Religious System of the Amazulu, s.438 not. 277 Jerome Becker, La Vie en Afrique, (Paris ve Brksel, 1887), ii. 366. !' Callaway, Nursery Tales, Traditions, and Histories o f the Zulus, s. 175 not. Dalton, Ethnology o f Bengal, s.33.

86

TANRIYI LDRME

lar geyik eti yiyemezler, nk onlar geyik kadar korkak yapar; fakat kadnlarla ok yal erkekler yemekte zgrdr.280 Dou Hint Adalarndan Buro ve Aru Adalan erkekleri, savata cesur ve hzl ola bilmek iin kpek eti yer,281 Yeni Gine, Port Moresby ve Motumotu blgeleri Papuanlan arasnda delikanllar, hayvann ya da baln gcn elde edebilmek iin gl domuz, kanguru ya da iri balk eti yerler.282 Kore'de, kaplan eti, bir cesaret esinlendirme yolu olarak, leopannkinden daha yksek fiyata satlr. Soulda bir inli kendisine cesaret ve sertlik versin diye btn bir kaplan satn alm ve yemi tir 283 inlilere gre, cesaretin zel olarak bulunduu yer, safra kesesi dir: bunun iin bazan kaplan ve aylann safra keselerini alrlar ve ken dilerine cesaret vereceine inanarak safray yerler.284 Ingiald, Norse tarihinde yazdna gre. Kral Aunundun olu genliinde korkakt, fakat bir kurt kalbi yiyince ok cesur hale geldi; Hialto bir aynn kal bini yiyerek ve kann ierek g ve cesaret kazand.285 Fasta uyuuk kimselere yutmalar iin kannca verilir, aslan eti yemekse bir korka cesur yapar.286 Orta Asyal Trkler. bir ocuun konumas gecikince baz kularn dilini yedirirler ona.287 Kuzey Amerikal bir Kzlderili, brendinin, yrek ve dilin kaynam z olduunu dnyordu, "nk," diyordu, "onu itikten sonra hibir eyden korkmuyorum ve ahane konuuyorum."288 O na Afrika'da Darfu halk, ruhun kara cierde yerlemi olduunu, bir insann hayvan karacieri yiyerek ruhunu geniletebileceim dnr. "Ne zaman bir hayvan ldrlse, karacieri karlr ve yenir, ama kutsal sayld iin insanlar ona elle riyle dokunmamaya dikkat eder; kk paralara aynlr ve olarak yenir karacier; paralar aza bir ban ucuyla ya da bir sopann sivri ucuyla gtrlr. Kazayla karaciere dokunan bir insann ondan alp yemesi kesinlikle yasaklanr, bu yasaa onun ynnden byk bir
280 St. John. Life in the Forests o f the F a r E a st2 .186, 206. 281 Riedel, D e sluik-en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, s. 10, 262. 282 Janies Chalmers, Pioneering in N ew Guinea, s.166. 283 Proceedings Royal Geog. Society, N.S. viii. (1886) s.307.

284 J. Henderson, "The Medicine and Medical Practice of the Chinese," Journ.
North China Branch R .Asiatic Society, Yeni Dizi, i. (angay, 1865) s.35. ve devam.

285 Mller, Saxo Grammaticus zerine, cilt, ii. s.60. 286 Leared, Morocco and the Moors, s.281. 287 Vambery, Das Tiirkenvolk, s.218. 28S Charlevoix, Histoire de la Nouvelle France, vi. 8.

TANRININ YENMES

87

Yamyamlar kurbanlarnn kann iiyorlar.

TANRININ YENMES

89

ansszlk olarak baklr." Kadnlarn, ratlan olmad iin, karacier yemesine izin veriimez.289Yine, cesur insanlarn eti ve kam da cesaret esinlendirmek iin yenir ve iilir. Avusturalyal Kamilaroiler. cesare tini kazanmak iin cesur bir insann kalbini ve cierini yerler.290 Avusturalya zencileri iin bir insan ldrp iyam karmak ve ona sarnmak ok sk rastlanan bir eydir, "iyamn nceki sahibinin hem fiziksel hem de zihinsel btn nitelikleri bylece onu kullanan kim seye gemi olacaktr."291 Filipin Adalarndan Italone'lar, ldrdkleri dmanlarnn cesaretlerini kazanmak iin kanlarn ier, balarnn arkasndan ve barsaklanndan bir ksmm i i yerler. Filipinlerden bir baka kabile olan Efugao'lar ayn nedenle dmanlarnn beynini emerler.292 Bat Afrikal Kimbundalar arasnda, yeni bir kral tahta k tnda, kral ve soylular etini yesin ve bylece onun gcn ve cesare tini kazansn diye cesur bir sava esiri ldrlr.293 Basutolar, ldrdkleri dmanlarn paralar ve "rakiplerinin cesaret, hner ve anslarn kendilerine aktaraca varsaylan" bir kl haline geti rirler.294 Zulular bir dmann alnnn ortasn ve kan yemekle, bir dmana gzlerini krpmadan bakma gcn elde edeceklerini dnrler.295 Afrika'nn Shire Yaylalarnda, cesur bir insan ldren ler onun cesaretini edinmek iin onun kalbini yer.296 inliler ayn amala idam edilen nl haydutlarn safrasn yer.297 Yeni Zelanda'da, "bakan bir atua (tanr) idi, fakat gl tanrlar vard, gsz tanrlar vard; her biri doallkla kendini gl bir tann yapma yollarn arard; bunun iin kabul edilen plan, bakalarnn ruhlarn kendisininkiyle birletirmekti; bylece, bir sava bir bakan ldrdnde, hemen gzlerini karr ve yutard, atua tonga ya da kutsalln bu organda bulunduuna inanlyordu; bylece dmannn bedenini
289 Felkin, "Notes on the For tribe of Central Africa," Proceedings o f the Royal Society o f Edinburgh da, xi. (1884-1886) s.218. 290 W. Ridley, Kamdaro, s.160. ^91 Brough Smyth. Aborigines o f Victoria, ii. 313. 92 Blumentritt, "Der Ahnencultus und die religisen Anschauungen der Malaien des Philippinen-Archipels," Mittheiungen d. Wiener Geogr. Geseilschaft, 1882, s. 154. 293 Magyar, R eisenin Siid-Afrika n den Jahhen 1849-1857, s.273. 276. 294 Casaiis, The Basutos, s.257 ve devam. 295 Callaway, Nursery Tales, Traditions and Histories oftheZ ulus, s.163. not. 296 John Buchanan, The Shire Highlands, s. 13 8. i97 Journal o f the North China Branch Asiatic Society, l.c.

90

TANRIYI LDRME

ldrm olmakla kalmaz, ayn zamanda ruhunu da sahiplenmi olurdu; sonu olarak ne kadar ok bakan ldrrse kutsall da o kadar artard."298 imdi bir yabanln, kutsal olarak kabul ettii bir hayvann ya da bir insann etini yemeyi neden arzu ettiini anlamak kolaylayor. Tanrnn bedenini yiyerek tanrnn niteliklerini ve gcn paylam oluyor. Tanr bir tahl-tanns olduundaysa, tahl onun bedeni oluyor, bir asma-tanns ise, zmn suyu onun kan olmu oluyor; bylece onlara tapman kii, ekmei yemek ve arab imek yoluyla, tanrsnn gerek vcudunu ve kann paylam oluyor onunla. Yani Dionysos gibi bir asma-tannsmm ayininde arabn iilmesi bir keyif eylemi deil, dinsel bir tren olmu oluyor.299

12 Kutsal Hayvan ldrme


GERYE TARIMCI halklar kadar avc ve oban kabilelerin de tanr larn ldrme alkanlnda olduklarn gstermek kalyor. Avclarn ve obanlarn taptklar ve ldrdkleri tanrlar, baka doast varlk larn bedenlemeleri olarak baklan hayvanlar deil, saf ve basit hay vanlardr. l rneimiz, yabanl dzeyin tabanna yakn da olsa, ak ve lman gklerin altnda, bereketli bir lkede1 yaayan Kaliforniya Kzlderililerinden San Juan Capistrano'lu Acagchemen kabilesi iri akbabaya tapard. Ylda bir kez. Panes ya da ku leni ad verilen bir enlikte bu kulardan birini trenle ba tapnaklarna getirirlerdi; bu tapmak, evresi kazklarla evrili, st ak bir yer olmal. Burada
298 R.Taylor, The ika a Maui or New Zealand and its Inhabitants (Londra 1870), s.352. Kars, ayn yapt s.173; Ellis, Polynesian Researches, .358; J Dumont D'Urville, Voyage autor du Monde sur la corvette Astrolabe, ii. 547; Journal o f the Anthrop. Inst. xix. 108. 299 Bir tanrnn yenilmesi tresi zerine u yazya da baknz. Felix. Liebrecht, "Der lufgegessene Gott," Zur Volkskunde'de, s.436-439; ve zellikle W. R. Smith, "Kurban maddesi, Encycl. Brttann. 9.basm. cilt. xxi. s. 137 ve dev. Bir tanrnn kan olarak arap konusunda bkz. cilt 1. s. 180 ve devam. 1 Buras kayadan ve kumdan, kra ve aasz bir l olan Kaliforniya yarmadas deildir.

KUTSAL HAYVANI LDRME

91

kanndan bir damlay bile boa aktmakszn kuu ldrrlerdi. Derisi tmyle soyulur, bir anmalk olarak ya da len giysisi veya paelt yapmak amacyla tyleriyle birlikte saklanrd. Gvdesi tapnakta bir ukur iine gmlrd, kadnlar mezarn evresinde toplanr, mezara eitli trden tohumlar ya da yiyecek krntlar atarlarken ac ac gz ya dker, feryat ederlerdi: "Niye katn? Bizimle daha mutlu deil miydin ? Panes'in dalara kam, orada tanr Clinigchinich tarafndan bir kua dndrlm bir kadn olduunu sylerlerdi. Kuun ylda bir kez kurban olarak kesilmesine ramen, kadnn yeniden yaama dndne ve dalardaki yuvasna geri gittiine inanrlard. Ayrca, "ku ne kadar sk ldrlrse o kadar oaldn" dnrlerdi, "nk her yl ayn Panes enliini tamamen farkl Capitanes ler kut luyordu- bunlarsa kurban edilen kularn hep ayn dii ku olduuna kesinlikle inanyorlard."2 KaliforniyalIlarn bu ekilde ileri srdkleri okluk iinde birlik ok dikkat ekici bir ey, kutsal kuu ldrme nedenlerini aklama mza yardm ediyor. Bize kolay ve ak grnen, bir bireyinkinden ayr bir ey olarak bir trn yaam kavram, KaliforniyalI yabanln kavrayamayaca bir kavram gibi grnyor. O, trlerin yaamn bireysel bir yaamdan ayr olarak dnemez, bu yzden de, bireyin yaamn tehdit eden ve sonunda yok eden ayn tehlike ve felketlere o da aktr. Galiba, kendi bana braklan bir trn yalanacan ve bir birey gibi leceini, bunun iin de kutsal olarak bakt trn orta dan kalkmasn nlemek iin bir nlem alnmas gerektiini dnr. Bu felaketi nlemek iin dnebildii tek yol, trn, damarlarnda yaam aknn henz gl olduu, yalln bataklklarnda henz durgunlamam olduu bir yesini ldrmektir. Bylece bir kanaldan baka bir kanala evrilen yaamn o yeni kanalda daha canl ve daha zgrce akacam hayal eder; bir baka deyile, ldrlen hayvan canlanacak ve genliin btn atl ve gcyle yeni bir yaam dne mine girecektir. Bu mantk bize aka sama gelir, ama trenin ken disi de yledir. Eer trenin daha iyi, yani olgulara ve yabanl dncenin ilkelerine daha uygun bir aklamas yaplabilirse, burada
2 Boscana, Alfred Robinsonun Life in California adl kitabnda (New York, 1846), s.291 ve dev.; Bancroft, Van ve Races o f the Pacific States , iii. 168.

92

TANRIYI LDRME

ne srdm aklamay seve seve geri ekeceim. Bireyin yaa myla trlerin yaam arasnda buna benzer bir kartrmann Sanoanlar taralndan da yapld grlebilir. Her ailenin, tanr olarak zel bir hayvan tr vard onlarda: ama bu hayvanlardan birinin, rnein bir baykuun lm, tanrnn lm demek deildi, "onun hl canl olduu, yaayan btn baykularn bedenine girmi olduu varsaylrd,"3 Biraz nce grdmz kaba Kaliforniya dinsel treninin, eskil Msr dininde vakm bir koutu var. Thebaililer ve Thebai tanrs Ammon'a tapan btn teki Msrllar kolarn kutsal olduuna inanr ve onlar kurban etmezdi. Ama ylda bir kez, Ammon enliinde bir ko kesip, derisini yzerler ve bu deriyi tanrnn tasvirine giydirirlerdi. Bundan sonra ldrlen ko iin yas tutarlar ve kutsal bir mezara gmerlerdi onu. Tre yle bir ykyle aklanyordu: Zeus bir kere sinde Herkulese koyun postuna sarnm, bir ko kafasn yzne maske gibi giymi olarak grnmt.4 Kukusuz bu olaydaki ko, Thebainin hayvan-tannsndan baka bir ey deildi, tpk Lvcopolisin hayvan-tanrsnn kurt. Mendesin hayvan-tannsmm kei oluu gibi. Baka bir deyile, ko, Ammon'un kendisiydi. Evet, antlarda Ammon insan bedenli ve ko bal bir yar insan olarak grlr.5 Ama bu onan, hayvan-tanrlann tam olgunlam insanbiimli tanrlar olarak ortaya kmadan nce geirdii normal krizalit dneminde olduunu gsterir yalnzca. Dolaysyla, ko, Ammon a bir kurban olarak deil de tanrnn kendisi olarak kesiliyordu, onunla edeiiiyse, tasvirinin kesilen koun derisine sarlmasyla aka gsteriliyor. Bylece kotannnm ylda bir kez kesili nedeni, tanry drme genel tresi iin, KaliforniyalIlarn kutsal akbabay ldrmeleri iin ileri srdm ne denin ayndr. Bu aklama Msr a uygulandnda, belli bir sreden daha uzun yaamasna izin verilmeyen boa-tanr Apisle olan benzer liiyle de destekleniyor.6 Tanrnn yaamna byle bir snr koymann amac, daha nce de gsterdiim gibi, onu yalln zayflndan ve
3 Turner, Samoa, s.21, kar. s.26, 61. 4 Herodotos, ii. 42. Bu treye daha c* yukarda deinmitik, s. 66. 5 Ed. Meyer, Geschichte des Alierthums, i. 58. Wilkinson, Manners and Customs o f the Ancient Egptians, iii. I. ve dev. (1878 basm). 6 Bkz. Cilt 2, s. 65.

KUTSAL HAYVANI LDRME

93

gszlnden kurtarmakt. Ayn mantkla Thebai'de koa yapld gibi, hayvan-tanry ylda bir kez ldrme belki de daha eski t resini aklayacaktr. Theba treninde bir nokta derinin tanrnn tasvirine rtlmesi zel bir dikkat gerektiriyor. Eer tanr balangta canl ko idiyse, onun bir tasvirle temsilinin daha sonra ortaya km olmas gerekirdi. Ama nasl ortaya kt? Bu sorunun yant, belki de, kutsal olarak kesi len hayvann derisinin saklanma uygulamasnda yatmaktadr. Grd mz gibi, KaliforniyalIlar akbabann derisini saklyordu; lasattarlasnda tahl-ruhmun temsilcisi olarak keinin derisi de eitli boinansal amalarla saklanmaktadr.7 Aslnda deri, tanrnn bir andac ya da ans olarak, ya da iinde kutsal yaamn bir parasn tad iin saklanyordu, ve onun geerli bir tasviri olabilmesi iin doldurulmas ya da bir ereve zerine gerilmesi gerekiyordu. Balangta, bu tr bir tasvir her yl yenilenir,8 yeni tasvir, kesilen hayvann derisinden yaplrd. Fakat ylda bir deitirilen tasvirlerden devaml tasvirlere gei kolaydr. Her yl yeni bir Mays-aac kesme eski tresinin yerini, devaml bir Mays-aacm srdrme uygulamasnn aldn, ama yine de her yl taze yapraklar ve ieklerle sslendiini hatta her yl tepesine taze bir aa konduunu grmtk.9 Ayn ekilde, ii doldurulmu derinin yerine, tanrnn temsilcisi olarak, onun aatan, tatan ya da madenden yaplma devaml bir tasviri konduunda, devaml tasvir her yl kesilen hayvann yeni derisiyle rtlyordu. Bu aamaya ulaldnda, kou kesme tresi, doal olarak, tasvire sunu lan bir kurban olarak yorumlanr oldu ve Ammon ve Herculesinkine benzer bir ykyle akland. Ylda bir kez kutsal bir hayvan ldrme ve derisini saklama olgu suna bir baka rnek de Bat Afrika'dan. Fernando Po adasndaki ssa7 Bkz. Ct 2, s. 19. 8 Kamatkal Italmenler, balk mevsiminin kapannda, ottan bir kurt figr yapar d. Bu figr btn yl dikkae saklarlar, kendi gen kzlaryla evlenmi olduuna ve onlarn ikizler dourmasn nlediine inanrlard; nk ikidere byk bir uursuzluk gzyla baklrd. S teller, Beschrebung von dem Lande Kamtschatka, s .327 ve dev. Hartknoch'a gre (Dissertai. histor. de variis rebus Prussicis, s. 163; Altpreussen, s. 161) eski Prusya tanrs Curchonun tasviri her yl yenilenirdi. Fakat Bkz. Mannhardt, Die Korndmonen, s. 27. 9 Bkz. Cilt 1, s. 84.

94

TANRIYI LDRME

poo zencileri, kobra ylanna, kendilerine iyilik ya da ktlk getire bilecek, zenginlikler balayacak ya da hastalk ve lm bulatracak koruyucu tannlan gzyle bakarlar. Bu srngenlerden birinin derisi, halk meydanndaki en yksek aacn bir dalna kuyruundan ba aa aslr; kuyruun oraya konmas ylda bir yaplan bir trendir. Tren bittikten hemen sonra, geen yl domu olan btn ocuklar evden dar karlr ve elleri ylann kuyruk derisine dedirilir.1 0 ikinci tre, besbelli, ocuklar kabile tanrsnn korumas altna koymann bir yolu. Ayn ekilde Senegambia'da bir piton ylannn, Piton klannda doan her ocuu, doumundan sonraki sekiz gn iinde ziyaret ede cei beklenir;1 1 eskil Afrika'nn bir Ylan klan olan Psylli'liler, ylan larn, klann z ocuklarna zarar vermeyecei inancyla ocuklarm ylanlara gsterirlerdi.12 Kaliforniya, Msr ve Fernando Po trelerinde, kesilen hayvan, olaslkla, bir totemdir, ya da bir zamanlar yleydi. Btn olaylarda, btn bu olayda hayvana tapmann tarmla hibir ilikisi olmad grlyor, dolaysyla toplumun avclk ya da obanlk aamasndan kald varsaylabilir. New Mexicolu Zuni Kzlderilileri bugn etraf duvarlarla evrili zel tipten kylerde ve kasabalarda yerlemi, tarmla, mlek ve dokuma sanatlaryla uraan bir halk olmasna kar n, ayn ey onlarn uygulad bir tre iin de sylenebir. Ama Zuni tresi, onu daha nceki olgulardan biraz farkl bir kategoriye yerletir dii grlen baz zellikler tayor. Bu yzden de onu bir tann sz leriyle eksiksiz anlatmak yararl olabilir. "Yazdnmyle birlikte scaklk dayanlmaz oldu. Erkek kardeim (yani, edinilmi Kzlderili karde) ve ben her gn evimizin serin alt odalarnda oturuyorduk, beriki (aynen byle yazyor) eski, garip demirci oca ve kaba saba el aletleriyle, eski Meksika sikkelerini, bilezikler, kuaklar, kpeler, dmeler ve daha nice yabanl ssleme lere evirmekle urayor... Bir gn oturmu onu seyrederken, elli
10 T.J. Hutchinson, Impressions o f Western Africa (Londra, 1858), s.186 ve dev. Yazar her yl bir ylan ldrldn aka belirtmiyor, ama szlerinden bu anlam kyor 11 Revue d' Ethnographic, iii. 397. 12 Varro in Priscian, x. 32, Cilt. i. s.524, ha^.. Keil; Pliny, Nat. Hist. vii. 14. Pliny'nin szleri Varro tarafndan dzeltilecektir.

KUTSAL HAYVANI LDRME

95

erkekten oluan bir alayn aceleyle tepeden aa indiini ve ovada douya dora gzden kaybolduunu grdm. Yz ve bedeni boyal, hayvan kabuklaryla sslenmi bir rahip bunlar ynetiyor ve pelerin den elinde meale tayan bir Shu-lu-wit-si, ya da Ate Tanrs gidi yordu. Bunlar gzden kaybolduktan sonra yal kardee btn bunla rn ne demek olduunu sordum. " 'Onlar,' dedi, 'Ka-ka kentine, bizim tekilerin vatanna gidiyor lar.' "Drt gn sonra, gnbatmma doru, gzel Ka-k'okshi, ya da yi Dans' giysilerini giymi, yzlerine maske takm olarak ayn yoldan birerle kolda geri dndler, her biri kolunda, ii canl kpr kpr kaplumbaalarla dolu bir sepet tayordu, bunlara, bir ana ocuuna nasl sevecenlikle bakarsa yle bakyor, yle tayorlard. Kt durumdaki baz srngenler yumuak battaniyelere dikkatle sarlmt, balan ve n ayaklan dan sarkyordu, bedenleri ku tyleriyle sslenmi haclarn srtnda, ayn konumdaki kk ocuklann gln fakat ar bal karikatrlerine benziyorlard. O akam akam yemei iin yukan ktmda, yneticinin kaynbiraderi girdi ieri. Btn aile gklerden gelen bir haberci gibi karlad onu. Titrek parmaklan arasnda fazla rselenmi asi kaplumbaalardan birini tayordu. Elle rinden ve plak ayaklarndan hl silinmemi olan boyalardan, onun kutsal elilerden biri olduunu kardm. " 'Ka-thlu-el-lon'a sen de gittin, deil mi?' diye sordum. "Yorgun adam, uzun sre ark sylemekten kslm bir sesle 'Hee' diye yant verdi, onun iin konmu deri tomaran zerine bitkin bir tavrla kerken; ve kaplumbaay yavaa yere brakt. Karikatr, kendini yerde zgr bulur bulmaz, topal bacayla becerebildii kadar hzla svmaya kalkt. Birden btn aile yemeini, kan, tasn b rakp kutsal yemek kasesinden bir avu yiyecek kapt, odann iinde kaplumbaay kovalamaya balad; odann karanlk kelerinde, su kplerinin evresinde, dvme teknelerinin arkasnda koturuyor, sonra tekrar odann ortasna geliyorlard, yalvararak ve kaplumbaa nn peinden yiyecei yere saarak. Sonunda garip bir ey oldu ve, kaplumbaa onu oraya getirmi olan, yrmekten ayaklan imi adama yaklat.

96

TANRIYI LDRME

"Adam cokuyla, 'Hahi' diye bard. 'Gryorsunuz, yine bana geliyor: ah, herkesin atalar ne byk ituflarda bulundu bugn bana!' Elini yere serilmi yatan hayvann zerinden hafife geirerek, avu cundan derin ve uzun bir soluk aidi, ayn zamanda tanrlarn ltfunu diledi. Sonra enesini eline dayad ve iri, dalgn gzlerle, yerde srnmeye alan, yemek artklar dolmu gzn krpan, doduu, byd topraklan anmsayarak yumuak demeyi trmalayan ir kin esirme bakt. Tam bu srada bir soru sordum ona: " 'Neden brakmyorsun gitsin, ya da biraz su vermiyorsun ona?' "Adan ar ar gzlerini bana evirdi, yznde garip bir ac, fke ve acma karm hava vard, tapnma iindeki aile kutsal bir nefretle gzlerini bana dikmiti. "Sonunda, 'Zavall gen karde!' dedi. 'Onun ne kadar deerli olduunu bilmez misin? O lr m? lmez: sana sylyorum, lemez
o.'

" 'Ama beslemezsen, su vermezsen lecek.1 " 'Sana sylyorum, o lemez: yalnzca ev deitirecek yarn, kar delerinin yurduna dnecek. Aa, tabii! Sen nereden bileceksin? diye rek dnceye dald. Tekrar gzleri krlemi kaplumbaaya dnerek: 'Al! benim zavall aziz kayp ocuum ya da anam-babam, benim kz kardeim ya da kardeim! Kimbilir hangisi? Belki de z byk-babam ya da anamsm!' dedi. Bunlar syleyerek ok ackl bir ekilde ala maya, titreyerek hkrmaya balad, bu hali odadaki btn kadnlara ve ocuklara da geti, yzn ellerine gmmt. Ne kadar yanl bir eyse de, onun zntsne duyduum yaknlkla kaplumbaay yer den aldm, dudaklarma gtrdm ve yal kabuunu ptm; sonra onu yere koydum ve ac iindeki aileyi kendi zntleriyle babaa brakp aceleyle oradan ayrldm. Ertesi gn, dualarla, sevecen yalvar malarla, tyler ve sunularla ldrld zavall kaplumbaa; eti ve kemikleri gtrld ve 'ller glnn karanlk sularndaki arkada lar arasnda sonsuz yaama bir kez daha dnebilsin' diye kk rmaa brakld. Dikkatle kazman ve kurutulan kabuundan, dans larda alnacak bir alet yapld, zeri geyik derisiyle kapland, hl, kardeimin evinin isten simsiyah kirilerinden birinde asl duruyor. Bir keresinde bir Navajo bir kepe karlnda onu satm almaya

KUTSAL HAYVANI LDRME

97

Meksikal rahipler.

98

TANRIYI LDRME

Bir Zulu ifti.

KUTSAL HAYVANI LDRME

99

alt; fkeli sitemlerle evden kovdular onu. Herhangi bir kimse, kaplumbaann artk yaamadm ileri srme yrekliliini gsterecek olursa, onun bu szleri yamur gibi akan gzyalar douruyordu, ve kendisine 'onun yalnzca ev deitirdii ve "bizim kayp tekiler'in yurdunda sonsuza kadar yaamaya gittii anmsatlyordu.' "1 3 Bu trede, insan ruhlannn kaplumbaalarn bedenine g ettii inancnn en ak biimde dile getirildiini gryoruz.14 Ruh gne ayn inanc, Zunilerle ayn rktan gelen Moqui Kzlderilileri de payla yor. Moquler, Ay klan. Geyik klan, Kurt klan. Tavan klan gibi totem klanlarna blnmtr; klanlarn atalarnn ay. geyik, kurt, tavan, vb. olduklarna; ve her klann yelerinin, ldklerinde ay. geyik vb. olduklarna inanyorlar.1 5 Zuniler ayn zamanda, totemleri Moquilerinkiyle yakndan uyuan klanlara da blnmtr, totemle rinden bii de kaplumbaadr.1 6 Yani, kaplumbaa bedenine ge olan inanlar belki de onlarn totem inanlarndaki doal eylerden biridir. O zaman, bir akrabann ruhunu iinde tadna inanlan bir kaplum baann ldrlmesinin anlam nedir? Ama, aka, bu dnyadan genlerin ruhlannn kaplumbaalar eklinde toplanm bulunduuna inanlan teki dnyayla iletiimi srdrmektir. llerin ruhlarnn ara sra kendi evlerine dnd yaygn bir inantr; bunun iin de, grl meyen konuklar, yaayanlarca ho karlanr, arlanr ve sonra da uurlanr.1 7 Zum treninde, ller kaplumbaa eklinde aranp geri getirilir, kaplumbaalann ldrlyse ruhlar ruh-lkesine geri gn derme yoludur. Bylece, yukarda verdiimiz, bir tanny ldrme tre
13 Mr. Frank H.Cushing, "My Adventures in Zuni," The Century, Mays 1883, s. 45 ve devam. 14 Mr. Cushing, aslnda, Zunilcrin atalannm ruh gne inanm olabileceklerini kabul ederken, unlar sylyor: "Bununla birlikte, bugn onlarn gelecek yaamla ilgili inanlar tinseldir." Fakat alntladmz metindeki ifadeler, kaplumbaalann bedenine gn Zuni inancnda hl yaayan bir ey olduu konusunda hibir kukuya yer brakmyor gibi grnyor. 15 Schoolcraft, Indian Tribes, iv. 86. Moquilerin totem klanlar hakknda bkz. J.G.Bourite, Snake-Dance ofthe Moquis o f Arizona, s. 116 ve dev., 334 ve devam. 16 Bu bilgiyi, A.B.D. Ordusu, 3. Svari /Mayndan, bundan nceki dipnotta ad geen kitabn yazar Yzba J.G.Bourke m nezaketine borluyum. 17 Eski Prusya ve Japon treleri tipiktir, ilki iin bkz. cilt 1, s. 175. kincisi iin, Uiariewoix, Histoire et Description gnrale du Japon, i. 128 ve dev. Thunberg, Voyages au Japon... iv. 18 ve dev. Bu t trelerin genel bir anlatm bir baka almaya saklanmaldr.

100

TANRIYI LDRME

sine degin genel aklama, gerek anlam biraz karanlk olan bu Zuni tresine pek uygulanamaz gibi grnyor, Japon adalar Yesso ve Sahalin'de, bir de Kuril Adalarnn gne yinde yaayan ilkel bir halk olan Aino'luiann sunduu ay-kurbammn anlam zerinde de baz kukular var. Aino'luiann ayya kar olan davranlarn anlamak pek kolay deil. Bir yandan, ona Kamui ya da "tanr" adn verirler; ama ayn szc yabanclara da uyguladklar iin1 8 kendisine insanst gler balanm olduu varsaylan bir varlktan baka bir anlam yok belki de. Yine, "Aymn onlarn ba tan rs olduu"19: "Aino dininde aymn byk bir rol oynad"20; "hay vanlar arasnda zellikle aynm putlara zg bir sayg grd"2 1 "ona kendilerine uygun bir ekilde taptklar" syleniyor... "Hi kuku yok ki, bu yabanl hayvan, doann cansz glerinden daha ok tapnma duygusu esinlendiriyor, Ainolarsa ayya-tapanlar olarak sekin bir yere sahiptirler."22 Ama te yandan, ne zaman frsat bulsalar ayy ldrrler;23 "erkekler sonbahar, k ve ilkbahar mevsimlerini geyik ve ay avlamakla geirir. Haralarn ya da vergilerini hayvan derisiyle derler, kurutulmu etle yaarlar;"24 ay eti gerekten de onlarn ana yiyeceklerinden biridir; onu hem taze hem de tuzlanm olarak yerler:25 aylarn derileri ise onlara giyecek salar.26 Aslnda, yazarla rn bu konuda szn ettikleri "tapmma"nn yalnzca lm hayvan lara gsterildii anlalyor. Yani, her frsatta ayy ldrmelerine kar n. "hayvann vcudunu kesip paralama ilemi srasnda ok ince, ayrntl sayg gsterilerinde, onu yaltaklanma derecesinde selamlaya rak. temsilcisini ldrdkleri tanryla barmaya, onun gnln almaya alrlar;27 "bir ay tuzaa drldnde ya da bir okla
18 B. Scheube, "Der Baerencultus und die Baerenfeste der Ainos." M ittheilungen

der deutschen G esellschaft b. S. und S. Ostasiens (Yokam a), Heft xxii. s.45.

15 Transactions o f the Ethnological Society, iv. 36. 20 Rem , Japan, i.446. 21 H. von Siebold, Ethnologische Studien ber die Ainos auf der Insel Yesso, s.26. 22 Miss Bird, Unbeaten Tracks in Japan (yeni basm , 1885) s.275. 23 Trans. Ethnol. Soc. I.e. 24 Miss Bird, a.g.y. s. 269. 25 Scheube, D ie Ainos, s.4. 26 Scheube, "Baerencultus..." s.45; Joest, Verhandlungen d. B erliner Gesell, f. Anthropologie , 1882, s. 188. 27 Trans. Ethnol. Soc. I.e.

KUTSAL HAYVAN LDRME

101

vurulduunda, avclar bir zr bulma ya da kefaret treninden geerler,"28 ldrlen aylarn kafataslar kulbelerinde onurlu bir yere sahiptir, ya da kulbelerin dnda kutsal direklerin zerine yer letirilir, ve byk saygyla davranlr onlara; sarho edici bir sv olan sake ikisinin bir ksm onlara sunu olarak yere dklr.29 Kulbele rin dndaki kutsal direklere tilki kafataslar da balanr; bunlara kt ruhlara kar by gzyle baklr ve biliciler olarak danlr.30 Yine de aka yle syleniyor: "Canl tilkiye, ay kadar az sayg duyulur; daha ok, onun kurnaz, hileci bir hayvan olduu dnlerek olabil diince ondan uzak durulur."3 1 Dolaysyla ay Ainolann kutsal bir hayvan olarak tanmlanamaz, kesinlikle bir totem deildir o; nk kendilerine ay demezler, atalarnn bir aydan geldiine degin bir efsaneleri yoktur,32 ve hayvan zgrce ldrp yerler. Ama bizi burada ilgilendiren ey Ainolann ay-enliidir. Kn sonuna doru gen bir ay yakalanr ve kye getirilir. nce bir Aino kadn tarafndan emzirilir: daha sonra balkla beslenir. ine kapatl d odundan kafesi krp kama belirtisini gsterecek kadar gle nince len balar. Ama "gen aynn yalnzca iyi bir yemek olsun diye saklanm olmamas ok garip ve dikkat ekici bir gerektir; ona daha ok bir feti, hatta bir tr yce bir varlk gzyle baklr ve onur landrlr."3 3 enlik genellikle eyll ya da ekimde yaplr. enlik yapl madan nce, Ainolar, ayya ellerinden geldiince nazik davranm olduklarn, artk onu besleyemeyeceklerini ve ldrmek zorunda olduklarn syleyerek tanrlarndan zr dilerler. Bir ay-ieni veren bir adam yaknlarn ve dostlarm arr, kk bir kyde hemen hemen topluluun tm lende yer alr. Bu enliklerden biri buna gzleriyle tank olan Dr. Scheube tarafndan anlatlyor.34 Kulbeye
^ Miss Bird, a.g.y. s.277. Scheube, Die Ainos s.15; Siebold, a.g.y. s.26; Trans. Ethnoi. Soc. I.e.-, Rein. Japan, .447; Von Brandt, "'Die Ainos and Jaoanese," Journ. Anthrop. Inst. iii. 134te; Miss Bird, a.g.y. s.275,276. 30 Scheube, Die Ainos, s. 15. 16; Journ. Anthrop. Inst. iii. 134. 31 Scheube, Die Ainos, s.16. 32 Reclus (Nouvelle G ographie Universelle, vii. 755), Ainolann kllln, ilk Malarnn bir ay tarafndan emzirildiine balayan bir Japon (?) efsanesinden sz ediyor. Fakat baka kant olmad iin totemcilii kantlayan bir ey deildir bu. 33 Rem .Japan, i.447. "DerBaerencultus,..'' Yukarya bkz.

102

TANRIYI LDRME

girdiinde, hepsi de en iyi giysilerim giymi erkek, kadn ve ocuk olmak zere yaklak otuz Ainoyu orada grr. nce evin sahibi ocakta ate tanrsna bir iki sunusunda bulunur, konuklar onu izler. Sonra kulbenin kutsal kesindeki ev-tannsma bir iki sunusunda bulunulur. Bu arada ayy emzirmi olan evin kadm, sessiz ve zgn, ara sra gzya dkerek yalnz bana oturmaktadr. Kederinin varan olmuyordu, besbelli, ama enlik ilerledike de derinleiyordu. Bundan sonra, evin sahibi ve konuklardan bazlar kulbenin dna ktlar ve ayran kafesi nnde yere iki sunusu dktler. Bir taban iinde bir iki damla da ayya verildi, ay hemen rahatszland. Daha sonra kadn lar ve kzlar, yzleri ona. dnk, dizleri hafife bklm, ayak par maklan zerinde ykselip zplayarak kafesin evresinde dans ettiler. Dans ederken ellerini rpyor ve tekdze bir ark sylyorlard. Ev sahibi kadn ve kim bilir ka ay emzirmi olan yal birka kadn gz leri yal, kollarn ayya doru uzatarak ve ona tatl szler syleyerek dans etti. Genler pek fazla etkilenmemiti; ark sylerken glyor lard. Ay grltden rahatsz olunca kafesinin iinde hzla dolamaya ve ac ac ulumaya balad. Bundan sonraki iki sunulan inabos'a ya da bir Aino kulbesinin dna dikilen kutsal ubuklara yapld. Bu ubuklar yaklak altm santimetre yksekliindedir ve tepeleri bir bakla sarmal biimde yontulmutur.35 enlik nedeniyle, ucuna bambu yapraklan tutturulmu be yeni ubuk dikildi. Genellikle ay ldrlrken yaplr bu: yapraklar aynn tekrar yaama dnebilecei anlamna gelir. Daha sonra ay kafesinden kard, boynuna bir ip geirildi ve kulbenin evresinde dolatrld. Bu yaplrken, erkekler, balannda liderleri, ularnda aatan dmeler olan oklar ayya att lar. Dr. Scheube de byle bir at yapmak zorunda kald. Sonra ay kutsal ubuklarn tinne getirildi, azna bir sopa kondu, dokuz erkek, aynn zerine kt ve boynunu bir direk zerine bastrd. Ay be, dakika iinde hi ses karamadan son soluunu verdi. Bu arada kadnlar ve gen kzlar erkeklerin arkasnda yerlerini almt, dans ediyorlar, alyorlar ve ayy ldrmekte olan erkeklere vuruyorlad. Aynn vcudu daha sonra kutsal ubuklarn nnde bir hasr zerine
35 Scheube. "Baerencultus..." s.46; ayn yazar, Die Anos, s. 15; Miss Bira, a.g.y. s.273 ve devam.

KUTSAL HAYVAN LDRME

103

kondu: bu ubuklardan alnan bir kl ve bir ok klf hayvann boy nuna asld. Bir dii ayysa bu, ayn zamanda bir gerdanlk ve kpe lerle ssleniyordu. Sonra ona akdar orbas, akdar rei gibi yiye cekler ve bir kap dolusu sake sunuldu. imdi l aynn nnde hasr zerinde oturan erkekler ona iki sunulan yapyor ve yere satklan ikilerin kalann bir dikite iiyorlard. Bu arada kadnlar ve gen kz lar btn znt belirtilerini bir yana brakm nee iinde dans etmekteydi, yal kadnlarsa onlardan aa kalmyordu. enlik en yksek noktasndayken, ayy kafesinden dan karm olan iki gen Aino kulbenin atsna kt ve orada toplananlara akdandan yapl m rekler att, yama, cinsiyetine bakmakszn herkes kapt bun lar. Bundan sonra aynn derisi yzld, ii boaltld, gvdesi ban dan ayrld fakat ban deriyle ba kesilmedi. Bardaklar iine topla nan kan erkekler tarafndan byk bir cokuyla iildi. Trede buna kar bir ey olmamasna karn hibir kadn ya da ocuun kandan itii grlmedi. Karacier ufak ufak paralara blnd ve tuzlanarak i i yendi, kadnlar ve ocuklar da paylarn aldlar bundan. Aynn eti ve geriye kalan dirimsel organlan ertesi gne kadar, ama ancak bir gn, saklanmak zere eve alnd, ertesi gn lende hazr bulunan kiiler arasnda bltrld. Kan ve karacierden Dr. Scheube'ye de sunuldu. Aynn ii boaltlrken, kadnlar ve gen kzlar en bataki danslarn tekrarladlar fakat bu kez kafesin evresinde deil de kutsal ubuklarn nnde. Bu dansta, bir an nce mutlu ve neeli olan yal kadnlar yine bol bol gzya dktler. Aynn beyni kafatasn dan kanldktan ve tuzla yendikten sonra, deriden ayrlm olan kafatas kutsal ubuklann yanndaki bir diree asld. Aynn azna sokulan sopa da, l bedeninin zerine aslan kl da. ok klf da bu diree baland. Ok klf bir saat kadar sonra alnd oradan, fakat dierleri ylece brakld. lene katlan herkes, erkekli kadnl, direin nnde dans etti; bu kez kadnlarn da katld bir iki daha iildi ve enlik sona erdi. Aynn ldrlme ekli Miss Bird tarafndan biraz farkl olarak anlatlmaktadr, ama trene tanklk etmemitir kendisi. yle syl yor: "Ayy kzdrmak iin naralar atlr, barlr; ay fazla kznca bir bakan okla vurur onu, daha da delirten hafif bir yara aar bedeninde.

104

TANRIYI LDRME

bunun zerine kafesin kaps kaldrlr, fkeli ay dar frlar. Bu aa mada Ainoiar eitli silahlarla zerine saldrr aynn, her biri kan imek iin iyi bir frsat yaratan bir yara amaya alr. Ay bitkin halde yere der dmez ba kesilir ve onu yaralayan silahlar ayya sunulur, kendilerinden almas istenir ondan." Volkan Krfezinde, Usu'da, ay ldrlrken Ainoiar, "Seni ldreceiz, Ey ay! abuk bir Aino'ya dn," diye barrlar.36 ok saygdeer bir yetke olan Dr. Siebold, aynn kalbinin ou kez onu hl yaadna inandrmak iin hayvann kendisine sunulduunu sylyor.37 Bununla birlikte, aynn kalbinin yendiini syleyen Dr. Scheube bunu kabul etmiyor.38 Belki de bu tre baz yerlerde uygulanyor, dierlerinde uygulanmyordun Dou SibiryalI bir Tunguzian halk olan Gilyaklar39, ayn trden bir ay enlii yaparlar. "Ay btn bir kyn ince bir merak ve endie konusudur ve dinsel trenlerinde ba yeri tutar."40 Yal bir dii ay vurulur ve yavrusu bytlr, fakat kyde emzirilmez. Ay yeteri kadar irileince kafesinden karlr ve kyn iinde dolatrlr. Fakat nce nehir kysna gtrlr, nk bunun her aileye bol balk sa layacana inanlr. Daha sonra kydeki her evin iine sokulur, bura larda kendisine balk, brendi vb. sunulur. Baz insanlar hayvann nnde yere kapanr. Bir eve giriinin bir kutsama getirecei varsay lr; kendisine sunulan yiyecekleri koklarsa, bunun da bir kutsama olduu dnlr. Ama yine de kzsn, huysuzlansn diye hayvanla durmadan alay ederler, onu kzdrrlar, drterler, dokunurlar.41 Her eve bylece sokulduktan sonra bir kaza balanr ve oklanarak ldrlr. Sonra ba kesilir ve ince soyulmu yongalarla sslenerek
36 Miss Bird a.g.y. s.276 ve dev. Miss Bird'n verdii bilgi sakntyla karlanmaldr, nk ona bu bilgiyi verenin onu aldattna inanmak iin nedenler var. 37 Siebold, E thnolog. Studien ber die Ainos, s. 26. 38 "Baerencultus... s.50 not. 39 Aa Amur kylan ile Sahalin'in kuzeyinde otururlar. E. G. Ravenstein, The Russians on the Amur, s.389. 40 "Notes on tle River Amur and the adjacent districts," Rusadan evrilmitir. Bkz. Journal Royal Geogr. Soc. xxviii. (1858) s.396. 41 Bunu, kurbaann ban koparmadan nce onu sktrma, imdikleme tresiyle karlatrn, cilt 1. s. 94. Japonya'da bycler bir kpei topraa gmer, onu kzdrr, daha sonra da ban kesip byde kullanmak zere bir sandn iine koyarlar. Bastian, Die Culturlnder des alten Amerika, i.475 not'du unlar ekliyor "wie im ostindischen Archipelago die Schutzseele gereizt wird." Belki de Battanm Panghuiu-batang'rna gnderme yapyor. Bkz. Rosenberg, D er Malayische Archipel, s.59 ve dev.; W.

KUTSAL HAYVANI LDRME

105

lenin hazrland masann zerine konur. Burada hayvandan zr dilenir ve ona taplr. Bundan sonra eti kzartlr ve inceden inceye oyulmu zel tahta tabaklarda yenir. Ainolann yapt gibi etini i olarak yemezler, kann da imezler. Beyni ve bar saklar en sonda yenir; hl yongalarla sslenmi olarak duran kafatas ise evin yak nndaki bir aaca konur. Daha sonra halk ark syler, aylar gibi, sra lar halinde kadnl erkekli dans eder.42 Gilyaklann komular olan Goldiler, ayya aa yukan ayn ekilde davranrlar. Ayy avlarlar ve ldrrler; fakat bazan canl bir ay yakalar ve bir kafeste tutarak iyi beslerler, onu oullan ve karde leri diye adlandrrlar. Sonra byk bir enlikte kafesinden almr, belli bir saygyla sokaklarda gezdirilir, daha sonra da ldrlp yenir. "Kafatas, ene kemikleri ve kulaklan, kt ruhlara kar bir nlem olarak bir aaca aslr; fakat eti yenir ve ok beenilir, nk bu eti paylaan herkesin ava snacana ve yreklilik kazanacana inan lr. 43 Bu kabilelerin yakalanm ayya bu davranlarnda tapnmadan pek aymlamayan zellikler vardr. zellikle Gilyaklann, her aile onun kutsamasn kazanabilsin diye onu evden eve gtrmeleri tre sinde olduu gibi Avrupa'daki, yeniden canlanan doann taze glerinden herkes payn alabilsin diye bir Mays-aacnm ya da aa-ruhunun temsilcisi kiinin baharda kap kap dolatrlmas tre sine kout bir tredir bu. Yine aynn umut edilen dirilii, bambu yapraklanyla ve "abuk bir Aino'ya dn yakan ile aka belirtil mektedir. Aynn etinin yenmesine kutsal bir yemek olarak bakld, Gilyaklann bu kutsal trende aynn etinin konmas iin zel tabaklar hazrlamas tresiyle olaslk kazanyor. Belli aylara gsterilen bu sayg, bu kabilelerin aylan genellikle etleri ve derileri iin avlama ve
Kdding, "Die Batakschen Gtter, Allgemeine Missions-Zeitschrift, xii. (1885) 478 ve dev.; Neumann, "Het Panee Bila-stroomgebied op het eiland Sumatra," Tijdschrifi v.h.Neckri. Aardriiks Genootsch. ii. dizi,, d. iii.Afdeeling: meer uitgebreide artikelen,
No.2, s.306.

42 W.Joest, Scheube, Die Ainos s. 17; Revue d E th nographie, ii. 307 ve dev. (Mr. Seelandm izniyle; Internationales Archiv f r Ethnologie, i. 102 (Kaptan Jacobsen'in izniyle), "aylar gibi dans etme"den ("tanzen beide Geschlechter Reigentnze, wie Bren, Joest, l,c.) ne anlatlmak istendii belirgin deil. 43 Ravenstein, The Russans on the Amur, s.379 ve dev.; T.W.Atkinson, Travels in the Rgions o f the Upper and Lower Amoor (Londra, 1860), s.482 ve devam.

106

TANRIYI LDRME

ldrme alkanlklaryla nasl badarlabilir? Bir yandan ayya bir tann gibi, te yandansa, btnyle insan gereksinimlerine yararl bir yaratk gibi davranlmaktadr. Kendimizi yabanln bak asna yer letirdiimizde bu apak eliki ortadan kalkmaktadr. Anmsayalm, yabanl, hayvanlara insanlarnki gibi duygu ve zek balanm olduuna, onlarn da insanlar gibi ruhlar olduuna, bu ruhlarn beden lerinin lmnden sonra ya bedensiz ruhlar olarak babo dolatna ya da hayvan eklinde yeniden doduklarna inanr. Bu yzden, btn canl yaratklara pratikte insanla eitlik temelinde bakan44 yabanl iin bir hayvan ldrme ve yeme ii, hayvanlarn zeklarna bizimkinden ok aa gzle bakan ve onlarn lmsz ruhlara sahip olduklarm kabul etmeyen bizlere grndnden ok farkl bir ey olarak grnyor olmal. rnein, bir hayvam ldren bir yabanl kendi kaba felsefesinin ilkelerine dayanarak, kendisinin ya bu hayvann bedensiz kalm olan ruhunun ya da tpk, insanlar gibi, akrabalk balaryla ve kan davas sorumluluklaryla birbirine sk skya bal olarak kabul ettii, bu yzden de kendi yelerinden birine yaplan zarara fkelene cek olan ayn trden btn teki hayvanlarn cne ak olduuna ina nr. Bunun iin de yabanl, ldrmek iin zorlayc bir neden bulun mayan hayvanlarn, en azndan kendi trlerinden birinin ldrlmesi nin cn kanl bir ekilde alabilecek vahi ve tehlikeli hayvanlarn yaamn balamay bir kural sayar. Timsahlar bu trden hayvanlar dr. Bunlara yalnzca, bir kural olarak, yiyecein bol olduu ve bu yzden ilkel insann, sert ve lezzetsiz etlerinden dolay bunlar ldr mek iin bir nedeninin bulunmad scak lkelerde rastlanr. Dolay syla. yabanllar arasnda timsahlar ldrmemek, ya da ancak kan davas yasasn uygulamak iin yani, timsahlarn ldrd insan larn cn almak iin ldrmek genel bir kuraldr. rnein, Bomeol'u Dyaklar, bir timsah nce bir insan ldrmedike onu ldr mez. "nk, derler, o ve yaknlar kolaylkla karlk vereceine
44 Rahip. Mr. Campbell'in sorusu zerine bir Buman zencisi, "bir insanla bir hayvan arasnda bir aynn belirtememi bir buffalonun da, yay ve oku olsayd, aynen bir insan gibi onlar kullanabileceinden baka bir eye akl ermemitir." John Campbell, Travels in South Africa, being a Narratve o f a Second Journey in the Interior o f that Country, ii. 34. Ruslar Alaska adalarndan birine ilk kez ktklarnda, halk onlan "giysileri zerindeki dmelerden dolay" mrekkep bal sanmt. Petroff, Alaska, s. 145.

KUTSAL HAYVANI LDRME

107

gre, neden saldrganca bir ie girielim? Ama bir timsah bir insann cann alacak olursa, almak, o insann yaayan yaknlan iin kutsal bir grev olur, onlar da bir caniyi kovalayan bir adalet grevlisi ruhuyla insan yiyeni tuzaa drr. O zaman bile, tekiler, kendile rini ilgilendirmeyen bir kavgaya kanmamak iin geride dururlar, nsan yiyen timsahn adaletli Nemesis tarafndan kovaland varsay lr; bir timsah yakalandnda da, onun sulu timsah ya da onun su orta olduuna ta yrekten inanlr."45 Bu yzden Madagaskar yerli leri, "bir timsah tarafndan yok edilmi arkadalanndan birinin cn almak dnda asla timsah ldrmezler. Bu srngenlerden birinin keyif iin yok edilmesinin ardndan, lex talionis ilkesine gre, bir insan hayatnn kaybolacana inanrlar. Madagaskar'da Itasy gl yaknnda yaayan halk, ylda bir timsahlara bildiride bulunarak onlara, kendilerinden ka kii lrse karlk olarak o sayda timsah ldrp lerini alacaklann ilan eder: iyi huylu timsahlar, yollarna kmam alan, nk onlarla bir kavgalan olmad, kavgalarnn yal nzca insan yaam alan kt-niyetli yaknlanyla olduu konusunda uyarrlar.46 Senegambia'l Foulahlar benzeri nedenlerle timsahlara sayg gsterirler.47 Kuzey Amerika Seminole, Siyoux ve Iowa Kzl derilileri ngrakl ylanlar ldrmezler, nk ldrlen ngrakl ylann hayaletinin yakmlann almaya kkrtacandan korkarlar.48 Hibir ey, bir Sumatraly. bir arkada ya da bir yakn bir kaplan tarafndan ldrldkten hemen sonra, ya da kendini savunma dnda bir kaplan yakalamaya ya da ldrmeye kkrtamaz. Bir Avrupal. kaplanlar iin tuzak kurduunda, yredeki halkn geceleyin oraya gidip kaplana tuzaklarn kendileri tarafndan ya da kendi rzalaryla kurulmadn akladklan bilinen olaylardandr.49 Ama yabanl, besbelli, btn hayvanlanr yaamn balamay
45 Rahip. J.Perham, "Sea Dyak Religion." Journal o f the Straits Branch o f the Royal Asiatic Society , No. 10, s. 221. Kar. C. Hupe, "Korste verhandeling over de godsdienst zeden, enz. der Dajakkers," Tijdschrift voor Nerland's Indi, 1846, dl. iii. 160; S.Ml'er, Reizen en onderzkingen in den Indischen Archipel, i. 238; Perelaer, Ethnographische Beschrijving der Dayaks s.7. 46 Sibree, The Great African Island, s.269. 47 Raffenel, Voyage dans l'Afrique Occidentale (Paris, 1846), s.84 ve devam. 48 Bastian, Die Vlker des stlichen Asien, v.65. 49 Marsden, History o f Sumatra, s.292.

108

TANRIYI LDRME

kaldramaz. Ya onlardan bazlarn yiyecek ya da a kalacaktr; bylece sorun kendisinin mi yoksa hayvann m yok olaca sorunu duru muna gelince, boinansal kukularn yenmeye ve hayvan ldrmeye zorlanr. Kurbanlarn ve onlarn yaknlarn yattrmak iin de elin den geleni yapar. Hatta onlar ldrme eyleminde bile onlara duyduu saygy kantlar, onlarn lmlerindeki kendi payna zrler bulmaya, onu gizlemeye alr, geriye kalan paralarnn onuriandnlacana sz verir. Bylece, lm korkun yanlarndan soymakla, kurbanlarn kaderlerine raz edeceini, arkadalarn da gelip kendisi gibi lmeye kandracan umar. rnein, nce zr dilemeden ve hayvann bunu ktye almamasn rica etmeden bir kara ya da deniz hayvanm ldr memek, Kamatkallar iin bir ilkeydi. Bir de, ona bir kurban deil de bir len konuu olduunu dndrtmek iin sedir aac meyvas, vb. verirlerdi. Bunun ayn trden teki hayvanlarn rkmelerini nle yeceine inanrlard. rnein, bir ay vurup etiyle len ektikten sonra, ev sahibi aynn ban oradakilerin nne getirir, otlara sarar ve eitli tatl yiyeceklerle birlikte sunard. O zaman aynn lmndeki suu Ruslarn zerine atm ve hayvan onlardan almaya arm olurdu. Ayn zamanda aydan, kendisine ne kadar iyi davramldn, teki aylarn da korkusuz gelebileceklerini onlara sylemesini isterdi. Kamatkallar aybalklanna, deniz aslanlarna ve teki hayvanlara da ayn trensel saygy gsterirlerdi.50 Ostiaklar bir ay avlayp ldr dklerinde ban kesip bir aaca asarlard. Sonra evresinde toplanr dinsel sayg borlarn derlerdi ona. Bundan sonra alayarak, "Kim ldrd seni? Suslar. Bam kim kesti senin? Bir Rus baltas. Derini kim yzd senin? Bir Rusun yapt bir bak." diye bararak hay vann lsne doru koarlar. Hatta hedefine doru uarken oku hz landran tyn yabanc bir kuun kanadndan alndn, kendilerininse yay ekmekten baka bir ey yapmadklarn aklarlar. Btn bun lar, ldrlen aynn ba bo dolaan hayaletinin, byle yattrmazlarsa, ilk frsatta kendilerine saldracana inandklar iin yaparlar.5 1 Ya da ldrlen aynn derisini samanla doldururlar; zaferlerini, alay
50 Steiler. Beschrebung von dem Lande Kamtschatka, s.280, 331. 31 Voyages au Nord (Amsterdam. 1727), viii. 41, 416; Patla, Reise durch verschiedene Provinzen des rmischen Reichs, i. 64; Georgi, Beschrebung ailer Nationen des russischen Reichs , 83.

KUTSAL HAYVAN1 LDRME

109

ve aalama arklaryla kutladktan, zerine tkrp tekmeledikten sonra, onu arka ayaklar zerine dikerler "sonra da, uzunca bir sre, koruyucu tanrya gsterecekleri btn saygy ona gsterirler."52 Bir grup Koriak, bir ay ya da kurt ldrdnde, hayvann derisini soyar, ilerinden biri derinin iine girer. Daha sonra hayvan ldrenin ken dileri deil bir bakas, genellikle bir Rus olduunu syleyerek deriye brnm adamn evresinde dans ederler. Bir tilki ldrdklerinde derisini yzerler, vcudunu otlara sararlar ve gidip, kendisinin nasl konukseverce karlandn, eski krknn yerine nasl yeni bir krk verdiklerini arkadalarna anlatmasn sylerler ona.53 Finler, ldr len bir ayy, kendileri tarafndan ldrlmediine, bir aalan dtne vb. inandrmaya alrlard.54 Laponlar bir zarara urama dan bir ay ldrmeyi baardklarnda, kendilerini incitmedii iin, vcudunda ldrc yaralar aan sopalarn ve mzraklarn krmad iin ona teekkr ederler; ve zerlerine frtnalar gndererek ya da baka bir yoldan lmnn ceremesini kendilerine detmemesi iin dua ederler.55 Daha sonra etiyle bir len ekerler. Avclarn dzenli olarak ldrdkleri ve yedikeri ay iin gster dikleri bu sayg, Bering Boazndan Laponyaya kadar Eski Dnyamn btn kuzey blgesi boyunca izlenebilir. Benzeri ekillerde Kuzey Amerika'da yeniden ortaya kar. Amerika Kzlderilileri iin ay av, uzun orularla ve temizlenmelerle hazrlandkar nemli bir olaydr. Ava kmadan nce daha nceki avlarda ldrlen aylarn ruhlarna kefaret kurbanlar sunarlar ve avclara ltufkr davranmalar iin onlara yalvarrlar. Bir ay ldrldnde, avc ubuunu yakar, ubuun az ksmn aynn dudaklar arasna sokar, ttn konan haz neye fleyerek aynn azn dumanla doldururdu. Sonra ldrld iin kzmamasn, bundan sonraki avda kendisine kar kmamasn rica ederdi aydan. Ceset btn olarak kzartlr ve yenirdi; bir lokma
32 Erman, Travels in Siberia, ii. 43. Samoyede'lerin, yemedikleri ve ldrmedikleri kutijj aysna duyduklar sayg iin bkz. ay yapt, s. 54 ve devam. -3 Bastian, D er M ensek in der Geschichte, ui. 26. 54 Max Buch, Die Wotjaken, s.139. 55 Scheffer, Lappom a (Frankfurt. 1673), s.233 ve dev.: Laponlann "ay avna felgin ok ayrntl trenleri hl vardr. Onun ceseti zerine dua ederler, adalar sylerler, yemeden nce gnlerce taparlar ona." E. Rae, The White Sea Peninsula (Londra 1881), s.276.

no

TANRIYI LDRME

ck et bile braklmazd geriye. Krmz ve maviye boyanm olan ba bir diree aslr ve l hayvana vgler yadran sylevciler tarafn dan seslenilirdi ona.56 Otawa kabilesinde Ay klanndan erkekler bir ay ldrdklerinde etinden bir len ekerler ve ona yle seslenir lerdi: "Bize garez balama seni ldrdk diye. Akllsmdr sen: gr yorsun, ocuklarmz a. Onlar seni seviyorlar ve vcutlarnn iine almak istiyorlar seni. Bir bakann ocuklar tarafndan yenmek onurlu bir ey deil mi?"57 ngiliz Kolumbiyas Nootka Kzlderilileri ara snda, bir ay ldrldnde ieri alnr ve banda zerine resimler ilenmi bir reis bal, postu batan aa beyaz toza bulanm olarak ba reisin karsna oturur durumda yerletirilirdi. O zaman nne bir tepsi dolusu yiyecek konur ve szlerle, hareketlerle yemeye arlrd bunlar. Bundan sonra hayvann derisi yzlr, piirilir ve yenirdi.58 Avclarn dzenli olarak tuzaa drdkleri ve ldrdkleri baka tehlikeli hayvanlar iin de buna benzer bir sayg gsterildii kantlan mtr. Kafir avclar, bir fil zerine mzrak yadrrlarken yle ba rrlar:" Bizi ldrme, byk kaptan; vurma bize, tepeleme bizi, gl reis."59 Fil ldrlnce, lmnn bir kazadan baka bir ey olma dm syleyerek ondan zr dilerler. Bir sayg belirtisi olarak hortu munu ok daha saygl trenlerle gmerler; "Fil byk bir efendidir; hortumu elidir onun," derler.60 Dou Afrikal baz kabileler arasnda, bir aslan ldrldnde, cesedi kraln karsna getirilir, kral yere kapanarak ve yzn hayvann azna burnuna srerek ona saygda bulunur.61 Bat Afrika'nn baz blgelerinde bir zenci bir leopar
26 Charlevoix, Histoire de la N ouvelle France, v.173 ve dev.: Chateaubriand, Voyage en Amrique, s. 172, 181 (Paris, Michel U v y , 1870). 57 L ettres difiantes et curieuses, vi. 171. Morgan, Otawa totemci klanlarnn adlarnn elde edilemediini sylyor (Eski Toplum, s. 167). Lettres difiantes inn Tavan, Sazan bal ve Ay klanlarnn adlarn renebilirdi (vi. 168-171); The Canadian Journal (Toronto) Mart 1885 saysndan yaplan bir alntdan rendiime gre bunlara Maz klan da eklenebilir. Academy, 27 Eyll 1884, s.203. 58 A Narrative o f the Adventures and sufferings o f John R. Jewitt, s. 117 (Middletown, 1820) s .133 (Edinburgh, 1824). 59 Stephen Kay, Travels and R esearches in C affraria (Londra, 1883), s. 138. 60 Alberti, De K affers aan de Zuidkust van Afrika (Amsterdam, 1810), s.95. Alberlinin verdii bilgi Lichtenstein (Resen m sdlichen Afrika, i. 412) ve Rose (Four Years in Southern A frica , s. 155) tarafndan tekrarlanmaktadr. Kay, hortumun gmlnden de sz ediyor. I.e. 61 Jerome Becker, La Vie en Afrique (Pans ve Brksel, 1887), ii. 298 ve dev. 305.

KUTSAL HAYVANI LDRME

111

Kurban edilecek ayya sylev, Revm : H.M. Brock.

112

TANRIYI LDRME

Bir Aino ailesi ve aylan.

KUTSAL HAYVAN LDRME

113

ldrrse, soylu birini ldrm olduu iin hi vakit geirmeden ef lerin karsna karlr. Adam, leoparn ormann efi olduunu, dola ysyla bir yabanc olduunu ileri srerek kendini savunur. O zaman zgr braklr ve dllendirilir. Ama bir bakan balyla sslenmi olan l leopar kye kaldrlr ve onuruna gece danslar yaplr.62 "[Guana] Kzlderilileri, ormanda bir tapir ldrdkleri ve bir babra cot zerinde etini kuruttuklar geici kamp yerlerinden ayrlmadan nce bu babracot'u her zaman yok ederler, nk oralardan geen bir tapirin kendi trnden birinin ldrlme izlerini bulacan ve bir dahaki seferde geceleyin Kzlderili orada uyurken geleceini ve ile rinden birini alp babracot yaparak alacan sylerler.63 Fakat yabanln iyi geinmek istedii, yalnzca tahlikeli hayvanlar deildir. Doru, onun vahi hayvanlara gsterdii sayg bir lde onlarn gc ve vahetiyle orantlr. rnein, Kamboyal Stienler, btn hayvanlarn, lmlerinden sonra ortalkta dolap duran ruhlar olduuna inanarak bir hayvan ldrdklerinde, ruhu gelip de kendile rini taciz etmesin diye balanmalarm rica ederler ondan. Bir de, kurbanlar sunarlar, fakat bu kurbanlar hayvann bykl ve gcyle orantldr. Bir filin lmnde yaplan trenler, tantanal olur ve yedi gn srer.64 Kuzey Amerika Kzlderilileri de ayn ayrmlar yaparlar. "Ay, buffalo ve kunduz, yiyecek salayan manido'larr [kutsal var lklar], Ay korkuntur, ve yemesi gzeldir. Bundan holanmadm bildikleri halde, kendisini yemelerine izin vermesi iin yalvararak trenler yaparlar onun iin. Seni ldryoruz, ama yok olmuyorsun. Ba ve peneleri saygya deer eylerdir... teki hayvanlara, benzer nedenlerle benzer ekilde davranlr. Hayvan manido'lardan ou, teh likeli olmad iin, ou kez horlanr su kaplumbaas, gelincik, kokarca, vb."65 Ayrm reticidir. Korkulan ya da yemesi gzel olan hayvanlara ya da her ikisine trenli bir sayg gsterilir; ne korkun ne de eti gzel olan hayvanlarsa aa grlr. Hem korkulan hem de yenilen hayvanlara gsterilen saygya rnekler grdk. Geriye, kor6,i Bastian. Die deutsche Expedition an der Loango-Kiiste , ii. 243. Im Thum. Among the Indians o f Gmana, s. 352. Mouhot, Travels in She Central Parts o f Indo-China, i.252: Moura, Le Royaume au Cambodge, i.422. 65 Schoolcraft, Indian Tribes, v.420.

114

TANRIYI LDRME

klmad halde ya yenen ya da derilerinden dolay deerli olan hay vanlar iin de ayn benzer saygnn gsterildiini tantlamak kalyor. SibiryalI samur avclar bir samur yakaladnda, hi kimsenin onu grmesine izin verilmez, yakalanan samur zerine iyi ya da kt konuulursa baka samur yakalanmayacan dnrler. Samurlarn, haklarnda ne konuulduunu ta Moskova'dan bile duyabileceine inancn dile getiren bir avc biliniyor. Onun dediine gre, samur avclnn bugn artk kazanl bir i olmamasnn nedeni baz canl samurlarn Moskova'ya gnderilmi olmasym. Orada garip hayvan lar olarak aknlkla seyredilmiler, samurlarsa buna dayanamazlar m. Yakalanan samur saysnn azalmasnn, kk de olsa, bir baka nedeni, onun sylediine gre, dnyann imdi eskisinden daha kt olmasyd, yle ki, bugnlerde bir avc yakalad samuru ortak stoa katacana gizleyebiliyor bazan. Samurlar buna da dayanamaz diyor du o.66 Alaskal avclar, samurlarn ve kunduzlarn kemiklerini bir yl sreyle kpeklerden uzak tutarlar, sonra da "kunduzlar ve samurlar koruyan ruhlar onlara nefretle bakldn dnr de artk ldrlmez ya da yakalanmazlar korkusuyla" dikkatle gmerler.67 Kanadal Kzl derililer kpeklerinin kunduz kemiklerini, en azndan kunduzlarn baz kemiklerini kemirmemesine zellikle dikkat ederler. Bu kemikleri top lamak ve saklamak iin byk aba harcarlar, kunduz aa dmse kemiklerini nehre atarlard. Kunduzlarn kemiklerine ne olduunu belki de bilemeyeceklerini tartan bir Jizvit'e Kzlderililer u yant vermilerdi: "Kunduz yakalamak hakknda hibir ey bilmiyorsunuz siz, bir de kalkp konuuyorsunuz. Kunduz tamamen lmeden, ruhu onu ldren adamn kulbesinde dolar ve kemiklerine ne olduunu dikkatle gzler. Eer kemikler kpeklere verilmise, teki kunduzlar bunu renir ve bir daha yakalanmazlar. Oysa, kemikleri atee ya da nelire atlmsa, sevinirler; kendilerini yakalam olan aa zellikle kran borludur."68 Avclar kunduz avlamadan nce Byk Kunduz'a dua ederler ve ttn hediye ederlerdi: av bittiindeyse, bir sylevci
66 J.G,Ginelin, Reise durch Sibirien, ii. 278. 67 W.Dall, Alaska and ils Resources, s.89. 68 Relations de Jsuites, 1634, s.24, 1858 basm. Kzlderililer, alara, yalnzca d nmek ve hissetmekle kalmayp, ayn zamanda yiyen, konuan ve kadnlarla evlenen canl yaratklar olarak bakarlar. Sagard. Le Grand Voyage du Pays des Hurons, s.256,

KUTSAL HAYVAN LDRME

115

lm kunduzlar zerine bir lm treni sylevi ekerdi. Onlarn ruh larn ve zekalarn verdi. "Artk iitemeyeceksiniz," derdi. "Size emir veren ve sizin de btn o sava kunduzlar arasndan size yasa lar sylemesi iin setiiniz reislerin sesini iitemeyeceksiniz. Byc hekimin ok iyi anlad diliniz, gln dibinde artk iitilmey ecek. Zalim dmanlarnz su samurlaryla artk dvemeyeceksiniz. Hayr, kunduzlar! Ama derileriniz silah almaya yarayacak; sizin islen mi pastrmalarnz ocuklarmza gtreceiz; ylesine sert olan kemiklerinizi kpeklerin yemesini nleyeceiz."69 Kuzey Amerika Kzlderilileri, elanlara, geyiklere ve elklere (iri boynuzlu bir geyik tr ev.) ayn nedenlerle, ayn titiz saygyla davranrlard. Kemikleri ne kpeklere verilir ne de atee atlrd; lm olan hayvanlarn ruhlarnn, vcutlarna neler edildiini grp, l ya da diri, teki hayvanlara syleyeceine inandklar iin yalar n atee damlatmamaya dikkat ederlerdi. Bundan dolay, eer vcut larna kt davranlmsa. o trden dier hayvanlar, yakalanmalarna izin vermezdi bir daha, ne bu dnyada, ne de gelecek dnyada.70 Byc hekim, hasta bir erkee, geyiin ya da kaplumbaann etinin bir ksmn bir yere atp atmadn sorard, eer hasta adam evet diye yant vermise, byc hekim yle sylerdi ona. "te seni ldren de b. Geyiin ya da kaplumbaann ruhu yaptn bu kt iin cn almak iin bedenine girmi senin."7 1 Siou'lar, kaplumbaaya biz ya da ine batrmazlar, nk byle yaparfarsa kaplumbaann ilerde bir gn onlar cezalandracandan emindirler.72 Kanadal Kzlderililer, avlanma mevsiminin kapan dndaki zamanlarda yavru geyikleri
(Paris basmnda s, 178 ve devam, Librairie Tross, 1865); S. Heame, Journey lo the Northern Ocean, s.329 ve dev.; Relations des Jsuites, 1636, s. 109; ayn yapt, 1639 basm, s.95; Charlewoix, H istoire de la Nouvelle France, v. 225; Chateaubriand, Voyage en Amrique, s.140 ve devam. Chateaubriand, Voyage en Amrique. 175. 178. Kunduzlarn kann yere akt mazlar, yoksa avdaki anslarn yitirirler. Relations des Jsuites. 1633, s.21. Krallarn kannn yere dklmemesi zerine olan kuralla karlatrn, cilt 1, s. 177. 70 Hennepin, Nouveau Voyage d'un pais Plus grand que lE urope (Utrecht, 1698), *141 ve dev. Relations des Jsuites 1636, s.109; Sagard, Le G rand Voyage du Pays des Hurons, s.255 (Paris basm, s. 178). Kanadal Kzlderililer, her zaman olmasa da avda yakaladktan her elan', kap da arkadalarna haber vermesin diye ldrrlerdi (Sagard, l.c.). 71 Lettres difiantes et curieuses, vii. 339. 72 Sehoolcraft, Indian Tribes , iii.230.

116

TANRIYI LDRME

yemezler; yoksa ana geyik rkekleir ve yakalanmaz,73 Kzlderili lerden bazlar her tr hayvann, kendisini koruyan ve saklayan bir koruyucusu ya da cini olduuna inanrd. Bir zamanlar bir Kzlderili kz l bir fare bulmutu, babas bunu grnce kk yarat onun elinden kapt, sevecenlikle okad, sevdi. Niin byle yapt sorul duunda, bunu fareyi yedii iin kzma zarar dokunmasn diye farele rin emini yattrmak iin yaptn syledi. Bundan sonra fareyi kza geri verdi, kz da yedi.74 Geimi byk oranda ya da ksmen avcla bal olan bir kabile, buna benzer nedenlerle bala her trl onur ve saygy gstermeye dikkat eder. Peru Kzlderilileri "en bol yakaladklar balk trne taparlard; nk yukardaki dnyada (Cenneti byle adlandryorlard) yaplm olan ilk baln ayn trden btn teki balklar dour duunu, ve kabilelerini ayakta tutmak iin onun ocuklarndan bol bol gnderdiklerini sylyorlard. Bu nedenle, teki balklardan daha bol sardaiya yakalanan bir blgede sardalyaya taparlard: baka blge lerde, trpana balna; baz yerlerde kpek balna; bazlarnda, gzelliinden dolay altn balna: bazlarnda kerevidese; bazlarnda dala byk tanrya duyulan gereksinimden dolay, baka balk bula madklar ya da yakalamasn bilmedikleri yerde yengece tapyorlard. Ksacas, kendilerince yakalanmas, yenmesi en kolay balk hangisiyse tanrlar da o oluyordu."75 Kanada'da Otavva Kzlderilileri, lm balklarn ruhlarnn dier balklarn bedenine girdiine inandklar iin, balklanl ruhlarm incitiriz de bir dala aa gelmezler korkusuyla yedikleri baln kemiklerini hi yakmazlard.76 Kuronlar da, balkla rn ruhlar, Huronlar kemiklerini yakaca iin gidip teki balklan uyarp yakalanmamalarn sylemesin diye balk kemiklerini atee atmazlard. Bundan baka, balklara yalvarp onlar gelip yakalanmaya ikna eden adamlar vard. yi bir yakanc, aranan bir kii olurdu, nk zeki bir adamn yakarlarnn balklan alara ekmede byk etkisi olduunu dnrlerdi. Fransz misyoner Saggard'm kald
73 Relations des Jsuites, 1634, s.26. 74 Charlevoix, Histoire de la Nouvelle France, v. 443.

75 Garcilasso de la Vega, Royal Commentaries o f the Yncas. Birinci Blm, bk. i. kesim 10. cilt, i. s. 49 ve dev., Hakluyt Society. Kar. ayn yapt, ii. s.148. 76 Relations des Jsuites, 1667, s. 12.

KUTSAL H A W ANI LDRME

117

Huron balk kynde, bala yakanc, ssl konuma yeteneiyle ok vnrd. Her akam, yemekten sonra, herkesin evine gittiini, ortal tam bir sessizlik kapladm grnce yakanrd balklara. Anla tsnn z. Kuronlarn balk kemiklerini yakmayacaklaryla ilgiliydi. "Daha sonra balklarla ilikisini olaanst bir yaclkla genileterek, yalvarr, yemin eder, bal gelip yakalanmaya, cesaretli olmaya, hi bir eyden korkmamaya arrd, nk btn bunlar, kendilerini onurlandran ve kemiklerini yakmayan arkadalarna hizmetten baka bir ey deildi."77 1530'da Heligoland yresinde ringa balnn deniz den kayboluunu balklar, iki delikanlnn yeni yakalanm bir ringa baln krbaladktan sonra tekrar denize frlatm olmalarna bal yordu.78 York Dk Adas yerlileri her yl bir kanoyu iekler ve ereltiotlaryla ssler, iine deniz kabuundan paralar koyar ya da koyar gibi yaparlar ve yakalanmakla yitirdikleri eyi balklara demek iin akntya brakrlar.79 Yakalanan ilk bala, tekilerin de gnln kazanmak dncesiyle iyi davranmak zellikle gereklidir, nk onlarn bundan sonraki hareketlerinin kendi trlerinden ilk yakalanan bala gsterilen davranla etkilendii varsaylabilir. Buna gre, Maoriler ilk yakaladklar bal "teki balklan gelip yakalanmaya kandrabilecek bir duayla" yeniden denize brakrlar."80 Balklann mevsimin balangcnda ilk yakalandklan srada alman nlemler daha da skdr. Som bal nehirlerinde, baharda balklar aknt yukan atlamaya balaynca. Kuzey Amerika Pasifik Sahili Kzlderilileri gibi, byk lde balkla geinen kabileler tarafndan byk saygyla karlanrlar. ngiliz Kolumbiyasnda Kz [derililer nehir yukan gelen ilk balklar karlamaya karlard. "Onlara cilve yaparlar, yle seslenirlerdi. 'Balklar, balklar; hepiniz byksnz; hepiniz byksnz.' "8 1 Alaska Thlinketleri arasnda mevsimin ilk
77
v dev.)

Sagard, Le Grand Voyage du Pays des Hurons. s.255 ve dev. (Paris basm s. 178

,s Schleiden, Das Salz, s.47. Bu gndermeyi dostum Prof. W. Robertson Smith'e borluyum. W. Powell, Wanderings in a Wild Country, s.66 ve devam. 80 R.Taylor, Te Ika a Maui; or, New Zealand and its Inhabitants s.200; A.S. Thomson, The Story<o f New Zealand, .202; E.Tregear, "The Maoris of New Zealand," Journal Anthrop. Inst. xix. 109. 81 Lubbock, Origines o f Civilisation4, s.277, Metlahkatlah'dm almti, s.96.

118

TANRIYI LDRME

pisi balna iyi davranlr, bir bakan gibi seslenilir ona ve onuruna bir enlik yaplr, bundan sonra da balk avna devam edilir.8 2 Baharda, gneyden yumuak rzgrlar esmeye balayp da som bal Klamath nehrinde yukar doru akmaya balaynca, KaliforniyalI Karoklar, iyi bir av mevsimi iin som bal onuruna dans ederler. Kareya ya da Tann-adam denilen bir Kzlderili dalara ekilir ve on gn sreyle perhiz yapar. Dnnde halk nnden kaar, o ise nehre gider, avm ilk som baln alr. Birazn yer, kalanyla terlemeevmdeki kutsal atei tututurur. "Hibir Kzlderili bu dans yaplma dan, ve de on gn sonrasna kadar, ailesi alktan lyor bile olsa bir tek som bal alamaz." Karoklar, bir balknn, avlama karglarnn yapld ince ubuklar nehir kenarna, som balklarnn onlar grebi lecei bir yere getirilmeden nce som bal yakalayamayacana da inanr. Bu ubuklarn en yksek dan tepesinden getirilmesi gerekir. Balklar, eer av karglarnda ya da nehrin suyunu kesmek iin yap tklar setlerde ayn ubuu iki yl stste kullanrsa avda boa krek ekecektir, "nk yal som bal gen som balklarna bunlardan sz etmi olacaktr."83 Kolumbiya Nehri Kzlderilileri arasnda "som bal nehirde ilk grndnde, bunlarn apraz kesilmesine, piiril mesine izin verilmez, ancak kzartlr; nceden yrekleri karlmadan satlmalarna, bir gece bekletilmelerine de izin verilmez, sudan yaka landklar gn hepsinin tketilmi ya da yenmi olmalar gerekir. Btn bu kurallar yaklak on gn uygulanr."84 Bir baln yrei mevsim balangcnda bir yabanc tarafndan yenirse artk balk yaka layamayacaklarm dnrler. Bundan dolay yrekleri piirip kendi leri yer.85 Aionlann, Mays ve Haziran aylarnda nehirlerde grlen, ok sevdikleri bir balk vardr. Balk av iin, arnma trenleri kuralla rna uyarak hazrlanrlar, ava gittiklerinde evde kadnlarn kesin bir sessizlie uymalar gerekir, yoksa balklar onlar iitip ortadan kaybo labilir. ilk balk yakalannca eve getirilir ve kapdan deil de kulbe
82 W.Dall, Alaska and its Resources, s.413. 83 Stephen Powers, Tribes o f California, s.31 ve devami. 84 Alex. Ross, Adventures o f the First Settlers on the Oregon or Columbia River, s.97. 85 Ch. Wilkes, Narrative o f the U.S. Exploring Expedition, iv.324, v. 119, burada, "bir kpein asla bir som balnn kalbini yememesi gerektii, bunu nlemek iin satlmadan nce balklarn kalbinin karld" syleniyor.

KUTSAL HAYVANI LDRME

119

nin ucundaki kk bir delikten sokulur ieri; eer kapdan geirilirse, "teki balklar elbette onu grr ve kaybolur."86 Bu bize, baka yaba nllarn uygulad, av kulbelerine kapdan deil de pencereden, duman deliinden, ya da kulbenin arkasndaki zel bir delikten sokma tresini aklyor.87 Baz yabanllarda, avn, genellikle de yedikleri hayvanlarn kemik lerine gsterilen zel sayg, bir inantr: eer kemikler saklanrsa, zamanla yeniden et toplayacaktr ve bylece hayvan yeniden yaama dnecektir. Bu nedenle, onlarn yok edilmesi gelecekteki av kaynan azaltacana gre, kemikleri salam olarak brakmak avcnn kendi yararnadr. Minnetaree Kzlderililerinden ou "kesip etten yoksun braktklar bizonlarnn kemiklerinin yeniden etlenmi olarak ayaa kalkacana, canlanacana ve imanlayp gelecek Haziran kesime uygun duruma geleceine" inanr.88 Bundan dolay, Amerika'nn bat sndaki ayrlklarda, daire eklinde ve simetrik ynlar halinde, yeniden dirilmeyi bekler durumda dzenlenmi buffalo kafataslan grlebilir.8 9 Dakotallar, bir kpein etini yedikten sonra, kemikleri dikkatle toplar, syrr, ykar ve gmerler, "sylendiine gre, ksmen, onlardan birinin etini yemekle trn kendisine bir saygszlk yaplma dn tantlamak iin, ksmen de hayvann kemiklerinin ayaa dikilip yeni bir hayvan meydana getirecei inancndan dolay."90 Laponlar bir hayvan kurban ederken genellikle kemiklerini, gzlerini, kulaklar n, kalbini, akcierlerini, (eer hayvan erkekse) cinsel organlarn, ve her bacandan bir para eti bir kenara ayrrlar. Daha sonra, geriye kalan etler yenince, bu kemikleri, vb. bedendeki sralarna gre bir tabuta koyarlar ve belli trenlerle gmerler, hayvann kurban edildii tanrnn kemikleri etle kaplayacana ve hayvan, llerin yeralt dnyas olan Jabme-Aimo'da canlandracana inanrlar. Bazan, bir ayy yiyip bitirdikten sonra, kemikleri bylece gmmekle mutluluk
86 H.C. St. John, "The Ainos," Journ. Anthrop. Inst dergisinde, ii. 253; ayn yerde. Notes and Sketches fro m the W ild C oasts ofN ipon, s. 27 ve devam. 87 Scheffer, Lapponia, s.242 ve dev.; Journ, Anthrop. Inst. vii. 207; Revue d'Ethnographie, ii. 308 ve devam. James, Expedition from Pittsburgh to the Rocky M ountains, 1.251. 89 Brinton, M yths o f the New World, s.278. 0 Keating, Expedition to the Source o f St. Peter's River, .452.

120

TANRIYI LDRME

duyduklar grlr.91 Yani Laponlar ldrlen hayvann diriliinin bir baka dnyada olacan beklerlerdi, bu ynden, en kk sinee kadar her yaratn lmden sonra ayaa kalkacana ve yeraltnda yaayacana inanan Kamakallara benzerler.92 te yandan, Kuzey Amerika Kzlderilileri hayvanlarn diriliini bu dnyada ararlard. zellikle Moollarn uygulad, kurban edilen hayvann derisinin doldurulmas ya da bir ereve zerine gerilmesi deti,93 bunlarn dirileceine olan inanc gsterir daha ok. lkel halklarn genellikle, yedikleri ya da kurban ettikleri hayvanlarn kemiklerini krmaya kar klar94 ya hayvanlarn dirileceine olan inanca, ya da ayn trden teki hayvanlan rktme ve ldrlen hayvanlann hayaletlerini aa lama korkusuna dayandnlabilir. Kuzey Amerika Kzlderililerinin kpeklerin, hayvanlann kemiklerini kemirmesine izin vermemeleri9 5 belki de yalnzca kemiklerin krlmasn nlemek iin alnm bir nlemdir. Ayn ilkel inanca degin halk masallannda, eer kemikler korunursa, insanlarn ya da hayvanlann yeniden yaama dnebilecek lerinin izleri vardr: ykdeki insanlar ya da hayvanlar sk sk topal
91 E J , lessen, De F innorum L appom m que Norwegicorum religions pagana tractatus singularis, s.46, ve dev., 52 ve dev., 65, Jessen'in yapt, C. Leem'in yaptyla ilikilidir. De Lapponibus Finm archiae eorumque lingua, vita, et religione prisiina commentato (Latince ve Danimarka dillerinde) Kopenhag, 1767, Kar. Leem'in yapt, s. 418-420 (Latince), 428 ve dev., ayrca, Acerbi, Travels through Sweden, F'nniand, and Lapland, ii.302. Steller. Beschreibung von dem Laruie Kamtschatka, s.269; Kraschennikow, Kamtschatka, s.246. 93 Yukarda gnderme yaptmz Emana, bkz. s. 111 ve dev.; Gmelin, R eise durch Sibirien, i.274, ii. 182 ve dev., 214; Vambery, D os Trkenvolk, s.118 ve dev. Peru'da Conchucos'lann kutsal hayvan olan tilki ldrldnde, densi doldurulur ve ayaa dikilirdi. Bastian, D ie Culturlnder des alten Amerika, i.443. Kar. bouphonia'iar, yukarda s.38 ve devam. 94 Iroquoi'lar, Beyaz Kpein ylda bir kurban ediliinde, hayvann kann aktmadan ve kemiklerini krmadan boulmasna dikkat ederlerdi. Daha sonra da kpek gmlrd. L.H. Morgan League o f the Iroquos, s.210. AvustralyalI siyahlarn yerli ayy ldrrken kemiklerini krmamalar bir kuraldr. Yerii aynn bir zamanlar nehrin btn suyunu aldn, kzartmadan nce kemiklerini krarlarsa ya da derisini yzerlerse aynn tekrar ayn eyi yapacan sylerler, Brough Smyth, Aborigines of Victoria , i. 447 ve dev. Carpim'nin ziyaret ettii Tatarlar yemek iin bir hayvan ldrdklerinde, hayvann kemiklerini kramayp atete yakarlard. Carpini, Historia Mongalorum (Paris, 1838), cap. iii. i. 2, s.620. Kuzey Amerika Kzlderilileri, lenlerde yedikleri hayvanlann kemiklerini taramazlar. Charlewoix, Histore de la Nouvelle France, vi.72. Kzlderili savalarn evden ayrldktan sonra verdikleri sava leninde btn bir hayvan piirilirdi, hayvann btnnn yenmesi gerekirdi. Hibir kemik knlamazd. Kemikler, zerindeki et synldktan sonra bir aacn zerine aslrd. Narrative o f the C aptivity and Adventures o f John Tanner, s.287. Aziz Olaf

KUTSAL HAYVAN LDRME

121

olarak yaama dner, nk kemiklerinden biri yenmi, krlm ya da kaybolmutur,96 Bir Macar masalnda, kahraman para para kesilir, fakat ylan-kral kemikleri yerli yerine yerletirir ve suyla ykar onlar, bunun zerine kahraman yeniden yaama dner. Ama krek kemii kaybolmutur, bunun iin ylan-kral onun yerine altn ve fildiinden bir krek kemii koyar.97 Mannhardt'n grd gibi bu trl ykler, birbiri ardndan birok yaam yaad savnda olan Pythagoras'm doast savlarnn bir kant olarak altn bacan niin gsterdii sylentisini aklar.98 Kukusuz, onun, dirililerinden birinde bir bacann krlm ya da yanl yerine konmu olduunu, bunun da
Gnnde FinlandiyalI Kareller, bak kullanm akszm bir koyun keserler ve onu btn olarak kzartrlar. Kem iklerinden hibiri knlam az. Koyun, ilkbahar balangcndan sonra krpim am akta. Etin bir ksm , ev-ruilan iin odann bir kesine konur, bir ksm tarlada, gelecek yl M ays-aac olarak kullanlacak olan hu aacnn yanna konur. W.Mannhardt, A.W .F. s. 160 ve dev. not. Alaska, Point Barrow'lu nnut'ler (Eskimolar), yakaladklar aybalklaruun kem iklerim krlm am olarak saklar ve bunlar ya karadan ok uzakta buz atlaklan arama brakarak ya da buzun iindeki bir delie atarak denize geri verirler. Byle yapmakla aybal avmda anslarnn iyi olacam dnrler. Repon o f the International Expedition to Point Barrow, Alaska (W ashington, 1885), s.40. Bu son tredeki dnce belki de kemiklerin yeniden etle kaplanaca ve aybaiklanmn yeniden yaam a dnecekleridir. Orta Amerikal M osquito Kzlderilileri, geyikler ya da tavuklar lmesin ya da kaybolm asn diye geyik kem iklerini ve yum urta kabuklarn saklarlard. Bancroft, N ative Races o f the Pacific States. .741. B olivyalI Yurucare'ler en kk balk kem iklerim bile bir kenara koyarlar, bu yaplm azsa baln ya da av lavvammn lkeden kaybolacan sylerler. Brinton, M yths o f the New World, 3.278.' 93 Relations des Jsuites, 1634, s.25, 1858 basm; A.M ackenzie, Voyages through he Continent o f America, civ; I.D unn, History o f the Oregon Territory, s.99; Whymper. Journ. Royal Geogr. Soc. xxxviii. (868) s.228, ayn yazar. Transact. Ethnolog. Soc. dergisinde, vii. 174; A.P.Reid, "Religious B elief of the Ojibois Indians," Journ. Anthrop. Inst, dergisinde tii.lll. Kosta Rika Kzlderilileri bir yem ekten sonra btn kemikleri dikkatle toplar ve ya yakar ya da kpeklerin eriem eyecei bir yere koyar. W .M . Gabb, On the Indian Tribes and Languages o f Costa R ica (American Philosophical Society Toplantsnda okunmutur. 20 Austos 1875), s.520. (Phila delphia, 1875). Kpekler bulam asn diye kem iklerin gmlmesi, metinde ne srlen grle elimiyor. Bu, kem iklerin ruh-lkesine gnderilm esinin bir yolu olabilir. Avustralya aboriginleri yedikleri hayvanlarn kemiklerini yakarlar, ama baka bir nedenle; bir dm an bu kemikleri elde eder ve bylerle yakarsa, bunun hayvan yemi olan kiinm lmne neden olacan dnrler. N ative Tribes o f South Australia, s-24, 196. 96 M annhardt, Germ am sche M ythen, s.57-74; ayn yapt, B K . s. 116; Cosquin, Contes Populaires de Lorraine, ii. 25; Hartland. "The Physicians of M yddfai", Archaeological Review, .30. ve dev. tikel trede olduu gibi halk m asallarnda da, kann bazan yere dklmesine izin verilmez. Bkz. Cosquin, I.e. 9 W. M annhardt, Germ. M yth. s. 66. 98 lam blichus. Vita Pythag. 9 2 ,1 3 5 , 140; Porphyty, Vit. Pythag. 28.

122

TANRIYI LDRME

altn bir bacakla deitirildiini aklam olduu bildiriliyordu. Ayn ekilde, ldrlm olan Pelops yaama dndnde, Demeterin . yemi olduu omuzu yerine fildiinden bir omuz konmutur." Para para edilmi olan Osiris'in kol ve bacaklarndan birinin balklar tara fndan yenmesi yks, fsis'in onun evreye salm olan organlarn topladnda kaybolan bir organnn yerine tahta bir organ koyduu ykleri100 ayn inan emberine ait olabilir. Yabanl avclarn ve balklarn uygulad, ilk bakta karanlk olsa da yabanln yeniden dirilie inancyla aklanabilecek bir kural vardr. Bu yzyln balarnda Amerika'da dolaan bir gezgine, yanmkan bir Choctaw, Kzlderililerin "bir melekle gre yapan Yakup'unkine biraz benzer karanlk bir ykleri olduunu" sylemi tir: "tam-kan Kzlderililer, ksalan tendonlan hep karrlarm, ve bunlar, sata sunulan geyik etinde hibir zaman grlmezmi; Kzl derililerin bu kasla ne yaptklarn bilmiyordu bunu bana anlatan. Daha sonra tantm byk kardeiyse bunu ender bir yiyecek olarak yediklerini syledi bana; ama daha az gvenilir bir yetkeden rendim ki, eski Yahudiler gibi onlar da bundan ekinirlermi. Kzlderili sn rnda ya da onlarn arasnda on on be yl yaam olan bir bay, bana, Kzlderililerin bu kaslar hep kardklarm aknlkla grdn, ama bunun nedenini bir trl aratramadn syledi."101 Gney Dou Eyaletler Kzlderililerini yakndan tanyan ve olaylar hakkndaki grlerini, kuramlaryla saptrmam gibi grnen James Adair, "Kzlderililerin, ormandayken, ldrdkleri geyiin uyluklarnn alt ksmndan ufak bir paray boyuna ve olduka derin bir biimde kes tiklerini" gzlyor. "Bizim ticarethanelere getirdikleri ok sayda geyik pastrmasnda bunsuz bir tanesini bile anmsamyorum... imdi Gney Karolina'da oturan ve Kuzeydeki Kzlderililerin trelerini ok iyi bilen sekin bir bay, bunlarn ldrdkleri her geyiin uyluundan bir paray kesip attklarn syledi bana; bunu yiyince yle tehlikeli kirlenmeler yaptna inanyorlar ki eitli hastalklar ve dier felaket lere neden oluyor, zellikle de tfeklerinin at gcn bozup ynn
99 Pindaros, Olymp. i.37 ve dev. Scholiast notlaryla. 100 Plutarkhos, 1sis et Osiris. 18. dindar H erodotos'un gizledii (ii. 48) ve dindar Pindaros'un aa vurduu kutsal yklerden biridir bu. 101 Adam Hodgson, Letters from N orth America, i.244.

KUTSAL HAYVANI LDRME

123

artyormu."102 Adair'in verdii bilgideki ifadeler son yllarda, Hodgson'un gndermede bulunduu "karanlk bir yk" yaymlam olan Fransz Misyoneri Petitot tarafndan dorulanmtr. Hudson Krfezinden Kayalk Dalara, kuzeyde donmu denize kadar uzanan souk steplerde ve ormanlarda dolaan Loucheux ve Tavan-derisi Kzlderililerinin, hayvanlarn bacak kaslarn yemeleri trece yasak lanmtr. Bu treyi aklamak iin, aadaki "kutsal yku'y anla tyorlar. Bir zamanlar bir adam byk bir kirpi oyuu bulmu, kirpile rin peinden bu oyua girmi ve karanlkta yolunu kaybetmi, sonunda "nn ve arkasn gren" denilen merhametli bir dev topra yararak onu kurtarm. Bunun iin de, ad "Atesiz ve evsiz" olan bu adam bu merhametli devle yaamaya balam, dev onun iin elanlar ve kunduzlar avlarken onu da akmaktandan bann klf iinde yannda tayormu. Dev yle sylyormu ona, "Fakat olum, bil ki. gkyzn ba olarak kullanan, bana kzyor, beni mahvetmeye yemin etti. Beni ldrrse kanm bulutlan kirletecek; belki de kpkr mz olacak benim kanmla." Sonra adama dev bir kunduzun dilerin den yaplma bir balta vermi ve dmanyla karlamaya gitmi. Fakat adam buzun altndan bouk bir ses iitmi. Bu grlty ka ran bir balinaym, plakm ve yormu nk. Adamn uyard dev balinaya doru yrm, balina hemen insan eklini alm ve devin zerine yrm. Merhametli devin dman, kt niyetli bir devmi. kisi uzun sre savamlar, sonunda merhametli dev bar m, "Hey, oul! kes, bacann kaslarn kes." Adam kaslar kesmi ve kt dev yere yklm ve ldrlm. Kzlderililer bunun iin bacan kaslarn yemez. Daha sonra, bir gn gkyz aniden kpkr mz kesilmi, Atesiz ve Evsiz olan da merhametli devin ldrld n anlam ve alam.103 Dikkate alnmas neredeyse gereksiz olan bu sylence treyi gerekten aklamyor. Hibir halk, sylencesel bir yaratk bir zamanlar yle ya da byle davrand diye asla bir tre uygulamaz. Tersine, btn halklar belli trelere neden uyduklarm aklamak iin sylenceler icat etmilerdir. Bu nedenle. Atesiz ve
102 Adair, Hstory o fth e American Indians, s.137 ve devam. 103 Petitot, M onographie des Dene-Dindjie (Paris, 1867), s.77, 81 ve dev.; ayn yazar., Traditions indiennes du Canada Nord-ouest (Paris 1886), s.132 ve devam, kar,, s.41, 76,213, 264.

124

TANRIYI LDRME

Evsiz'in yksn, Kzlderililerin belli bir kas neden yemediklerini aklayacak bir sylence olarak gzard edip, u ileri srlebilir:10 4 Treye uymann ilk nedeni, sz konusu kasn yeniden reme iin gerekli olduu, ldrlen hayvanlar ondan yoksun kalrsa yeniden yaama dnemeyecekleri ve hem bu dnyann hem de ruh lkesinin steplerini ve otlaklarn dolduramayacaklar inanc idi. Hayvanlarnn dirililerinin, yabanl inancn ortak bir paras olduunu; Laponlann erkek aynn iskeletini, hayvann dirilecei umuduyla gmerlerken erkeklik organlarn da birlikte gmmeye dikkat ettiklerini daha nce grmtk,10 5 lkel insann, glerinden ve yrtclklarndan korktuu, ve kendi lerinden bekledikleri yarardan dolay sayg duyduu hayvanlarn yannda, tapnma ve kurban yoluyla bark olmay gerekli grd bir baka yaratk snf daha vardr. Bunlar, rne zarar veren haarat tr. ifti, bu ldrc dmandan kurtulmak iin binlerce boinansal yola bavurur, bunlarn ou, zararly yok etmeye ya da gzn yl drmaya ynelikse de, dierleri onlar iyi yoldan yattrmay ve dnya
104 Bu nerinin birinci ksm dostum Prof. W. Robertson Sm ith'indir. Bkz. Lectures on the Religion o f the Semites, s.360, not 2. Abyssinia'l bir Yahudi m ezhebinden olan Faleshalar, yiyecek olarak bir hayvan ldrdkten sonra, "uyluklarndaki toplardamar evresindeki etle birlikte dikkatle karrlar." Halvy, "Travels in Abyssinia," Publications o f the Society o f Hebrew Literature, ikinci dizi, cilt. ii. s.220. 105 Oyle grnyor ki, ldrdkleri hayvanlarn dillerini kesip karm ak avclar arasnda ortak bir tredir. Omaha'l avclar ldrdkleri bufalonun dilini hayvann boaznda atklar bir delikten dar karrlar. Bylece karlan diller kutsaldr, kutsal adrda kazanlarda kaynatlm alar dnda herhangi bir letle ya da metalle dokunulam az otiara. Bunlar daha sonra kutsal yem ek olarak yenir. Third R eport o f the Bureau o f Ethnology (W ashington), s.289 ve dev, Kzlderili ay avclar aynn kk dili dedikleri eyi (asl dilin altnda etli bir paradr bu) kesip karrlar ve avda ans getirsin diye saklarlar ya da yanan etin kard trtdardan, ldrlen hayvann kendilerine kzp kzm adn saptamak iin yakarlar. Kohl. Kitschi-Gam , ii. 251 ve dev.; Charlevoix. Histoire de la Nouvelle France, v.173; Chateaubriand, Voyage en Amrique, s. 179 ve dev.; 184. Halk m asallarnda kahram an, ldrd vahi hayvann dilini genellikle kesip karr ve bir niane olarak saklar. Olay, trenin ortak bir ey olduunu gstermeye yaryor, nk halk mas allan ilkel an tre ve inanlarnn doruluunu gsterir. Bu rnekler iin bkz. Blade, Contes populaires recueillis en Agenais, s. 12, 14; Dasent, Tales from the Norse, s. 133 ve dev. ("Shortshanks"); Schleichet, Litauische M rchen, s.58; Sepp, A ltbayerischer Sagenschats, s .114; Khler, Gonzenbach'm Siciliam sche Mrchen'iade, ii. 23: Apollodoros, iii. 13, 3; Mannhardt, A .W F . s,53; Poestion, Lapplndische M rchen s.2 3 1 ve dev. Dillerin kesip karlm asnn, ldrlen hayvann canl hayvanlara yazglarn anlatmasn ve bylece onlar koricutmasm nlemek olduu ileri srlebilir. En azndan, bu aklam a ad geen trelerde ortaya kan ilkel dnce tarzlaryla uyuuyor.

KUTSAL HAYVANI LDRME

125

nimetlerini korumaya inandrmay amalar. rnein Estonyal kyl ler, Oesel Adas'nda, tahl iin son derece zararl bir bcek olan bu day bitinden ok korkarlar. Ona rtmece (euphemistic) bir unvan verirler, bir buday bitini ldrmek zere olan bir ocuu grnce, "Yapma; biz ona ne kadar zarar verirsek o da bize o kadar zarar verir," derler. Bir buday biti bulduklarnda onu ldreceklerine topraa gmerler. Hatta bazlan onu tarlada bir tan altna kor ve tahl sunar ona. Byiece onun yattrldn ve daha az zarar vere ceini dnr.106 Transilvanya Saksonlan arasnda, ekin ekici, sere leri tohumdan uzak tutmak iin, ilk avu tohumu bann zerinden geriye atarak ve "bunlar sizin iin, sereler diyerek balar tohum ekmeye. Ekini yaprak-sineklerinin (Erdflhe) saldrsna kar koru mak iin, gzlerini kapar ve eitli ynlere avu yulaf saar. Yaprak sineklerine bu sunuyu yaptktan sonra rne dokunmayacaklanndan emindir artk. Transilvanyada rn btn kulara, hayvanlara ve bceklere kar salama almann bir yolu da udur: Ekin eken kimse ekimi bitirdikten sonra, bo elle ekin ekme taklidi yaparak tar lann bir ucundan bir ucuna bir kez daha gider. Bunu yaparken, "Bunu hayvanlar iin ekiyorum," der. "Bunu, tanr Baba adna, uan ve srnen, yryen ve duran, ten ve srayan her ey iin ekiyo rum."107 Almanlar, bir tarlay trtllardan kurtarmak iin unu yapar lar: Gnbatmndan sonra ya da gece yars, evin hanm ya da ailenin baka bir kadn yesi, arkasndan bir sprgeyi sryerek baheyi epe evre dolar. Arkasna bakmamas ve devaml "iyi akamlar, ana Trtl, kocanla kiliseye geleceksiniz." diye mrldanmas gerekir. Bahe kaps ertesi sabaha kadar ak tutulur.108 ifti, buday bitiyle urarken bazan ne yararsz iddete ne de snrsz balamaya bavurur, bunlann yerine her ikisi arasnda akl lca bir uzlamay amalar; merhametli fakat kararl bir biimde, id Holzmayer, Osiliana, s.105 not. 07 Heinrich, Agrarische Sitten und Gebruche unter den Sachsen Siebenbrgens. s'15 ve devami. 1(8 E. Krause, "Aberglubische Kuren und sonstiger Aberglaube in Berlin." Zeitschrift f r Ethnologie, xv. (1883) s.93.

126

TANRIYI LDRME

dei acmayla yumuatr. iftilik zerine eski bir Yunan kitap, topraklarn farelerden temizleyecek olan bir iftiye unlar nerir: "Bir sayfa kt al ve zerine yle yaz: 'Sizden rica ediyorum, ey buradaki fareler, ne bana zarar verin, ne de baka bir farenin bunu yapmasna izin verin. Size teki tarlay (burada tarlay belirtir) veriyo rum; fakat sizi burada bir daha yakalarsam. Tanrlarn anas adna, yedi paraya blerim.' Bunu yaz ve kd gn domadan nce, tarla daki yontulmam bir tan zerine tuttur, yazl ksmn stte kalma sna dikkat et."109 Bazan da, istenen amaca, nefret edilen trlerin seil mi bir ikisine yksek bir ayrcalk tannarak, tekiler acmasz bir sertlikle kovalanr. Dou Hindistan Bali adasnda, pirin tarlasna zarar veren fareler ok sayda yakalanr ve cesetlerin yakld ekilde yaklr. Ama yakalanan farelerden ikisinin hayat balanr ve kk bir paket beyaz keten verilir. Bundan sonra insanlar tanr nndeymi gibi bunlarn karsnda eilir ve gitmelerine izin verilir.110 Bohemya' nn baz blgelerinde kyl, tarla faresini ve gri fareyi hi ekinmeden ldrrken beyaz farenin yaamn hep balar. Bir beyaz fare bul duunda onu dikkatle eline alr ve pencerenin iinde rahat bir yatak yapar ona: nk o lrse evin ans da kaybolacak ve gri fareler evin iinde korkun bir biimde oalacaktr.111 Suriye'de trtllar bir zm ban ya da tarlay istila ettiinde, erden kzlar bir araya toplanr, tr tllardan biri alnr ve kzlardan biri onun anas olurdu. Daha sonra a layarak onu gmerlerdi. Bundan sonra, btn trtllarn baheyi terketmesi iin "ana teselli edilerek, btn trtllarn iinde bulunduu bir yere gtrlrd.112 Rus kzlan Eylin 1'inde, "algamdan ve dier sebzelerden kk tabutlar yaparlar, sinekleri ve teki zararllan bun larn iine koyarlar, daha sonra da byk bir yas gsterisi iinde yakarlar.113
109 Geoponica, xiii. 5. Yorumcuya gre, farelere ayrlan tarla bir komunun tarlasdr, fakat iftinin kendi topra zerinde bo bir toprak paras da olabilir bu. n o R. van Eck. "Schetsen van het eiland Bali." Tijdschrift voor Nederlandsch !nde< N.S. viii. (1879) s.125. 111 Grohm ann, Aberglauben und G ebruche aus Bhmen und M hren, 405. 112 Lagarde, Reliquiae juris ecclesiastici antiqm ssim ae, s.135. Bu paray. onU benim iin Sryaniceaen eviren dostum Prof. W . R obertson'a borluyum. 113 R alston, Songs o f the Russian People, s.255.

KUTSAL HAYVANI LDRME

127

Bu son rneklerde trn bir iki sekin yesine gsterilen bu say gyla, besbelli, birini balamakla ona elinin ulaabilecei trn geriye kalanlarnn kkn kazma hakk verilmi oluyor. Bu ilke belki de, ilk bakta artc ve elikili grnse de, Ainolann aylara davrann aklyor. Aymn eti ve derisi onlara yiyecek ve giyecek salyor; fakat ay zeki ve gl bir hayvan olduu iin, kayplarndan dolay ay trne bir tr doyum ya da kefaret sunmak gerekli say lyor, ay tr bylelikle yelerinden o kadar ounun lmne daya nabiliyor. Bu doyum ya da kefaret, gen aylan byterek, yaadklar srece onlara saygl davranarak ve onlar olaanst znt ve bal lk gsterisiyle ldrerek yaplr. Bylece teki aylar yattrlr, trlerinin ldrlmesine gcenerek ldrenlere saldrmaz, ya da bl geyi terkedip Ainolar geim kaynaklarndan birinden yoksun brak mazlar. Bylece hayvanlara ilkel tapnma, baz ynlerden birbirinin kart olan iki ekil alm oluyor. Bir yandan, hayvanlara sayg duyuluyor ve bu nedenle ne ldrlyor ne de yeniyor. Eer buna tapnma denilebi lirse, totemizm bu tr tapnmann bir eklidir; nk tek ekil deildir bu, nk timsah gibi tehlikeli ve yararsz hayvanlarn genellikle sayg grdn ve bu hayvan totemleri saymayan insanlarca korun duunu grdk. te yandan, hayvanlara, genellikle ldrldkleri ve yendikleri iin tapnlyor. Tapnmann her iki eklinde de, hayvana, yabanln ondan elde edebilmeyi umduu, olumlu ya da olumsuz, bir kar nedeniyle taplyor. Birinci tapnmada yarar, ya hayvann insana salad koruma, t ve yardm gibi olumlu bir ekilde, ya da hayvann verebilme gcnde olduu zararlardan saknma gibi olumsuz bir ekilde ortaya kyor. kinci tapnma eklinde yarar, hayvann eti ve derisi gibi maddi bir biim alyor, iki tapnma ekli bir lde elikilidir; birinde hayvan, sayg duyulduu iin yenmiyor; tekinde yendii iin sayg duyuluyor. Ama ayn halk her ikisini de yapabi liyor: totemleri olan hayvanlara sayg duyar ve onlar korurlarken, geimlerini salayan hayvan ve balklara sayg da duyan Kuzey Ame rikal Kzlderililerinin durumunda olduu gibi. Avustralya aboriginterinin bizce bilinen ilkel bir totemcilikleri vardr, fakat farknda olddum kadaryla. Kuzey Amerika Kzlderilileri gibi ldrdkleri

128

TANRIYI LDRME

ve yedikleri hayvanlarla uzlamaya altklarna degin bir kant yok tur. AvustralyalIlarn, bol av kayna salamak iin benimsedikleri yoiu. uzlamaya deil de. Kuzey Amerika Kzlderililerinin de ayn amala bavurduklar duygusal byye114 dayand grlmektedir.1 1 5 Eer byle ise, hayvanlara duyulan totemci saygnn tekinden daha eski olduu ve avclar av hayvanna tapmay onlardan bol miktarda elde etmenin bir yolu olarak dnmeden nce, ayn amaca duygusal by yoluyla ulama yollarn aradklar ortaya kacaktr. Yine, inanmamz iin iyi bir neden vardr duygusal bynn, insann doann aralarn kendi gereksinimlerine uydurmak iin kulland en erken yollardan biri olduunu da gsterecektir bu. Hayvanlara tapnmann iki farkl trne uyan, hayvan tanry iki farkl trden ldrme tresi vardr. Bir yandan sayg duyulan hayvan allm ekilde korunurken, ender dini durumlarda yine de ldrlr bazan da yenir. Bu treyle ilgili rnekler verilmi ve bunlara de gin aklamalar da sunulmutur. te yandan, sayg duyulan hayvan alld gibi ldrldnde, bu trden herhangi birinin ldrlmesi tannnn ldrlmesini de ierir, ve hemen yerinde zr dilemelerle ve kurbanlarla zellikle de hayvan gl ve tehlikeli biriyse ilenen su balalmaya allr; bu sradan ve her gnk kefarete ek ola rak, ylda bir yaplan zel bir balatma yolu da vardr; bunda, trden seilen bir hayvan olaanst sayg ve ballkla ldrlr. Aka kurban olarak ldrmenin iki tipi farkllklar ynnden anmsaya bileceimiz Msr ve Aino tipleri dtan bir gzlemci tarafndan bir birine kantrlabilir: belli bir rnein hangi tipe ait olduunu syle meden nce, kurban olarak ldrlen hayvann genellikle korunan bir tre mi, yoksa kabilece genellikle ldrlen bir tipe mi girdiini sapta mak gerekir. Birinci durumda, rnek, Msr kurban tipine kincide Aino tipine girer. oban kabilelerinin uygulamas, her iki tipten kurbana rnekler salyor gibi grnyor. Gnmzn en bilgili budunbilimcisi, "oban kabileler, bazan srlerini, kemiklere saygsz davranabilecek
114 N ative Tribes o f South Australia, s.280. Bunu bir sonraki notta gnderme yaplan trelerle karlatrn. 115 Catlin, O-Kee-pa, Folium reservatum; Lewis ve Q arke, Travels to the Source of the M issouri River (Londra, 1815), i. 205 ve devam.

UTSAL HAYVAN LDRME

Kuronlarda balklarla konuan ve onlar yakalanmaya ikna eden adamlar vard.

130

TANRIYI LDRME

Kafir avclar avladklar filleri temizliyor.

KUTSAL HAYVANI LDRME

131

yabanclara satmak zorunda olduklar iin kutsal eylere yaplacak byle bir saygszln getirecei tahlikeyi, srden birini tapnma nesnesi olarak ayrarak nlemeye alr, onu aile evresi iinde kutsal trenlerle yer ve daha sonra kemiklere btn trensel saygy gsterir; aslnda, bunun srden her ba hayvana uygulanmas gerekirdi, ama temsilci hayvana titizlikle uyguland iin hepsine de uygulanm saylr. Bu tr aile yemeklerine eitli halklar arasnda, zellikle de Kafkas halklar arasnda rastlanr. Abhaz'lar arasnda, obanlar baharda ortak yemeklerini, kuaklan sanl ve sopalan ellerinde yerler, buna hem kutsal bir yemek hem de bir karlkl vardm ve destek yemini olarak baklabilir. nk yeminlerin en gls, kutsal bir eyi yerken yaplandr, yalan yere yemin eden kii, bedenine ald ve kendine katt tanrsnn gazabndan kaamaz nk.115 Bu tr bir ayin, trden, bireylerinden herhangi birine kar yaplacak olas bir kt davrantan dolay balanmay dileme anlamna geldii iin, Aino ya da kefaret pindendir. ilkece benzer fakat aynnt bakmndan farkl bir kefaret, Kalmuklar tarafndan, eti temel yiyeceklerinden biri olan koyunlara sunuluyor. Zengin Kalmuklar, "cennet kou1 ' ya da "Ruhun kou" ad altnda beyaz bir ko kurban etme alkanlndadrlar. Hayvan hibir zaman krklmaz, hibir zaman satlmaz; fakat byynce ve sahibi yeni bir ko kurban etmek istediinde, yal koun kesilmesi ve komularn da amld bir lende yenmesi gere kir. Uurlu bir gnde, genellikle koyunlarn imanlad sonbaharda, bir byc, zerine st serptikten sonra yal kou keser. Eti yenir; iskeleti, bir para yala birlikte kerpiten bir sunak zerinde yaklr; derisiyse, ba ve ayaklarla birlikte bir yere aslr.11 7
116 A.Bastiat. Verhandlungen der Berliner G esellschaft f r Anthropologie, Ethnologie, und Urgeschichte, 1870-71, s.59. Reinegg (Beschreibung des K aukasus, ii. 12 ve dev.). Abhazlann kutsal yemeine benzeyen bir eyi betimliyor. Sonbaharn ortasnda oluyor bu. Ogginn demlen bir beyaz kz Oggmn denilen bir m aaradan ortaya kyor. Yakalanyor ve orada toplanm olan erkeklerin (kadnlar alnm yor oraya) arasnda sevin lklaryla dolatrlyor. Sonra kesiliyor ve yeniyor. Kutsal etten en azndan bir parack elde edememi olan bir insan, kendini ok ansz kabul ediyor. Daha sonra kem ikler dikkatle toplanyor, byk bir ukurda yaklyor ve kller raya gmlyor. Bastian, D ie Vlker des stlichen Asien, vi 632 not. Bir oban halk olarak Kalmuklar ve onlarn koyun eti besi dzenleri zerine, bkz. Georgi, B eschreibung aller Nationen des russichen Reichs, s.406 ve dev., kar. 207; B. Bergmann, Nom adische

Mis; 'tipinde ktnsai a y a m bir rneim . b uvik lde b u tia io la n rstn styse b e jle n e n G ney H indistanl o y oban halk olan lo d a la r iki belli bir derecevo k a d a r kufsrl savdr" ve "halk o n a bvk bu n ez ake t g u a m a iar'i br pa r a da tapar. 'li5 D yenczer, bir kural olarak e r k e k ayvan etinden siiKiiiiar. Fakat a r a kura!sn bir sek o aso as vardr, bblda bir kez. k o y a n btn yetikin erkekleri
ok

gene grne g ere bir

ay ii n a k n d a bir erkek danay kesn;e ve e u n i yem e treninde bir araya gelir. H ayvan k y korusunun k ara rdk bir verine gtrrler.
o ra d a, k e l e n i T o d aa a a a c e a i a a //We va e a ga'Drr e r s o p a y i a . l i a r d e r , S o p a l a n
M H i n ^ o n i a )

aacndan '
1,< z.

e r b n e su ra

e e: . .a.,.

y a k l d k t a n s o n r a d a n a n ut eti b e ik a a l a r n k z l e n z e r ve ; .a i a / e a e r a e k i e r l a r a i a d a n y eaav k a d n l a r b u l o k u

aa v budur.1^1 t^ -h v
r a a ia r m b a l c a z e a g a b k i e n a a i r a r ; o ie n O r t a k d a k a

e Da Feikn bu a

dretdere bir k o v a . e . oe* ."3 c ii zam anlarda sanyorum

yada bir kez, dikkate deer bir treyi yerine getirirler. Bu trenin tan adarea: o ,,..u,o ;1 ruj a ilete, (kele y-vaib'or ki, e , 'i . a, i., ' ; . > 11 : be bundan o e , . izgn. , - y s a ekle n eeli u.!> zorlar.

' 13. 1a1... _ 1 . , '.. ayk bir insan kalabal topla i y i a ' b i r -'aaan (gerekte tar bir patiKa) kenarna dikilmi talardan vapa.'^ei -a, ~ -mbcirt evresinde oturuyor. Bunua sonra bir olan oc: e . . ate bar koyun getiriyor ve toplanm insanlarn evre sinde i; >.a , lolauryor bunu. Koyun arkalarndan geerkenyapa.andan biraz koparp salarnn arasna ya da vcutlarnn baka bir yerine koyuyorlar. Daha sonra koyun falara doru srlyor ve orada iir tr rahip snfndan bir adam tarafndan ldrlyor, adan kama
< "> i- *t

e > ,1/ ' n 1 _ ea.


1 U -1

" '

uz
i! i _ h

ii. 80 ve dev., 22, Pallas, Reise durch verschiedene 319, 325. F a ik s a gre, koyunlanm ya da srlarn n Kalnlklardr; t>na haiJ Kaimuklar. zorunluluk ya larm kesmezler. Bu nedenle kefaret gereksiniminde jrgsi ihe T oda s. s. 129 ve dev, Todalar hakknda ayn

r ' 1. a_ii zamaaa cilt i, s. 42 1lv MarshaU. a a

\ e dev, 130.

KLC j AL HAYVAN LDRME

133

bir knm halkn zerine ; >;* *. r. r ^ un da ayn evi tek ek insanlar zerinde yap'.yor J , i , k. aiinin alt ucu zerime kandm kciik bir halka . - _w l-,i- r czlarnsa gslerinin zerine bir iaret koyuy< .. Daha sonra treni atikle, i . .eve aryor... Zam an ?u~u, , jk l a> 1 ,n s y le v bitince, insanlar ava&a kalkyor ve her bu ' _ ^oe^a. u /erin e ya da yanna bir yaprak brakyor, dal .s e - befirtJeriylc oradan ayrlyorlar. Koyunus > ^ e , 'k. .'.t :i bir aaca aslyor, etiyse yoksullar sark j ye Hu tren baka durumlarda kk lde yaphyor. e. hastalk ya da yoksunluk yznden. byk bir skntdaysa, e t ve kom ukn kr araya gelip bir kovun ldis bunun daha 'iiyk ktlkleri nledi ine inanlyor. Ayn ne., omti olan dostlarn mezarlarnda. v a d a bir ouiur uzun .sre yokhikui A)f:ra ev e dn gib i sevinli durumlarda daha uk verm e geliretiyor." Koyunun vkia bir kez ldrlmesinde halkm gsterdii bu azm. aka. koyunun kutsal bn hayvan olarak ldrldn gs teri yor: ianmatkiL lmne yas tutuyor, tpk KaliforniyalIlarn kut sa! almn, VUsrilann Thebai kounun lmne yas tutular g ib i.1- 1 Kovunun kam ilin, tannanlarn zerine srlme:;!, kutsallkla bir btnleme ek lid ir:1--" kutsai ynsam n u tyas, Lann iilmesi v s sa etin yenilm esi halinde okiufis: gibi ie alnm a '/erm e dtan uygula nyor. Kutsal hayvann. 1 < . a ta *u_ u o . b 1 bir pay alabilsin
diye evden tandk a ' ran*, m 1 yv>,, ldrlm eden nce kyn iinde e-ea \ au> ;kter. Kutsal vianla y a n k n b""se* ' ri kaujn.,3kk. yeldi Pecap'laki Ylan kabilesince de i.. ^jls. ', hir kez.. Evli avm a . a astlarca ve dinlerce a la ;" '-:, c. - j / ~ < . '- j . , i t . _ lo sonunda Mirastn! ar. b z , v . de Y d an k; e ^ - r-t a 1 kamurdan bir yian yaparkir. Krmz ve sivana x a . ' e'
J ~ ~ : ,13, Noeb O rhe Mac? or Mor u nhc af Central A rk u , P rocced.nvs ,J ''e "'' .h / . i o f E dinhurgh. vt, i i HS2-SS ) s. 335 ve devam. . 1 i^ - in in k b ik la n zn a n aorm al bir ti!;sa m adde'.1 ' ;,ubi y e n iliyo r olma'.: 1 . ' Kovurin b a b ara i t 2a k!;.:s-.ii'i'ii]a avkit d o iiid ir. m h. R eli\;ion -.f :hc S em n es, . i. 323 vc cra m .

ki om uzuna anlan merham

134

TANRIYI LDRME

savurma sepetine koyarlar. Bu sepeti kyn iinde dolatrrlar, her eve girerken yle sylerler:
Tann hepinizle birlikte olsun! Hastalklar uzak olsun! Koruyucumuz Gugga'nm sz daim olsun!

Sonra iinde ylan olan sepeti vererek unlar sylerler:


Undan yaplm kk bir rek: Birazck tereya: Ylana boyun eerseniz eer. Siz ve sizinkiler daim olur!

Akas bir rek ve tereya verilecektir, ama ender olarak yaplr bu. Bununla birlikte herkes bir eyler verir, genellikle bir avu hamur ya da biraz tahl. Yeni gelin gelen ya da yeni gelin gitmi veya bir oulun doduu evlerde, bir rupi ve bir eyrek, ya da bir para kuma verilir genellikle. Ylan tayanlar bazan da u arky syler:
Bir para kuma verin ylana, Neeli bir gelin gndersin size.

Her eve bu ekilde gidildikten sonra hamurdan ylan gmlr ve ze rine kk bir mezar yaplr. Buraya Eyll iinde dokuz gn sreyle kadnlar tapnmaya gelir. Bir leen lor getirirler, bir ksmn yere diz kerek ve almlann topraa dokundurarak ylann mezarna sunarlar. Sonra eve dnerler ve lorun kalann ocuklar arasnda bltrrler. Buradaki hamurdan ylan aka gerek ylann yerine geen bir ey dir. Ylanlarn bol olduu blgelerde tapnmann hamurdan ylann mezarnda deil de ylanlarn bulunduu bilinen cangllarda yaplmas da bunu kantlyor. Herkese yaplan bu yllk tapnmann yan sra,. Ylan kabilesinin yeleri, yeni aydan sonra her gn ayn ekilde tapnrlar.Ylan kabilesi Pencap'ta seyrek deildir. Bu kabilenin yeleri ylan ldrmez, ve sylediklerine gre ylan srmas onlara dokun maz. l bir ylan bulacak olurlarsa, zerine bir eyler rterler ve nor mal bir cenaze treni yaparlar ona.123 Hintlilerin bu yan tapmma yakndan benzeyen trenler son
123 Panjab Notes and Queries, ii. No. 555.

KUTSAL HAYVANI LDRME

135

zamanlara kadar Avrupa'da yaamtr ve hi kukusuz ok ilkel paganlk gnlerinden gelmektedir. En iyi bilinen rnei, "it kuunun avlanmasdr. Birok Avrupa halk eskil Yunanllar ve Romallar, ada talyanlar, spanyollar, Franszlar, Almanlar, HollandalIlar, DanimarkalIlar, sveler, ngilizler ve Galliler it kuuna, kral, kk kral, kularn kral, it kral, vb. adlar vermekte124 ve onu, ldrlmesi son derece uursuz bir ey olan kular arasnda saymakta drlar. Ingilterede, bir it kuu ldren ya da yuvasn bozan kimse nin, bir yl iinde mutlaka bir kemiinin krlacana ya da korkun bir felaketle karlaacana inanlr;125 bazan da ineklerden kanl st geleceine inanlr.126 skoya'da it kuuna "Cennet Tavuunun Ha nm" denir, ocuklar unlar syler onun iin:
Lanet, lanet, defalarca lanet olsun. Cennet Tavuunun Hanmn rahatsz edene!127

Bretanya'da, Saint Donan'da halk, ocuklar yuvadaki it kuu yavrula rna dokunacak olursa, Aziz Lawrence ateinde yakalanacaklarna yani yzlerinde, bacaklarnda, vb. sivilceler kacana inanr.128 Fransa'nn baka blgelerinde, bir kii it kuunu ldrrse ya da yuvasn bozarsa, evine yldrm deceine ya da bu ii yaparken kul land parmaklarnn kuruyup dkleceine, ya da en azndan sakat kalacana, veya srlarnn ayaklarnn aryacana inanlr.129 Bu trl inanlara karn, ylda bir kez t kuu ldrme tresine hem bu lkede hem de Fransa'da yaygn bir ekilde rastlanmaktadr. Adam Adas'nda, geen yzyl, bu tre Noel Gecesi, daha da ok Noel saba h yerine getirilirdi. 24 Aralk gn, akama doru btn hizmetliler tatil yapard; btn gece yatmaya gitmez, fakat gece yans btn kili selerde anlar alana kadar dolap dururlard. Dualar bitince, it kuu
124 Bkz. Brand, Popular Antiquities, ili. 195 ve dev., Bohn basm.; Swainson, folklor e o f British Birds, s.36; E Rolland, Faune Populaire de la France, ii. 288 ve ev- uoiX l<JKOs, regulus, rex avium (Pliny, Nat. Hist, viii, 90; x. 203), re di stepe, reyezuelo, roitelet, roix des oiseaux, Zaunknig, vb. adlan vardr onun. ran<* Popular Antiquities, iii. 194. Chambers, Popular Rhymes o f Scotland, s.188,

"***.186.
P Sbillot, Traditions et Superstitions de la Haute Bretagne, ii. 214. ^ Rolland, a.g.y. ii. 294 ve dev.; Sbillot, I. c.; Swainson, a.g.y. s.42.

136

{'A N R I Y i L D R M E

avna karlard, hu kulardan birini bulunca ldrp uzun bir direin acuna kanatlan ak bir biimde tuttururlard. Onu bu durumda u ar ky syleyerek alay halinde evden eve tarlard:
Robis tie Bobbin ii il kuu avladk, Jack o! the C an iin itkuu avladk, R obin ihc R obin i il kuu av lad k . Herkes iin it kuu avladk

u,jr j"i ^ artktan ve toplayabildikleri kadar para topladktan sonra - , il layk bir ciddiyetle. Mank dilinde, onun kara haberi . * - l.tr syleyerek" bir teskereye yatrrlard: "bundan sonra * ' ' ta> C cj:. j.'-iuu iinden sonra kilise avlusunun \ G.G,- v u i .su/G 'liinde dans etlerdi. Bu yzyln 1 - J ! : <. . _ ,:;ie s> Azz Stephen Gn'nde (26 Ara' 1- '* i ' ' Liv-j . orJar, ellerinde, birbirini dik ayla e . - iu M '1t j -C' aaoGnn diiilri'1 "e kordelaiarla sslenmi G^. e ~ .. .v . - lir i kuu, kap kap . , ' '.i.. -L. _ > : Mirip yiyecekleri sz u .t r ,*,r' a t-inde k" 'i ; n < < i s^^v /erirlersl : ..t ,n. T vj i.;* i - \.m. >' bundan m > > ,r j_'j 1 e ' :\ - ise', i ya da i - - , a u
;
; .

'v

:__.> 1

jI.vCuj saklarna,.. i.er

u .

a-

u ^ ' r-j , v.

1;

> -,u ] x* , 'i* i u

T > : oi<*.*iu;u- man: L cc.l inam-

) UI...-'J 1 L.u.aJa, "t kuu av" Leinster ve Connaught blgelerinde hl ><:l Gn ya Ja Aziz Stephen Gn, olan i;., ut ayr .l ,. ayp o k k a l-, ve bir sprge sopasnn jv -a. oban . . l sarmal, oiasma yerletirirler ve A;,: Stepnen _ _ . .Gyieyerss d.'n eve dolarlar:
itk u u , it kuu, bn k u k u n kral. A zz S tep ken U m i K i'i i 1rt rna mdi y afcala sd i,

Kendi kk olsa J.i ailesi ok byk.

Ya! varn m sana, iyi bav,m , bir hediye v e r bSw.


-''J . W ai ;u n D e s c -ip tu m o f Jtc ';ie o f M a n (M an x S ociety cin zci basn. Dougis, 1865), <;.49 ve dev.; i , T rain, A cco u n t o f tfit ish: o f W an. i. !24 '.e dev.. 141.

KUTSAL HAYVANI LDRME

137

lan tapum .

138

TANRIYI LDRME

Bir kutsal ylan.

KUTSAL HAYVANI LDRME

139

ocuklara para ya da yiyecek (ekmek, tereya yumurta, vb.) verilir, akamleyin bunlarla len ekerler kendilerine. Adam Adas'nda olduu gibi rlandada bazan dik ayla birbirini kesen iki halkann ortasna bacandan aslr ku.131 Essex'te, Noel'de buna benzer bir tre uygulanrd, olan ocuklarn syledii arklar, rlandada syle nenlerin hemen hemen aynyd.132 Pembrokeshireda Kral diye ar lan bir it kuu, On ikinci Gn, zerinden eitli renklerde kordelalar sarkan, caml pencereleri olan tekerlekli bir kutuda tanrd. Bunu evden eve tayan adamlar ve ocuklar arklar sylerlerdi; bunlardan birinde, evde oturanlara "nee, salk ve huzur" dilerlerdi.133 Bu yzyln ilk yansnda, Fransann gneyinde eitli blgelerde buna benzer treler hl geerliydi. rnein Carcassoneda her yl Aralk aynn ilk pazar gn, Saint Jean caddesi delikanllar ellerinde sopalan kasabann dna kar, it kuu ararken bu sopalarla allan dverlerdi. Bu kulardan birini ilk vurup dren Kral iln edilirdi. Sonra balarnda it kuunu bir direin zerinde tayan Krallan, alay halinde kasabaya dnerlerdi. Yln son gnnn akamnda Kral ve it kuunu avlam olanlann hepsi, ellerinde mealeler, mzik eliinde kasabann sokaklannda yrrlerdi. Her evin kapsnda dururlar, ile rinden biri kapnn zerine tebeirle, balamak zere olan yln numa rasyla birlikte vive le roil diye yazard. On ikinci Gnn sabahnda Kral, banda tac, zerinde mavi bir manto, elinde bir asa byk tan tanayla yeniden yrrd. Onun nnde, zeytin, mee ve kseotundan elenklerle ssl bir direin ucuna balanm it kuu tanrd. Kral, kilisede byk ayini dinledikten sonra, evresinde subaylan ve muha fzlar, rahibi, belediye bakann, yargtan ve kentin ileri gelenlerini ziyaret eder, o akam yaplacak krallk leninin giderlerini karlaya cak paray toplard.134 Entraigueste erkekler ve olan ocuklan Noel gecesi it kuu avlarlard. Bunlardan birini canl yakalaynca rahibe verirlerdi, o da gece yans duasndan sonra kuu kilisede zgr bra
131 Brand, Popular Antiquities, iii. 195; Swainson, Folk-lore o f British Birds, s.36 ve dev.; Rolland, Faune populaire de la France, ii. 297; Profesr W. Ridgeway, Academy, 10 Mays 1884 says, s.332; Dyer, British Popular Customs , s.497. 132 Henderson, Folk-lore of the Northern Counties, s. 125. !33 Swainson, a.g.y. s.40 ve devam. 134 Rolland, a.g.y. ii. 295 ve dev.; J.W.Wolf, Beitrge zur deutschen Mythologie, ii. 437 ve devam.

140

TANRIYI LDRME

rahip kutsard k u u . E er a d a m la r b ir t k u u yaka layamam da k a d n la r y a k a la m sa , kadnlar yakalayabildikleri erkek lerle alay e tm e k , onlar aalamak, yzlerin i a m u r v e isle' boyamak hakkn kazanrlard.'-5 - Marsilya y ak n n d a L a Ciotat'da, kllarla ve tabancalarla silahlanm ok sa y d a adam, h er yl y a k la k Aralk ay nn sonunda it k u u avlard. Bir i kuu y a k a la n d n d a , ok ar bir ykm gibi iki adam ta ra fn d an tanan bir direin o rta sn a aslrd. B yeec kasabann iinde d o la rla rd ; ku b y k bir te ra z id e falirci: d ah a sonra grup masaya osurur ve e le n ird i .136 Bu "it kuunu avlama" tresiyle, gzden geirdiimiz trelerden bazlar, zellikle de Giiyak'larm ayy dolatrmas ve Hindilerin ylan arasndaki koutluk, hepsinin ayn fikirler evrimine ait olduundan kuku duymamza izin vermeyecek kadar yalandr. Tap lan hayvan ylda bir kez zel bir trenle ldrlyor; tapnanlardan her biri, lm ya da * . r.la tanrda! . * varsaylan ... erdemlerden bir para a*. it < 'dtimde... znz ya da herne, kap kap deki.. *.!' - ^. ^ >: kala yaamakta olan izlerinden a*u 1 . . '\ u ~ u a < <rr la lir dinsel tren a lav! " 1 tarihncesi *. u..: dinse! treii.L bir yeri o l \ . a.V ve S. i'" ua . yzyln so in a . ._ a ki k . ,uui korunmu ku ...ann l. \ aiziiUmt ' e genlerin bi. aa _i.no . ,< m dir. buniatku ,;'.;run zerinde bir inek postu ? uu*1 =c v . kalanlarna. ularna ilenme mi deri paralan tuturuin u ^.r.k ler verilir, inek postu giymi
krd. M irab e au 'd a
"avr kuu av ha' sve sresiyle aan yuvalarndan yumurta ve yavru n 1> ji . alar va evlenn hanmlarna ydstenier. ne Hr !etiye verilmezse, lavuklanr, > .v ,ahnaca tdinmn aeikl dizeler i-, eU, vb verilir, daha sonra Kendilerine > 1 'i i-.-sk bunlarla. L Lovd. Pcasant Life m Sn-eden. s.237 dev. Bu tr o .m , .iiiann krlang vu ks !na, 'karga ^rku 'na benzerlii (bu kouda bkz. Athcaaeus, i.359, J f0) ackt<r ve -vaha nce belirtilmitir. Belki de Yunan krlang arkclar, karga arkc u n . olu kulaiiiii ve kargalar ya da onlarn tauvuierini tard. a.da Yunanistan'da ,,i>culdann . Mama banar atklan syleyerek, bir silkidir zerinde dunadan doen, tahtadan bir krlang tayarak caddelerde dolamalarnn hl allm bir ey olduu syleniyor. Grim. Deutsche Myhoioaie. n.63b. ao* id, a ? , i , , yo. ve devam.

KUTSAL. HAYVA l'JI l d r m e

olan. evin, yan gneyin seyrine gre d eisd lm e v re sin d e k ez koar: te k ile r denekleriyle postu d v e re k ve [b u ra d a sk o dili ile] 'B iraz ala grlt, b iraz d ah a grlt: postu dvelim! di ve b a ra ra k onu izler. Daha s o n ra he: " * .sna gelinir ve ilerinden b in bu am ala y az lm b a z dizele,. . a. G ru p i e n alndnda, i le rin den b in eik le beannuchadtlnrlair'i y a d a btn ailevi kutsayan sz leri syler: [b uras vin sko dilinde] Tanr bu evi ve onun olan h er eyi, hayvanlar, c 1 i ku. . 1* . bol et, _ . '-e giysi versin, ina1i. . . ^ bol j . .. ' Dala .. her biri d e a e u m u__u u.tu lm u bir para deriyi atete yakar. E v d e bulunanlar, evcii iia\\uaala burnuna giirr vanan deriyi. Bunun, balamak ^ - > ' . > . .de onlar hastalklardm ve dier ieiakeerden ko ; a . olacam dnrler. Torenm tamamna dvlen . irltden dolay colhunn deir."J/ Bir baka yca^,,e;. ..c, ,,.,,c yaklan ve evdekiere koklatlan deri paralarnn k o v u n derisinin g s k sm o ld u u n u re n iy o ru z . Belki de nceleri bu amala, adamn s rtn a a k M inek p o stu n d a n k o p a rl yordu bu p ar ala r, tpk A dam Adasnda her e v i n h a lk n a il k u u n dan bir t y n verilii gibi. B u n a b e n z e r bir e k ild e , d a h a n ce de g rdm z gibi, b ir tanr o la ra k Klondlarm ld rd insan k u rb an , ev e v d o la trlr, h erk e s onun k u tsa l kiiliinden bir an d a eid e etm eye a lrd . B u t r t reler, la m n n elini y e m e k v e k an m i m ek le am olarak u lalan k u tsa llk la b t n le m e olaynn bir baka eklidir. "it kuunun a v la u m a s h d a ve srtn a inek p o stu giymi adamn dolatrlmasnda, sz konusu trelerin tarmla ilgili olduunu g ste re cek bir ey yoktur. Buraya kadar yle a n la ly o r ki. bunlar, hayvanla rn kendi balarna kutsal e y ler o la ra k , tahl-ruhunu bedenleirdikteri iin y a ln z c a k u tsa l da d e il sayg grd tarm-ncesi

,3, John Ramsay, Scotland and Scotsm en in the Eighteenth Century, li, 438 ve devS kar. Chambers, Popular Rhym ez of Scotland, s. 166 ve dev.; Sam uel Johnson, Journey t ot h eW estern islands of Scotland, s.228 ve dev. (ilk Am erikan basm 810). .r e y e , Kemblein alnt yapt "penitential of Theodore"da aka deiniliyor, Saxons ,n Etgland, i.525; ESton, Origins of English H istory s,411; "Si q is in Kal. Januar. in 138 Chambers, i.e.

( enu lo v e lv it u la vadit , id e s t in ferarum habitus sc com m unicant, e tv c stiu n tu rp e llih s pecudum e tasum unt capita besiarum ...

142

TANRIYI LDRME

gnlerden gelmektedir; Gilyaklann ayy dola trmalan ile Hintlilerin ylan dolatrmalar arasndaki benzerlik, buna denk den Avrupa trelerini bu ok erken dneme balamamza yardm ediyor. te yan dan, kkenlerinde tamamen tanmsal olabilecek, hayvanlarn ya da hayvan klna girmi insanlarn alay halinde dolatnld baz Avrupa treleri de vardr;139 dier bir deyile, bu trelerde betimlenen hayvanlar, ta balangtan beri hayvan eklinde dnlen tahlruhunun temsillerinden baka bir ey olmayabilirdi. Ama en azndan, bu tren alaylanmn tanm-ncesi dnemde ortaya km ve bu kadar uzun sre iinde yaadklar evreden kk bir tanmsal iz alm olmalan da eit derecede olasdr. Fakat sorun karanlk ve g bir sorundur, burada tartlmas olanakl deildir.

13 Ktlklerin Baka Birine Aktarlmas


TANRIYI LDRME tresinin, toplumun avclk, obanlk ve tanmclk aamalarndaki halklar tarafndan uygulanm olduu kantlan m, trenin eitli uygulan nedenleri aklanm bulunuyor. Ama tre'nin bir yn hl zerinde durulmay bekliyor. Tm halkn birik mi ansszlklan ve gnahlar bazan lmekte olan tannnn zerine at lr, tannmn bunlan bir daha dnmemek zere alp gtrecei ve insanlan susuz ve mutlu brakaca varsaylr. Acanmz ve zntleri mizi, bizim yerimize onlan tayacak bir baka yarata aktarabileceimiz kavram yaban akim iyi bildii bir eydir. Fiziksel olanla zihinsel olan arasndaki ok ak bir kantrmadan ortaya kar bu kavram. Bir odun, ta ya da u bu ykn kendi srtmzdan bir
139 Karnavalda, Shrovetide Ays denilen, batan ayaa nohut sapma sarlm adamn evden eve dolatnld Bohemya alaylar bunlardandr. Saptan adam evin kadnlaryla dans eder, para ve yiyecek toplar. Daha sonra alay, btn kyllerin kanlaryla birlikte toplanm olduu iki evine gider. nk Karnavalda, zellikle de Kutsal Sal'da, ketenin, tahln ve sebzelerin iyi bymesi isteniyorsa, herkesin dans etmesi gereklidir. Dans ederken ne kadar yksee srayabilirlerse, rn de o kadar iyi olacaktr. Kadnlar bazan Shrovetide Aysnn iine sarld saplardan bazlarn koparr, kazlann ve dier kmes hayvanlamun yuvasna koyar, bunun, onlan iyi yumurtlatacana inanlr. Reinsberg-Dringsfeld, Fest-Kalender aus Bhmen, s.49-52. Buna benzer treler iin bkz. W.Manhardt, A.W.F. s. 183-200.

KTLKLERN BAKA BRNE AKTARILMASI

143

bakasnn srtna yklemek olanakl olduu iin, yabanl, aclarnn ve zntlerinin ykn kendisi yerine bunlara katlanacak bir baka sna aktarmann da ayn ekilde olanakl olduunu hayal eder. Bu dnceye dayanarak hareket eder; bunun sonucu olarak da, insann kendisinin tamak istemedii sknty bir bakasnn zerine atmak iin ou kez ho olmayan saysz yol. hile, dzen ortaya kar. Bu yollar, folklorda en bilinen olgular arasndadr; fakat folklorla fazla ilgileri bulunmayan okuyucular iin bunlardan birka rnek verebiriz. Acnn ya da derdin onu ekenden bir baka kiiye aktarlmas zorunlu deildir; bunlar, bir hayvana ya da bir eye de aktarlabilir, ama sonuta o nesne, o derdi kendisine dokunacak ilk kiiye iletecek bir aratan baka bir ey deildir. Dou Hint adalarndan bazlarnda, epilepsinin, hastann yzne belli aalarn yapraklaryla vurmak, sonra da bu yapraklan atmak yoluyla tedavi edilebileceine inanlr. Epepsinin yapraklara getiine ve onlarla birlikte atldna inan lr.1 4 0 Baz Avustralya zencileri di arsn geirmek iin, yanaa s tlm bir mzrak atc uygular. Daha sonra bu mzrak ac atlr, di ars da karriitch ad verilen kara bir ta eklinde onunla birlikte gider. Bu tr talar eski toprak ynlarnda ve kum tepelerinde bulu nur. Bunlar dikkatle toplanr ve di arsna yakalanmalar iin dman ynnde atlr.14 1 Bir Moor'un dii ardnda, bir koyun ya da bir kei bulur ve hayvan yere ykncaya kadar dver, bylece ba arsnn hayvana aktarlacana inanr,142 Bir Bechuana kral, bir has talktan sonra yerde uzanm yatan bir kzn zerine otururdu. Bun dan sonra kabile hekimi kraln bandan aa, btn vcudunu sla tana kadar su dkerdi. Daha sonra kzn ba, hayvan havaszlktan lnceye kadar bir su kabna batnlrd; kz lnce, hekim hayvann kraldan aktarlan hastalktan ldn iln eder, halk da buna ina nrd.143 MadagaskarlIlar arasnda ktlkleri uzaklatran araca faditra denir. "Faditra, sikidynin [bilici-kurul], bir bireyin mutluluu, erinci ya da refah iin zararl grlen ktlklerin ya da hastalklarn
140 J.G.F. Riedel, De sluik-en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, s.266 ve dev., 305, 357 ve dev.; kar. ayn yerde s.141, 340. 41 J. Dawson. Australian Aborigines, s.59, 2 Dapper, Description de TAfrique, s. 117. 43 John Campbell, Travels in South Africa (ikinci gezi), ii. 207 ve devam.

14-1

"A Y iDYf LDRME

uzaklatrlm as am acyla se lig i hcrhanui hr peydir. Faditra kl olabi lir, kesik para. bir koyun, bir kabak ya da .skdy'rua seebilecei

heriagi bir ey oiablav Belli bir ev saplandktan sonra rallin. cre yapla kyyc zarara olabilecek btn ktlkleri bir bir arr, sonra lan sonsuza kadar alp gtrmesini emreder, Faditra ip gtrsn diye havaya flenir. Kesik paraysa, derin . ya ua hibir zaman bulunamayacak bir yere allr. Bir kovansa, bubin gcyle kasma koarken de uzakla!irdii ktlkknaen niday naturaya ek yazgnm ab anlalmaz eyier mrlda nan i)" adamn srtna yklenerek oradan uzaa gtrlr. Bir kabaksa, onsuzlarda ksa bir amsaieye ame orada fke ve nefret yosteosvie yare eakntr,k:'~ Bir MadagaskarlI} a. bir biiiei. kam bir ekimle bieeegoo, laka! oei rar dm diren yapmakla bu yazgsnda karakiioaceea kabar verdi. Basnn zerinde ii kan dolu kk bir ka-aa Sar boann sr ima binecekti: boama zerinde bvteee dururken kan boann basma dkecek ve hayvan bir daha doneneye,. ee broe gnderecekti.;4; Sunatra i Baltalarn danet uurma" acim 'erdikleri bir trenleri " j 1a. .suzsa. bir sr bay., bir buiialo ve bir ala iemsil i ( o o ;oa'0:'i Ksr ienfK'!?'] ^PHu' o d\t ~ 'v,X l i'U lC t I". ' . z'~a, - a e . * r >__. ' . a,a edilerek k i a a a a , -ya ^ taia k a ,._ . ,ji i czamla 1 . 'a-ga^va 1e y ulanlan evi temizlerken, bir ku uururlar.1 *' in'de Miaoiseler arasnda, evin en byk ocuu yedi yama basnca "eytan dar srme" ad verileri bir tren yaplr. Baba, saplardan bir uurtma . a c*. e rmaya brakr, uurtma btn ktlkleri bir likte gfia a_ , you zengin Fasl, cinler ve k ruhlar atlar < :-'1.n
478.
,44 Ellis, Hisory of Madaascar, i. 422 vc deva kar. aym yerde s.232, 435, 436 ve 374; Sibree. a.g.y.. s.304; Antananarvo An/mat andMadaascar 33 L i '( * k * i k4e Ratakschen G tler. "Allgemeine Missions-Zeitschrift, vii. (1185)

]4? Leviticus xiv. 7, 53. Arabistan'da buna benzer bir kullanm iin bkz. Wellh ausen . Reste arabisehen Heidentumes, s. 156; W . R o b e n so n Smith, Religion of the

Senues. i..402. l4g R, Andree, Ethnograplusche Parallele und Vergleiche, s.29 ve devam.

KTLKLERN BAKA BRNE AKTARILMASI

145

dan uzak dursun ve erkek domuzun bedenine girsin diye ahrlarnda erkek bir yaban domuzu tutarlar.149 Dyaklar baz insanlarn, ilerinde kt belirlileri etkisizletirme gc tadklarna inanrlar. Bunun iin de, kt belirtiler bir iftiye rnnn gvenlii konusunda tehlike bildirdiinde, iftliinin rnlerinden kk bir kasmn bu akll adamlardan birine gtrr, adam kk bir incelemede bulunmak iin bunlardan biraz yer, "bu yolla kt belirtiyi kendi iine alm olur, belirti onun iinde zararsz hale gelir, ve byiece tekini Pemaliain ya da tabunun lanetinden kurtarm olur.150 Travancore'da, bir Raca tehlikeli biimde hastalanp da yaamndan umut kesildiinde, kutsal bir Brahman getirilir, adam Krala skca sarlr ve yle syler: Ey Kral! Senin btn gnahlarm ve hastalklarm zerime alyorum. Ekselanslar ok yaasn ve mutlu hkm srsn." Daha sora giinahtayc lkeden uzaklatrlr ve bir daha dnmesine izin verilmez.-51 Gney Hindistan'da Neilgherry Kilisli Burgherler ya da Badagalar arasnda, bir lm olduunda, lenin gnahlar bir buffalonun buza sna yklenir. Herkes iin ayn olan bir gnah karma kalb yksek sesle okunur, sonra buza zgr braklr, bundan sonra da hibir zaman sradan amalar iin kullanlmaz. "Bu trendeki dnce, le nin gnahlarnn buzaya girmesi ya da lenin sularnn balan mas grevinin ona yklenmesidir. Dediklerine gre, buza hemen ortadan kaybolur, bir daha da haber alnmaz ondan.152 Hastalk ve gnal ykn insann kendisinden bir bakasna, ya da bir hayvan veya eye aktarma konusunda benzer giriimler, eskil ve ada Avrupa'da da bilinen bir eydir. Eski an mezar yazclar, bir adam akrep sokmusa, bir eein srtna ters binmesini ya da eein kulana "Beni bir akrep soktu diye fsldamasn salk verirdi,
,49 A. Leared, Morocco and the Moors, s.301. 150 J. Pcriam, "Sea Dyak Religion.'' Journ. Straits Brand Roval Asiatic i'otf.'de
-^0.10,3.232. '

5 S. Mateer, Naive Life in Travancore. s. 136. _ 152 H. Harfcness, Singular Aboriginal Race of th eNeilgherri Hills, s- 133; Mel? T he Inh abittng the Neilgherry Hills. s.78; Jagor, "Ueber die Badagas im Niigiri'jebirge," Verhandl. d. Berim. Gesell.f. Anthropol. (1876), s. 196 ve dev. Bir lmden sonra bir boann zgr braklmas tresi konusunda ayn zam anda bkz. Grierson, h a r Peasant Life, s.409; Ibbetson, Settlement repon of th e Panipat, T ah sil, and Karimi Parganah of ih e Karrni District (AJlahabad, 1883) s .! 37. Son durumda, Aayvamn "bir zararl olmas iin zgr brakld syleniyor. Belki de ilk dnce y vanm yaayanlardan lm alp gtrd dncesiydi. Gnah fikri, ilkel deildir.

146

TANRIYI LDRME

her iki durumda da acnn adamdan eee aktarlacan dnr lerdi.153 Romallar, hastalk ateini geirmek iin hastann trnaklarn keser, kesik trnaklan gndoumundan nce, balmumu ile bir komu nun kapma yaptnrlard; bundan sonra ate hastadan komusuna geerdi.154 Yunanllar da benzeri eyleri yapm olmallar; nk Pla ton, ideal devleti iin yasalar koyarken, insanlardan, kaplanna ya da ana-babalannn mezar talanna yaptmlm ya da yol kavaklannda yerde yatar durumda balmumundan birtakm figrler grnce korkmamalann beklemenin fazla olduunu dnr.155 ada Avrupada bu tr usullerin sonu yoktur. rnein Orkney Adallar hasta bir adam ykayp suyu bir giri yerine dkerler, bununla hastaln hastay terkedeceine ve oradan ilk giren kimseye aktarlacana inanrlar.156 Bavariallara gre atei geirmenin bir yolu, bir para kt zerine, "Ate, uzak dur. Ben evde deilim," diye yazmak ve kd bir kiinin cebine koymaktr. Bundan sonra o kii atee yakalanr, hasta da ate ten kurtulur.157 Hastay bir baka tedavi yolu, yal bir aatan kesilen bir dal hi konumakszn yere batrmaktr. Bylece ate dala yapr, dal kim yerden skerse hastala o yakalanr.158 Siilcelerden kurtul mak istiyorsanz, bir ip aln ve zerine siillerinizin says kadar dm atn... Sonra ipi bir tan altna koyun. Tan zerine kim basarsa siilleri o kapar, siz de siillerinizden kurtulursunuz.159 Gut hastal bir insandan bir aaca yle aktarlr. Hastann trnaklarn kesin ve bacandan biraz kl kopartn. Bir mee aacmda bir delik an, trnak kesiklerini ve kllar bu delie koyun, delii yeniden tkayn, zerini inek gbresiyle svayn. Eer ay iinde hasta guttan kurtulursa, mee aac almtr hastal.160 Stmann Flandre'ca tedavi yolu, sabahleyin erkenden bir st aacna gidip, dallanndan birine dm atmak ve unlar sylemektir: "Sabahlar hayrolsun, htiyar,
153 Geoponica, xii. 9, xv. 1; Pliny, Nat. Hist, xxviii. 155. Bu tedaviyi salk verenler srasyla Apuleius ve Demokritos'dur. Bu sonuncusu belki de a ta n filozofu oian Demokritos deildir. Bkz. Archaeological Review, i. i 80, not. 154 Pliny, Nat. Hist, xxviii. 86. '55 Platon, Laws, xi,c, 12, s.933 B. 155 Ci. Rogers, Social Life in Scotland, iii. 226. 157 G. Lammert, Volkmedizin und medizinischer Aberglaube in Bayern, s.264. 558 A.g.y. s.263. 159 Strackerjan, Aberglaube und Sagen aus dem Herzogthum Oldenburg, i. 85. 160 Carl Meyer, D er Aberglaube des Mittelalters, s. 104.

KTLKLERN BAKA BRNE AKTARILMASI

147

stmay sana veriyorum, hayrl sabahlar, htiyar," daha sonra geriye dn ve arkana bakmadan ka.1 6 1 Sunderland'de ksrn halen geerli bir tedavisi, hastann salarm tra etmek ve salar bir alla asmaktr. Kalar salar yuvalarna taynca ksr de birlikte alm olurlar. Northamptonshire ve Devonshire'da ksr geirmek iin hastann bandan alnan sa iki dilim tereyal ekmek arasna konur ve bir kpee verilir. Kpek ksre yakalanacak, hastaysa kurtulacaktr.162 Girit adas Karpatos'ta rahip, hasta bir insann boy nuna krmz bir iplik balar. Ertesi sabah hastann arkadalar iplii karr ve bir da eteine giderler, orada iplii bir aaca balarlar, bylece hastal aaca aktardklarna inanrlar.163 "Gnah-yeme" diye bilinen eski Gal tresi ktln bir insandan dierine varsaylan aktarlmasnn bir baka rneidir. Aubrey'ye gre, "Hereford Eyaletinde gmme trenlerinde lm olann btn gnahlarn zerine alacak yoksul insanlar kiralamak eski bir Treydi. Anmsyorum, onlardan biri, Rosse kentler aras yolu zerinde kk bir evde yayordu (ince uzun, irkin, acnas sefilin biriydi). Yaplan ey uydu: cenaze evden karlp Tabuta uzatldnda, bir Somun ekmek getirilip cenazenin zerinden Gnah-yiyiciye veriliyordu, bir de azna kadar bira dolu, akaaatan yaplma bir Mazar-kses (Dedikodu ksesi) hepsini imesi gerekiyordu bunun , Mteveffa nn btn Gnahlarn (ipso facto) zerine alp onu (erkek ya da kadn) gnahlarnn ldkten sonra da arkasndan gelmesinden kur tarma karl alt peni de para olarak veriliyordu... Bu trenin bu zamana kadar btn Gallerde kullanldn sanyorum... Kuzey Gallerde Gnah-yiyiciler sk kullanlrd: fakat orada, bir Kse Bira yerine, bir kse st veriyorlar."164 1 ubat 1714-5 tarihli bir mektuba gre, "babalarmz hl anmsar, Shropeshire'da, Galler'e komu olan o kylerde, birisi ldnde, yal bir ataya (onu byle arrlard).
Grimm, Deutsche Mytologe4, ii. 979. 2 Henderson, Folk-lore of the Northern Counties, s. 143. Aktarma yoluyla hastalk lavi yollarnn bir toplam, Strackerjan'm yukarda ad verilen kitabnda bulunabilir, i. ve ev.; W.G. Black, Folk-M edicine, kesim, ii. Kars. Grimm, Deutsche Mvlhologie, c. 36. 164 Blackwood's magazine, ubat 1886, s.239. Aubrey, Remains o f Gentlisme and Judaisme (Folk-lore Society, 1881), s.35 ve devam.

148

TANRIYI LDRME

lnn yatt yere hemen gitmesi haber verilirdi, oraya gider ve evin .kapsnda dururdu, aileden biri kp ona bir iskemle verirdi, O da yz kapya dnk otururdu iskemlenin zerine. Sonra bir groat (drt peulk eski bir gm para, ev.) verirlerdi ona, alp cebine ko yard; bir kabuk ekmek yerdi; bir kse dolusu bira, bir dikite ierdi. Bunun zerine iskemleden kalkar, sakin sakin, kendi ruhunu rehine koyduu gm olan ruhun rahata ve huzura erdiini bildirirdi. Bunu bir deha olan John Aubrey'den rendim."165 Son zamanlarda Aubreyin lreyi anlatna baz kukular dt.166 Bununla birlikte. Llandebie'den pek uzak olmayan bir vadide byle bir uygulamann son zamanlara kadar yapld bildiriliyor. Bir rneinin yaklak krk 'yl nce grld syleniyor.567 Aubrey'nin szleri, Hindistan'daki buna benzer {firelere benzerliiyle destekleniyor. Tanjore Racas 1801 'de ldnde, kemiklerinden bazlar, ve cesediyle birlikte yak lan iki karsnn kemikleri tlp toz haline getirilmi ve piirilmi pirinle kartrlarak on iki Brahman tarafndan yenmitir. lm olan kimsenin gnahlarnn, bu hizmetleri karl kendilerine bir ikicine yaplan Brahmanlann vcuduna getiine inanlyordu.1 6 8 Raipr yaknnda bir kyde oturan bir Brahman, lm Bilaspr Racasnn elinden yemek (pirin ve st) yediini, bunun sonucunda da bir yllk bir sreyle tahta karldn bildirmitir. Yln sonunda ken disine hediyeler verilmi, snr dna karlm ve bir daha oraya dn mesi yasaklanmtr. l bir insann elinden yemek yedii iin arka da lan arasnda lopiumd bir kiiydi o.169 Kangra yresindeki dalk
a:iibrds letter in Leknis Collectanea, i. 76. abaly yapan: Brand, Popular . 246 v> dev., Boim basm. 1 * vasim 1K75 **'ii y'de. s.505, Mr. D. Silvan Evans, Gailer'de hibir ' > ' o ir lre tau t a , di: Miss Burne de S h ro p sire d a hvle b ir rnee ). U _hi sylyor. I 'u t u 1 l son, Shrops >. ~ 'ik-lorc, s.307 ve devam. - dilinin ye <wm 1 > 1 , t;ridge diye b < haenlogia Cambrems, ikinci i 330, Fakat :\ 1 >.^ih .t. kiisel bu ' konulmuyordu, bir cesetin - - m zerine eknt' t* > , onmas uygul n a v r 'gai-yem e" tresinin hl * ' it. t b K . m ti olarak kabul e d iy o r grnd iin, kandannm sakntyla kabul Szlerini. A n th ro p o lo g ica l in stitu te 'n 14 A ralk 1875 taihli bir s b elirsiz .erimlerle tekrarlad. Bkz. Jm rn. A nthrop. insi. v. 423 ve
_j

lb Dubois, Moeurs ties Peuplcs de 'inde, i, 32. lhv R. Richardson, Punjab Notes and Queries, i. No. 674te.

KTLKLERN KOVULMASI

149

eyaletlerde benzeri bir treye rastlandna ve bunun "toplumd" bir Brahmanlar kastm ortaya kardna inanlyor. Chamb'l bir Rn'nin gmme treninde, hizmeti karl para alan bir Brahman, lnn ellerinden pirin ve ghi yemiti. Daha sonra, Chamb toprak lar dnda yakalanan bir yabancya lnn pahal gy sileri verilmi ve oradan uzaklamas, bir daha da lkede yzn gstermemesi sy lenmiti kendisine.*70 Gude'de, bir bebek ldnde, domu olduu odada gmlmesi bir detti. Bundan sonraki on nc gn, rahip yiyeceini bu odada piirir, yerdi. Bunu yapmakla, btn gnahlar zerine ald ve aileyi bunlardan temizledii varsayl irdi.1 7 1 Trkis tan'da Utch Kurgan'da Mr. Scluyler, yaamn, llerin gnahlarn zerine alarak ve bundan byle hayatn onlarn ruhlar iin dua etmeye adayarak kazand sylenen bir adam grmtr.172

14 Ktlklerin Kovulmas
BU RNEKLER ktlklerin bir baka kiiye, hayvana ya da eye aktarlmas konusundaki ilkel ilkeyi gsteriyor. Verilen rneklerde bu ilke yalnzca bireylerin yaran iin uygulanyor. Ama buna benzer ilemler barbarlar tarafndan btn bir topluluu bir hamlede btn skntlarndan kurtarmak iin uygulanr. Ktln byle tmyle ortadan kaldrlmasna gtren kafa yaps, Mr. Im Thurn'm diliyle tanmlanabilir, nk o yalnzca Guiana Kzlderilileri hakknda yaz m olmasna karn, tanmlamas ok daha geni bir alana uygulana bilir. yle diyor: "Ya Kzlderilinin btn dnyas bu [tinsel] var lklarla doludur. Bizler, ok gl bir zihinsel abayla, bir anlna benzeri bir zihinsel duruma dnebilsevdik, kendimizi, bir sr zararl varlkla evrilmi bulurduk: bunlar sayca o kadar fazladr ki, saysz nitelemesi gerein gln ekilde gerisinde kalrd. Dolaysyla Kzlderilinin karanlk ktkten sonra kamp ateinin dna kmak
* 70 Panjab Noles and Queries, i. No. 674; ii. No. 559. Bu trelerden bazlarna farkl bir nedenle daha nce deinilmiti. Bkz. cilt 1, s.227, 71 A.g.y. i. No.745.
172 E. J-chuyler. Trkistan, ii.28.

150

TANRIYI LDRME

tan korkmasnda, ya da buna zorunlu kalnca, hi olmazsa hangi dmanlar arasnda yrdn grebilmesi iin elinde alevli bir odun paras tamasnda alacak bir yan yoktur; bazan yerleme yerinin evresindeki hava Kzlderiliye birtakm varlklarla o denli dolu grndnde, bir sre iin olsun bu varlklardan btnyle kur tulmak iin, onlar geici olarak uzaklatrma gcne sahip olduu varsaylan bir Peaiman [byc] kullanlmasnda da alacak bir yan yoktur,1 Kt etkilerden bu trl genel kurtulmalar, kovulan ktlk lerin maddesiz ve grnmez mi, yoksa maddi bir taycda ya da gnah keisinde bedenlemi mi olduuna bal olarak iki snfa ayr labilir. Birincisine, ktlklerin dorudan ya da dolaysz kovulmas denilebilir; ikincisineyse, dolayl ya da dolayml kovulma, ya da gnah keisiyle kovma denilebilir. lkine vereceimiz rneklerle ba layalm. Yeni Gine ile New Britain arasndaki Rook adasnda, herhangi bir felaket meydana geldiinde btn halk bir araya toplanr, barr, lanetler yadrr, feryat eder ve bu ktln yaracs saylan eytan (Marsba) kovmak iin sopalarla havay dver. Onu felaketin olduu yerden denize doru adm adm srerler, kyya ulanca da onu ada dan atmak iin yeniden barp arr, havay dverler. eytan genel likle denize ya da Lottin adasna snr.2 New Britain yerlileri, hasta lklar, kurakl, rn azln, ksacas btn felaketleri, kt ruhlarn etkisine yorarlar. Bunun iin de zaman zaman, yamur mevsiminin balangcnda olduu gibi birok kimse hastalanp ldnde, bir bl gede oturanlarn tm dallar ve sopalarla silahlanm olarak ay nda tarlalara kar, orada sabaha kadar vahi lklarla tepinir, havay dver, bunun ktlkleri uzaklaracana inanrlar.3 Bir dizi felaket ya da ciddi bir salgn hastalk bir kye uradnda, Celebes'li Minahasalar. suu, ky rahatsz eden ve oradan kovulmas gereken eytanlarn zerine atarlar. Bunun iin de, erkek, kadn, ocuk btn halk, bir sabah erkenden evlerini terkederler, ev eyalarn da yanlarna
! E.F. im Thum, Among he Indians ofG uiana, s. 356. 2 Paul Reia, "Ueber die Bewohner der Insel Rook, Zeitschrift f r allgemeine Erdkunde, N.F. iv, 356. 3 R. Parkinson, Im Bismarck-Archipel, s. 142.

KTLKLERN KOVULMASI

151

alarak, kyn dnda bir yere kurulmu olan geici kulbelerine yer leirler. Burada kurbanlar sunarak ve son tren iin hazrlanarak gnlerce kalrlar. Sonunda, bazlar maske takm, tekilerse yzlerini karaya boyam erkekler, hepsi de kllar, tfekler, mzraklar ya da sprgelerle silahlanm olarak, terkedilmi kye dikkatle ve sessizce girerler. Sonra rahibin verdii bir iaret zerine sokaklarda delicesine koarlar, (topraktan yukarda direkler zerine yaplm olan) evlerin iine, altna girerler, ktlkleri kovmak iin barrlar, evlerin duvar larna, kaplarna, pencerelerine vururlar. Bundan sonra, rahipler ve halkn geriye kalan kutsal atele gelirler, ellerinden ateleri brakma dan her evin evresinde dokuz kez, eve kan merdivenin evresin deyse kez dolanrlar. Bundan sonra atei mutfaa gtrrler, ate in, orada gn devaml olarak yanmas gerekir. eytanlar, ktlk ler uzaklamtr artk, sevinse byk ve ortaktr.4 Halmaheral Alfoerler salgn hastalklar, bunlar baka kylerden getirip brakan eytana yorarlar. Bunun iin de, byc, ky hastalktan kurtarmak iin eytan kovalar. Btn kyllerden pahal bir giysi alr ve onu drt kap zerine koyarak ormana gtrr ve eytann bulunduu var saylan bir yere brakr. Sonra aalayc szlerle eytana oray terketmesini buyurur.5 Yeni Gine'nin gneyinde Anahtar Adalarnda, bir hastalk ortaya ktnda, halk kyya bir iskele kurar ve zerini et ve iecekle doldurur. Sonra papaz herkesin nnde, hastala neden olan ruhlar lanetler, bunun zerine halk, kaak kleler gibi, son hzla kye koar.6 Nias adasnda, bir adam ciddi ekilde hastalandnda ve teki ilalar bir ie yaramadnda, byc, hastala neden olan eytan kovalamak iin ortaya kar. Evin nne bir direk dikilir, direin tepe
4 [P.N. Wilken], "De godsdienst en godsdienstplegtigheden der Alfoeren in de Minahassa op het eiland Celebes", Tijdschrift voor Nedertandsch Indie, Aralk 1849 s-392-394; ayn yerde, "Bijdragen tot de kennis van de zeden en gewoonten der Alfoeren in de Minahassa, "Mededeelingen v.w. het Nederland. Zendeling-genootsch. Yj. (1863) 149 ve dev.; J.G.F. Reidel. "De Minahasa in 1825," Tijdschrift voor Indische taal-Land en Volkenkunde, xviii. (1872), 521 ve dev. Wilkenin ilk ve tam anlats 'jraafland'm De Minahassa adl yaptnda yeniden baslmtr, i.l 17-120. 5 Riedel, "Galela und Tobeloresen," Zeitschrift f. Ethnologie, xvii. (1885) 82'de; A , Wilken, Het Shamanisme bij de Volken van de Indischen Archiepel, s.58. 6 Riedel, De sluik - en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua , s.239.

152

TANRIYI LDRME

sinden evin atsna, palmiye yapraklarndan yaplma bir ip gerilir. Sonra byc bir domuzla birlikte atya kar, domuzu orada ldrr ve atdan yere yuvarlar. Domuzu yakalamak iin acele eden eytan hemen palmiye yapraklarndan ipe tutunup kendini aa brakr, bycnn ard bir iyi ruh ise eytann bir daha atya trman masn engeller. Eer bu are de bir ie yaramazsa, evde baka eytan larn da yuvalandna inanlr. Bunun iin hep birlikte kovalanmas gerekir bunlarn. Evdeki btn kaplar ve pencereler kapatlr, yal nzca atda bir tek at penceresi braklr. Eve kapanm erkekler, gong sesleri ve davul tamtamlarna uygun olarak kllarn saa sola savururlar. Bu saldrlardan dehete den eytanlar at penceresin den kaarlar, palmiye yapraklarndan yaplma ipten kayarak ortadan kaybolurlar. atda bir teki dnda btn kap ve pencereler kapal olduu iin, eytanlar tekrar eve giremezler. Herhangi bir hastalk durumunda yaplan eyler de buna benzer. Biri dnda btn kye giri kaplan kapatlr-, herkes yksek sesle barr, her gong, her davul almaya balar, her kl savurulur. Bylece eytan dar srlr, bun dan sonra son kap da arkalarndan kapanr. Bundan sonraki sekiz gn toyunca ky bir kuatma altnda tutulur, ieriye kimse sokulmaz.7 Bir Burma kynde kolera ba gsterdiinde, gl kuvvetli erkekler at lara trmanr, bambular ve sopalarla atlar dverler, o srada nfusun geriye kalan, gen, yal, aada durup davullara vurur, boralar alar, barr amr, grlt yapmak iin demeleri, duvarlar, tavalar, vb. dverler. gece st ste tekrarlanan bu grlt patrtnn kolera cin lerini kovmada ok etkili olduu dnlr.8 Gney Dou Hindis tan da Kumer arasnda ilk kez iek hastal ortaya ktnda, bunun Arracan'dan gelmi bir cin olduunu dndler. Kyler kuatma altna alnd, kimsenin ieri girmesine ya da dan kmasna izin verilmedi. Bir maymun yere arplarak ldrld ve vcudu kyn giriine asld. Nehirden alnan ufak akl talaryla kartrlan
7 Nieuwenhuisen en Rosenberg, Verslag om treni h e t eiland Nias, s. 116 ve dev.: Rosenberg, D e r Malayische A r c h ip e l , s. 174 ve dev, Kar. Chatelin, "Godsdienst en Bijgetoof der Niassers," Tijdschrift voor Indische Taal-Land-en Volkenkunde, xxvi. 139. Dyaklar da eytan hastalk bulunan bir evden kllarnn ucuyla dan srer. Bakz. Hupe, "Korte verhandeling ver de. godsdienst, zede, enz. der Dajakkers" T ijd sc h rift v o o r N e e r la n d 's I n d ie , viii. (1846) d i iii. s, 149. H Forbes, British B u rm a , s.233; Shvvay Yoe, T h e B u rn u m , i.282, ii. 105 ve dev.;

Bastian, Die V lk e r d e s stlic h e n A sie n ii.98.

KTLKLERN KOVULM ASI

153

kan evlerin zerine serpildi, her evin eii maymunun kuyruuyla sprld ve oradan gitmesi iin eytana yakarld.9 Gine'de Byk Bassam'da Fransz gezgin Hecquard. kadnlar ksrlatrdna inan lan kt ruhun kovuluuna tank oldu. Anne olmak isteyen kadnlar, fetie, arap-kaplan ve ocuklarn emziren kadnlan temsil eden hey kelcikler sundular. Daha sonra feti kulbesinde toplandlar, rahip zerlerine rom serpti, o srada gen erkekler kt ruhu kovmak iin tfekleriyle ate ediyor, kllarn savuruyorlard.10 Bir Huron kynde hastalk bagsterip de bavurulan btn areler boa k tnda, Kzlderililer, Lonouyroya adn verdikleri bir tren yapar lard: "dediklerine gre, kasabadan ve kyden, beden ve kafaca acsn ektikleri btn rahatszlklara ve halsizliklere neden olan, bunlar eken ve dardan getiren eytanlar ve kt ruhlar kovmak iin ba lca bulu ve en uygun yoldu bu." Buna gre, bir akam erkekler deliler gibi kyn evresinde komaya balar, adrlarda nlerine ne karsa krar geirirlerdi. Yollara ate ve yanar odun paralan atar, btn gece hi durmadan, dinlenmeden bararak, arklar syleyerek koarlard. Sonra her biri bir ey, bir bak, bir kpek, deri ya da ne olursa bir ey hayal ederdi, sabah olunca da adr adr dolar, hediye isterlerdi. Hayal ettikleri o zel ey kendilerine verilinceye kadar hediyeleri sessizce aluiard. O ey verilince bir lk atarlar ve orada bulunan herkesin kutlamalar arasnda kulbeden, adrdan dar fr larlard. Hayal ettikleri eyleri alanlarn salnn gvende olduuna inanlrd; ilerinden geirdikleri eyi alamayanlarnsa yazglarnn mhrl olduu dnlrd.11 Bu tr trenler, arasm yaplrken zamanl olmaya doru gider.
9 Lewtn, W ild tribes o f South-Eastern India, s,226 , 10 Hecquard, Reise an die K ste und in. das Innere von West A frika . s.43. 1 1 Sagard, Le G rand Voyage du Pays des Hurons, s.279 ve dev. (195 ve dev. Paris basuni). Relations des Jesuites'le karlatr. 1639, 88-92 (Kanada yeniden basm), oradan anlaldna gre her ericek dndeki nesneyi bir bilm ece eklinde istiyordu, dinleyenler de onu zmeye alyordu. Bilmecelerin bir boinasai uygulam a olarak ortaya atlmas pek seyrek deildir. Belki de bilm eceler daha ilk zam anlarda bir tr ihanetti. Kar. Vambery, Das Trkenvolk, s.232 ve dev.; Riedei, D e sluk-en kroesharige rassen... s.267 ve dev. Bolang M ongondo'da (Celebes) kyde bir l olduu zam anlar dnda hi bilm ece sorulmaz. N.P. W ilken ve J.A. Schwarz, "Alierle over let land en volk van Bolang Mongodou," Mededeelingen var wege hel Nederlandsch. Zendelinggenootschap, xi. (1867) s.357.

154

TANRIYI LDRME

insanlar yaama yeniden balayabilsin, evrelerinde ne zamandr toplanmakta olan btn kt etkilerden kurtulabilsin diye belli zaman larda, genellikle ylda bir kez. kt ruhlardan genel bir kurtulu, iste nilir bir ey durumuna gelir. Avustralya zencilerinden bazlar ylda bir kez llerin hayaletlerini topraklarndan kovarlar. Rahip. W. Ridley, Barwan nehrinin her iki kysnda yaplan trenlere tanklk etmi tir. "Genlerden, yallardan oluan yirmi kiilik bir koro ark syl yor, bumeranglarla da tempo tutuyorlard... Birden, bir aa kabuu nun altndan, vcudu kille beyaza boyanm bir adam frlad, bana ve yzne krmz san izgiler izilmiti, bann zerinden altm yet mi santimetre yukarda bir sopaya bir demet ty tutturulmutu. Tam yirmi dakika, gzn yukan dikmi ylece sessiz kald. Kenarda duran bir yerli onun, lm insanlarn hayaletlerini aradn syledi bana. Sonunda yavaa hareket etmeye balad, az sonra btn hzyla ileri geri kouyor, bize grnmeyen baz dmanlan kovuyormu gibi elindeki dal sallyordu. Bu pandomimin tam bittiini sandm srada, buna benzer bir ekilde sslenmi on adam daha birden aalarn arkasmdan belirdi, ve btn grup gizemli saldrgan hareketlerle hzl bir kavgaya giriti... Sonunda, btn glerini ortaya koyduklan baz hzl manevralardan sonra, btn gece ve gn doumundan sonra da birka saattir srdrdkleri bu heyecanl abadan vazgetiler: hayaletlerin on iki aylna uzaklatnlm olduuna emin gibiydiler. Ayn treni nehir boyunca her durakta yapyorlard, bunun yllk bir tre olduu sylendi bana"12 Yln belli mevsimleri eytanlann genel bir kovuluuna uygun anlar olduklann doal bir ekilde gsterirler. Byle bir an. Kuzey k nn bitimine doru, gne haftalar hatta aylarca yokluktan sonra yeniden ufukta belirdiinde ortaya kar. Buna gre, Alaska'nn ve yaklak olarak Amerika'nn en kuzeydeki ucu Point Barrow'da Eskimolar gnein tekrar belirdii an, zararl ruh Tuna'nn her evden ko valanmas zaman olarak seerler. Bu trene, k Point Barrow'da geirmi olan Birleik Devletler Kutup Yolculuu yeleri birka yl nce tank olmulard. Meclis binas nnde bir ate yakld, her
12 Rahip W. Ridley, J.D.Lag'm Queensland inde, s.441'de; Kar. Ridley, Kamilaroi, s. 149.

KTLKLERN KOVULMASI

155

iglu'nm (Eskimo evi) giriine yal bir kadn nbeti kondu. Gen kadnlar ve kzlar ellerindeki baklan yatak altlanna ve geyik derile rine iddetle sokarak ve Tuna'ya iglu 'yu terketmesini syleyerek ruh lar teker teker zg/uIardan dan srerlerken erkekler darda meclis atei evresinde toplanmt. Onun her ke ve bucaktan dan srlm olduunu anlaynca, onu demedeki delie doru ittiler ve bamlar ve lgnca hareketlerle ak havaya kovaladlar. Bu arada iglu'nun giriindeki yal kadn, onun dnn nlemek iin elindeki uzun bakla havay dvp duruyordu. Her grup, ruhu atee doru sryor, onu atein iine girmeye amyordu. Bu sra herkes atein evresinde bir yarm ember oluturmutu, nde gelen erkeklerden birou ruha kar belli sulamalar yapyordu; ve her biri konutuktan sonra ruhu kendini terketmeye ve atee girmeye ararak, giysilerini iddetle rpyordu. imdi iki adam, kuru sk doldurulmu tfekleri ellerinde ileri doru kmt, bir ncsyse bir kap dolusu sidik getirdi ve atein zerine dkt. Ayn zamanda, adamlardan biri atee doru bir at yapt; bir buhar bulutu ykselirken ikinci at yapld atee, imdilik Tuna'nn ii bitmiti.1 3 Sonbaharda, sert rzgrlar kudururken, Baffin Land Eskmolan. dii ruh Sedna'nm aralannda olduunu dnrler, onu dar srmek iin en gl byc kullan lr. Demenin ortasndaki bir deliin yanma, aybal derisinden bir ip kangal yaplr. Byc, sol elinde bir aybal mzra tutarak demedeki delii gzler. Bir baka byc, kulbenin gerisinde otu rarak Sedna'y oraya ekmek iin arklar syler. Kulbenin altndan yaklat iitilir. Delie geldiinde byc zpknyla vurur ona ve oltaya kalama verir. Bunun ardndan iddetli bir mcadele balar, ama sonunda Sedna kendi lkesi olan Adlivuna svr. Bu zekice yapir- Zpkn delikten dar ekildiinde zeri kanldr, demenin altn dan Sedna'nm hzl hzl soluk al belirgin bir ekilde iitilir.1 4 Iroquoi'ler yeni yl Ocak ubat ya da Mart aynda (zaman dei ir) Huronlann zel durumlarda yaptklarna benzer bir "dler en lii" ile aard.1 5 Trenler gnler, hatta haftalarca srer, bir tr Satur13.Report o f the International Polar Expedition to Point Barrow, Alaska (Washington 1885), s.42 ve dev. 14 Franz Boas, "The Eskimo," Proceedings and Transactions o f the Royal Society f Canada fo r 1887, cilt v. (Montreal, 1888),. ii. Blm, s. 36 ve devam. l s Bkz.s. 153.

156

TANRIYI LDRME

nalia (Satm bayram) olutururdu. Deiik ekillerde klk deitir mi erkekler ve kadnlar, karlarna ne karsa ezerek, savurarak adr adr dolard. Genel bir izin zamanyd bu; insanlarn akllarnn ba larnda olmad, bu yzden de yaptklarndan sorumlu olmadklar varsaydrd. Bunun iin de, birok kii, bazlarna eski hesaplar det mek iin gzel bir frsat bulurdu bu gnlerde; kt kiilere dayak atar, buzlu suya batm-, zerlerine pislik ya da kzgn kl dkerdi. Bazlar yana odunlar ya da kzler alr, karlarna ilk kan insann kafasna atard. Bu cezalardan kamann tek yolu onlarn ne d grdklerini kestirmekti. enliin bir gnnde, kt ruhlar kyden srme treni yaplrd. Yabanl hayvan postlarna brnm, yzleri iren maske lerle rtl, ellerine kaplumbaa kabuu geirmi erkekler korkun sesler kararak kulbeden kulbeye dolard: her kulbede ateten bir para alr, kzleri ve klleri elleriyle odaya saarlard. enlikten nce yaplan genel gnah itiraflar belki de kt etkilerin el birliiyle kovuluuna bir hazrlkt: insanlar bir araya toplayp dar srlecek tinsel yklerinden soymann bir yoluydu bu. Bu Yeni Yl enlii, ba langtaki kargaal biraz krplm da olsa, puta tapan baz Iroquoiler tarafndan hl kutlanmaktadr. Bugn trenlerde dikkati eken bir ey. Beyaz Kpek kurbandr, fakat bunun enlie nispeten ada zamanlarda eklenmi olduu sanlyor, ve trenlerin en eski tanmlamalarnda gemiyor. Buna daha sonra dneceiz.1 6 Cherokee Kzlderililerinin yllk byk bir enlii. Kefaret, "Birbirine Sarlma", ya da Arnma enliiydi. "Sonbaharda ilk yeni avn hemen sonrasnda, bir sr sert tren, oru, ykanmalar ve arnmalarla kutlanrd. en liin en nemli grevlileri arasnda yedi byc ya da ykayc vard, bunlarn grevi, olaylarn belli bir aamasnda, ktl uzaklatr mak ve kasabay artmakt. Her biri elinde bir beyaz nar dal tard. 'nder, arkasnda adamlaryla ulusal yedigenin evresinde yrr, bat daki hazine dairesine ya da dkkana gelince, ellerindeki ubuklarla
16 Chariewoix, Histoire d e la Nouvelie F ra n c e , vi. 82 ve dev. Timothy Dwight, N e w England a n d N e w Y ork, iv.. 201 ve dev.: L.H .M organ, League o f t h e I ro q u o is, s.207 ve dev.; Mrs. E.A. Smith, "Myths of the Iroquois," Second Annual R eport of t h e Bureau of Ethnology (W ashington, 1883), s. 112 ve dev.; Horatio Hale, "Iroquois sacrifice of the While Dog, Am erican Antiquarian, vii. 7 ve dev.; W.M. Beauchamp, "Iroquois White Dog feast," ayn yapt, s.235 ve devam.

Travels in

KTLKLERN KOVULMASI

157

atlarn kntlarn dverlerdi. Daha sora nder, arkasnda adamla ryla, ark syleyerek baka bir eve gider, her ev annmcaya kadar ayn treni tekrarlard.' Bu tren, enliin devammca gndzleri tek rarlanrd. Ykanma srasnda suya girerler ve eski giysilerini akntya brakrlard, bununla kirliliklerinin uzaklatrldn varsayarlard."1 7 Perulu inkalar eyll aynda Situa ad verilen bir enlik yaparlard: enliin amac, bakentten ve yresinden btn hastalk ve dertleri srmekti. enlik, yamurlar bu srada balad ve genel olarak ilk yamurlarla birlikte birok hastalk ba gsterdii iin eylle rastl yordu. Halk, enlie bir hazrlk olarak, sonbahar lmndan sonraki ayn ilk gnnde oru tutard. Gndzleri oru tutup, gece olunca, ms- unundan kaba bir hamur piirirlerdi. Bu hamur iki trden yap lrd. Biri, be-on ya arasndaki ocuklarn kanyla yorulurdu, kan ise ocuklarn kalarnn aras kanatlarak alnrd. Bu iki tr hamur, kullan amalar farkl olduu iin ayr ayr piirilirdi. leni kutla mak iin her aile en yal erkek kardein evinde toplanrd: yal erkek kardeleri olmayanlarsa kendilerinden yal akrabalarnn evine giderdi. Ayn gece, gndz oru tutmu olanlar, kanla yorulmu hamurdan bir para alp balarna, yzlerine, gslerine, omuzlarna, kol ve bacaklarna srerek ykanrlard. Bunu, hamur btn hastalk larn alp gtrsn diye yaparlard. Bundan sonra, ailenin ba evin eiini ayn hamurla yalar, kalann, evdekiler ykanabilsinler, vcut larn temizleyebilsinler diye orada brakrd. Bu arada Ba Rahip, Gnein tapnanda ayn trenleri yapard. Gne doar domaz, btn halk tapmr ve btn ktlkleri kentin dna karmas iin tanrya yakarnd; bundan sonra da kansz yourulmu hamurla oru larm bozarlard. Herkes Gnee bir tek insan olarak tapnabilsin diye belli bir saatte yaplan tapnma ve oru bozmadan sonra, kral kann dan gelen bir nka, zengin giysileri, vcuduna sarlm mantosu ve elinde bir mzrakla. Gnein habercisi olarak kaleden kard. Mzrak, ucundan sapma kadar altn halkalarla tutturulmu eitli renklerden tylerle sslenirdi. Kaleden byk meydann ortasna ulancaya kadar, mzran sallayarak yoku aa koard, chicha kurban iin
Squierin Bannun'm Creek and Cherokee Indians adl yapl zerine notlan, s. 78 *'U\ Payne m el yazmasnda. Bkz s.77 not.

158

TANRIYI LDRME

kullanlan, emeye benzer altndan vazo orada bulunurdu. Burada kral kanndan gelen, her biri, elinde mzra, komak iin mantosu vcuduna sarl durumda drt nka daha onu beklemektedir. Haberci kendi mzrayla onlarn mzraklarna dokunur ve onlara Gne'in, habercileri olarak kendilerine ktlkleri kent dna srmelerini bu yurduunu sylerdi. Bundan sonra drt nka birbirinden ayrlr ve ken tin dna, dnyann drt blgesine gtren drt krallk yolundan aa komaya balard. Onlar koarken, byk kk btn insanlar kendi evlerinin nne gelirdi, byk sevin ve mutluluk lklar arasnda, sanki toz rpyorlarm gibi giysilerini rpar, bir yandan da yle barrlard: "Ktlkler gitsin. Bu enlik bizimle ne kadar mutlu. Ey, her eyin yaratcs, bir yla daha yetimemize izin ver de, byle bir enlik daha grelim." Giysilerini rptktan sonra ellerini balarna, yzlerine, kol ve bacaklarna srerlerdi, ykamyormu gibi. Btn bunlar, ktlkler evlerini terketsin. Gnein habercileri onlar kentin dna srebilsin diye yaparlard. Bunlar yalnzca nkalann kotuu sokaklarda deil, ayn zamanda kentin btn mahallelerinde de yap lrd. Ayrca, nka da ilerinde, herkes dans eder, hastalklarnn ile rinden dar kacan syleyerek nehirlerde, pnarlarda ykanrd. Sonra iplerle balanm saplardan yaplan byk mealeleri alrlard. Bunlar yakp, "Btn felaketler gitsin" diyerek mealeleri birbirine vurarak elden ele geirirlerdi. Bu arada koucular mzraklar ellerinde kentin dnda eyrek fersah koarlar, orada drt baka Inkay kendile rini bekler bulurlard, bunlar mzraklar onlardan alp kouyu srdrrd. Bylece mzraklar yedek koucular tarafndan be alt fer sah tanm olurdu, bunun sonunda koucular kendileriyle birlikte mzraklarm da nehirlerde ykar, bunlar, kovulmu olan ktlkler geriye dnmesin diye bir snr iareti eklinde yere dikerlerdi.1 8
18 Garcilasso de la Vega. Royal Commentaries o f the Yncas, pt. i. vii. Kitap, 6. Blm, cilt ii. s.228 ve dev. Markham' m evirisi; Molina, "Fables and Rites of the Yncas," Rites and Laws of the Yncas (Hakluyt Society, 1873), s.20 ve dev.; Acosta, History o f the Indies, V. Kitap, 28. Blm, cilt ii. s.375 ve dev. (Hakluyt Society, 1880). Garcilasso'nun ve Molina'nxn bu anlattklar birbirinden biraz ayr, fakat Molinamn u cmlesiyle aklanabilir bu: "Duruma gre, trenlerin saysn bir yl artrr, teki yl eksiltirlerdi." Molina, enlii Austosa. Garcilasso ve Acosta ise Eylle rastlatyor. Garcilasso'ya gre Cuzco'da yalnzca drt koucu vard; Molina'ya greyse drt yz. Acosta'mn syledikleri ok ksa. Metinde verilen tanmda zellikler birbirine uyar grndkleri yerlerde her anlatmdan alnmtr.

KTLKLERN KOVULMASI

159

Gineli zenciler her yi ktlkleri bir sr trenle btn kasabala rndan kovarlar. Altn Sahilinde Axim'de bu kovma iinden nce sekiz gnlk bir oru olur, bu sre iinde sevin ve nee egemendir, "tam bir hiciv zgrlne izin verilir, dedikodular, rezaletler ayyuka kar, herkes astlarnn olduu kadar stlerinin de btn hatalarm, alaklklarn ve sahteciliklerini, hibir ceza korkusu duymadan ya da en ufak bir engelleme olmadan ak ak syler." Sekizinci gn, ac lklarla ardndan koarak, sopalarla, talarla, ellerine ne geirmi lerse onunla dverek eytan dar srerler. Kasabadan yeteri kadar uzaa srdkten sonra, hepsi birlikte geri dner. eytan bylece yzden fazla kasabadan ayn zamanda srlm olur. eytann bir daha evlerine dnmeyeceinden emin olmak iin, kadnlar tahtadan ve topraktan yaplm btn kaplarm "btn kirinden ve ktln den arndrmak amacyla ykayp, ovarlar.19 Quorra Nehri kysnda Omitsha'da Mr. J. C. Taylor, zencilerin Ylba Gn kutlamalarna tanklk etmitir. 20 Aralk 1858'e rastlamt bu tanklk. Her aile, elinde yanar bir odunla evinden sokaa kt ve bunlar frlatt, eve dnerlerken de yle baryorlard: "Yeni yln tanrlar! Yeni yl dnd dolakt yine geldi." Mr. Taylor unlar ekliyor: "Trenin anlam u gibime geliyor: ate eski yl btn zntleri ve ktlkleriyle bir likte uzaa srmek ve yrekten bir kabulle yeni yl karlamak iin dir."20 Btn Abyssinia enliklerinden en byk tantanayla kutlanan Mascal ya da Cross enliidir. enlik arifesinde, hi kukusuz, bizim zerinde durmakta olduumuz treler snfna ait olan bir tren yap lr. Gn batmnda btn byk evlerden yaylm atei alr. "Sonra herkes kendine bir meale bulur ve gecenin erken saatlerinde enlik ateleri yaklr, insanlar ellerinde mealeleriyle kasabann iinde dola rlar. Evlerinin iinden de geerler, kaybettikleri bir eyi anyorlarm gibi koridorda her karanlk keye, sedirlerin altna, ahrlara, mutfaa vb. yerlere k tutarak barrlar: Akho, akhoky! spana dar kov, etli orbay ieri al; Mascal geldi!...' Bundan sonra oyun oynarlar, bir birlerine taklrlar, mealeleriyle drterler birbirlerini."2 1
19 Bosman'tn "Guinea,"s, Pinkerton'un, Voyages and Travels rnda. xv. 402. Kar^, Pierre Bouche, La Cte des Esclaves, s.395. S. Crowther ve J.C. Taylor. The Gospel on the Banks o f the Niger, s.130. Mansfield Parkyns, Life n Abyssinia, s.285 ve devam.

160

TANRIYI LDRME

Ktlklerin yllk dar srlme gn bazan da taran mevsimle rine gre saptanr. Kuzey Dou Hindistanl Ho'lar arasnda yln byk enlii. Ocak aynda kutlanan harman sonudur, ambarlar t a h l l a doludur, insanlarsa, onlarn deyimiyle ktlklerle doludur o zaman. "Garip bir dnceleri var: Bu dnemde erkekler ve kadnlar kt, ir kin arzularla yle doludur ki, kiinin gvenlii iin, tutkularn dizgin lerini bir sre iin bo brakarak islim boaltmak mutlaka gereklidir. Trenler, kyn tanrsna ikisi mutlaka kara olan kmes hayvan kurban etmekle balar. Bunlarn yannda Palas aacnn iekleri, pi rin unundan yaplm ekmek ve susam tohumlar da sunulur. Bunlar kyn rahibi sunar ve balamak zere olan yl iinde onlarn ve ocuk larnn btn felaketlerden ve hastalklardan korunmas, mevsiminde yamur ve iyi rn alabilmeleri iin dua eder. Baz yerlerde lmle rin ruhlar iin de dua edilir. Bu srada orann kt bir nh tarafndan rahatsz edildii varsaylr, ondan kurtulmak iin erkekler, kadnlar ve ocuklar, ellerindeki sopalar savurarak, delice ark syleyerek, yksek sesle bararak, kt ruhun kam olduundan emin olana kadar alay halinde kyn her yann ke bucak dolarlar. Sonra da hernen arkasndan gelecek delice iret lemine uygun bir duruma gelinceye kadar yiyerek, pirin-biras ierek kendilerinden geerler. enlik artk "tam bir Satrn bayram olur: hizmetliler efendilerine kar grevlerini, ocuklar ana-babalama, erkekler karlarna kar, saygy, kadnlar btn utanma, incelik ve kibarlk kurallarn unutur lar; fkeli Bakhaiar olurlar." Holar genellikle sessiz ve ekingen, kadnlara kar terbiyeli ve nazik insanlardr. Fakat bu enlik sre since, "doalar geici bir deimeye urar sanki. Oullar ve kzlar ana-babalarna, onlar da ocuklarna kaba bir dille sver, sayar; erkek ler ve kadnlar sevime isteklerine kendilerini brakarak neredeyse hayvanlarlar." Ho'lann erkek yaknlan ve komular olan Mundariler de, enlii buna ok benzer biimde kutlar. "Tam bir Satrn bayra mna benzer bu enlik, nk bu enlikte efendileri rgatlara len verir, kendilerine seslenmede snrsz bir zgllk tanrlar onlara. Har man sonu enliidir bu; bir yllk yorucu almann son buluu ve her eye yeniden balamadan nce verilen kk bir soluklanma."22 Holar ve Mandarinler arasnda olduu gibi baz Hinduku kabile
~ Daiton ,Ethnoiogy ofBengal, s. 196 ve devam.

KTLKLERN KOVULMASI

161

leri arasnda da ktlklerin kovulmas hasattan sonra olur. Sonbaha rn son rn de ambara alnnca, btn kt ruhlarn ambarlardan dan srlmesi gerekli grlr. Mool ad verilen bir tr etli yemek yenir ve ailenin ba azdan dolma tfeini alr ve demeye ate eder. Sonra dar karak barutluunda barut bitinceye kadar tfeini doldurur ve ate eder, bu srada komular da ayn eyi yapmaktadr. Ertesi gn elenceyle geer. Chitral'de bu enlie "eytan-kovma" denir.23 te yandan Hindistan Khondlan ktlkleri hasat zaman deil ekim zaman kovarlar. Bu srada, her ekildeki bereket ve ka zan tanrs olan Pitteri Pennu'ya taparlar. enliin ilk gnnde, bir ka sopa zerine tutturulmu, tekerlek yerine bambu yuvarlaklan ze rine balanm sepetten, kaba bir araba yaparlar. Rahip bu arabay nce kabilenin soydan gelen bakamnn evine gtrr, tanmla ilgili btn trenlerde ncelik hep ona verilir. Bu evde her tohumdan bir para ve biraz da ty alr. Daha sonra arabay kydeki teki evlere gtrr, her ev ayn eylerle katkda bulunur. Araba, son olarak yolda birbirine vuran, ellerindeki uzun sopalarla havay iddetle dven kyn btn delikanllarnn eliinde kyn dnda bir tarlaya gtrlr. Bu ekilde kyn dna tanan tohuma, "kt ruhlarn, ekin bozucularnn" pay denir. "Bunlann arabayla birlikte dan srld kabul edilir, araba ve iindekiler onlara braklnca, geri kalan tohuma karmak iin bir zrleri kalmamtr artk." Ertesi gn her ev halk, o yln rn zerinde bir domuz ldrr, ve Pitteri Pennu'ya dua eder. Yallar kesilen domuzlardan bir len eker ken dilerine. Genler bu lene alnmaz, fakat lenden dnen yallann yolunu kesmek ve cangl yemileriyle talama hakkndan yararlanrlar onlar da. nc gnn sonunda kabilenin soy bakan dan kar ve tohumunu eker, bundan sonra geriye kalanlar da ayn eyi yapabilir.24 Java'nn dousunda bir ada olan Balide, eytanlan yln belli zamanlannda byk lde kovma trenleri yaplr. Kovma iin sei
Biddulph, Tribes o f the Hindoo Koosh s. 103. A W.Macpherson, Memorials o f Service in India, s.357 ve dev. Bu mek, eytanlar Mabann zerinde dan atld iin daha ok dolayl kovmalar snfna girebilir. Bununla birlikte, iindekilerle birlikte arabaya, onlarn gerekten tand bir aratan k onlar oradan gitmeye kandrmak iin verilen bir rvet diye de baklabilir. Her iki urumda da bu rnei, tanm enliine elik eden teki eytan kovmalarla birlikte almak uygun grnyor.

162

TANRIYI LDRME

len zaman genellikle, dokuzuncu ayda "karanlk ay" gndr. eytan lar uzun sre rahatsz edilmemise, lkenin "scak" olduu sylenir, o zaman rahip, Bali'nin tm oturulmaz duruma gelmesin diye oolan zorla kovma emirleri karr. Saptanan gnde ky ya da yre halk ana tapnakta toplanr. Burada eytanlar iin bir apraz yol sunulan bala tlr. Rahipler tarafndan dualar okunduktan sonra, bir boru sesiyle eytanlar kendileri iin hazrlanm olan yemei paylamaya arlr. Ayn zamanda birtakm adamlar ileri kar ve ba rahibin nnde yanan kutsal lambadan mealelerini yakarlar. Hemen ardndan, arkala rndan gelen seyircilerle birlikte her yne dalp "Yr! defol!" diye bararak yollardan, darack sokaklardan yrrler. Getikleri her yerde, evlerinde kalm olan halk, eytanlarn kovulmasnda zerle rine deni yapmak iin kaplan, kirileri, pirin ynlanm, vb. sar edici seslerle dver. Bu ekilde evlerden kovulan eytanlar, kendileri iin hazrlanm olan lene koar; fakat orada papaz kendilerini lanetlerle, svglerle karlar, sonunda blgeden srlerler. Son ey tan da yola dzldnde karlan grltnn yerini bir lm sessiz lii alr, ertesi gn de srer bu sessizlik. eytanlarn, eski yuvalanna dnmek isteyecekleri dnlr, onlan Bali'nin eski Bali deil bir l ada olduuna inandrmak iin hi kimse yirmi drt saat sreyle evin den dan kamaz. Yemek piirme de iinde btn sradan ev ilerine ara verilir. Sokaklarda yalnzca nbetiler grlebilir. Yabancann girmesini nlemek iin btn giri yerlerine dikenlerden ve yapraklar dan elenkler aslr. Bu kuatma durumu nc gnn sonuna kadar kaldrlmaz, hatta o zaman bile pirin tarlalannda almak, pazarda mal satmak, mal almak yasaklanmtr. ou kimse zaman evinde kt oynayarak, zar atarak geirmeye alr.25 Fiji'nin baz blgelerinde, ylda bir kez, eytanlann kovulmasna benzer birok yan bulunan bir tren yaplrd. Kutlama zaman, yln bir tek gnnde, genellikle kasmda ay'n son eyreinde, mercan kayalklanndan kalabalk srler halinde kaynaan belli bir baln ya da deniz-smklbceinin (hclolo) grlmesiyle saptanrd. Smk
25 R. van Eck, "Schetsen van het eiland Bali, Tijdschrift voor Nederlandsch inde, N.S. viii. (1879) 58. 60. Van Eck'in anlattklar I. Jacobs'un Eenigen tijd nder d Baliers'me yeniden baslmtr (Batavia, 1883), s.190 ve devam.

KTLKLERN KOVULMASI

163

lbcein grlmesi, grld yerlerde genel bir len iin bir iaret saylrd. Yetkili bir adam bir aaca trmanr ve gklerin ruhuna iyi rn, iyi rzgr, vb. iin dua ederdi. Bunun zerine, evlerdeki insan lar, yarm saat sreyle davullar alarak, bararak korkun bir grlt karrd. Bunu drt gnlk bir lm sessizlii izlerdi, bu sre iinde halk smklbcek leni ekerdi kendine. Btn bu zamanda hibir i yaplmaz, hatta bir yaprak bile kopanlamaz, evlerden p bile atlamazd. Herhangi bir evden, rnein bir ocuk alamas gibi bir ses gelse, reis hemen bir ceza karrd o eve. Drdnc gecenin sonunda gn doumunda btn kasabada bir amata kopard; erkekler ve olan ocuklar evlerin kaplarna sopalarla ve deneklerle vurarak ve "Sinariba" diye bararak dolap dururlard sokaklarda. Bylece tren sona ererdi,25 Japonlar baharn balamasndan nceki gece, kez, yksek sesle "Kt ruh, uzakla burdan!" diye bararak fakat yumuak bir sesle "Ey zenginlikler Tanrs, sen gir!" diye ekleyerek evlerin duvarlarna ve demelere kavrulmu fasulye atarlar.27 Baz Pencaph Hindular arasnda, Diwali'den ya da lambalar enliinden (atalarn ruhlarnn evi ziyaret ettiine inanlrd o gn) sonraki sabah, ailenin yal kadn lan ailenin btn sprntlerini ve dkntlerini "Btn kir ve ktlkler buradan gitsin, btn uurlu eyler ieri girsin" diyerek dan atarlar.28 Tonkin'de, ylda bir kez bir theckydaw ya da kt ni yetli ruhlarn genel bir kovuluu yaplrd; zellikle de, insanlar ve hayvanlar arasnda "nedenini ihanet, ayaklanma, kral, generali ya da prensleri ldrmek iin fesat dzenleme suundan idam edilmi insanlann kt niyetli ruhlarnn, katlandklar acnn cn almak iin her eyi yok etmek ve korkun saldrlarda bulunmak istemelerine bala m a n ok sayda lm olmas durumunda. Bunu nlemek iin bonanlan, ktl uzaklatrmann ve lkeyi kt ruhlardan temizle menin uygun bir yolu olarak bu theckydaw kurumunu neriyordu."
Oh ExPtr'ng Expedition, Ethnography and Philology , H. Hale, s.67 ve dev.; Wilkes, Narrative o f the U.S. Exploring Expedition, ii. 90 ve dev. Bu sonuncuya vrH: enz staklbcem i yalnzca, drt gn boyunca tapmakta yaayan erkekler 27 n u^ar ve erkek ocuklar evlerinde kapal kalrlard. 28 Bastian, Die Vlker des stlichen Asien, v. 367. , Panjab Notes and Queries, ii. No.792; D .CJ. Ibbetson, Qutlines o f Panjab EtHngraphy, s. 119.

164

TANRIYI LDRME

Tren iin saptanan gn genellikle, 25 Ocakta balayan yeni yln ba langcndan bir ay sonraki 25 ubat idi. Aradaki ay len, her tr elence ve genel izin mevsimiydi. Btn bir ay boyunca byk ayba l bir sandn iinde, yz yere dora, kapal tutulurdu, yasaya gre, uyuyor saylrd. Btn yarg evleri kapanrd; borlular yakala namazd; kk hrszlklar, dvme, ve saldn gibi kk sular cezalandnlmazd; ancak ihanet ve adam ldrme dikkate alnr ve bu sulular, byk aybal yeniden harekete gelinceye kadar tutukla ttrd. Satrn bayramnn biliminde kt ruhlar uzaklatunlm olurdu. ok sayda asker ve ar silah renkli bayraklarla, tam bir sava havas iinde hazrlandktan sonra "general, sulu eytanlara ve kt niyetli ruhlara et sunulan sunmaya balar (sululara, cezalarn ekmeden nce len vermek de treye uygun genel bir uygulamadr), onlar yemeye ve imeye arr, az sonra garip bir dille, harf ve saylarla iledikleri birok su ve kabahatten sulamaya balar onlan: lkeyi rahatsz etmek, filleri ve atlar ldrmek, vb.; btn bunlardan dolay cezalandrlmay ve lkeden kovulmay hakettiklerini syler onlara. Bunun zerine byk top son iaretle atelenir; bundan sonra, kardklan korkun grltyle eytanlar kovulsun diye btn toplar ve tfekler boaltr; buniann, eytanlan gerekten ve etkili bir biimde karacana inanacak kadar krdrler."29 Kamboya'da kt ruhlann kovulmas mart aynda olurdu. eytanlann oturma yeri olarak kabul edilen knk heykeller ve talar toplanr ve bakente getirilirdi. Burada, bir araya getirilebilecek kadar sayda fil toplanrd. Bir dolu nay gecesinde tfekler yaylm atei aar, fillere fkeyle eytanlan karmalan emredilirdi.30 Siyam'da eytanlann kovulmas ylda bir kez, eski yln son gnnde gerekletirilir. Saraydan bir iaret taban cas atelenir; ikinci duraktan buna yant verilir, bylece ate kentin en d giri kapsna ulancaya kadar duraktan duraa devam eder. By lece eytanlar adm adm kovulmu olur. Bu i biter bitmez, kovulmu
29 Baron, "Description of the Kingdom of Tongueen," Pinkerton'un Voyages and Travels, ix. 673, 695 ve dev.; Kar. Richard, "History of Tonauin," ayn yerde s. 746. Tavemier'nin treni anlat biraz farkl (Baron ok kt biimde eletiriyor onu). Ona baklrsa, Yeni Yl'da kt ruhlann kovulmas onurlu llere verilen kurban treniyl* birletiriliyor. Bkz. Harris, Voyages and Travels, i. 823. Aymonier, Notice sur te Cambodge, s.62.

KTLKLERN KOVULMASI

165

Fiji yerlisinin eytanlar kovmas.

Habeler, Afrika kabilelerinden biri.

KTLKLERN KOVULMASI

167

eytanlarn kente geri dnmesini nlemek iin kent duvarlarnn ev resine kutsanm bir ip sarlr. Bu ip sert ayrk otundan yaplm olup deiken krmz, san ve mavi izgilerle boyanmtr.31 Gney in Shan'lan ylda bir ate-ruhu kovar. Bu trenlerden birine 13 Austos 1868'de, Albay Sladen'in komutasndaki Ingiliz Misyonu tank olmu tur. Pazar yerinde boalar ve inekler kesilirdi; etin tamam satlrd, bir ksm piirilir ve yenir, kalan ise gn batannda tfeklerle atlrd. Topraa den et paralanmn sivrisinek olduklan, suya denlerinse slk haline dntkleri varsaydrd. Akamleyin, bakann adanlan gonglara vurur, borular alard; karanlk kerken mealeler atelenir ve nde mzisyenlerin yrd bir grup insan, bu mevsimde kt bir niyetle gizlendii varsaylan ate-ruhunu merkez yarg evinde arard. Daha sonra btn odalar ve baheler, kt ruhun bir gizlenme yeri bulabilecei her ke bucaa meale tutarak aranrd.32 Ylda bir eytanlarn ve ktln kovulmas bugn Avrupa'da bilinmeyen bir ey deildir. Dou Rusyal bir Fin halk* olan puta tapar Wotyaklar arasnda, kydeki btn gen kzlar yln son gn ya da Ylba gn, ulan dokuz yerinden yanlm sopalarla silahlanm olarak bir araya toplanrlar. Bunlarla evin ve bahenin her kesini "eytan kyden sryoruz" diyerek dverler. Daha sonra sopalar kyn altndaki nehire atlr, bunlar aknt aa srklendike eytan da onlarla birlikte bundan sonraki kye gider, oradan da kovulmas gerekir. Baz kylerde, bu kovma ii baka trl yaplr. Evlenmemi erkekler kydeki her evden dvlm, kabuksuz yulaf ve buday, et, brendi alr. B unlan tarlaya gtrr, bir kknar aac altnda bir ate yakarlar, yulaf ve buday piirip yanlannda getirdikleri yiyecekleri Issz yerlere git, eve girme" szlerini syleyerek yerler. Sonra kye dnerler ve iinde gen kadn bulunan her eve girerler. Gen kadnlan yakalar ve "Hastalk ruhlar sizi terketsin" diyerek kann iine atarlar. K aynatlm tahldan ve dier yiyeceklerin kalan btn evler arasnda
p 31 Bastian, Die Vlker des stlichen Asien, i, 237, 298, 314, 529 ve dev.; rallegoix, Royaume Thai ou Skim , i. 252. Pailegoix ile ayn dncede gibi grnen stian (s.314), aka, kovma iinin yln son gn yapldn belirtiyor. Ama her !s iin ylm drdnc aynda olduunu sylyor. Pallegoix'ya gre (i. 253) Siyam yu on iki kamer ayndan oluur, ilk ay da genellikle Aralk aynda balar. Dolaysyla m kovulmas genellikle, Kamboyada olduu gibi Mart aynda olur. J. Anderson, Mandalay toMomien, s. 308.

168

TANRIYI LDRME

katklar orannda bltrlr, her aile kendi payna deni yer. Malmyz yresinden bir Wotyak'a gre, delikanllar evde kimi bulursa onu atar karlara, buna da "eytan srme" denir; ayrca, kaynatlan tahln bir ksm "Ey tanr, hastalk ve veba verme bize, bizi orman ruhlarna teslim etme" szleriyle atee atlr. Fakat trenin en eskil biimi. Kasan Devletinden olan Wotyaklann yaptdr. Her eyden nce, leyin eytan a bir sunu sunulur. Sonra btn erkekler kyn orta snda ata binmi olarak toplanr ve hangi evden balayacaklarna karar verirler. ou kez ateli tartmalara neden olan bu soru zlnce, atlarn itlere balarlar ve krbalar, hlamur aacndan sopalar ve atelenmi dal demetleriyle silahlanrlar. Alevlenmi dallarn eytann en korktuu ey olduuna inanlr. Bylece silahlandktan sonra evle rin ve bahelerin her kesini korkutucu lklarla dvmeye balarlar, sonra kapy kapar ve dar atlm dmana tkrrler. eytan her evden karlncaya kadar evden eve bylece dolarlar. Sonra atlarna biner, vahi lklar atarak, sopalarm drt bir yana sallayarak kyn dna srerler. Kyn dna knca sopalarn atarlar ve eytan'a bir kez daha tkrrler.33 Dou Rusyal bir baka Fin halk olan Cheremissler. eytan evlerinden hlamur aacndan omaklarla duvarlar dverek kovarlar. eytan ormana kanca, aalan, daha sonra lende yenecek olan peynirli ve yumurtal reklerin bir ksmyla ta larlar.34 Arnavutluk'ta Paskalya Arifesinde delikanllar reineli aatan mealelerini yakp havada sallayarak alay halinde kyn iinde yrrler. Sonunda, "Oh, Kore! bu mealeleri nasl atyorsak, bir daha dnmeyesin diye seni de nehire atyoruz diyerek mealelerini nehire atarlar.35 Calabria'mn baz kylerinde Mart ay, byc kanlarn kovulmasyla balatlr. Kilise anlarnn sesiyle geceleyin yaplr bu i, insanlar sokaklarda kouup "Mart geldi" diye banr. Byc kanlarn Mart aynda ortalkta dolatn sylerler, tren ay boyunca her cuma akam tekrarlanr.36 Tirollerde byc karnn kovulmas
33 Max Buch, Die Wotjaken, s. 153 ve devam. 34 Bastian,Der Mensch in der Gesch'tchte, ii. 94. 35 J. G. von Haln, Albanesische Studien, i. 160. Kar. Cilt 1, s. 266. 36 Vincenzo Dorsa, La tradizione greco-iatina negli usi e nelle credenze popolar della Calabria Citeriore, s.42 ve devam.

KTLKLERN KOVULMASI

169

Maysn l'inde olur. Bir perembe gece yans reineli tahta paralan, kara ve krmz benekli am, stlce otu, biberiye ve akal erii dalla rndan yaplma demetler yaplr. Bunlar saklanr ve 1 Mays gn, ki liseden ilk kez tam balanma alacak olan erkekler tarafndan yaklr. Nisann son gn btn evler temizlenir, ard yemii ve sedefotuyla ttslenir. 1 Mays gn, akam an alar, akam karanl kerken "Byc kanlan yakma" ad verilen tren balar. Erkekler ve olan ocuklar krbalar, anlar, tencereler ve tavalarla bir grlt koparrlar; kadnlar buhurdanlar tar; kpekler zlr, havlayarak, bararak etrafta kotururlar. Kilisenin anlan almaya balar bala maz, direklerin zerine balanm olan dal demetleri atee verilir ve buhurdanlardaki gnlk tututurulur. Sonra evlerdeki btn ngrak lar ve yemek zilleri alnr, tencerelere, tavalara vurulur, kpekler havlar, herkes grlt yapmak zorundadr. Btn bu yaygara orta snda herkes avaznn kt kadar haykrr;
Byc, ka, ka buradan. Yoksa senin iin iyi olmaz.

Bundan sonra evlerin, bahelerin ve kyn evresinde yedi kez kou lur. Bylece byc kanlar gizlendikleri yerden dar pskrtlp kovulmu olur.37 svire, Brunnen'de, olan ocuklar On ikinci Gece, mealeler ve fenerler tayarak \e borular, sr anlan ve kamlarla byk bir grlt kararak alay halinde dolarlar. Bunun, ormann iki dii cini olan Strudeli ile Strateli'yi korkutup kard sylenir.38
37 Von Alpenburg, Mythen und Sagen Tirols, s.260 ve dev. Ktl kovalamann bir Westphalia ekli, Sntevgel. Sunnenvgel ya da Somnervgetin, yani kelebein dar srlmesidir. 22 ubat Aziz Peter Gn, ocuklar ev ev dolap kaplara ekile vurur ve iir eklinde birtakm szler syleyerek Sommervgei'i oradan gitmeye arrlar. Her evden hediyeler verilir onlara. Ya da evdeki insanlarn kendileri btn odalar dolar, Sunnenvgel i dan srmek iin kaplara vurur. Bu tren yaplmazsa eitli uursuzluklarn kacana inandr. Evi fareler, sanlar ve teki zararllar basacak, srlar hastalanacak, st kaselerinde kelebekler oalacaktr, vb. Woeste, Volksberlieferungen in der Grafschaft Mark, s.24; J.W.Wolf, Beitrge zur deutschen Mythologie, i.87; A. Kuhn, Westflische Sagen Gebruche und Mrchen, ii. 366-374; Montanus, Die Deutschen Volksfeste, Volksbruche..., s.21 ve dev. Jahn, D ie Deutschen Opfergebruche bei Ackerbau und Viehzucht, s.94-96. 38 Usener, "Italische Mythen," Rheinisches Museum, N.F. xxx. 198.

170

TANRIYI LDRME

15 Gnah Keileri
BURAYA KADAR verilmi olan rnekler, ktlklerin dorudan ya da dolaysz kovulmas snfna giriyor. Geriye, kt etkilerin ya gzle grlebilir bir biimde bedenletii, ya da en azndan maddi bir araca, bunlar bir halktan, kyden ya da kasabadan ekip alan bir ortama yklenmi olduu varsaylan ikinci snf kovulmalar rneklemek kalyor. Califomia'l Pomolar, yedi ylda bir ktlklerin kovuluunu kutlarlar, bu kutlamada ktlkleri klk deitirmi insanlar temsil eder. "Yirmi otuz adam soytan giysileri giyer, acayip ekilde boyanr ve balarna ii zift dolu kaplar koyar; sonra da gizlice evredeki da lara karlar. Bunlar eytanlar, ktlkleri kiiletirmek iindir. Bir haberci, toplant evinin tepesine kar ve kalabala bir konuma yapar. Akamleyin daha nceden saptanan bir iaretle, klk deitir mi adamlar, balan zerindeki zift dolu kaplar yanar durumda, yaba nl akim eytanlan temsil etmede dnebilecei, grlt, hareket ve giysilerden oluan btn o korku verici donammlanyla dalardan kente inerler. Dehete dm olan kadnlar, ocuklar canlanm kurtar mak iin kaar, adamlar bir ember iine alr onlan ve eytana kar atele dv verme ilkesine uygun olarak, ellerindeki mealeleri havada sallarlar, banriar, arrlar, ve soyguna gelmi olan kana susam eytanlann zerine lgnca saldrrlar; bylece korkun bir grnm yaratarak, lk atan, baylan, yiit koruyucularna sanlan yzlerce kadnn yreklerinde byk korku uyandrrlar. Sonunda ey tanlar toplant evine girmeyi baarr, adamlarn en yreklileri de ieri girer ve onlarla konumaya oturur. Btn bu gsterinin sonunda, adamlar glerini toplar ve eytanlar toplant evinden dan kovulur, yalandan yaplan ok byk kavga ve amatadan sonra dalara kova lanrlar."39 Baharda, nehir kylarndaki st aalan tam yeillen diinde, Mandan Kzlderilileri yllk byk enliklerini kutlarlar, en liin bir zellii de eytann kovulmasdr. eytan temsil etmek zere siyaha boyanm bir adam, ayrlktan kye girer, kadnlan kovalar ve korkutur, buffalo dansnda bir buffalo rol oynard, bunun amac,
39JS. Powers, Tribes o f California, s.159.

GN AH KELER

171

gelecek ylda ok sayda buffalo yetitirilmesini salamakt. Sonunda kyden kovalanrd, kadnlar slklar ve alayc szlerle peinden kova lar, sopalarla dver, zerine ta toprak atard.40 Kamboya Krallarnn saray, yln son gnnn gecesinde eytanlardan temizlenir. eytan klna girmi adamlar, sarayn avlusunda fillerle kovalanr. D an srldklerinde, sarayn evresine, onlar darda tutmak iin kutsan m bir pamuk ip gerilir.41 Assam'l dal bir kabile olan Kasyalar, ylda bir kez eytanlar kovarlar. Tren yl iinde saptanan bir ayda yaplr, trenin bir blmnde, bir su akntsnn iki yakasnda duran, suyun zerinde gerilmi bir ipin ucundan kuvvetle eken iki dizi erkek arasnda bir yarma yaplr. "Fransz-ngiliz" oyununa ben zeyen bu yarmada, bir yakadaki erkekler belki de eytanlar temsil ediyordur.42 Andalusia'da Carmona'da. yln bir gnnde olan ocuk lar rlplak soyulur ve zerlerine tutkal srlerek tyler yaptrlr. Bylece klk deitirmi olarak evden eve koarlar, insanlar onlardan saknmaya, evlerine girmelerini nlemeye alrlar 43 Bu tren belki de eytan lan yllk kovalama treninin bir kalntsdr. Bununla birlikte, kovulan eytanlar ou kez hi temsil edilmez
40 G.Catlin North American Indians, i. 166 ve dev.: ayn yazar, O-kee-pa, a Reli gious Ceremony, and Other Customs o f the Mandans. 41 Moura, Le Royanme de Camhodge. i. 172. Bu kitapta s. 164 ve dev, ile kar. 42 A. Bastan, Verhandl. d. Berlin. Gesellsch. f. A n th ro p o l.liil, s.lS l'de; kar. ay n yazar, Vlkerstamme am Brahmaputra, s.6 ve dev. Gney-dou Hindistanl Chokma'lar arasnda, bir rahibin vcudu bir araba zerinde yaklma yerine gtrlr, arabaya ipler balanr ve insanlar iki eit gruba blnerek ipin ularndan ters ynde aslrlar, "Bir yan iyi ruhlar, tekiyse ktlk glerini temsil eder. Yarma, birinci grubun kazanaca biimde dzenlenir. Bununla birlikte bazan, eytanlar temsil eden delikanllar ipi daha gl ekme eilimini gsterir, fakat eytan tarafndaki bu yakksz sertlii genellikle bir sopa bastrr. Lewin, Wild Tribes o f South-Eastern India, s. 185. Bu yarma Pisa'daki Campo Santo duvar resimlerinde anlatlan meleklerle eytanlar arasndaki yarmaya benziyor, Burma'da, kutsal bir adamn gmme treninde buna benzer bir yarma yaplr; fakat orada trenin ilk anlam unutulmua benziyor. Bkz. Sangermano, Description o f the Burmese Empire (1885 basm), s.98; Forbes, British Burma, s.216 ve dev. Shyway Yoe, The Burman, ii. 334 ve dev. 342, Bu tr trenler bazan baka bir amala dzenlenir. Dou Hindistan adalarnda, halk batdan yamur getiren bir rzgra gereksinim duyduunda, kydeki kadn, etkek, oluk ocuk btn insanlar iki gruba ayrlr ve uzun bir bambuyu iki ocundan eker. Fakat istenen rzgr batdan ekebilmek iin dou ucundaki grubun daha kuvvetle ekmesi gerekir bambuyu. Riedel, De sluik-en kroesharige rassen tussehen Selebes en Papua, s.282. Cingalese'ler, tanra Patin onuruna "Fransztagliz" oyununa benzer bir tren yaparlar. Forbes, Eleven Years in Cevlon (Londra !*40), i. 358. 43 Polk -lore Journal, vii. 174.

172

TANRIYI LDRME

de, onlar uzaklatran maddenin iinde ve gzle grnr arata grn mez bir biimde var olduu bilinir. Burada da, arasra yaplan kovmaiarla zamanl olarak yaplanlar arasnda bir ayrm yapmak uygun ola caktr. ilkiyle balayalm. eytanlar uzaklatran ara eitli trlerden olabilir, iyi bilinen bir tanesi kk bir gemi ya da teknedir. rnein, Ceram adasnn gney blgesinde, btn bir ky halk bir hastala yakalandnda, kk bir gemi yaplr, herkesin katklaryla toplanan pirin, ttn, yumurta vb. ile doldurulur. Geminin zerine kk bir yelken taklr. Her ey hazr olduunda, bir adam ok yksek bir sesle barmaya balar "Ey, siz btn hastalklar, siz btn iekler, stmalar, kzamklar, vb. siz ki o kadar uzun zamandr tazimlesiniz, o kadar yordunuz bizi, ama artk dn yakamzdan, bu gemiyi size hazrladk, yolculuunuza yetecek kadar nevale koyduk. Ne yiyecek, ne siri, ne pnang, ne de ttn sknts ekeceksiniz. Yola kn, terkedin bizi; bir daha da yaklamayn bize, buradan uzaklara gidin. Btn akntlar ve rzgrlar sizi hzla gtrsn buradan, yle tasn ki, gelecekte salkl ve erin iinde yaayalm, sizin zerinizde gnein doduunu bir daha hi grmeyelim." Bundan sonra on-on iki adam tekneyi kyya tar, ve karadan esen rzgrla srklenmeye brakr, hastalktan sonsuza kadar ya da en azndan gelecek defaya kadar kurtulduklarna inanrlar. Eer hastalk yeniden saldrrsa zerlerine, bunun ayn hastalk deil, bir bakas olduundan emindirler, vakti gelince onu da gndereceklerdir, eytann bindirildii tekne gzden kaybolunca, onu kyya gtren adamlar kye geri dner, bunun zerine bir tellal barr: "Hastalklar gitti, kayboldu, kovuldu, yelken ap uzaklat." Herkes koarak evin den kar, bu szleri byk bir sevinle birbirine aktarr, gonglar al nr, alg letleri ngrdatlr.44 teki Dou Hint adalarnda da genellikle benzeri trenlere bavu rulur. rnein, Timorlaut'da, hastala neden olan eytanlar yanl yola srklemek iin, iinde bir insan tasviri ve uzun bir yolculua yetecek kadar yiyecek olan kk bir prao (bir tr Endonezya kay ev.) aknt ve rzgrla srklenmeye braklr. Kayk denize a44 Franois Valentyn, Oud-en nieuw Ost-Indin, iii. 14. Backer, L Archipel Indien, s.377 ve dev. Valentyn'den kopya.

| j [ j j f ( j { j f \ j f | t

; j

GNAH KELER

173

lmca, insanlar, "Ey hastalk, git buradan; evine dn; bu yoksul toprakta ne iin var?" diye barr. Bu trenden gn sonra bir domuz kesilir ve etinden bir para da gnete yaayan Dudilaa'ya sunulur. Adamlarn en yals, "Yal beyim, sana yalvaryorum, torunlan, ocuklar, kadnlan ve erkekleri iyiletir ki domuz yiyebilelim, pirin yiyebildim, hurma arab iebilelim. Ben szmde dura cam. Sen kendi payn ye, kydeki herkesi iyiletir,"der. Eer prao insanlann yaad bir yerde karaya oturursa, hastalk orada ba gs terecektir. Bundan dolay karaya oturmu bir prao, ky halk arasnda byk bir korku yaratr, eytanlar ateten kaacaklan iin hemen yakarlar onu.45 Buro adasnda, hastalk eytanlann uzaklatran prao iki- metre uzunluundadr, yelkeni, krekleri, demiri vb. vardr ve ii yiyecekle doludur. Halk btn bir gn ve gece ganglar, davullar alar ve eytanlan korkutmak iin kouup durur. Ertesi sabah gl kuvvetli on delikanl, topraktan bir kap iinde suda bekletilmi ubuk larla insanlara vurur. Bunu yaptktan hemen sonra kyya koarlar, ubuklan prao'ya koyar, byk bir aceleyle bir baka prao'yu suya indirirler ve hastalk ykl prao'yu denizde uzaklara ekerler. Orada zerler ve ilerinden biri yle barn "iek-dede, git kendi isteinle git baka bir yeri ziyaret et; yolculuk iin yiyecek hazrla dk sana, verecek baka bir eyimiz yok artk." Karaya knca, btn halk hep birlikte denizde ykanr.46 Bu trende halkn ubuklarla dvlmesinin nedeni, besbelli hastalk eytanlanndan kurtulmaktr, bunu yapnca eytanlann ubuklara aktarld varsaylr. ubuklann aceleyle prao'ya yklenip hemen denize alnmas da bu yzdendir. rnein, Ceram'n i blgelerinde, iek hastal ya da bir baka has talk iddetlendiinde, rahip kutsanm dallarla btn evleri dver, daha sonra bunlar srklenip denize kadar gitsin diye nehire atlr;47 ayn ekilde, Rusyal Wotyaklar arasnda, eytanlan kyden kovmada kullanlm olan sopalar, aknt uursuz ykn srkleyip gtrsn diye nehire atlr. Amboina'da buna benzer bir amala hastann btn vcudu beyaz renkte canl bir horozla ovulur, daha sonra kk bir
45 Riedel, De sluik-en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, s.304 ve devam. 46 A.g.y. s.25 ve devam. 47 A.g.y. s.141.

174

TANRIYI LDRME

prao'ya yklenen horoz dalgalara braklr;48 Baar adalar denizindeyse, btn bir kyn hastaln denizde uzaklara tayacak olan tekneye, kydeki her evin mutfandan alnm kllerin konduu bir anak. Bir de btn hasta insanlarn iine tkrd bir baka anak konur.4 9 eytanlar kandrp peinden srklemesi iin tekneye hasta insanlar temsil edecek yapma bebeklerin konmas da rastlanmayan bir ey deildir.50 Hastalklar teknelerle uzaklatrma uygulamas Dou Hint Adalar snrlan tesinde de bilinmektedir. rnein Pasifik'te Yeni Hebride'lerin kuzeyinde kk bir ada olan Tikopia halk bir ksrk salg nna uradnda, kk bir kano yaparlar ve ieklerle sslerlerdi. Byk bakanlann drt olu bu kanoyu omuzlarna alp aday epe evre dolatrrlard, arkalarndan gelen ada halkndan bir ksm al lklar dverken, dierleri lklar atard. Yola k tk la r noktaya dndklerinde, kanoyu denize indirirlerdi.51 Bengal Krfezinde, Nicobar Adalan'nda, kyde fazla hastalk varsa ya da balk yakalanamyorsa, bunun suu ruhlara atlrd. Ruhlarn sunularla yattnlmas gerekirdi. Btn yaknlar ve dostlar arlr, koskoca bir domuz kzar tlr ve en iyi taraflar yenir fakat baz paralan l ruhlara sunulur. Sunu ynlan, ykselen deniz tarafndan alnp gtrlene kadar evin nnde braklr. Daha sonra, yzleri boyalar ve domuzun kanyla kr mzya boyanm rahipler, hastalk eytann yakalam gibi yapar ve yumruk yumrua bir savamdan sonra onu, yapraklardan yaplm ve elenklerle sslenmi bir model-tekneye girmeye zorlarlar, daha sonra da tekne ne rzgnn ne de deniz kabarmasnn tekrar kyya srkle
48 Riedel, a..y. s.78. A.g.y. s.357. 50 A.g.y. 266, 304 ve dev., 327, 357. Bu adalarda, hastaln yklendii kayklar uzaa gnderme konusunda baka rnekler iin, bkz. aym yaptta s.181, 210; Van Eck, "Schetsen van het e ilan Bali," Tijdschrift voor Nederlandsch Indi, N.S. viii. (1879) s.104; Bastian, Indonesiert,. i. 147; Hupe, "Korte verhandeling ver de godsdienst, zeden, enz. der Dajakkers," Tijdschrift voor Neerland's Irtdie, 1846, d. iii. 150; Campen, "De godsdienst-begrippen der Halmaherasche Alfoeren," Tijdschrift voor ndische Taal-land-en Volkenkunde, xxvii. (1882) s. 441; journal o f the Straits Brartch of the Royal Asiatic Society, No. 12, s.229-231; Van Hasselt, Volksbeschrijving van Midden-Sumatra, s.98. 51 J. Dumont D'Urville, Voyage autour du monde et d la recherche de La Perose, sur la corvette Astrolabe, v.311.

GN AH KELER

175

yemeyecei kadar uzaklara ekilir.52 Btn bir topluluun, toplanan eytanlarm ya da hastalklarm uzaklara gtren ara, sklkla bir hay van ya da gnah keisidir. Hindistan'n Orta Eyaletlerinde, bir kyde kolera bagserdiinde, gn batnmdan sonra herkes evine ekilir. Daha sonra rahipler, her evin atsndan bir sap alarak sokaklarda do lar, daha sonra bunlar kyn dousunda bir trbede bir pirin sunusu (gli) ve hintsafranyla yaklr. zerlerine zencefil srlm pililer duman ynne kovalanr, bunlarn hastal beraberlerinde gtreceklerine inanlr. Bunu yapamazlarsa, keiler denenir, en sonunda da btn domuzlar.53 Hintli Bhrlar, Mallnlar ve Kurmiler, kolera yaygnlatnda, bir kei ya da bir buffalo alrlar her iki durumda da hayvan dii ve olabildiince siyah olmaldr- hayvann srtna san bir bez paras iinde biraz tahl, karanfil ve slen tozu balarlar ve kyn dna srrler. Hayvan ky snrlan dna kanhr ve bir daha dnmesine izin verilmez.54 Saar kenti ve askeri kamp lardaki insanlar iddetli bir gribe yakalannca, "Sagar'n yal Kra liesi Dowager'den, bu byk felaketten kurtulmak iin yakarma ama cyla grltl bir dini alaya izin vermemi isteyen bir dileke aldm. Bu alaya katlan erkekler, kadnlar ve ocuklar 'ilahiler okurken sesle rini ykselterek', btn gleriyle pirinten tencere ve tavalara vura rak, bulabildikleri yerlerde tabancalan ateleyerek alayn grltsn artrmak iin ellerinden geleni yapacaklard. Bu grltl kalabalk, nlerinde, her aile elde edilecek yarardan payn alabilsin diye ortak laa satn alnm bir buffaloyu kovalayacakt. Buffaloyu, sekiz mil uzaa kadar kovalayacak, orada, onu yakalayabilen biri tarafndan zgr braklacakt. Eer hayvan geriye dnerse, hastalk da onunla birlikte geriye dnecekti ve ayn tren yeniden yaplacakt... Bununla birlikte, sonunda bu hayvann bir kei olmasna karar verildi; ayn ekilde kalabalk tarafndan dan srld. Salgn hastalk olduu her durumda byle grltl trenlere izin vermem iin bana bavuru
52 Roepstorff, "Ein Geisterboot der Nicobaresen," Verhandl. der Berlin Gesellsch. / Anthropologie (1881), s. 401. Siyamlilar, insanlan iyiletiimek iin ayni ilkeyi ttygularlar, bkz. Bastian, Die Vlker des stlichen Asien , iii. 295 ve dev., 485 ve devami. ^ Panjab Notes and Queries, i. No. 418.

176

TANRIYI LDRME

lurdu."55 Bir keresinde, Pitiurada grip hastal arttnda, bir adam, kendi buluu kk bir araba yapt, bir ift gnah keisini bu arabaya kotu ve uzakta bir ormana srp orada keileri zgr brakt. O saat ten hemen sonra hastalk kasabadan tamamen kayboldu. Keiler bir daha geri dnmediler; dnm olsalard, "hastalk da onlarla birlikte geriye dnecekti."56 Gnah keisi dncesi, Dou Ghatlann yaylala rnda bilinmeyen bir ey deildir. 1886'da, aniden patlak veren bir iek hastal srasnda, Jeypur halk, bir keiye "puja" yap ve Ghat'lara doru yrtt ve ovalk bir yerde zgr brakt.57 Gney Konkan'da kolera bagsterince, kyller zeri krmz tozla kapl bir sepet halanm pirin, salgm temsil eden aatan yaplm bir bebek ve bir horoz tayarak alay halinde tapmaktan kyn en u snrna kadar yrdler. Ky snrnda horozun kafas kesildi ve vcudu snrdma atld. Bylece kolera bir kyden tekine aktarldndan, ikinci ky de ayn treni yaparak afeti komularna geirirdi, bu yolla ok sayda kyde de ayn eyler yaplrd.58 Aymara Kzlderilileri bir sal gn hastala uraynca, salgna uram kiilerin giysilerini bir lama'ya ykler, hayvan dalara srerlerdi, hayvann salgn hastal da beraberinde gtrecei umulurdu.59 Gnah keisi bazan da bir adam olur. in'deki ilkel kabilelerden bazdan, afete kar bir korunma olarak, gnah keisi roln oynayacak, kaslan gl bir adam seerler. Adam, yzn boyayla boyadktan sonra, btn hastalk yapan zararl etkileri yalnzca kendi zerine ekmek amacyla bir sr maskaralk yapar. Kendisine bir rahip de yardm eder. Sonunda gong ve tamtam alan kadnlarn eliinde erkekler tarafndan sk bir ekilde kovalanan gnah keisi kasabadan ya da kyden dar srlr.60 Hindularn [bulac bir hayvan hastal olan] murrain! bir tedavi yolu, Chamr kastndan bir adam tutmak, yzn kyden teye dndrp kzl-kor halinde bir orakla dalamak ve hastal da yanma alp gtrmesi iin onu cangla srmektir. Adamn bir daha geri dn memesi gerekir.61
55 A.g.y. ii. No. 1127. 56 A.g.y. ii. No. 1123. 57 F. Fawcett, "On the Saoras) (ya da Savaras)" Journ, Anthrop. Soc. Bombay, i. 213 not. 58Journ. Antrop. Soc. Bombay, .37. 59 R.Adree, Etnographische Paratlelen md Vergleiche (ilk dizi), s.30. 60 J. H. Gray, China, ii. 306. 61 Panjab Notes and Queries, i. 598.

GN AH KELER

177

Ktlklerin bir gnah keisi ya da baka bir maddi ara yoluyla dolayl kovulmas, onlann grnmez bir ekil altnda dolaysz kovul mas gibi, zamanl olmaya ve benzeri bir amala yaplmaya eilimli dir. rnein, Leti, Moa ve Lakor halk her yl, genellikle mart aynda btn hastalklarn denize salar. ki metreye yakn uzunlukta bir prao yaparlar, yelken, krek, dmen, vb. ile donatrlar, her aile praonun iine biraz pirin, meyva, bir kmes hayvan, iki yumurta, tarlalar tahrip eden zararllardan, vb. koyar. Sonra, "Her trl hastal bura dan uzaklatr, baka adalara, baka topraklara gtr onlar, douya uzanan, gnein doduu yerlere dat onlar" diyerek denize salarlar praoyu.62 Bomeo'lu Biajalar her yl denize, halkn gnahlar ve ans szlklaryla ykl bir kayk gnderirler. Denizde bu uursuz kaya rastlayan herhangi bir geminin tayfalar kayn ykl olduu btn aclar ekecek demektir.63 Nicobar adas oturanlar, her yl, kurak mevsimin balangcnda bir gemi modelini kylerinden geirirler. eytanlar kulbelerden kovalanr ve kk gemiye doru srlr, daha sonra gemi denize indirilir ve rzgrda srklenmeye braklr.64* Hindistan'da Sucla-Tirthada halkn birikmi gnahlarnn iinde bulunduu, topraktan yaplm bir mlek (ylda bir kez?) nehrin akntsna braklr. Sylenceye gre, bu tre, bir dizi perhiz ve kefaret treniyle gnahlarn balatma abasndan sonra beyaz yelkenli bir tekne iinde nehirde dolamaya braklan gnahkr bir rahiple balamti. Beyaz yelkenler siyaha dnerse, gnahlarnn balanm olduunun bir belirtisi olacakt bu. yle de oldu, ve rahip nee iinde tekneyi, gnahlaryla birlikte denize srklenmeye brakt.65 in'deki birok ilkel kabe arasnda, her yln nc aynda byk bir enlik yaplr. Halk, geen on iki ayn ktlklerinin toptan ortadan kaldrl dn sand iin duyulan genel bir sevinle kutlanr. Bu ortadan kal drma iinin yle yaplaca varsaylr: i barut, ta ve demir para laryla doldurulmu, topraktan yaplma bir kp topraa gmlr. Yere, bu kpe kadar uzanan bir iz zerine barut dklr; bir kibrit aknca, kp ve iindekiler havaya uurulur. Talar ve demir para
62 Riedel, De sluik-en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, s. 393. 63 Bastian, Der Mensch in der Geshichte, ii. 93. ^ A .g y . ii. 91, 65 Asiatic Researches, ix. 96 ve devam.

178

TANRIYI LDRME

lan, geen yln hastalk ve felaKetlerini temsil eder, patlamayla bunlann dalmasnn hastalk ve felaketleri uzaklatrdna inanlr. enlik bir sr elence ve ikiyle kutlanr.66 Gine'de Old Calabar'da eytanlar iki ylda bir kovulur. Sopalardan ve bambulardan nabikem ad verilen birtakm figrler yaplr ve kasabada eitli yerlere konur. Bu figr lerden bazlan insanlan, tekilerse kulan, tim ahlan, vb. temsil eder. drt hafta sonra, eytanlann bu figrler iine yerleecei umulur, Bunlann tmnn kovulaca gece gelince, halk sevinle dan frlar evlerinden, bo keleri dver, btn gleriyle barr. Ate alr ve nabikem'ler iddetle paralanr, yaklr ve nehre atlr. Elenceler sabaha kadar srer ve kasabann iki yl sreyle kt etkilerden kurtul mu olduuna inanlr.67 Warren Hastingsin Tibet'e gnderdii Ingiliz elisi Mr. George Bogle, Teshu Lama'nn bakenti Teshu Lumbo'da Tibet Yeni Yl ilk Gn kutlamalanna tank olmutur. "Kt zerine tebeirle yaplm olan bir insan resmi yere uzatld. Olanlardan hibir ey anlamayan bana biraz sama gibi gelen birok garip tren yapld bu resim evresinde; meydann bir kesinde byk bir ate yaklarak resim boylu boyunca onun zerinde tutuldu, yanc eylerden yaplm olduu iin de bir sr dum an ve p a tla m a iinde yok oldu.,B unun bir eytan figr olduu sylendi."68 Bat H im alaya halkndan bazlar y ln b ir gnnde bir kpek alr, kendir, kenevir vb. eylerden yaplan ik ilerle sarho eder ve ekerle
m eyle besledikten sonra kyn evresin de d olatrr, sonra da serbest brakrlar. D aha sonra kovalayp ta ve sop alarla ldrrler, bunu yapnca hibir hastalk ya da u ursuzluun y l b o y unca kye ura m ayacana inanrlar.69 Breadalbane'n b az blgelerinde Ylba

Gn kapya b ir k p ek gtrp b ir para ek m ek verm ek ve "Uzakla


buradan kpek! Bu ylm sonuna k ad ar b u evde in san la n n bana ne

kadar lm gelecek, ya d a ne kadar s r kayb olacaksa, hepsi senin


66 J.H. Gray, China , ii. 306 ve devam , !5 7 T.J. Hutchinson, I m p r e s s io n s o f W e s te r n Africa, s. 162. Bogle ve Manning, T ib e t, hazrlayan: C.R. Markham, s. 106 ve devam. 69 E.T. Hatkinson, "Notes on the History o f Religion in the Himalaya of the NorthWest Provinces, J o u r n a l o f the Asiatic Society o f Bengal, liii. kesim, i. (1884), s.62.

GNAH KELER!

179

Cadlarn dikenlere taklmas iin ahrlarn eiklerine dikenli allar konur.

180

TANRIYI LDRME

Bir Tibet eytan.

GNAH KELER

181

bana gelsin!" diyerek kpei kovalamak gibi bir tre vard70 bir zamanlar. Yeni Yl enliinde Iroquoi'lerin her yl kurban ettikleri beyaz kpeklere, yle grnyor ki, gnah keileri gzyle baklr ya da baklyordu. 1841 Ocanda bu trene tanklk etmi olan Mr. J. V. H. Clark'a gre, enliin ilk gnnde kydeki btn ateler sndr lyor, klleri rzgra savruluyor, akmak ta ve elikle yeni bir ate yaklyordu. Ertesi gn, garip giysiler giymi adamlar ky dolayor ve halkn gnahlarn topluyordu. enliin son gnnn sabahnda, krmz boya, katr boncuu, ty ve kordelalarla sslenmi iki beyaz kpek dolatrlyordu. Ksa bir sre sonra bunlar bouluyor ve bir merdiven zerine aslyordu. Bunun ardndan tabancalar patlyor, na ralar atlyordu, yarm saat sonra kpekler eve alnyordu, "orada hal kn gnahlar onlara aktarlyordu." Bundan sonra kpekler bir odun yn zerinde yaklyordu.71 Rahip Mr. Kirkland'n geen yzylda yazdna gre, zerinde beyaz kpeklerden birinin yakld odun ynndan kan kller kyn iinde dolatrlr ve her evin kapsna serpirdi.72 Bununla birlikte, daha nce de grdmz gibi, eskiden Iroquoi'ler ktlkleri dolaysz olarak kovarlard, gnah keisi arac lyla deil.73 Yahudiler ylda bir kez halkn btn gnahlarn bir keinin bana yerletirir ve keiyi le salarlard.74 zerine halkn gnahlarnn zamanl olarak yerletirildii gnah keisi bir insan da olabilir. Quorra Nehri kysndaki Onitsha'da her yl, lkenin gnahlarn uzaklatrmak iin iki insan kurban edilir. Kurbanlar ortak katkyla satn alnr. Geen yl iinde, kundaklk, hrszlk, zina, byclk vb. byk gnahlar ilemi olan herkesin 28 ngugas ya da 2 'in biraz zerinde bir katkda bulunmas beklenir. Bu
70 Scotland, and Scotsmen in the Eighteenth Century, Oehtertyrel loh Ramsey'in yazmasndan haz.: Alex. AUardyce (Edinburgh, 1888), ii. 439. 71 W.M. Beauchamp, "The Iroquois White Dog Feast, American Antiquarian, vii. 72 A.g.y. s. 236; T. Dwight, Travels in New England and New York, iv. 202. ^ Bkz. Cilt 2. s. 155 ve devam. ' Leviticus XVI. ada Yahudiler, Yeni Yln balangcndan dokuz gn sonra, , faret enliinin arifesinde beyaz bir horoz kurban ediyor. Ailenin babas, "bu horoz ^nm yerime gesin, benim yerimi alsn, lm bu horozun zerine olsun, mutlu bir yaamsa bana ve btn sraillilere balansn" diyerek horozu kez kendi bana Vurur- Dala sonra horozun grtlan keser ve hayvan iddetle yere arpar. Bars aklar evm atsna atlr. Etiyse nceleri yoksullara verilirdi. Buxtorf, Synagoga Judaica,

182

TANRIYI LDRME

ekilde toplanan para lkenin iine gtrlr ve "btn bu irkin su lar iin biri lke, biri de nehir adna kurban olarak sunulmak zere" hastalkl iki insan almaya harcanr. Bunlar ldrmek zere komu bir kyden ki adam kiralanr. Rahip J. C. Taylor, 27 ubat 1858'de bunlardan birinin kurban ediliini gzleriyle grmtr. Kur ban, on dokuz yirmi yalarnda bir kadnd. Kraln sarayndan nehire kadar, aa yukar iki millik yolda yzkoyun yerde srklenerek gtrld. Ona elik eden halk "Gnahkr! Gnahkr!" diye bar yordu. Ama, "lkeden ktlkleri uzaklatrmakt. Kadnn vcudu, kendilerinin btn gnahlar sanki bylece uzaa tamyormu gibi, acmasz bir ekilde srkleniyordu."75 Siyam'da, bir zamanlar yln herhangi bir gnnde, iretten sal bozuk bir kadn seip bir teskere zerinde, davul ve obua mzii eliinde caddelerden geirme tresi vard. Kalabalk, kadna hakaretler eder, zerine pislik atard; kadn kentin her tarafnda dolatrdktan sonra bir gbre yn zerine ya da kale duvarlarnn dnda bir dikenli it zerine atarlar, bir daha kentin duvarlar iine girmesini yasaklarlard. Kadnn bu ekilde havann ve kt ruhlarn btn kt etkilerini kendi zerine ektiine inanlrd. 6 Nias halk, lkeyi temizlemek ve tanrlarn ltfunu kazanmak iin bir kamu kurban olarak ya bir krmz at veya buffalo kurban eder, Eskiden, sylendiine gre, buffaloyla ayn kaza bir insan da balanr, hayvan kesilince adam oradan uzaa srlrm; hi kimse onu evine alamaz, onunla konuamaz ya da ona yiyecek veremezmi.7 7 Hi kukusuz, adamn, halkn gnahlarn ve talihsizliklerini uzaklatrd varsaylyordu. Tibet'te, gnah keisi treninin baz garip zellikleri var. Tibei Yeni Yl, yaklak 15 ubat'ta kan yeni ayla balar. Bundan yirmi gn sonra bakent Lhs ynetimi normal yneticilerin elinden ali' nr ve Debang Manastrndan, bu ayrcalk iin en yksek cret deyen bir keie verilir. Kazanan teklifiye Jalno denir; adam.

i j j i j j j j

73 S. Crowther ve J.C. Taylor, The Gospel on the Banks o f the Niger, s. 343, 345Kar. I.F. Scln ve S. Crowther, Journais, s.48 ve dev. J.Africanus B. Horton (WesI A f rican Countres and Peoples, s.185 ve dev.) bu treyi tamamen Taylor'm yaptnda0 anlatyor 76 Turpin, "History of Siam", Pinkerton'un Voyages and Travels'inde, ix. 579. 77 Kdding, "Die Bataksche Gtter," Allgemeine Missions-Zeitschrift, xii. (1885),* 476, 478.

Bolua salnm bir Yahudi gnah keisi.

184

TANRIYI LDRME

Nil'e insan kurban edilmesi.

GNAH KELER

185

durumu Lhas sokaklarnda elinde gmten bir asa tayarak dola rken ilan eder. Btn komu manastr ve tapmaklardan keiler ona sayg sunmak zere bir araya gelir. Jalno, yetkesini kendi kan iin en keyfi ekilde kullanr, pein para olarak ald btn cezalar ken disinin olur. Salad kazan, pein dedii parann yaklak on kat dr. Adamlar, kent sakinlerinden herhangi birinin cezay gerektiren bir davrann yakalamak iin btn kenti dolar. Lhs'daki her ev bu sre iinde vergiye balanr, en kk bir kabahat, acmasz id dette cezalarla cezalandrlr. Jalno'nun bu iddeti, yirmi gn dolun caya kadar, btn alan snflan kentin dna uratr. Bu arada, btn rahipler komu yrelerden Mchindrnth tapmana r, orada dinsel trenler yaparlar. Tapnak ok byktr, kentin ortasna kurulmutur, ar ve dkkanlarla evrilidir. Tapnaktaki putlar altn ve deerli talarla ilenmi pahal eylerdir. Yirmi drt gn sonra Jalno'nun yetkesi sona erer, oysa kendini hl yetkili saymaktadr, on gn daha eskisi gibi keyfi tarzda davranr. Bu on gnn ilkinde, rahip ler eskisi gibi Mchindrnth tapmanda toplanr, halk arasndaki hastalklardan ve dier ktlklerden korumas iin tanrlara yakarr, "ve bir bar-sunusu olarak bir insan kurban ederler. Adam bile bile ldrlmez, ama ona uveuianan tren ou kez ldrc olur sonun da.7 Bana tohum salr, yz yan beyaz, yan siyah boyanr. Onuncu gn, Lhs'daki btn askeri birlikler tapmaa yrr ve nnde sraya dizilir. Kurban tapnaktan dar kanlr ve orada toplanm kalabalktan kk hediyeler alr. Daha sonra Jalno ile ak atr; eer kurban kazanrsa ok ktlk olaca hissedilir, ama Jalno kazanrsa, byk sevin gsterilerinde bulunulur, nk kurbann tanr tarafndan kabul edildiine, onun Lhs halknn btn gnahla rn tayabileceine inanlr. Bunun zerine yz yan siyah, yar be yaza boyanr, zerine bir deri ceket giydirilir ve kentin duvarlarna doru yrtlr, btn halk yuh ekerek, bararak ve arkasndan yaylm atei aarak onu izlemektedir. Kentin dna srlnce, insanlar geri dner, kurbansa Sme manastrna gtrlr. Bundan ksa sre sonra lrse, halk bunun bir uur iareti olduunu syler; ama
78 Sz edilen tren metinde anlatldna gre onuncu gnde yaplan tren
olabilir.

186

TANRIYI LDRME

lmezse, btn yl bir mahkm olarak manastrda tutulur. Ancak bun dan sonra Lhs'ya dnmesine izin verilir.79 Birazdan greceimiz gibi, insan gnah keileri klasik eskil a larda ok nlyd; Ortaa Avrupa'snda bile trenin tmyle ortadan kalkmad grlyor. Thringen'de Haberstadt kasabasnda arlman tarafndan kurulduu sylenen bir kilise vard. Bu kilisede her yl, iren gnahlara batm olduuna inanlan bir adam seilirdi. Paskal yadan nceki perhizin (Lent) ilk gnnde adam yas giysileri giydiril mi, ba sarlm olarak kiliseye getirilirdi. Duann bitiminde kili seden kovulurdu. Krk gnlk perhiz boyunca, ne bir kiliseye girerek, ne de insanlarla konuarak plak ayakla kentin iinde dolar dururdu. Kilisenin zel grevli rahipleri srayla beslerdi onu. Gece yansndan sonra sokaklarda uyumasna izin verilirdi. Paskalya Yortusundan nceki cumadan bir gn nce, kutsal ya treninden sonra yemden kiliseye kabul edilir ve gnahlan balanrd. Halk ona para verirdi. Adem adn alr ve susuz olduuna inanlrd.80 svire'de Entlebuch'ta geen yzyln bitimine kadar, her yl bir gnah keisinin kovulmas tresi, "Posterli"nin kyden komu kyn topraklarna srlmesi treninde sregelmiti. "Posterli"yi yal bir byc ya da bir kei veya eek klna girmi bir delikanl temsil ederdi. Borulann, klarnetlerin, anlarn, krbalann vb. kard kulaklan sar edici bir grlt arasnda kovalanrd delikanl. "Posterli"yi bazan da bir kzak zerinde ekilen ve komu kyn bir kesinde terkedilen bit kukla temsil ederdi. Tren, Noel'den nceki son haftann perembe gn yaplrd.8 1 Gnah keisi bazan da kutsal bir hayvandr. Malabar halk, ee, Hindulann gsterdii saygnn aynm gsterir: onu ldrmeyi ve yemeyi "insan ldrme ya da kastl cinayet kadar irkin bir su olarak kabul ederler." Ama yine de "Bramanlar halkm gnahlarn bir ya da iki inee aktanr, hem inekler hem de bu Hayvanlara yklenmi olan Gnahlar oradan uzaklatnlr, Braman'm belirtecei bir yere
79 "Report of e Route Survey By Pundit from Nepal to Lhasa" ... Journal Royai Geogr. Soc, xxxviii. (1868) s.167, 170 ve dev.; "Four Years' Jomeying throught Great Tibet, by one of the Tran s -Himalay an Explorers, " Proceed. Royai Geogr. Soc. N.S. vii. (1885) s.67 ve devam. 80 Aeneas Sylvius, Opera (Ble 1571), s.423 ve devam. 81 Usener, "Italische Mythen," Rheinisches Museum, N.F. xxx. 198.

j I } I I i I i \ ; ; j J j i i
J I Ti 1

GNAH KELER!

187

gtrlr."*2 Eski Msrllar bir boa kurban ettiklerinde, kendi bala rna ve Msr toprana gelecek olan btn ktlkleri hayvann bana (beddua ederler) arrlar, bundan sonra boann ban ya Yunanllara satarlar ya da nehre atarlard.83 mdi bizce bilinen tarih lerde Msrllarn genellikle boalara taptklar sylenemez, nk onu ounlukla kesip yedikleri grlmektedir.84 Ama birok rnek, bizi, balangta inekler kadar boalarn, btn bykba hayvanlarn da Msrllarca kutsal sayld sonucuna gtryor. nk btn inekler kutsal saylp kurban edilmemekle kalmayp, boalar da zerlerinde belli doal iaretler tamadka kurban edilmezlerdi; bir rahip, kurban edilmeden nce boalar bir bir incelerdi; belli iaretleri tayorsa, hayvann zerine, kurban edilebileceini gsteren iaretini koyard; eer biri, iaretlenmemi bir boay kurban ederse lme mahkm olurdu. Ayrca, kara boalar Apis ve Mnevise, zellikle de ilkine, tapnmann Msr dininde nemli bir yen vard; doal bir lmle len btn boalar, kentlerin kenar mahallelerinde dikkatle gmlr, bunlarn kemikleri daha sonra btn Msr'dan birer birer toplanr ve bir tek yere gmlrd; byk sis trenlerinde bir boa kurban edilirken btn tapnanlar gslerini dver, yas tutarlard.85 yleyse, boalarn balangta, ineklerinse her zaman Msrllarca kutsal sayldn, bana halkn ansszlklarm ykleyerek kestikleri boann bir zamanlar kutsal bir gnah keisi olduunu karsamakta genellikle haklyz. Orta Afrikal Madi'lerin her yl kestikleri koyunun da bir gnah keisi olmas olaslk d grnmyor, ayn varsaym Zunilerin kaplumbaa kurbann da ksmen aklayabilir.86 Son olarak, gnah keisi kutsal bir insan da olabilir. rnein, Hin distanl Gond'lar Kasm aynda, rnlerin koruyucusu Ghansyam Deo'ya taparlar; enlikte tannnn kendisinin, tapmanlardan birinin bana indii sylenir: adam birden bir nbete tutulur, bir sre sende ledikten sonra cangla doru koar, orada kendi bana braklrsa l
82 J: Thomas Phillips, Account o f the Religion, Manners, and Learning o f the People o f Malabar, s,6, 12 ve devam. 83 Herodotos, ii. 39. 84 Herodotos, ii. 38-41; Wilkinson, Manners and Customs o f the Ancient Egypti ans, iii. 403 ve dev. (1878). 85 Herodotos, I.e. 86 Bkz. Cilt 1, s. 95 ve dev., 133 ve dev.

188

TANRIYI LDRME

drp leceine inanlr. Bunun iin de geri getirilir, fakat b ir iki gn kendine gelem ez. "B uradaki dnce, b ir adam n, kyn geriye kalan ksmnn gnahlar iin bir gnah keisi olarak seilm esidir.87 Dou K afkasya Arnavutlar A y tapm anda birtakm kutsal kleler barnd rrd, bunlarn birou esinliydi ve kehanet gsterirdi. Bu adam lardan biri allan esin belirtilerinden daha fazlasn gsterip, cangldaki Gond gibi, ormanlarda tek bana bir aa bir yukar dolamaya bala dnda, ba rahip onu kutsal bir zincirle balatr ve bir yl sreyle lks iinde beslerdi. Yln sonunda vcudu merhemle yalanr ve kur ban edilmek zere gtrlrd. i bu insan kurbanlar ldrmek olan ve bu ite bir hayli ustalk kazanm olan bir adam , kalabalktan ne kar ve kurbann yan tarafna kutsal bir mzrak atarak kalbini delerdi. ldrlen adamn yere d eklinden, lke halknn refah konu sunda belirtiler karlrd. Daha sonra vcudu belli bir yere gtrlr, btn halk bir amma treninde orada bulunurdu.8* Bu son durum,

aka gsteriyor ki, halkn gnahlar kurbana aktarlmaktadr, tpk Yahudi rahibin, elini hayvann bana koyarak halkn gnahlarn gnah keisine aktar gibi; adamn kutsal ruh tarafndan ele geiril mi olduuna inanld iin de, halkn gnahlarm ve anszlklarn alp gtrmesi iin ldrlen bir insan-tannmn kukusuz bir rneini gryoruz burada. Bir kyn ya da blgenin birikmi gnahlarnn topluca uzaklanlmas tresi konusundaki bu aratrma, baz genel eyler getiriyor akla. nce, benim ktln dolaysz ve dolayl kovuluu dediim eylerin, ama ynnden birbirinin ayn olduu tartlmaz; dier bir deyile, ktlklerin grnmez olarak m kavrand yoksa bir maddi biim iinde mi bedenletirildii, tamamen trenin ana amacna bir halka m usallat olm u olan btn ktlklerin tmden temizlenmesin den bak a bir ey deildir bu bal bir durumdur. ki tr kovmay birbirine balayacak herhangi bir baa gerek olsayd, ktlkleri bir tekne iinde uzaklatrmaya benzer bir uygulamayla salanrd bu. nk burada, bir yandan ktlkler grlmez ve elle tutulmazdr; te
87 Panjab Notes arid Queries, ii. No. 335. 88 Strabon, xi. 4, 7. Kurban edilen bir insann banda durma tresini Demosthenesle karlatrn, s.642; Pausanias, iii. 20,9.

GNAH KELER

189

190

TANRIYI LDRME

GNAH KELER

191

yandan, onlar uzaklatracak grlr ve elle tutulur bir ara vardr. Gnah keisi de byle bir aratan baka bir ey deildir. kinci olarak, ktlklerin genel temizliine zamanl olarak ba vurulduunda, tren kutlamalar arasndaki sre ounlukla bir yldr; trenin yapld zamansa mevsimin ok belirgin bir deiimine denk der kuzey kutbu ve lman blgelerde kn bitii, tropik blgeler deyse yamur mevsiminin sonu ya da balangc gibi. Bu tr iklim deimelerinin, zellikle kt-beslenen, kt-giyinen, kt-bannan yabanllar arasnda, yaratabilecei lm oranndaki art, ilkel insan tarafndan eytanlarn ii olarak grlr, bu nedenle koyulmaldrlar. New Britain'de ve Peru'da eytanlarn, yamur mevsiminin balang cnda kovulmalarnn ya da eskiden kovuluyor olmalarnn nedeni budur. Bir kabile tarma baladnda, ktlklerin genel olarak kovu lu zaman, doallkla tarm ylnn byk dnemlerinden birine ek im ya da hasat uydurulmaya allr, fakat ounlukla bu dnem ler zaten mevsim deiikliklerine denk dt iin, avclktan ya da obanlktan tarmsal yaama gei, bu byk yllk treni kutlama zamanndaki herhangi bir deiiklii ierecei sonucu kmaz bun dan. Hindistan ve Hindikutaki tarmc topluluklarn bazs, daha nce de grdmz gibi, eytanlardan arnmay hasatta, tekilerse ekim zaman yapar. Fakat, hangi mevsimde yaplrsa yaplsn, ktlklerin toptan kovulmas, genellikle yeni yln balangcn belirler. nk, insanlar yeni bir yla girmeden nce gemite kendilerine musallat olmu olan dertlerden kurtulma telana der; bundan dolay, o kadar ok sayda halk arasnda iroquoiler, Tonquin'liler, Siyamhlar, Tibetliler vb yeni yl, kt ruhlarn, kamunun katld dini trenlerle kovulmasyla balatlr. nc olarak, eytanlarn kam u tarafndan ve zamanl olarak kovuluunun genellikle bir izinli dnemin izledii ya da ondan sonra byle bir dnemin geldii gzlemlenecektir: bu sre iinde toplumun her zamanki snrlandrmalar bir kenara atlr, en ciddileri dnda btn sular, kabahatlar, cezaiandnlmakszn ilenebilir. Gine ve Tonkin'de, bu izin dnemi halk tarafndan eytanlarn kovuluundan nce gelir; Lhsa'da gnah keisinin kovuluundan nce normal ynetimin askya alnmas ise belki de buna benzer bir genel izinin

192

TANRIYI LDRME

kalntsdr. Ho'lar arasnda izin dnemi eytann kovuluundan sonra dr. Iroquoi'ler ansnda bunun, ktlklerin kovulmasndan nce mi sonra m geldii pek belirgin deil. Ne olursa olsun, bu gibi durum larda btn normal davran kurallarnn olaanst gevemesi hi kukusuz onda nce geien ya da onu izleyen bir ktlklerin genel temizlenmesi olay ile aklanacaktr. Bir yandan, ktlklerden genel bir kurtulu ve btn gnahlarn balanmas, hemen gerekleecek bir umut olduunda, insanlar, yaklamakta olan trenin hzla ykselt tikleri gnah etelesini silip gtreceine inanarak, tutkularnn diz ginlerini salverirler. te yandansa, tren yaplp bittikten hemen soma, insanlarn kafalar, genel olarak iinde yaadklar ktlklerle ykl havann eziciliinden kurtulmu olur; ve ilk sevin basknnda, trelerin ve ahlk kurallarnn koyduu snrlan aarlar. Tren hasat zaman yapldnda yaratt sevin, bol yiyecek elde etmi olmann meydana getirdii fiziksel refah durumuyla daha da uyarlm olur.8 9 Drdnc olarak, kutsal bir insann ya da bir hayvann gnah keisi olarak kullanl da zellikle dikkat ekecek bir eydir; gerekS9 Nepai'de kutlanan Dassera enliinde, bir izinli dnemden sonra eytanlarn ylda j bir kez kovuluunun bir baka rneini gryor gibiyiz. enlik Ekim ayuun banda , yaplr ve on gn srer. "enlik sresince her snftan halk arasnda genel bir tatil vardr. j Kathmandu kentinin bu srada annmas gerekir, ama artlma su ile yaplmaktan ok j dualarla gerekletirilir. Btn mahkemeler kapaldr, hapisteki btn mahkmlar kent j snrlarnn dna gtrlr... Kalendar temizlenir, ya da Dassera'da tutuk evlerindeki t btn mahkmlar serbest braklr bu zamanda." yle grnyor ki, izin dneminin bir j izidir bu. Bu srada "efendilerin, ylda bir kez, geen yl iinde baarl bir alma gstermi olan hizmetlilere para, giyecek, buffalo ya da kei vb. bir hediye vermesi gibi genel bir tre vardr. Bu bakmdan, devam etmekte olan len ve iki partileri de dnlecek olursa, bizim Noel'deki Boxing-tanea* benzer bir eydir bu." Yedinci gn, gn batnmda bakentte topular dahil btn birlikler bir geit resmi yapar. Belli bir iaret zerine btn birlikler atee balar, topular da katlr buna, yaklak yirmi dakika srer bu ate dnemi, sonra aniden durur. Belki de eytanlarn kovuluunu temsil ediyordur bu. "Pirin rnnn byk biilii Dassera'mn bitimine kadar ertelenir, ve i hemen ertesi gn btn vadide hep birden balar." enliin tanmlan iin bkz. Oldfield'in Sketches from Nipal adl kitab, ii. 342-351. Hindistan'daki Dassera enlii t iin bkz. Duboisnin, Moeurs, Institutions et crmonies des peuples de l'Irtde adl . kitab, ii. 329 ve dev. Dou Afrikal Wasuahili'ler arasnda Yeni yl eskiden genel bir izin gnyd, "herkes istediini yapard. Eski kavgalar unutulurdu, ertesi gn sokaklarda lm insanlar bulunurdu, ama konu zerine hibir aratrma, sorutum , yaplmazd. Ch. New, Life, Wanderings, and Labours in Eastern Africa, s.65: Ashantee'de taze yer elmalar yllk enlii genel bir izin zamandr. Bkz. bu cildin * sonundaki "lk rn Sunulan" hakkndaki Not. i *Boxing-time ya da Boxing-Day: Noelden sonraki ilk yasal tatil gn; bu gnde t postaclara ve teki memurlara Noel hediye kutulan verilir. [

GN AH KELER

193

ten de, trede dorudan ilgilendiimiz ey, ktlklerin, ancak daha sonra ldrlecek olan bir tanrya aktarldna inanldnda kovul mu olmasdr. Btn kamu iin bir gnah keisi olarak kutsal bir insan ya da hayvan kullanmann, yukarda sraladmz rneklerden ok daha yaygn olduundan kukularulabilir. nk, iaret edildii gibi, bir tanry ldrme tresi, insanlk tarihinin o kadar erken bir dneminden gelmektedir ki, daha sonraki alarda, hatta trenin uygulamas sryorken bile, yanl yorumlanabiliyor. Hayvann ya da insann kutsal zellii unutulmutur, ona sadece sradan bir kurban gzyle baklr olmutur artk. ldrlen, kutsal bir insan olduunda durum daha da ok byledir. nk bir ulus uygarlatnda, insan kurbanlardan tmyle vazgeilmemise, en azndan, kurban olarak, naslsa lmle cezalandrlacak olan sulular seiliyor yalnzca. rnein. Babil'de Sacaean enliinde, bir tanrnn ldrlmesi, bir sulunun idamyla ayn zamana denk getiriliyor olabilir. Halkn gnahlarn ve zntlerini zerine alp uzaklatrmak zere niin lmekte olan bir tanrnn seildiini soracak olursak, gnah keisi olarak kutsal birinin kullanlmas uygulamasnda, bir zamanlar birbirinden ayr ve bamsz olan iki trenin herletirilme sini grdmz ileri srlebilir. Bir yandan, insan ya da hayvan tan ry, kutsal yaamn yan getirecei zayflklardan kurtarmak iin ldrme tresinin olduunu grmtk. te yandansa, ktlklerin ve gnahlarn ylda bir kez toptan kovulma tresini de grmtk. mdi, insanlarn aklna bunlarn ikisini birletirmek gibi bir fikir gelmise, sonu, len bir tanrnn gnah keisi olarak kullanlmas olacaktr. lk nceleri, gnahlar alp gtrsn diye deil, kutsal yaam yalln getirecei kntlerden kurtulsun diye ldrlyordu; ama her ne olursa olsun ldrlecekse, insanlar, aclarnn ve gnahlarnn ykn, mezar tesindeki bilinmeyen dnyaya alp gtrebilir diye, nun zerine ykleme frsat doduunu dnm olmallar. Kutsal bir eyin bir gnah keisi olarak kullanlmas, daha nce grdmz, Avrupa'daki "ly dar srme"90 halk tresi konusunbelirsizlii de ortadan kaldryor. Bu trende lm denen eyin balangta, genliin btn gc ile yeniden yaama dnebilsin diye
90 Bkz. Cilt I, s 265 ve devam.

194

TANRIYI LDRME

her yl ilkbaharda ldrlen bitki ruhu olduuna inanmak iin neden

ler gsterilmitir. Fakat, grdmz gibi, trende, yalnzca bu var saymla aklanamaycak baz zellikler de var. lm tasviri gml mek ya da yaklmak zere gtrlrken gsterilen sevin belirtileri; onu tayanlarn gsterdii korku ve nefret bu zelliklerdendir. Ama lmn yalnzca lmekte olan bitki tanrs deil de, ayn zamanda geen yl iinde btn halk etkilemi olan btn ktlklerin zerine yklendii ortak bir gnah keisi olduunu varsayarsak, bu zellikler hemen anlalr eyler olur. Byle bir durumda sevin doal ve yenin dedir; lmekte olan tanr, kendine deil de yklenmi olduu gnahlar ve uursuzluklara balanabilecek korku ve nefretin nesnesi olarak grlyorsa, bu tayanla yk arasnda bir ayrm yapmann glnden ya da en azndan ayrl grememekten ortaya kyordur. Yk uursuz bir zellik tayorsa, onun taycsndan da korkulacak ve saknlacak, sanki kendisi de yalnzca taycs olduu o tehlikeli eylerle doluymu gibi grlecektir. Buna benzer ekilde, Dou Hindistan halklarnn hastalklarn, gnahlarn yklendii teknelerden de korktuunu ve nefret ettiini grmtk.91 Yine bu halk trelerinde lm'n kutsal bitki ruhunun bir temsilcisi olduu kadar bir gnah keisi de olduu gr, kovuluunun hep ilkbaharda ve zellikle Slav halklar tarafndan kutlanmasndan da destek kazanyor. nk Slav yl ilkbaharda balar,92 yleyse, bir yzyle, "ly dar srme" treni, yeni bir yla girmeden geen yln birikmi ktlklerini kovma gibi yaygn bir treye bir rnek oluturacaktr. Klasik eskil alarda gnah keisinin kullanm zerinde durmaya hazrz imdi. Her yl, Martn 14'nde hayvan derilerine brnm bir adam Roma sokaklarndan alay halinde geirilir, uzun beyaz ubuk larla dvlr ve kentin dna srlrd. Bu adama Mamurius Veturius,93 yani "yal Mars,"94 denirdi ve tren eski Roma Ylnn (1 Martta balard bu yl) ilk dolunayndan nceki gn yapldna gre,
91 Bkz. s. 172 ve dev., 177. 92 H. Usener, "Italische Mythen," R h e in is c h e s M u se u m , N.F. (1875) xxx.l94. 93 Joannes Lydus, D e m e n s ib u s , in, 29, iv. 36. Lydus bu kovmann "Ides of M arch'ta" yani 15 Martta olduunu sylyor. Ama yanl gibi grnyor bu. Bkz. Usener, "Italische Mythen," R h e in is c h e s M u se u m , xxx. 209 ve dev. Yine Lydus, Mamunu* Veturius'un kent dma srldn aka sylemiyor da, onun mitsel ilk tipini ubuklarla dvlp kentten kovulmas sylencesini anlatarak ima yoluyla yapyor bun-

j t i

i j j i j i j
j

j j \ i j ; j j ;

. (

G NAH KELER

195

derilere sarnm adamn, yeni bir yln balangcnda dar srlen gemi yln Mars'm temsil ediyor olmas gerekiyor. Mars balan gta bir sava tanrs deil bitki tannsyd. nk Roma iftisi rnn ve zmlerinin, meyva aalan ve koruluunun bolluu iin Mars'a dua ederdi;95 grevi rnlerin bymesi iin kurban kesmek olan Arval Kardeler rahip grubu96 hemen hemen yalnzca Mars'a dua ederdi;97 ve daha nce de grdmz gibi,98 bol bir hasat alabilmek iin Ekim aynda Mars'a bir at kurban edilirdi. Aynca, iftiler hayvanlannm sal ve gelimesi iin "Ormann Mars'" (Mars Silvanus) unvan altnda Mars'a kurban keserlerdi.99 Srlann genellikle aatannlann zel korumas altnda olduunu daha nce grmtk.100 Bir kez daha, ilkbahar ay Mart'n Mars'a adanm olmas, onun, filiz veren bitki dnyasmn tanns olduunu gsteriyor gibidir. Bylece, Romallann ilkbaharda Yeni Yln balangcnda eski Mars' kovmas tresi, Slavlarn "lm dan srme" tresiyle, eer burada sonuncu treyle ilgili gr doruysa, ayndr. Roma ve Slav trelerinin ben zerliine, Mamurius Veturius'u ve Slav trenlerindeki buna denk den figrleri eski bitki tanrsndan ok eski yln temsilcileri olarak alr grnen bilginler de iaret etmektedir.10 1 Bu tr trenlerin daha sonralar, onlan uygulayan kimselerce bile byle yorumlanabiliyor duruma gelmesi olasdr. Fakat bir zaman sresinin kiiletirilmesi, ilkel olamayacak kadar soyut bir fikirdir. Bununla birlikte, Slav tre ninde olduu gibi Roma treninde de, tannnn temsilcisine, yalnzca
Son olarak Lydus yalnzca Mamurius adn veriyor. Oysa MamuriusVeturius tam ad Varro'da korunmutur, Ling. Lat. vi. 45; Festus, haz. Mller, s.131; Plutaridos, Numa, 94 Usener, a.g.y. s.212 ve dev. Rosscher, Apollon und Mars, s.27; Preller, Rmische Mythologie3, i. 360; Vanicek, Griechische-lateinisches etymologisches Wrterbuch, s-/15. Son bilgin Veturius'u annuus olarak alyor, nk vetus etimolojik olarak STOs'un karldr. Fakat, Usener'in de gsterdii gibi Latince szcn yerine onun Yunanca anlamn almak uygun deil gibi grnyor. 95 Cato, De agri cult. 141. 6 Varro, De lingua latina, v.85. 97 Bkz. Arval Kardelerin Ata Fratrum Arvalium'daki arks, haz. Henzen, s.26 ve dev.; Wordsworth, Fragments and Specimens of Early Latin, s. 158. 98 Bkz. Cilt 2 s. 67. 99 Cato, De agri cult. 83. Bkz. Cilt 1, s. 73 ve dev., 108 ve dev. 1 Preller, Rmische Mythologie, i. 360; Rosscher, Apollon und Mars, s.49; Usener, a-8-y., Tren, yukarda tanmladmz (s. 140) Highland Yeni Yl trenine de benziyor.

196

TANRIYI LDRME

bir bitki tanrs olarak deil ayn zamanda bir gnah keisi olarak davranld grlyor. Kovuluu bunu gsteriyor; nk bitki tanrsnn bu ekilde kentten kovulmas iin hibir neden yoktur. Ama ayn zamanda bir gnah keisiyse, durum deiir; o zaman, hazin ykn uzaa, baka topraklara tayabilmesi iin kentin snrlar dna srlmesi zorunlu hale gelir. Gerekten de, Mamurius Veturius'un, Romanm dman olan Oscan'lann toprana srlm olduu gr lyor.102 Eski Yunanllar da insan gnah keisi kullanmn bilirdi. Plutarkhos'un Boeotia'da doum yeri olan Khaeronea kasabasnda, st yne-

j ; ; j

102 Propertus, v. 2, 61 ve dev. Usener, a.g.y., s. 210. Mart ay boyunca dans ederek, ark syleyerek, kllarm kalkanlarna vurarak kentin iinde bir yukar bir aa dolaan Saliilerin ya da dans eden rahiplerin ilevlerinden biri de (Livy, i. 20; Plutakhos Numa, 13; Dionysos, H alkam . A ntiq. ii. 70) ktlkleri ve eytanlar, j gnah keisi Mamurius Veturius'a aktarm aya bir hazrlk olarak kentin btn { blgelerinden dan srmek olabilir. Ayn ekilde, daha nce grdm z gibi (bkz. s. J 180) Irokua'lar arasnda, fantastik giysili adam lar da, gnah keisi kpeklere aktarmann J hazrl olarak insanlardan gnah toplayarak dolarlard. H er trl eytan ve i ktlkleri kovmak iin sokaklarda kouturan, evlere girip kan silahl adamlara f degin birok rnek grdk. M amurius Vetarius'a indirilen darbeleri, anlaldna gre j Salii'ler ynetirdi (Servius: Vergilius zerine, Aen, vii. 188; M inucius Felix, 24, 3; | Preller, Rm. Mylh. i. 360, not I; Rosscher. Apollon und M ars, s.49). Gnah keisinin j niin dvld birazdan aklanacak. Salii'lerin, Mars rahipleri, tarm tanns olarak j belki de baz tarmsal ilevleri de vard. Adlarn, yaptklar dikkate deer i sramalardan alyorlard. Dans etmeleri ve yksee sram alar, rnlerin yksek boy j. atmasn salamak iin yaplan tamdk duygusal bylerdir. Bkz. Peter, | Volksthumliches aus Oesterreichisch Schlesien, ii. 266; E.M eier, D eutsche Sagen, Sitten j and G ebruche aus Schwaben, s.499, No. 333; Reinsberg-D ringsfeid, Fest-Kalender | aus B hmen, s.49; O.Knoop, Volkssagen, etc. aus dem stlichen Hinterpommern, s. 176, I No. 197; E.Somm er, Sagen, M rchen und G ebruche aus Sachsen und Thringen, s. I 148; W itzschel. Sagen, Sitten und Gebrauche aus Thringen, s. 190, No. 13; Woeste, r Volks-berlieferungen in der Grafschaft M ark, s.56; Bavaria, ii. 298; ayn yapt, iv. j Abth. ii. s. 379, 382; Heinrich, Agrarische Sitten u. G ebruche unter den Sachsen J Siebenbrgens, s. II ve dev.; Schulenberg, W endische Volkssagen und Gebruche, j s.252; W uttke, D er deutsche Volksaberglaube1, 657; Jahn, D ie deutsche , Opfergebruche bei Ackerbau und Viehzucht, s. 194 ve dev. Kar. Schott, Walachische I M hrchen, s.301 ve dev,; Grard, The Land beyond the Forest, i.264; Cieza de Leon, Travels (Hakluyt Society, 1864), s. 413. Bahar ya da sonbahar ekim inde ya da her ikisinde tarlalarda dans etm ek ve sram ak Saliilerin ilevlerinden biri m iydi? Salulefl j dans alaylar M artta olduu kadar Ekimde de yaplrd (M arquardt, Sacralwesen2, s.436 I ve dev.), Rom allarsa hem ilkbaharda hem sonbaharda ekin ekerlerdi (Columella, ii, 9.0' I ve dev.). Salii'ler arklarnda, ekim tanns Satum us ya da Saetum us'tan sz ederleri* I (Festus. s. 325, haz. Mller. Saeturnus, Ritschl'n bir dzeltm esidir. Bkz. Wordswortft J Fragm ents and Specimens o f E arly Latin, s. 405). Salii'lerin taknd silahlar. | genellikle eytanlara kar etkili olurken, zellikle tohum lan ve olgun baa alan j eytanlara kar yneltiliyor olabilir. Khond ve Hindu Ku trelerini karlatm (bl* J s. 161). Bat Afrika'da topra srme ve ekin ekm e gibi tarla ilerine bazan tarlaa ; |

GNAH KELER

197

tcinin (magistrat) Belediye Binasnda, her aile reisininse kendi evinde yapt bu tr bir tren vard. "Aln kovulmas" denirdi buna. Bir kle agnus castus ubuklaryla dvlr ve "Alkla k git, varlk ve salkla dn" szleriyle kaplardan kovulurdu. Plutarkhos, kendi doum yerinin st yneticisi grevine geldiinde Belediye Binasnda bu treni kendisi ynetirdi, daha sonralar bu trenin at tartma lar da kaydetmitir.1 '1 )3 Bu tren, daha nce anlatlm olan Japon, Hindu ve Highland trelerine yakndan benziyor.104 Ama uygarlam Yunanistanda gnah keisi tresi, sevimli ve saygdeer Plutarkhos'un bakanlk etmi olduu masum dini trensilahl adam larn danslar elik eder. Bkz. Labat, Voyage du Chevalier des Marchais en Guine, Isles voisines, et d Cayenne, ii. s.99 (Pans basm ), ve s.80 (Amsterdam basm); O livier de Sanderval, D e l'Atlantique au N iger par le Foulah-Djallon (Paris, 1883), s.230. Calicut'ta (Gney Hindistan) "topra bizim gibi kzlerle srerler, pirinci tarlaya ektiklerindeyse, kentteki btn aletleri devam l olarak aldrrlar ve elenirler. Ayn zamanda on-on iki adama eytan giysileri giydirirler, bunlar, eytan pirin rnn ok verimli klabilsin diye, m zik aletlerinin alclaryla birleip byk sevin gsterilerinde bulunurlar." Vartlema. Travels (Hakluyt Soc, 1863), s. 166 ve dev. Saliilere kuzey Avrupa'nn kll danslar arasndaki benzerlie K. M llenhoif da deiniyor, "Ueber den Schwerttanz," Festgaben fiir Gustav Homeyere (Berlin, 1871). ngilterede, Plough Monday'de (On ikinci Gn'den sonraki ilk pazartesi) caddelerden geirilen saban alayna elik eden Morris Danslar bazan kl takarlard (Brand, Popular Antiquities, i. 505, Bohn basm) ve bazan da "apkalarnn iine kk ekin demetleri sokarlard, ok gemeden, oniarn dans dedikleri acayip sram alar yznden demetlerdeki buday daneleri yerlere alrd... Bessy mzik kutusunu yle tkrdatr ve yle yksee frlard ki, yn oraplar ve pazen donu grnrd." Cham bers, Book of Days, i. 94. N'oelden On kinci eceve kadar devletin bana geen (bkz. Brand, topular Antiquities, i.497 ve dev.) "Lord of M isrule"da (Kt Ynetimin Efendisi), genellikle eski yln sonunda ya da yeni yln balangcnda ktlklerin genel kovuluuyla ilgili olarak grlen genel izin dnemlerinden ve normal hkm etin askya alnmasndan ak izler grlecektir. Bu izin dnem inin Plough Monday gnnde Morris Danslar alayndan hemen nce gelmesi, bu danslarn ilevlerinin Salii'lere baladm ilevlerin benzeri olduunu gsteriyor gibi. Ama koutluk buraya kadar uzatlamaz. Bu arada kar. Dyer, British Popular Customs, s.31, 39. Salii'lerin, Veii Kral Morrius tarafndan kurulduu sylenmektedir (Servius: Vergilius zerine, Aen. vni. 285). M orrius' un etim olojik olarak M amurius ve Mars'n ayn olduu grlyor (ysener, Italische M yhen, s.213). ( M orris danslarndaki) ngiliz M orris de ayn ey ola.bilir mi? Benzerlik, Roma'da, Roma yl Ocakta baladnda Aralk'a rastlayan Saturnalia bayram nn, Rom a yl Mart'ta baladnda ubat'ta kutlanyor olabileceini .m 8eiriyor. Yan baka birok yerde olduu gibi Roma'da da Yeni Yl'da ktlklerin btn halk tarafndan kovuluundan nce genel bir zm dnemi olabilirdi. Saturnalia da buydu ite. Satumalia'mn daha nceki ubatta ya da Martn balangcnda kutlanna degin izler, i Martta, hanm larn hizm etilerine len verdii Matronatia'h tpk efendilerin hizmetlilerine yapt gibi grlebilir. Macrobius, ofur^, i. 12, 7; Solinus, i. 35, s .13, haz. Mommsen; Joannes Lydus, D e mensibus, iii.

103 Plutarkhos. Quaes t. Conviv. vi. 8.


104 Bkz. s. 163, 180.

198

TANRIYI LDRME

den daha karanlk ekiller ald. Yunan kolonilerinin en kalabalk ve en parlaklarndan biri olan Marsilya'da ne zaman bir veba salgn olsa, yoksul snflardan bir adam kendini bir gnah keisi olarak sunard. Btn bir yl kamu hesabna kendisine baklr, seme katksz yiyecek lerle beslenirdi. Yln bitiminde, kutsal giysiler giydirilir, kutsal dal larla sslenir ve btn kentin iinden geirilirdi, bu srada duaclar halka gelecek btn ktlklerin onun bama gelmesi iin dua eder lerdi. Bundan sonra da kentten atlrd adam.105 Atmallar dzenli ola rak, kamu hesabna, aa snftan, yararsz birtakm kiiler besler lerdi; kentte veba, kuraklk ya da ktlk gibi herhangi bir felaket belir diinde bu toplumd insanlardan ikisini gnah keisi olarak kurban ederlerdi. Kurbanlardan biri erkekler, tekiyse kadnlar iin kurban edilirdi, ilki boynuna bir dizi siyah, kincisiyse bir dizi beyaz incir takard. Anlaldna gre, kadnlar hesabna kurban edilen, bazan bir kadn olurdu. Kentin iinde dolatrlrlar, daha sonra galiba kentin dnda lnceye kadar talanarak kurban edilirlerdi.106 Fakat bu tr kurbanlar kamu felaketi gibi olaanst durumlarla snrl deildi: yle anlalyor ki, her yl Maystaki Thargelia enliinde, biri erkek ler, tekiyse kadnlar iin iki kurban, Atina dna karlr ve talana rak ldrlrd.107 Leucadia'llar, adalarnn gney ucunda, k Atlay denilen beyaz bir uurumdan her yl bir suluyu gnah keisi olarak denize frlatrlard. Ama dn hafifletmek iin canl kular ve tyler ba larlard bedenine, aada da kk teknelerden oluan bir filo onu yakalayp snr dna karmak iin beklerdi.108 Hi kukusuz, bu insancl nlemler gnah keisinin boulmak zere denize frlatlmas
105 Servius: Vergilius zerine, Aen. iii. 57. Petronius'tan. 106 Helladius, Hotius'ta, Bibliotheca, s. 534 A, ed. Bekker, Schol. Aristophane zerine, Frogs, 734, ve Knights, 1136; Hesychius, s.v. "zehirler, ok yemeler, < W { yapmlar"-, kar. Suidas, s.v. "Pislik, zehirleyici, bunaltc ve "Zehirli yaplan, c* yeme, bunaltma" (italikler zgn metinde Yunanca. ev.); Lysias, rat. vi. 53. Talandklar, Hapocration'dan yaplan bir karsamadr. Bkz. bundan sonraki not. 107 Harpocration, s.v. "AtinalIlarn, Tanr Apollon adna dzenledikleri kadnherkekli trenler de birer arnma amac gderdi." (zgn metinde Yunanca. eV> ; ldrldklerini aka sylemiyor; fakat trenin, ldrlnceye kadar talanm obB mitsel Pharmacus'un bir takliti olduunu syledii iin, klhanlarn talanarak ldrldklerini karsayabiliriz. Suidas ( m (papfiatcos) diyerek Harpocration'u kopya ediyor. 108 Strabn, x. 2, 9. Wordsworth'in (Greece, Pictorial, Histrica!, and Descriptve' s.354) tapma uurumun kenarnda bulunan Apollo rahiplerinin bazan kendilerini ay ekilde aa frlattklarn hangi yetkeye dayanarak sylediini bilmiyorum.

GNAH KELER

199

eski tresinin bir yumuatlmasna ynelikti. .. altnc yzylda Kk Asya'daki Yunanllarn uygulad gnah keisi tresi yleydi: Bir kent, veba, ktlk ya da herhangi bir baka kamu felaketine uradnda, kenti etkileyen ktlkleri zerine almak zere irkin ya da ekli bozulmu biri seilirdi. Uygun bir yere getirilir, eline kuru incir, arpa unundan bir somun ve peynir konurdu. Bunlan yerdi. Sonra adasoam, yaban inciri ve baka yabani aalann dallaryla cin sel organlan zerine yedi kez vurulurdu. Bundan sonra da, orman aalarndan yaplma bir odun yn zerinde yaklrd; klleri denize salrd.109 Buna benzer bir trenin Asyal Yunanllar tarafndan her yl Thargelia hasat enliinde kutland grlyor.110 Biraz nce anlattmz, kurban adasoam, yaban inciri vb. dalla nyia dvme ayininde, kurbann aclarn artrmak amalanm ola mazd, nk bunun iin herhangi bir sopa yeteriiydi. Trenin bu blmnn gerek anlam W. Mannhardt tarafndan aklanmakta.1 1 1 Eskilerin, adasoanmn kurutulmu kabuklarna kt etkileri nlemek gibi bysel bir g atfedildiini, bunun iin de bunlar evlerinin kap sna astklarn ve annma trenlerinde kullandklann iaret ediyor.112 Dolaysyla, Arkadyallann, enlikte ya da avclar avdan eli bo dndklerinde Pan tasvirini adasoam kabuklanyla dvme treleri113 tanny cezalandrma anlamna deil de, onu, avclara av salamas beklenen bir tann olarak bu kutsal ilevini yerine getirmesini nleyen kt etkilerden kurtarma anlamna alnmaldr. Buna benzer bir yorumla, insan gnah keisinin cinsel organlanna adasoam kabuklan vb. ile vurmann amac, onun retici glerini, cinler ve dier kt gler tarafndan yaplm bylerden ve snrlandrmalardan kurtar mak anlamna almak gerekir; her yl kurban edildii Thargelia da bir il hasat enlii olduuna gre,114 onda yaratc ve bereketlendiric bir
109 Tzetzes, Chilades, v, 726-761. Tzetzes'in dayand yetke talama airi Hipponax'tir. 110 Bu, Athenaeus'un alnt yapt Hipponax'in dizesinden, 370 B, tkarsanabilir, burada <fap/j.aKOv'yv belki de fiapfiOlKOV olarak okumamz gerekiyor, Schneidewmle birlikte (Poetae lyr. Gr? Ed. Bergk. ii. 763). 111 Bkz. Mytholog. Farschungen, s.l 13 ve dev., zellikle 123 ve dev. 133. 112 Pliny, Nat. Hist. xx. 101; Dioscorides, De mat. med. ii. 202; Lucian, Necyom. 7; m yazar, Alexander, 47; Theophrastus, Superstitious Man. 113 Theokritos, vii. 106 ve dev., aklamacyla birlikte. Kar. Aug. Mommsen, Heortologie, 414 ve dev. W. Mannhardt, A.W.F. s.215.

200

TANRIYI LDRM E

bitki tanns tanmak zorundayz. Tanrnn temsilcisi, belirttiim amala: kutsal yaam devaml din durumda, yalln zayflklaryla bozulmam durumda tutma amacyla ldrlyordu her yl; ldrl meden nce de, retici glerini, tam etkinlik iinde ardlna, ldr len tanrnn yerini hemen alaca kukusuz kabul edilen yeni tanrya ya da eski tanrnn yeni bedenletii temsilciye aktarabilmek iin, uya rlmas doal bir eydi.115 Kuraklk ve ktlk gibi zel durumlarda buna benzer bir nedenle gnah keisine benzeri bir uygulamada bulu nulurdu. Eer rn, itfinin beklentilerini karlamamsa, ilevi bu dnyann yemilerini retmek olan tanrnn dourucu glerindeki bir yetmezlie verilirdi bu. Onun bir byye yakaland ya da yalan makta, zayflamakta olduu dnlm olabilirdi. Bunun iin de, yeniden gepegen domu olarak kendi genlik enerjisini doann duraan enerjisine katabilmesi iin, yukarda anlatlan o trenlerle, temsilcisinin kiiliinde ldrlrd. Ayn ilkeye dayanarak, Mamurius Veturius'un ubuklarla neden dvldn; Khaeronea enliinde klenin agnus castus la (bysel zellikler atfedilen bir aa)116 niin dvldn; kuzey Avrupa'da lm tasvirine sopalarla, talarla niin saldnldn, ve Babil'de tanr roln oynayan klenin haa gerilme den nce neden ikenceden geirildiini anlayabiliriz. Krbalamann amac, kutsal kurbann lm acsn iddetlendirmek deil, tam ter sine, o yce anda kendisini rahatsz ediyor olabilecek kt etkileri datmakt. nsan gnah keisini baz bitkilerle dvme tresine burada getiri len yorum, birok benzerlikle desteklenmektedir. Brezilya Kzlderili lerinden bazlan ayn amala, yeni aydan gn nce ya da sonra, retim organlarn bir su bitkisi olan beyaz aninga ile dvdrrler.1 1 . Hasta insanlar, ilerindeki kt etkilerden kurtarmak iin, baz bitki lerin yapraklaryla ya da dallarla dvme tresine degin rnekler
115 Yucatan'da belli kurbanlarda, bir insan kurbann reme organlarndan kan ekilir ve putun yzne srlrd. De Landa, Relation des choses de Yucatan, haz. Brasseur de Bourbourg (Paris, 1864) s. 167. Bu dinsel trenin balangtaki amac tannya taze bir reme enerjisi kayna aktarmak myd? 116 Aelian, Nal. Anm. ix. 26. 117 De Santa-Anna, Nery , Folk-lore Brsilien (Paris, 1889) s. 253.

GN AH KELER

201

grmtk.118 Peru'da sonbahar enliinde insanlar, "btn ktlk ler uzaklasn" diyerek mealelerle birbirlerine vururlard.119 Gney Amerika'da Quixos Kzlderilileri, uzun bir av yolculuuna kmadan nce kendilerini kanlarna srgan otlanyla dvdrrler, bunun kendi lerini daha hzl yapacana ve domuzlan da yenmelerine yardm ede ceine inanrlar. Hastalklarn tedavisi iin de ayn ileme ba vurur lar.120 Yeni Gine, Mowat'ta, kk olan ocuklar, "gl ve salam bymeleri iin, aralk ay boyunca sopalarla hafife dvlr.1 2 1 Orta Avrupa'da, baharda buna benzer bir trenin uygulanmas ok yaygndr. 1 Martta Amavutlar insanlan ve hayvanlan kzlck sopala ryla dverler; bunun sala ok iyi geldiine inanrlar.122 Croati ve Slavonia'da Paskalya yortusundan nceki Cuma gn ve ondan iki gn ncesi insanlar, kiliseye beraberlerinde ubuklar gtrrler, dua bittikten sonra birbirlerini dverek "taptaze ve salkl" yaparlar.123 Rusya'nn baz blgelerinde, Paskalyadan nceki pazar gn insanlar kiliseden dnerken evde kalm olan ocuklan ve hizmetlileri, "Hasta lk ormana, salk kemiklere diyerek palmiye dallaryla dverler.124 Almanya'da Paskalya mevsiminde uygulanan, Schmeckostern olarak bilinen tre ok yaygndr, insanlar birbirlerini, zellikle de hu aac nn taze yeil dallaryla dver. Dvmenin ans getirecei varsaylr; dvlen kiinin, yaz boyunca haarattan kurtulacana, ya da bir yl sreyle srtnda veya bacaklannda an grmeyeceine inanlr.125 Burada Yunan gnah keisiyle ilgili gr doruysa, bu blmn ana tartmasna kar kanlabilecek bir itiraz ortadan kaldnr. Nemi rahibinin, korunun ruhunun bir temsilcisi olarak ldrld kura mna, byle bir trenin klasik eskil alarda bir benzeri bulunmad
118 Bkz. s. 143 ve dev. 173. Plutarkhos'un Parallela'syla, 35, karlatrn: evden eve dolaan ve hasta insanlara bir ekile vurup onlara btnlemelerini syleyen bir kadn, 119 Acosta, History o f the Indies, ii. 375 (Hakluyt S o c .) bkz. s. 158. 120 Osculati, Esplorazione delle regioni equatoriali lungo il Napo ed il fiu m e delle Amazzoni (Milano, 1854), s.l 18. 121 Haz. Beardmore, A nthropological Notes collected at M owat, D andai, New Guinea (1888) (el yazmas). 122 Hahn, Albanesische Studien, i. 155. 133 F.S. Krauss, Kroaten und Slavonien (Viyana, 1889), s. 108. 124 W.Mannhardt, B.K. s.257. 25 W.Mannhardt, BJ(. s 258-263. Bu trelerin tartlmas konusund bkz., s. 231276, ve Myth. Forsch. s. 113-153.

202

TANRIYI LDRM E

sylenerek kar klabilirdi. Ama zamanl olarak ve baz vesilelerle, Asyal Yunanllarca ldrlen insana her yerde bir kutsalln bedenlemii olarak davranldna inanmak iin nedenler verilmi bulu nuyor. Belki de, Atmallarn kurban edilmek zere tuttuklar kimseler de ayn ekilde kutsal davran gryordu. Onlarn toplumdan atlm kimseler olmas sorun olmuyordu, ilkel gre gre, bir insan yksek ahlak nitelikleri ya da toplumdaki konumu dnlerek bir tanrnn szcs ya da bedenlemii olarak seilmez. Kutsal esin, iyilere de ktlere de, ycelere de, sradanlara da eit olarak iner. yleyse, uygarlam Asyal ve Atinal Yunanllar tanrlarn bedenlemii ola rak baktklar insanlar kurban etme alkanlnda idiyseler, tarihin afanda benzeri bir trenin Aricia Korusundaki yan barbar Latinler tarafndan da uygulanm olduunu varsaymak da o denli olmayacak bir ey deildir.

16 Meksika'da Tanrnn ldrlmesi


TE YANDAN, on altnc yzylda Ispanyol fatihlerinin bulduu ve anlattna gre eski Meksika dini, benim balangtaki haliyle gz lemlediimi dndm Aricia rahiplii kuralna en yakn koutluk san sunuyor bize. Gerekten de, tannnn insan temsilcisinin ldrl mesi tresinin, hibir yerde Meksika'daki kadar yntemli bir biimde ve bu denli yaygn bir lekte uygulanmad grlyor. Acosta, "Tam olduunu dndkleri bir esir alyorlard, diyor; "onu putla rna kurban etmeden nce, adna kurban edilecei putlarnn adn veriyorlard ona, ve ayn putu temsil ettiini syleyerek putlanyla ayn ekilde giydirip sslyorlard. Bu temsilin devam ettii srece, baz enliklerde bir yl, bazlarnda alt ay, bazlarnda da bundan daha azd bu sre putlarna taptddan tarzda tapyorlar ve sayg gsteriyor lard ona; bu sre iinde esir yiyor, iiyor, eleniyordu. Sokaklardan getiinde insanlar ona tapmak iin kyorlard bulunduklar yerden, her biri ona sadaka veriyor, kutsamas ve iyiletirmesi iin ocuklarn ve hastalarm getiriyordu, diledii her eyi yapmasna izin veriliyordu

MEKSKA'DA TANRININ LDRLMES

203

204

TANRIYI LDRME

MEKSKA'DA TANRININ LDRLMES

205

yalnz, kamasn diye on ya da on iki adam peinden geliyordu. O ise (geerken sayg grebilsin diye) bazan kk bir flt alyor, halk kendisine tapmaya hazrlkl olmaya aryordu. Bu len bitince ve o imanlaynca, onu ldryorlar, vcudunu ayorlar ve yiyorlar, onu bir kurban yapyorlard kendilerine."126 rnein, Paskalyaya ya da birka gn sonrasna rastlayan byk tanr Tezcatlipoca yllk en liinde, bir yl sreyle Tezcatlipoca'nn canl tasviri olacak bir deli kanl seiliyordu. Bu gen insann kusursuz bir vcudu olmas gere kiyordu; yce roln erdemli ve onurlu srdrebilmesi iin eitili yordu. Yl sresince lks bir yaam yaatlyordu kendisine, kral bile gelecein kurbannn ahane giysilerle donatlmasna dikkat ediyordu, "nk daha imdiden onu tanr gibi gryordu." Gen adam, krallk hizmetkr giysileri iinde sekiz uan eliinde, iekler tayarak, flt alarak gece gndz, kendi keyfine bakentin sokaklarn dola yordu. Onu gren herkes nnde diz kyor ve tapyordu ona, oysa azametle kabul ediyordu onlarn sayglarn. Kurban edilecei enlik ten yirmi gn nce, incelikle yetitirilmi ve kendilerine drt tanra nn ad verilmi drt gen kz, gelin olarak veriliyordu delikanlya. Kurban edilmeden nceki be gn sreyle, her zamankinden daha bol kutsal onurlar yadrlyordu ona. Btn saray ileri gelenleri lme yargl kurbann peinden giderken, kral saraynda kalyordu. Her yerde kutsal lenler ve balolar dzenleniyordu. Son gn, gen adam yine uaklaryla birlikte kapal bir mavuna iinde gln teki yakasn daki kk ve yalnz bir tapnaa gtrlyordu, genellikle Meksika tapnaklarna benzeyen bu yer bir piramit eklinde ykseliyordu. Gen adam tapnan merdivenlerini karken, her basamakta, utkulu gnle rinde alm olduu fltlerinden birini kryordu. Tepeye ulanca yakalanyor ve bir ta kitlesi zerine oturtuluyordu, bu srada bir rahip, ta bir bakla gsn kesip ayor, kalbini koparp alarak gnee sunuyordu. Ba daha nceki kurbanlarn kafataslan arasna aslyor, bacaklar ve kollan piirilip soylularn masas iin hazrlan yordu. Bo kalan yeri, hemen bir baka delikanlyla dolduruluyordu, o
126 Acosta, History o f the Indies, ii. 323 (Hakluyt Soc. 1880).

206

TANRIYI LDRME

da bir yl sreyle ayn derin saygy grecek, yln sonunda ayn yaz gy paylaacakt.127 Temsilcisinin kiiliinde ldrlen tanrnn hemen yeniden yaama dnd fikri, Meksika dinsel treninde ok canl bir ekilde temsil ediliyordu: ldrlen insan-tannnn derisi yzlyor ve bu deri yaayan bir insann zerine geiriliyor, o da bylece Tanrnn yeni temsilcisi oluyordu. Bu ekilde, bir yllk enlikte, Toci'yi ya da Tan rlarn Anas'n temsil eden bir kadn kurban edilmitir. Ssl giysiler giydirilmiti kendisine, canl tasviri olduuna inanlan tanrann adn tayordu. Gnlerce lenlerde beslendikten ve yalanc dvlerle elendirildikten sonra gece yans bir tapnan zirvesine gtrlm ve bir adamn omuzlarnda ba kesilmiti. Derisi hemen yzlm, rahiplerden biri yzlm deriyi zerine giyerek tanra Toci'nin tem silcisi olmutu. Kadnn kala derisi ayrca yzlm, tanra Toci'nin olu tanr Cinteotl' temsil eden bir delikanl bunu maske gibi yzne sarmt. Bunu eitli elenceler izlemi, kadnn derisini giyinmi iki adam, srasyla tanr ve tanra roln oynamt.128 Yine, tanr Totec'in yllk enliinde, birtakm esirler ldrlp derisi yzldkten sonra, bir rahip bu derilerden birini giymi ve bylece tanr Totec'in tasviri olmutu. Daha sonra, tanrnn sslerini taknarak tylerden yaplma bir ta, altn kolyeler ve kpeler, krmz ayakkablar, vb. tahta oturmu ve tohumluk olarak saklanm olan bir deste msrla bir likte mevsimin ilk yemileri ve ilk ieklerini kabul etmiti sunu ola rak.129 Quauhtitlan'lar drt ylda bir ate tanrsnn onuruna kurbanlar sunard. enliin arifesinde, iki kleyi ldrp, derilerini yzerler ve uyluk kemiklerini karrlard. Ertesi gn iki rahip bu derileri giyinir, kemikleri ellerine alr, ar admlarla ve kederli duyularla tapman
127 Sahagun, Histoire des choses de la Nouvelle Espagne (Paris, 1880), s.61 ve dev., 96-99, 103; Acosta, History o f the Indies, ii. 350 ve dev.; Clavigero,. History of Mexico, Cullen evirisi, i. 300; Bancroft, Native Races o f the Pacific States, ii. 319 ve dev. Tannlan temsil eden ve bu zellikle ldrlen insanlara degin teki Meksika rnekleri iin bkz. Sahagun, s.75, 116 ve dev., 123, 158 ve dev., 164 ve dev., 585 ve dev., 589; Acosta, ii. 384 ve dev., Clavigero, i. 312; Bancroft, ii. 325 ve dev., 337 ve devam. 128 Sahagun, s. 18 ve dev., 133-139; Bancroft, iii. 353-359. 29 Sahagun, s. 584 ve dev. Bu enlik iin yine bkz. a.g.y., s.37, 58, 60, 87, 93; Clavigero, i. 297; Bancroft, ii. 306.

M E K SK A D A TANRININ LDRLM ES

207

merdivenlerinden inerler. Aada toplanm olan halk "Bakn, grn, ite tanrmz geliyor," diye barrd.130 Yani yle grnyor ki, Aricia'da geerli olduunu varsaydm trden insan kurbanlar, gerekten de, kltr dzeyi belki de, Aricia rahipliinin kkeninin dayandrlmas gereken erken bir dnemde tal yan rklarnn bulunduu dzeyden stn deilse bile, onlardan aa da olmayan bir halk tarafndan yntemli olarak, byk lde sunu luyordu. Dnyann bir blmnde bu tr kurbanlarn geerli olduu konusundaki olumlu ve kesin kantlar, ayn konudaki kantlarn daha az ve gvenilir olduu yerlerde de geerli olduklar olasln glen dirmesi akla yakn bir eydir. Hep birlikte alnnca, kantlar, tapnanlanmn kutsal diye bakt insanlar ldrme tresinin dnyann birok yerinde geerli olduu varsaymna izin vermektedir. Bu treyle ilgili olarak sunmu olduum genel aklamann yeterli olup olmad; Ari cia rahibinin kanl bir lmle lmesi gerektii kuralnn, gstermeye altm gibi, genel trenin zel bir rnei olup olmad sorulan, artk, okuyucunun yargsna brakmam gereken eylerdir.
130Cavigero, i. 283.

DRDNC BOLUM

ALTIN DAL
Ve yeildir yaam n altn aac FAUST

1 Gkyzyle Yeryz Arasnda


BU KTABA balarken, yantlamak zere iki soru ortaya atlmt: Nemi (Aricia) rahibi kendinden nceki rahibi neden ldrmek zorunda kalmt? Ve bunu yapmadan nce neden Altn Dal' kopar mak zorundayd? Bu iki sorudan birincisini yantlam bulunuyoruz. Nemi rahibi, eer yanlmyorsam, kendinde birincil olarak ormann, ikincil olarak da genellikle bitkisel yaamn ruhunu bedenletiriyordu. Dolaysyla, onun iyi ya da hasta oluuna bal olarak, ormann, iek lerin ve tarlalarn yeereceine ya da solacana inanlyordu; Nemi rahibi hastalktan ya da yallktan lecek olursa, bitki dnyasnn da ayn zamanda yok olaca varsaylyordu. Bu yzden de ormanlk alanlarn rahibinin, bir insanda bedenlemi olan bu orman tanrsnn, kutsal insanlnn henz yerinde ve eksiksiz olduu bir srada ldrlmesi gerekiyordu: bylece, onun azalmam durumda ardlna geecek olan kutsal yaam genliine yeniden kavuabilecek ve devaml bir din bedenlemeler izgisi zerinde gerekletirilecek bir birini izleyen geilerle sonsuza kadar taze ve gen kalabilecekti; bu da baharda tomurcuklarn ve ieklerin, yazn aalarn, sonbahar daysa o grkemli olgunluun hibir zaman kaybolmayacann bir kefareti ve gvencesi olacakt.

210

A L T IN D A L

Ama hl u soruyu sormamz gerekiyor. Altn Dal ne idi? Aricia rahipliine aday olan her kii, rahibi ldrmeden nce neden bu dal koparmak zorundayd? imdi bu sorulan yantlamaya alacam. Daha nce grm olduumuz gibi, kutsal krallarn ya da rahiple rin yaamlarm dzenleyen iki kural ya da tabuya dikkati ekmekle balamak yerinde olacaktr. Okuyucunun dikkatini ekmek istediim kurallardan ilki, kutsal kiinin ayayla yere dokunamayaca kural dr. Bu kurala Japonya Mikadosu ve Meksika'da Zapoteklerin yce piskoposu uymaktayd. Sonuncusu, "ayayla yere dokunsa kutsal ln kirletmi olurdu."1 Ayan yere dokundurmak, Mikado iin utan verici bir alalma idi; gerekten de, on altnc yzylda onu g revinden uzaklatrmak iin bu kadan yeterdi. Saraynn dnda adam larn omuzunda tanrd; sarayn iindeyse son derece gzel dokun mu hasrlar zerinde yrrd.2 Tahiti kral ve kraliesi kendilerine atalarndan kalm olan yerlerin dnda hibir yerde ayaklanyla yere dokunamazlard; nk zerinde yrdkleri yer kutsallard. Bir yerden bir yere giderken kutsal adamlarn omuzlarnda tanrlard. Kendilerine daima bu kutsal insanlardan birok ift elik ederdi; tayclan deitirmek gerektiinde, kral ve kralie ayaklarn yere dedirmeksizin yeni tayclannn omuzuna atlarlard.3 Dosuma kral nn ayan yere basmas ktye iaretti ve bir kefaret treni yapmas gerekirdi.4 Pers kral saraynn dnda hibir zaman yaya grlmezdi.5 Burada dikkat ekilecek ikinci kural, kutsal kimsenin ba zerinde gnein parlayamayaca kuraldr. Bu kurala hem Mikado, hem de Zapoteklerin piskoposu uyard. Sonuncusuna, "yeryznn zerinde tayaca, gnein zerinde parlayaca kadar deerli olmad bir tanr olarak baklrd.6 Taponlar Mikado'nun "kutsal kiiliini ak
1 Bancroft, Native Races o f Pacific States, ii. 142. 2 Memorials o f Japan (Hakluyt Society, 1850), s. 14, 141; Varenius, DescrtpW regni Japomae, s.Ii; Caron, "Account of Japan, Pinkerton'un Voyages and Travels inde vii. 613; Kaempfer, "History of Japan," ayn yerde, vii. 716. 3 Ellis, Polynesian Researches, iii. 102 ve dev.1836 basm; James Wilson, Missionary Voyage to the Southern Pacific Ocean, s.329 * Bastian, Der Mensch in der Geschichte, iii. 81. 5 Athenaeus, 514 C. 6 Bancroft, I.e.

i ! i 1 j j j
i j j j
j

j I '

GKYZYLE YERYZ ARASINDA

211

havaya karmasna" izin vermezler, "gnese, onun banda parlaya cak kadar deerli deildir."7 Gney Amerika, Kolombiya'da Bogota tahtnn kalts, on alt yandan balayarak sk bir eitimden ge mek zorundayd; bir tapmakta tam bir inziva iinde yaard, orada gnei gremez, tuzlu eyler yiyemez, bir kadnla konuamazd,8 Kolombiya'da Sogamoso krallnn kalts, ta giymeden nce, bir tapmakta, karanla kapatlm, gnei ya da grmesine izin verilmeden yedi yl oru tutmak zorundayd.9 Peru Inka's olacak olan prens, bir ay sreyle k grmeksizin oru tutmak zorundayd.1 0 mdi, bu iki kuraln yere basmama ve gnei grmeme dnyann birok yerinde ergenlik ama gelen kzlar tarafndan ya ayr ayr ya da birlikte uygulanyor olmas dikkat ekicidir. rnein Loango zencileri arasnda, ergenlik andaki kzlar ayr ayr kulbe lere kapatlr ve plak bedenlerinin herhangi bir parasyla yere doku namazlar.1 1 Gney Afrika Zululan ve akraba kabileler arasnda, "bir kz yrrken, odun topluyorken ya da tarlada alyorken" ergenliin ilk belirtileri kendini gsterince "kz nehre doru koar ve erkekler tarafndan grlmesin diye btn gn kamlar arasnda gizlenir. Bana gne gelip de kendini kupkuru bir iskelete dndrmesin diye gne nlarna maruz kalmann sonucu mutlaka budur battani yesiyle ban dikkatlice rter. Karanlk ktkten sonra evine dner ve bir kulbede bir sre bakalarndan aynir."1 2 New Ireland'de kzlar drt ya da be yl kk kafeslere kapatlr, karanlkta tutulur ve ayaklarm yere basmalarna izin verilmez. Bu treyi, gzleriyle grm olan birisi yle anlatyor. "Buradaki gen kzlara ilikin garip bir treye degin bir eyler iittim bir retmen
7 Kaempfer, "History of Japan, "Pinkerton'un Voyages and Travels' inde, vii. 717; Caron, "Account of Japan," a.y. vii, 613; Varenius, Descriptio regni Japoniae, s. II, Radiis sol is caput nunquam ilustrabatur: in apertum arem non procedebat.'' 8 Waitz, Anthropologa der Natunvlker, iv. 359. 9 Alonzo de Zurita, "Rapport sur les diffrentes classes de chefs de la Nouvellecspagne," s.30, Temaux-Compans'm Voyages, Relations et Mmoires originaux adl yaptnda (Paris, 1840); Waitz, I.e.: Bastian, Die Cidturlander des alten Amerika, ii. 204. 10 Cieza de Lon, Second Part o f the Chronicle o f Peru (Hakluyt Soc. 1883), s. 18. 22 1 Pechuel-Loesche, "Indiscretes aus Loango, Zeitschrift fu r Ethnologie, x. (1878) 12 Rahip James Mcdonald (Reay Free Manse, Caithness), Manners, Customs, superstitions, and Religions o f South African Tribes (el yazmas).

ALTIN DAL

den, bunun iin de bakandan beni bu kzlarn bulunduu eve gtr mesini rica ettim. Ev, 8-9 metre uzunluundayd, kam ve bambularla evrilmiti etraf, giriin hemen karsna, kesinlikle 'tabu' olduunu gstermek iin bir demet kuru ot aslmt. Evin iinde 2-3 metre yksekliinde, taban 3-3,5 metre, yerden yaklak 1,5 metre yksek liinde konik yaplar vard, yerden tepeye gre giderek sivriliyorlard. Bu kafesler pandanus-aacnm geni yapraklarndan yaplmt, yapraklar birbirine yle yakn dikilmiti ki, ne k ne de birazck hava girebilirdi ieri. Her birinin bir yannda, Hindistan cevizi ve Pandanus-aac yapraklarndan rlm ikili bir kapyla kapatlm bir ak lk vard. Yerden yaklak bir metre yksekliinde, taban oluturan bambudan bir ykselti vard. Bize sylendiine gre, bu kafeslerin her birine bir gen kadn kapatlmt, en azndan drt ya da be yl orada kalacaklar, evin dna kmalarna bile izin verilmeyecekti. Duy duumda inanamadm bu ykye; btn bunlar gerek olamayacak kadar korkuntu. Bakanla konutum ve ona kafeslerin iini grmek istediimi syledim, kzlar da grmek, onlara boncuktan bir iki hediye vermek istediimi ekledim. O bunun 'tabu olduunu, kendi akrabalarndan baka herhangi bir erkein onlara bakmasnn yasak lanm olduunu syledi; fakat sanrm sz verilen boncuklar yatt rc bir etki yapt ki, yal bir kadn grevyi artt, kaplan ancak o aabilirdi... Bakan emir verince kadn kapy amak zorunda kald, o zaman kziar aralktan bize baktlar, kendilerine ellerini uzatmalan sylenince ellerini uzattlar ve boncuklan aldlar. Fakat ben, bilerek biraz uzakta durdum ve boncuklar yle bir uzattm, kafeslerin iini grebileyim diye onlar biraz dar ekmek istiyordum nk. Benim bu isteim baka bir gle yol at, bu kzlarn, burada kapal tutslduklan srece ayaklanln yere dokunmasna izin verilmiyordu. Fakat boncuklan da almak istiyorlard, bu yzden yal kadnn dan kp bir sr odun ve bambu toplamas gerekti, onlar yere serdi ve sonra kzlardan birine giderek onun aa inmesine yardm etti, kzn elinden tutarak, uzattm boncuklan alacak yaknla gelinceye kadar odunla rn zerinde adm adm yrmesine yardm etti. O zaman kzn kt kulbenin iini grmek iin yaklatm, ama bam ieriye sokama dm, iersinin havas o denli scak ve boucuydu. Temizdi iersi, su

GKYZCYLE YERYZ ARASINDA

213

koyacak birka ksa bambudan baka bir ey yoktu. Kzn ancak otu raca ya da bklp uzanaca byklktydi, kaplar kapatlnca iersi olduka karanlklayor olmalyd. Kzlarn, her kafesin yak nna konmu bir kapta ya da aatan yaplm bir leende ykanmalar iin ancak gnde bir kez dan kmalarna izin veriliyordu. ok terle diklerini sylyorlard. Bu boucu kafesler iine ok genken koyu luyorlar, gen kadn oluncaya kadar orada kalmalar gerekiyordu; o zaman dan karlyorlar, her birine byk bir evlilik leni verili yordu."1 3 Yeni Gine'nin baz blgelerinde "bakanlarn kzlan on , on drt yama geldiklerinde, iki ya da yl evin iinde tutulur, hibir vesi leyle evden kmalarna izin verilmez, ev ise gne onlarn zerine dmeyecek biimde gneten korunur."1 4 Bomeolu Ot Danomlar arasnda, kzlar sekiz, dokuz yama gelince evin kk bir odasna ya da hcresine kapatlr ve uzun bir sre btn dnyayla her trl iliki leri kesilir. Evin geri kalan blmleri gibi bu hcre de kazklarla yerden yksekte kurulmutur, kz hemen tam bir karanlk iinde olsun diye uzak bir kede alan bir tek kk pencereyle aydnlatlr. Kz, hibir bahaneyle, hatta en gerekli amalar iin bile odadan ayrlamaz. Kapatld srece ailesinden hi kimse onu gremez, yalnzca, ona hizmet etmek zere bir tek kle kadn ayrlr. ou kez yedi yl sren bu kapan sresince kz hasr rmekle ya da baka el ileriyle urar.
13 Rahip G. Brown, Rahip B. Danks'in alntsyla, "Marriage Customs of the New Britain Group, Journ. Anthrop, Institute, xviii. 284 ve dev.; kar. Rahip G.Brown, Notes on the Duke of York Group, New Britain, and New ireland, Journ. Royal Geogr. Soc. xlvii. (1877) 142 ve dev. Powell'in Yeni rlanda tresini anlat da buna benziyor (Wanderings in a Wild Country, s.249). Ona gre, kzlar bellerine ve boyunlarna kokulu otlardan yaplm elenkler takyor, kafesin alt blmesinde yal bir kadn ya da kk bir ocuk kalyor: ve bu kapatlma yalnzca bir ay sryor. Belki de, Mr. Brown'n szn ettii uzun dnem bakann kzlan iindir. Yoksul halk, kzlarnn bu kadar uzun sre almadan orada tutulmasna dayanamazlard. Bu ayrm bazan aka dile getiriliyor; rnein, Kolombiya'l Goajiralar arasnda, zengin kimseler rgenlik dnemine giren kzlarn bir yldan drt yla kadar deien bir srede ayr ayr kulbelere kapatyorlar, fakat yoksul halk on be gn ya da bir aydan fazlasna dayanamyor. F.A.Simons, "An exploration af the Goajira Peninsula," Proceed. Royal Geogr. Soc. N.S. vii. (1885) s. 791. Fiji'de zerine dvme yaplmakta olan gelinler gneten uzak tutulurdu, Williams, Fiji and the Fijians i. 170. Belki de ergenlik dneminde kzlan bakalarndan ayn tutma tresinin deiik bir ekliydi bu. Mr. Williams'm ne srd neden "onun teninin rengini gzelletirmek", ilk bataki neden olarak saylamaz pek. 14 Chalmers ve Gill, Work and Adventure in New Guinea, s. 159.

214

ALTIN DAL

Uzun sre hareketsizlikten bedence bymesi engellenmi olur, kadn la eriip de dar karldnda teni soluk, mum gibi bir renk alm tr. Yeni domu gibi gnee, topraa, suya, aalara ve ieklere gs terilir artk. Sonra byk bir len verilir, bir kle ldrlr ve kan kzn zerine srlr.1 5 Ceram'da kzlar, eskiden, ergenlik ana gel diklerinde karanlk tutulan bir kulbeye kapanrd.16 Vancouver Adas'ndan Aht Kzlderililerinde kzlar ergenlik ana geldiklerinde evin iinde koridor gibi bir yere konur, "orada ne gne in ne de herhangi bir atein grlemeyecei ekilde hasrlarla sardr. Bu kafeste gnlerce kalrlar. Kendilerine su verilir fakat yiyecek veril mez. Kz bu inzivada ne kadar uzun sre kalrsa, ailesi iin o kadar byk onurdur bu; fakat bu erginleme snav srasnda atei ya da gnei grd anlalrsa yaam boyunca saygnlm yitirmi olur."1 7 Alaska'l Thlinkeet ya da Kolosh Kzlderililerinde, bir kz kadnlk belirtileri gsterince kk bir kulbeye ya da kafes iine kapatlr, kk bir hava delii dnda her yeri kapaldr bunun. Bu karanlk ve pis yerde, eskiden bir yl sreyle, ate yz grmeden, ha reketsiz, yapayalnz kalmak zorundayd. Yiyecei kk bir pence reye konurdu; suyunu beyaz bal bir kartaln kanat kemiinden imek zorundayd. Bugn bu sre hi olmazsa baz yerlerde alt aya indiril mitir. Kz, baklaryla gkyzn kirletmesin diye, uzun kulaklar olan bir tr apka giymek zorundadr nk gnein onun zerinde parlamasnn uygun olmad dnlr.1 8 Alaska'l bir Eskimo halk
15 Schwaner, Borneo, Beschrijving van het stroomgebied van den Barito... ii.77 ve dev.; Zimmerman, D ie Inseln des Indischen und Stillen Meeres, ii. 632 ve dev.; Otto Finsch, Neu Guinea und seine Bewohner, s.l 16. 16 Riedel, De sluik-en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua , s. 138. 17 Sproat, Scenes and Studies o f Savage Life s.93. ve devam. 18 Erman, "Ethnographische Wahrnehmungen u. Erfahrungen an den Ksten des Berings-Meeres," Zeitschrift f. Ethnologie, ii. 318 ve dev.; Langsdorff, Reise um die Weit, ii. 114 ve dev.; Holmberg, "Ethnogr. Skizzen ber die Vlker de. russischen Amerika," Acta Sodetatis Scientiarum Fennicae, iv. (18 56 ) s.3 2 0 ve dev.; Bancroft. Native Races o f the Pacific States, i. 110 ve dev.; Krause, Die Tlinkit-Indianer, s.217 ve dev.; Rahip Sheldon Jackson, "Alaska and its Inhabitants," American Antiquarian, ii. ffl ve dev.; W.M Grant, Journal o f American Folk-lore'da, i. 169. Bu zamanlarda kzlarn giydii apka, balk ve peeleri karlatrmak iin bkz. G.H.Loskiel, History of the Mission of the United Brethren among the Indians, i. 56; Journal Anthrop, Institute, vii. 2 0 6 ; G.M. Dawson, Report o f the Queen Charlotte Islands. 1878 (Geological Survey of Canada), s. 130 B; Petitot, Monographie des Dene-Dindjie,. s.72, 75; a.y., Traditiones indiennes du Canada Nord-Ouest, s.258.

GKYZYLE YERYZ ARASINDA

215

olan Koniag'lar arasnda ergenlik andaki kzlar kk kulbelere konurlar, orada elleri ve dizleri zerinde alt ay sreyle kalmak zorun dadrlar; bundan sonra kulbe, dizleri zerinde dik durabilecek kadar geniletilir, bu durumda da alt ay kalmak zorundadrlar.1 9 Rio de la Plata Kzlderilileri, bir kz ilk kez ergenlik belirtileri gsterdiinde, sanki lm gibi hamann iine dikerler, nefes almas iin yalnzca az blgesinde ufak bir delik brakrlard. Bu durumda belirtiler srd kadar kalrd.20 Bolivya'l Chiriguanolar, benzer koullarda, kzn haman tavana asarlar, kz bir ay sreyle orada kalrd; ikinci ay hamak tavandan yarya kadar indirilirdi; nc ayda sopalarla silahlanm yal kadnlar kulbeye girer, nlerine kan her eye vurarak ve kz yaralam olan ylan kovaladklarm syleyerek kulbenin iinde koarlard. Bu ii kadnlardan biri ylan ldrdn ilan edinceye kadar yaparlard.2 1 Brezilya Kzlderilile rinden bazlar arasnda, bir kz ergenlik ama geldiinde, sa lan dipten yaklr ya da tra edirdi. Sonra dz bir ta zerine oturtulur ve omuzlan bir hayvan diiyle, kan kncaya kadar kesilirdi. Daha sonra bir yaban kabann klleri srlrd yaraya; kzn elleri ve ayaklan balanr ve bir haman iinde aslrd, haman iine o kadar sk bir ekilde sarlrd ki hi kimse gremezdi onu. Bu durumda hibir ey yemeden ve imeden gn kalmak zorundayd. gn dolunca, ayaklan yere dokunmasn diye hamaktan dz ta zerine inerdi. Doal gereksinimi iin dar kmak istediinde, bir kadn akrabas nn srtnda dan kanlr, kt etkilerin kzn bedenine girmesini nlemek iin yannda yanar bir kor tard. Tekrar hamana kon duunda biraz un, kaynatlm kkler ve su almasna izin verilirdi artk, ama tuz ya da et tatrmaziard. Bu durumda ilk aylk srenin sonuna kadar kalrd, bunun bitiminde, gsnde ve belinde srtna kadar bakla yara ard. kinci ay boyunca yine hamanda kalrd, aroa perhiz kural biraz gevetilirdi, yn eirmesine izin verilirdi.
19 Hoimberg, a.g.y. s.401; Baneroit, i.82; Petroff, R epon on the Population... of Alaska, s.143. 20 Lafitau, Moeurs des Sauvages amriquains, i. 262 ve devam. 2 1 Lettres difiantes et curieuses, viii. 333. Chiriguanolar iin bkz. Von Martius, w Ethnographie Amerika's zumal Brasiliens, s.212 ve devam.

216

ALTIN DAL

nc ay belli bir boya ile siyaha boyanr ve her zamanki gibi dola maya balard.22 giliz Guyanas'ndan Macusi'ler arasnda, bir kz ergenliin ilk belirtilerini gsterince, bir hamak iinde kulbenin en yksek nokta sna aslr. lk birka gn gndzleri hamaktan ayrlamaz, fakat gece leyin aa inmek, ate yakmak ve geceyi atein yannda geirmek zorundadr, yoksa boynunda, boaznda vb. yaralar kacaktr. Belir tiler devam ettii srece sk perhiz yapmak zorundadr. Belirtiler geince aa inip, kulbenin en karanlk kesinde kendisi iin yapl m olan kk bir blmedeki yerini alabilir. Sabahleyin kendi yemeini piirebilir, fakat bunun ayr bir atete, kendine ayrlm bir tencerede yaplmas gerekir. Yaklak on gn iinde byc gelir ve kzn zerinde, dokunduu deerli eylerin zerine okuyup fleyerek byy bozar. Kullanm olduu kaplar ve bardaklar krlr ve para lar gmlr. lk banyosundan sonra kzn, annesi tarafndan ince ubuklarla dvlmeye katlanmas, bu srada lk atmamas gerekir. kinci dnemin sonunda tekrar dvlr, ama bundan sonra dvlmez. Artk "temiz"dir, yeniden halkn arasna katlabilir.23 teki Guyana Kzlderilileri, kz hama iinde bir ay sreyle kulbenin tepesinde tuttuktan sonra, srmalar ok ac verici olan baz iri karncalara sr trlar.24 Kz karncalara srtma ya da dvme tresinin, bir ceza ya da bir dayanma snav olarak deil de, onu artmak iin yapldndan emin olabiliriz; ama, byle zamanlarda kz kuattna ve avucuna aldna inanlan kt etkileri kovalamaktr. Hem dverek, hem de an lara sokturularak artma rnekleriyle daha nce de karlamtk.2 5 Belki de, dinsel ya da trensel olarak dvme ya da kamlama, her zaman buna benzer bir amala ortaya kmaktayd. Bununla, grn mez bir ekilde de olsa fiziksel olarak nsann bedenine yapm olduu varsayan tehlikeli bir illetin (bir eytanda kiilemi olsun
22 Thevet, Cosmographie Universelle (Paris, 1575) ii. 946 B. ve dev.; Lafitau, a.g.y. i. 290 ve devam. 23 Schomburgk, Reisen in Britisch Guiana, ii. 315 ve dev. Martius, Zur Ethnographie Arnenka's, s.644. 24 Labat, Voyage du Chevalier des Marchais en Guine, Isles voisines, et Cayenne, iv. s. 365 ve dev. (Paris basm), s. 17 ve dev. (Amsterdam basm). 23 Bkz. s. 199, Cilt 1, s. 150.

GKYZYLE YERYZ ARASINDA

21 1

olmasn) sprlp kovulmas amalanmaktayd.26 Dvlen kimseye verilen acnn amac, bizim bir ameliyatta hastaya verilen acdan daha fazla bir ey deildi; gerekli bir kazayd, o kadar. Daha sonralar bu tr treler baka trl yorumlanr oldu; ac ise, bir kaza olduu iin, bugn ya yaamn kritik dnemlerinde kiilere uygulanan bir da yanma snav ya da tanrlarn ok houna giden ete bir eza olarak bak lan, trenin birincil amac oldu. Fakat hangi grnm ve ekil altnda olursa olsun ilecilik hibir zaman ilkel deildir. Brezilya'l Uaupeler arasnda, ergenlik ama gelmi olan bir kz bir ay sreyle eve kapat lr, az miktarda ekmek ve su verilir kendisine. Daha sonra yaknlar nn ve arkadalarnn arasna gtrlr, bunlardan her biri sipo (esnek bir sarmak) dallaryla, kz kendini yitirinceye ya da lnceye kadar drt ya da be kez vurur. Eer kendine gelirse, ayn ilem alt saatlik
26 Trenin bu ekilde yorumlanmas, dvlme ya da krbalanmann metinde gsterilen amala aka cansz nesneler zerinde yaplyla da desteklenmektedir. rnein, Kosta Rika Kzlderilileri iki tr trensel kirlilik olduuna inanr: nya ve buku-r. Bir lmle ilikili olan herhangi bir ey nya'dr. Ama bu-ku-r ok daha ldrcdr. Bir insan hasta etmekle kalmaz, ldrr de. "En kt bu-ku-r ilk gebeliindeki gen bir kadnn bu-ku-r'sudur. Btn yreyi hastalandrr. Onun yaad eve giden kimseler, hastal kendileriyle birlikte uzaa tar, yredeki btn lmler ya da teki ciddi felaketler onun zerine atlr. Eski zamanlarda, yabanl yasalar ve treler btn gieriyle hkm srerken, byle bir kadnn kocasnn, ansz karsnn neden olduu kazalardan dolay dence demesi allmam bir ey deildi... St-ku-r eitli ekillerde ortaya kar, uzun sre kullanlmam silahlar, kap-kacak, hatta evler ondan etkilenir, bunlar yemden kullanlmadan nce temizienmelidir. Uzun bir sre dokunulmam duran tanabilir eyalara dokunmadan nce bir sopayla dvlmesi tredendir. Uzun bir baston alp, bir evin tavanna bir iple asl bir sepeti dven bir kadn grdm. Bunun neye yaradn sorduumda, bana sepetin iinde kadnn deerli eylerinin olduunu, ertesi gn belki iinden bir ey alacan, bunun iin bu-ku-r yu kovaladn sylediler. Uzun sre kullanlmam bir evin sprlmesi gerekir, daha sonra onu temizleyen kii bir sopa almal ve yalnzca tanabilir eyalar deil, ayn zamanda yataklar, direkleri, ksacas ierdeki her trl eyay dvmelidir. Ertesi gn eve girilebilir. Uzun sre ziyaret edilmemi ya da ilk kez gelinmi bir yer buku-r' dur, Pico Blanco yokuundan dnte, ok fazla rutubetli ve souk yerde Kalmann ve yiyeceksizliin sonucu olarak hemen hemen btn grup hafif atelendi. Kzlderililer, zirvenin zellikle bu-ku-r olduunu, nk daha nce oraya hi kimsenin kmam olduunu sylediler." Bir gn, Mr. Gabb, Kzlderililerin bu-ku-r barlar arasnda tozlanm bir frme-tfek indirdi bir yerden. Bika hafta sonra bir lan ocuu ld, Kzlderililer frme tfein bu-ku-ru sunun ocuu ldrdne kesinlikle inanyorlard. "Btn bu olanlardan, bu-ku-rinun eyalar tutan ve rahatsz edilmekten holanmayan bir tr kt ruh olduu grlmektedir, fakat Kzlderililerden bunu byle dndklerini hibir zaman renemedim. Onlar bunu, eyalarn kendilerinde var olan bir zellik olarak dnyorlard sanki." W.M. Gabb, Irdan Tribes and Languages o f Costa Rica (20 Austos 1875'te Amerikan Felsefe Cemiyeti toplantsnda okunmutur), s.504.

218

ALTIN DAL

aralarla drt kez tekrarlanr; sert yaplmayan vurular aileye bir haka ret olarak kabul edilir. Bu arada, kaplarla yemekler ve balk hazrlan mtr; sipo 'lar bunlarn iine daldrlr ve yalamas iin kza verilir, artk evlenebilecek bir kadn olarak kabul edilir o.27 Bir Hindu kz olgunluk yana eritiinde drt gn sreyle karanlk bir odada tutulur ve gnei grmesi yasaklanr. Ona kirli olarak baklmaktadr; hi kimse ona dokunamaz. Yiyecei eyler halanm pirin, st, eker, peynir ve tuzsuz Hint hurmas ile snrlandrlr.28 Kamboya'da, ergenlik andaki bir kz, zerinde cibinlik olan bir yataa yatrlr, orada yz gn kalmak zorundadr. Bununla birlikte, genellikle drt, be, on ya da yirmi gn yeterli saylr; scak bir iklimde ve sk dokuma cibinlik iinde bu sre bile yeterince yorucudur.29 Bir baka anlatya gre, ergenlik andaki Kamboyal bir kzn "glgeye girdii" syle niyor. Ailesinin toplum iindeki srasna ve konumuna gre birka gnden birka yla kadar srebilen bu inziva sresince gen kz, yabanc bir erkek tarafndan grlmemek, et ya da balk yememek vb. birtakm kurallara uymak zorundadr. Hibir yere, hatta pagoda'ya (katl tapmak, ev.) bile gidemez. Fakat bu inziva durumu, gne ve ay tutulmalar sresince braklr; byle zamanlarda dar kar ve gksel cisimleri dileriyle yakalayarak tutulmalara neden olduu var saylan canavara dualarn eder.30 Bir tutulma srasnda inzivasnn kesilmesi, kadnlk dnemine girmekte olan gen kzlarn gnee bak masn yasaklayan emrin nasl harfi harfine yorumlandn gsterir gibidir. Bu kadar yaygn bir boinamn sylencelerde ve halk masallarnda izler brakmas beklenebilir. yle de olmutur. acl bir Yunan halk
27 A.R. Wallace, Narrative ofTravels on the Amazon and Rio Negro, s.496. 28 Bose, The Hindoos as they are, s. 86. Ayn ekilde, bir Brahman ericek ocuu kutsal iple sarldktan sonra, drt gn sreyle gnei grmesi yasaklanr. Tuz yiyemez, ya bir hal ya da bir geyik derisi zerinde iltesiz ve cibinliksiz uyumas emredilir kendisine, a.y. s. 186. Bade, evlilie bir n hazrlk olarak dilerini trpletmi olan erkek ocuktan gn sreyle karanlk bir odada kapal tutulur. Van Eck, "Schetsen van het eiland Bali," Tijdschrift voor Nederiandsch tndi, N.S. ix. (1880) 428 ve devam. 29 Moura, Royaume du Cambodge, i.377. 30 Aymonier, "Notes sur les coutumes et croyances superstitieuses des Cambodgiens," Cochinchine Franaise, Excursions et Reconnaissances, No.16. (Saygon, 1883), s. 193 ve dev. kar. a.y.. Notice sur le Cambodge, s.50.

GKYZYLE YERYZ ARASIND

219

masalnda, Kader tanralar bir prensesin, gnein zerinde parla mamasna dikkat etmesini syler, eer bu olacak olursa kertenkeleye dnecektir.3 1 Bir Tirol yksnde, zerine gne derse, gzel bir gen kzn yazgsnn bir baln kamna girme olaca anlat lyor.32 Bir baka acl Yunan masalnda, Gne, ocuksuz bir kadna, ocuk on iki yana geldiinde tekrar kendisine getirmesi ko uluyla bir kz ocuk balar. Ve ocuk on iki yama gelince anne kapar, pencereleri kapar, btn atlaklan ve yarklan tkar. Gnein gelip kzn gtrmesini nlemeye alr. Ama anahtar deliini tka may unutur, bir gne n da onun iinden szlr ve kz alp gtrr.33 Bir Sicilya yksnde, bir bilici bir kraln bir kz olacan, kz on drt yama gelince Gneten gebe kalacan bildirir. ocuk dounca kral, zerine n dmesin diye hi penceresi olmayan uzak larda bir kuleye kapatr onu. Kz on drt yana yaklarken, anababas ona bir para kzarm olak gnderir, kz bu etin iinde sivri bir kemik bulur. Bu kemikle duvar kazyarak bir delik aar ve gne n bu delikten ieri szlr ve kz gebe brakr.34 Danaeye ait eski Yunan sylencesi belki de ayn masallar snfna giriyor: babas tara fndan yeraltnda bir odaya ya da tuntan bir kuleye hapsedilen Danae, bir altn yamuru eklinde ona ulaan Zeus tarafndan gebe braklr. Sibirya Krgzlannn atalan zerine anlattklan sylencede
3 1 B. Schmidt, Griechische Mrchen, Sagen und Volkslieder, s.98. 32 Schneller, Mrchen und Sagen aus Wlschtiroi, No. 22. 33 J.G. von Hahn, Griechische und albanesische Mrchen, No.41. 34 Gonzenbach, Sicilianische Mrchen, No. 28. Bu kemik olay baka halk masal larnda da grlyor. Bir prens ya da prenses, gvenlii iin bir kuleye kapatlr, o da kuleye rastlantyla girmi olan bir kemikle duvarda bir delik aarak kaan bazan prensesin etinde kemik olmamasna dikkat edildii aka sylenir. Haln, a.g.y., No. 15; Gonzenbach, Say 26, 27; Pentamerone, No. 23. Bundan, kadnlara aylk inzivalar sresince hayvan kemiklerine el srdrlmemesinin yabanllarda bir kural olduu karsanabir. Yabanllarn, av hayvanlarnn kemiklerine nasl byk bir saygyla davrandn daha nce grmtk (bkz. s. 14 vd.); kadnlarnsa, det dnemlerinde, dokunmalar ya da yaknda bulunmalar ii bozaca iin, avclarn ve balklarn iine kanmalan zellikle yasaklanr (bkz. aada, s.221 vd.). Halk masallarnda, kemii kullanan kahraman kimi zaman bir olan ocuudur, fakat olay, gerek anlam unutulduktan sonra bir kzdan bir olan ocua kolaylkla aktarlabilirdi. Tavan-derisi Kzlderilileri arasnda, ergen bir kzn yatan tavan kemiklerini krmas yasaktr. Petitot, Traditions ndiennes du Canada Nord-Ouesi, s.258. te yandan, suyu bir kuu kemiinden yaplma bir borudan ier (Petitot, l.c. ve a.y., Monographie des DeneDindjie, s.76); bir Thilinkeet kznn ayn koullarda beyaz bal bir kartaln kanat kemiinden su itiini grmtk (Langsdorff, Reise um die Welt, ii. 114),

220

ALTIN DAL

de buna benzer eyler vardr. Bir Han'n ok gzel bir kz vardr, hi bir erkek onu grmesin diye demirden yaplm karanlk bir evde giz ler onu. Yal bir kadn bakmaktadr ona; kz byyp gen kz olunca y al kadna sorar: "kide bir nereye gidiyorsun?" "ocuum der yal hanm, aydnlk bir dnya var, O aydnlk dnyada senin annen ve baban yaar, her trl insan yaar orada, ite oraya gidiyorum ben." Kz der ki, "Anacm, kimselere sylemem, o aydnlk dnyay gster bana." Bylece yal kadn kz kulenin dna gtrr. Fakat aydnlk dnyay grnce kz sendeler ve der baylr; Tanrnn gz kza ili ir ve kz gebe kalr. Buna fkelenen babas onu altndan bir tabuta kor ve engin denizin zerine yzmeye brakr (masal lkesinde altn dan bir tabut da yzer elbet).35 Yunan yksndeki altn yamuru, Krgz sylencesindeki Tanrnn gz, belki de gn nn ve gne in yerini tutuyor. Kadnlarn gne tarafndan gebe braklabilecei fikri, rastlanmayan bir ey deildir, sylencelerde,36 evlenmeyle ilgili trelerde bile izleri vardr bunun,37 Kzlarn ergenlik dneminde byle kapatlmalarnn nedeni, ilkel insann dnyann her yerinde det kanamalar konusunda besledikleri derine kk salm korkuda yatmaktadr. Bunun kantlar daha nce gsterilmiti,38 fakat bunlara birka ey daha eklenebilir. Avustralya zencileri arasnda, "erkek ocuklara daha ocukluktan balayarak, eer kan grrlerse salarnn erkenden aaraca ve glerinin zama n gelmeden zayflayaca sylenir." Dolaysyla, bu zamanlarda
35 W.Radloff, Proben der Volks litteratur der trkischen Stmme Sd-Sibiriens, iii. 82 ve devam.. 36 Bastian, Die Vlker des stlichen Asien , i. 416, vi. 25; Turner, Samoa, s.200; Panjab Notes and Queries, ii. No.797. 37 Gney Amerika Chaco Kzlderilileri arasnda, yem evli bir ift ilk gece, balar batya dnk olarak bir post zerinde uyur; "nk evlilik, ertesi sabah gne ayaklarnda douncaya kadar resmen onaylanmaz." T.I. Hutchinson, "The Chaco Indians," Transad. Etimolog. Soc. iii. 327. Eski Hindu evliliklerinde ilk tren, "Gebe kalma treni" idi (Garbhadhana). "Bir gn nce yeni evli kadn gnee baktrlrd, ya da herhangi bir yoldan gne nlarna alrd." Monier Williams, Religious Life and Thought in India s.354. Sibryal Trkler arasnda bir zamanlar, evlenmeden sonraki sabah gen ifti gnei selamlamak zere kulbeden dan karma tresi vard. Ayn trenin, domakta olan gnein nlarnn, yeni gelini gebe brakmann en gvenli yolu olduu inancyla randa ve Orta Asya'da hl uyguland syleniyor. Vambery, Das Trkenvolk, s.112. 38 Bkz. Cilt 1. s. 166.

GKYZYLE YERYZ ARASINDA

221

kadn topluluktan uzak yaar; bir delikanl ya da bir erkek kendisine yaklarsa kadn barr, erkek de ondan saknmak iin hemen oradan uzaklar. Erkekler bu zamanlarda kadnlarn ayak izlerinin zerinden gememek iin yollarm deitirirler. Ayn ekilde kadnlar da erkek lerin sk getii yerlerde dolaamaz, erkeklerin kulland herhangi bir eye dokunamaz; balk yiyemez, su yaknna gidemez, nerde kald zerinden gemek; nk eer bunu yaparsa, balklar korkacak, balk larn balk tutma ans azalacaktr; kamp iin su almaya bile gide mez; kocasnn gidip kendisine su getirmesi iin Thama demesi yeter. Bu kurallar ineyen herhangi bir AvustralyalI kadna uygulanacak ceza iddetli bir dayak hatta lmdr.39 Bumanlar, bir kzn, sk bir inziva iinde tutulmak zorunda olduu zamanlarda bir tek bakyla, erkeklerin o srada hangi durumdalarsa, ellerinde ne tutuyorlarsa yle talaacaklarna ve konuan aalara dneceklerine inanrlar.40 Orinoco'lu Guayquiry'ler, bir kadnn det dnemlerinde zerine bast her eyin leceini dnrler, eer bir erkek onun daha nce getii yerde yrrse, bacaklar hemen ier.41 Birleik Devletlerden Creek'ler ve onlarn yakn Kzlderililer det dnemlerinde kadnlar ky den uzak ayr ayr kulbelerde yaamaya zorlarlar. Kadnlar, dman larn saldrsna uramak ve kesilmek pahasna orada kalmak zorunda drlar. Bu zamanlarda kadnlara yaklamann "ok korkun ve teh likeli bir kirlenme" olduu dnlrd; bu tehlike, dmanlara kadar uzard, kadnlar bu dnemde ldrmlerse, baz kutsal otlar ve kk ler yoluyla kendilerini bu kirlilikten arndrmak zorundaydlar 42 Ayn ekilde, Chppewayler ve Hudson Krfezi Mntkasndaki teki Kzlderililer arasnda, bu mevsimlerde kadnlar kamptan aynlr, dal lardan yaplm kulbelere konur. Balarm ve gslerini tamamen gizleyen uzun balklar giyerler. Ev eyalarna ve erkeklerin kullan d herhangi bir eyaya dokunamazlar; nk dokunurlarsa "bunlarn kirlenecei ve daha sonra kullanldklarnda [hastalk ve lm gibi]
Natve Trtbes o f South Australia, s.186; E.J.Eyre, Journals, ii. 295, 304; W. Ridley, Kamilaroi. s.157; Journ. Anthrop. Inst. ii. 268, ix. 459 ve dev.; Brough Smyth, Aborignes o f Victoria, i. 65, 236. kar. Sir George Grey, Journals, ii. 344; J.Dawson, Australian Aborigmes, ci. ve devam. 40 Bleek, B ref Account o f Bushman Folk-lor e , s. 14; kar. a.y. s.10. 41 Gumilla, Histoire de TOrenoque, i.249. 42 James Adair, History o f the American Indians, s, 123 ve devam.

222

ALTIN DAL

uursuzluk ve ansszlkla karlalaca varsaylr." Kadnlar herke sin getii yollarda yryemez, hayvanlarn izlerinin zerinden gee mezler. Bunlarn, av ansn azaltacaklar korkusuyla "nehir ya da gl lerin buzlan zerinde, erkeklerin kunduz avladklan yerlerde, ya da bir balk ann atlm olduu yerlerde yrmelerine asla izin veril mez. Bu dnemlerde, herhangi bir hayvann bann paylalmasna da katlmazlar, hatta geyiin, yaban geyiinin, kunduzun ve daha birok hayvann ister teskere zerinde isterse srtta geirildiini gsteren izle rin zerinde yrmeleri ya da gemeleri bile yasaktr. Bu treyi ine mekle sulanmak ok nemli bir ey olarak dnlr; nk bunun gelecekteki av dolamalannda avcnn dier arkadalarndan daha az baanl olmasnn bir nedenini oluturacana kesinlikle inanrlar."4 3 Bu yzden Lapp'lar, kadnlann det dnemlerinde balklarn balk larn kardklan ky blmlerinde dolamalann yasaklarlar.44 Avrupa'nn uygarlam uluslan arasnda, bu konuda geerli olan boinanlar daha az abartl deildir. Var olan en eski ansiklopedide Plinynin Doal Tarih'i detten gelebileeck tehlikelerin listesi, yabamllannkinden uzundur. Pliny'ye gre, dedi bir kadna dokun mak, arab sirkeye dndrr, rnleri yakar, fideleri ldrr, bahe leri kurutur, yemileri dker, aynalann n soldurur, usturalar krletir, demiri ve pirinci paslandrr (zellikle de ayn klme dne minde), anlan ldrr, ya da en azndan kovanlarndan dan srer, ksraklara yavrulann drtrd... vb.45 Ayn ekilde, Avrupa'nn eitli blgelerinde, bir kadn, det dnemlerinde bira yapm yerine girerse, birann ekiyeceine hl inanlmaktadr; biraya, araba, sir keye ya da ste dokunursa, bunlar bozulur; reel yapsa, koyulamaz; bir ksraa binse, hayvan yavrusunu drr; tomurcuklara dokunsa, tomurcuklar solar; bir kiraz aacna ksa, aa lr.46
43 S.Heame, Journey to th e Northern Ocean , s.314 ve dev,; Alex. Mackenzie, Voyages through the Continent o f North America, cxxiii.; Petitot, Monographie des Dn-Dindji, s.75 ve devami. 44 C. Leemius, De Lapponibus Finmarchiae eroumquie lingua vita et religions pristina (Kopenhag, 1767), s.494. 45 Pliny, Nat. Hist. vii. 64 ve dev,, xxviii. 77 ve dev. kar. Geoponica, xii. c. 20, 5 ve c. 25, 2; Columella, xi, 3, 50. 46 A Schleicher, V o lk stu m lic h e s aus S o n n e n b e rg , s. 134; B. Souche, C ro y a n c e s, Prsages et T r a d itio n s d iv e r s e s , s.11; V.Fossel, Volksmedicin und m e d ic in isch er

GKYZYLE YERYZ ARASINDA

223

Bylece, det dneminde kadnlan ayrmann amac, bu zaman larda onlardan yayld varsaylan tehlikeli etkileri ortadan kaldrmak oluyor. Tehlikenin ilk dette zellikle byk olduuna inanld, bu nbet srasnda kzlan toplumdan ayrmak iin alman nlemlerden ortaya kyor. Bu nlemlerden ikisi, yani kzn topraa basamayaca ve gnei gremeyecei kurallan yukarda anlatlmt. Bu kurallann genel gerei olarak, kz asl, yani gkle yer arasnda sl tutulur. Gney Amerika'da olduu gibi ister hamana sanl olarak tavana asl olsun, isterse New Irelanddeki gibi karanlk ve dar bir kafes iinde yerden ykseltilmi olsun, hem topraktan hem de gneten uzak tutulduuna gre, ldrc hastalyla yaamn bu byk kay naklarndan hibirini zehirleyemedii iin kzn herhangi bir kt i yapmasmn nlenmi olduu dnlmektedir. Ksacas, elektrikte kullanlan dille sylersek, yaltlmakla, zararsz hale getirilmektedir. Ama kz yalnz brakmak ya da yaltmak iin alnan nlemler, top lumdaki dier insanlann gvenlii kadar onun kendi gvenlii asn dan da zorunlu saylmaktadr. nk belirlenen yaama dzenini sav saklayacak olursa kzn kendisinin de bundan ac duyaca d nlyor. rnein, daha nce de grdmz gibi Zulu kzlar, ergen likte gne zerlerine doarsa kuruyarak iskelete dneceklerine ina nrlar, baz Brezilya kabilelerindeyse kzlar bu kurallan inemeleri nin, boyunlannda ve boazlarnda yaralara neden olacan dnr ler. Ksacas kza, eer belli snrlar iinde tutulmazsa hem kzn ken disi hem de onun dokunduu her eyi yok edebilecek byk bir gle ykl olarak baklmaktadr. Bu gc ilgili herkesin gvenlii iin gerekli snrlar iinde baskda tutmak, sz konusu tabunun amacdr. Kutsal krallar ve rahiplerce de ayn kurallara uyulmasna ayn aklamay getirebiliriz. Ergenlikte kzlarn, ona verilen adla, kirlilii
Aberglaube in Steiermark (Graz, 1886), s, 124, Yunanllar ve Romallar, adetli bir kadn plak ayakla ve salarn savu ra savu ra, bir tarlann evresinde dolarsa, orann >ceklere kar tamamen korunmu olacan dnrd. Pliny, Nat. Hist. xvii. 266, xviis, 7 g- Columella, x. 358 ve dev. xi. 3, 64; PaUadius, De re rustics, i. 35. 3; Geopomca, xii. 8, 5 ve dev.; Aelian. Nat. Anim. vi. 36. Kuzey Amerika Kzlderilileri ve Avrupai kyller ayn amala benzer bir areye bavuruyor. Schoolcraft, Indian Tpbes, v.70, Wiedemann, Aus dem inneren und ussern Leben der Ehsten, s.484. Kar. Haltnch, Zur Volkskunde der Siebenbrger Sachsen, s.280; Heinrich, Agrarische Sitten und Gebruche unter den Sachsen Siebenbrgens, s. 14; Grimm, Deutsche Mythologie 4, ui. 468.

224

ALTIN DAL

ve kutsal insanlarn kutsall, ilkel insann kafasnda, birbirinden ayr deildir. Bunlar, tpk genellikle enerji gibi, kendi iinde ne iyi ne de kt olan, ama uygulanna gre yararl ya da zararl hale gelen aym doast enerjinin farkl belirtileridir yalnzca.47 Buna dayanarak tpk ergenlikteki kzlar gibi kutsal kiiler de ne yere basabiliyor ne de gnei grebiliyorsa, bunun nedeni, bir yandan, topraa ya da gkyzne dokununca ldrc iddetini her ikisi zerine de boal tabilecei korkusudur; te yandan, gksel erdemi bylece boalm kutsal varln, bu yolla halkn hatta dnyann gvenliinin uygun ekilde boalmasna bal olan doast ilevlerini gelecekte yapamaz hale gelebilecei korkusudur. Yani sz konusu kurallar, ikinci blmde incelediimiz tabular bal altnda yer alyor; bu tabular, kutsal kiinin yaamn, onunla birlikte onun uyruklarnn ve ona tapnanlann yaamm korumaya yneliktir. Onun deerli fakat tehlikeli yaamnn, ne gkyznde ne de yeryznde deil de olabildiince ikisi arasnda asl durumda olduu kadar gvenli ve zararsz olduu baka bir yer yoktur.48
47 Adetteki enerjinin yararl uygulannn bir rnei iin bkz. s. 22'deki not 46. 48 Demin tarttmz kurallar yalnzca metinde ad geen kimseleri kapsamyor, baz durumlarda teki tabulu kiilere ve eylere de uygulanabilir. Aslnda, tabunun gizemli gcnn iine girip yayld her eyin yeryznden ve gkyznden aynlmas gerekir. Yas tutanlar btn dnyada tabudurlar, bunun iin de yasta olan Aino'lar gne balarnda parlamasn diye garip balklar giyerler. Bastia, Die Vlker des stlichen As 'en, v.366. Kosta Rika Kzlderilileri, gn sren dini bir perhizde tuz yemezler, olabildiince az konuurlar, ate yakmazlar, kesinlikle evde kalrlar, gndz dan kacak olurlarsa gne nn kendilerini karartacana inandklar iin gne ndan dikkatle korunurlar. W.M.Gabb, Indian Tribes and Languages o f Costa Rica, s.510. Noel gecesi. sve'in baz blgelerinde bilinmeyen bir zamandan beri hacca gitmek bir tre olmutur, insanlar bu yolla birok gizli ey renir ve gelecek yl ne olacan bilir. Bu hac iin bir hazrlk olarak, "bazdan hatan nceki gn karanlk bir hcreye gizlenir, bylece gklerin ndan da korunmu olur. Bakalar bir nceki gnn erken saatlerinde samanlk gibi ayak altnda olmayan bir yere ekilir, orada herhangi bir canl yarat duyamayacak ya da gremeyecek ekilde samann iine gmerler kendilerini; burada gne batmcaya kadar bir ey yemeden sessizlik iinde kalrlar, gezilerine balamadan nceki gn herhangi bir yiyecekten kesinlikle kanmann yeterli olduunu dnenler de vardr. Bu snav dneminde bir insann atei grmemesi gerekir. L. Lloyd, Peasant Life in Sweden , s. 194. Bir Pima Kzlderilisi, bir Apache ldrd iin girdii on alt gnlk annma dnemi sresince, alevli bir atej gremez. Bancroft, Native Races o f the Pacific States , i. 553. Yine savaa kmakta olan savadar da kesinlikle tabudurlar, bundan dolay, savalar savaa benzer keiflerindeyken, Kzlderililer plak yere oturamazlar. J. Adair, History of the American Indians, s.382; Narrative o f the Captivity and Adventures o f John Tanner,

BALDER

225

2 B a ld e r SKANDNAVYALI BALDER, yaamnn bir anlamda ne gkyzn de ne de yeryznde deil de ikisi arasnda olduu sylenebilen iyi ve gzel bir tanryd. lm yks yle: Balder arada bir, lmn ken disine sezdirir gibi olan baz dler gryordu. Bunun zerine tanrlar toplandlar ve onu her tehlikeye kar koruma karan aldlar. Bunun iin de tanna Frigg, ate ve sudan, demirden ve btn madenlerden, talardan ve topraklardan, aalardan, hastalklardan ve zehirlerden, btn drt ayakl hayvanlardan, kulardan ve srngenlerden Balder' incitmeyeceklerine degin yeminli sz ald. Bu yaplnca Balder do kunulmaz sayld; bunun zerine tanrlar sevindiler ve onu aralarna aldlar, kimi zerine at yapyor, kimi kesmeye alyor, kimileri de zerine ta atyordu. Ama ne yaptlarsa, hibir ey onu incitemiyordu, hepsi ok mutlu oldular bu durumdan. Yalnzca fitneci Loki mutlu olmamt buna, yal bir kadn klnda Frigg'e gitti, Frigg ona tannlann silahlarnn Balder' yaralayamayacan syledi, nk her eye
s-123. Kuzey Amerika Kzlderililerinin kutsal sand, "o denli kutsal, dokunulmas o denli tehlikeli" saylr ki, sava bakam ve muhafzlarndan baka kimse dokunamaz ona, "dokunursa byk ktlklere urar. En kkl dman bile ayn nedenlerle dokunmaz ona." Sand dmana kar tarlarken asla yere koymazlar, talar ya da ktkler zerine brakrlar. Adair, History o f the American Indians, s. 162 ve dev. Geyik klannn kutsal deniz tara kabuu, Omaha'lar arasnda kutsal bir torbada tutulur ve asla yere dokundurulmaz. E. James, Expedition from Pittsburgh to the Rocky Mountains, ii. 47; J. Owen Dorsay "Omaha Sociology," Third Report o f the Bureau o f Ethnology (Washington, 1884), s.226. Yeni domu ocuklar kuvvetle tabudurlar; bunun iin de Loango'da bunlarn yere demelerine izin verilmez. Pechuel-Loesche, "indiscrtes aus Loango," Zeitschrift f r Ethnologie, x. (1878) s. 29 ve dev. Laos'ta fil avcl birok tabu karmtr ortaya; bunlardan biri, ba avcnn ayayla yere basamayaca yasadr. Bunun iin, yere inerken teki avclar zerine basmas iin yapraklardan yaplma bir hal sererler yere. E. Aymonier, Notes sur le Laos, s.26. Aberdeenshire'n baz blgelerinde biilmemi duran son ekin parasnn (daha nce de grdmz gibi ok kutsaldr) yere dokunmasna izin verilmez; fakat kesilince, gueedman'in kucana konur. W. Gregor, "Quelques coutumes du Nord-Est du C ont 'Aberdeen, " Revue des Traditions populaires, iii. (1888) 485 B. Kutsal yiyecekler, baz durumlarda yere demez. F. Grabowsky, "Der Distrikt Dusson Timor in SdostBorneo und seine Bewohner," Ausland (1884), No. 24, s.474; Ch. F. Hall, Narrative o f the Second Arctic Expedition, Prof. J.E. Nourse tarafndan baslmtr (Washington, 1879), s. 110; Gerard, The Land beyond the Forest, ii. 7. Iskoya'da, kutsal kuyulardan hastalara su tanrken, kutsal-kovann yere dememesi gerekir. C.F. Gordon Cumming, n the Hebrides, s. 211. Ruhlarn yerle ilikisi zerine, Denzil Ibbetson'in Panjab Notes and Queries'iyle karlatrn, i. No. 5.

226

ALTIN DAL

onu incitmemesi iin yemin ettirmiti. Bundan sonra Loki sordu, "Her ey Balder' korumaya yemin etti mi?" Frigg yantlad, "Walhalla mn dousunda kseotu diye bir bitki yetiir, bu ot yemin edemeyecek kadar kk grnd bana." Bunun zerine Loki gitti, kseotunu kopard ve tanrlarn meclisine getirdi. Orada kr tanr Hduru em berin dnda ayakta bekler buldu. Loki sordu ona, "Balder'a niye ate etmiyorsun?" Hdur yantlad, "Nerde durduunu grmyorum nk; aynca silahm da yok benim." O zaman Loki yle dedi, "Sen de te kiler gibi yap, onlar gibi Balder'a sayg gster. Nerede durduunu gs teririm sana, sen de bu ince dalla vurursun ona." Hdur kseotunu ald ve Lokinin ynlendirmesine uyarak Balder'a att. kseotu Balder'a arpt ve onu ikiye biti, cansz yere dt Balder. O gne kadar tan rlarn bama gelen en byk felaketti bu. Tanrlar bir sre sessizce durdular, sonra seslerini ykselterek ac ac gzya dktler. Balder'n vcudunu alp deniz kenarna getirdiler. Balder'n gemisi duruyordu orada; Ringhom'du ad, btn gemilerden daha bykt. Tanrlar gemiye kp Balder'n vcudunu onun zerinde yakmak iste diler, ama gemi bir trl kmldamyordu. Hyrrockin adl dev tanray ardlar. Bir kurdun zerine binmi olarak geldi ve gemiyi yle bir itti ki, kard. dalgalardan ateler akt, yer gk sarsld. Sonra Balder'n vcudu alnp gemisinin zerindeki odun ym zerine yer letirildi. Kars Nanna bunu grnce yrei bu zntye dayana mayp patlad ve ld. Onu da kocasnn yanma odun yn zerine koydular ve odunlar atee verdiler. Balder'n at da btn koumla ryla birlikte odunlar zerinde yakld.49 Bu ykdeki ayrnt zenginlii, onun dinsel treni aklamak iin uydurulan geni mitler snfna ait olduunu dndryor. nk bir mit, ayrntlarnda hibir zaman, mitin yazarnn gzleriyle tank olduu bir trenin basit yazl anlammda olduu kadar canl ve kesin deildir. Her halde, Balder mitinde betimlenenler gibi ayinlerin skandinavlar ve teki Avrupa halklarnca yerine getirilmekte olduunu olas kabul edebilseydik, mitin dinsel ayini (ritual) deil, dinsel ayinin
49 D ie E d d a , bersetzt von K. Simrock 8 s.286-288, kar. s.8, 34, 264. ngilizcede Balder'n yks Prof. Rhys tarafndan daha ayrntl olarak anlatlyor, C eltic H e a th e n d o m , s.529 ve devam.

BALDER

227

miti dourduunu karsamada hakl olabilirdik. nk bir treni aklamak iin bir mitin uydurulduu birok olay gsterilebilirken, bir mitin herhangi bir treni ortaya kard bir tek olay bile gsterile mez. Dinsel ayin, mitin ana babas olabilir, ama hibir zaman onun ocuu olamaz.50 Balder'n lm mitindeki ana olaylar ikidir; birincisi, kseotunun koparlmas, kincisiyse tanrnn lm ve gmlmesi. mdi bu olayla rn ikisinin de, bir zamanlar Keltlerin ve skandinavlann, olaslkla Almanlarn ve Slavlarn da yerine getirdii yllk bir trenin parala rm oluturduu grlmektedir. Avrupa'nn ou yerinde kyller, ok eski zamanlardan beri yln belli gnlerinde enlik ateleri yakmak ve onun evresinde dans etmek ya da zerinden atlamak alkanhndadr. Bu tr treler tarih sel kantlarla geriye Ortaalara kadar izlenebilir; onlarn eskil a larda yerine getirilen benzer trelere olan benzerlii, kkenlerinin Hristiyanln yaylmasndan nceki uzun bir dnemde aratrlmas gerektiini kantlayacak kadar gl i kantlarla uyum iindedir. Gerekten de, onlann Kuzey Avrupa'da yerine getirildiine degin en erken kant, Hristiyan kilise meclislerinin sekizinci yzylda bunlar putperest trenleri olarak yasaklama abalarndan elde edilmitir.31 Bu atelerde tasvirlerin yaklmas ya da canl bir kiinin yaklr gibi yaplmas, az rastlanan bir ey deildir; eski alarda bu gibi olay larda insanlarn gerekten yakldna inanmak iin nedenler de var dr. Sz konusu trelerin ksaca gzden geirilii, insan kurbanlarn izlerini ortaya karacak ve ayn zamanda onlann anlamlanna k tut mamza yarayacaktr.52
50 H.Usener gibi bilgili ve akl banda bir tre ve mit aratrcsnn, bunlarn birbiriyle gerek ilikisini tersine evirdiini grmek garip bir ey. Bugn kyllerin evlenme trelerinde Mars ve Nerio'nun evlenmesi mitinin temel zelliklerine benzer eyler olduunu gsterdikten sonra, bu trelerin mitin yansmalar olduu sonucunu karma yolunu tutuyor. 'Italische Mythen, Rheinisches Museum , N.F. xxx. 228 ve dev. Mit elbette trenin yanssdr. nsanlar yalnzca kendilerine benzer tanrlar icat etraekle kalmam (Ksenefon'un ok zaman nce iaret ettii gibi) onlar kendileri gibi dndrtm ve davrandrtmtr. Cennet dnyann bir kopyasdr, dnya cennetin deil. 51 Bkz. Grimin, Deutsche M ythahgie4', i. 502, 510, 516; Mannhardt, Baumkultus, s- 518 ve devam. , 52 Bu ate trelerinin aada vereceim aratrmasnda esas olarak Mannhardt' izliyorum, Baumkultus, kap. vi. s.497 ve dev. Ayn zamanda Grimm'in Deutsche Mythologie ile de karlatrn, i. 500 ve devam.

228

ALTIN DAL

Bu enlik atelerinin en ok yakld mevsimler, ilkbahar ve yaz dnmdr, fakat baz yerlerde Hallow Een'de [Cadlar Bayram, ev.] (31 Ekim) ve Noel'de yaklr. lkbaharda Lent'in [Paskalyadan nceki byk perhiz, ev.] ilk Pazar (Quadragesima) ve Easter Eve [Paskalyadan nceki akam, ev.] deiik yerlerde ayn trenin yapld gnlerdir. rnein, Eifel Dalan, Ren Prusya'snda Lent'te ilk Pazar genler ev ev dolaarak saman ve budanm al dallan toplard. Bunlar ykseke bir yere, tepeye gtrr, uzun, ince bir kayn aac evresine yarlard, bir odun paras bir ha oluturacak biimde dik ayla aaca balanrd. Bu yap "kulbe" ya da "kale" diye biliniyor. Bu yn atee verilir ve genler ba ak, her biri elinde yanm bir dal tayarak ve yksek sesle dua ederek "kale"nin evresinde yrrd. Bazan da "kulbe"nin iinde samandan bir adam yaklrd. nsanlar dumann ateten estii yn gzlerdi. Eer ekin tar lalarna doru estiyse, haatn bol olacann bir iaretiydi bu. Ayn gn, Eifel'in baz yerlerinde saman saplarndan byk bir teker yaplr ve bir tepenin doruuna at tarafndan ekilirdi. Kydeki olan ocuklan akam karanlnda oraya yrr, tekeri atee verir ve bayr aa yuyarlarlard, iki delikanl, onu bir engele rastlad yerde tekrar harekete geirmek iin ellerinde sopalarla arkasndan giderdi teke rin.53 Echtemach yresinde ayn trene "cady yakma ad veriliyor.5 4 Tiroi'deki Voralbergte Lentin ilk Pazar gn ince uzun gen bir kk nar aac bir saman yn ve odunlarla evrilir. Aacn tepesine "cad" ad verilen bir insan figr balanr; eski kumalardan yaplr bu figr ve ii barutla doldurulur. Geceleyin hepsi birden atee verilir, olan ve kz ocuklan ellerinde mealeler, iinde "rn kalburda, saban topran iinde" szcklerinin getii uyakl iirler syleyerek atein evresinde dans ederler.55 Swabia'da Lent'in ilk Pazar gn eski kumalardan "cad" ya da "yal kan" veya "kn ninesi" ad verilen bir figr yaplr ve bir diree balanr. Bu direk bir odun ynnn ortasna saplanr, sonra da atee verilir. "Cad" yanarken genler yanar diskler atarlar havaya. Bu diskler birka santimetre apnda, yuvarlak,
53 Schmitz, Sitten und Sagen... des Eifler Volkes , i. s.21-25; B K . s.5l. 54 f i X s.501, 53 Vonbun, Beitrge zur deutschen Mythologie, s.20; B K . s.501.

BALDER

229

ince tahta paralandr, kenarlan gnee ya da yldzlara benzeyecek biimde entilmitir. Ortalannda bir delik vardr, buradan bir sopann ucuna geirilir. Disk atlmadan nce atelenir, sopa ileri geri sallanr bylece diske iletilmi olan hz, ubuun meyilli bir tahtaya iddetle arplmasyla artrlr. Yanan disk bylece frlatlr ve ykseldike, yere dmeden nce uzun bir eri izer havada. Bir tek delikanl bu disklerden birbiri ardndan krk elli tanesini frlatabilir. Ama bunlann olabildiince yksee frlatlmasdr. Frlatldklan sopann, hi olmazssa Swabia'nn baz blgelerinde, fndk aacndan olmas gere kir. Bazan delikanllarn am aacndan yanar mealeler sallayarak atein zerinden atlad da olur. Yanan "cadnn ve disklerin kmr lemi paralan eve getirilir ve zararl bcekleri tarlalardan uzak tuta ca inancyla ayn gece keten tarlalarna dikilir.56 Bavaria'da Rhn Dalarnda halk Lent'in ilk pazar gn bir dan ya da tepenin doruuna yrrd. ocuklar ve delikanllar mealeler, ucu katrana batrm sprgeler, saplarla sarlm direkler tarlard. Patlayc maddelerle sarlm bir teker atelenir ve tepeden aa yuvarlanrd; genlerse yanar mealeleri ve sprge sopalar ellerinde tarlalarn ara snda koutururdu, sonunda bunlan atarak bir yn olutururlar, bunun evresine toplanp bir ilahiye ya da bir halk arksna balar lard, Tarlalarn iinde yanar mealelerle kouturmann amac "gnahkr ekiciyi kovmak"t. Ya da topran rnlerini yl boyunca korusun ve kutsasn diye Meryem Anann onuruna yaplrd bu.57 Lent'in ilk pazar gn yaklan bu enlik atelerini, aa yukan ayn mevsimde "lm dan srme" treninin bir paras olarak lm ad verilen tasvirin yakld atelerden ayrmak olanaksz grnyor. Avusturya Silezya'snda Spachwbdorfta Rupert Gn'nn (Byk perhizin sal gn?) sabahnda, krk palto ve krk balk giy<rilmi bir saptan adamn kyn dnda bir ukura yatnldm ve orada yakldm, o alevlerle yanarken herkesin ondan bir para
E.Meier, Deutsche Sagen, Sitten und Gebruche aus Schwaben, s.380 ve dev.; iinger, Volksthmliches aus Schwaben, ii. 59 ve dev,; Bavaria , ii. 2. s. 838 ve dev.; Panzer, Beitrag zur deutschen Mythologie, i. s. 211, No.232, B.K. s. 501 ve devam. ^ Witzschei, Sagen, Sitten und Gebruche aus Thringen, s. 189; Panzer, Beitrag zur deutschen Mythologie, ii. 207; B K . s. 500 ve devam.

230

ALTIN DAL

koparmaya altn, ve kopard paray, rnlerinin bymesini etkileyecei inancyla, bahesindeki en yksek aaca baladn ya da tarlasna gmdn grmtk. Bu tren, "lmn gmlmesi" diye bilinir.58 Saptan-adam lm olarak yaplmad zamanlarda bile, trenin anlam yine de ayndr; nk lm ad, gstermeye al tm gibi, trenin yaplndaki ilk amac dile getirmemektedir. Eifel Dalarnda Cobem'de delikanllar byk perhizin arifesinde saptan bir adam yaparlar. Tasvir resmen yarglanr ve btn yl boyunca evrede ilenen btn hrszlklar ilemekle sulanr. lme mahkm edilen saptan-adam kyn iinde dolatrlr, kuruna dizilir ve bir odun yn zerinde yaklr. Alev alev yanan yn evresinde dans edilir ve son gelinin alevlerin zerinden atlamas gerekir.59 Byk perhizin arife gn gecesi Oldenburg'ta halk uzun saplardan demet yapar, bun lar yakarak tarlalarn evresinde sallaya sallaya koarlar, bararak, delice arklar sylerlerdi. En sonunda tarlada bir saptan-adam yakar lard.60 Dsseldorf yresinde byk perhizin arifesinde yaklan sap tan-adam rnn henz dvlmemi destesinden yaplrd.61 lkbahar lmndan sonraki ilk pazartesi gn Zrih'li ocuklar bir saptan-adam kk bir araba iinde sokaklarda dolatrr, kzlarsa ayn zamanda bir Mays-direi tarlar. Akam duas anlar almaya baladnda, sap tan-adam yaklr.62 Aachen yresinde Ash Wednesday'de [Paskalya dan nceki perhizin ilk arambas, ev.] bir adam nohut saplarna sarlr, ve daha nceden saptanan bir yere gtrlrd. Burada saplar zerinden sessizlik iinde soyulur, daha sonra bunlar yaklrd, ocuk lar yanan eyin adam olduunu sanrd.63 Val di Ledro'da (Tirol) Kar navaln son gn, saplardan ve allardan bir figr yaplr ve yaklr. Figre Yal Kadn, treneyse "Yal Kadn yakma treni denir.64 Bu ate enliklerinin yapld bir baka gn Easter Eve [PaskalyaBK.

38 Th. Vemalcken, M y th e n u n d B r a u c h e d e s V o lk e s in O e s te r r e ic h , s. 293 ve dev.; s. 498. Bkz. Cilt 1, s. 259. 59 Schmitz, S itte n , u. S a g e n d e s E ifle r V o ik e s, i. s. 20; B K . s 499. Strackejan, A b e r g la u b e u. S a g e n a u s d e m H e rz o g th u m O ld e n b u r g , ii. 39, No. 306; B K . s. 499. 61 B . K . s. 499. 62 B K . s. 498. O B .K .s . 499. 64 SchneUer, M r c h e n u. S a g e n a u s W ls c h tir o i, s. 234 ve dev.; B K . s.499 ve devam.

BALDER

231

dan nceki akam, ev.] Easter Sunday'dan nceki cumartesidir. O gn Katolik lkelerde kiliselerde btn atelerin sndrlmesi ve bazan akmak ta ve elikle, bazan da bir bytele yeni bir ate yaklmas bir tre gereidir. Paskalya mumu bu atele tututurulur ve daha sonra kilisede sndrlm olan klar bu mumla yaklr. Almanya'nn birok blgesinde, kilisenin yaknndaki bir ak alanda bu yeni atele bir enlik atei yaklr. Bu ate kutsanr, halk mee, ceviz ve kayn dallan getirip bu atete yakar, daha sonra da bunlar eve gtrr. Bu yanm sopalardan bazs evde yeni tututurulmu bir atete yaklr, Tannya, iftlik ve eklentilerini ateten, yldrmdan ve doludan korumas iin dua edilir. Bylece her ev "yeni ate" alm olur. Dallardan bazlan tarlalara, bahelere ve ayrlara konur, bunlan sam veya don gibi felaketlerden korumas iin dua edilir. Baz tarla ve bahelerin dierlerinden daha iyi rn verdiine inanlr; bu tarlalarda yetien rn ve bitkileri don vurmaz, fareler ve bcekler yemez, cad lar zarar vermez, bylece baaklar iri ve dolgun olur. Yanm dallar sabana da uygulanr. Paskalya enlik ateinin klleri, kutsal hurma dallannn klleriyle birlikte ekilecek tohuma kartrlr. Bazan da Yahuda ad verilen tahtadan bir figr kutsal enlik atei iinde yak lr. Bazan da Paskalya Arifesinde kutsal enlik atei yerine kutsal olmayan ate yaklrd. leden sonra kyn deiikanllan atelik odun toplar ve bunlan bir tarlaya ya da bir tepeye tard. Bunlarla bir ym yaplr ve ortasna ha eklinde bir odun paras konur ve evresi saplarla sarlrd, sonunda kollarn am bir adam grnm elde edilirdi. Bu figre Paskalya-adam ya da Yahuda denirdi. Akamleyin, delikanllar fenerlerini kilisedeki yeni atele yakar ve son hzla tepe deki yna koard. Oraya ilk varan kii yn ve figr atee verirdi. Bu sahneyi uzaktan seyretmelerine izin verilmesine karn hibir kadn hazr bulunamazd bu trende. Tasvir yanarken byk sevin gsterileri olurdu. Kller toplanr ve gn batannda akar suya atlr ya da Paskalya Pazartesi'si gn tarlalara serpilirdi. Ayn zamanda, Palm Sunday gn [Paskalyadan nceki, sann Yerualim'e giriini anm
65 B K . s. 502-505; Wuttke, D e r d e u ts c h e V o lk sa b e r g la u b e 2, 81; B ra u ch e u n d M e in u n g e n d e s T ir o le r V o lk e s 2, s. 149, 286 - 1289; B a v a r ia ,

Zingerie, S iten , i. I, s. 371.

232

ALTIN DAL

satan pazar gn, ev.] kutsanm olan hurma dallan ile atete kmrlemi ve Good Friday [Paskalya yortusundan nceki cuma, ev,.] gn kutsanm olan sopalar da tarlalarda yglrd. Ama, tar lalar dondan korumakt.66 Mnsterland'da bu Paskalya ateleri hep belli tepelerde tututurulur, bundan dolay bunlar Easter ya da Pas kalya Dalan olarak bilinir. Topluluktaki herkes atein evresinde top lanr. Aile babalan daha ite bir halka oluturur. D halkada. Paskalya ilahileri syleyerek alevler snnceye kadar gne ynnde atein evresinde dnp duran delikanllar ve gen kzlar bulunur. Bundan sonra kzlar srayla birbirinin ardndan atein zerinden atlarlar, her birine, ellerinden tutan ve yanlarnda koan iki gen elik eder. Ate yanp bittikten sonra, btn topluluk ilahiler syleyerek ar ar kili seye yrr. Kilisenin evresinde kez dolanrlar, sonra dadrlar. Alacakaranlkta ellerinde yanar sap demetleriyle olan ocuklar bere ketli olmalarn salamak iin tarlalarda koarlar.67 Hollandada da Paskalya ateleri en yksek yerlerde yaklr, halk evresinde dans eder ve alevlerin iinden atlard.68 Schaumburgta Paskalya enlik ateleri nin drt millik bir evrede btn dalarda yand grlebilir. Saplarla sanlm bir am aacna balanm bir katran variliyle yaklr bu ate ler. nsanlar bu aacn evresinde ark syleyerek dans eder.69 Pas kalya enlik ateleri Harz Dalarnda ve Brunswickte, Hanover ve Westphalia'da da yaygndr. Bunlar genellikle belli yksekliklerde ve dalarda yaklr, bundan dolay da Paskalya Dalan denir bunlara. Harz'da ate genellikle bir aacn evresine allar yarak ve bunlar atee vererek yaklr, ou kez yanar katran varilleri aaya, vadiye yuvarlanr. Osterode'da, herkes enlik ateinden yanar bir odun paras kapmaya alr ve onunla koturur; odun ne kadar iyi yanarsa ans o kadar artacaktr. Grund'da, meale yanlan yaplr.70 Altmark'ta Pas kalya enlik ateleri bir direin evresine ylm katran varilleri ve
66 Panzer, Beitrag zur deutschen Mythologie, i. s. 212 ve devam, L s. 78.; B.K. s. 505. 67 Strackejan, Aberglaube und Sagen aus dem Herzogthum Oldenburg, ii. s.43 ve dev. 313; B.K. s. 505 ve devam. 68 Wolf, Beitrge zur deutschen Mythologie, i. 75 ve dev.; B X . s. 506. 69 Grimm, Deutsche Mythologie*, i. 512; B X . s. 506 ve devam. 70 H. Prhie, Harzbilder, s. 63; Kuhn ve Schwartz, Norddeutsche Sagen, Mrchen und Gebruche, s.373; B X . s. 507.

BALDER

233

an peteklerinden, vb. oluur. Gen insanlar atein evresinde dans eder; ate sndnde, yallar gelir ve klleri toplar, bu kller arla rn rahatszlna bir ila olarak saklanr. Ayn zamanda enlik atei nin alevleri ne kadar uzaktan grnrse, rnn btn yl boyunca iyi yetieceine, hi yangn olmayacana inanlr.7 1 Bavaria'nn baz bl gelerinde enlik ateeri Paskalya'da sarp dalarn zerinde yaklr, daha nce anlattmz Swabia tresinde olduu gibi havaya yanar oklar ve tahta diskler frlatlr. Bazan, disklerin yerine, eski bir araba tekeri saplarla sarlr, atee verilir ve dadan aa yuvarlanr. Diskleri frlatan delikanllara kzlar Paskalya yumurtalar verir.72 Swabia'mn baz blgelerinde Paskalya ateleri, demir, akmakta ya da elikle deil de, iki odunun birbirine srtlmesiyle yaklabilir.73 Harz Dalan Braunrde'de Paskalya enlik ateinde sincap yakma tresi vard.74 Altmark'ta atete kemikler yaklrd.75 skoya'nm orta Yaylalarnda, Beltane ateleri diye bilinen enlik ateleri nceleri Mays gn byk bir trenle yaklrd, bu tren lerde insan kurbanlannm izleri zellikle ak ve tartmaszd. Perthshire'da Callander yresinde bu tre geen yzyln sonuna kadar srmt. Ateler her ufak kyn halknca, evresinde srlanmn otlad bir tepe ya da tepeciin zerinde yaklrd. Bundan dolay da Yaylalardaki eitli ykseltiler "ate tepeleri" diye bilinir, tpk Almanya'da baz dalarn adlann, zerlerinde yaklan Paskalya ate lerinden al gibi. 1 Mays gn sabahleyin insanlar bir tepe ya da tepecie yrr, yeil imenlikte yuvarlak bir ukur aar, bunun orta snda herkesi alabilecek byklkte yeil bir ykselti brakrlard. Bu imden ykselti zerine yerleirler, tam ortaya bir yn odun ya da yakacak baka ey korlar ve bunu tein-eigin 'le atelerlerdi yani zorunlu ate ya da ihtiya atei, ihtiya atei yle yaklrd: "Bir gece nce, kydeki btn ateler dikkatle sndrlr, ertesi sabah bu kutsal
n Kuhn, Mrkische Sagen und Mrchen s. 312 ve dev.; B K . s.507. 11 Panzer, Beitrag zur deutschen Mythologie, i. s. 211 ve dev.; B.K. s, 507 ve devam. 73 Birlinger, V olkstm liches aus Schwaben , .s. 82, no. 106; B.K. s. 508. 74 B K. s.508; kar. Wolf, Beitrge zur deutsch. Myth. i. 74; Grimm, Deutsche Myth. 4 i. 512. Ancak son iki yazar, ateler tututurulmadan nce sincaplarn ormanda yakalanmas tresi olduunu belirtiyorlar. 75 K uhn, l.c .; B K . s.508.

234

A L T IN D A L

atei uyandrmak iin gerekli malzemeler hazrlanrd. En ilkel ynte min Sky, Mull ve Tiree adalarnda kullanlan yntem olduu gr lyor. iyice kurumu, mee aacndan bir ktk bulunur, ortasna bir delik delinirdi. Daha sonra ayn aatan bir lobut yaplr, ucu delie uydurulurdu. Fakat anakarann baz blgelerinde bu alet farklyd. Kare eklinde, yeil aatan yaplma bir ereve kullanlrd, bunun ortasna bir araba dingili konurdu. Baz yerlerde kere sayda insan, dierlerindeyse kere dokuz insan gerekirdi bu araba dingilini ya da takozu srayla dndrmek iin. Bunlardan herhangi biri adam ldrme, zina, hrszlk ya da dier irkin bir crmden sulu olacak olursa, ya atein yanmayaca ya da her zamanki erdemlerinden yok sun olaca dnlrd. iddetli srtnme yoluyla kvlcmlar k maya balar balamaz, yal hu aalarndan kan ve parlayc olan bir tr kav atlrd zerine. Bu atein hemen gklerden gelmi bir grnm olurdu, ona atfedilen zellikler ok eitliydi. Bunlarn bycle kar bir koruyucu, hem insan trlerine hem de hayvan larda rastlanacak kt hastalklara kar ba ila olduu dnlrd; en gl zehirler bile onun araclyla yapsn deitirirdi." Bununla birlikte geen yzyln bitiinden nce yllar yl Beltane ateleri all m biimde yaklmtr. Ate yakldktan sonra, grup yumurta ve stle bir krema piirip yerdi. Bundan sonra atein evresinde ark syleye rek ve dans ederek bir sre elenirlerdi. Daha sonra "yulaf ezmesin den bir hamur yourup bir tan zerinde kzde piirirler. Krema yen dikten sonra pastay, gruptaki insan says kadar ve olabildiince ayn byklkte ve ekilde blerler. Bu paralardan birini simsiyah olun caya kadar kle kmre bularlar. Btn bu paralan bir klahn iine koyarlar. Her biri gz kapal olarak bir para eker alr klahn iin den. Klah elinde tutan kii son paray alacaktr. Kara paray eken kii, insan ve hayvanlann yiyeceini bereketli ve bol klmas iin yakanlan Baal't kurban edilecek olan adanm kiidir." Bylece sei len kurbana "cailleach bealine yani Beltan carline [kocakan, gev.} denirdi, ok ayp bir szd bu. Bu kii belirlenince gruptan baz kiiler tutup onu yere y atar. Atee atma gsterisi yapard; fakat ounluk araya girince kurtulurdu. Baz yerlerdeyse onu yere upuzun

BALDER

235

Kader Tanras.

236

ALTIN DAL

Bir Bohemya enlik ateinin zerinden atlayan bir ift.

BALDER

237

yatrrlar, drde blecekmi gibi yaparlard. Bundan sonra zerine yumurta kabuklarn atarlar ve btn bir y irkin adlarla arrlard onu. Bu len herkesin belleinde henz tazeyken cailleach bealtine'dm lm gibi konumaya alrlard." Bu kii alevlerin iinden kez atlamak zorundayd, tren bununla sona ererdi.76 Beltane enlii zerine geen yzyln ikinci yansnda yazlm bir yk de yle: " 1 Mays gn her kyn obanlan kendi Beltien'lerini yaparlar, krsal bir trendir bu. Yerde kare eklinde bir ukur aarlar, ortasnda imenlik bir yer brakrlar; bunun zerinde bir odun atei yakarlar ve yumurta, tereya, yulaf ezmesi ve stten bol miktarda scak bir iecek hazrlarlar; bu iecein ana maddelerinden baka yan larnda bol miktarda bira ve viski de getirirler; gruptan herkes getiri len bu eylere katkda bulunmak zorundadr... Trenler bu iecein bir ksmnn tannlann pay olarak yere dklmesiyle balar; bunun zerine her biri bir yulaf ezmesi pastas alr, bunlann zerinde, her biri, srlerinin ve hayvanlarnn koruyucusunu temsil eden bir zel varla ya da onlann gerek yok edicisi belli bir hayvana adanm kare eklinde dokuz kabart vardr; bundan sonra her kii yzn atee dner ve bir kabarty kopanp omuzunun zerinden frlatr ve yle der, Bunu sana veriyorum ben, sen de atlanm koru; bu da sana, koyunlanm koru filan.' Bundan sonra ayn treni zararl hayvanlara kar yaparlar: 'Ben bunu sana veriyorum, Ey tilki! kuzularm bala; bu da sana, Ey tepeli karga! bu da sana, Ey kartal!' Bu tren de bitince hazrladklan iecei ierler; len bittikten sonra geriye kalan eyler bu i iin seilmi olan iki kii tarafndan saklanr; fakat ertesi pazar yeniden toplanrlar ve ilk elenceden geriye kalanlan bitirirler."77 1 Mays, sve'in merkezi ve gneydeki birok blge sinde byk bir halk enliidir. Bir akam nce, iki akmak tann birbirine vurulmasyla tututunlmas gereken byk enlik ateleri btn dalarda ve tepelerde parlar. Byke her kyn kendi atei
16 Brand, P o p u la r A n tiq u itie s, i. 224 ve dev.; Bohn basmnda, Sinclair'in S ta tis tic a l A c c o u n t o f S c o tla n d , 1794 adl yaptndan alntlar var, xi. 620; S c o tla n d a n d S c o tsm e n in the E ig h te e n th C e n tu r y , Ochtertyre'l John Ramsay'in Alex. Allardyce tarafndan yaymlanan eiyazmalanndan, ii. 439-445; B K . s.508. 11 Pennant, "Tour in Scotland," Pinkerton'un V o y a g e s a n d T r a v e ls'in d e iii. 49; Brand, P o p u la r A n tiq u itie s , i. 226.

238

A L T IN D A L

vardr, genler evresinde halka olur, dans eder. Yallar alevlerin kuzeye mi yoksa gneye mi eilim gsterdiine dikkat eder. Kuzeye dnerse ilk bahar souk ve sert olacaktr; gneye dnerse lk ve ho geecektir.78 Fakat btn Avrupa'da bu ate enliklerinin genellikle yapld mevsim yaz gndnmdr, yani Yazdnm Arifesi (23 Haziran) ya da Yazdnm Gn (24 Haziran). Bir ortaa yazarna gre bu en liin byk zellii enlik ateleri, tarlalarn evresinde mealelerle yryen alaylar ve bir tekerlek yuvarlama tresiydi. Yazar, dumann hastala neden olan zararl ylanlar kovduunu ekliyor ve tekerlek yuvarlama tresini, gnein imdi tutulum emberinde en yksek nok tasna geldii ve bundan sonra dmeye balad anlamna geldii biiminde aklyor.79 Onun hl geerli olan bu aklamasndan, yaz dnm ate-enliklerinin ana zelliklerinin, ilkbahar enliklerini belirleyen zelliklerin ayn olduunu gryoruz. Swabia'da delikanl lar ve gen kzlar, kendirin arn boya erimesi iin dua ederek el ele yazdnm enlik ateinin zerinden atlarlar ve saptan yapma tekeri ateleyip tepeden aa salarlar.80 Lechrain'de enlik ateleri Yazdnm Gn dalarda yaklr; birok yerde, enlik ateinin yannda saplar iine sk skya sarlm ve zerine bir ha yerletiril mi uzun bir direk yaklr. Ha yanarken delikanllar evresinde dans eder; alevler snnce genler, biri kadn teki erkek olmak zere ifter ifter atein zerinden atlarlar. Atein zerinde ne kadar yksee s rarlarsa o yl ketenin o kadar boy atacana, ateten yanm bir odun paras alp da bir keten tarlasna saplanrsa bunun ketenin bymesini hzlandracana inanrlar.8 1 Defingen'de, yazdnm enlik ateinin zerinden atlarken "Keten, keten! Keten bu yl yedi arn bysn!" diye barrlar.82 Bohemya'da yazdnm Arifesinde birok dada enlik ateleri yaklr; olanlar ve kzlar el ele zerinden atlar; zerine
78 L .Lloyd, P e a s a n t L ife in S w e d e n , s. 233 ve devam. 79 B .K . s. 509: Brand, P o p . A n tiq . i. 298 ve dev.; Grimm, D .M .4 i. 516. 80 Birlinger, V o lk sth m lic h e s a u s S c h w a b e n , ii. s. 96 ve dev. No. 128, s. 103 ve dev. No. 129; E. Meier, D e u ts c h e S a g e n , S itte n a n d G e b r u c h e a u s S c h w a b e n , s. 423 ve dev.; B K . s. 510. 81 Leoprechting, A u s d e m L e c h ra in , s. 182 ve dev.; B .K . . 510. Kar, Panzer, B e itr a g z u r d e u ts c h e n M y to lo g ie , i. 210; B a v a r ia , iii. 956. 82 Panzer, a .g .y ., ii. 549.

BALDER

239

reine srlm araba tekerlekleri tututurulur ve tepeden aa bra klr; katrana bulatrlm ve yaklm sprgeler havada savrulur ya da yksee frlatlr. Sprgelerin tutamaklar ya da ateten alman korlar saklanr ve sebzeleri trtllardan ve sineklerden korumak iin bahelere saplanr. Bazan da olan ocuklar, ellerindeki alevli sprgeleri sallayarak ve bararak gruplar halinde tepeden aa koarlar. enlik atei bazan bir aacn gvdesinin evresine odun ve dallar yp tmn atee vermekle yaplr.8 3 Surathal ve Winenthal'in eski iftlik evlerinde, ahrn ya da tavla nn kapsnn yan direklerinde birbirine bakan bir ift delik ya da bir sra delik grlr bazan. Delikler bazan dzgn ve yuvarlaktr; bazan adamakll yaklm ve kararmtr. Aklamas u: Yazdnmne yakn, zellikle de Yazdnm Gn byle birbirine bakan iki delik oyulur, ilerine salam bir direin ulan geirilir. Daha sonra delikler reinede ve yada slatlm ktkla doldurulur; diree bir ip geirilir, karde ya da ayn vaftiz adna sahip ve ayn yata olmas gereken iki delikanl ipin iki ucunu, kap direklerindeki deliklerden duman ve kvlcm kncaya kadar ileri geri ekerek hzla dndrrler direi. Kvlcmlar yakalanr ve kavn zerinde flenir; grnnce sevin lklaryla selamlanan yeni ve saf atetir bu. Bir yn yanc madde ve yeni atele tututurulur, yanar dal demetleri bir tahtann zerine konur ve akarsuya braklr. Olan ocuklan yeni ateten meale tututurup otlaklan ttslemeye koar. Bunun hayvanlan rahatsz eden eytanlan ve cadlan kovduuna inanlr. Sonunda mealeler ayrda birbiri stne ylr ve yanmaya braklr. Olan ocuklan geri dnerken klleri tarlalara serperler: bunun tarlalan bereketlendirdii varsaylr. Bir ifti yeni bir ev sahibi olmusa, ya da uaklar efendi deitir mise, ocuklar yeni evi ttslerler, ifti de dl olarak kendilerine akam yemei verir.84 Moselle zerinde Konz'da yazdnm ate enlii yle kutla nrd: Her evden toplanan bir miktar sap Siromberg Tepesinde topla nrd. Burada erkekler ve olan ocuklan akama doru bir araya
83 Reinsberg-Dringsfeld, Fest-Kalender aus Bhmen, s.306-311; B.K, s.510. Yaz dnm enlik atelerinde bir aa yakma tresi konuumda bkz. Cilt 1, s. 79. 84 Rochholz, Deutscher Glaube und Brauch, ii. 144 ve devam.

240

ALTIN DAL

gelir, kadnlar ve kzlarsa aada belli bir kaynakta yerlerini alrd. Tepenin zerinde byk bir tekerlek, toplanm saplarn bir ksmyla adamakll sarlr, kalan meale haline getirilirdi. Hizmetleri kar lnda daima bir sepet kiraz alan Sierk belediye bakan iareti verir, tekerlek bir mealeyle tututurulur ve sevin lklar arasnda tepe den aa braklrd. Btn erkekler ve olan ocuklar mealelerini havada sallar, bazlar tepenin zerinde kalr, dierleriyse tepeden aa inen ate tekerlei Moselle'a kadar izlerdi. Kaynan oradaki kadnlar ve kzlar tekerlek yanlarndan geerken sevin lklar atar, tepenin zerindeki erkekler de buna yant verirdi. Yakndaki kylerin halk da nehrin kenarnda yerlerini alrlar ve genel sevin lklarna sesleriyle katlrlard. Tekerlek ou kez suya varmadan nce snm olurdu, fakat yanar durumda suya dalmsa halk bol bir ba rn beklerdi, Konz halk evredeki balardan bir araba dolusu beyaz arap alma hakkna sahipti.8 5 Fransa'da yazdnm treleri buna benzer. Poitou'da saplara sarl m bir tekerlek atee verilir, halk tarlalarn iinde bu tekerlei kotu rur, bylece tarlalarn bereketlendirildii varsaylr; halk aynca elle rinde fndk dallan tutarak, atein zerinden kez atlar, daha sonra bu dallar ahnn kapsna aslr. Brest'te mealeler sallanr ve bunlardan yzlercesi hep birlikte havaya frlatlr.86 Bretagne'de yazdnm ate leri yanar tepelerin zerinde, insanlar evresinde dans eder, arklar syler ve kzlerin zerinden atlar. enlik atei, bir iek demetinin ya da elengin yanma dikilmi bir direin evresine odun yarak yak lr.87 Bazan da atee verilmi tekerlekler yuvarlamak yerine, yazdnm atelerinde tahtadan diskler tututurulur ve daha nce anlatld ekilde havaya frlatlr.88 Sangerhausen yaknnda Ederslebende yere yksek bir direk dikilir ve bir katran bidonu yere deecek ekilde bir
85 Grimm, D M .4 i. 515 ve dev.; S X . s. 510 ve devam. 86 Wolf, Beitrge zur deutschen Mythologie, ii. 393; Grimm, D M .4, i.517; B K . s. 5H . 87 SbiUot, Coutumes populaires de la Haute Bretagne, s. 193 ve dev.; Wolf, a.g.y-, ii. 392. 88 Zingerie, Sitten... des Tiroler Volkes*> s. 159. No. 1354; Panzer, Beitrag, i. 210; B K . 511.

BALDER

241

zincirle zerine aslr. Daha sonra bidon atee verilir ve sevin lk la arasnda direin evresinde sallanr.89 Bizim lkede yazdnmnde enlik ateleri yakma tresi ok yay gndr. ngiltere'nin kuzeyinde bu ateler sokaklarn ortasnda yak lrd. Yals genci evresinde toplanrd. Genler atelerin zerinden atlar, oyunlar oynard, yallarsa onlan seyrederdi. Bazan ateler yksek tepelerin zerinde yaklrd. nsanlar tarlalarn evresinde me aleler de tard.90 Herefordshire ve Somersetshire halk "elmalar kutsamak" iin Yazdnm Arifesinde tarlalarda ateler yakarlard.9 1 Devonshire'da Yazdnm atelerinin zerinden atlama tresi de vard.92 Comwall'da enlik ateleri Yazdnm Arifesinde yaklr ve halk ellerinde ateli mealelerle bunlarn evresinde yrr, mealeleri kyden kye tard. Launceston yaknndaki byk Whiteborough hy zerinde Yazdnm Arifesinde byk bir enlik atei yak lrd; tepesinde byk bir al olan uzun bir yaz direi, enlik ateinin ortasna yerletirilirdi.93 Gailerde Darowen'de Yazdnm Arifesinde kk enlik ateleri yaklrd.94 Ayn gn. Adam Adasnda duman rnlerin zerinden geecek ekilde her tarlada rzgr ynnde ate ler yaklrd; hayvanlan ahra kapatrlar ve evrelerinde birok kez yanar katrtmaklan dolatrrlard.95 rlanda'da, "Aziz John Babtist ve Aziz Peter Arifelerinde, her ka sabada akamn ge saatlerinde bir enlik atei yaklr ve skca birbi rine balanm ve yaklm kamlar tanrd; kamlar kuru olduu iin uzun dayanr, bir mealeden daha ok alev verir ve uzaktan ho bir grnm olur, bir yabanc btn memleketi yangn sardn sanabilir."96 Bir baka yazar da Gney rlanda'daki enlik atelerini anlatyor; "Yazdnm Arifesinde, oturma yerleri yaknndaki her tepe enlik ateleriyle aydnlanr; bunlann evresinde insanlar bir sr
89 Kuhn il. Schwartz, Norddeutsche Sagen, Mrchen und Gebruche, s. 390: B .
511.

90 Brand, Popular Antiquities, i. 300 ve dev.; 318, kar. s. 305, 306, 308; B.K. s. 91 Aubrey, Remaines o f Gentlisme and Judaisme, s. 96, kar. a.y. s. 26. 92 Brand, a.g.y., i. 311. 93 A.y. i. 303, 318, 319; Dyer, British Popular Customs, s. 315. 94 Brand, a.g.y., i. 318. 95 J. Train, Account o f the Isle o f Man, ii. 120. 96 Brand, i. 303, Sir Henry P iersin Description o f Westmeath 'inden almti.

242

A LTIN D A L

meale tar, barr, dans eder."97 Geen yzyln ilk eyreindeki rlanda'y anlatan bir yazar yle sylyor: "Vaftizci Aziz John'un doum gn gecesinde enlik ateleri yakarlar, sokaklar boyunca, tar lalarda havay temizlemek iin uzun direklerin zerinde yanan demet demet saplar tarlar, nk o gece btn eytanlarn, cinlerin, hayalet lerin ve gulyabanilerin insanlara ktlk etmek iin havada uutukla rna inanrlar."98 Bir baka yazar 1872de rlanda'da enlie tanklk ettiini sylyor: "Tam gece yans ateler grnmeye balad, ok geni bir grnme sahip evin atsna ktm iin, otuz mil yara pnda epeevre alanda ne kadar tepe varsa hepsinin zerinde yanar ateler grdm. Kuku duyulamayacak bir yetkiliden halkan ateler evresinde dans ettiini, sonuna doru bu atelerin iinde yrdkle rini, hayvanlanyla birlikte oullarn ve kzlann da atein iinden geirdiklerini renince daha da mutlu oldum; btn bunlar dinsel bir tren eklinde yaplyordu."99 Trenin 1867 gibi ge bir tarihe kadar btn canllyla srdn, 29 Haziran 1867 tarihli Liverpool Mercury'deki bir nottan reniyoruz: "Eski Pagan atee-tapmma tresi szde Aziz John'un onuruna da olsa rlanda'da hl yayor. Pazar gecesi Leinster blgesinde hemen hemen her ilede enlik ateleri gzlendi. Kilkenny'de bir millik aralarla her tepenin eteinde ateler yanyordu. Queen ilesinde, Kildare'de ve Wexford'da da birok ate vard. O grkemli gn batannda, gezginler zerindeki etkisi ok bykt, insanlar bir araya toplanyor, ateler evresinde dans ediyor, ocuklar alevlerin iinden atlyordu. Aynca eski zamanlarda rnn kurumasn nlemek iin tarlalara yanar ateler tanrm.100 Iskoya'da yazdnm atelerinin izleri pek az. Mongahitter blge siyle ilgili olarak unlar syleniyor: "Bu memleketin baz blgele rinde, Druidism'in bir kalnts olan Yazdnm Arifesi atei yak lr.101 Moresin. Aziz Peter Gnnde (29 Temmuz) skolann da larda ve yksek yerlerde ellerinde yank mealelerle kotuunu belirtiyor;102 Ayrshire, Loudon'da, ta geen yzyln sonuna kadar
97 Brand, 1 ,c Survey o f the South o f Ireland yazarndan alnt. 98 Brand, i. 305. Comical Pilgrim's Pilgrimage into Ireland yazarndan alnt. 99 Brand, i. 304. The Gentleman's Magazine, ubat 1795, s. 124'ten alnt.
100

Oyerin alnts, British Popular Customs, s. 321 ve devam.

101 Brand, i. 311, Statistical Account o f Scotlanden alnt, xxi. 145.

102BJT. s. 512.

BALDER

243

J I j ; j j
i

j
j

] t ; ! i i j j i \ |
I { t I I 1 I

Aziz Peter Gnnde obanlarn ve genlerin yksek yerlerde ate yak malar tresinin hl geerli olduu grlyor.103 Perthshire Yaylala rnda Yazdnm Gn, srtma, elinde yanar bir meale, gnein dn ynne gre aln evresinde kez dolanrd. Bunun sry ve hayvanlar arttna ve hastalklar nlediine inanlrd.104 Slav lkelerinde de yazdnm enlii buna benzer trenlerle kut lanr. Rusya'da ateler yaklr ve balarna ieklerden ta takm olan genler atelerin iinden atlar ve hayvanlarn da iinden geirir. Kk Rusya'da, Aziz John Gecesi, yere, etraf samanla sanl bir direk sokulur ve atelenir. Alevler ykseldike kyl kadnlar, "ketenim bu dal kadar yksek olsun!" diyerek atein iine hu aac dallan atarlar.105 "Rutheniada enlik ateleri, iki odunun birbirine srtlmesiyle elde edilen alevle yaklr, bu ilem dierleri saygl bir sessizlik iinde beklerken grubun yallan tarafndan yerine getirilir. Fakat odunlardan ate kmaya balar balamaz evrede bekleyenler ileri frlar ve neeli arklar sylerler; enlik ateleri tututurulunca da genler el ele tutuur ve alevlerin arasndan deilse de dumann iinden iftler halinde srarlar, bundan sonra da hayvanlar geirilir ayn yerden."106 Prusya ve Litvanya'nm birok yerinde Aziz John Arife sinde (Yazdnm Gn) byk ateler yaklr. Gzn grebildii alanda btn tepelerde alevler grlr. Atelerin yidnma, doluya ve hayvan hastalklanna kar bir koruma olduu varsaylr, ertesi sabah hayvanlar bu atelerin yaklm olduu yerlere srlr zellikle.107 Masuren'in baz blgelerinde Yazdnm Gn akam kydeki btn ateleri sndrmek bir tredir. Daha sonra yere mee aacndan bir direk aklr, zerine, bir dingile geirilir gibi bir tekerlek geirilir ve srtnmeden dolay ate kncaya kadar hzla dndrlr. Yeni ateten herkes bir para alarak evine gtrr ve ocandaki atei taze1er.108 Bohemya'da inekler, byden korunmak iin yazdnm ate103 Brand, i. 337. 104 J. Ramsay ve A. Allardyce, Scotland and Scotsm en m th e Eighteenth Centura, ii- 436, 105 Ralston, Songs o f the Russan People, s. 240; G rim m .D J/.4 i. 519. 106 Ralston, l.c. 107 Tettau ve Temine, D ie Volkssagen Ostpreussens, Litthauens und W e sp re u ssens, s. 277; Grimin, D M . i. 519. 108 Tppen, Aberglauben aus Mas ur en?, s. 71.

244

ALTIN DAL

teri zerine srlrd.109 Srbistan'da Yazdnm Arifesinde obanlar hu aac kabuundan mealeler yakarlar ve allarn ve ahrlarn ev resinde dolanrlar; daha sonra tepelere trmanrlar ve orada mealele rin yanp snmesini beklerler.110 Yunanistan'da kadnlar Aziz John Arifesinde ateler yakarlar ve "Gnahlarm arkamda brakyorum," diyerek atein zerinden atlar lar.1 1 1 talya'nn da kendi yazdnm enlik ateleri olmas gerekirdi, nk Orvieto'da genellikle enlik atelerine konmu yasaklarn dnda tutulurdu bunlar.112 Sardinya'da hl yaklyor olduklarn grmtk.113 Korsika'da Aziz John Arifesinde halk bir aacn gvde sini ya da tmn atee verir, gen erkekler ve kzlar alevlerin evre sinde dans eder, bu atee fucaraja denir.114 Ispanyada da yazdnm ateleri yaklr, ya da bir zamanlar yaklrd.115 Cezayir ve Fas Mslmanlarnn bile saplardan byk yazdnm ateleri yaktklar, bunlarn iine btn gece gnlk ve baharat atarak meyva aalan zerindeki kutsal gc uyandrdklar bildiriliyor.116 Geriye yazdnm atelerinde insanlarn tasvirlerinin yaklmas nn pek de seyrek olmadn gstermek kalyor. Wrtemberg, Rottenburg'ta bu yzyln balarna kadar Yazdnm Gn "melek-adamn ban kesme" ad verilen bir tren yaplrd. Saplarla sarlm ve kabaca kollar, ba ve yz olan bir insana benzetilmi bir aa kt yere aklrd. Melek-adamd bu; evresine odunlar ylrd. Kllar kuanm erkek ocuklar bir araya gelir ve figr ieklerle rterler ve verilecek iareti sabrszlkla beklerlerdi. Odun yn ate lenip de melek-adam alevler iinde kalnca btn ocuklar kllaryla zerine atlr ve yanan figr para para ederlerdi. Sonra da atein zerinde ileri geri srarlard.117 Tiroiun baz blgelerinde saplardan yaplm bir adam Yazdnm Gn kyn evresinde arabayla
109 Grimm, I.e.: Reinsberg-Dringsfeld, F est-K alender aus Bhmen, s.307 n o t . 110 Grimm, i .e . 111 Grimm, I.e. 112Grimm, D.M.4 i. 518. 113 Bkz. Cilt 1, s. 280. 114 Gubematis, M ythologie des Plantes, i. 185. 115 Brand, Popular A n tiq u ities, i. 317; Grimm, I.e.

116 G.Ferraro, Sup erstizo n , u s i e proverbi Monferrini, s. 34 ve dev.; Ramusio'daki

Alvise da Cadamosto'nun Relazion del viaggi d'Africa'smz gnderme, 117 Birlktger, Volksthmliches aus Schwaben, ii. 100 ve dev.; B.K. s. 5 13. ve dev.

BALDER

245

dolatrlr ve daha sonra yaklrd. Buna Lotter denirdi, daha sonra Luther ekline bozulmutur bu szck.118 Fransz Flanders'inde 1789'a kadar bir insan temsil eden bir saptan-adam, yazdnm en lik ateinde yaklrd; Aziz Peter Gnndeyse, (29 Haziran), bunun yerini bir kadn figr alrd.119 Grtz'da 23 Haziran gn halk Tatermann dedikleri bir kukla yapar, beyazlatma yerine srkler ve tutuuncaya kadar yanar sprgelerle dverdi.120 Rusyann baz blgele rinde, Aziz John Gecesi bir Kupalo figr yaklr ya da bir akarsuya atlr.1 2 1 Kupalo'nun saptan yaplm tasvirinin yazdnm enlik atei zerinde tanmas tresini daha nce grmtk.122 Bu Avrupa ate enliklerinin en iyi genel aklamasn yine Mannhardt'ta buluyoruz: Mannhardt'a gre bunlar, insanlar, hayvanlar ve bitkiler iin uygun bir gn kaynan salama alma amacna ynelik gne-byleri ya da by trenleridir. Yabanllarn gne n karmak iin bylere bavurduklarn grmtk,123 Avru pa'da da ilkel insann ayn eyi yapm olmasna amamak gerekir. Gerekten de, yln nemli bir blmnde souk ve bulutlu olan Avrupa iklimini dnrsek, gne-bylerinin, Avrupa halklarnn boinansal uygulamalarnda, ekvatora daha yakn yaayan yaballannkinden ok daha nemli bir rol oynam olmas doaldr. Sz konusu enliklerle ilgili bu gr, ksmen dini trenlerin kendisinden, ksmen de iklim ve bitki dnyas zerinde gsterdiine inanlan etki lerden karlan eitli dncelerle destekleniyor. rnein, bu olay larda sk sk grlen, bir tepenin yamacndan yanar bir tekerlein yuvarlanmas tresi, gnein gkyzndeki seyir yolunun ok doal bir takliti gibi grnyor; bu taklit, gnein yllk alalmasnn bala d Yazdnm Gnnde zellikle uygun dyor. Onun gzle grlr dnnn, bir direin evresinde yanar bir katran bidonunun dndrlmesiyle takliti daha az resimsel deildir.124 Havaya gne
513

.118 Ziiigerle, Sitten... des Tiroler Volkes2, s. 159, No. 1353. kar. No. 1355; B X .
119 Wolf, Beitrge zur deutschen Mythologie, ii. 392; B X . s. 513. 120B X . s. 513. 121 Ralston, Songs o f the Russian People, s. 240. 122 Bkz. Cilt 1, s. 263. 123 Bkz. Cilt 1, s. 24. 124 Bkz. s. 241.

s.

246

ALTIN DAL

ekli verilmi yanar diskler atma tresi belki de taklit bysnn bir parasdr... Birok olguda olduu gibi bunlarda da by gcnn tak lit ya da duygu yaknlamas yoluyla etki yapt varsaylyor; istenen sonucu taklit ederek onu gerekten de yaratyorsunuz; gnein gkler deki ilerleyiini taklit etmek yoluyla gnein semavi gezisini tam za mannda ve hzda yapmasna gerekten yardm ediyorsunuzdur. Yazdnm ateinin bazan halk arasnda bilinen ad olan "gk atei",1 2 5 dnyevi ve semavi alev arasndaki ilikinin bilincinde olunduunu aka gsteriyor. Yine, bu trenlerde balangta atein tututurulma tarz da yalanc bir gne yapma amac gdld grn destekliyor. nk, eitli aratrmaclarn da grd gibi,126 balangta dnyann her tarafnda bu enliklerde atein iki odun parasnn birbirine srtlmesiyle elde ediliyor olmas son derece olasdr. Bunun hem Paskalya hem de yazdnm atelerinde baz yerlerde durumun hl byle olduunu, Beltane atelerindeyse nceleri byle olduunun aka belirtildiini grmtk.127 Fakat bunun, vaktiyle bu zamanl enlik lerde atei tututurmann deimez bir ekli olduunu nerdeyse kesin letiren ey, ihtiya-ateleriyle olan benzerliidir. htiya-ateleri, nceden saptanm dnemlerde deil, zel felaket anlarnda, zellikle de hayvanlar arasnda salgn hastalk belirdiinde yaklr, hayvanlar ihtiya-ateinin iinden srlr, tpk bazan yazdnm atelerinin iinden srldkleri gibi.128 tmdi, ihtiya-atei her zaman odunlarn birbirine srtlmesi, bazan da bir tekerlein dndrlmesiyle elde edi lir; rnein Mull'da, meeden bir tekerlein dokuz tane meeden mil zerinde doudan batya, yani gne ynnde dndrlmesiyle yak lrd. ihtiya-ateini elde etmek iin kullanlan tekerlein gnei temsil
125 Birlinger, V olkstm liches aus Schwaben, ii. 57, 97; B K . s. 510; kar. Panzer Beitrag, ii. 240. 12 Kar?. Grimm, D M .4 i. 521; Wolf, Beitrge zur deutschen Mythologie, ii. 389; Ad. Kuhn, Herabkunft des Feuers2, s. 41 ve dev., 47; W. Mannhardt, B K . s. 521. 127 Bkz. s.233, 234, 239, 243. 128 lhtiya<j-ateleri konusunda bkz. Grimm, D M . i. 501 ve dev.; Wolf, a.g.y., i. 116 ve dev. ii. 378 ve dev.; Kuhn, a.g.y.. s. 41 ve dev.; B.K. s. 518 ve dev.; Elton, Origins o f English History, s. 293 ve dev.; Jahn, Die deutschen Opfergebrauche bei Ackerbau und Viehzucht, s. 26 ve devami.

BAW ER

247

ediyor olmas akla yatkn bir varsaymdr;129 ve eer ilkbahar, yazdnm ateleri balangta ayn ekilde elde ediliyor idiyse, bunlann, en banda gne-byleri olduklar grnn bir dorulanmas dr bu. Gerekten de, Kuhn'un iaret ettii gibi,130 yazdnm ateinin balangta byle elde edildiini gsterecek kantlar vardr. nk Swabia'da Obermedlingen'de "gk atei" yle deniyordu buna Aziz Vitus Gnnde (15 Haziran), zifte bulanm ve zerine sap saman sarlm bir araba tekeri atelenerek yaklrd, tekerlek drt metre yksekliinde bir diree balanm, direin tepesi tekerlein poyrasna sokulmu olurdu. Bu ate dam tepesinde yaklrd, alevler aaya indike, halk, gzleri ve kollan gklere doru dnm, belli birtakm kalp szler sylerdi.131 Burada bir tekerlein bir direin tepesine balanmas ve tututurulmas, en balangta atein, ihtiya ateinde olduu gibi, bir tekerlein dndrlmesiyle elde edilmi olmasn olas klyor. Bu trenin yapld gn (15 Haziran) yazdnmne yakn bir gndr; ve daha nce de grdmz gibi, Masurende ate, Yazdnm Gnnde, bir tekerin meeden bir direk evresinde hzla dndrlerek yaklyor (ya da yaklyordu), ama bylece elde edilen yeni atein bir enlik atei yakmakta kullanld sy lenmiyor. Bir kez daha yineleyelim: bu enlik atelerinin iklim ve bitki dnyas zerinde yapt varsaylan etki bunlarn gne-byleri olduunu gsteriyor, nk onlara atfedilen etkiler, gne mnkilerle zdetir. rnein, sve'te gelecek mevsimin souk mu yoksa scak m olaca, enlik atei alevlerinin estii ynden karsanr. Gneye esiyorsa, havalar scak olacaktr, kuzeye esiyorsa souk ola caktr. Hi kukusuz, bugn alevlerin ynne, bir etkileme tarz ola rak deil de hava koullannn bir nbilisi (kehanet) olarak baklyor. Ama bunun, bynn nbiliye dnt olgulardan biri olduundan pekl emin olabiliriz. Ayn ekilde, Eifel Dalannda duman tahl tar lalarna doru eserse, hasatm bol olacann bir belirtisidir bu. Ama kukusuz eski gre gre, duman ve alevler bir belirti olmakla kal
129 Grimm'in, W olf un, Kuhn'un ve Mannhardt'm gr byle. 130 Herabkunft des Feuers2, s. 47. 131 Panzer, Beitrag, ii. 240.

248

ALTIN DAL

mayp, alevlerin scakl tpk gne gibi rn etkileyerek, bol bir haat gerekten oluturuyordu. Aslnda bu eski gr, duman tar lalarn zerinden essin diye tarlalarnn rzgr ynnde ateler yakan Adam Adas halknca hl kabul ediliyor olmal. Yine, rnn, atein parlts ne kadar uzaktan grnrse o kadar iyi yetiecei fikri, hi kukusuz, enlik atelerinin hazrlandnc ve bereketlendirici gcne olan inancn bir kalntsdr. Ayn inan, enlik atelerinden alnan ve tarlalarda topraa sokulan kzlerin rnn bymesini artraca dncesinde yeniden ortaya kyor; enlik ateinin kllerini ekim zaman tohumlukla kartrma ya da klleri tarlaya sama tresinin altnda yatan da aka budur. Keten bitkisinin insanlarn enlik atei zerinde srayabildii ykseklie kadar byyecei inanc ayn fikir snfna giriyor elbette. Bir kez daha, Konz'da grdmz gibi, Moselle kylarnda, tepenin yamacndan aaya yuvarlanan alevli tekerlek snmeden nehire ulaabilirse, zm haatnn bol olacann bir kant olarak sevinle selamlanyordu bu. Bu inan yle kuvvetle savunuluyordu ki, trenin baaryla sona ermesi, kyllere komu balarn sahiplerinden belli bir vergi toplama hakkn veriyordu. Burada snmemi olan tekerlek, bulutsuz bir gne demekti, bu da bol bir zm hasa anlamna geliyordu. Bunun iin de, kyllerin evre deki balardan ald bir araba dolusu beyaz arap, aslnda onlarn zmler iin saladklar gne karl bir demeydi. Bu ate-trelerinin gne salamak iin byler olarak yorumlanmas, Pongol'da ya da Hasat Toplama leninde Gney Hin distan Hindulanmn gerekletirdii kout bir treyle de dorulanyor. Bu enlik Ocan ilk blmnde, Hindu astrologlarna gre gnein Olak dnencesine girdii zamanda kutlanyor, enliin ba olay gnein geiiyle ayn zamana rastlyor. Daha nceki birka gn olan ocuklar sopalar, saplar, kurumu yapraklar gibi yanabilecek her eyi topluyor. enliin ilk gn sabah, ylan eyler atee veriliyor. Her sokakta, her yolda enlik ateleri yaklyor. Genler atein zerinden atlyor ya da atei besliyor. Bu ate, Gne-tann Sryaya ya da ate ilah Agniye bir sunudur; "onu uykudan uyandryor, ve scak lyla yeryzn sevindirmeye aryor yeniden."132 Atelerin
132 h. E. Gover, "The Pongol festival in Southern India," Journ. Royal A s ia tic Society, N.S. v. (1870), s. 96 ve devam.

BALDER

249

gne-tanny uykusundan uyandrdn sylemek, gnein n ve scakln yeniden tututurduktan inancnn eretilemeli, belki de acllatrlm bir ifadesinden baka bir ey deildir. Atein zerinden atlama ve hayvanlan atein iinden srme tre siyle, bir yandan gnein hayat verici gcnn insanlar ve hayvanlar arasnda eit olarak paylatnlmas, te yandan da onlarn btn kt etkilerden arndrlmas amalanm olabilir; nk ilkel akl iin ate btn anndnc maddelerin en glsdr. Bu sonuncu dnce, "Gnahlarm geride brakyorum" diyerek yazdnm ateinin ze rinden atlarken Yunan kadnlarnn kafasnda aka en stn yeri tutuyor. Yucatan'da da bir Yeni Yl enliinde halk byk bir enlik atei yakar ve iinden geerdi, bunun kendilerini dertlerinden kurtar mann bir yolu olduuna inanrlard.133 Bir atein iinden hayvanlan geirme tresi Avrupa'yla snrl deildir. Belli zamanlarda Hotantolar aa kymklanndan, kuru dallardan ve yeil srgnlerden, byk bir duman karacak ekilde bir ate yakarlar. Koyunlann bu atein iine srerler, gerekirse zor kullanarak srklerler. Eer koyunlar atein iinden gemeden kaarsa, bunun ok byk bir ayp, ok kt bir belirti olduunu dnrler. Ama atein iinden kolayca geer ya da zerinden atlarlarsa, Hotantolann sevincini anlatmaya szckler yet mez.134 Bu ate enliklerinin bir blmn oluturan, yanar mealelerle alay halinde dolamann ya da yanmann, enlik ateinin ya da gne nn gerek etkisini drt bir yana yayma yolu olduu grlyor. Dolaysyla bu olaylarda yanar mealeler ou kez tarlalarda, bazan da aka bereketlendirmek amacyla dolatrlyor;135 yine ayn amala ateten alman snmemi korlar bazan, "rnn kurumasn nlemek iin" tarlalara konuyor. Aka korumak amacyla tarlalann zerinden yanar bir tekerlein yuvarlanmas treni, ayn fikri daha da resimsel bir biimde ortaya koyuyor; nk bu ekilde yalnzca mea
133 Diego de Landa, Relatior des choses de Yucatan (Paris, 1864), s. 233. 134 Kolben, Preseni State ofthe Cape o f GoodHope, i. 129 ve devam. 135 Sylencesinde ve antlarnda o kadar yaygn ekilde resmedilen Demeter mea leleri belki de bu treyle aklanacaktr. Mannhardt'la birlikte (BJC. s. 536) acl Avrupa trelerindeki mealelere imein, yldrmn taklitleri olarak bakmak gereksiz gibi grnyor.

250

ALTIN DAL

lelerin temsil ettii ve ss deil ayn zamanda taklit-gnein kendisi de, hzlandrc, efkatli etkisini alacak olan topran zerin den gerekten geirilmi oluyor. Yine, hayvanlarn evresinde yanar odunlar dolatrma tresi, aka, hayvanlan atein iinden srmeyle edeerdir. Bu trelerde atein hzlandrc etkisi dncesi, onun kt yaratklarn kovulmas ya da yok edilmesi iin anndnc bir madde olduu dncesiyle birletiriliyor da olabilir. Gerekten de bu treleri uygulayan kimseler bazan bunu byle yorumluyor; atein anndnc olarak kullanlmas ise, daha nce grdmz gibi, eytanlarn kasabalardan ve kylerden toptan kovulmas rneinde apak ne kyor. Fakat bugnk olgular snfnda, onun bu yam belki de ikincil kalm durumda, gerekteyse trenin ge bir yanl yorumundan te bir eydir bu. Geriye, bu enlik atelerinde bir tasvir yakmann ne anlama gel diini sormak kalyor. Yukarda da deinildii gibi, bu ekilde yaklan tasvirler, ilkbaharda yaklan ya da baka biimde yok edilen lm tas virlerinden ayn bir ey deildir; bu szde lm tasvirlerine aaruhunun ya da bid-ruhunun gerek temsilcileri olarak baklma neden lerini daha nce vermitik. lkbaharda ve yazdnm enlik atele rinde yaklan teki tasvirler ayn aklamaya uygun mudurlar? yle grnyor. nk tpk szmona lm'n paralan rnleri byt mesi iin nasl tarlalarda topraa sokuluyorsa, ilkbahar enlik atele rinde yanm olan figrn torlam paralan da kurtuklan rnden uzak tutacaklar inancyla topraa sokuluyor. Yine, kydeki son geli nin, Byk perhizin arife gn (Shrove Tuesday) saptan-adamn iinde yakld atein zerinden atlamas kural belki de onu dour gan klma amacna yneliktir. Fakat daha nce de grdmz gibi, kadnlara dl bereketi verme gc, aa-ruhlannn zel bir nitelii dir;136 bu nedenle, gelinin zerinden atlamas gereken yanar tasvirin, bereketlendirici aa-ruhunun ya da bitki-ruhunun bir temsilcisi ol duu varsaym olduka yerindedir. Tasvirin bitki ruhunun bir temsil cisi olarak bu zellii, tasvir henz dvlmemi rn destesinden yapld ya da batan ayaa ieklerle kapland zamansa, nerdeyse
136 Bkz. Cilt 1, s. 73.

BALDER

251

tam bir kesinlik kazanyor.137 Yine, hem ilkbahar hem de yazdnm enlik atelerinde bir tasvir yerine bazan canl aalarn yaklmas da dikkat ekici bir eydir.138 mdi, aa-ruhunun ou kez insan ek linde temsil edildii dnlrse, bu atelerde bazan bir aa, bazan da bir tasvir yakldnda tasvire ve aaca birbirinin edeeri olarak bakldn, her ikisinin de aa-ruhunun bir temsilcisi olduunu var saymak hi de acelecilik olmaz. Bu, yine u gzlemlerce dorulanmaktadr: nce, yaklacak tasvir bazan bir Mays-dalyla hemen hemen ayn zamanda dolatrlyor, ilkini olan ocuklar, ikincisiniyse kz ocuklar tayor,139 ikinci olarak da, tasvir bazan canl bir aaca balanyor ve onunla birlikte yaklyor.140 Bu olgularda, aaruhunun, daha nce de grdmz gibi, hem aala, hem de tasvirle ikili olarak temsil edildiinden pek kukulananlayz. Tasvirin bitkile rin yararl ruhunun bir temsilcisi olarak gerek karakterinin bazan unutuluyor olmas doaldr. Yararl bir tanry yakma tresi, daha son raki dnce tarzlar iin, yanl yorumlamalardan kurtulamayacak kadar yabancdr. Bitki ruhunun tasvirini yakmaya devam eden insan lar, ok doal olarak, onu zamanla, eitli nedenlerle Judas Iscariot, Luther ve bir byc kan gibi kt ve irkin saydklar kiilerin tas viriyle edeer tutar olmulardr. Bir tanry ya da onun temsilcisini ldrme genel nedenleri bundan nceki blmde incelenmitir. Ama tanr bir bitki ilah olunca, atele yaklmas iin zel nedenler kar ortaya. nk k ve s bitkileri bytmek iin gereklidir; ve duygusal by ilkesine gre, bitkinin ki isel temsilcisini onun etkisine maruz klmakla, aalara ve bitkilere bu gerekli eyler kaynan salam oluyorsunuz. Bir baka deyile, bitki-ruhunu gnei temsil eden bir ate iinde yakmakla, en azndan bir sre iin bitkinin bol gne almasn salama alm oluyorsunuz. Eer ama yalnzca bitkiler iin yeterli gnei salamak ise, bu amaca, duygusal by ilkesine gre bitki dnyasmn temsilcisini yak mak yerine sadece ateten geirmekle daha kolaylkla varlabilecei sylenerek kar klabilir yukardaki dncelere. Gerekten de bazan byle yaplmaktadr. Daha nce grdmz gibi, Rusya'da Kupalo'nun saptan yaplan figr yazdnm ateinde yaklmaz, yal nzca onun zerinde ileri geri gtrlr.141 Fakat szn ettiimiz
137 S. 230, 244 ve dev. 138 S. 227, 228,232,238, 244. 139 S. 230. 140 S. 227,228.

"K ")

ALTIN DAL

nedenlerden dolay tanrnn lmesi gerekmektedir; bunun iin de ertesi gn Kupalo btn sslerinden soyulur ve bir akarsuya atlr. Dolaysyla, bu Rus tresinde tasvirin atein iinden geirilii katksz ve basit bir gne-bysdr; tanrnn ldrlmesiyse ayr bir eylem dir, onu ldrme tarz da suda boarak belki de bir yamurbysdr. Fakat genellikle halk bu ince ayrm yapmay gerekli gr mez; daha nce verilmi olan eitli nedenlerden dolay, bitki tanrsn byk bir sya tutmann yararl olduunu dnr, te yandan onu ldrmek de yararldr, bylece bu iki yaran onu yakmakla kaba ve kolay bir ekil iinde birletirir. Son olarak, insanlarn nceleri aa-ruhunun ya da bitki tanrsnn temsilcileri olarak m yakldklarn sormak zorundayz? Canl kiile rin ou kez aa-ruhunun temsilcileri olarak davrandna ve bu yzden lme katlandklarna inanmak iin nedenler grmtk. Dolaysyla, onlar bu ekilde ldrmekle birtakm zel yararlar elde edilecekse, yaklmamalan iin bir neden kalmaz ortada. nsana ac ektirme dncesi, ilkel insann inanlar iine giren bir ey deildir. Hristiyan Avrupa belgelerini anmsarsak, byle olmu olsayd ar tc bir ey olurdu. mdi, tartmakta olduumuz ate enliklerinde, insanlarn yalandan yaklmas bazan o kadar ileri gtrlr ki, bunu, gerekten yakma gibi daha eski bir trenin hafifletilmi bir kalnts olarak grmek akla uygun gibi grnr. rnein Aachen'de, daha nce de grdmz gibi, nohut saplarna sarlm insan yle ustaca hareket eder ki, ocuklar onun gerekten yaklyor olduuna inanr. Beltane atelerinde de, szm ona kurban yakalanr ve atee atlr gibi yaplr, daha sonra bir sre, insanlar onun lm olduunu dnerek konumak istemezler kendisiyle. Aada vereceimiz trelerde, Mannhardt bitki ruhunun yaprakla donatlm temsilcisini yakmak gibi eski bir trenin izlerini grmekte belki de hakldr. Avusturya, Wol feck'te, Yazdnm Gn, batan ayaa taze kknar dallarna sarlm bir ocuk, kalabalk bir grup eliinde evden eve dolap enlik atei iin odun toplar. Odunu alrken u trky syler:
Orman aalan isterim, Kendim iin eki st deil, Bira ve arap isterim, Aa-adam en ve keyifli olsun diye.142 141 Bkz. Cilt 1, s. 263. 142 B.K. s. 524.

Kabile giysileri iinde bir Hotanto.

Galya'da bir ta baltayla kurban edili.

BALDER

255

Bavaria'ran baz blgelerinde de, yazdnm enlik atei iin ev ev dolap yakacak toplayan ocuklar ilerinden birini batan ayaa yeil kknar dallarna sararlar ve boazna bir ip takarak btn kyn iinde dolatrrlar.143 Wurtemberg, Moosheim'de, Aziz John Atei genellikle on drt gn srer, Yazdnm Gnnden sonraki ikinci pazar sona ererdi. Bu son gn enlik atei ocuklarn sorumluluuna braklr, yallarsa bir ormana ekilirdi. Burada bir delikanl yaprak lara ve fidanlara sarlr, bylece klk deitirmi olan delikanl atee gider, onu datr ve ayaklan altnda inerdi. Oradakiler onu grr grmez kaarlard.144 Fakat bundan teye de gitmek olas grnyor. Bu gibi olaylarda kurban edilen insandan kalan en kukusuz izler, daha nce de grd mz gibi, yaklak yz yl nce, skoya'nn Yaylalarnda Beltane atelerinde hl yayordu: Avrupa'nn uzak bir kesinde, bamsz ve yabanc etkilerden hemen tamamen uzak yaayan Kelt halk eski putataparlklann o gne kadar Bat Avrupadaki teki halklardan daha iyi bir biimde korumulard. Bu yzden, atete yakarak insan kurban etme tresinin, Keltler tarafndan sistemli bir biimde uygu landn kuku gtrmeyen kantlardan renmek nemlidir. Bu kur ban trenlerinin en erken tanmn Julius Sezar veriyor. O zamana kadar bamsz olan Galya Keltlerini ele geirdiinde, Sezar ulusal Kelt dini ve yaam tarzlarn gzlemleme frsatm elde etmiti; bunlar, hl ulusun tazeliini ve canlln tayordu o zaman, Roma uygar lnn eritici potasnda kaybolmamt. yle grnyor ki, Sezar kendi notlarna, Roma ordularn Man denizine tamadan yaklak elli yl nce Galya'y dolam olan Posidonius adl bir Yunan kifi nin gzlemlerini de katmt. Yunan corafyac Strabon ve tarihi Diodoros da, Kelt kurbanlar hakknda anlattklarn Posidonius'un yaptndan, ama birbirinden ve Sezardan bamsz olarak alm grnyorlar, nk her yk de tekilerin hibirinde bulunmayan ayrntlar ieriyor. Dolaysyla bunlar birletirerek Posidonius'un zgn yksn bir dereceye kadar kesin biimde kurabiliyor ve by143 Bavaria, iii. 956; B K . s. 524. 144 Birnger, Volksthmliches aus Schwaben, ii. 121 ve devam, No. 146; B . s. 524 ve devam.

256

ALTIN DAL

lece l.. ikinci yzyln kapannda Galya Keltlerinden bize kalan bir kurban tablosu elde edebiliyoruz.145 Aada bu trenin ana hatlarn bulabiliriz. Keltler, yarglanm sulular her be ylda bir yaplan byk bir enlikte tanrlara kurban edilmek zere saklarlard. Bu kur banlarn says ne kadar yksek olursa topran veriminin de o derece yksek olacana inanrlard.146 Kurban olacak yeteri kadar sayda sulu olmad durumlarda, savata alnan esirler Druid'ler ya da ra hipler tarafndan kurban edilirdi. Kimi oklarla vurulurdu, kimi kaza kaklrd. kimileriyse aadaki ekilde canl canl yaklrd: Sepetlik sazlardan ya da odun ve otlardan dev tasvirler kurulurdu; canl erkek ler, srlar ya da baka trlerden hayvanlar doldurulurdu bunlarn iine; dala sonra tasvirler tututurulurdu, bunlar, ilerindeki canl var lklarla birlikte yanard. Her be ylda bir yaplan byk enlikler byieydi. Fakat bu kadar byk lekte ve grld gibi o kadar fazla insan yaam harcaya rak yaplan bu be yllk enliklerden baka, ylda bir. aym trden fakat daha kk lekte enliklerin yapldm; hl ilerinde tadk lar insan kurbanna degm izlerle Avrupa'nn birok yerinde ylda bir kutlanan ate enliklerinin hi olmazsa bir ksmnn bu yllk enlik lerden geldiklerini varsaymak akla uygun grnyor. ine Druidlerin kurbanlarm kapadklar, sepeti stnden yaplan ya da zeri otla rtlen bu dev tasvirler, bize, iine ou kez hl aa-ruhunun insan temsilcisinin kapatld yapraklan kafesi anmsatyor.147 Bu yzden, topran verimliliinin bu kurbanlarn zamannda verilmesine bal olduu varsaymn dnrsek, Mannlardt, sepeti stne ve otlar iine kapatlan bu Kelt kurbanlarn aa-ruhu ya da bitki-ruhu olarak grmekte hakl olabilir belki de. Druidlerin bu dev sepetlerinin, a cl Avrupann ilkbahar ve yazdnm enliklerinde hl temsilcileri var gibi grnyor. Douay'da, ylda bir, temmuzun yedisine en yakn pazar gn bir geit treni yaplr. Geitin byk zellii sepeti
145 Caesar, Bell. Gali. vi. 15; Strabon, iv. 4, 5, s. 198 Casaubon; Diodoros, v. 32. Bkz. Mannhardt, B.K. s. 525 ve devam. 146 (Strabon, iv 4, 4, s. 197, Bu yaygn cinayet hukuku [yani, Druid papazlan] baka lkelere de hzla yaylarak yasal dzenlemenin balangcm oluturdu. (zgn metinde Yunanca. ev . ) Bu pasaj konusunda bkz. Mannhardt, B K . s. 529 ve devam. 147 Bkz. Cilt 1, s. 90.

BALDER

257

stnden yaplan ve "dev" ad verilen dev bir figrdr; bu figr, iine kapatlm insanlar tarafndan ufak tekerlekler ve ipler vasta syla sokaklar arasndan geirilir. Devin aatan yaplma bann Rubens tarafndan oyulduu ve boyand sylenmektedir. Figr, mz rak, kl, mifer ve kalkanla bir valye gibi donatlr. Arkasnda, hepsi de ayn ekilde ama daha kk lekte sepeti stnden yaplma kars ve ocuklar yrr.148 Dunkirk'te bu dev figr on on be metre yksekliindedir, sepet rgsyle kanavadan yaplm olup uygun ekilde boyanm ve giydirilmitir. ine ok sayda canl insan konur, bunlar sepetin iinde dolar durur. Bu trden dev sepetler Belika ve Fransz Flanderlerinin kasabalarnda yaygndr; ilkbaharda Kamaval'da dolatrlr. Sylendiine gre, halk bu kaba, acayip figrlere ok baldr, onlardan yurtsever bir cokuyla sz eder, onlara bakmaya doyamaz.149 ngiltere'de yapay devlerin, yazdnm enlii nin hl devam eden bir zellii olduu grlyor. Bir on altnca yzyl yazar, "Londra'da Yazdnm elencelerinde halk artmak iin, diten trnaa silahl, ama ileri ambalaj kd ve ktk dolu, sanki canlym gibi yryen kocaman, irkin devler yapldndan; kurnaz ocuklarn bunu kefedip byk bir amata kopardndan" sz ediyor.150 Chester Belediye bakam, 1599da "erifin kahvalts iin ate edilmesi, Yazdnmnde Devlerin dolatrlmas vb. birok eski deti deitirmiti."151 Bu rneklerde devler yalnzca geit tren lerinde grlyor. Ama bazan da ilkbahar ya da yaz enlik atelerinde yaklyorlar. rnein. Paris'te Rue oux Ours halk her yl, asker giysi leri giydirilmi, sepet stnden byk bir figr yapar, gnlerce sokaklarda bir aa bir yukar dolatrr, Temmuzun 3'nde trenle yakard, seyirci kalabal bu srada Salve Regina 'y sylerdi. Tasvirin yanm paralan etrafa salr, insanlar kaprd bunlan. Bu tre 1743'te ortadan kalkt.152 sle de France, Brie'de, alt metre yksek liinde dev bir figr her yl Yazdnm Arifesinde yaklrd.153
148 s. 523. not. 149 B X . s. 523, not; john Milner, The History, Civil and Ecclesiastical, and Survey of the Antiquities o f Winchester, i. 8 ve dev.; Brand, Popular Antiquities, i. 325 ve dev,; James Logan, The Scottish Gael, ii. 358 (yeni basn); Reinsberg-Dringsfeld, Calendrier Beige, s. 123 ve devam. 150 Puttenham, Arte o f English Poesie, 1589, s. 128, Brandin alnts, Popular Antiquities, i. 323. i-5 1 King'in Vale Royal o f England adan (s. 208) Brand'in alnts, J.c. 152 Liebrecht, Gervasius von Tilburv, s. 212 ve dev.; l . s. 514. 153 B X . s. 514, 523.

258

ALTIN D A L

Yine, Draid papazlarnn rlm bir sepet iine konmu canl hayvanlan yakma tresinin edeerlerini bahar ve yazdnm enlik lerinde de buluyoruz. Pireneler'de Luchon'da, Yazdnm Arifesinde, "salam sepet stnden yaplm ii bo bir stun, kentin en byk banliysnn merkezinde yirmi metre kadar ykseklie dikilir, en tepesi yeil yapraklarla ilenirdi; altnaysa sahneye bir tr geri plan oluturacak ekilde, evrede bulunan en gzel iekler ve fundalar yerletirilirdi. Daha sonra bu stun, tututurulmaya hazr yanc maddelerle doldurulurdu. nceden saptanan bir saatte yaklak, akamn 8'inde din adamlarndan oluan byk bir alay, pelerinde bayram giysilerini giymi delikanllar ve gen kzlar ilahiler syleye rek kasabann merkezinden akmaya balar, stunun evresinde yerini alrd. Bu arada evredeki tepelerde ok gzel bir grnm veren en lik ateleri yaklrd. evreden toplanan mmkn olduunca ok say da ylan stunun iine atlr, daha sonra stun mealelerle donanm elli kadar delikanl ve ocuk tarafndan altndan atelenir, bunlar da lgnca hareketlerle evresinde dans ederdi. Alevlerden kamak isteyen ylanlar kvrla kvrla tepeye kar, oradan dar uzanmaya alr, sonunda yere derlerdi; onlarn yaam iin verdikleri bu sava m evredeki seyircilerde byk bir oku yaratrd. Bu, Luchon ve evresi halknn ok sevdikleri, ylda bir yaplan bir trendir, yerel sylenceye gre putataparlk dneminden kalmadr.154 Pariste Place de Greve'de bir zamanlar yaklan yazdnm atelerinde, bir kasket, bir varil ya da iine canl kediler doldurulmu bir uval yakmak, bir treydi, insanlar atein kllerini ve kzlerini toplar evlerine gtrrd, bunlarn ans getirdiine inanlrd.155 Metz'de yazdnm ateleri Esplanade'da (kentin gezi alan, ev.) tututurulur, bunlarda alt kedi yaklrd.156 Rusya'da bazan yazdnm enlik ateinde beyaz bir horoz yaklrd;157 Meissen ya da Thringen'de bir at kafas atlrd atein iine.158 ilkbahar enlik atelerinde bazan da hayvanlar yak lrd. Vosgeste byk Perhizin Arifesinde kediler yaklrd; Elsassta
154 Athenaeum, 24 Temmuz 1869, s. 115; B.K. s. 5 1 5 ve devam. 155 W olf, Beitrge zur deutschen Mythologie, ii. 388; B.K. s. 515. V 6 B X . s. 515. 157 Grimm, Deutsche Mythologie*, i. 519; B.K. s. 515. 158B K . s. 515.

BALDER

259

kediler Paskalya enlik ateine atlrd.159 Paskalya ateinde bazan da sincaplarn yakldn daha nce grmtk. Eer Druid papazlarnn sepetler iinde yaktklar insanlar bitki ruhunu temsil ediyor idiyse, onlarla birlikte yaklan hayvanlarn anlamnn da ayn olmas gerekir. Druid'ler tarafndan ya da acl enlik atelerinde yaklan hayvanlar arasnda, grdmz gibi, sr lar, kediler, tilkiler ve horozlar bulunmaktadr; ve Avrupa halklar bu yaratklara eitli ekillerde tahl-ruhunun temsilcileri gzyle bak maktadr.160 Avrupa'da ylanlara aa-ruhunun ya da tahl-ruhunun temsilcisi gzyle bakldna degin herhangi bir kant yok elimde;161 Luchon'da yazdnm enliinde kurban olarak, gerekten bu temsilci zelliine sahip hayvanlarn yerlerini ylanlar alm olabi lir. Trenin anlam unutulduunda, insanlar hem yararl grdkleri hem de acdklar iin, zararsz ve yararl hayvanlarn yerine bu zararl srngenleri koymada birlemi olabilir. Bylece eskil Galya halk Keltlerin kurban trenlerinin izlerinin acl Avrupa'nn halk enliklerinde gzlenebilecei ortaya km oluyor. Doallkla, bu trenlerin, sepet stnden dev figrlerin yaplmas ve bunlarn iinde ya da sepetlerde hayvanlarn yaklmas trelerinde en belirgin izler brakm olduklar yerler arasnda Fransa ya da eskil Galya snrlan iinde kalan daha geni bir alan bulunmak tadr. Dikkat edilecei gibi, bu treler genellikle yazdnmnde ya da ona yakn gnlerde yer almaktadr. Bundan, bunlann bozulmu ardl lar olduu ilk trenlerin yazdnmnde yapldklanm karabiliriz. Bu karsama, bir Avrupa halk tresinin genel aratrmasnda ne srlen sonularla uyumaktadr: yazdnm enlii, Avrupa'da ilkel Arilerin kutlad yllk enliklerin iinde en yaygn ve en kutsal olan olmalyd. Bunun Keltlere uygulanndaysa, bu genel sonu, Kelt
159 Ayn yerde. 160 Bkz. Cilt 1, s. 394; Cilt 2, s. 9 ve devam. 161 Eski PrusyalIlarn tapnd ylanlardan bazlan mee oyuklan iinde yaard, meelerse Prusyallar arasnda kutsal sayldna gre, ylanlara da aalanl cinleri gzyle baklyor olabilir. Simon Grunau, Preussische Chronk, Perlbach bas. i. s. 89; Hartknoci, Alt-undNeues Prenssen, s. 143, 163. Yine ylanlar, daha nce grdmz gibi, Demeter tapmmda nemli bir rol oynard. Ama onlara Demeter'in bedenlemesi olarak bakld varsaylamaz. Siam'da takhien aacnn ruhunun bazan bir kadn, bazan da bir ylan eklinde belirdiine inanlr. Bastian, Die Vlker des stlichen Asen, iii.

260

ALTIN DAL

rknn Avrupa'da son kaleleri olan en batdaki dalk burunlarda ya da adalarda Bretagne, Cornwall, Galler, Adam Adas, skoya ve rlanda yaadn hl grdmz yazdnm ate enliklerinin az ok eksiksiz izlerince de dorulanmaktadr. Doru, skoyada esas Kelt ate enliinin Beltane'da (1 Mays) ve Hallow E'ende (Cadlar Bayram) yapld grlyor; ama bu bir istisnayd. zetlersek: eski yazarlardan ve acl halk trelerinden toplanan kantlar u sonuca gtryor: Galya Keltleri arasnda yazdnmnde her yl bir enlik yaplr, bu enlikte aa-ruiunu ya da bitki-ruhunu temsil eden canl insanlar sepetler iine kapatlr ve yaklrd. Trenin tamam, gnein parlamasn ve rnlerin bymesini salamak iin tasarlanan bir byyd. Fakat Kelt yazdnm enliinin bir baka nemli zelliinin de, Druid papazlarnn kutsal kseotu toplamalar olduu grlyor. Pliny, sk sk alntlanan bir pasajnda bu treni anlatyor. Birok dei ik kseotu trlerini saydktan sonra yle srdryor: "bu konuyu ele alrken, batan aa btn Galya'da kseotuna duyulan hayranln zerinde durmadan gememeliyiz. Druidler byclerine bu ad veriyor onlar kseotundan ve kseotunun zerinde byd aa tan daha kutsal bir ey tanmazlar, yalnzca aacn bir mee olmas kouluyla. Fakat bunun dnda, kutsal korular olarak mee ormanlar n seerler ve mee yapraklan olmakszn kutsal tren yapmazlar; yle ki, Druidlerin adna, meeye tapnmalarndan tremi bir Yunan ad olarak baklabilir.162 nk bu aalanl zerinde ne yetiirse cen netten gnderilmi olduuna, bu aacn tann tarafndan seildiinin bir iareti olduuna inanrlar. kseotu ok seyrek rastlanan bir eydir; fakat bulunduunda kutsal bir trenle toplarlar onu. Bunu zellikle altnc ayda ve aa on yam getikten sonra yaparlar (onlarn aylannn ve yllarnn balangtan ay ile saptanr), nk o srada tam boyunun yansna ulamam olsa bile ok gldr aa. Aacn
162 Pliny, Druid adn Yunanca drrn = "mee szcnden tretiyor. Mee karl Keite szcn ayn olduunu (daur) ve dolaysyla Druid'in mee rahibi anla mnda, Yunanca'dan alnma deil gerek Kelt szc olduunu bilmiyordu. Bkz. Curtius, Griech. Etymologie^, s. 238 ve dev.; Vanicek, Griechisch-lateinisches etymolog. Wrterbuch, s. 368 Rhys, Celtic Heathendom, s.221 ve dev. skoya Yaylalarnda ayn szck, Bendarroch (mee da), Craigandarroch, vb. yer adlar arasnda bulunmutur.

BALD ER

261

altnda kurban treninin ve lenin btn hazrlklar yapldktan sonra, onu evrensel bir ifa olarak selamlarlar ve oraya daha nce boynuzlan hi balanmam iki beyaz boa getirirler. Beyaz giysiler giyinmi bir rahip aaca trmanr, beyaz bir kumala yakalanan kseotunu altn bir orakla keser.163 Sonra koruyuculuunu balad ey leri bytmesi iin Tannya dua ederek kurbanlan keserler. kseotundan hazrlanan bir ilacn ksr hayvanlara yavru dourtacana, bu bit kinin her trl zehire kar bir ila olduuna inanrlar."164 Pliny, Druidler kseotunu altnc ayda keser derken, aklnda Roma takvimi vard herhalde, altnca ay hazirandr o takvimde. mdi, eer kseotunun kesimi altnc ayda oluyor idiyse, trene tank olduu gnn Yazdnm Arifesi olduundan hemen hemen emin olabiliriz. nk birok yerde, bir zamanlann yok olan binlerce gzelliinin bir ammsatcs olan Yazdnm Arifesi, hl baz sihirli bitkilerin toplanma zamandr, bunlarn abucak kaybolan zellikleri ancak bu gizemli mevsimde yakalanabilir. rnein, Yazdnm Arifesinde, ereltiotunun, tpk ate ya da parlatlm altn gibi olaanst renk lerde iee durduuna inanlr. ok abuk solan ve den bu iei kim yakalarsa kendisini grnmezletirebilir, hayvanlann dillerini anlayabilir, vb. Ama ona eliyle dokunmamas gerekir; ereltiotunun altna beyaz, bir bez germesi, sihirli iein (ya da tohumun) onun iine dmesi gerekir.165 Yine, her trl yaray iyiletirdiine ve
163 kseotunu demirden bir aletle kesmemek hl bir halk tresidir; bazlan onun altn bir aletle kesilmesi gerektiini sylyor. Grimm, Deutsche Mythologie 4, li. 1001. Bu durumlarda demir kullanmaya kar klar iin bkz. Liebrecht, Gervasius von Tilbury, s. 103; ve Cilt 1, s. 175ve devam. ,6* Pliny, Nat. Hist. xvi. 249 ve dev. Keklerin meeye tapnmalan konusunda bkz. Maximus Tyrius, Dissert, viii. 8, Kelt tapnaklarnda da putlara sayg gsterilir, yksekte bir yerde korunurdu. (zgn metinde Yunanca. ev.). Bu tr kseotu toplamay aadakiyle karlatrn. Kamboya'da, bir insan Hint hurmas aac zerinde asalak bir bitkinin yaadm grnce, beyazlar giyinir, eline yeni yaplm bir toprak kap alarak gn ortasnda aaca trmanr. Bitkiyi kabn iine koyar ve kapla birlikte yere drr. Daha sonra bunu kabn iinde kaynatarak, kurun geilmez olarak kabul ettii bir sv elde eder. Aymonier, "Notes sur les coutumes et croyances superstitieuses des Cambodgiens," Cochinchine Franaise, Excursions et Recon naissances, No. 16, s. 136'da. 165 Wuttke, D er Deutsche Volksaberglaube2, 123; Grohmann, Aberglauben und Gebruche aus Bhmen und Mhren, 673-677; Gubematis, Mythologies des Plantes, ii. 144 ve dev.; Friend, Flowers and Flower Lore, s. 362; Brand, Popular Antiquities i. 314 ve dev.; Vonbun, Beitrge zur deutschen Mythologie, s. 133 ve dev.; Bume ve Jackson, Shropshire Folk-lore, s. 242. Kar. Archaeological Review, i. 164 ve devam.

262

ALTIN DAL

bycleri, eytanlar kovduuna inanlan bir ot olan Aziz John otu (Hypericum perforatum) Yazdnm Arifesinde (Aziz John Arifesi) toplanr ve muska olarak taklr ya da ayn gn kaplarn ve pencerele rin zerine aslr.166 Yine, misk otunun (Artemisia vulgari s) Aziz John Arifesinde toplanma kouluyla sihirli niteliklere sahip olduuna inan lr. Bundan dolay Fransa'da Aziz John otu denir ona. nsanlar, bu bit kinin btn yl kendilerini hayaletlere, sihire, ansszla ve hastala kar koruyacana inanarak boyunlarna gerdanlk rerler ondan. Ya da Aziz John Arifesinde ondan eienkler yapp yazdnm enlik ate ine onun iinden bakar ya da balarna koyarlar. Bunu kim yaparsa o yl gz ya da ba ars ekmeyecektir. Bitki bazan da yazdnm enlik ateine atlr.167 Ereltiotu tohumu. Aziz John otu ve misk otu nun Yazdnm Arifesiyle boinansal ilikisi, btn Avrupa'da ok yaygndr. imdi vereceimiz ilikiler daha yerel gibi grnyor. ngiltere'de, damkoruuna (Sedum telephium) halk arasnda Yaz dnm Adamlar denir, nk klarn yazgsn belirlemek iin kul lanmak amacyla Yazdnm Arifesinde toplamak det olmutur;16 8 Ingilterede adaay filizleri bazan ayn amala Yazdnm Arifesinde toplanr.169 Bohemya'da kaak avclar, Aziz John Gn gn doma dan nce toplanm am kozalaklaryla kendilerini yakalanmaz yapa caklarn hayal ederler.170 Yine Bohemya'da Yazdnm Gn toplan m olan yabani kekik otu, salkl bysnler diye Noel Gecesi aa lar ttslemekte kullanlr.17 1 Almanya'da ve Bohemyada Aziz John iei ya da Aziz John'm Kan ad verilen bir bitki (Hieracium pilosella ) Yazdnm Arifesinde toplanr. Altndan bir parayla kknden karlmas gerekir. Bitkinin ans getirdii, hasta srlara zellikle iyi geldii varsaylr.172
166 Brand, Popular Antiquitics, i. 307, 312; Dyer. Folk-lore o f Plants, s.62, 286; Friend, Flowers and Flower Lore, s. 147, 149, 150, 540; Wuttke, 134. 157 Grimin, D.M.4 i. 514 ve dev., ii. 1013 ve dev., ii. 356; Grohmann, a.g.y.. 635637; Friend, a.g.y., s. 75; Gubematis, Myth. des Plantes, i. 189 ve dev., ii. 16 ve devam. 168 Aubrey, Remaines o f Gentlisme and Judasme, s. 25 ve dev.; Brand, Pop. Ant. i. 329 ve dev,; Friend, s. 136. Brand, i. 333. 170 Grohmann, 1426. ,7! Grohmann, 648. 172 Grohmann, 681, Wuttke, 134; Rochholz, Deutscher Glaube urd Brauch, i. 9; Gubematis, Mythologie des Plantes, i. 190.

BAW ER

263

Druidler kseotunu Haziran aynda kesiyorlarsa, ki Pliny'den bunu yaptklarn reniyoruz, kseotunu kestikleri gnn Yazdnm Arifesinden ya da Yazdnm Gnnden baka bir gn olamayaca zerine gl bir varsaym ileri srmemize, tek bana bu olgular yeter. Bu varsaym, kseotunun Yazdnm Arifesinde kesilmesi gerektiine degin bir folklor kural bulunca, pratik bir kesinlie ka vuur.173 Dahas, Piedmonte ve Lombardiya kylleri Yazdnm sabah, kesici letlerle meydana gelen her tr yaray iyiletirdii var saylan "Aziz John ya elde etmek iin mee yapra bulmaya kar lar.174 Balangta, hi kukusuz "Aziz John ya" kseotundan ya da onun kaynatlmasyla elde edilen bir zsudan baka bir ey deildi. nk Holsteinda kseotuna, zellikle de mee aalanndakine, taze yaralar iin bir deva gzyle baklr; 175 ve ileri srld gibi "her eyi iyiletirici", Bretagne'n, Gallerin, rlanda'nn ve skoya'nn a cl Kelt dilinde kseotunun bir belgei (epithet) ise176, bu, daha nce grdmz gibi, Druidlerin mee aacna, belki de daha ok kseo tuna koyduu adn bugn yaayan bir eklinden baka bir ey olamaz. Bylece, Balder mitinin iki ana zelliinin kseotunun koparl mas ve tanrnn yaklmas Keltlerin byk yazdnm enlikle rinde yeniden ortaya kt grlyor. Fakat Balderin vatan olan skandinavyada Balder mitinin bu iki zellii yazdnmnn popler kutlamalarnda hl izlenebilir. nk sve'te Yazdnm Arife sinde kseotu "srarla aranr, onun gizemsel niteliklere bol bol sahip olduuna inanlr; yle ki onun bir filizi, oturulan evin, atlarn ahrnn ya da ineklerin alnn tavanna tutturulacak olursa. Trol' insan ya da hayvana zarar veremeyecek kadar gszleir."177 sve, Norve ve Danimarka'da Yazdnm Arifesinde tepelerde dev gibi enlik ate leri yaklr.178 Ashnda bu enlik atelerinde bir tasvirin yakld grlmyor; fakat bir tasvirin yaklmas, anlam unutulduktan sonra
173 Grimm.D.A.4 iii. 78, 353. !74 Gubematis, Mythologie des Plantes, ii. 73. 173 Friend, Flowers and Flower Lore, s. 378. Avclar kseotunun varalan iyile tirdiine ve avda ans getirdiine inanrlar. Kuhn, Herabkunft des F e u e r s s.206. 176 Grimm, D.M.* ii. 1009. 177 L.Lloyd, Peasant Life in Sweden, s. 269. 578 Lloyd, a.g.y., s.259; Grimm, D.M.4 i. 517 ve devam.

264

ALTIN DAL

kolaylkla kaybolan bir zelliktir. Balder'in keder-atei (Balder's Balar) nceleri sve'te bu yazdnm ateleri bu adla tannrd adysa179 Balder'la olan ilikilerini aka ortaya koyuyor ve eski gnlerde Balderin canl bir temsilcisinin ya da bir tasvirinin ylda bir kez bu atelerde yaklyor olmas gerekliliini kesin hale getiriyor. Yazdnm Balder iin kutsal bir mevsimdi, sveli air Tegnerin, Frithiofssaga'smda Balder'in yaklmasn yazdnmne koymasna,1 8 0 bu konudaki sve geleneinin bir kant olarak izin verilebilir belki de. Balder mitinin bu, bir yandan Kelt Galyasnn yazdnm en liiyle, bir yandan da skandinavyadaki yazdnm enliiyle ikili rastlamasndan, mitin katksz ve basit bir mit olmad, yani fiziksel bir grngnn yalnzca insan yaamndan alnm imgelem iinde bir betimlemesi olmad sonucunu gvenle karabiliriz: hi kukusuz dinsel ayine ait bir mit olmas gerekir, yani dinsel trenlerin gerek uygulamasna dayal ve onlar aklamaya uygun bir mit olmas gere kir. mdi, mitin dinsel tren iin verdii geerli aklama u: sz konusu tren, oyuncular tanrlar ya da insanlar olabilen gemiteki dikkate deer bir olayn zamanl olarak anlmasdr. Balder miti, daha nce de grdmz gibi, Avrupa'daki Ari rknn ilkel dininde ok belirgin bir rol oynam olmas gereken her yl yinelenen ate enlik leri zerine bize byle bir aklama sunuyor. Balder'in, sz konusu ate enliklerinde bir tasvir eklinde ya da canl bir insan olarak yak lan varln skandinav temsilcisi olmas gerekiyor. Ama gstermeye altm gibi, bu ekilde yaklan varlk aa-ruhu ya da bitki-ruhu idiyse, bundan Balder in da bir aa-ruhu ya da bitki-ruhu olmas gerektii sonucu kar. Ama yapabilirsek, ate enliklerinde kiisel temsilcisinin yakld aa ya da aalarn hangi trden olduunu saptamamz iyi bir ey olur. nk kurban lme katlandran ey, genel olarak bitki dnya snn bir temsilcisi olmas deildi, bundan tamamen eminiz. Genel anlamda bitki kavram ilkel olamayacak kadar soyut bir kavramdr.
179Lloyd, l.c . 180 Grimin, D M ,4 iii. 78, unlan ekler: "Mahnen die Johannisfeuer an Baldrs Leic henbrand?" Btn mitin zmn tohum halinde iinde tayan bu anlaml ip ucu, mitoioglar ynnden btnyle kayptr, Grinm'den bu yana konuyu bir bilgi toz bulutu iine sarmlardr onlar.

BALDER

265

Byk olaslkla balangta kurban, zel trden bir kutsal aac tem sil ediyordu. Bugn Avrupa'daki btn aalardan hibiri, Alilerin kutsal aac olma savnda meeyle yanamaz. Avrupadaki Ari rknn btn byk kollan onun tapmn doruluyor. Meenin yalnzca kut sal aa olmakla kalmayp hem Keltlerin hem de Slavlann balca tapnma nesnesi olduunu grmtk.181 Grimme gre, mee aac Almanlarn kutsal aalar arasnda en bata geleniydi, gerekten de onlann ba tannsyd. Putataparlk anda Almanlann ona tapnd kesinlikle bilinmektedir; bu tapnmann izleri Almanya'nn eitli yer lerinde bugne kadar gelmektedir.182 Preller'e gre, eski talyanlar arasnda mee btn teki aalardan daha kutsald.183 Roma'da Kapitol'deki Jupiter tasvirinin balangta doal bir mee aacndan baka bir ey olmad grlyor.184 Belki de Yunan tapnaklannn en eskisi olan Dodona'da, Zeusa kutsal mee aac iinde yayormu gibi tapnlyordu, rzgrda yapraklarnn hrts onun sesiydi.185 Bu durumda, eer hem Yunanllann hem de Romallann byk tanns, en eski tapmaklarndan bazlarnda bir mee aac eklinde temsil edi liyor idiyse, ve eer mee, Keltlerin, Almanlann ve Slavlann balca tapm nesnesi idiyse, bu aacn, yaygnlk kazanmadan nce arilerin en ba tanns deilse bile ba tanrlanndan biri olduu: bunlann ilk vatanlannn ise mee ormanlanyla kapl bir alanda bulunmas gerek tii sonucuna kesin olarak varabiliriz.186
181 Bkz. s. 260 ve Cilt 1, s. 58, 66. 182 G rim m , D M * i. 55 ve dev., 58 ve dev. ii. 542, iii. 187. 183 Preller, Rm. Mythol? i. 108. 184 Livy, i. 10. Kar. C. Btticher, Der Baumkultus der Hellenen, s. 133 ve devam. 185 Btticher, a.g.y., s. 11 ve dev.; Preller, Griech. Mythol.4. C. Robert basm, i. 122 ve devam. 186 Arilerin ilk yurdu zerine ok tartmal zor bir soru zerine bir fikir yrtme sav gtmeksizin, Avrupa'nn eitli blgelerinde mee aacnn eskiden bugnknden ok daha yaygn grndn syleyebilirim. Danimarkada bugnk kayn orman larnn yerinde mee ormanlar, bunlardan nce de sko kknar vard. Lyell, Antiquity o f Man, s. 9; J. Geikie, Prehistoric Europe, s. 486 ve dev. Kuzey Almanya'nn baz blgelerinde ariv kantlarndan yle grlyor ki, kknar meeyi kovmutu. O Schrader, Sprachvergleichung und Urgeschichte2, (Jena, 1890), s. 394. Tarihncesi zamanlarda meenin Po vadisini kaplayan ormanlarda ba aa olduu anlalyor, orman kylerinin zerine kurulduu ormanlar mee ormanyd. W. Helbig, Die italiker in der Poebene, s. 25 ve dev. Eski gnlerde insanlarn besinlerini byk lde meeden kardklar klasik sylencesi Kuzey talya'daki orman kyleri kantlarndan domaktadr, buralarda bol miktarda mee palamutu kefedilmitir. Bkz. Helbig, a.g.y., s. 16 ve dev., 26, 72 ve devam.

266

ALTIN DAL

mdi, Avrupa'daki Ari rknn btn kollarnn yapt ateenliklerinin ilkel zelliini ve dikkate deer benzerliklerini gz nne alrsak, bu enliklerin, eitli halklarn ilk yurtlarndan ayrlp gelirken beraberlerinde getirdikleri dinsel trenlerinin ortak gvdesi nin bir blmn oluturduunu karabiliriz. Ama, eer yanlmyor sam, bu ilkel ate-enliklerinm temel zellii, aa-ruhunu temsil eden bir insann yaklmasyd. O zaman, Arilerin dininde mee aac nn tuttuu yer bakmndan, ate-enliklerinde bu ekilde temsil edilen aacn balangta mee olmas gerektii varsaym yaplabilir. Keltler ve Slavlarla ilgili olarak, bu sonuca pek kar klamaz. Ama hem onlar hem de Almanlar ynnden, dikkate deer bir dinsel tutuculukla doruianmaktadr bu. nsann ate retme konusunda bildii en ilkel yntem, iki odun parasnn, tutuana kadar birbirine srtmesi yn temidir; Avrupa'da, ihtiya-atei gibi kutsal atelerin yaklmasnda bu yntemin hl kullanldn; ve byk olaslkla eskiden sz konusu enliklerin hepsinde de ayn ynteme ba vurulmu olduunu grmtk. Bugn bazan ihtiya-ateinin ya da teki kutsal atelerin belli trden aacn birbirine srtmesi yoluyla yaklmas gerektii sylenmektedir; ister Keltler, Almanlar, isterse Slavlar arasnda olsun, nerede belli bir aa salk verilse, bu aa hep meedir. Masuren Slav lar arasnda ky iin yeni atein Yazdnm Gnnde, bir araba tekeri, meeden bir dingil evresinde, dingil ate lmcaya kadar hzla dndrmek yoluyla yakldn grmtk.187 Eski Slavlarn hi sndrmedii devaml ate rastlantyla snerse, daha nce (krmz deil) gri renkte bir tala vurularak stlm bir mee-odunu paralar nn birbirine srtlmesiyle yeniden yaklrd.188 Almanya'da ihtiyaatei kural olarak mee odunlarnn birbirine srtlmesiyle yak lrd;189 skoya Yaylalarndaysa, hem Beltane hem de ihtiya-ateleri
187 Bkz. s. 243 ve devam. 188 Praetorius, Deliciae Prussicae, 19 ve dev. Mr. Ralston (bilmiyorum hangi yetkiye dayanarak) Litvanya tanrs Perkunas adna srdrlen ate sndnde, tanrnn tasvirinin elinde tuttuu bir tatan kan kvlcmlarla yeniden yakldn sylyor. Songs o f the Russian People, s. 88. '9 Grimm, D.M.4, i. 502, 503; Kuhn, Herabkunft des Feuers2- s. 43; Prhle, Harzbilder, s. 75; Bartsch, Sagen, Mrchen und Gebruche aus Mecklenburg, ii. 150; Rochholz, Deutscher Glaube und Brauch, ii. 148. Kendisine Montanus adm takan yazar (Die deutschen Volksfeste... s. 127) ihtiya-ateinin mee ve kknar aalarnn birbirine srtlmesiyle yakldn sylyor. Bazan da ihtiya-ateinin dokuz eit odunla yaklmas gerektii syleniyor (Grimm, D M .4, i. 503, 505; Wolf, Beitrge zur deutschen Mythologie, ii. 380; Jahn, Die deutschen Opfergebruche, s. 27); fakat aalarn tr belirlenmiyor.

BALDER

267

buna benzer yollarla yaklrd.190 mdi, kutsal ate kural olarak mee aacnn srtlmesiyle yaklyor idiyse, ilk balangta atein de ayn maddeyle beslendiini karabiliriz bundan. Gerekten de, Romoveun byk Slav tapnanda, kutsal mee aac altnda yaklan devaml ate, mee odunuyla beslenirdi;19 1 mee odununun ilk nceleri yazdnm atelerinde yakldysa belki de Almanya'nn birok dalk blgesinde kyllerin Yazdnm Gnnde ky atelerini hl ar bir mee ktnden yakma alkanlklarndan karlabilir. Ktk yle yerletirilir ki, iin iin yanar ve yln sonuna kadar mangal kmrne dnmez. Sonra ertesi Yazdnm Gn, eski ktn kmrlemi kzleri, yenisine yer amak iin karlr ve ekimlik tohumla kartn lir ya da baheye serpilir. Bunun, rnn yetimesini hzlandracana ve onlan kurumaktan ve kurtuklardan koruyacana inanlr.192 Daedala'mn Boeotia enliinin acl Avrupa'nn bahar ve yazdnm enlikleriyle benzerliine daha nce iaret edilmiti byk zellii, bir mee aacnn devrilmesi ve yaklmasyd.193 Genel sonu, amac, gnei parlatmak ve yeryz meyvalanm yeti tirmek olan bu zamanl ya da zamansz trenlerde, eskil Alilerin hem atei yakmada hem de beslemede kutsal mee-odunu kullandklardr. Ama eer bu dinsel trenlerde ate, kural olarak mee odunuyla yaklyor idiyse, bundan, o atete aa-ruhunun temsilcisi olarak yak lan adamn, aac deil de meeyi temsil edebilecei sonucu kar. Kutsal mee bylece iki kere yaklmaktayd; aacn odunu atein iinde yanp yok oluyor, onunla birlikte mee-ruhunun kiilemii ola rak canl bir insan da yanp yok oluyordu. Bylece Avrupal Ariler iin genellikle kanlan sonu, Keltere ve skandinavyalIlara zg uygulamasnda, bu halklar arasnda kseotunun yazdnm atei iinde yanan kurbanla olan ilikisiyle dorulanmaktadr. Keltler ve skandinavyalIlar arasnda yazdnmnde kseotu toplamann bir tre olduunu grmtk. Fakat bu treye yzeysel olarak bakldnda, onu, iinde insan kurbanlann ya da onlarn tasvirlerinin yakld yaz190 John Ramsay, Scotland and Scotsmen in the Eighteenth Century, ii. 442; Grimm, D M .4 i. 506. Bkz. s. (255) Bkz. Cilt 1, s. 58. 192 Montanus, Die deutschen Volksfeste... s. 127. Bkz. Cilt l,s .l0 2 .

268

ALTIN DAL

dnm ateleriyle ilikilendirecek bir ey yoktur. Ate balangsa mee aacyla yaklm olsa bile, ki olas grnyor bu, kseotu yol mak neden gerekli olsundu? kseotu toplama ve enlik ateleri yakma gibi yazdnm treleri arasndaki son ba Balder miti salyor bize, elbette sz konusu trenin kendisinden ayrlamaz bu. Mit gsteriyor ki, kseotuyla atete yaklan meenin insan temsilcisi arasnda bir zamanlar yaamsal bir ba bulunduuna inanlyordu; ve kseotu mee aac zerinde kald srece yalnzca lmsz deil, ayn zamanda dokunulmazd da. imdi, Baldern mee olduunu grr gr mez, mitin kkeni akla kavuur. kseotuna meenin yaamnn oturduu yer olarak baklyordu, bu yere zarar verilmedii srece hi bir ey meeyi ldremez, hatta yaralayamazd. Meenin yaamnn bulunduu yer olarak kseotu kavram, ilkel insanlarn aklna doal lkla u gzlemle gelebilirdi: mee yaprak dkerken, onun zerinde byyen kseotu yemyeil duruyor hep. Kn onun plak dallan ara snda taze yemyeil yapraklarnn grnm, aaca tapmanlar tarafn dan, dallan artk canl tutamayan kutsal yaamn kseotunda hl yaamaya devam ettiinin bir iareti olarak sevinle selamlanm olmalyd: tpk, uyuyan bir insann bedeni hareketsizken yreinin at gibi. Dolaysyla tannmn ldrlmesi gerektiinde kutsal aa yaklmak zorunda kalndnda kseotuyla ilikisini keserek bala mak gerekiyordu ie. nk kseotu salam kald srece, meeye dokunulamazd (yle dnlyordu); baklarnn ve baltalannn vurular aacn yzeyinden sekerdi. Ama kutsal yreini (kseotunu) mee aacndan skp alr almaz, devrilmeye boyun eerdi aa. Ve daha sonralar meenin ruhu canl bir insanla temsil edilir olduunda, kiiletirdii aa gibi onun da, kseotuna zarar verilmedii srece ne ldrlebileceini ne de zarar verilebileceini varsaymak mantksal bir gereksinimdi. Bylece kseotunun yolunmas, onun lmnn hem belirtisi hem de nedeniydi. Fakat yaam bylece bir anlamda kendinin dnda olan bir varlk fikri birok okura garip gelecei iin, ve gerekte ilkel boinanda henz tam bir biimde gsterilemedii iin, konuyu birka kesim

HALK MASALLARINDA DI RUH

269

daha uzatmaya deer. Bunun sonucu, bu dnceyi Balder'n kseotuyla olan ilikisinin aklamas olarak sayarken, ilkel insann kafa sna derinden kaznm bir ilke olduunu varsaydm gstermek ola caktr.

H alk Masallarnda D Ruh

DAHA NCEK bir blmde, ilkel halkn dncesine gre ruhun herhangi bir lme neden olmakszn geici olarak bedenin dna kabileceini grmtk. Ruhun bu trl yokluklarnn, ortalkta ba bo dolaan ruh dmanlarn eline geince eitli kazalara urayabi lecei iin, olduka tehlikeli olduuna inanlrd ou kez. Fakat ruhu bu dar karma gcnn bir baka yn daha vardr. Eer bedende olmad srece ruh bir kez gvenlik altna alnabilirse, ruhun yok luunu sonsuz bir sre devam ettirmemesi iin herhangi bir neden ola maz; gerekten de bir insan srf kiisel gvenliini hesap ederek, ruhunun bir daha asla bedenine dnmemesini arzu edebilir. Yabanl, yaam soyut olarak "devaml bir duyum olana" ya da "i dzenle melerin d ilikilere devaml bir ayarlanmas" eklinde kavrayama d iin, onu grlebilir ve elle tutulabilir, bir kutuda ya da kava nozda saklanabilir, yaralanmaya, krlmaya ya da para para edilme ye ak, belli oylumda somut maddi bir ey olarak dnr. Byle kavrannca, yaamn insann iinde bulunmas o kadar gerekli deil dir; bedenin iinde olmayabilir ama yine bir tr duygu yaknlyla ya da "uzaktan etkiyle" kendisini canlandrmay srdrebilir. Hayatm ya da ruhum dedii bu nesne zarar grmeden kald srece insan salk ldr; eer o bir zarara urarsa bundan ac duyar; yok edilirse, lr. Ya da bir baka ekilde dnlrse, bir insan hastaysa ya da lmse, durum yle aklanr: hayat ya da ruhu dedii maddi nesne, ister bedeninin iinde ister dnda olsun, ya hasara uramtr ya da yok edilmitir. Ama yaam ya da ruh insann iinde kalyorsa, gvenli ve gizli bir yerde gizlenmi olduu zamandakinden daha byk bir hasara urama olaslnn olduu durumlar da vardr. Bunun iin de bu gibi durumlarda ilkel insan ruhunu bedeninin dna karr ve

270

ALTIN DAL

onun gvenlii iin, tehlike getikten sonra yeniden bedenine koymak zere gven bir yere koyar. Ya da kesin gvenli bir yer bulabilirse, ruhunu devaml olarak orada tutmaya raz olabilir. Bunun bir yaran da, ruh, onu koyduu yerde zarara uramadan kald srece, insann kendisinin lmsz olmasdr; yaam bedeninin iinde olmad iin hibir ey ldremez bedeni. Bu ilkel inancn kantlann bir tr halk masallanndan elde ediyo ruz, bunlann belki de bilinen en iyi rnei, "Kalbi bedeninde olmayan dev" skandinav masaldr. Bu tr ykler btn dnyada ok yaygn dr, bunlarn saylanndan ve grlme sklndan, esas fikrin anlatl d aynntlardan, tarihin erken bir aamasnda insanlann zihinleri zerinde gl bir etkisi olmu olan bir d ruh kavram olduunu karsayabiliriz. nk halk masallar ilkel zihine grld ekliyle dnyann sadk bir yanssdr; bize ne kadar sama grnrse grnsn, bu masallarda genellikle ortaya kan fikrin bir zamanlar sradan bir inan konusu olduundan emin olabiliriz. Bu gven, ruhu daha uzun ya da daha ksa bir sre dan karma varsaymsal gcyle ilgili olduu kadaryla, sz konusu halk masallan yabanllarn gerek inanlar ve uygulamalanyla karlatrlnca fazlasyla dorulanmaktadr. Bu masallardan baz rnekler verdikten sonra bu konuya yeniden dneceiz. rnekler bu tr masallann hem karakteristik zel liklerini hem de yaygn dalmn gsterecek bir biimde seilecektir. nce, d ruh yks Hindistan'dan Hebridler'e kadar btn Ari halklan tarafndan eitli biimlerde anlatlmaktadr. ok bilinen bir ekli yledir: Bir byc, bir dev ya da baka herhangi bir periler diyan yarat, ruhunu uzakta, gizli bir yerde tuttuu iin yaralanamaz ve lmszdr; fakat byl atosunda esir tuttuu gzel bir prenses gizini hile ile renir ondan ve bunu bycnn ruhunu, kalbini, ha yatn ya da lmn (eitli adlar verilir buna) aramakta olan kahra mana aklar, kahraman da bu ruhu yok etmekle bycy ldrm olur. rnein bir Hindu masalnda, Punchkin adl bir bycnn bir kralieyi on yl nasl esir tuttuunu, onunla evlenmek istediini, ama kralienin onu nasl reddettiini anlatyor. Sonunda kralienin olu onu kurtarmaya gelir, ana oul Punchkin' ldrmek iin bir plan yaparlar. Kralie, bycyle konuur ve ona sonunda kendisiyle

HALK MASALLARINDA DI RUH

271

Msr'da boa kurban.

HALK MASALLARINDA DI RUH

273

evlenmeye karar verdiini syler." Sen de syle bana' der, 'gerekten lmsz msn? lm senin yanma yanaamaz m? nsanlarn duy duu aclar duymayacak kadar byk bir sihirbaz msn sen?'... 'Doru,' der byc, 'bakalar gibi deilim ben. Uzaklarda, ok uzak larda buradan yz binlerce mil uzakta, zeri balta girmemi orman larla kapl insansz bir lke var. Ormann ortasnda evresi hurma aalaryla evrili bir yer var, bu yerin ortasnda ileri suyla dolu, bir biri zerine kurulu alt tane chatte var; altnc chatte'nin altnda kk bir kafes, kafesin iinde de kk, yeil bir papaan var benim ha yatm o papaann hayatna baldr- eer papaan ldrlrse, ben de lrm. Ama yine de,' diye ekledi, 'papaana herhangi bir zarar vermek olanakszdr, hem o lkeye girilemeyecei iin, hem de hurma aalarnn evresinde benim emrimde binlerce cin bulunuyor, oraya kim yaklarsa ldrrler o nu .'" Kralienin gen olu btn glkle rin stesinden gelir ve papaan ele geirir. Onu bycnn saraynn kapsna getirir ve onunla oynamaya balar. Byc Punchkin onu grr ve dar karak delikanly papaan kendisine vermesi iin kandrmaya alr. "Papaanm bana ver!" diye barr. ocuk papa an tutar ve kanatlarndan birini koparr; o bunu yapmca bycnn sa kolu kopup yere der. O zaman Punchkin sol kolunu ileri doru uzatr ve barr: "Papaanm ver!" Prens papaann ikinci kanadn koparr ve bycnn sol kolu da der. "Papaanm ver !'' diye barr ve dizlerinin stne der. Prens papaann sol bacan kopa rr, bycnn sol baca der; Prens papaanm sa bacan kopa rr, bycnn sa baca der. Hareketsiz bedeninden ve bandan baka hibir ey kalmaz ondan geriye; ama o hl gzlerini dndr yor ve banyordur, "Papaanm ver!" "Al papaann yleyse," diye barr ocuk; ve kuun boynunu burar, bycye atar; o bunu yapnca Punchkin'in ba da burulmu olur ve korkun bir inlemeyle lr!"1 Bir baka Hindu masalnda, kz bir gulyabaniye sorar," 'Baba, ruhunu nerede saklyorsun?' 'Buradan on alt mil tede bir aa var,' der o. 'Aacn evresinde kaplanlar var, aylar, akrepler ve ylanlar var; aacn tepesinde ok iri, ok byk bir ylan var: onun tepesinde kk bir kafes var; kafeste bir ku var; ite benim ruhum o kuun
1 Mary Frere, Old Deccan Days, s.12 ve devam.

274

ALTIN DAL

iinde.' " Gulyabaninin sonu, bundan nceki ykdeki bycnn ayndr. Kuun kanatlan ve bacaklar koparlnca, gulyabaninin kollan ve bacaklar da der; boynu burulunca, gulyabani de cansz yere ylr.2 Bir baka Hindu yksnde, Sodewa Bai adl bir prenses boynun da altn bir gerdanlkla doar, yldzbilimciler kzn anababasna, "Sradan bir ocuk deil bu," derler, "boynundaki altn gerdanln iinde kznzn ruhu var; bunun iin, byk bir dikkatle koruyun onu; nk o oradan alnr da bakas tarafndan taklrsa kznz lr." Bu yzden kzn anas gerdanl kzn boynuna smsk balatr, ve ocuk bunu anlayacak yaa gelir gelmez, gerdanln ne kadar deer olduunu anlatr ona ve asla boynundan karmamas iin uyarr onu. Zaman gelir, Sodewa Bai, yaayan bir baka kans olan bir prensle evlenir. Gen rakibini kskanan ilk kadn, bir zenci kadn, Sodewa Bai'den iinde ruhunun bulunduu gerdanl almaya kandnr. Zenci kadn kendisine syleneni yapar ve gerdanl kendi boynuna takar takmaz Sodewa Bai lr. Zenci kadn gerdanl btn gn takar; ama gece ge saatte, yataa giderken karr, sabaha kadar bir yere brakr; gerdanl ne zaman karsa Sodewa Bai'nin ruhu tekrar kendisine dner ve Sodewa Bai yaar. Ama sabah olup ta zenci kadn gerdanl taknca Sodewa Bai yeniden lr. Sonunda prens ilk kansmn ihane tini renir ve altn gerdanl Sodewa Bai'ye geri verir.3 Bir baka Hindu yksnde, kutsal bir dilenci, kralieye bir olan ocuk douracan syler ve unlan ekler, "Dmanlar olunuzun yaamn elinden almaya alaca iin size diyorum ki, ocuun yaam sarayn nndeki sarncnzn iinde bulunan byk bir boal balnn yaamna bal olacaktr. Baln kalbinde tahtadan kk bir kutu var, iinde altndan bir gerdanlk var, bu gerdanlk olunuzun yaam dr." Olan doar ve Dalim ad verilir ona. Anas Suo ya da gen kra liedir. Ama Duo ya da yal kralie ocuktan nefret ediyordur, onun yaamnn gizini renince olann yaamnn bal olduu boal baln yakalatr. Dalim o srada sarncn yannda oynuyordur, ama "boal bal ala yakalanr yakalanmaz, Dalim kendini hasta hisseder;
2 Maive Stokes, Indian Fairy Tales, s,58 ve dev. Benzer ykler iin bkz. a.y. s. 187 ve dev.; Lal Behari Dav, Folk-tales o f Bengal, s.21 ve dev.; F.A.Steel ve R.C. Temple Wide-awake Stories, s.58 ve devam. i Old Deccan Days, s.239 ve devam.

HALK MASALLARINDA DI RUH

275

balk karaya karlnca da Dalim yere devrilir, son soluunu vermek zereymi gibi olur. Hemen annesinin odasna gtrlr, kral kendi yerine geecek olan olunun ani hastaln renince ok arr. Balk hekimin emriyle Duo kralienin odasna gtrlmtr, yzge lerini yere vura vura yerde yatarken, annesinin odasndaki Dalim lmek zeredir. Balk kesildiinde, iinde kk bir kutu bulunur; kutunun iinde altndan bir gerdanlk yatmaktadr. Kralie gerdanl boynuna takar takmaz, annesinin odasndaki Dalim de o anda lr." Kralie her gece gerdanl boynundan karmaktadr, ne zaman bunu yapsa olan yeniden yaama dnmektedir. Fakat her sabah kralie gerdanl boynuna taknca yeniden lmektedir.4 Bir Kemir yksnde, bir delikanl yal bir gulyabani kadn ziyaret eder, ona kendi torunu, bir kralla evlenmi olan kznn olu olduunu syler. Bunun zerine yal gulyabani kadn ona gizim aar ve yedi horoz, bir krk, bir gvercin ve bir srck kuu gsterir. "Bu yedi horozun iinde," der "birka gnlne buradan ayrlm olan senin yedi daynn yaamlar var. Ancak bu horozlar yaad srece senin daylarnn yaama anslar var: yedi horoz sa salim olduklar srece hibir g onlara dokunamaz. krn iinde benim yaamm var: eer krlrsa, ben de krlm olurum ve lmem gerekir: yoksa sonsuza kadar yaarm. Gvercinin iinde senin bykbabann yaam var. srcn iindeyse annenin; bunlar yaad srece, bykbaban ya da anneni hibir ey incitemez." Bunun zerine delikanl yedi horozu, gvercini ve srck kuunu ldrr, kr para para eder; bunlar yapt anda gulyabani ve teki gulyabamler de yok olur.5 Bir baka Kemir yksnde de, bir gulyabani, saraynn taraasndaki belli bir stun yklmadka ldrlemez. Bir prens bu gizi renince para para edinceye kadar stuna vurur. Her vuru gulyabaninn srtna iniyormu gibi olur, nk prensin stuna her vuruunda insann iini paralayan lklar atmakta, telli kavak gibi sallanmaktadr, sonunda stun devrilince gulyabani de yere yklr ve ruhunu teslim eder.6 Bir baka Kemir masalnda bir gulyabani, bir
4 Lai Behari Day, a.g.y. s. 1 ve dev. Buna benzer gerdanlk ykleri iin bkz. Old Deccan Days, s. 233 ve dev.; Wide-awake Stones, s. 83 ve devam. 5 J.H. Knowles, Folk-Taies o f Kashmir (Londra. 1888), s.49 ve devam. 6 A.g.y., s.134.

276

ALTIN DAL

gn olup lebilecei fikrine yrekten gler. "Asla lmeyeceini," syler "Hibir ey kar kamaz ona; yllar yalandramaz onu; son suza kadar gl ve gen kalacaktr, nk yaamnn bulunduu yeri bulmak, ele geirmek ok zor bir eydir." Bir kralie arnn iindedir yaam, o da bir aacn zerinde bir kovandadr. Fakat kovann iinde ok sayda ar vardr ve hepsi de vahidir, hi kimse byk bir tehli keyi gze almadka kralie anya dokunamaz. Ama kahraman bu ii baarr ve kralie ary ezer; annda, gulyabani l olarak yere yle bir der ki, yer yerinden oynar.7 Baz Bengal masallarnda btn bir gulyabani soyunun yaam iki arnn iinde younlam olarak anlatlr. Yal bir gulyabani kadn, kendisinin lmesinden korkarm gibi yapan bir esir prensese gizini byle aklamtr. "Deli kz," der, "bilmelisin ki, biz gulyabaniler asla lmeyiz. Biz doal lml dei liz, ama yaammz hibir insani yaratn zemeyecei bir gize ba ldr. Bunu sana syleyeyim de, rahatla. uradaki sarnc gryorsun; onun ortasnda sra bir stun var, onun tepesinde derin sularn iinde iki an var. Eer herhangi bir insan suya dalar da bir solukta iki ary stundan alp yukan karr da kanlarndan bir damlasn yere dkme den yok ederse, biz gulyabaniler de lrz o zaman; ama yere bir damla kan damlayacak olursa, bin tane gulyabani daha trer ondan. Fakat hangi insan bu gizi renecek de bu yiitlii gsterecek? te bunun iin zlmene gerek yok, gzelim: Ben gerekten lmszm." Her zamanki gibi, prenses bu gizi kahramana aklar, kahraman da anlar ldrr, ayn anda btn gulyabaniler lr, her biri o anda nere de duruyorsa oraya der.8 Bir baka Bengal yksnde, btn gulyabanilerin Seylan da oturduu, hepsinin yaamnn bir tek limon iinde olduu sylenir. Bir olan ocuu limonu keser, btn gulyabaniler lr.9 Belki de Hindistan'dan alnm bir Siyam ya da Kamboya masa lnda, Seylan Kral Thossakan ya da Ravanann savaa gittiinde ru hunu byyle bedeninden dar kanp evde bir kutuda brakabildii
7 A.g.y. s. 382 ve devam. 8 Lal Behari Day, a.g.y,, s.85 ve dev., kar. a.y. s. 253 ve dev,; Indian Antiquary, i. (1872) 117. Yaam be kara arnn iinde olan bir Hindistan masal iin bkz. Clouston, Popular Tales and Fictions, i. 350. 9 1ndian Antiquary, i. 171,

ILiLK MASALLARINDA D RUH

277

anlatlyor. Bylece savata dokunulmaz hale geliyordur. Rama'ya kar sava vermeye giderken ruhunu gz kulak olmas iin Ate-gz adl bir mnzeviye emanet eder. Rama dvte, oklarnn krala arptn ama onu yaralamadan grerek arr. Ama kraln dokunulmazlnn gizini bilen Rama'mn badaklarndan biri byyle kendini krala benzetir ve mnzeviye giderek ruhunu geri ister. Ruhu alr almaz gklere kar ve Rama'ya doru uar, kutuyu havada sallamakta ve yle sk tutmaktadr ki, Seylan Kralnn soluu bedeninden ayrlr ve kral lr.10 Bir Bengal yksnde, uzak bir lkeye gitmekte olan bir prens, babasnn saraynn avlusuna kendi elleriyle bir aa diker ve aababasna "Bu aa benim yaamm," der. "Aac yeil ve canl grrseniz, bilin ki her ey yolunda; aacn baz dallarn sararm grrseniz, bilin ki hastaym; btn aacn kuruduunu grrseniz bilin ki. ldm ve bu dnyada yokum."1 1 Bir baka Hint masalnda, bir prens geziye karken, dikkatle baklmas ve korunmas emrini vererek bir arpa bitkisi brakr geriye, nk bitki yeerirse kendisi yayor ve salkldr, ama ban drmse kendisine bir ktlk olmak zeredir. Bir gn arpann solup dt grlr. nk prensin ba kesilmitir, kesik ba yere yuvarlannca arpa da iki paraya ayrlr ve baa yere der.12 Gilgit gkenli sylencede, ruhu karlarn iinde olan ve ancak atele yok edilebilen bir kral anlatlr.13 Yunan masallarnda, eski olsun yeni olsun, d ruh fikri pek seyrek deildir. Meleagros yedi gnlk olunca, Kader tanralar anasna grnr ve Meleagros'un ocakta yanan odun yanp bitince leceini haber verir. Bu yzden annesi odunu ateten kapar ve bir kutu iinde saklar. Fakat yllar geer, daylarn ldrd iin oluna kzan anas kz atete yakar ve hemen o anda Meleagros da can verir.14 Yine Megara Kral Nisus'un bann tam ortasnda mor ya da altn renginde bir tutam sa vardr, yazgsna gre, bu sa ne zaman oradan
10 A. Bastian, Die Vlker des stlichen Asien, iv. 340 ve devam. 1 1 Lal Behari Day, a.g.y., s. 189. 12 Wide-awake Stories, s. 52, 64. 13 G.W. Leitner, The Languages and Races o f Dardistan, s. 9. 14 Apollodoros, i. 8; Diodoros, iv. 34; Pausanias, x. 31, 4; Aiskhylos. Choeph. 604 ve devam.

278

ALTIN DAL

kopanlrsa kral lecektir. Megara Giritliler tarafndan sarldnda, kraln kz Scylla Giritlilerin kral Minos'a k olur ve kral babasnn bandan o salar koparr. Bu yzden de kral lr.1 5 Buna benzer bir ekilde, Posidon, bana altn bir sa vererek Ptereiaus'u lmsz ya par. Ama Pterelaus'un yurdu Taphos Amphitryon tarafndan sarld nda, Ptreieaus'un kz Amphitryon'a k olur ve yaamnn bal olduu altn sa bandan yolarak babasn ldrr.16 acl bir Yu nan halk-masalnda bir insann gc bandaki altn salara baldr. Anas onlar koparnca gsz ve korkak bir insan olur, dmanlan tarafndan ldrlr.1 7 Bir baka acd Yunan masalnda bir by cnn yaam, bir aynn karnndaki kumruya baldr, tik kumru ldrlnce byc hastalanr, ikinci kumru ldrlnce hastal daha da artar, ncs ldrlnce lr.1 8 Ayn trden bir baka Yunan yksnde, bir gulyabaninin gc bir yaban domuzunun karnndaki ter kua baldr. Kahraman kulardan ikisini ldrr, sonra gulyabaninin evine gelir ve onu byk bir ac iinde yerde kv ranr bulur. Kahraman nc kuu gulyabaniye gsterir, gulyabani ya kuu serbest brakmas ya da yemesi iin kendisine vermesini yalvanr ona. Fakat kahraman kuun boynunu burar, gulyabani de hemen ora ckta lr.1 9 Sonuncu yknn deiik bir eklinde, canavann gc iki kumrudadr. Kahraman bunlardan birini ldrnce canavar barr: "Ah, ne yazk! Yaammn yans gitti. Kumrulardan birine bir ey olmu olmal." kinci kumru ldrlnce de lr.20 Bir baka Yunan yksnde, altn sa ve kumru olaylan yapay bir ekilde birle
15 Apoilodoros, i. 15, 8; Aiskhylos, Choeph. 612 ve dev.; Pausanias, i. 19, 4. Tzetzes'e gre (Schol. on Lycophron, 650) kraln altn salar iinde olan yaam deil de gcdr; onlar koparlnca gsz der ve Minos tarafndan ldrlr. Hyginus a gre (Fab. 198) Nisus. ancak mor kklleri banda tuttuu srece hkm srmeye yazgldr. 16 Apoilodoros, ii. 4, 5, 7. 17 Haln, Griechische und Albanesische Mrchen. i. s. 217; buna benzer bir yk. a.y., ii. s. 282. 18 Hahn, a.g.y., ii. s. 215 ve devam, 19 A.y. ii. s. 275 ve dev. Benzer ykler, a.y.. ii. s.204, 294 ve dev. Bir Arnavut yksnde bir canavann gc, bir yaban domuzunun gm diindeki bir tavann iinde bulunan gvercindedir. Domuz ldrlnce canavar hastalanr, tavann kam yanlnca, ayaklarnn zennde duramaz hale gelir; gvercin ldrlnce de ruhunu teslim eder. Dozon,. Contes alhanais, s. 132 ve devam. 20 Hahn, a.g.y., ii. s. 260 ve devam.

HALK MASALLARINDA DI RUH

279

tirilir. Bir canavann banda, iinde kumru bulunan bir odann kapsn aan tel altn sa vardr; ilk kumru ldrlnce canavar hastalanr, ikinci ldrlnce durumu daha da ktleir, nc ldrlnce de lr.2 1 Bir baka Yunan yksnde, yal bir adamm gc yedi bal bir ylandadr. Ylann balan kesilirken kendini rahatsz hisseder, son ba da uuruiunca, canavar lr.22 Yine bir Yunan yksnde bir dervi bir kralieye olu olacan, her birinin doumunda baheye bir kabak ekmesi gerektiini, oullarnn gcnn kabaklann meyvasmda bulunacam syler. Zaman gelince ocuklar doar ve kabaklar ekilir. ocuklar bydke onlarla birlikte kabaklar da byr. Bir sabah en byk oul hasta hisseder kendini, baheye gittiklerinde en byk kaban gitmi olduunu grrler. Ertesi gece ikinci oul bahede bir ardakta pusuya yatar. Gece yans bir zenci grnr ve ikinci kaba keser. Hemen o anda olan gcn yitirir ve zencinin peinden gidemez. Fakat en gen oul zenciyi ldrmeyi baarr ve kayp kabaklar yerine koyar.23 Eskil talyan sylencesinde Yunan Meleagros yksne ok ya kn bir koutluk buluruz. Septimus Marcellus'un gen kans Silvia'mn tann Mars'tan bir ocuu olur. Tanr ona bir mzrak verir, ocuun yazgsnn bu mzraa bal olduunu syler. Olan bydnde daylanyla kavga eder ve onlar ldrr. Bu yzden anas da almak iin yaamnn bal olduu mzra yakar.24 Pentamerone yk lerinden birinde kralienin birinin bir ikiz kardei vardr, bir ejderhadr bu. Yldzbilimciler kzn doumunda onun ejderha kadar yaayacan ondan uzun sre deil birinin lmnn tekinin lm de demek olacam syler. Ejderha ldrlecek olursa, kra lieyi yeniden yaama kavuturmann tek yolu, akaklanna, gsne, bileklerine ve burun deliklerine ejderhann kanndan srmektir.25 "Alaeddin ve Sihirli Lambas"nn acl bir Roma versiyonunda, byc, okyanusun ortasnda yzen bir kaya zerinde esir tuttuu bir
*M 'y s. 187. 22 A.y. ii. s.23 ve devam. 23 Legrad, Contes populares grecs, s. 191 ve devam. 24 Plutarkhos, Parallela, 26. Yunan ve talyan yklerinde, yeenle daylar arasn daki kavgann konusu bir ay postudur; yeen onu sevdii kadna vermitir, daylarysa ondan geri almtr. 25 Basile, Pentamerone , ii. s. 60 ve dev. (Liebrechtin Almanca evirisi).

280

ALTIN DAL

prensese, kendisinin asla lmeyeceini syler. Prenses bunu kendisini kurtarmaya gelmi olan kocas prense iletir. Prens, "Olamaz bu, ama onun iin ldrc olacak bir ey olmas gerekir," diye yantlar onu. Bunun zerine prenses bycye sorar, o da ormanda yedi bal bir ylan yaadm syler; ylann ortadaki bann iinde bir tavan yavrusu vardr, tavan yavrusunun bann iinde bir ku vardr, kuun bann iinde deerli bir ta vardr, eer bu ta yastnn altna konursa, lecektir. Prens o ta ele geirir, prenses de bycnn yastnn altna koyar. Byc bam yastna koyar koymaz kez korkun bir lk atar, kez dner ve lr.26 Ayn trden ykler Slav halklar arasnda da bulunmaktadr. rnein bir Rus masalnda lmsz Koshchei adl bir bycye lmnn nerede olduu sorulur. "Benim lmm, filan filan yerdedir," diye yant verir. "Orada bir mee aac var, aacn altnda bir kasket var, kasketin iinde bir tavan var, tavann iinde bir rdek var, rdein iinde bir yumurta var, yumurtann iinde de benim l mm var." Bir prens yumurtay ele geirir ve avucunda skar, bunun zerine lmsz Koshchei iki bklm olur. Fakat prens yumurtay avucunda ezince, byc lr.27 "Koshchei'nin lm anlatlrken bir yerde, gizemli yumurtann alnna atlmasyla ldrld syleniyor yaamnn bal olduu o by zincirindeki o son halka. Ayn yknn ama bu kez bir ylan zerine anlatlan bir baka eklinde, ldrc darbe, bir yumurtann sans iinde bulunan kk bir tala indirilir; ta bir rdein iindedir, rdek bir tavann iindedir, tavan bir tan iindedir, ta ise bir adadadr."28 Bir baka deiik eklinde prens ldrc yumurtay bir elinden brne aktarr, o bunu yapar ken Koshchei odann bir ucundan brne delicesine koup durur. Sonunda prens yumurtay ezer, Koshchei cansz yere der.29 Bir baka Rus yksnde bir byc kadnn lm mavi bir ormanda, bir mavi gl aacnda olur. Prens Ivan gl aacn kknden sker, bunun zerine byc kadn hemen hastalanr. Prens gl aacm evine getirir
26 R.H. Busk, Folk-lore ofRom e, s. 164 ve devam. 27 Ralston, Russian Folk-tales, s. 103 ve dev.; Dietrich, Russian Popular Tales, s. 23 ve devam. 28 Ralston, a.e.v., s. 109.

2 9Ay.

HALK MASALLARINDA D I RUH

281

ve byc kadn ld noktada bulur. Sonra onu "Grn, ld o!" diye bararak bodruma atar, hemen o anda btn bina sallanr ve "bir adaya dnr, adann zerinde Cehennemde oturan ve Prens Ivan'a teekkrlerini sunan insanlar vardr."30 Baka bir Rus yksnde, bir prens, kalbini eline geirmi olan ve onu byl bir kazan iinde durmadan kaynatan bir byc kan tarafndan korkun ikenceler grmektedir.31 Bir Bohemya yksnde, bir bycnn gc bir yumurtann iindedir, yumurta bir rdein iinde, rdek bir erkek geyiin iinde, geyikse bir aacn altndadr. Bir bilici yumurtay bulur ve ier. O zaman byc bir ocuk kadar gszleir, "nk btn gc bycye gemitir."32 Bir Srp yksnde, Gerek elik adl hayali bir yaratk unlan bildirir: "Buradan ok uzakta bir yerde ok yksek bir da var, dada bir tilki var, tilkinin iinde bir kalp var, kalbin iinde bir ku var, ite benim gcm de o kuun iinde yatyor." Tilki yakalanr ve ldrlr, kalbi dar kanlr. Tilkinin kalbinin iinden ku kanlr ve yaklr, ayn anda da Gerek elik cansz yere der.33 Bir Gney Slovenya yksnde, bir ejderha yal bir kadna yle der: "Benim gcm buradan ok uzaktadr, oraya gidemezsin sen. Uzakta bir imparatorlukta, imparatorun kentinin altnda bir gl var, o gln iinde bir ejderha var, ejderhann iinde bir ay var, aynn iinde bir gvercin var, ite benim gcm onun iindedir."34 Tton kkenli halklar arasnda d ruh yklerine ok rastlanr. Transilvanya Saksonlan tarafndan anlatlan bir ykde bir delikan lnn bir byc kanya tekrar tekrar ate ettii sylenir. Mermiler kadnn bedeninden gemekte ama ona hibir zarar vermemektedir, byc kan glp alay etmektedir onunla. "Budala solucan," diye barr ona, "istediin kadar ate et. Bana dokunmaz. nk bilesin ki, benim yaamm bedenimde deil, uzakta, ok uzaktadr. Bir dada
30 Ralston, Russian Folk-tales, s. 113 ve devam. 31 A.y. s. 114, 32A,y. s. 110. 33 Mijatovics, Serbian Folk-lore, s. 172. Hazrlayan, gzden geiren, W. Denton; F.S. Krauss, Sagen und Mrchen der Sdslaven, i. (No. 34) s. 168 ve devam. 34 A.H.Wratislaw, Sixty Folk-tales from exclusively Slavonic sources (Londra, 1889), s.225.

282

ALTIN DAL

kk bir gl var, gln zerinde bir rdek yzer, rdein iinde bir yumurta var, yumurtann iinde bir k yanar, ite o k benim hayatimdir. Eer o sndrebilirsen, benim yaamm da sona erer. Ama kimse yapamaz bunu." Bununla birlikte delikanl yumurtay ele geirir, ezer ve sndrr, bycnn yaam da bylece sner.3 5 Bir Alman yksnde Ruhsuz adnda bir yamyam, ruhunu Kzl Deniz'in ortasndaki bir kayann zerinde duran bir kutunun iinde saklamaktadr. Bir asker bu kutuyu ele geirir ve onunla birlikte Ruhsuz'a gider, yamyam ruhunu kendisine geri vermesi iin yalvarr ona. Ama asker kutuyu aar, ruhu dar karr ve bann zerinden geriye frlatr. Ayn anda yamyam cansz yere devrilir.36 Bir Olden burg yksnde bir kraln olu, bir kz vardr, kraln bahesinde her ocuk iin ayr bir iek yetiir. ieklerden her biri bir yaam ieidir; ocuk yaad srece iek aar ve yeerir, ama ocuk ldnde o da kurur.37 Bir baka Aim an yksnde bir byc byk, karanlk ve skc bir ormann ortasnda bir gen kzla birlikte yapayalnz yaamaktadr. Kz bycnn bir gn yalanp ldnde kendisini ormanda tek bana brakacandan korkmaktadr. Ama o kza gven verir. "Sevgili ocuum," der, "ben lmem, gsmn iinde kalp yok benim." Kz inatla sorar ona kalbinin nerede olduu nu. O da yle der: "Buradan ok uzakta bilinmeyen ve yapayalnz bir toprakta byk bir kilise var. Kilise demir kaplarla korunmakta, evresinde byk, derin bir hendek var. Kilisenin iinde bir ku umakta, benim kalbim de o kuun iinde. O ku yaad srece ben de yaarm. O ku kendiliinden lmez, hi kimse de yakalayamaz onu; ite bunun iin de ben lmem, senin korkmana gerek yok." Ama byc kz karmadan nce gen kzn nianls olan delikanl kiliseye ulamay ve kuu yakalamay baarr. Onu gen kza getirir, kz onu ve kuu bycnn yata altna gizlemitir. ok gemeden byc eve gelir. Dediine gre sknt ekmektedir. Kz alar ve yle syler ona, "Heyhat, baba lyor; Demek gsnde bir kalp varm. "ocuk," diye yant verir byc, "azndan yel alsn. Ben
35 Haltrich, Deutsche Volksmrchen aus dem Sachsenlande in Siebenbrgen4, No. 34 (No. 33 1. basmda), s. 149 ve devam. 36 J.W. Wolf, Deutsche Mrchen und Sagen, No.20, s. 87 ve devam. 37 Strackerjan, Aberglaube und Sagen aus dem Herzogthum Oldenburg, ii. s. 306 ve devam.

HALK MASALLARINDA DI RUH

283

lmem. Biraz sonra geer," Bunun zerine yatan altndaki delikanl

kuu hatife skar: o bunu yapnca yal byc ok kt hisseder kendini ve oturur. Sonra delikanl kuu biraz daha kuvvetle skar, bycyse kendim kaybedip oturduu iskemleden der. "Sk artk ldr onu," diye barr gen kz. Sevgilisi buna uyar ve ku lnce yal byc de cansz kala kalr demenin zerinde.38 Iskandinavlann "bedeninde ruhu olmayan dev" masalnda, dev esir prensese yle der, "Buradan ok uzakta bir glde bir ada var, o adann zerinde bir kilise var, o kilisede bir kuyu var, o kuyunun iinde bir rdek yzer, o rdein iinde bir yumurta var, ite benim kalbim o yumurtann iindedir." Masaln kahraman yumurtay ele geirir ve skar elinde, bunun zerine dev ac ac barr, yaamn balamas iin yalvarr. Ama kahraman yumurtay krar, dev de anmda patlar.39 Bir baka skandinav yksnde, bir da gulyabanis esir prensese, bir ejderhann dokuzuncu bandaki dokuzuncu dilin altnda bulunan kum tanesini bulmadka yurduna asla dneme yeceini syler; ama o kum tanesi iinde gulyabanilerin yaad kayann stne getirilecek olsayd, btn gulyabaniler patlayacak, "kayann kendisi altndan bir saraya, gl ise yeil bir ayrla dnecekti." Kahraman, kum tanesini bulur ve gulyabanilerin yaa d kayann zerine getirir. Bunun zerine btn gulyabaniler patlar, gerisi de bir gulyabaninin nceden dedii gibi olur.40 Meleagros yksnn koutu bir zlanda yksnde, bilici kadnlar ya da sibiller gelir ve beiinde yatmakta olan Gestr bebein yce yazgsn sylerler. ocuun yannda iki mum yanmaktadr, bilici kadnlarn en genci, kendisini hafife aldklarn fark ederek yle barr, "Size bildiriyorum ki, bu ocuk bu mumun yand sreden daha uzun yaamayacaktr." Bunun zerine ba sibil mumu sndrr ve saklamas iin Gestr'in annesine verir, olu lmek isteyinceye kadar mumu bir daim yakmamas iin uyarr onu. Gestr yz yl yaar: bundan sonra mumu yeniden yakm ve lmtr.41
38 K. Milenhoff, Sagen, Mrchen und Lieder der Herzoglhmer, Schleswig-Holstein und Lauenburg s. 404 ve devami. 39 Asbjmsen og Moe, Norske Folke-Eventyr, No. 36; Dasent, Popular Tales from the Norse, s. 55 ve devanu. 40 Asbjmsen og Moe. Norske Folke-Eventyr, Ny Smling, No. 70; Dasent, Tales from the Fjeld, s.229 ("Boots and the Beasts.") 41 Mannhardt. Germanische Mythen, s. 592; Jamieson, Dictionary o f the Scottish Language, s.v. "Yule.

284

ALTIN DAL

Bir Kelt masalnda bir dev yle syler, "Eiin altnda byk bir kaldrm ta var. Tan altnda bir idi ko var. Koun kamnda bir rdek var, rdein kamnda bir yumurta var, ite benim ruhum o yumurtann iindedir." Yumurta ezilir ve dev cansz yere der.42 Bir baka Kelt masalnda, bir deniz yarat bir kraln kzn karmtr, yal bir demirci yarat ldrmenin yalnzca bir yolu olduunu syler. "Krfezin ortasndaki adada, incecik bacaklar olan, ayana abuk, beyaz ayakl Eillid Chaisthion yaar, o yakalansa bile iinden bir karga frlar, karga yakalansa bile ondan bir alabalk frlar, fakat alabaln aznda bir yumurta vardr, yaratn ruhu da o yumurta dadr, yumurta krlrsa yaratk lr." Her zaman olduu gibi yumurta krlr ve yaratk lr.43 Bir Breton yksnde, kendisine ne atein, ne suyun ne de eliin zarar veremeyecei bir devden sz edilir. Henz evlenmi olduu bir prensese yle syler dev, "Ben lmszm, bir tavann kamndaki gvercinin iindeki yumurtay gsmde ezmedike hi kimse zarar veremez bana; bu tavan bir kurdun kamndadr, bu kurt benim erkek kardeimin kanundadr, kardeimse bin fersah uzaktadr burdan. Bu sebepten ok rahatm ben." Bir asker yumurtay ele geirir ve devin gsnde ezer, devse annda lr.44 Bir baka Breton masalnda, yaam bedeninde bulunmad iin RuhsuzBeden ad verilen bir devden sz edilir. Yaam bir yumurtann iin dedir, yumurta bir kumrunun iindedir, kumru bir tavann iindedir, tavan bir kurdun iinde, kurtsa denizin dibindeki demir bir kasann iindedir. Kahraman hayvanlan bir bir ldrr, her hayvann lmy le dev sanki bir ayam ya da elini yitirmiesine zayf der. Sonun da kahraman elinde yumurtayla devin atosuna geldiinde RuhsuzBedeni yatana uzanm, lmek zere bulur. O zaman yumurtay devin alnna vurur, yumurta krlr ve dev o anda lr.45 D ruh kavram, Hindistan'dan Bretagne'ya ve Hebridler'e kadar Ari halklarnn anlattklar halk masallarnda izlenmi bulunuyor. Ama ayn dncenin Ari olmayan halklarn halk yklerinde de ortak bi imde ortaya ktn gstermemiz gerekir. nce, eskil Msr yks
421.F. Campbell, Popular Tales o f the West Highlands, i. s. 10. ve devam.
43 A.g.y., i. s. 80 ve devam.

44 Seblot, Contes populaires de la Haute-Bretagne (Paris 1885), s. 63. 45 F.M. Luzel, Contes populaires de Basse-Bretagne (Paris, 1877), i. 455-449.

HALK MASALLARINDA DI RUH

285

"ki Karde"te grnyor. Bu yk, I.. yaklak 1300'de II. Ramses ynetimindeki Msrda yazlmtr. Bu nedenle bugn elimizde bulunan Homeros destanlarnn yazlndan daha eskidir, Incilden ise ok daha eski. Bizi burada ilgilendirdii kadaryla yknn ana hatlar yle: Bir zamanlar iki erkek karde vard; bynn ad Anupu, knn adysa Bitiu idi. Anupunun bir evi ve bir kars vard, k ise onun hizmetisi olarak onunla birlikte oturuyordu. Giysileri yapan Anupu idi, her sabah ortalk aydnlandnda inekleri otlaa srerdi. Onlarn peinden yrrken inekler ona yle sylerdi. "u, u, u yerlerde otlar daha iyi," o da onlan duyar ve istedikleri iyi otlaa srerdi onlan. Bunun iin de inekleri semizleir ve ok rerdi. Bir gn iki karde tarlada alrken byk karde gencine yle dedi, "Ko, kyden tohum getir. Kardei kotu ve abisinin kansma unlan syledi, "Bana tohum ver ki tarlaya koturaym, abim yle syledi, oyalanma." Kadn yle syledi, "Git ambara, istediin kadar al." Ambara gitti ve bir kp buday ve arpa tohumuyla doldurdu ve omuzlayp dan kt. Kadn onu grnce yrei ona akt, nne karak yle dedi ona, "Gel, biraz dinlenelim seninle." Ama delikanl, "Sen anamsn benim, abimse babam," dedi. Yani onu dinlemedi ve yk srtna vurup tarlaya koturdu. Akamleyin, byk karde tarla dan dndnde, kadn sylediinden korkmaya balamt. Ocaktan eline bulatrd isi yzne gzne srerek sanki dvlm birine benzetti kendini. Kocas eve dndndeyse ona, "Kardein tohum al mak iin tarladan eve geldiinde, bana Gel biraz dinlenelim seninle dedi. Ama ben kabul etmeyince dvd beni," dedi. Bunu duyan byk karde gneyli bir pantere dnd; ban biledi ve inek alnn kapsnn gerisinde beklemeye balad. Gne batp da kk karde her zaman olduu gibi tarladan yklendii otlarla birlikte eve dner ken, srnn en nnde yryen inek ona unlan syledi, "Dikkatli ol, abin elinde bir bak seni ldrmek iin bekliyor. Ondan ka." inein sylediklerini duyan karde inek alnn kapsna bakt ve kapnn gerisinde elinde bir bakla bekleyen abisini grd. Bunun iin de kat ve abisi bakla arkasndan izledi. Ama kk karde bararak Gne'ten yardm istedi, Gne onu iitti ve onunla byk karde arasna byk bir su kitlesi kard, su timsahlarla doluydu. Eki

286

ALTIN DAL

karde, biri suyun bir tarafnda, teki br tarafnda ylece duruyor lard, gen olan abisine bana gelenleri bir bir anlatt. Bunun zerine byk karde yapm olduklarndan piman oldu, bara bara alad. Fakat timsahlar yznden suyun te yakasna gelemiyordu. Kardei ona bararak yle syledi. "Eve dn ve srlara kendin bak. nk artk senin oturduun evde oturamam. Akasya Vadisine gideceim ben. Ama senin de bana yapacan ey u. Eer bama bir ktlk gelirse sen gelip beni koruyacaksn, nk kalbime by yapp onu Akasya ieinin tepesine brakacam; eer Akasya aacn keserler de kalbim yere derse, sen gelip arayacaksn onu ve bulduunda iinde tatl su bulunan bir kaba koyacaksn. O zaman yeniden yaama dnerim ben. Ama bama bir ktlk geldiinin iareti de u olacak: elindeki bardan iindeki bira kprmeye balayacak." Bunlan deyip Akasya Vadisine yola kt, abisiyse her taraf toz toprak iinde eve dnd, kansn kesti ve kpeklere att. Gnler geti, kk karde Akasya Vadisinde yalnz bana ya yordu. Gndzleri av avlyor, geceleri Akasya aacnn altnda uzan yordu, kalbi aa m ieklerinin zerindeydi. Gnler geti. Akasya Vadisinde kendine bir ev yapt. Ama tanrlar onun iin zlyordu: Gne, Khnum'a dedi ki. "Bitiu'ya bir e yarat da, yalnz yaamasn." Khnum da ona birlikte yaayaca bir e yaratt: dnyadaki btn kadnlardan daha kusursuz bir gzeldi bu, nk btn tannlar onun iindeydi. Ve kadn onunla yaad. Ama bir gn sandan bir tutam suya dt ve yze yze Msr toprana, Firavun'un amarc kadn larnn evine kadar gitti. Sann kokusu Firavun'un giysilerini kokuya bodu, amarc kadnlar suland, nk herkes "Firavunun giysi lerinde gzel bir koku ha!" diyordu. Bunun zerine ard arkas kesil meyen bu ikayetlerden bkan Firavun'un erkek ba amarcs suyun kenanna gitti ve orada sudaki bir tutam sa grd. Birini suya indirip sa aldrd ve ok gzel koktuu iin de Firavun'a gtrd. O zaman Firavun'un bycleri arld, onlar da dediler ki, "Bu salar, G ne'in kzlanndan bilinindir, iinde btn tannlann zn tar o kz. Btn yabanc lkelere onu aramas iin ulaklar gnderin." Bylece kadn Akasya Vadisinden arabalarla, okularla ve byk bir kalabalk eliinde getirildi, btn Msr topra onun geliiyle bayram etti.

HALK MASALLARINDA D RUH

287

Firavun ise k oldu ona. Ama ona kimin kars olduunu sorduk larnda, Firavun'a unlar syledi, "Akasyay kessinler ve onu ortadan kaldrsnlar." Bunun iin Akasyay kesmek zere ellerinde baltalaryla adamlar gnderildi. Adamlar geldiler ve zerinde Bitiunun kalbi bulunan iei kestiler; Bitin da o uursuz saatte cansz yere dt. Ama ertesi gn, Bitiu'nun abisi evine girip yerine oturduunda adam lar bir tas bira getirdi ona, bira kprmt; bir testi arap verdiler, arabn rengi bulank. Bunun zerine yanma adamlarn ald, san dallarla Akasya Vadisine gittiler acele, ve orada kardeini evinde yer de cansz yatyor buldu. Akasya aacnn altnda kardeinin kalbini arad. yl boyunca bou bouna arad, ama drdnc yl onu bir Akasya tohumu iinde buldu. Kalbi taze su dolu bir tasn iine att. Gece olup da kalp tasn iinde dururken, Bitiu'nun elleri ayaklar sarsld ve canland. Sonra kalbinin iinde durduu tastaki suyu iti, kalbi eski yerine gitti ve eskisi gibi yaamaya balad.46 Binbir Gece Masallar'ndaki* Seyf'l-Mlk yksnde Jnnee unlar aklar, "Ben doduumda yldzbilimciler benim ruhumun lmnn, insan krallarn oullarndan birinin elinden olacan syledi. Ben de bunun iin ruhumu aldm ve bir serenin kursana koydum, sereyi de kk bir kutuya hapsettim, bunu bir baka kk kutuya koydum, onu da yedi baka kk kutu iine koydum, bunlar yedi ekmeceye sakladm, ekmeceleriyse bu epeevre okyanusun snrlan iinde mermerden bir sanda koydum; nk bu blge insanlann lkesinden uzakta bir yerdir, hibir insanolu ulaamaz oraya." Ama Seyf'l-Mlk sereyi yakalar ve boar, Jinnee de bir yn kara kl halinde yere ylr.47 acl bir Arap yksnde bir kral, krk karsnn gzlerini oyan bir gulyabaniyle evlenir. Kr kralielerden biri Akll Muhammet adm verdii bir olan ocuk dourur. Ama gulyabani ondan nefret etmekte, onu ldrmeyi kurmaktadr. Bunun iin de ona yakn bir gulyabaninin evine bir haber gtrme iini verir. ocuk gulyabaninin evinde tavana asl bir eyler grr, bir kadn kleye bunlann ne olduklanm sorduunda
46 Maspero, Contes populaires de l'Egypte ancienne (Paris, 1882), s. 5.

* Metinde Arabtan Nights ad geiyor, sz edilen yknn de iinde bulunduu Binbtr Gece Masallar olmas gerekir. ev, 47 Lanes Arabian Nights, i. 316 ve devam.

288

ALTIN DAL

kadn yle der: "u, benim hanm kralienin yaamnn iinde bulun duu ie, onun yanndaki teki iede de benim sahibim hanmn kr ettii kralielerin gzleri var." Biraz sonra bir bokbcei grr ve ldrmek iin dorulur. "ldrme," diye barr kle, "benim yaa mm o." Ama Akll Muhammet, duvardaki bir yara girinceye kadar bcei seyreder; kadn kle uykuya dalnca bcei kovuunda l drr, bylece kle de lr. Bundan sonra Muhammet iki ieyi de aa indirir ve bunlar babasnn sarayna gtrr. Kralie gulyabaninin karsna kar ve yle der: "Bak. Yaamn elimde, ama sen krk kralieden kardn gzleri yerine koyuncaya kadar ldrme yeceim seni." Gulyabani kendisine emredileni yapar, o zaman Akll Muhammet yle der: "te, al bu da senin yaamn." Fakat ie elin den kayar ve yere der, gulyabaninin yaam ieden kaar, gulya bani de lr.48 Bir Kabil yksnde bir gulyabani kendi yazgsnn ok uzaktaki bir yumurta iinde olduunu aklar, yumurta bir gvercinin iinde, gvercin bir devenin iinde, deve de denizin iindedir. Kahraman yumurtay ele geirir ve elleri arasnda ezer, gulyabani lr.49 Bir Macar halk masalnda yal bir byc kan Ambrose adl gen bir prensi yeryznn en derin yerinde hapseder. Sonunda ona gizini aarak yumuack bir ayrlkta bir yaban domuzu gizlediini, domuz ldrlrse onun iinde bir yaban tavan bulunacan, tavann iinde
48 G. Spitta - Bey, Contes arabes modernes (Leyden ve Paris, 1883), No. 2, s. 12 ve dev. Ana hatlanyla yk "Gulyabani Kralie" adl Kemir yksyle (J.H. Knowles, Folk-tales o f Kashmir, s. 42 ve dev.), "Yedi Anann Emzirdii Oul adl Bengal yksnn ayn (Lal Behari Day, Folk-tales o f Bengal, s. 117 ve dev,; Indian Antiguary, i. 170 ve dev.). Bir baka Arap yksnde bir bycnn yaam ufak bir ieye baldr, o knlnca kendisi de lr. W.A. Qouston, A. Group o f Eastern Romances and Stories, s. 30. Bir Kemir yksnde de buna benzer bir ey olur. Knowles, a.g.v., s. 73. Metinde anlatlan Arap yksnde kahramana, ustaca bir yerel deiiklikle, gulyabaninin memesinden st iirilir, dolaysyla gulyabaninin ona kendi olu gibi bakmas salanm olur. Kar. W.Robertson Smith, Kinship and Marriage in Early Arabia, s. 149; baka rklar arasnda ayn trden akrabalk yaratma tarzlar iin bkz. D'Abbadie, Douze ans dans la Haute Ethiopie, s.272 ve dev,; Tausch, "Notices of the Circassians," Journ. Royal Asiatic Soc. i. (1834) s. 104; Biddulph, Tribes o f the Hindoo Koosh, s.77, 83 (kar. Leitner, Languages and Races o f Dardistan, s, 34); Denzil Ibbetson, Settlement Report o f the Panpat, Tahsil, and Karnal Parganah o f the Karnal District, s. 101; Moura, Royaume du Cambodge, i. 427; F.S.Krauss, Sitte und Brauch der Sdslaven, s. 14. 49 Rivire, Contes populaires de la Kabylie du Djurdjura, s. 191.

HALK MASALLARINDA DI RUH

289

Kongolu byc-hekim.

290

ALTIN DAL

Kutsal mee aacmda varolduuna inanlan Jpiter (ya da Yunanllarn Zeus'u),

HALK MASALLARINDA DI RUH

291

bir gvercin, gvercinin iinde kk bir kutu, kutunun iinde de bir siyah bir de parlak bokbcei bulunduunu syler; parlak bcek yaamm, siyah bcekse gcn barndrmaktadr iinde; eer bu iki bcek lecek olursa kendi yaam da sona erecektir. Yal byc kan dan knca Ambrose yabani domuzu ldrr, iinden tavan karr, gvercinden kutuyu, kutudan da iki bokbceini alr; kara bcei ldrr, ama parlak olann canl tutar. Bylece bycnn gc hemen kaybolur, eve dndnde yataklara der. Ambrose ondan bu hapislikten yukardaki dnyaya nasl kacan rendikten sonra parlak bcei de ldrr ve yal bycnn ruhu o anda bedeninden aynlr.50 Bir baka Macar yksnde Cce Kraln gven lii, doksan dokuzuncu adada, altndan bir erkek geyiin iindeki altndan bir koyunun iindeki altndan bir horozun iindeki altndan bir austos bcei iinde durmaktadr. Kahraman btn bu altndan hayvanlan yener ve Cce Kraln karm olduu gelini yaama ka vuturur.5 1 Bir Samoi yks, byclerin bir adamn anasn nasl ldrp kzkardeini kendilerine hizmet etmesi iin kamp sakladklann anlatr. Yedi byc her gece eve dndklerinde kalplerini ka rp bir taban iine koyarlar, kadn da onu adrn direine asard. Ama zulmettikleri adamn kars, uyurlarken byclerin kalplerini alar ve kocasna gtrr. Adam gn aannca elinde kalplerle birlikte byclere gider ve onlar lmek zere bulur. Hepsi kalplerini ver mesi iin ona yalvarrlar; fakat adam kalplerden alt tanesini yere atar ve alt byc lr. Yedinci ve en yal byc kalbini geri vermesi iin adama ok yalvanr, adamsa, "Siz benim anam ldrdnz," der. "Onu canlandr, o zaman kalbini veririm sana." Byc, adamn kansna yle der. "l kadnn bulunduu yere git. Bir torba bulacaksn orada. Onu bana getir. Kadnn ruhu o torbann iinde." Bylece kars torbay getirir; ve byc, adama der: "lm anana git, torbay salla ki ruhu kemikleri zerinde soluk alsn; o zaman yeniden yaama dnecektir." Adam syleneni yapar ve anas yeniden yaama kavuur. O zaman yedinci kalbi de yere frlatr ve yedinci byc de lr.52
50 W.H. Jones ve L.L.Kropf, The Folk-tales o flh e Magyar (Londra, 1889), s. 205 ve devam. 51 R.H. Busk, The Folk-lore o f Rome, s. 168. 52 Castren, Ethnologische Vorlesungen ber die Altaischen Vlker, s. 173 ve deva m.

292

ALTIN DAL

Bir Tatar iirinde Ak Molot ve Bulat adlarnda iki kahraman, lmne bir savaa giriirler. Ak Molot dmann okuyla delik deik eder, smsk tutar onu, yere alar, ama hepsi bounadr, Bulat bir trl lmez. Sonunda dv yl srdkten sonra Ak Molot'nun bir arkada gkten beyaz bir iple sarkan altn bir kutu grr ve belki de Bulat'm ruhunun bu kutu iinde olduunu dnr. Bunun iin bir okla beyaz ipi vurur ve kutuyu yere indirir. Kutuyu aar, kutunun iinde on tane beyaz ku durmaktadr, kulardan biri Bulat'm ruhudur. Bulat, kutu iinde ruhunun bulunduunu grnce alamaya balar. Fakat kular birer birer ldrlr, bundan sonra da Ak Molot dmann kolayca kltan geirir.53 Bir baka Tatar iirinde, iki kardele dve giden dier iki karde ruhlarn bedenlerinden kanp alt sap olan beyaz bir ot eklinde derin bir ukura gizler. Fakat dmanlarndan biri bunlar yaparken grr onlar, topra kazarak ruhlar karr ve altndan bir ko boynuzu iine koyar, ko boynuzunu da kendi ok klf iinde saklar. Ruhlar bu ekilde alnm olan iki sava artk zafer anslar kalmadn anlarlar ve dmanlaryla bar yaparlar.54 Baka bir Tatar iirinde, korkun bir eytan btn tanrlara ve kahramanlara meydan okumaktadr. Sonunda yiit bir gen eytanla dvr, ellerini kollarn balar ve klcyla dorar onu. Fakat eytan yine de lmez. Bunun zerine delikanl sorar ona: "Syle bana, ruhun nerede gizli senin'? nk ruhun bedeninde gizlenmi olsayd oktan lmen gerekirdi." eytan yant verir: "Atmn eyerinde bir torba asl. Torbann iinde on iki bal bir ylan var. Ruhum da o ylann iinde. Ylan ldrrsen beni de ldrm olursun." Bunun zerine delikanl atn eyerinden torbay alr ve yedi bal ylan ldrr, eytan da annda lr.55 Bir dier Tatar iirinde Kk Clan adl bir kahraman bir gen kza altn bir yzk brakr, gcnn yans o yzktedir. Daha sonra Kk Chan bir kahramanla gree tutuur ve onu ldremez bir trl, o zaman bir kadn, iinde yan gcnn bulunduu yz azna koyar onun. Bylece yeni bir g kazanr ve dmann ldrr.56
53 Schiefner, Heldensagen der Minuss'nschen Tataren, s. 172-176. 54 Schiefner, a.g.y., s. 108-112. 55 Schiefner, a.g.y,, s. 360-364; Castren, Vorlesungen ber die finnische Mythologie, s. 186 ve devam. 56 Schiefner, a.g.y., s. 189-193. Bir dier Tatar iirinde (Schiefner, a.g.y., s. 390 ve dev.) bir olan ocuunun ruhu dmanlarnca bir kutu iine hapsedilir. Ruh kutunun iinde olduu srece olan ldr, dan karlnca ocuk yeniden yaama kavuur.

HALK MASALLARINDA DI RUH

293

Bir Mool yksnde, kahraman Joro dman lama Tschoridong'a aada anlatacamz ekilde stn ger. Ayn zamanda bir byc olan lama, ruhunu bir eekars eklinde Joro'nun gzlerini sokmas iin gnderir. Fakat Joro eekansm eliyle yakalar, elini bir ap bir kapatarak lamann bilincini bir yitirip bir kazanmasna neden olur.57 Bir Tatar iirinde iki gen, yal bir byc kaniim vcudunu kesip barsaklanm skerler, fakat ne yaparlarsa yapsnlar, o yaamaya devam eder. Ruhunun nerde olduu sorulduunda, yedi bal benekli bir ylan eklinde, ayakkabsnn topuunda olduu yantm verir. Delikanllardan biri klcyla ayakkabsnn tabanm yarar, benekli ylan karr ve yedi bam keser. O zaman byc kan lr.58 Bir baka Tatar ri, kahraman Kartaga'nm Kuu-kadm nasl yakala dn anlatr. Uzun sre dvrler. Aylar byr ve yeniden klr, onlar hl dvyorlardr; yllar gelir geer, dv hl srmektedir. Ama Alaca renkli atla kara at Kuu-kadmm ruhunun onun bedeni iinde olmadm bilmektedir. Kara topran altnda dokuz deniz akmaktadr; denizlerin birleip bir tek deniz oluturduklan yerde deniz yeryzne kar. Dokuz denizin aznda bakrdan bir kaya ykselir; yeryzne kar bakr kaya, bu bakrdan kaya gkyzyle yeryz arasnda ykselir. Bakr kayann eteinde kara bir ekmece vardr, kara ekmecenin iinde altn bir kutu vardr, altn kutunun iindeyse Kuu-kadmm ruhu gizlenmitir. Kuu-kadmm ruhu yedi kk kutur; eer kular ldrlrse Kuu-kadm hemen lecektir. Bunun iin atlar bakr kayamn eteine koar, kara ekmeceyi aar ve altn kutuyu getirirler. Sonra alacal at kel kafal bir adama dnr, altn kutuyu aar, yedi kuun bam keser. O zaman Kuu-kadm da lr.59 Bir Tatar yksnde Tash Kan adnda bir bakana ruhunun nerede olduu sorulur. Yedi tane yksek kavak olduu, bu kavaklann altnda bir kuyu olduu yantm verir; yedi Maral (?)* kuyudan su
Ayn iirde (s.384) bir atn ruhu, atn sahibinin yeryzndeki en byk kahraman olaca korkusuyla bir kutunun iine kapatlmtr. Fakat btn bu olgular, bir dereceye kadar, metindeki olgularn tersidir. 57 Schott, "lieber die Sage von Geser Chan," Abhandlungen d. Knig!. Akad. d. Wissensch. zu Berlin, 1851, s. 269. 58 W. Radloff, Proben der Volks-litteratur der trkischen Stmme Sd-Sibiriens, ii. 237 ve devam. 59 W. Radloff, a.g.y., ii. 531 ve devam. Frazer'in bilemedii bu szcn Azerice'de ve bizde kullanlan Maral=dii ceylan olmas gerekir. ev.

294

ALTIN DAL

imeye gelir, bunlardan birinin kam yerde srnr; bu Maral'm iinde altn bir kutu var, altn kutunun iinde gm bir kutu var, gm kutunun iinde yedi bldrcn var, bldrcnlardan birinin ba altndan, kuyruu gmtendir; ite o kuu Tash Kan'm ruhudur. yknn kahraman yedi bldrcn ele geirir ve altsnn boynunu burar. O zaman Tash Kan koarak gelir ve ruhunu zgr brakmas iin kahramana yalvarr. Ama kahraman bldrcnn boynunu burar ve Tash Kan l olarak yere der.60 Bir dier Tatar iirinde, kahraman, srlarn karm olan kz kardeinin peinden koarken, vazgemesi uyarsnda bulunur ona, nk kz kardei onun ruhunu altn bir kl ve altn bir ok iinde uzaklatrm tr oradan, eer onu izlemeyi srdrrse, kz kardei zerine altn klc atarak ya da altn oku frlatarak onu ldrecektir.61 Bir Malaya iiri, bir zamanlar Indrapoera kentinde yaayan zengin ve ii yolunda olan ama ocuklar olmayan bir tccarn yksn anlatr. Bir gn tccar karsyla birlikte nehir kysnda dolarken melekler kadar gzel bir kz ocuu bulurlar. Kz evlat edinirler ve Bidasari adn verirler ona. Tccar altndan bir balk yaptrtr ve evlat edindikleri kzn ruhunu bu baln iine aktarr. Daha sonra da bunu bahesinin ortasndaki bir havuza gizler. Zaman geer, kz byr ve gzel bir kadn olur. Indrapoera kralnn gen, gzel bir kars vardr, ama kraln kendisine ikinci bir kadn alaca korkusuyla yaamaktadr. Bu yzden Bidasari'nin bysn doyunca kralie bu kz ortadan kaldrmaya karar verir. Kz kandrarak saraya arr ve ona zalimce ikence eder; ama Bidasari bir trl lmez, nk ruhu bedeninde deildir. Sonunda kz ikenceye dayanamaz ve kralieye syler. "Eer benim lmemi istiyorsanz, babamn havuzundaki kutuyu getirmeniz gerekir." Kutu getirilir ve alr, iinden su iinde altndan bir balk kar. Kz der ki: "Benim ruhum bu baln iindedir. Baln sabah leyin sudan karlmas, akam olunca da yeniden suya konmas gerekir. Bal etrafta brakmayn, boynunuza balayn. Eer bunu ya parsanz, ok gemez lrm." Bunun zerine kralie bal kutudan karr ve boynuna balar; bunu yaptktan ksa sre sonra Bidasari
60 W. Radloff, a.g.y., iv. 88 ve devam. 61 A.g.y,, i. 345 ve devam.

H A L K MASALLARINDA D I R U H

295

baygn der. Fakat akamleyin balk yeniden suya konunca Bidasari kendine gelir. Kralie bylece kz kendi kontrol altna aldn grnce evine, ailesine gnderir. Ailesi kzlarn daha fazla ezadan kurtarmak iin kentten uzaklatrmaya karar verir. Bunun iin de kimsenin bulunmada ssz bir yerde bir ev yaptrrlar ve Bidasari'yi oraya gtrrler. Kz orada tek bana, iinde ruhunun bulunduu altn baln gndz gece urad deiikliklere urayarak yaa maktadr. Gn boyunca, baln suda olmad srece bilinsiz kal makta, akamleyin balk eski yerine konuncaysa yeniden canlan maktadr. Bir gn kral avdayken, Bidasarinin baygn yatt yere gelip de onu grnce kzn gzelliine vurulur. Onu uyandrmaya a lr, ama bouna. Ertesi gn, akama doru yeniden oraya gelir, ama kz hl baygn yatmaktadr. Ama ortalk kararrken kz kendine gelir ve krala yaamnn gizini anlatr. Bunun zerine kral sarayna dner, bal kralieden alr ve suya koyar. Bidasari hemen canlanr, kralsa kendisine kan olarak alr onu.62 D ruhla ilgili vereceim son yk Sumara'nn batsndaki bir adadan, Nias'tan; bu kitabn yazl srasnda birka kez ziyaret ettik oray. Bir zamanlar bir bakan, dmanlan tarafndan esir edilir, onu ldrmeye alrlar ama bir trl baaramazlar. Su onu bomamakta, ate yakmamakta. elik bedenine ilememektedir. Sonunda kans gizi aklar. Banda bakr tel kadar sert bir kl bulunmaktadr; yaam bu kla baldr. Bunun zerine o kl koparlr, ruhuysa annda kaar gider.63

4 Halk Tresinde D Ruh

YAN RUHUN uzun ya da ksa sre bedenin dnda gvenli bir yere konulabilecei, ya da sala ilgili olaylarda bir kln* iinde sakla nabilecei fikri, birok rklara ait halk masallarnda bulunmaktadr.
62 G.A. Wilken, "De Simsonsage," De Gids, 1888, No. 5, s. 6 ve dev. (ayn basm dan). Kr. Bcker, L'Archipel Indien, s. 144-149. 63 Nieuwenhuisen en Rosenberg, "Verskg omirent het eiland Nias," Verbandet, van het Batav. Genootsch. v. Knsten enWetensckappen, xxx. s. 111; Sundeimann, "die Insel Nias," Allgemeine Missions-Zeitschrift, xi. (1884) s. 453.

296

ALTIN DAL

Geriye bunun bir masal sslemek iin uydurulmu hayal rn bir ey olmadm, tersine buna uyan bir sr treyi ortaya karm ilkel inancn gerek bir blm olduunu gstermek kalyor. Masallarda kahramann dve bir hazrlk olarak, dv srasnda bedeni yaralanmaz ve lmsz olsun diye ruhunu bedeninden kardn grmtk. Yabanl da buna benzer bir niyetle, eitli gerek ya da hayali tehlike durumlarnda ruhunu bedeninden karr. rnein Celebes'li Minahasa lar arasnda, aile yeni bir eve tand nda rahibin btn ailenin ruhlarm bir torbaya topladm ve daha sonra da bunlar yeniden sahiplerine verdiini grmtk: nk yeni bir eve girme annn doast bir tehlikeyle dolu olduu varsayl maktadr.64 Gney Celebes'te bir kadn yataa dtnde, doktora ya da ebeyi getirmeye giden erkek yannda bir demir paras tar hep, bunu doktora verecektir. Doktorun lohusahk bitinceye kadar bunu evinde saklamas gerekir, onu geriye verdiinde bu hizmetinden dolay belli bir para alr. Demir paras kadnn ruhunu temsil eder, byle tehlikeli bir anda bedeninin dnda olmasnn iinde olma sndan daha gvenli olduuna inanlr. Bunun iin de doktorun bu demir parasn dikkatle saklamas gerekir; nk kaybolacak olursa kadnn ruhunun da onunla birlikte mutlaka kaybolacana inanlr.65 Yine, halk masallarnda bir adamn ruhunun ya da gcnn bazan sama bal olarak temsil edildiini, bu sa kesildiinde adamn da ldn ya da zayf dtn grmtk. Bunun iin Amboina yerlileri, glerinin salarnda olduunu, eer kesilecek olursa glerinin de kendilerini terk edeceini dnrlerdi. Bu adada bir Hollanda Mahkemesince ikenceye tutulan bir sulu salan kesilinceye kadar suiu olduunu inkar etmi, salan kesilir kesilmez suunu itiraf etmitir. Cinayetten yarglanan bir adam, ikencecilerinin btn ustalklarma karn ikencelere dayanm, ama cerrah elinde makasla kendine doru gelir grnce zlmtr. Bu makasla ne yapacaklann sorduunda ve saiannm kesilecei yantn aldnda bunu yapmamalar iin yalvarm ve btn bildiklerini anlatmtr. Bundan sonraki davalarda, ikenceyle bir mahkmdan itiraf alnamadnda.
64 Bkz. Cilt 1, s. 131. 65 B.F. Matthes, Bijdragen tot de Ethnologie van Zuid-Celebes, s.54.

HALK TRESNDE DI RUH

297

HollandalI yetkililer mahkmun salarm kesme uygulamasna ba vurur oldular.66 Ceram'da genlerin salarn kestirince zayflayacak larna ve bu yolla cesaretlerini yitireceklerine hl inanlmaktadr.67 Zacynthusta halk eski Yunanllarn btn gcnn gslerindeki klda bulunduuna, bu kllar kesildiinde glerinin kaybolduuna, fakat kllarn yemden bymesine izin verilirse glerinin yerine geldiine inanr.68 Yine, halk masallarnda bir kimsenin yaamnn bir bitkinin yaamna ok bal olduunu, yle ki, o bitki kuruyunca o kimsenin de hemen ldn ya da ldrldn grmtk.69 Buna benzer biimde. Bat Afrika'da Gaboon yresinde M'Bengas'lar arasnda, ayn gn iki ocuk doarsa, insanlar ayn trden iki aa diker ve evresinde dans eder. ocuklardan her birinin yaamnn bu aa lardan birinin yaamna bal olduuna inanlr; aalardan biri lr ya da kesilirse, ok gemeden ocuun da leceine kesin gzle baklr.70 Kamerun'da da bir kimsenin yaam mm duygu yaknl yoluyla bir aacn ruhuna bal olduuna inanlr.71 Papuanlardan bazlar yeni doan ocuun yaamn, bir aacn kabuuna bir akl ta sokarak, duygu yaknl yoluyla aacn yaamna balarlar. Bunun ocuun yaam m tamamen kendi kontrollar altna alma olana saladna inanrlar; eer aa kesilecek olursa, ocuk da lecektir.72 Maori'ler bir doumdan sonra gbek kordonunu kutsal bir yere gmerler ve zerine gen bir fidan dikerlerdi. Aa bydke, ocuun yaam iin bir to hu oranga ya da bir iaret olurdu; eer yeerirse, ocuk da geliecek demekti; eer kurursa ve lrse, anababa ocuklarna kt eyler olacan bilirlerdi.73 Gney Selebes adalarnda, bir ocuk doduunda bir hindistancevizi aac dikilir ve
66 F.Vaiettyn, Oud en Nieuw Oost-Indien, ti, 143 ve dev.; G.A.Wilken, De Simsonsage, s.15 ve devam. 6' Riedel, De sluik-en kroesharige rassen tusschen Selebes ert Papua, s. 137. 68 B. Schmidt, Das Volksleben der Neugriechen, s. 206. 69 Bkz. s. 277,279, 280, 282. 70 Revte d'Edhnographe, ii. 223. 71 Bastian, Die deutsche Expedition on der Loango-Kste, i. 165. 72 Bastian, Ein Besuch in San Salvador, s. 103 ve dev.; a.y., Der Mensch in der Geschichte, iii. 193. 73 R. Taylor, Te ika a Maui: or New Zeland and its Inhabitants2, s. 184; Dumont DUrville, Voyage autor du monde et d la recherche de La Perouse sur la corvette Astrolabe, ii. 444.

298

A LTIN D AL

ocuun sonunun ve gbek bann iinde ykand suyla sulanr. Aa bydke ocuun "ada"! olarak adlandrlr.74 Bali'de de bir ocuun doumunda hindistancevizi aac ekilir. Aacn ocukla eit olarak byyeceine inanlr ve "yaam-bitkisi denir ona.7 5 Bomeo Dyaklan, baz durumlarda yazglarnn tam bir gstergesi olduuna inandklar bir palmiye aac dikerler. Eer aa geliirse, anslarnn iyi gideceini anlarlar; ama kurur ya da lrse, ansszlk beklerler bundan.76 Sylendiine gre Rusya'da, Almanya'da, ngilterede ve talya'da, bir ocuun doumunda bir aa dikme tresini hl srdren aileler vardr. Aacn ocukla birlikte by yecei umulur ve zenle baklr ona.77 Bu tre, svire'nin Aargau kantonunda hl olduka yaygndr, olan ocuk iin bir elma, kz ocuu iinse bir armut aac dikilir, halk ocuun aala birlikte gelieceine ya da kuruyup leceine inanr.78 Mecklenburg'ta doan ocuun sonu darya, gen bir aacn dibine atlr, o zaman ocuun aala birlikte byyeceine inanlr.79 Ingiltere'de insanlar bazan ftk tedavisi iin bir aa yarnn arasndan geerler, bundan sonra onlarla aa arasnda bir duygusal ban olutuuna inanrlar. "Komu iftliin sahibinin olu, imdi otuz drt yanda olan Thomas Chilingworth, bir yanda bir ocukken buna benzer bir aacn iinden gemi, aa imdi sapasalam, Thomas ona yle byk bir zenle bakyor ki, bir tek dalna dokunulmasna izin vermiyor, nk hasta nn yaamnn aacn yaamna bal olduuna inanlyor, aa kesil dii anda hasta ne kadar uzakta olursa olsun, ftk tekrarlar ve aclar yeniden balar80 Lord Byron, atalarndan kalan Newstead malika nesini ilk kez ziyaret ettiinde "yle grnyor ki, topran bir yerine gen bir mee dikmi ve aa yeerdike kendi'sinin de salkl olaca gibi bir fikir varm kafasnda.8 1 Fakat halk masallarnda olduu gibi uygulamada bir bireyin yaa74 Matthes, Bijdragen tot de Ethnologie van Zuid-Celehes, s. 59. 75 Van Eck, "Schetsen van het eiland Bali, Tijdschrift voor Nederlandsch fndie. N.S. ix (1880) s.417 ve devam. 16 G.A. Wilken, D e Simsonage, s. 26. 77 Gubematis, Mythologie des Plantes, xxviii. ve devam, 78 W. Mannhardt, B.K. s. 50; Ploss, Das Kind2, i. 79. 19 K. Bartsch, Sagen, Mrchen und Gebruche aus Mecklenburg, ii. 43. No. 63. 80 Gentlemans Magazine, Ekim 1804, s. 909. Alnty yapan, Brand, Popular Anti quities, ili. 289; W.G. Black, Folk-medicine, s.31 ve dev., 67. 81 Moore'm Life o f Lord Byron adl yapt, i. 101.

HALK TRESNDE D RUH

299

minin fiziksel bir duygu bayla birletiine inanlan eyler yalnzca aalar ya da bitkiler deildir. Ayn ban bir insanla bir hayvan ya da bir ey arasnda da olabilecei, yle ki, hayvann ya da o eyin lmnn hemen ardndan adamn da lecei varsaylr, imparator Romanus Lecapenus'a bir yldzbilimci Bulgar prensi Simeon'un yaamnn Konstantinopolis'teki bir stuna baml olduunu haber verir, stunun bal kaldrlrsa Simeon hemen lecektir. mparator bunu renince stunun baln sktrr, imparatorun sonradan soruturarak rendiine gre Simeon da ayn saatte Bulgaristan'da kalpten lr.82 Burmal Karenler arasnda, "gbekbamm kesildii bak, ocuk adna dikkatle saklanr. ocuun yaamnn u ya da bu yolla bakla bantl olduu varsaylr, eer kaybolur ya da yok olursa ocuun uzun sre yaamayacana inanlr."83 Malaylar "bir insann ruhunun bir baka kiiye ya da bir hayvana geebileceine, daha dorusu her ikisi arasnda byle gizemli bir iliki doacana inanrlar, yle ki birinin yazgs btnyle tekininkine bal olur."84 Banks Adalarnda "baz insanlar kendilerini bir nesneyle, genellikle kertenkele ya da ylan gibi bir hayvanla, ya da kendileriyle ok yakn doal bir ilikiye sahip olduuna inandklar bir tala ilikilendirirler. Mota'da buna tamaniu benzerlik derler. Aurora'da bu szck Mota'nn 'atai'si [yani ruhu] iin kullanlr. Tamaniu'nun seimini bir hayal belirler, ya da baz otlan halayp suyunu imekle ve posay bir yere ymakla da bulunabilir. Ynn zerinde ya da iinde grlen ilk canl ey tamaniu'dur. Gzlenir fakat beslenmez ya da kendisine tapnlmaz. Yerliler, onun arlnca geldiine inanrlar. nsann yaam tamaniu'sunun yaamna baldr. Eer o lr, kopar, krlr ya da kaybolursa insan da lr. Hastalkta, tamaniu'nun nasl olduuna bakmak iin adam gnderirler, sonuca da buna gre karar verirler. Herhangi birinin hayalinden baka bir ey deildir bu.85 Fakat Banks Adallar ve Malaylar arasnda dzensiz ve arasra
82 Cedrenus, Campend. Histor. s. 625 B. Cilt, ii. s. 308, ed. Bekker. 83 F. Mason, "Physical Character of the Karens, "Journal of the Asiatic Society of Bengal, 1866, pt. ii. s. 9. 84 Matthes, Makassarsch-Hallandsch Woordenboek, j .v . soemgd, s. 569; G.A. Wilken, "Het animisme bij de voikea van den Indischen Archipel, " De indische Gids, Haziran 1884, s. 933. 85 R.H. Codringtoo, "Notes on the Customs of Mota, Banks Islands" (iletea, Rahip Larimer Fison), Transactions o f the Royal Society o f Victoria, xvL 136.

300

ALTIN DAL

olan ey baka halklar arasnda sistemli ve evrenseldir. Zulular her insann kendi ihlozi'si, bir tr gizemli ylan olduuna inanrlar, "bu ylan onu zel olarak korr, ona yardm eder, onunla birlikte yaar, onunla birlikte uyanr, onunla birlikte uyur, gezer, ama hep yer altnda. Arada bir kendini gsterecek olursa, byk keyif olur bu, adamn onun grnnn anlamn kefetmeye almas gerekir. hlozi si olmayan mutlak lr. Bu yzden, bir insan istemeden bir ihlozi ylan ldrrse, ihlozi nin sahibi adam hemen lr, fakat ylan yeniden yaama kavuur.86 Orta Amerika Zapotekleri arasnda, bir kadn doumuna yakn dierlerinden ayrlrken, akrabalar kulbede bir araya gelir, yere eitli hayvanlarn figrlerini izmeye balarlar, her biri tamamlandktan hemen sonra silerlerdi. Bu doum anma kadar srerdi, o srada yere izilmi olan figre ocuun tona's ya da ikinci kendi denirdi. "ocuk yeteri kadar bydnde kendisini temsil eden hayvan ele geirir ve ona bakard, nk saln ve varln hayvamnkine bal olduuna, her ikisinin de lmnn ayn zamanda olacana" daha dorusu hayvan lnce insann da leceine inanlrd.87 Guatemala Kzlderilileri arasnda, nagual ya da naual, "canl ya da cansz bir nesne, genellikle bir hayvandr, belli bir insanla kout bir iliki iindedir, yle ki, insann mutluluu ya da znts hayvann yazgsna baldr." Guatemala snrnda Hondurasn bir blgesinde yaayan ve toplumsal kltr ynnden GuatemalalI Pipil Kzlderililerine ok yakn olan Chontal Kzlderilileri arasnda, nagual aadaki biimde elde edilirdi. Gen Kzlderili nehir kenarnda ormann tenha bir yerine gider ya da bir dan tepesine kar, kendisinden nce atalarnn sahibi olduu eyi kendisine balamas iin alayarak tanrlara yakanrd. Bir kpek ya da bir ku kurban ettikten sonra yere uzanr uyurdu. O zaman dnde ya da uykudan uyandktan sonra bir jaguar, bir puma, bir akal (ayrkurdu), bir timsah, bir ylan ya da ku grnrd kendisine. Kzlderili
86 F. Speckmann, Die Hermanns-burger Mission in Afrika (Hermanns-burg, 1876), s. 167, 87 Bancroft, Native Races o f the Pacific Coast, i. 661. Bancroft'un alntlad szler (s. 662, not), "Consrvase entre ellos la creencia de que su vida esturuda la de un animal, y que es forzoso que mueran ellos cuando ste muere," Bancroft'un metindeki szleriyle tan olarak uyumuyor.

h a l k t r e s in d e d i r u h

301

bu hayal hayvana, dilinden, kulaklarndan ve bedeninin baka taraflarndan alnan kan sunar ve bol tuz ve kakao rn almas iin dua ederdi. Bunun zerine hayvan ona yle derdi: "u, u gnde ava kacaksn, rastladn ilk hayvan benimdir, ite o hayvan her zaman senin arkadan ya da nagual'n olacaktr. Nagual' olmayan bir insan hibir zaman zenginleemez. Kzlderililer, nagml'lanm n lmnn kendilerinin de lm olacana inanmlardr. Sylenceler, Quetzaltenango ovasnda Ispanyollarla ilk arpmalarda Kzlderili eflerin nagual'lannn ylan eklinde dvtn sylyor. En yce efin nagual' zellikle gze arpyordu, nk yeil tyleri iinde pasparlak byk bir kutu. spanyol general Pedro de Alvarado mzrayla bu kuu ldrd, ayn anda da Kzlderili ef cansz yere yuvarland.88 Birok Avustralya kabilesinde her cinsiyet grubu belli bir trden hayvanlara, Orta Amerika Kzlderilisinin kendi naguafm bakt gibi bakar, ancak bir farkla: Kzlderili, yaamnn bal olduu hayvan aka bildii halde, AvustralyalIlar her birinin yaamnn o trn bir hayvanna bal olduunu bk, ama hangisi olduunu syleyemez. Doal olarak sonuta her erkek, erkeklerin yaamnn bal olduu trn btn hayvanlarn korur ve gzetir; her kadn, btn kadnlarn yaamlarnn bal olduu trn btn hayvanlarm korur ve gzetir; nk herkes bu kardkl trlerden herhangi bir hayvann lmnn erkek ya da kadn herhangi bir insann lmne neden olacandan baka bir ey bilmez; tpk yeil kuun lmnn Kzlderili efin lmyle, peri masalndaki papaann lmnnse Punchkin'in lmyle sonulan gibi. rnein, Gney Dou AvustralyalI Wotjobaluk kabilesi, " 'Ngunungunutun (Yarasa) yaa mnn bir erkein yaam, Yartatgurg'un (obanaldatan kuu) yaammnsa bir kadmn yaam olduuna; bu yaratklardan herhangi biri lrse bir adamn ya da bir kadnn yaamnn ksalm olacana inanr. Bu durumda, kamptaki her kadn ya da her erkek u ya da bu kiinin kurban olacandan korkar, bu nedenle de kabilede byk kav
88 Otto Stoll, Die Ethnologie der Indianerstmme von Guatemala (Leyden, 1889), s.57 ve dev.; Bancroft, Native Races o f the Pacific States, i. 740 ve dev.; Bastian, Die Culturlnder des alten Amerika, ii. 282

302

ALTIN DAL

galar kopard. rendiime gre, erkeklerin bir yanda, kadnlarnsa br yanda bulunduu bu dvlerde, hangi tarafn kazanaca hi (te kesin olmazm, nk ou zaman kadnlar mzraklarla yaralanr ya da lrlerken kimi zaman da sopalaryla erkeklere iyi bir dayak eken onlar olurmu."89 Cinsel gruplarn yaamlarnn karlkl bal olduuna inanlan belli hayvan trleri kabileden kabileye biraz deiiklik gsterirdi. rnein, Wotjbaluklar arasnda yarasa erkeklerin hayvan olduu halde, aa Murray'da Gunbower Creek'lerde yarasann kadnlarn hayvan olduu grlyor, nk yerliler "yarasa ldrlrse, lubra'lanndan (kadnlar) birinin mutlaka leceine inandklar iin yarasalar ldrmezdi."90 fakat inancn kendisinin ve yol at kavgalarn Gney Dou Avustralyann byk bir bl mnde. belki de daha uzak blgelerde yaygn olduu bilinmektedir.91 ok ciddi bir inantr bu, dolaysyla ondan kan kavgalar da ok ciddi olmaktadr. rnein yarasann erkeklerin hayvan olduu yerlerde "onun uruna, kanlarnn yaralanmas hatta lm derecesinde yaralanmas pahasna onu korurlar;" ereltiotu baykuunun ya da byk keiemen kuunun (bir gece kuu) kadmlann hayvan olduu yerlerdeyse "bu ku kadnlarca kskanlkla korunur. Bir erkek bun lardan birini ldrrse, ocuklarndan biri ldrlmesine fke lenirler ve adam uzun sopalanyla dverler.92 AvustralyalI erkek ve kadmlann yarasalara ve baykulara salad bu kskan koruma (yarasalarn ve baykularn genellikle erkeklere ve kadnlara aynlan yaratklar olduu anlalmaktadr) yalnzca bencil dncelere bal deildir. nk her ericek yalnzca kendi yaammn deil ayn zamanda babasnn, erkek kardelerinin, oullamun, vb. yaamnn da belli trden yarasalann yaamna bal olduuna, bu yzden de yarasa trlerim korumakla kendi yaamn olduu kadar btn erkek yaknlarnn yaamn da koruduuna inanr. Ayn ekilde, her kadn, anasnn, kzkardelerinin ve kzlarnn yaamnn
89 A,W, Howitt, "Further Notes on the Australian Class Systems, J o u rn . A n t h r op . xviii. 58. w Gerard Krefft, "Manners and Customs of the Aborigines of the Lower Murray and Darling," T r a n s a c t. P h ilo s . S o c . N e w S o u th W a le s , 1862-65, s. 359 ve devami. A.W. Howitt, I .e . 92 Dawson, A u s tr a lia n A b o r ig in e s , s. 5 2 .

I n st,

HALK TRESNDE DI RUH

303

kendisininkiyle ayn derecede belli trden baykularn yaamna bal olduuna, bayku trlerini korumakla kendi yaamndan baka btn kadn yaknlarnn yaamn da koruduuna inanr. mdi, erkeklerin yaamnn bylece belli hayvanlarn iinde olduuna inanldnda, hayvanlarn insanlardan, ya da insanlarn hayvanlardan pek ayrt edilemeyecei apak ortadadr. Eer benim kardeim John'un yaam bir yarasann iindeyse, o zaman, hem yarasa, aynen John gibi, benim kardeimdir; hem de yaam bir yarasann iinde bulunduu iin, kardeim John bir anlamda yarasadr. Ayn ekilde, kz kardeim Mary'nin yaam bir baykuun iindeyse, o zaman bayku benim kz kardeimdir, Mary ise bir baykutur. ok doal bir sonutur bu. AvustralyalIlar bu sonucu baaryla karrlar. Yarasa erkein hayvan ise, onun kardei denir ona; bayku kadnn hayvan ise kz kardei denir ona. Buna karlk, bir erkek, bir kadm bayku, bir kadn da bir erkei yarasa diye arr.93 Baka kabilelerde karlkit olarak cinsiyet gruplarna ayrlan hayvanlar iin de avm ey geerlidir. rnein, Kumailer arasnda btn Emu Wrenler (Avustralya'da bir tr deve kuu) erkeklerin "erkek kardeleredir, btn erkekler de Emu Wren'dir; btn Zarif tleenkular kadnlarn "kz kardei"dir, btn kadnlar da Zarif tleenkuudur.94 . Fakat bir yabanl kendine bir hayvan adn verdiinde o hayvan erkek kardei olarak arr ve onu ldrmez, hayvann onun totemi olduu sylenir. Buna gre yarasa ve bayku, Emu Wren ve Zarif tleenkuu da pekl erkek ve kadn cinslerinin totemleri olarak tanmlanabilir. Ama bir cinse bir totem belirlenmesi nispeten nadirdir, ve imdiye kadar yalnzca Avustralya'da rastlanmtr buna. Totem daha yaygn olarak bir cinsiyet grubuna deil bir kabileye ya da bir klana mal edilir, kaltsal olarak da ya erkek ya da kadn izgisindedir. Bir bireyin kabile totemiyle ilikisi, tr olarak, cinsellik totemiyle ilikisinden farkl deildir; onu ldrmez, ondan kendi erkek kardeiymi gibi sz eder, kendini onun adyla arr. mdi ilikiler
93 Jou rn . A n th ro p . I n st. xiv. 350, xv. 416, xviii. 57 (obanaldatan kuunun bir bayku olduu ak). 94 Fi son ve Howitt, K a m ila r o i a n d K u r n a i, s. 194, 201 ve dev., 215; Jou rn . A n th ro p I n st. xv. 416, xviii. 56 ve devam.

304

ALTIN DAL

benzerse, biri iin geerli olan aklamann teki iin de ayn lde geerli olmas gerekir95. Dolaysyla bir kabilenin belli trlerden hayvanlara ya da bitkilere (kabile totemi bir bitki de olabilir nk) sayg beslemesinin ve kendilerini onun adyla armasnn nedeni, kabiledeki her yenin yaamnn trlerden bir hayvan ya da bitkiye bal olduuna, onun (erkek ya da kadn) lmnn o belli hayvan ldrmenin ya da o belli bitkinin yok edilmesinin bir sonucu olduuna degin bir inan olmaldr. Totemizmin bu aklamas, Sir George Grey'in totem ya da Bat Avustralya'daki adyla kobong tanmna ok uymaktadr. yle sylyor: "Bir aileyle onun totemi arasnda belli bir gizemsel ba vardr, ailenin bir yesi kobong'unun bal olduu trden bir hayvan uykudayken rastlasa bile asla ldrmez; ldrse de hep istemeyerek ldrr, ve ona kama frsat vermemezlik etmez. Bu trlerden herhangi birinin en yakn dost olduu, onu ldrmenin byk bir su olduu ve bundan dikkatle kanlmas gerektii aile inancndan kaynaklanr bu. Ayn ekilde, kobong 'u bir bitki olan bir yerli, belli koullar altnda, yln belli bir dneminde onu topla yamaz."96 Burada her erkek o trden btn hayvan ya da bitkeri ko ruyorsa da, hepsinin onun iin ayn derecede deerli olmad gz lemlenecektir; dahas, btn trler arasnda yalnzca bir hayvan ya da bitki zellikle deerlidir onun iin; ama hangisinin deerli olduunu bilmedii iin o bir tanesine zarar veririm korkusuyla hepsini korumak zorunluluundadr. Yine, kabile totemine dagin bu aklama, totem trnden bini ldrmenin yarataca varsaylan etkiyle de uyu maktadr. "Bir gn zencilerden biri bir karga ldrd. ya da drt gn sonra Larry adl bir Boortwa (karga) [yani Karga klanndan ya da kabesinden bir erkek] ld. Birka gndr hastayd, fakat wingongunun [toteminin] ldrlmesi onun lmn de hzlandrm oldu."97 Burada kargann ldrlmesi Karga klanndan bir erkein lmne neden oldu, tpk cinsiyet totemlerinde bir yarasann ld rlmesinin bir Yarasa erkein lmne, ya da bir baykuun ldrl95 Totemcilik zerine belli bal gerekler bu kitabn yazan tarafndan kk bir kitapta toplanmtr, Totemism (Edinburgh, A. ve C. Black, 1887.) 96 (Sir) George Grey, Journals o f Two Expeditions o f Discovery in North-West and Western Australia, ii. 228 ve devam. 97 Fi son ve Howitt, Kami taroi and Kurnai, s. 169.

H ALK TRESNDE DI RUH

305

meinin bir Bayku kadnn ldrlmesine neden oluu gibi. Ayn ekilde, nagual'inin ldrlmesinin bir Orta Amerika Kzlderilisinin lmne, ihlozi'sinin ldrlmesinin bir Zulu'nun lmne, tamafliM'sunun ldrlmesinin bir Bank Adalnn lmne, iinde yaa mnn sakland bir hayvann ldrlmesinin bir devin ya da peri masalndaki bycnn lmne neden oluu gibi. Bylece "kalbi bedeninde olmayan dev" yksnn, totemciliin dinsel ynnn, yani bir insanla totemi arasnda varolduu dnlen ilikinin anlalmas iin bir ip ucu salad apak ortada. Eer ya nlmyorsam, totem, bir insann yaamm iinde gizledii bir kaptan baka bir ey deildir, tpk Puchkinin yaamn bir papaann iinde. Bidasarininse ruhunu altn bir baln iinde saklay gibi. Bir yabanln hem bir cinsel totemi hem de bir kabile totemi olduunda, bunlardan herhangi birinin ldrlmesinin kendi lmne de neden olaca gr geerli bir itiraz deildir. Eer bir insan, bedeninde birden ok yaamsal nemde yere sahipse, bir yaband, bedeninin dnda birden ok yaamsal yere sahip olamayacam neden dn sn? Yaamn bedeninin dna karabildiine gre, bir parasn bir hayvana, tekiniyse baka hayvana niin aktaramasm? Yaamn blnebilirlii. baka trl sylersek, ruhlarn birden fazla oluu, birok tan olgunun akla getirdii bir fikirdir, ve yabanllara olduu kadar Platon gibi filozoflara kendini kabul ettirmitir. Bir ruh kavram ancak szde-bilimsel bir varsaym (hipotez) olmaktan kp tanrbilimsel bir dogma olduundadr ki, birlii ve blnmezlii zerinde temel bir zellik gibi inatla durulur. Dogma zinciriyle bal olmayan yabanl, yaamn olgularm, gerekli grd kadar sayda ruh varsaymyla aklamakta zgrdr. Dolaysyla, rnein, Caribler insann banda bir ruh, kalbinde bir baka ruh, ve atardamarn att her yerde baka ruhlar bulunduunu varsayard.98 Baz Hidatsa Kzl derilileri, nce kol ve bacaklarn lr gibi grnd yava yava lm olgularn, insann drt ruhu olduu, bunlarn bedeni hep birlikte deil teker teker birbiri ardndan terk ettii, bedensel zlmenin drt ruh da bedenden ayrldktan sonra balad varsaymyla aklar98 De la Borde, "Relation de l'Origine... des Caraibes," s. 15, Recueil de divers Voyages faits en Afrique et en l A mrique (Paris, 1684) adl yaptta.

306

A LTIN D AL

lar." Laoslular, bedenin, ellerde, ayaklarda, azda, gzlerde... vb. oturan otuz ruhun evi olduunu varsayarlar.100 Dolaysyla, ilkel gr asndan, bir yabanln cinsellik toteminde bir, kabile toteminde bir baka ruhu olmas pekl olasdr. Bununla birlikte, gzlemlediime gre, cinsiyet totemleri Avustralyadan baka bir yerde grlmyor; yle ki, bir kural olarak, totemcilii uygulayan yabanln, bedeninin dnda bir defada birden fazla ruha gereksinimi yoktur. Totemin, bir insann iinde ruhunu ya da ruhlarndan birini sak lad yer olarak bu aklamas doruysa, kabiledeki her insann en az bir ruhu devaml olarak bedeninin dnda tuttuuna inanldm, ve bu d ruhun yok olmasnn onun sahibinin lmn de beraberinde getirdiinin varsayldn aka ifade eden baz totemci kabileler bulmay umabiliriz. Sumatra'daM Batas kabilesi byle bir kabiledir. Battalar erkek izgisinden gelen dtanevlenmeci klanlara ayrlmtr; her klann belli bir hayvann etini yemesi yasaktr. Bir klan kaplan yiyemez, bir bakas maymun, daha baka biri timsah, bir bakas kpek, bir bakas kedi, bir bakas kumru, bir bakasysa beyaz buffalo yiyemez. Bir klann yelerinin belli bir hayvann etinden saknmalar iin gsterdikleri neden, ya o trden hayvanlardan geldikleri ya da lmden sonra ruhlarnn o hayvanlarn iine gecei ya da kendilerinin veya atalarnn o hayvanlara kar belli ykm llkler altnda olduklardr. Her zaman deil ama hazan o hayvann adn tar.101 Yani eksiksiz bir totemci kabiledir. Fakat bundan baka her Batta yedi, ya da daha akla uygun bir sayyla ruhu olduuna inanr. Bu rahiardan biri her zaman bedenin dndadr, fakat yine de ne zaman lse, o anda ne kadar uzakta olursa olsun, ayn anda adam da lr.102 Bu inantan sz eden yazar Batta totemleri zerine hibir
99 Washington Matthews, T h e H id a ts a I n d ia n s , s. 50. 100 Bastan, D i e v lk e r d e s slic h e n A sie n , iii. 248. 101 LB. Neumann, "Het Pane-en Bila-Stroomgebed op het eiland Sumatra," T ijdsc hnft v a n h e t N e d e r la n d s c h A a r d r ijk s . G e n o o ts c h . ikinci Dizi, di. iii. Afdeeling: meer nitgebreide artikelen, No. 2, s. 311 ve dev.; a .y . d. iv. No. 1, s.8 ve dev.; Van Hoevell, "lets overt ooriogvoeren der Batta's," T jd sc h r ift v o o r N e d e r la n d s c h I n d i , N.S. vii. (878) s.434; G.A. Wilken, O v e r d e v e r w a n ts c h a p e n h e t h u w e lijk s -e n e r fe c h t h ij d e v o lk e n v a n h e t m a le is c h e r a s , s. 20 ve dev., 36; a .y ., l e t s o v e r d e P a p o e w a s va n d e G e e lv tn k s b a a i s. 27 ve dev. (B ijd r a g e n to t d e T a a l-L a n d -e n V o lk e n k u n d e v a n N ed. In d ie , 5e V d g reeks ii. 'den yeniden basm); J o u r n a l A n th r o p . In st. is. 295; Backer, L 'A r c k ip e i I n d ie n , s. 470.

HALK TRESNDE DI RUH

307

ey sylemiyor; fakat Avustralya ve Orta Amerika kantlarna benzerlikten dolay, lm, sahibi olan insann lmn de gerektiren d ruhun bir totem hayvan ya da bitkide bulunmas gerektii sonu cunu karmamazlk edemeyiz. Bu gre, Batta'nm, d ruhunun kendi toteminde bulunduunu ak seik sylemedii, fakat pek elikili olmamasna karn klannn kutsal hayvanna ya da bitkisine duyduu sayg konusunda nedenler gsterdii ileri srlerek kar klamaz pek. nk bir yabanl yaamnn bir d nesneye bal olduuna ciddi olarak inanyorsa, herhangi bir yabancya bu smn amas son derece dk bir olaslktr. sel (deruni) yaamna ve inanlarna ilikin her eyde yabanl son derece kukulu ve kapaldr; AvrupalIlar yabanllar arasnda yllarca yaar da yine onlarn belli bal inanlarnn neler olduunu kefedemezler, sonunda renseler de ancak rastlantyla olur bu. Her eyden nce, yabanllar youn ve devaml bir byyle ldrlme korkusu iinde yaarlar: kendisinin en nemsiz kalntlar trnak kesikleri, tiikr, yiyecek krntlar, kendi ad btn bunlar, onun dncesine gre, byc tarafndan kendi yokoluu iin kullanlabilir, ite bu yzden bunlar gizlemeye ya da ortadan kaldr maya byk zen gsterir. Fakat yaamnn dtaki nbetilerinden ve gvencelerinden baka bir ey olmayan bu gibi konularda bir dere ceye kadar utanga ve iine kapank olduuna gre, bunlar gizle yecei yer kim bilir ne kadar gizli, varlnn en derinindeki kulesini ve kalesini iine sard ey ne kadar ulalmaz, iine girilmez olmaldr! Peri masalndaki prenses, deve ruhunu nerde sakladam sorduunda dev genellikle yanl ya da kaamakl yantlar verir, ancak uzun yalvarma ve yakarmalardan sonra gizini aklar. Kskan suskunluu iinde dev, korkak ve sinsi yabanla benzer; fakat masal gerei, en sonunda devin gizini aklamasn zorunlu klyorsa da, yabanln byle bir zorunluluu yoktur; ne sylenirse sylensin, ne yaplrsa yaplsn, gizlendii yeri bir yabancya aklayarak ruhunu tehlikeye atmas iin kandnlamaz o. Bu nedenle yabanln yaamnn
B. Hagen, "Beitrge zur Kenntnis der Battareligioo," T ijd sc h r ift v o o r In disch e xxviii. 514. J.B. Neumann (a . g . y dl. iii. No. 2, s. 299) yedi ruhun olduuna syleyen kimsedir.
T m l-L a n d -e n V o lk e n k u n d e ,

102

308

ALTIN DAL

temel gizinin uzun sre sakl olarak kalmasnda; ve bizim bu gizi oraya buraya dank ip ularndan ve paralardan, peri masallarnda yaamay srdren anlarndan bir araya getirmek zorunda olu umuzda alacak bir ey yoktur. Totemciliin bu grn, bildiim kadaryla yeterli bir akla mas yaplamayan bir dinsel trenler grubuna k tutuyor. Birok yabanl kabile arasnda, zellikle totemcilii uygulad bilinenler arasnda ergenlik ana gelmi delikanllarn baz erginleme tren lerinden gemeleri bir gelenek olmutur; bunlarn en yaygnlarndan biri delikanlnn yalandan ldrlmesi ve yeniden yaama dndrlmesidir. Bunlarn znn, delikanlnn ruhunun kendi totemine akta rlmak zere bedeninden karlmasnda bulunduunu varsayarsak, bu tr ayinler anlalr hale gelir. nk ruhunun bedeninin dna ka rlmas, doallkla, delikanlnn ldrlmesi ya da en azndan lme benzer bir kendinden geme durumuna sokulmasyla olabilirdi, yaba nllarn bunu lmden ayrmasysa pek olanakl deildir. Bu durumda delikanlnn kendine gelmesi ya bedeninin ald iddetli oktan yava yava kurtulmasna ya da daha byk bir olaslkla totemden alman yeni yaam gcnn onun bedenine sokulmasna verilecektir. Yani bu erginleme trenlerinin z, lmn ve yeniden dirilmenin taklidinde bulunduu srece, insanla onun totemi arasnda yaamn ya da ruh larn bir dei tokuu olacaktr. Ruhlarn bu tr bir dei toku una olan ilkel inan, Baskl avcnn yksnde aka ortaya kyor: bu ykde avc, bir aymn kendisini ldrdn, fakat ay kendisini ldrdkten sonra ruhunu kendisinin iine flediini, bunun zerine aynn bedeninin ldn ama kendisinin aynn ruhuyla canland iin bir ayya dntn sylyordu.103 l avcnn ay olarak bu canlanmas, eer yanlmyorsam, ergenlik anda bir delikanlnn ldrlp sonra yeniden yaama dndrlmesi totemci treninde olduu varsaylan eyin tam bir benzeridir. Delikanl bir insan olarak lr, bir hayvan olarak yeniden yaama dner; hayvann ruhu imdi onun iindedir, kendi ruhuysa hayvann iinde. Dolaysyla, totemine gre kendisine bir Ay ya da bir Kurt, vb. demekte tamamen hakldr; yine tamamen hakl olarak aylara ya da kurtlara kendi kardeleri gibi
103 Th. Benfey, Pantschatantra , i. 128 ve devam.

HALK TRESNDE DI RUH

309

davranr, nk kendisinin ve yaknlarnn ruhlar bu hayvanlarda yer lemitir artk. Erginlemedeki bu szmona lm ve yeniden dirilmenin rnekleri aadadr. New South Wales'den AvustralyalI baz kabileler arasnda, delikanllar erginlenirken, Thuremlin adnda bir varln her deli kanly uzak bir yere gtrd, onu ldrd, bazan da kestii, bundan sonra onu yeniden yaama dndrd ve bir diini skt dnlr.104 Queensland'in bir blmnde, erginleme trenlerinde sallanan Boabrtenin kard sesin, byclerin ocuklar yutarken ve sonra da onlar birer delikanl olarak yeniden yaama dndrrken kard grlt olduu sylenir. "Upper Darling River'den Ualaroi'ler bir ocuun, kendisini nce ldren, sonra da bir erkek olarak yeniden yaama dndren bir hayaletle karlan sylerler."105 Bu yeniden diriliin, erginleme ayinlerinde aada vereceimiz trenle temsil edildii grlyor. Tel tel aa kabuu lifleri iine gizlenmi bir yal adam bir mezarn iine uzanr, sopa larla ve toprakla hafife rtlr ve buraya olabildiince doal toprak grnm verilir, kazlm olan toprak oradan uzaklatrlr. G mlm olan adam e nde bir al paras tutar; topraktan km gibidir bu al, bu grnm daha da glendirmek iin yere baka allar da sokulur. Daha sonra adaylar mezarn kenarna getirilir, ve iinde yalnzca gmlen adamn "aile-adi'nn ve lifli aa kabuu iin kullanlan szcklerin getii bir ark sylenir. ark sylenir ken, gml adamn elinde tuttuu al yava yava kmldamaya, sonra da hareket etmeye balar, en sonunda adamn kendisi mezardan
104 A.L.P. Cameron, "Notes on some Tribes oil New South Wales," Journ. Anthrop. Instit. xiv. 358. 105 A.W.Howitt, "On Australian Medicine Men," Journ. Anthrop. Inst. xvi. 47 ve dev. Boabrten (bir ipe ya da bir snma balanm grlemeye benzer bir ses karmas iin sallanan bir odun parasdr bu) konusunda bkz. A.Lang, Custom and Myth. s. 29 ve dev. Boabrtenin dinsel ayinlerde kullanl en ok Avustralya'da tannmaktadr, fakat yukarda ad geen denemede Mr. Andrew Lang bu aletin yalnzca Gney Afrika'da ve New Mexico'lu Zuni'ler tarafndan deil dinsel ayinlerinde eski Yunanllar tarafndan da ayn ekilde kullanldn gstermektedir. Ayn zamanda kutsal bir let olarak Bat Afrika'da (R.F. Burton, Abeokuta and the Cameroons Mountains, i. 197 ve dev.; Bouehe, La Cote des Esclaves, s. 124) ve Yeni Gine 'de de ortaya kyor (J.Chalmers, Pioneering in New Guinea, s. 85).

310

ALTIN DAL

kar.106 Buna benzer bir biimde, erginleme trenlerinde Fiji deli kanllarna, bedenleri gya kesilmi, kana bulanm, barsaklan dar frlam grnte l bir sra erkek gsterilir. Fakat rahibin bir barts zerine l takliti yapan adamlar ayaa frlar ve zerlerine srlm olan domuz kann ve barsaklan temizlemek iin nehre doru koarlar.107 Kongo vadisinde bu tr erginleme trenleri ok yaygndr. Baz yerlerde bunlara Ndembo denir. "Ndembo uygulamasnda, erginleme yi yapan doktorlar bir insan szm ona bir nbete sokarlar, adam bu durumdayken kasabann dnda kapal bir yere gtrlr. Buna 'lmekte olan Ndembo denir. Genellikle olan ve kz ocuklar, fakat ou kez de gen erkek ve kzlar onlar izler... Onlarn lm olduk lar varsaylr. Fakat anababalar ve dostlar yiyecek getirir, gelenee gre aydan yla deien bir sreden sonra doktorun onlar yeniden yaama dndrmesi salanr... Doktorun creti denince ve bir len iin para (mal, eya) biriktirilince Ndembo insanlar yaama dndrlr. Balangta hi kimseyi, hibir eyi tanmyormu gibi yaparlar; hatta yiyecei nasl ineyeceklerini bile bilmiyorlardr, bu ii onlar iin dostlan yapmak zorundadr. Erginlenmemi birinin sahip olabilecei her gzel eyi isterler, vermezlerse dverler onlan, hattaboazlarn skp ldrebilirler insanlar. Bundan dolay balan derde de girmez, nk bundan daha iyisini yapmay bilmedikleri sanlr. Bazan anlalmayan anlamsz szler konuur gibi yaparlar, ruhlar dnyasndan dnm gibi davranrlar. Bundan sonra, 'l Ndembo'lm olanlara zg bir baka isimle tannrlar... yukan nehir boyunca ta alayan blgesine kadar bu treden sz edildiini duyarz."108 Afrika'nn bu blmnde uyguland ekliyle bu ayinlerin aadaki yksn Bastian'a bir tercman anlatyor. "Ambamba topranda herkesin bir kez lmesi gerekir, feti rahibi su kaban bir kye doru salladnda, vakti saati gelmi olan btn adamlar ve delikanllar ta gibi hareketsiz bir duruma girerler, bundan genellikle gn sonra uyanrlar. Fakat feti bir insan seviyorsa onu bir alla doru
1 06 A.W. Howitt, "On some Australian ceremonies of initiation, J o u r n . A nthrop. xiii. 453 ve dev. "Aile ad" adamn ait olduu totem grubunun addr. 107 L.Fison, "The Nanga, or sacred stone enclosure of Wainimala, Fuji, Journ. A n th r o p . I n st. xiv. 22. log w .H . Bentley, L ife o n th e C o n g o (Londra, 1887), s. 78 ve devam.
In st.

HALK TRESNDE DI RUH

311

uzaklatrr, feti evinde gmer, ou kez yllarca srer bu. Yaama yeniden dndnde eskisi gibi yiyip imeye balar, ama anlay kaybolmutur, feti adamn ona retmesi, kk bir ocukmu gibi her hareketi onun ynetmesi gerekir. Bu nce bir sopa yoluyla yaplr, fakat yava yava duygulan geri dner, artk kendisiyle konuulabilir; eitimi tamamlandnda rahip onu anababasna geri getirir. Anababa ancak feti rahibinin ak gvenceleriyle tanr ocuklarn, eski olaylar yava yava aklna gelir delikanlnn. Ambamba'da yeni doum tre ninden gememi olan bir erkek aa grlr ve danslara kabul edilmez." Erginleme dnemi sresince aday duygusal olarak fetile birlemi durumdadr, bundan byle yaam bu bala belirlenmitir.109 Kutsal kulbede sihirli uykuya ya da lme benzer bir kendinden geme haline sokulmu olan aday "bir ku ya da baka herhangi bir ey grr, varl bundan byle duygusal olarak bununla baldr, tpk gen Kzlderilinin ergenlikte dlerinde grd hayvanla bal oluu gibi.110 Bu tr ayinler, bir zamanlar Kongo'nun kuzeyinde, Afrika'nn bat kysndaki Quoja'da gzlenirdi. Eskilerden bir yazar bunlar yle anlatyor: "Belli-Paaro adn verdikleri fakat herkes iin olmayan bir trenleri daha var. nk bu tren ruhlarn toplantsna bir katlmadr ve onlarn korusuna girme hakkn verir bir insana, yani sradan halkn oraya getirdii sunulan gidip yeme hakkm. Erginleme ya da BelliPaaro'ya giri her yirmi ya da yirmi be ylda bir kutlanr. Erginlenenler trenden olaanst eyler anlatrlar: yaklp kavrulduklann, alkanlklarn ve yaamlarn tamamen deitirdiklerini, teki insanlannkinden tamamen farkl bir ruh ve yeni klar aldklann sylerler. yelik iareti boyuna, iki omuz arasna izilen izgilerden oluur; bu izgiler bir inenin batrlmas yoluyla yaplma benzer.
109 A.Bastian, E in B e su c h in S a n S a lv a d o r , s. 82 ve dev., 86. 110 Bastian, D ie d e u ts c h e E x p e d itio n a n d e r L o a n g o -K s te , ii. 183; kaq. a . y . s. 1518, 30 ve dev. Kongo blgesindeki bu erginleme ayinleri iin bkz. H.H. Johnston, P r o c e e d . R o y a l G e o g r . S o c . N.S. v. (1883) s. 572 ve dev.'da ve J o u rn . A n th r o p . Inst. xiii. 472de; E. Delmar Morgan, P r o c e e d . R o y a l G e o g r . S o c . N .S . vi. 193te.

312

ALTIN DAL

Bu iareti tayanlar ruhu olan kiiler diye geinirler, belli bir yaa eritiklerinde de btn kamu toplantlarnda sz sahibi olurlar, erginlenmemi olanlaraysa herhangi bir nemli konuda bir dnce ileri sremeyecek, sradan, kirli ve bilisiz kimseler gzyle baklr. Tren zaman geldiinde u ekilde kuanr: Kraln buyruuyla ormanda bir yer belirlenir, iaretlenmemi olan genleri, bir sr bar ar ve gzyalar iinde oraya getirirler; nk genlere, bu deiiklie uramak iin lm acs ekmenin gerekli olduu izlenimi verilir. Bunun iin de onlar iin her ey sanki bitmi gibi, stlerindeki balarndaki her ey alnr. Adaylarn yannda her zaman onlara yol gsterecek erginlenmi birka kii bulunur. Bunlar onlara ldrme ad varilen bir dans nasl yapacaklarn, Belliyi vmek iin nasl ark syleyeceklerini retirler. Her eyden ok da onlarn alktan lme mesi iin ok dikkatlidirler, nk buna izin verirlerse ruhsal yeniden diriliin onlara hibir ey vermeyeceinden ok korkarlar. Bu tr bir yaam be alt yl srer, yeteri kadar rahattr, nk ormanda bir ky vardr, ocuklar avclk yaparak, bala karak elenirler. teki deli kanllar da zaman zaman oraya getirilir, son gelenler fazla kalamazlar orada. Kadnlarn ve erginlenmemi olanlann kutsal ormana drt be fersahtan fazla yaklamasna izin verilmez. Eitimleri tamamlan dnda ormandan alnp, bu ama iin yaplm kk kulbelere kapatlrlar. Burada erkek cinsiyle syleilere ve yiyeceklerini getiren kadnlarla konumaya bir kez daha balarlar. Onlann sahte basit liklerini grmek elendirici bir eydir. Hi kimseyi tanmyormu gibi, ykanmak, yalanmak gibi lke trelerinin tmn bilmiyormu gibi yaparlar. Bu kulbelere girdiklerinde vcutlar batan aa ku ty leriyle kapldr, yzlerinin nnden aa sarkan aa kabuundan balklar giyerler. Fakat bir sre sonra giysi giyerler ve ak bir alana alnrlar, orada evredeki btn insanlar toplanmtr. Adaylar Bellidans denilen bir dans yaparak yeteneklerinin ilk kantn gsterir herkese. Dans bittikten sonra adaylar eitmenleri tarafndan anababalannn evlerine gtrlr."1 1 1
111 Dapper, Description de l'Afrique, s. 268 ve dev. Dappefin anlatm metinde ksaltlmtr.

h a l k t r e s in d e d i r u h

313

Virginia Kzlderilileri arasnda, genler yetitike, her on alt veya yirmi ylda bir ya da daha sk, Huskanaw ad verilen bir tren yaplrd. Genler aylarca ormanda tek balarna tutulurlard, aa kklerinin kaynatlmasyla yaplan sarho edici bir svdan baka yiyecek verilmezdi kendilerine, yle ki sarholuktan lgna dnerlerdi, bu durum on sekiz yirmi gn srerdi. "Bu yolla bu zavall yaratklarn o kadar ok Lethe suyu itikleri ileri srlrd ki, bundan nceki her eyi, hatta anababalann, sahip olduklar eyleri, dillerini bile tamamen yitirirlerdi. Doktorlar yeteri kadar Wysoccan (bu lgn tertibin ad buydu) imi olduklarn anlaynca, gnde aldklar ila miktarn azaltarak onlar yava yava kendilerine getirirlerdi; fakat tamamen kendilerine gelmeden nce, ilacn iddetinden hl vahi ve lgn gibilerken onlar yeniden kasabalarna getirirlerdi. Bundan sonra, daha nceki anlarndan herhangi bir eyi anmsamaktan ok korkarlar, nk byle bir ey olursa hemen yeniden Huskanavlamalar gerekirdi; ikinci kez uygulama yle sert olurdu ki canl olarak kurtulan pek olmazd. Yani konuamyormu, sylenen eyleri anlayamyormu gibi, yeniden reninceye kadar dillerinin kullanl masn unutmu gibi grnmek zorundaydlar. Bunun gerek mi, yok sa sahte mi olduunu bilemiyorum artk; ama hl her eyi tamamen reninceye kadar her yerde yanlarndan ayrlmayan, onlara hizmet eden bakclarnn korumas altnda olduklar iin daha nce rastlam olduklar herhangi bir kimse ya da eyin farknda olamayacaklar kesin. Bylece eski yaamlarnn tersini yaar, bir zamanlar ocuk olduklarn unutarak erkeklie girerlerdi."112 Kuzey Amerika Kzlderili kabilelerinden bazlar arasnda, yalnzca ldrlp yeniden yaama dndrlme oyunundan gemi adaylara ak olan birtakm dini topluluklar vardr. Yzba Carver, Naudowessy'ler arasnda "Ruhun dostluk cemiyeti" adl bir toplulua bir adayn kabul trenine tank olmutur. Aday, efin nnde diz ker, ef unlar syler ona; "Bu kimse, biraz sonra iletiim gee cei ayn ruhun etkisi altnda; bir vurula ldrecek onu, ama annda yeniden yaama dndrecek... Bunlar syler sylemez byk bir
112 (Beverley'in) History o f Virgina s (Londra, 1722), s. 177 ve devam.

314

ALTIN DAL

okuya kaplm gibi oldu, en sonunda okulan yle iddetlendi ki yz arpld, btn bedeniyle rpnmaya balad. Tam bu srada hem ekil hem de renk olarak kk bir fasulye tanesine benzeyen bir ey att delikanlya, delikanlnn azna girer gibi oldu bu ey, delikanl annda kurunla vurulmu gibi hareketsiz yere dt." Adam bir sre l gibi yatt yerde, fakat bir darbe yamuru altnda bilinlilik iaretleri vermeye balad, en sonunda fasulye tanesini ya da efin ona att ey ne ise onu azndan kararak yeniden yaama dnd.1 1 3 Baka kabilelerde adayn grnte ldrld let ila-torbasdr. Torba bir hayvan derisinden (su samuru, yaban kedisi, ylan, ay, rakun, kurt, bayku, gelincik gibi bir hayvandr bu), hayvann ekli kabaca korunarak yaplr. Topluluun her yesinde bu torbalardan bir tane vardr, iinde, kendi "ila'lann ya da bylerini oluturan irili ufakl eyleri saklar. "Deriden torbann ya da hayvann kamndaki bu eitli eylerden bir ruhun ya da bir soluun ktna, bunlarn yalnzca bir insan yere sermek ve ldrmekle kalmayp, onu ayaa kaldracak ve yeniden yaama dndrecek gce sahip olduuna inanrlar.'' Buila torbalarndan biriyle bir insan ldrme tarz bu torbay ona doru frlatmaktr; adam lm gibi yere der, fakat torbann ikinci atl onu yeniden yaama dndrr.114 Jewitt'in Nootka Sound Kzlderilileri arasnda esirlii srasnda tank olduu bir tren de bu tr trelere girmektedir. Kzlderili kral ya da efi "olunun kulana yakn bir tabanca patlatt, olan hemen lm gibi yere dt, bunun zerine evdeki btn kadnlar, salarn avu avu yolarak ve prensin ldn haykrarak ok ackl bir ekilde alamaya balad; ayn anda oradakilerden kalabalk bir grup bu haykrn nedenini renmek iin kamalaryla, tfekleriyle, vb. evin iine kotu. Bunlarn hemen arkasndan, kurt derisine brnm, yzlerinde buhayvan temsil eden maskeler tayan baka iki kii geliyordu. Bu sonuncular tpk bir hayvan gibi elleri ve ayaklan stnde yryordu, prensi kaptlar ve srtlanma alarak geldikleri gibi
113 J. Carver, TraveLs through the Interior Parts ofN orth America, s. 271-275.

m Carver, a.g.y,, s. 277 ve dev. Schoolcraft, lndian Tribes, iii. 287, v. 430 ve dev.; Kohl, Kitschi-Gami, i. 64-70.

HALK TRESNDE D RUH

315

dar ktlar."115 Jewitt bir baka yerde gen prensin on iki yanda bir gen bir kurt bana benzetilmi bir maske taktn sylyor.11 6 imdi, Amerika'nn bu blmnde Kzlderililer totem klanlarna blndne Kurt klan bunlarn balcalanndan biridir ve her klann yesi kendi zerinde totem hayvann bir parasn tama alkanlnda olduuna gre 117 prensin Kurt Klanndan olmas ve Jewitt'in anlatt trenin, Baskl avcnn ldrlne ve bir ay olarak yeniden yaama dnne ok benzer bir ekilde, bir kurt olarak yeniden doabilmesi iin ldrlmesini temsil ediyor olmas olasdr. Totemlerinden biri kurt olan Teksasn Toukaway Kzl derililerinin bir trenleri var: bu trende kurt derilerine brnm olan insanlar uluyarak ve kurtlan taklit ederek drt bir yana kouurlar. Sonunda, bu amala gmlm kabileden birini eeleyerek yerden karrlar, ve eline bir yay ve oklar vererek kurtlar nasl yapyorsa y le davranmaya arrlar onu saldrmaya, ldrmeye, cinayet ile meye.118 Tren belki de Avustralya ayinlerinde yal adamn mezar dan dirilii gibi bir erginleme ayininin bir parasn oluturuyor. Yeni Gine'nin dousunda bir ada olan Rook halk, balan odundan maskelerle kapl, klk deitirmi bir ya da iki adamn, pelerindeki btn dier insanlarla birlikte kyn iinde dans ederek dolat enlikler dzenler. Marsaba'mn (eytan) henz yutmad, snnet edilmi olan ocuklannn kendilerine teslim edilmesini isterler. Olan ocuklar, titreyerek, bararak bunlara teslim edilir, ocuklann bu talik deitirmi adamlann bacaklan arasnda yerde srnerek gitmesi gerekir. Daha sonra alay yeniden kyn iine dalar ve
115 Narrative of the Adventures and Sufferings o f J o h n R. Jewitt (Middletown, 1820), s. 119. 116 A.g.y. s. 44. Prensin ya iin bkz. a.g.y. s. 35. 117 Holmberg, "Ueber die Vlker des russischen Amerika," Acta Soc. Scieni. Fennicae, iv, (Helsingfors, 1856) s. 292 ve dev., 328; Petroff, Report on the Population... o f Alaska, s. 165 ve dev,; A.Krause, Die Tlinkitfndianer, s. 112; R.C. * Mayne, Four years in British Columbia and Vancouver Island, s. 257 ve dev., 268. 118 Schoolcraft, Indian Tribes, v. 683. 16 Aralk 1887 tanhli bir mektupta Washington Etnoloji Brosundan Mr. A. S. Gatschet bana unlar yazyor. " 1884'te Teksas, Fort Griffin'de (?) rastladm Toukawe'lerin iri ya da gri kurtlan (hatchukunan) asla ldrmediklerini farkettim, mitolojik bir anlam vard bu kurdan, 'dnyay elinde tutuyordu' (hatch). Kurt onlarn klanlarndan biriydi, onun onuruna dans ediyorlard, yalnzca erkeklerin katld bir danst bu, ellerinde sopalar tayordu dans edenler.

316

ALTIN DAL

Marsaba'nn ocuklar yedii, domuz, taro, vb. hediyeler almadka onlar kusmayaca iln edilir. Bunun iin de kyller, varlklarna gre yiyecek verirler, daha sonra bunlar Marsaba adna yenir.119 New Britain'de btn erkekler Duk-duk adl bir birliin yesidirler. Olan ocuklar bu birlie ok gen yata kabul edilirler, ama on drt yama gelinceye kadar tamamen erginlenmezler, o zaman Tubuvan bir ka mla mthi bir darbe indirir onlara, ldrme anlamna gelir bu. Tubuvan ile Duk-duk, deve kuuna benzer iri kulan temsilen klk deitirmi iki erkektir. Tpk bu ku gibi zplayarak ksa ksa admlarla dans ederler. Her biri, otlardan ya da palmiye liflerinden rlm, yangn sndrcler gibi koca bir apka giyer; bunlar iki metre yksekiiindedir, giyenlerin ban ve yzn gizleyerek omuz larna kadar iner. Adamn vcudu boynundan dizlerine kadar, ember ler eklinde birbiri zerine tutturulmu belli bir aacn yapraklanndan yaplma bir eteklikle gizlenmitir. Tubuvan'a dii, Duk-duk'aysa erkek gzyle baklr. Bu klk deitirmi erkekleri kadnlar gremez. Dukduk kurumu New Ireland ve Duke of York adalan yresinde yaygn dr.120 Yeni Gine'nin batsnda bir ada olan Halmaheral Galela'lar ve Tobelorese'ler arasnda erkek ocuklar bir tr erginlemeden geer, bu erginlemenin bir blmnde onlarn yeniden dourulmas temsil edilir. Belli sayda erkek ocuk uygun yaa geldiinde, anababalan giderleri kendileri tarafndan karlanan bir trenle bunu kutlarlar, bakalarn da bu trende hazr bulunmaya anrlar. Bir sundurma kurulur, iine iki uzun masa yerletirilir, her iki yanma biri erkekler teki kadnlar iin karlkl sralar konur. Bir len iin btn hazrlklar yapldktan sonra, sundurmann iine ok sayda trpana
119 Reina, "lieber die Bewohner der Insei Rook, Zeitschrift f r allgemeine Erdkunde, N.F. i.v. (1858) s. 356 ve devam. 12(5 R.Parkinson, Im Bismarck Archipel, s. 129-134; Rahip G. Brown, "Notes on the Duke of York Group, New Britain, and New Ireland," Journ, Royal Geogr. Soc, xlvii. (1887) s. 148; H.H. Romilly, "The Islands of the New Britain Group," Proceed. Royal Geogr. Soc. N.S. ix. (1887) s .l l ve dev.; Rahip G. Brown, a.y., s.. 17; W. Powell, Wanderings in a Wild Country, s. 60-66; C. Hager, Kaiser Wilhelm's Land und der Bismarck Archipel, s.115-128. Bu adalarn oturanlar dtan evlenmeci iki gruba ayrlmtr, Duke of York Adasnn iki bcek totemi vardr. Bu bceklerden biri mantis religiosus'tur, teki, at kestanesi aacnn yapraklarn ustalkla taklit eden bir bcektir. Rahip B .Danks, "Marriage customs of the New Britain Group," Journ. Ant hrop. Inst. xviii. 281 ve devam.

HALK TRESNDE DI RUH

317

WotjobaIuklann tapt Yarasa.

318
ALTIN DAL

C h k -d u k lann

d a n s.

HALK TRESNDE DI RUH

319

bal derisi ve suya krmz renk veren baz odun paralan getirilir. Bir rahip ya da yal birisi herkesin gznn nnde bir yere bir kap koydurur ve abartl hareketlerle odun paralarndan birini balk derisine srtmeye balar. Bu hareketin kard toz kaba konur ve ayn zamanda ocuklardan birinin ad arlr. Ayn ilem her ocuk iin tekrarlanr. Daha sonra kaplar suyla doldurulur ve len balar. nc horoz tnde rahip ocuklarn bedenlerine ve yzlerine bu krmz suyu srer, bu hymen'm (kzlk zan) yrtlnda kan kan temsil etmektedir. afaa yakn ocuklar am ana gtrlr, en kaim aalarn arkasna saklanmalan gerekir. Kllar ve kalkanlarla silah lanm adamlar dans ederek, ark syleyerek elik etmektedir onlara. Rahip, arkasnda bir ocuun gizlendii aalardan her birine kez vurur. ocuklar kendilerini olabildiince gnee gstererek btn gn ormanda kalrlar. Akamleyin ykanrlar ve sundurmaya dnerler, orada kadnlar yiyecek verir onlara.121 Ceram'm batsnda erginlik ana gelmi olan olan ocuklan Kakian birliine kabul edilirler.122 acl yazarlar bu birlie ncelikle yabanc egemenliine direnmek iin kurulmu bir politik cemiyet olarak bakarlar hep. Gerekte onun btn amalan tmyle dinsel ve toplumsaldr, ama rahiplerin gl etkilerini ara sra politik amalarla kullanyor olmas da olasdr. Aslnda cemiyet ok yaygn bir ilkel kurumdan baka bir ey deildir, ba amac da gen erkeklerin erginlenmesidir. Son yllarda birliin gerek yaps, sekin HollandalI
121 J.G.F. Riedel, "Galel und Tobeloresen," Zeitschrift f. Ethnologie, xvii. (1885) s. 81 ve devam. 122 Kakian birlikleri ve onlarn erginleme trenlerinden sk sz edilmektedir. Bkz. VaLentyn, O u d e n n iem v O o st-In d i n , iii. 3 ve dev.; Von Schmid, "Het Kakihansch Verbond op het eiland Ce ram," T ijd s c h r ift v. N e r la n d s I n d i , v. dl. ii, (1843) 25-38; Van Ekris, "Het Ceramsche Kakianverbond," M e d e d e e lin g e n van w e g e het Nederland. Z e n d e lin g g e n o o t-s c h a p , (1865) ix. 205-226 (baz kk deiikliklerle birlikte T ijd sc h r ift v. In d is c h e T a a l-L a n d -e n V o lk e n k u n d e d e tekrarlanyor, xvi. i 866, s. 290315); F. Foumier, "De Zuitkust van Ceram," T ijd sc h r ift v. In d isch e Taal-Land-en V o lk e n k u n d e , xvi. 154 ve dev.; Van Rees, D ie P io n n ie r s d e r Beschaving in Nerlands I n d i , s. 92-106; Van Hovell, A m b o n e n m e e r b e p a a ld e lijk d e O e lia s e r s . s. 153 ve dev.; Schulze, "Ueber Ceram und seine Bewohner," V e rh a n d l. d. B e r lin e r Gesell, f. A n th r o p o lo g ie ... (1877) s. 117; W. Joest, "Beitrge zurKenntm ss der Eingebomen der Insel Formosa und Ceram, a.y., (1882), s. 64; Rosenberg, D e r M a la y is c h e Archipel, s. 318; Bastian, In d o n e sien , i. 145-148; Riedel, D e s lm k -e n k r o e s h a r ig e r n s s e n m achen S e ie b e s e n P a p u a , s. 107-111. En iyi anlatanlar Valentyn, Von Schmid, Van Ekris, Van Rees ve Riedel'inkileidir, metnimizde de bunlar denmitir.

320

ALTIN DAL

budunbilimci J.G.F. Riedel tarafndan uygun bir biimde tannmtr. Kaklan evi dikdrtgen eklinde, ormann derinliklerinde en koyu glgeli aalarn altna kurulmu bir aa sundurmadr, ierde ne olup bittii grlemeyecek kadar az k alacak gibi yaplmtr. Her kyn byle bir evi vardr. Erginlenecek erkek ocuklar buraya anababalanmn ve yaknlarnn eliinde gzleri bal olarak getirilir. Her ocuu ellerinden tutmu iki adam getiril', bunlar ocuun kirvesi olarak i grr, erginleme sresince ona gz kulak olurlar. Herkes sundurmann nnde toplannca ba rahip yksek sesle eytanlara seslenir. Bunun hemen arkasndan sundurmadan korkun bir grleme duyulur. Arkadaki bir kapdan yapya gizlice girmi adamlarn bambu borularla kard sestir bu, fakat kadnlar ve ocuklar bunu ey tanlarn kardn sanr ve dehete derler. Her ocuk snn geip gzden kaybolur olmaz, knt bir kesme sesi duyulur, korkun bir haykr nlatr ortal, ucundan kan damlayan bir kl ya da mzrak sundurmann tavanndan dar frlar. Bu, ocuun bann kesildiinin ve eytann onu teki dnyaya gtrdnn iaretidir, orada onu yeniden douracak ve deitirecektir. Bunun iin de kanl klcn grlmesiyle birlikte analar alayp szlar, eytann ocuklarn l drdn syleyerek barrlar. Baz yerlerde, ocuklarn, bir timsah az ya da devekuu gagas eklinde yaplm bir aklktan ieri itildii grlebilir, o zaman eytanlarn ocuklar yuttuu sylenir. ocuklar sundurmann iinde be ya da dokuz gn kalrlar. Karanlkta otururken bambu borularm kulaklar sar edici seslerini, zaman zaman da tfek patlamalarn, kl akrtlarn duyarlar. Her gn ykanrlar, yzlerine ve bedenlerine, eytan tarafndan yutulmu izle nimi vermek iin san bir boya srlr. Her ocuk Kaklan evinde kal sresince gsne ya da koluna dikenlerle dvme yaptrr. Delikan llarn, uyumadklar zamanlarda bir tek kasiann bile kprdat maksam melmi durumda oturmalar gerekir. Bir sra halinde bada kurmu ellerini ileriye doru uzatm otururlarken, ef borazann alr ve borunun azn her delikanlnn ellerine koyarak ruhlann sesine benzeyen garip tonlarla borunun iinden konuur. Kakian cemiyetinin kurallarna uymalar, Kakian evinde neler olup bittiini asla kimseye amamalar konusunda delikanilan uyarr, yoksa leceklerini syler. Rahipler adaylara aynca kan akrabalarna

HALK TRESNDE D RUH

321

iyi davranmalarn da syler, kabilenin gelenekleri ve gizleri retilir onlara. Bu srada delikanllarn anneleri ve kz kardeleri alamak ve yas tutmak iin evlerine gitmitir. Fakat adaylarn muhafzlar ya da kirveleri olarak alan adamlar, bir iki gn iinde neeli haberlerle kye dnerler: eytanlar, rahiplerin araya girmesiyle, yalvarmasyla delikanllar yeniden yaama dndrmtr. Bu haberi getiren adamlar, tpk te dnyadan yeni gelmi haberciler gibi yan baygn durumda, stleri balan amura bulanm bir halde gelirler. Her delikanl Kakian evinden aynlmadan nce papazdan iki ucu horoz ya da devekuu tyleriyle sslenmi bir sopa alr. Bu sopalarn ocuklara yeniden yaama dndrldkleri srada eytan tarafndan verildii varsaylr, delikanllarn nhlar-lkesinde bulunduunun bir iaretidir. Evlerine dndklerinde, sanki doru drst yrmeyi unutmu gibi sendelerler, evin kapsndan geri geri girerler; ya da arka kapdan girerler eve. Kendilerine bir yiyecek taba verilse onu ba aa tutarlar. Hi konumazlar, istediklerini yalnzca iaretlerle belirtirler. Btn bunlar hl eytann ya da ruhlarn etkisi altnda olduklanm gstermek iindir. Kirveleri, sanki yeni domu ocuklarm gibi, yaamn btn sradan ilerini onlara retmek zorundadr. Aynca, ocuklarn Kakian evinden aynlmalan zerine, gelecek kutlama ayinleri yaplncaya kadar baz meyvalan yemeleri kesinlikle yasak lanr. Yirmi yirmi be gn sreyle analan ya da kz kardeleri onlarn salarn tarayamaz. Bu srenin sonunda rahip onlar ormanda tenha bir yere gtrr, her birinin tepesinden bir tutam sa keser. Bu ergin leme ayinlerinden sonra delikanllar erkek olmu saylr ve evlenebi lirler, bundan nce evlenmeleriyse bir skandaldir. lm ve yeniden dirili ya da erginlemede yeniden doma taklit lerinin, yabanllk aamasnn ok tesine gemi olan halklar arasn da hl srmekte olduu, en azndan izlerinin kald grlmektedir. rnein, bir Brahman rahibi, kutsal iplikle tarikatinin bir simge sidir bu greve baladktan sonra "iki kez domu" adn alr. Ma

322

ALTIN DAL

m, "aklanan metinlerin buyruklarna gre bir Arinin ilk doumu doal anasmdandr, kincisi Munga otundan kuan balanmasyla, ncsyse Srauta kurbanna erginlemeden sonra olur" diyor.1 2 3 Adayn ldrlr gibi yaplmas, Mitras Mysteria'lanna erginlemenin bir blmn oluturmu gibi grlmektedir.124 Bylece, eer yanlmyorsam, nerede totemcilik varsa ve nerede erginlemede nce ldrlr sonra yeniden yaama dndrlyor gibi yaplyorsa, orada yalnzca ruhu dtaki bir nesneye hayvan, bitki ya da akla gelen her eye devaml olarak brakma olanana inancn deil, gerekten byle bir ilemin var olmas gerekir ya da vardr. Eer insanlarn ruhlarm bedenlerinin dna niin braktklar sorusu sorulacak olursa, yant ancak u olabilir: peri masalndaki dev gibi, onlar da bunun ruhlarn kendileriyle birlikte oraya buraya tamaktan daha gvenli olduunu dnyorlar da ondan, tpk insanlarn paralarn zerlerinde tamaktansa bir bankere brakmalar gibi. Kri tik dnemlerde bazan yaamn ya da ruhun, tehlike geinceye kadar gvenli bir yere geici olarak brakldm grmtk. Fakat totem cilik gibi kuramlara yalnzca zel tehlike durumlarnda snlmaz; bunlar, herkesin, en azndan her erkein yaamn belli bir dneminde erginlenmek zorunda olduu sistemlerdir. Bugn erginlemenin yapl d bu yaam dnemi dzenli olarak ergenliktir; bu olgu da gsteriyor ki, totemciliin ve ona benzer sistemlerin nlemesi istenen zel teh likenin, cinsel olgunlua eriineeye kadar ortaya kmad varsay lyor; ve bu korkulan tehlikenin de aslnda kart cinslerin ilikisiyle birlikte ortaya ktna inanlyor. Cinsel ilikinin, ilkel aklda doa st birok korkuyla birlikte olduunu bir dizi olguyla kantlamak ko lay bir eydir; ama korkulan tehlikenin gerek doas hl karanlktr. Yabanl dnme tarzlaryla daha yakndan tanmann, zamanla ilkel toplumun bu ana gizini zeceini ve bu yolla yalnzca totemciliin
123 Laws o f Manu. ii. 169, Bhler evirisi; Dubois. Moeurs, Institutions et Crmonies des Peuples de l'Inde , i. 125; Monier Williams, Religious Life and Thought in India, s. 360 ve dev, 366 ve devam. 124 Lampridius, Commodus, 9; C.W. King, The Gnostics and their Remains 2, s. 127,129.

HALK TRESNDE DI RUH

323

Virginia Kzlderililerinin erginleme trenleri.

324
ALTIN DAL

Brahma'nn Douu.

SONU

325

toplumsal yzne (ayn totemden olan kiiler arasnda cinsel birle menin yasaklanmasna) deil, ama ayn zamanda evlilik sistemlerinin kkenlerine degin ipular da salayacan umabiliriz.

5 Sonu
YAN BALDER'N yaamnn kseotunda olduu gr ilkel dnce tarzlaryla tam bir uyum iindedir. Gerekten de, eer yaam kseotunda idiyse, kseotunun arpmasyla ldrlebilir olmas bir eliki gibi grnebilir. Fakat bir kiinin yaam belli bir nesnenin iinde toplandnda, onun varlyla kendi varl birbirinden ayrlmaz bir biimde bal olduunda ve onun yok edilmesinin kendi varlnn yok edilmesini de gerektirdiinde, sz konusu nesneye, peri masallarnda olduu gibi, o kiinin yaamna ya da lmne eit bir ey olarak baklabilir, yle sz edilebilir ondan. Dolaysyla eer bir insann lm bir nesnedeyse, insann o nesneden gelen bir vurula ldrlebilecei ok doal bir ey olur. Peri masalnda lmsz Koshchei, yaamnn iinde bulunduu bir yumurta ya da tala bir vuruta ldrlr;125 gulyabaner, belli bir kum tanecii (hi kukusuz yaamlarm ya da lmlerini iinde tayan bir kum tanecii) balarnn zerinden geirildiinde patlarlar;126 iinde yaamnn ya da lmnn bulunduu ta, yastnn altna konunca byc lr;127 Tatar kahraman, iinde ruhunun sakland altn okla ya da altn klla ldrlebecei konusunda uyarlr.128 Daha nce de sylediim gibi, meenin yaamnn kseotunda olduu fikrini, belki de meenin kendisi yapraksz olduu halde mee
125 Bkz. s.280. 126 Bkz. s. 283. 127 Bkz. s. 279 ve dev, 128 s. 293 ve dev. Sylencede Balder'a silahlarn ve kseotunun atlmas ve onu ldren Hdur'un krl, son demetteki tahl-ruhuna oraklarn gzleri bal olarak atp onu ldren Mandal oraklar tresini anmsatyor bize. (Bkz. Cilt 1, s.333.) Mecklenburg'ta bazan yere bir horoz gmlr ve gzleri bal bir adam dven sopasyla ona vurur. Iskalarsa bir bakas dener ve bu, horoz ldrlnceye kadar srer. Bartsch, Sagen, Mrchen und Gebruche aus Mecklenburg, ii. 280. Ingiltere'de Byk Perhizin Arifesinde bir adamn srtna bir tavuk balanr, gzleri bal teki adamlar tavuu ldrnceye kadar dallarla dverlerdi onu. Dyer, Brtish Popular Customs, s.

326

ALTIN DAL

zerinde yetien kseotunun kn yeil kalmas akla getiriyordu. Fakat bitkinin konumu topraktan deil de aacn gvdesinden ya da dallarndan bymesi bu fikri dorulayabilir. lkel insan kendisi gibi mee-ruhunun da kendi yaamn gvenli bir yerde saklama yollan aradn, bu amala bir anlamda ne yerde ne de gkte olduu iin bulunabilecek en gvenli bir yer olarak kseotunda karar kldm dnm olabilir. Bu blmn bamda ilkel insann, insan tanrla rnn yaamn, insann yeryzndeki yaamn saran tehlikeler tara fndan yok edilmesi olasl en az olan yerle gk arasnda bir ara ko numda gizleyerek korumaya altm grmtk. Dolaysyla acl halk-hekimliinde kseotunun yere dokunmasna neden izin verilme diini anlayabiliriz; yere dokunursa iyiletirme zelliini yitirecei dnlyordu.129 Bu, iinde kutsal aacn yaamnn younlat bitkinin yere dokunmakla girdii tehlikeye ak braklmamas gerek tii eski boinanmn kalnts olabilir. Balder sylencesine kout bir Hint sylencesinde ndra, eytan Namuciye, onu gndz ya da gece, kuru bir eyle ya da ya bir eyle ldrmeyeceine sz verir. Ama onu sabahleyin alaca karanlkta, zerine deniz kp serperek ldrr.1 3 0 Denizin kp tam da bir yabanln yaamn iine koymak iin see cei bir eydir, nk yerle gk arasnda ya da denizle gk arasnda il ke! insann gvenli grd orta bir konum ya da tanmlanmas g bir konum igal eder. Bu yzden nehir kpnn Hindistanda bir klann totemi olmas artc bir ey deildir.131 Yine, kseotunun gi zemli zelliini ksmen yerde bymemesine borlu olduu gr, da-kl ya da baka bir adyla vez aac hakkndaki buna kout bir boinanla dorulanmaktadr. Jutland'da bir baka aacn tepesinden byd grlen vez aac "bycle kar son derece etkili"
68. Manhardt (Die Korndamonen, s. 16 ve dev.) bu tr spor oyunlarnn dorudan hasat alannda tahl-ruhunun temsilcisi olarak bir horozun ldrlmesi tresinden kaynak land olaslm gstermektedir (bkz. s. 15). Dolaysyla bu treler sylencede Hdur'un krlyle birletirildiinde mee-ruhunun insan temsilcisini ldren adamm gzleri kapal olduunu ve silahn ya da kseotunu birazck uzaktan attn dndryor. Laponlar bir ayy ldrdkten sonra (birok boinansal trende yaplan eydi bu) aynn derisi bir diree aslr, kadnlar gzleri bal olarak ok atarlard ona. Scheffer, Lapponia, s. 240. 129 Grimin, Deutsche Mythologie4, ii. 1001,1010. 130 Foik-lore Journal, vii. 61. 131 Col. E.T. Dalton, "The Kols of Chota-Nagpore," Trans. Ethnoi. Soc. vi. 36.

SONU

327

saylr: yerde bymedii iin byclerin gc yetmez ona; tam et kili olabilmesi iin Ascension Day'de (Isa'nn ge ekildii gn mira gn) kesilmesi gerekir."132 Bunun iin de, byclerin eve gir mesini nlemek iin kaplarn zerine konur.133 Ayn ekilde Alman ya'da kseotu hl herkese bycle kar bir are olarak dn lr, sve'teyse, grdmz gibi, Yazdnm Arifesinde toplanan kseotu evin tavanna, at ahnna ya da inek ahrna ilitirilir ve bunun Troll'u, insanlar ya da hayvanlar karsnda gsz klacana ina nlr.134 kseotunun Balder'n ldrlmesinde kullanlan bir ara olmakla kalmayp ayn zamanda onun yaamn iinde tayan bir ey olduu gr, bir sko boinamyla olan benzerlii tarafndan da desteklenmektedir. Sylenceye gre Hay ailesinin yazgs belli bir mee aac zerindeki kseotuna balyd.
kseotu vurduka Errol meesine. Ve mee salam kaldka yerinde, Hay'ler zenginleecek, ve gzelim Boz ahinleri rzgrdan korkmayacak. Ama ne zaman ki meenin kk rr, kseotu onun kurumu gsne sarlrsa Ocanda incir bitecem Earl'm Ve kargalar tneyecek atmaca yuvasnda.

"zerinde kseotu byyen bir mee aac uzun sredir bir bavuru aac olarak gsterilirdi. Bir Hay'in kestii bir dal kseotunun byl zellikleri olduuna inanlrd. 'Mee yok oldu, mal mlk gitti ailenin elinden' diyor yerel bir tarihi."135 yelerinin yaam132 Jens Kamp, Dankse Folkeminder (Odense, 1877), s. 172, 65 ve dev., Febergin Bidrag til en Ordbog over Jyske Almuesmal'e gnderme, Fjerde hefte (Kopenhag, 1888), s. 320. Feilberg'in almasn grebilmeyi, pasaj bana gndermi olan Rahip Walter Gregor, M.A., Pitsligo'nun inceliine borluyum. 133 E.T. Kristensen, lydske Folke-minder, vi. 3802!52 > Feilberg'in yapt gnderme,
J .c .

134 Wuttke, D er deutsche Volksaber-glaube2, 128; L. Lloyd, Peasant Life in Sweden, s. 269. 135 Bir gazeteden alnt; Rahip Walter Gregor, M. A., Pitsligo, gazeteden kopya edip bana gnderdi bunu. Mr. Gregor gazetenin adn vermiyor.

328

ALTIN DAL

lanndan ayn olarak bir ailenin yazgsnn belli bir bitki ya da bir aaca bal olmas fikri, hi kukusuz nispeten acl bir ey. Belki de eski gr, Hay'lerin hepsinin yaamlarnn bu kseotunda olduu idi, tpk Hint yksnde gulyabanilerin yaamlarnn bir limonda oluu gibi: o zaman kseotunun filizlerinden birini koparmak Hay'lerden birini ldrmek demek olacakt. Ayn ekilde, Oban'dan Skye'a gezginlerin plak dalarn grd Rum adasnda, Lachlin ailesinden bir kimse Finchra danda bir geyik vuracak olursa hemen lecei ya da ldrc bir hastala yakalanaca dnlrd.136 Belki de Lachlin'lerin yaam Finchra'daki geyie balyd, tpk Hay'lerin yaamnn Errol meesinin zerindeki kseotuna bal olduu gibi. Altn Dal'n kseotu olduu yeni bir fikir deildir.137 Doru, Vergilius onu kseotuyla edeletirmiyor, yalnzca karlatryor. Ama bu basit bir bitkiye gizemli bir ekicilik vermenin airane bir yolundan baka bir ey deildir. Ya da daha byk bir olasdkla, tanm, belli zamanlarda kseotunun bir doast altn parlakl ald gibi bir boinana dayanyordu. air, Aeneasa derinliklerinde Altn Dal'n yetitii karanlk vadiye doru yol gsteren iki gvercinin, nasl bir aaca konduunu, nasl "oradan titrek bir altn prltsnn yanp sndn" anlatyor. "zerinde bulunduu aacn yerlisi olmayan kseotu, kn souunda ormanda taze yapraklaryla yemyeildir, san zmlerini aacn gvdesine sarar; glgedeki mee aacnn zerindeki yaprak altn da yle grnrd, hafif bir esintide altn yaprak da yle hrdard."138 Burada Vergilius, Aln Dal' kesinlikle bir aacn zerinde byyen bir ey olarak anlatyor, ve kseotuyla karlatryor. Altn Dal'n iirin ya da halkn boinannm ince sisi arasndan grlen kseotundan baka bir ey olmad karsamasn yapmak nerdeyse kanlmaz oluyor. Aricia korusu rahibinin Ormann Kralnn , zerinde Altn Dalm byd aac kiiletirdiine inanmak iin nedenler gsteril
3 Martin, "Description of the Western Islands of Scotland," Pinkerton'un Voyages and Travelsinde, iii. 661. 137 Rochholz, Deutscher Glaube and Brauch, i. 9. 138 Vergilius, Aen. vi. 203 ve dev,, kar. 136 ve dev. kseotu (viscum) iin bkz. Pliny, Nat. Hist. xvi. 245 ve devam.

SONU

329

mekte artk.139 Bundan dolay, eer o aa mee idiyse, Ormann Kra lnn mee-ruhunun bir kiiletirmesi olmas gerekirdi. Bu yzden de ldrlmeden nce Altn Dal'm koparlmasnn neden gerekli oldu unu anlamak kolaydr. Bir mee-ruhu olarak, yaam ve lm meenin zerindeki kseotundayd, kseotu salam kald srece, Balder gibi o da lemezdi. Dolaysyla onu ldrmek iin kseotunu koparmak ve belki de Balder olaynda olduu gibi onun zerine atmak gerekiyordu. Yalnz, koutluu tamamlamak iin, Ormann Kralnn eskiden, daha nce grdmz gibi, Aricia korusunda her yl kutlanan yazdnm ate enliinde, l ya da diri yakldn varsaymak gerekiyor.140 Romove'de mee aacnn altmda yanan srekli ate gibi, koruda yanan devaml ate de belki de kutsal mee aacyla besleniyordu; yani Ormann Kral'nn yaam byk bir mee ateinde son buluyordu eskiden. Daha sonralar, ileri srdm gibi, yllk hizmet sresi, olabilir k, kutsal hakkn gcyle kantlayabildii srece, yaama hakkn ona tanyan kuralla uzatld ya da ksaltld. Fakat atee dmekten ancak klcyla kurtuluyordu. Bylece grlyor ki, daha sonra talyan tccarlarnn ve askerlerinin vahi akrabalar Gaul'lu Keltler arasnda tank olduklar, ve eer Roma kartallar Norve'e saldrmlarsa ufak tefek farklarla Kuzeyli barbar Ariler arasnda da rastlanabilecek ayn ateli tragedya, daha ileri bir ada talya'nn gbeinde, Nemi tatl su glnn yannda, yda bir kez oynanyordu. Bu ayin belki de ilkel Ari mee tapmmda temel bir zellikti.1 4 1
139 Vergili us (Aen. vi. 201 ve dev.) Altn Dal' Lake Avemus yresinde gsteriyor. Ama belki de bu, Aeneastn cehenneme inii iin uygun grlerek kabul edilmi bir iirsel zgrlkt. talyan sylencesi, Servius'tan rendiimiz zere. Altn Dal' Nemi korusunda gsteriyor. - Bkz. Cilt l , s . 3 ve devam. 141 Tahl-ruhunun insan temsilcisinin ylda bir kez yaklmas tresi Msrllar, Pawnee'ler ve Klondlar (Kuzey Amerika Kzlderilileri, e v .) arasnda da grlmektedir. Bkz. Cilt 1, s. 371, 375, 386. Sami topraklarnda ylda bir kez bir insan-tann yakma uygulamasnn izleri var. nk Tarsus'ta bir odun yn zerinde belli zamanlarda yaklan Hercules'in (yani Baal'in) tasviri, tanrnn insan temsilcisinin yerine geen bir ey olmalyd. Bkz. Dio Chrysostom, Orat. 33, Cilt ii. s. 16, Dindorf basm; W. R. Smith, The R e lig io n o f th e Semites, i. 353 ve dev. Druid'lerin insan kurbann baz ksmlarn yedikleri grlmekte, Pliny, Nat. Hist, xxx. 13. Belki de Ormann Kralnn e tin d e n baz paralar da kutsal bir ey olarak tapmanlar tarafndan yeniyordu. Memi'de kutsal ekmek kullanldna degin izler bulmutuk. Bkz. Cilt I, s.85 ve devam.

330

ALTIN DAL

Geriye kseotuna neden Altn Dai dendiini sormak kalyor. Bu ad basit bir air fantezisi deil, hatta talya'ya zg bile deil; nk kseotu Gallerde de "saf altn aac" diye bilinir.142 kseotu zmle rinin beyaza alan san rengi bu ad aklamaya yetmez. nk Vergilius yalnzca Dal'm deil, yapraklar kadar sapn da altndan oldu unu sylyor,143 ayn ey Gallerdeki adda da var; "saf altn aac." Bu adn gerek anlamnn ip ucunu bize mitsel ereltiotu tohumu ya da ereltiotu iei veriyor. Ereltionunun Yazdnm Arifesinde altn gibi ya da ate gibi iekler atna halk arasnda inanldn grmtk. rnein Bo hemya'da "Aziz John Gn'nde ereltiotunun ate gibi parlayan altn iekler at" sylenir.144 Bu mitsel ereltiotu tohumunun bir zel lii var: Yazdnm Arifesinde ona sahip olan ya da onu elinde tuta rak bir daa trmanan kii bir altn daman kefeder ya da yeryz hzinelerini mavimsi bir alevle parlyor grr.145 Ereltiotu tohumunu parann yanna koyarsnz, ne kadar harcarsanz harcayn para hi azalmaz.146 Bazan ereltiotunun Noel'de iek aaca dnlr, o srada onu kim yakalarsa ok zengin olur.147 Yani herkes benzerini e ker ilkesine gre ereltiotunun altn kefedecei dnlr, nk kendisi de altndandr; yine buna benzer bir nedenle, ona sahip olan bitmez tkenmez bir altn kaynayla zengin eder. Ama ereltiotu to humu altndan yaplm olarak tanmlanrken ayn zamanda alevli ve ateli olarak da tanmlanr.148 Bundan dolay da nl tohumlann top land iki byk gnn Yazdnm Arifesi ve Noel olduunu yani iki gndnm (nk Noel, putatapanlann eski k gndnm kutlamasndan baka bir ey deildir) dnrken, ereltiotu tohu munun ateli grnmne birincil, altn grnmneyse ikincil ve trev olarak bakmaya itiliriz. Aslnda ereltiotu tohumunun, gnein ateinin, seyir yolunun iki dn noktasnda: yaz ve k gndnmnde bir k gibi grnebilirdi. Bu gr bir Alman yks de
142 Grimm, Deutsche Mythologie*, ii. 1009, pren puraur. 143 Vergiiius, Aen, vi. 137 ve devam. 144 Grohmann, Aberglauben und Gebruche aus Bhmen und Mhren, 673. 245 Grohmann, a.g.y., 676; Wuttfce, Der deutsche Volksaberglaube, 123. 146 Zingerle, Sitten, Bruche und Meinungen des Tiroler Volkes2, 882. 147 Zingeiie, a.g.y., 1573. 148 Grohmann, a.g.y., 675; Ralston, Songs o f the Russian People, s.98.

SONU

331

doruluyor: bir avcnn Yazdnm Gnnde leyin gnee ate ederek ereltiotu tohumu elde ettii anlatlr ykde; yere damla kan damlar, avc beyaz bir bezle yakalar onlar, bu kan damlalar ereltiotu tohumudur ite.149 Burada kan besbelli gnein kandr, ereltiotu tohumu da dorudan ondan tremitir. Bylece ereltiotu tohumunun altn olduu dorudan kesin olarak kabul edilir, nk gnein altn ateinin bir ak olduuna inanlr. mdi, ereltiotu tohumu gibi kseotu da ya Yazdnmnde ya da Noel'de toplanr150 yani yaz ve k gndnmleri ve yine erelti otu tohumu gibi onun da yeryzndeki hzineleri ortaya karma gc olduu varsaylr, Yazdnm Arifesinde sve'te halk kseotundan ya da bir tanesi mutlaka kseotu olmas gereken drt ayr tr odundan keif ubuklar yapar. Hazine arayclar gne battktan sonra ubuu yere yatrr, alet hzinenin tam zerindeyse ubuk canlym gibi hareket etmeye balar.1 5 1 mdi, eer kseotu altm kefediyorsa, Altn Dal karakterinde bir ey olmas gerekir; gndnmlerinde toplan yorsa, altn ereltiotu tohumu gibi, Altn Dal'n da gnein ateinin bir k olmas gerekmez miydi? Soru basit bir evet'le yantlanamaz. ilkel Arilerin belki de yazdnm enlik atelerini gne bys olarak, yani gnee taze ate salamak niyetiyle yaktklarn grm tk. Fakat bu ate her zaman mee odunlarnn birbirine srtlmesiye oluturulduuna gre152 ilkel Ari'ye gne, zaman zaman kutsal mee aacnn iinde oturan ateten besleniyor gibi gelmi olmaldr. Dier bir deyile, mee aac ona zaman zaman gnei beslemek iin eki len atein ilk depolama yeri ya da yedek deposu gibi grnyor olma ldr. Fakat meenin yaammn kseotunun iinde olduu dnl
149 L. Bechstein, Deutsches Sagenbuch No. 500; a.y., Thringer Sagenbuch ('Leip zig, 1885), ii. No. 161. 150 Yazdnmnde toplan iin bkz. Cilt I, s. 279. Noelde toplanma deti hl aramzda yayor. Yorkta "Noel Gn arifesinde katedraldeki yksek sunaa kseotu getirirler ve her eit sradan hatta gnahkr kimseler iin, kentin kaplarnda, cennetin drt blgesine doru kamusal ve evrensel bir zgrlk, af ve serbestlik iln ederler." Stukeley, Medallic History o f Carausius, Brandin alnts, Popular Antiquities, i. 525. Bu son tre imdi terk .edilmitir tabii. 151 Afzelius, Volkssagen und Volkslieder aus Schwedens lterer und neuerer Zeit, i, 41 ve dev.; Grimm, Deutsche Mythologie4, ii. 289; L. Lloyd, Peasant Life in Sweden, s. 266 ve devam. 52 Bkz. Cilt I, s. 283.

332

ALTIN DAL

yordu; dolaysyla, mee aacnn birbirine srtlmesiyle oluturulan atein tohumu ya da ekirdei de kseotunun iinde olmalyd. Bylece, kseotu gnein ateinin bir kyd demek yerine, gnein ateine kseotunun bir k gzyle baklyordu demek daha doru olurdu. O zaman, kseotunun altn grkemiyle parlamasna ve Altn Dal olarak adlandrlmasna neden amal! Bununla birlikte, belki de tpk ereltiotu gibi onun da o altn grnmn yalnzca belirli za manlarda, zellikle de atein gnei tututurmak iin mee aacndan karld yazdnmnde ald sanlyordu.153 Pulverbatch'ta, Shropshire'da yaayanlarn hl anlattna gre, mee aacnn Yazdnm arifesinde atna ve ieklerin gn domadan nce solduuna ina nlrd.154 Meenin bu abuk geen iek ama sresi, eer yanlm yorsam, balangta, Altn Dal karakterindeki kseotundan baka ey olamazd. Shropshire, Galler snmnda olduuna gre, bu boinan ilk kkeninde Gai'li olabilir, ama belki de ilkel Ari inanndan kalma bir paradr da. talya'nn baz blgelerinde, daha nce de grdmz gibi155 kyller Yazdnm sabahnda hl "Aziz John ya" iin mee aalan aramaya karlar, bu ya, tpk kseotu gibi btn yaralan iyiletirir, hi kukusuz anl anl kseotunun kendisidir bu. Bylece Altn Dal ya da "saf altndan aa" gibi bitkinin gerek gr nmn o kadar az tanmlayc bir adn, talya'da ve Galler'de belki de Ari dnyasnn baka blgelerinde kseotunun ad olarak nasl ayakta kaldn anlamak kolaydr.156 imdi Virbius'un neden giderek gnele kantnldm da tam an153 Ereltiotu tohumunun, yazdnm ve Noelde olduu kadar Paskalya'da da iek at varsaylyor (Ralston, Songs o f the Russian Peopie, s. 98 ve dev.); Paskalya ise. daha nce de grdmz gibi, gne ateinin tututurulduu zamanlardan biridir. 154 Bnme ve Jackson, Shropshire Folk-lore, s. 242. *55 Bkz, s. 263. 156 Vergilius'un Aeneas' Hades'e kseotuyla birlikte inerken tasvir etmesinin nedeni, belki de kseotunun kt ruhlar pskrtecei inancyd (bkz. Cilt I, s. 352). Dolaysyla Claron, Aeneas'a atp tutmaya hazrlanrken. Altn Dal kaybolur yanndan (Aen. vi. 406 ve dev.) Belki, kseotuna atfedilen dnyann gizlerini aa vurma gc, onun teki dnyann nnde bir tr "al susam al" eklinde kullanlabileceini akla getirmitir. Karlatm , Aen. vi. 140 ve devam. nemez yeryz derinliklerine kimse, Bu altn dal aatan koparmadan nce.

SONU

333

lamyla anlayabiliyoruz. Eer Virbius, benim gstermeye altm gibi, bir aa-ruhu idiyse, zerinde Altn Dalm yetitii mee aa cnn ruhu olmas gerekir: nk sylencede orman Krallarnn ilki olarak betimlenmekteydi. Bir mee-ruhu olarak, zaman gelince gnein ateini yeniden yakt varsaylyor olmalyd, bu yzden de gnein kendisiyle kolayca kantnlabilirdi. Ayn ekilde, bir meeruhu olan Balderin neden "o kadar gzel yzl ve o kadar parlakt ki nnden bir k gidiyordu"157 eklinde betimlendiini ve neden ou kez gne olarak kabul edildiini aklayabiliriz. Ve genel olarak diyebiliriz ki, atein yalnzca odunlar birbirine srtmekle yaklabildii ilkel toplumda yabanl, atei, tpk bitki z ya da zsuyu gibi, aalarda depolanm, yorucu bir almadan sonra karabilecei bir ey olarak anlayabilirdi ancak. Yani btn aalar, en azndan odu nunu ate yakmakta kulland belli trden aalar, gizli ate depolan gibi grnyor olmalyd ona; onlan altn, parlak ya da k gibi belgelerle (epithet) tanmlamas da ok doaldr. Bu adn kkeni, esid Yunanllarn ve talyanlarn en yce tanrlarna verdikleri "Parlak ya da Parlayan" (Zeus, Jove) adndan geliyor olamaz m?158 En azndan, hem Yunanllar hem de Italyanlar arasnda meenin yce tanrnn aac olmas; bu yce tanrnn hem Yunanistan'da hem de talya'daki en eski tapnaklarnda gerekten de bir meeyle temsil edilmesi; Kuzey Avrupal barbar Arilerin tarih sahnesine kar kmaz, btn dil, karakter ve lke farkllklarna karn, dinsel sayglarnn ba nesnesi olarak meeye tapnmada ve kutsal atelerini bu aacn odunundan karmada birlik gstermeleri son derece anlamldr. Eer Avrupal Arilerin ilkel dininin ne olduuna, varolan
157 Die Edda, bersetzt von K. Simrock8, s. 264. 158 Zeus ve Jove adlarnn, "parlayan" "parlak" anlamna gelen bir kkten tredii konusunda, bkz. Curtius, Griech Etymologie,s s. 236; Vanicek, Griech. Latein. Etymolog. Wrterbuch, s. 353 ve dev. Jove'un meeyle ilikisi konusunda, kar. Pliny, Nal. Hist xii. 3, arborum genera numimbus suis dicata perpetuo servantur, ut Jovi aesculus (kutsal aa trleri iinde en nemlisi Jpiter'e adanan meedir.); Servius, Vergilius zerine, Georg, iii. 332. Omnis querem Jovie est consecrata (Jpiterin her meesi kutsaldr). Zeus ve Jpiter, adlarnn etimolojik olarak Sanskrite gk anlamna gelen szckle balantl olmas nedeniyle daha ok gk tanrlar olarak kabul edilmilerdir. Neden, yetersiz grnmektedir.

334

ALTIN DAL

farkl dallardan dinleri karlatrarak karar vereceksek, bunlarn Panteonunda en yksek yeri kesinlikle mee aacna vermemiz gere kecektir. Bu durumda, aratrmamzn sonucu, Roma mparatorluu zamanna ve bizim amzn balangcna kadar Arilerin ilkel tapn malarnn, Galya'mn, Prusyann ve skandinavya'nn mee ormanla rnda, hemen hemen Nemi'nin kutsal korusundaki ilk ekliyle srd n; Ormann Kralnn, yaam kseotunun ya da Altn Dal'n iinde olan bu yce Ari tanrsnn bir bedenlemesi olarak yaadn ve ldn olas hale getirmektir.
* * *

Nemi'ye veda ederken son kez evremize bakarsak, gln ve evresinin, Diana ile Virbius'un kutsal korudaki tapnanlanndan sayg grd gnlerden bu yana pek fazla deimemi olduunu grrz. Gerekte Diana tapna yok olmu. Ormann Kral Altn Daim nbetini tutmuyor artk. Ama Neminin aalar hl yeil, akam vakti Albanonun, hatta hava sakinse Roma'nn kilise anlarnn Angelus'u aldn duyabilirsiniz. Ta uzaktaki kentten gelen tatl ve arbal an sesleri, geni Campagnan sulak ayrlklarnda ar ar kayboluyor. Le roi est mort, vive le roi! (Kral ld, yaasn Kral!)

NOT

lk rn Sunular
LKEL NSANLARIN ou kez, kutsal ruh ya da yaamla dolu olduklarm varsaydklar iin yeni rn kutsal bir yiyecek olarak paylatklarn grmtk (Cilt 2, s. 72 ve dev,). Daha sonraki bir ada, dnya nimetlerinin bir tanr tarafndan yaratlmaktan, can verilmekten ok retildikleri anlaldndaysa, yeni rnler artk bir tanrnn bedeni ya da kan olarak kutsal ayinlerle paylalmaz olur: ama bir blm, onlar rettiine inandan kutsal varlklara bir kran sunusu olarak hediye edilir. Baz an da ilk rnler, belki de tanr niteliinden dolay krala sunulur, tik rnler tanrya ya da krala sunuluncaya kadar insanlar yeni rnden yeme zgrlne sahip deildir. Fakat, kutsal yiyecekle kurban arasnda kesin bir izgi ekmek her zaman olanakl olmad iin, bu sonuncuya degin eitli rmekler eklemek yoluyla konunun bu blmn bir sonuca ulatrmak yerinde olacaktr. Basutolar arasnda, rn dvldkten ve savrulduktan sonra dven alannda bir yn halinde brak lr. rne dokunmadan nce dini bir trenin yaplmas gerekir. rn sahipleri alana yeni bir kap getirir ve danelerden bir blmn bu kabn iinde kaynatr. rn kaynad nda, "krler olsun, tanrlar; yarnki ekmeimizi de verin bize!" diyerek kaynam rnden birka avu serperler ortadaki yma. Bu i bitince kaynam danenin kalan yenir ve rnn katksz ve yl

336

NOT

iersinde yenmeye uygun olduu kabul edilir. Burada ilk rnlerin tanrlara kurban ilk bakta gze arpan bir fikirdir, dven alannda daneyle dolu kk bir ukurun, tanrlara kran-sunusu olarak braklmas tresinde yeniden ortaya kar.159 Basutolar rnn kendi iinde kutsallna degin canl bir duyguyu hl srdrmektedirler, nk rn gzler nnde akta tutulduu srece btn kirli, gnahkr kiiler dikkatle uzaklatrlr ondan. Haat alandan eve tamada kirli bir iman kullanmak gerekliinde, uvallar dolduru lurken biraz uzakta durur ve ancak uvallar kzlerin srtna yer letiinde yaklaabilir ona. Yk eve boaltlr boaltlmaz da geriye ekilir ve rnn iinde saklanaca sepetlere boaltlmasna hibir ekilde yardm edemez.160 Ashantee'de yamn (tatl patates) olgunlat Eyllde bir hasat enlii yaplr. enlik sresince kral yeni yam'dan yer, fakat halktan hi kimse iki hafta sren enlik bitinceye kadar yam yiyemez. enliin devam sresince hi yasaksz bir zgrlk egemendir; hrszlk, al datma ve saldr cezasz kalr, her iki cins de kendini tutkularna brakr.16 1 MadagaskarlI Kovalar yeni rnn ilk demetini krala sunar. rn olgunlatka demetler saraya alay halinde tanr,162 Burma'da da pangati yemileri olgunlatnda, bir ksm yesin diye kra ln sarayna gtrlrd; li kimse kraldan nce yiyemezdi bu rn den.163 Assaml Koch'lar her yl ilk rnlerini topladklarnda bunlarn bir ksmn, adlaryla ararak ve ellerini rparak atalarna sunarlar.164 Ho'lar austos aymda pirinler olgunlatnda haatn ilk rnn, evi gnete olan, orada oturan Sing Bonga'ya sunarlar. Yeni pirinle birlikte beyaz bir horoz kurban edilir; bunlar sunuluncaya kadar hi kimse yeni pirinten yiyemez.165 Hindistan'da Rajamahall yaknndaki
159 Casalis, The Basutas, s. 252, l60Casaiis, a.g.y., s. 252 ve devam. 161A.B. Ellis, The Tshi-speaking Peoples o f the Gold Coast, s. 229 ve dev.; T.E. Bowdich, Mission to Ashantee, s. 226 ve dev. (1873 basm.) 162 J.Cameron, "On the Early Inhabitans of Madagascar," Antananarivo Annual and Madagascar Magazine, ii. 263. 163 Bastian, Die Volker des stlichen Asien, ii. 105. 164 Dalton, Ethnology o f Bengal, s. 91. 165 Dalton, a.g.y., s. 198.

LK RN SUNULARI

337

dal kabileier arasnda, kosarane iirn Ekimde ya da Araln banda biilirken, yeni rn yenmeden nce bir kran belirtisi olarak bir enlik yaplr. Bakann belirledii bir gnde Chitariah Gossaii adl tanrya iki erkek tarafndan kesilen bir kei kurban edilir, bundan sonra da bakann kendisi bir kmes hayvan kurban eder. Daha sonra kyller tarlalarna gider ve kranlar sunulur, (bu dallarn Ceresi diye tanmlanan) Kull Gossaih'e bir adak balanr, daha sonra yeni kosarane yemek zere evlerine dnerler. Kyn oturanlar bakann evinde toplanr toplanmaz erkekler bir yanda, kadnlar bir yanda oturur bakana bir domuz, bir l kosarane ve bir kse iki sunulur, bakan da bunun karlnda kyllerini kutsar, alkan olmalarn, iyi davranmalarn tler onlara; "bundan sonra, btn tanrlarnn ve btn llerinin adlarna ikinin bir ksmn yere dker, sonra kendisi ier ve ayn sayg belirtilerini tekrarlayarak kosarane'nin birazn etrafa saar. Bundan sonra iki ve enlik balar, gnlerce srer. Ayn kabilelerin Austos ve Eyllde Hint msrnn olgunlamas srasnda bir baka enlii daha vardr. Herkes bir domuz, bir kei ya da bir kmes hayvan alarak tarlasna gider, Kull Gossaih e kurbanm keser. enlie katldktan sonra evine dner. Burada bir baka yemek hazrlanr. O gn kydeki her ailenin kendi leni iin hazrlad eylerden birazn her eve datmas bir gelenektir. Herhangi bir kimse, yeni kosaranenin ve Hint msrnn biilmesinde yaplan enlikten ya da toplu kran sunusundan nce bunlardan yiyecek olursa, bakan, Chitariah'a beyaz bir horoz kurban etme cezas verir ona.166 Hindistan'n Orta Eyaletlerinde mevsimin ilk rn daima tanr Bhimsen ya da Bhim Deoya sunulur.167 Punjaubta eker kam ekilirken, bir kadn bir gerdanlk takar ve bir ie iplik sa rarak tarlann evresinde dolanr;168 eker kam kesildiinde ilk rnler, skma yerine yakn bir yere kurulmu ve eker kam tanrsna adanm bir sunakta tanrya sunulur. Daha sonra ilk rnler Brah166 Thomas Shaw, "The inhabitans of the Hills near Rajamahall, Asiatic R ese arches, iv. 56 ve devam. 167 Panjab Notes and Queries, i. No, 502. 168 Bu eski talya'daki treden garip bir biimde farkl, talyann ou blgesinde kadnlarn i evirerek anayollarda dolamalar yasayla yasaklanmt, nk bunun rnlere zarar verecei varsaydrd. Pliny, Nat. Hist, xxviii., 28.

338

NOT

mantara verilir. Yine, kadnlar pamuk toplamaya baladklarnda, stla yiyerek tarlann evresinde dolar, ilk az dolusu stlac batya doru tarlaya pskrtr; toplanan ilk pamuk ky bakkalnda arlnca tuzla deitirilir, bu tuz okunur ve pamuk toplama ii bitinceye kadar evde saklanr.169 Dou Hint Adalarndan Tjumba'da, hasattan nce bir enlik yaplr. Tanrlara bir kran belirtisi olarak pirinle dolu kaplar sunulur. Bundan sonra bir hindistan cevizi aacnn dibindeki kutsal taa, kurban olarak kesilen hayvann kan serpilir; ve tanrlar iin birazck etle birlikte pirin braklr tan zerine. Aacn zerine mzraklar ve kalkanlar aslr.170 Bomeolu Dyaklar, eltik olgunla tnda bir ilk rn enlii yaparlar. Bir gong ve davul eliinde kadn rahip trenle iftliklere gider ve olgun eltikten birka demet toplar. Bunlar kye getirilir, hindistan cevizi suyunda ykanr ve bambudan bir sunan evresine braklr, bu bambudan sunak hasat enliklerinde en byk evin ortak odasnda kurulur. Sunak beyaz ve krmz uzun bayraklarla sslenir ve hurma aacnn tatl kokulu iekleri aslr zerine. len iki gn srer, bu sre iinde ky tabuludur; hi kimse ky terkedemez. Yalnzca kmes hayvanlan kesilir, gece gndz gong alnr ve dans edilir. enlik bittiinde halk rnn toplamakta zgrdr.1 7 1 Yeni eltiin llmesi btn Celebes'lerde kutlanan bir hasat enlii iin bir baka vesiledir. Dr. B.F. Matthes, 1857 Temmuzunda, lene elik eden dinsel trenlere tank olmutur. Yere iki hasr serilir, her birinin zerine bir yastk konur. Yastklardan birinin zerine erkek giysileri ve bir kl, tekineyse kadn giysileri konur. Anlaldna gre bunlarla lm atalann tems edilmesi amalanyordu. ki kukla figrn nne pirin ve su konur, zerlerine yeni eltikten salr. Ayn zamanda ailenin geriye kalan kiileri ve
169 D. C. I. Ibbetson, Outlines o f Panjab Ethnography (Kalkta, 1883), s.119. 170 Fr. Junghuhn, Die Battalnder a u f Sumatra, ii. 312. 171 Spenser St. John, Life in the Forests o f the Far East, i, 191. Tarm ilerinde uygulanan tabular hakknda bkz. a.y., i. 185; R.G. Woodthorpe, "Wild Tribes Inhabiting the so-called Naga Hills, Journ. Anthrop. Inst. xi. 71; Old New Zealand, bir Pakeha M aorili (Londra 1884), s. 103 ve dev.; R. Taylor, Te Ika a Maui; or, New Zealand and its Inhabitants2, s. 165 ve dev.; E.Trcgear, "The Maoris of New Zealand," Journ. Anthrop. Inst. xix. 110.

LK RN SUNULARI

339

lmlerin kleleri iin tabak tabak pirin konur yere. Tren de bylece biter.172 Celebes'li Minahassalar'n bir "yeni pirinci yeme" enlii vardr. Kmes hayvanlan ve domuzlar kesilir; etin bir blm pirin ve hindistan cevizi yayla birlikte tanrlar iin bir kenara ayrlr, daha sonra da yeme ve ime balar.173 Ceram'm kuzey dou sahilinde iki ky olan Kobi ve Sariputi halk ilk eltik rnn, piirilmi pirin eklinde, ttn vb. birlikte bir gnl borcu nianesi olarak atalarna sunar. Bu trene "lleri besleme" denir.174 Dou Hint Adalarndan Tenimber ve Timorlaut'ta ilk eltik rn, kmes hayvanlan ve domuzlarla birlikte matmateye sunulur. Matmate, koruyucu-ruhlar ya da ev tannlan olarak taplan atalannm ruhlardr. Bunlann atdaki bir aklktan eve girdikleri, sunulardan paylarn almak ve aileye yardm etmek iin kafataslanndaki ya da tahtadan veya fildiinden yaplma tasvirlerindeki geici yerlerini aldktan varsaylr. Ayn zamanda ku, domuz, timsah, kaplumbaa, kpekbal, vb. ekline de girerler.175 Amboina'da pirin ya da baka bir rnn haat yapddnda, yeni rnn bir ksm tanlara sunulur, bu yapdncaya kadar rahipler bunlardan yiyemez. Yeni pirincin, ya da rn neyse onun bir ksm kaynatlr, zerine hindistan cevizi st dklr, hindistan safran kantrr. Daha sonra sunu yerine gtrlr ve tannya sunulur. Bazlan tannmn nne ya da dker; eer geriye ya kalacak olursa kutsal ve ok deerli bir hazine olarak eve getirirler, bunu hastalann ve herkesin alnlanna ve gslerine srerler, yan her trl kutsamay ilettiine kesin olarak inanrlar.176 Malay kknden gelme, ama kanlan kank kabileler olan Luzon'lu Irayalar ve Catalanganlar, balca, anito ad altnda atalarnn ruhlanna tapar lar, hasatm ilk rnlerini onlara sunarlar. Anito'lsu ev tannlandrlar; bunlara zellikle kendi evlerinin yannda yaptklan minyatr evler ayrrlar.177 Fiji'li baz kabilelerde, "yam haatnn ilk rnleri, rn yn
172 B.F. Matthes, Beknopl Verslag mijner reizen in de Binnenlanden van Celebes, in de jaren 1S57 en 1861, s.S. 173 N. Graafland, De Minahassa, i. 165. 174 J.G.F. Riedel, De sluik-en kroesharige rossen tusschen Selebes en Papua, s. 107. 175 Riedel, a.g.y., s. 281, 296 ve devami. 176 Fr. Valentyn, Oud en nieuw Oost-Indien, iii. 10. 177 C. Semper, Die Philippinen und ihre Bewohner, s. 56. .

340

NOT

insanlarn kullanmna almadan nce, Nanga'da [tala evrili kutsal yerler] atalarna byk bir trenle sunulur, bu sunu yaplana kadar hi kimse yeni yam rnn tadamaz. Patatesler Byk Nanga'da stste ylr ve orada rmeye braklr. Eer saygszn biri cesaret edip de bunlar kendi mal yapacak olursa, delirmi saylr. Daha nce ad geen misyoner retmen, Nanga'y ziyaret ettiinde yabani otlar arasnda, rm sunu ynlarndan ykselen adam boyu tatl patates srgnleri grdn anlatmt bana, ilk rnlerin sunuluunda byk lenler verilir, bunlar halkn elenme zamanlardr, Nanga'mn kendisinden ou kez Mbaki ya da Hasat diye sz edilir."178 Fijinin baka blgelerinde ilk rnler ile ilgili uygulamann farkl olduu grlmektedir, nk bir baka gzlemcinin bize sylediine gre, "her zaman blgenin ba tapnanda sunulan ilk yam rnleri, szde tanrlarn kullanm iin isteniyor gibi yaplyorsa da rahiplere braklr ve onlann gelirini oluturur."179 Yeni Hebrid adalarndan biri olan Tana'da, tanrlarn genel adnn aremha yani "l bir adam" olduu or taya kt. Gm olan atalarn ruhlar halkn tanrlar arasndayd, ileri bir yaa ulam olan bakanlar, lmlerinden sonra tannlarlyor, adlaryla arlyor, eitli vesilelerle kendilerine dua edili yordu. Bunlarn yamlann ve yemi aalarnn bymesine baktklar varsaylyordu. lk rnler onlara sunuluyordu. Yeni rnden bir miktar bir tan zerine ya da bir aacn meyilli bir dal zerine, veya kaba saba geici bir sunan zerine konuyordu; bu geici sunak, bir ka sopann aa kabuu eritleriyle birbirine balanmasyla yaplan, drt aya yere aklm bir masa eklindeydi. Herkes byk bir sessizlik iinde; bakan, yce rahip roln oynuyor ve yksek sesle aadaki duay ediyordu; "Merhametli babamz! sana biraz yiyecek getirdik; ye; bunun iin de bize iyi davran." Sonra herkes baryordu. Bunlar leyin oluyordu, daha sonra da toplanm olan insanlar gece yars ya da sabaha kadar yiyor, iiyor, dans ediyordu.180 Baz Kingsmill Adalarnda, en kutsal saylan tanrya Tubueriki
178 Rahip Lorimer Fison, "Tha Nanga, or sacret stone enclosure, of Wainimaia, Fiji," Town. Anthrop. Inst. xiv. 27. 179 J. E. Erskine, Journal o f a Cruise among the Islands o f the Western Pacific, s. 252. _ 180 Turner, Samoa, s. 318 ve devam.

ILK RN SUNULARI

341

deniyordu. Ak havada dikine yerletirilmi bir metre uzunluunda, krk be santimetre geniliinde, biimsiz dz bir mercan tayla tem sil ediliyordu. evresine hindistan cevizi aacnn yapraklan balan yor, bunun da tan bykln ve boyunu artrd dnlyordu. Yapraklar hep taze kalsn diye her ay deitiriliyordu. Tannya tapn ma, tan nnde dualar tekrarlamak ve halkn kendi kullanm iin hazrlam olduu yiyecein bir ksmn oraya brakmaktan ibaretti. Gnlk yemeklerinde, enliklerde ve zellikle tanrnn ltfunu elde et mek istedikleri her zaman yapyorlard bunu. Mevsimin taze rnleri hep ona sunulurdu ilk. Her sekin ailenin byle bir ta vard, buna bir idolden ok bir aile suna gzyle baklrd.1 8 1 Aada, Pasifik adalan arasnda bir Avrupa bayrann ender olarak dalgaland gnlerde Tonga'da kutlanan bir ilk rn enliinin betimlemesini okuyacaksnz. "Inachi." Bu szck, datlm ya da datdmakta olan herhangi bir eyden bir pay ya da para anlamna gelir: fakat burada kullanld anlamyla dnya rnlerinin ya da dier yenecek eylerin kutsal reis Tooitonga'nn kiiliinde tannlara sunulan ksm demektir; bu blme ylda bir kez tatl patatesler (yam) genellikle olgun hale gelmeden nce yaplr; bu trende kullanlan yamlar dierlerinden daha erken ekilmi olanlar, sonu olarak da yam mevsiminin ilk rnleridir. Bu sununun anlam, genel olarak ulusun refah, zellikle de en nemlisi yam olan dnya nimetlerinin retimi zerinden ltuflan eksik olmasn diye tannlan korumaktr. "ok eitli trden yamn ekim zaman temmuzun son yansdr, fakat bu trende daima kullanlan caho-caho adl tr yaklak bir ay nce dikilir; her iftlikte, yukarda ad geen yamdan bir miktar yetitirmek amacyla ayrlm ve etraf itle evrilmi kk bir para toprak bulunur. Bunlar olgun duruma gelir gelmez, How [Kral] Tooitonga'ya bir haberci gnderir, yamlann inachi iin toplanma zamannn geldiini bildirir ve tren iin bir gn saptamasn ister ondan; o da genellikle ertesi gnden saymaya balayarak on gn sonrasn saptar. Trenden nceki gne kadar yaplacak zel bir
181 Horatio Hale, United States Exploring Expedition, Ethnology and Philology, s.

97.

342

NOT

hazrlk yoktur, bununla birlikte, geceleyin, arasra adalarn eitli yerlerinden (deniz kabuundan yapm) boru sesleri iitilir, tren gn yaklatka bunlar daha da sklar, yle ki, hemen hemen her iftlikten insanlar bu borular drt kez ttrr, bu sesler gecenin sessizlii iinde ho bir etki yapar, zellikle de orman ya da tepelere arpan sesin daha da byyp geriye yansd yerlerde. Trenden nceki gn patatesler topraktan karlr, pandanus trnden bitkilerin yapraklarnn i zarndan hazrlanm ve kurutulmu bir tr eritle sslenir... "Bora sesleri ada boyunca yanklanmaya baladnda gne henz batmamtr, sesler gece ilerledike daha da artar. Mooada [bakent] ve btn iftliklerde insan ve kadn seslerinin Nofo ooa tegger gnaoe, ooa gnaoe, (Dinlen, alma artk, artk alma) arkisini syledii iitilir. Gece yansna doru daha da artar bu, erkekler genellikle arknn birinci ksmn, kadnlarsa son ksmn syler: sonra drt saat sreyle diner bu sesler, gne doarken yeniden artar. Bununla birlikte yaklak saat sekize kadar hi kimsenin ana yollarda dolat grlmez, bu saatten sonra adann drt kesinden insanlarn Mooa'ya doru ilerledii, btn teki adalardan kanolarn yolcularm boaltt grlr; yle ki btn Tonga halk ark syleyerek, boru alarak karadan ve denizden yaklayormu gibi olur. Mooa'daysa genel bir hazrlk tela grlr ve iitilir; eitli blgelerden erkekler ve kadnlar, hepsi de yeni gnatoo'lm m giyinmi, krmz kordelalarla, elenklerle sslenmi, erkekler mzraklarla ve sopalarla donanm, birazdan balayacak trenin neminin farknda, deiik gruplar halinde kente girer. Her grup, iftliin ait olduu bakann ba vasalmn kollarnda dikkatle tad bir sepet iinde kendi yamn getirir. Sepetler mali'de182 (Mooada) toplanr, bazlar yamlan asma iine koyulur, her biri, iki metre uzunluunda ve on santimetre kalnlnda bir direin merkezine aslr, ilemler orada bulunan matabooleler183 tarafndan dzenlenir. Yamlann hepsi aslnca, her direk ard arda yryen iki adam tarafndan tanr,
182 Mali "genellikle byk bir evin ya da halk trenlerinin balca yaplma yeri olan bakann mezarnn nnde bir yerdir." Mariner, Tonga Islands, Vocabulary. 183 Mataboole "bakanlann ya da soylularn hemen altndaki bir rtbe"dir.

LK RN SUNULARI

343

krmz kordelalarla ssl yamlar araiannda sarkmaktadr. Alay son Tooitonga'nm mezanna doru yrmeye balar (bu mezar genellikle evrededir, ya da onun ailesinden birinin mezar da bu ii grr), erkekler tek sra halinde yrr, her ikisinden biri yam tayarak yava ve ll admlarla ilerlerler, ykleri sanki ok arm gibi her admda yklr gibi yaparlar. Bu arada bakanlar ve mataboole'lar, balan ne eik, elleri nlerinde kavumu, mezarn nnde yarm daire eklinde yer almtr." Daha sonra alay mezarn evresinde iki kez byk bir ember zerinde dolard, borular alar, adamlar ark sylerdi. Daha sonra hl direklerde asl duran yamlar mezarn nne braklrd, tayclar ise onlarn yannda yere otururdu. O zaman; Tooitonga'nm mataboole'lannan biri genel olarak tanrlara seslenirdi, daha sonra da zellikle son Tooitonga'nm ve dierlerinin adlarm anard. Bylesine gzel bir hasatla topra dllendirdikleri iin ilahi cmertliklerinden tr onlara dua eder, iyiliklerinin gelecekte de srmesi iin yakanrd. Bitirdiinde, adamlar ayaa kalkar ve yeniden srtlarlard yklerini, mezarn evresinde iki kez dndkten sonra eskisi gibi borularn alarak ve ark syleyerek yeniden m ali ye yrrlerdi. Bakanlar ve mataboolelar yamlann yeniden brakld ayn yere giderlerdi arkalarndan. Burada byk bir ember halinde yere oturur Tooitonga onlara bakanlk ederdi. Daha sonra Inachi'nin bir ksmn oluturan teki mallar; kurutulmu balk, hasr, vb. ortaya karlr, araiannda bltrlrd. Yaklak drtte biri tanrlara balanrd, bunlan da rahipler alrd; yaklak yans krala derdi; kalanysa Tooitonga'ya aitti. Inachi'yi oluturan mallar gtrldkten sonra grup cava imeye oturur, bir mataboole onlara seslenerek, dinsel trenler yapmay ve bakanlara saygy srdrrlerse tannlann kendilerini koruyacan, onlara uzun bir mr vereceini sylerdi.184 Samoa'llar ilk rnleri, ruhlara (aitus) ve bakanlara sunarlard.185 rnein, tanns ylan bal eklinde olan bir aile taro iftliklerinin ilk
184 W. Mariner, Account o f the Natives o f the Tonga Islands (Londra. 1818), ii. 196-203. 185 Ch. Wilkes, Narrative o f the United States Exploring Expedition, ii. 133.

344

NOT

rnlerini ylan balna sunard.186 Tahi'de "kylarnda belirli zamanlarda yakalanan ilk balklar, kutsal olarak baklan birtakm e yayla birlikte sunaa gtrlrd. Aalarnn ya da bahelerinin ilk rnleri de, tanrnn byle bir kran belirtisi grmedii topran sa hibine ya da iletenine lm getireceine inanld iin, domuz, k pek ve kmes hayvanlarndan oluan mallarnn bir ksmyla birlikte taumaha yaplr ya da tanrya sunulurdu."187 Toplum Adalan'ndan biri olan Huahine'de ilk rnler tanr Taniye sunulurdu. Yoksul birininse ilk nce toplanm rnlerden iki tane ya da herhangi bir ey getirmesi beklenirdi; rnein raatira on tane, bakanlar ve prenslerse, rtbe ve zenginliklerine gre daha fazla getirmek zorundayd. rnleri tapnaa getirirler, orada "Al, Tani, sana yiyecek bir eyler getirdim" diyerek yere atarlard.188 Dou Adalar oturanlarnn ba tannlan Make-Make ve Haua idi. Topraktan elde ettikleri ilk rnleri bunlara sunarlard.189 Maoriler arasnda, ilk yam rnlerinin, yam tanrs Kon go'nun olu Pani'ye sunuluu kutsal bir ayindi.190 Eski PrusyalIlarn ilk rnlerini ve tuttuklar ilk balklan tann Curchoya sunduklan sylenmektedir, ama bu ifade kukuludur.19 1 Romallar ilk rn baaklann Ceres'e, yeni araplannm ilkini Liber'e sunard; rahipler bu sunulan yapmadan nce halk ilk rn yiyemez, ilk arab iemezdi.192 Aa Missisipide yaayan bir Kzlderili kabilesi olan Natchez lerin ba ayini, Hasat enlii ya da Yeni Ate enliiydi. enlik zaman yaklatnda, bir tellal kyleri dolar, halka, yeni kaplann, yeni giysilerini hazrlamalann, evlerini temizlemelerini, eski tahl larn, eski giysilerini, eski kaplarn ortak bir atete yakmalarn haber verirdi. Sululann balandn da iln ederdi. Ertesi gn tekrar grnr, gn oru tutmalarn, btn zevklerden el ekmelerini ve
186 Turner, Samoa, s. 70 ve devam. 187 Ellis, Polynesian Researches, i. 350. 188 Tyerman ve Bernet, Journal ofVoyages and Travels, i. 284. 189 Geiseier, Die Oester-Insel (Berlin, 1883), s.31. 190 E. Tregear, "The Maoris of New Zealand," Journ. Anthrop. Inst. xix. 110. 191 Hatknoch, Alt und neues Preussen, s. 161; a.y., Dissertationes historicae de variis rebus Prussicis, s. 163 (Dusburg'un Chronicon Prussiae basmna ek). Kar. W. Mannhardt, Die Korndmonen, s. 27. 192 Festus, s.v. sacrima, s. 319, Mller basm; Pliny, Nat. Hist, xviii. 8.

LK RN SUNULARI

345

arnmak iin illar kullanmalarn duyururdu. Bunun zerine herkes, "kan kk" diye adlandrlan bir kkten kardklar birka damlay ierdi. Bu, bir tr sinir otundan karlm krmz bir ikiydi, iddetli bir kusturucu etki yapard. gnlk orucu sessizlik iinde geirirdi insanlar. Bunun sonunda tellal enliin ertesi gn balayacan duyururdu. Ertesi sabah, gkyz aydnlanmaya balar balamaz halk drt bir yandan Gne tapmana doru akn akn gelirdi. Tapnak, biri douya, biri de batya alan iki kapl byk bir yapyd. O sabah tapnan dou kaps ak tutulurdu. Dou kapsnn karsnda, doan gnein ilk nlarn alacak ekilde kurulmu bir sunak vard. Sunan zerinde chouchouachann (kk bir keseli hayvan) bir tasviri dururdu; onun sanda bir ngrakl ylan, solundaysa bir ufak maymun tasviri dururdu. Bu tasvirlerin nnde mee kabuundan bir ate devaml olarak yanard. Ancak ylda bir kez, Hasat enlii ari fesinde bu kutsal atein sndrlmesine izin vard. Sunan sanda, "bu kutsal sabah"ta, unvann atalar Gneten alan byk reis durur du. Sunan solunda da kars dururdu. Bunlarn evresindeyse, rtbelerine gre, sava bakanlan, kabile reisleri, habercer ve gen yiitler toplanm olurdu. Sunan nnde bir merkezli halkalar eklinde istiflenmi kuru kam ynlar dururdu. Tapnan eiinde ayakta duran yce rahip gzlerini dou ufkuna dikmi olurdu. enlie bakanlk etmeden nce Mississippi nehrine kez dalm olmas zorunluydu. Elinde, byl szler mrldanrken ar ar birbirine srtp durduu iki kuru odun paras olurdu. Yannda tapmaktan iki yardmc bir tr kara erbetle dolu iki kap tutard. Btn kadnlar, tapman kapsnda srtlan douya dnk, her biri bir eliyle iki ulu kazmalanna yaslanarak, teki eliyle ocuklann tutarak byk bir yanm ember eklinde dururdu. Rahip douda gittike artan dikkatle seyrederken kalabalk arasnda derin bir sessizlik egemen olurdu. afan yaylan ateten nlar halinde fkrmaya balar balamaz, rahip elinde tuttuu odun paralarm daha

346

NOT

hzl srtmeye balard birbirine; gnein burcunun st ucu ufkun zerinde grnd anda odunlardan ate de akm olur ve kav iinde yakalanrd. Ayn anda tapnan dndaki kadnlar yzlerini gnee dner ve ocuklarn ve kazmalarn doan gnee kar kaldrrlard. Byk ef ve kars o anda kara ikiyi ierdi. Rahipler kuru kamlardan yaplma emberi tututururdu; ate, sunan zerindeki mee kabuu ynna konur, ve btn kyn ocaklar bu kutsal atele yeniden tututurulurdu. Kam emberi daha yanp yok olmadan efin kars tapnaktan ileri kar ve kadnlarn bana geerek alay halinde hasat tarlalarna yrrd, erkeklerin onlar oraya kadar izlemesine izin verilmezdi. lk msr demetlerini toplar ve balarnda tayarak tapmaa dnerlerdi. Demetlerden birazn yce rahibe sunarlar, rahip de bunlar sunaa kordu. Kalann, akamleyin yenecek olan mayasz ekmei piirmekte kullanrlard. imdi tapman dou kaps kapatlr, bat kaps alrd. Gn bitmeye yakn kalabalk bir kez daha, bu kez bat kapsnda tapmakta toplanrd, orada byk bir yarm ay olutururlar, borular batya evrilirdi. Mayasz ekmek yukar kaldrlr ve batmakta olan gnee sunulurdu, bir papaz kaybolmakta olan a dua olan bir ilahi okurdu. Karanlk ktnde btn ovada ateler parldard, evresinde insanlar len ekerdi kendilerine; gecenin sessizliini mzik ve elence sesleri bozard.193
193 Chateaubriand, Voyage en Amrique s. 130-136 (Michel Lvy, Paris. 1870). Chateaubriand'm betimlemesi belki de benim izleyemediim daha nceki yklere dayanyor. Bununla birlikte, karlatrn; Le Petit, "Relation des Natchez," Recueil de voiages au Nord'da, ix. 13 ve dev. (Amsterdam basm); De Tonti, "Relation de la Louisiane et du Mississippi," a.y. v. 122; Charlevoix, Histoire, de la Nouvelle France, vi. 183; Lettres difiantes et curieuses, vii. 18 ve devam.

BR LKRNEK VE KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

John B. Vickery

RAYMOND CHANDLER'N dedektif yklerinde, Harper dll romanlarda (Frank Norris'in Tower in the West'inde), ve amzn daha nemli yaptlarnda olduu kadar Devil by the Tail ya da The City o f Trembling Leaves gibi ikinci dereceden ciddi yk ve romanlarda da kendini gsterdii gibi, sanrm, Altn D aim etki alanm hi kimse yadsyamaz. Altn Dal, Ingiliz dilinde ilkel yaam en kapsaml biimde ele alan bir yapt olmakla kalmayp, gnmz yaznnn mit ve ayine duyduu byk ilginin gerisinde yatan bir yapttr da. Ama Frazer'm bu klasik yaptnn, Profesr Buckley'in szleriyle sylersek, "bir yirminci yzyl yaznnn ana mit ve simgeleri iin neredeyse tkenmez bir kaynak durumuna geliinin1 nedenleri bu denli ak olmayabilir. Aslnda bu nedenler ksmen olgusal, ksmen tarihsel, ksmen de yaznsaldr. Olgusal nedenler derken, hem Altn Dal'da. hem de on dokuzuncu yzyln sonuyla yirminci yzyln banda fikir ortamnn derinindeki kavramlar anlatmak istiyorum. Hem Altn D a f da hem de szn ettiimiz ada bu kavramlarn hareketleri, balca noktalan aklcdk, verimlilik, manta aykmlk ve ksrlk olan bir alanla snrlyd. Amlanan ana konular [zellikle yeni olmasa bile sesuyumiu (alliterative) bir l olan] cinsellik, boinan ve hayatta kalma idi.2 Frazerm, ilkel tapmlann phallic doasn apayn tarihlendirii
1 Jerome H. Buckley, T h e V ic to ria n T e m p e r (Cambridge, Mass.: Harvard Univer sity Press, 1951), s. 245. 2 Sex , s u p e r s titio n ve s u r v iv a l szckleri arasndaki ses uyumundan sz ediliyor burada. e v .

348

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

kabul etsin ya da etmesin Freud'un, ada insann cinsel itilen hakkndaki zmlemesinin antropolojideki edeeriydi. Frazer'n belirttii gibi, "cinsel igdnn rkmzn dinsel bilincini biimlendiri" (VII, viii)3 tarz her ikisinin de ilgisini ekiyordu. Frazer bilind kuramlanna pek gvenmiyor, Freud'u okumay inatla reddediyorsa da, yirminci yzyln, insan bilincinin dzeylerini ve biimlerini dzenleme almalarna katkda bulunuyordu. Altn Dal, Khince ngr, amanca kendinden gemeler, kitle psikolojisi konulannda zgn dramatik zmleme ve dncenin saduyusal kategorilerini yadsma rnekleriyle doludur. Varlk ve Yokluk gibi Altn Dal da psikolojiyi ve somut kurgu (fiction) olayn birbiriyle kaynatrr, ama son derece okunabilir bir biimde. Frazer, bu zihinsel grnglerden, an ynlendirici, besleyici teki zihinleriyle, Marx ve Darwinle benzerliklerini ortaya koyan anahtar kavramlar karmtr. lkel toplumun ekonomik boyutlarn, gerek karmakl iinde hibir zaman gerekten yakalayamamsa da, din, ynetim, zel mlkiyet ve evlenme gibi insani kurumlar hakknda temel bir olguyu tanyabilmitir. Altn Da !'da st rtl olarak, Ruhun Grm'indeyse daha ak olarak, insann eylemlerinin neden ve kamtlannn, ileri srdklerinden tamamen ayn eyler olduunu gsterir. Marx gibi o da, kurumlann ilevsel karakterini uygulamac (pragmatik) ve boinansal glerin rn olarak zmler. Bu iki insan arasndaki farkllklar byk olmasna karn, yine de bugn iinde bulunduumuz elverili konumdan, onlann kendi zamanlarn etkileyilerindeki benzerlikleri grebiliriz. Her ikisi de, byk bir kant birikimiyle, okurlarna, o. gne kadar insanolu ve onun tarihi zerine dnlen eylerin kesinlikle ne kadannn artk gvenilir eyler olmadn gstermitir. Ve bundan da fazlasn. Her ikisi de bir yanlmann aklamasn, bir boinan, kendini-bytme ve tarihsel zorunluluk karmaas iinde bulmutur.
3 S ir James Frazer, A ltn D a l, 3.basm. (Londra: Mac Mian, 1911-1915.) Frazer'dan alntlar metinde bu basmn cilt ve sayfa numaralaryla gsterilmitir. [Yazana szn ettii basm, A ltn D a i m 1890 tarihinde yaplan ve Trkeye de evrilen bkz. A ltn D a l, Payel Yaynlar, Aralk 1991 iki ciltlik ilk basm deil, daha sonra Frazer tarafndan geniletilerek 12 cilde karlan basmdr. Bu nedenle cilt ve sayfa numaralan bizdeki eviriye haliyle uymamaktadr. e v .j

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

349

Bu kavramlarn Freud, Marx ve Frazer iin birok ynden nemli olmasna karn, gerekten yaamsal nemde olan konu ve kavram, Victory a anda ortaya atlm, benzersiz bir zenginlik ve eitlilikle yirminci yzylda yaama sokulmu "hayatta kalma savam" kavra m idi. Darwin, Freud ve Marx konuyu biyolojik, psikolojik ve sosyo ekonomik terimlerle erevelerken, Frazer mit ve gereklik konusun da kendi diyalektiini gelitirmitir. Onun ilkel uyruklar iin hayatta kalma savam iki kat nemlidir. Bir yandan, dman kabile ya da uluslardan gelen saldrlarn; ekonomik gereksinimler, toplumsal gelenekler ve dinsel istekler yoluyla basksn kurmu yneticilere ek olarak kuraklk ve alk gibi zel durumlarn hazrlad genel bir Darwinci ve Marks grnm var. te yandansa, bu savamda, mitler ve tanrlar gibi psikolojik izdmlerin Freudu boyutu diye adlandrlabilecek ey de belirgin ekilde kendini gsteriyor. Frazer'n eskil halk, kutsal yardm sylenceleri, kusursuz yaplnca dmanlan yenen ve dolaysyla insann hayatta kalmasn salayan ayinler yo luyla hayatta kalmaya alr. Aslnda, Frazer "yeniden retim yetileri, trlerin korunmas iin besleyici olan eylerden daha az temel de ildir," derken kendisinin de ortaya koyduu gibi Marx ya da Darwin ile Freud'un d ve i dnyalar arasnda araclk etmektedir. Byle yapmakla da, ada yazn iin tkenmez olduu kadar ada yaam iin de zorlayc temalar olan birey ve topran, insann canl kala bilmek uruna verdii sonsuz kavgann ikiz oda olduunu gsterir. Folklora ve kyl dncesine duyduu ilgiyle Hardy; yabanc bir kltr ve iklimin insan zerindeki etkisini kefeden Kipling ve Con rad; ak kltrel farkllklar altndaki insani yaknlklar duyumsam ve ilk bakta garip ve barbarc grnen tre ve inanlarn anla labilirlii zerinde durmu olan T.E. Lawrence ve Cunninghame Gra ham gibi yaratc sanatlar, Frazer'm dncelerine nceden hazrlklydlar. Fakat bunun da tesinde, Frazer'n gerelerinin ou, yazariann, allmadk bir balamda verilmi ve yeni bir adan yak lalan eylere duyduklar ilgiyle de uyuuyordu. rnein, Joyce'un baz figr ve yaantlarn inceden inceye uyumlanna ve yinelen melerine kar duyduu hayranlk gibi, Eliot'n ve Miss Sitwell'in din

350

BlR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

sel itiye ve onun kaynaklanna duyduklan ilgi de Altn D a! da sonsuz besin kaynaklan buluyordu. Ayn ey, Yeats'in ve Charles Williams'm byye duyduklan ilgi iin; Robert Graves'in grnte amasz ayinlere ve yklere aklc aklamalar bulma eilimi iin; Lawrencen cinsel tepileri aka tanmadaki sran iin de geerlidir.
Altn Dal'm karanlk ve garip ierii tek bana dikkatleri eki yordu, ama Frazer'n kitab tarihsel bakmdan ok uygun bir zamanda yaymlanmam olsayd, yazn zerinde bu denli byk bir etki yarata mayacakt belki de. nk bir kez, geriye, en azndan on sekizinci yzyla kadar uzanan uzun bir geliim izgisinde konu ve yntem biri kimini belirliyordu. (Frazern akl hocas ve dostu William Robertson Smith, Cambridge karlatrmal din okulunun, John Spencer ve onun 1685 tarihli De Legibus Hebraeorum Rituabilus et earum Rationibusuyla baladn sylemekteydi.) Frazer'n din, mit, tapm ve ayi nin doasna ve karlkl ilikilerine olan ilgisi. Hume, Herder, Hey ne, Creuzer, Mannhardt, Tylor ve Robertson Smith gibi insanlann amalannm bir devam idi. Ayn ekilde, btn yaam boyunca bal kald kardatrma yntemi birok kiinin, zellikle de Lafitau, Montesquieu, de Brosses, Pitt-Rivers, Maine, Darwin ve Tylor'n ortak rnyd. Yani Altn Dal, kendi z deerlerinden baka, yeni bir hareketin kuruluundan ok bir antropoloji okulunun geliimini temsil ediyordu. nk evrimci denen okul 1860'lar gibi erken bir tarihte ortaya km, en byk etkisini de yaklak 1910da, Frazerin klasi inin nc basmnn kt tarihte gstermiti. En tam biimiyle ortaya ktnda, Altn Dal, konusuna, yntemine ve dnce yapsna nceden hazrlkl bir okuyucu kitlesi bulmakla kalmam, ayn zamanda Franz Boas'n, tm antropoloji alanna gerekten u ya da bu yoldan egemen olacak olan, ve tam etkisini 1925 civannda gstermi olan grlerinin altnda kalp ezilme tehlikesini de atlatmtr.

erik ve yayn tarihi Altn D alm yazn zerindeki etkisi iin nemli olmakla birlikte, yantlanmam bir soruyla kar karyayz yine de. ada ngiliz ve Amerikan yaznm ekillendiren, neden, atropoloji ve karlatrmal din alanlarnda herhangi bir yapt deil de

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

351

Frazer'n almas olmutur? rnein, neden, ayn lde ansiklo pedik ve ayn lde eskil bilgiyle dolu ciltler olan L.R. Famell'in The Cults o f the Greek States (Yunan Devletleri Tapmlan) ya da A.B. Cook'n Zeus'u yazn dnyasnda ayn trden bir konum kazan mamtr? Her kitabn da ierii birbirinin hemen hemen aynyd ve her de yaklak ayn on yl iinde yaymlanm. O zaman, aklama, benim yaznsal neden dediim eyde yatyor olmal. Aslnda bu nedenin birbiriyle ilikili ana yn var: Altn Dal 'm biemi, yaps ve tr. Bunlar aklk, belirginlik asndan giderek azalan bir sra iinde bulunduklar iin, ilkiyle balayp, Frazern bieminin kitabn yazn sal nemine katkda bulunduunu syleyeceim. Latinceden alnma bir syleyi, birbiri ardndan sralanan tmcelerin yerinde kullanm, gl ve etkili bitiler, srekli meksemelerin kullanl biimi, uygun antrmalar, paragraflarn rahat gelitirimi, btn bunlar Altn Dal i, yce biemin, Sir Herbert Readn ngiliz dzyazsnn ana gelenei dedii4 eyin grkemle srdrlen bir rnei olarak ne karyor. Ve yirminci yzyln aka egemen biemi olmamasma karn, Frazern kendisinin de "bir insanlk destan"5 dedii bu alma iin tek uygun szbilim (retoric) tarzdr bu. T.S. Eliot, Frazer "ok byk bir sanat ustas" olarak tanmlarken6, Frazern kitaplarn "biimleri de zleri kadar deerli"7 yaptlar arasnda sayan Edmund Gosseyle ayn yarg y paylayordu. Ve "ller"in ayrntl ve karmak szck kalplan ya da Finnegans Wakein dokunakl sonu, Sir Osbert Sitwellin parlak ve acelesiz anlatm, ya da onun kardei Sacheverellin gezi yklerini ycelten parlak ssleri anmsanacak olursa, bunlarla Altn Dal arasn da ortak pek ok eyin bulunduu aka grlebilir. Ayn ekilde, T.S. Eliotm en gzel dzyazs, Frazern yapnda bulduu ayn nite lii: geici olanla kesin olann dikkatle ayarlanm birleimini ortaya kor. Gerekten de, Mr. Eot, Frazer, ruhun yaamnn ektii aclar
4 Herbert Read. E n g lish P r o s e S ty le (New York: Pantheon Books, 1952) s. 186, 191-193. 5 Frazer'm zel sekreteri R.A.Downie'nin alnts, J a m e s G e o r g e F r a z e r a (Lon dra: Watts and Co., 1940), s. 21. 6 T.S. Eliot, "A Prediction in Regard to Three English Authors, V a n ity F a ir , XXXI, & (February, 1924), 29, 98. 7 Dovnienin alnts (bkz. Not 5), s. 110.

352

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

la titreyen bir ritmi olan, daha zayf ve daha yanlsamasz bir duyar la sahip bir yazar olarak Shaw'dan ve Hardyden ayrrken, kendi sanatyla yaknlklar daha amaz hale gelir. Ayrca, Altn D a i da, yirminci yzylda birok yazarn dikkate deer bir erdem ve ada biemin bir temel ta olarak savunuculu unu yapt bir baka nitelik daha var. Yalnzca ok bilinen adlan sayacak olursak T.S. Eliot, Ezra Pound, H.D. ve Ernest Heming way, her biri kendi bildikleri tarzda, somutluun nemini, d dnyay grsel bir varlk olarak duygularla alglanabilir btn dolaymszl ile vermenin nemini vurgulamlardr. Bir tr Locku eretileme yoluyla, grsel ve entelektel akl tanmlama eiliminde olmu lardr. rnein, Pound, Frazer'n, "anlamn szckler iine sokulmas sanat"* (italikler kendisinin) bakmndan olduu kadar "ada ak dnme" bakmndan da nemi zerinde srarla durdu. Frazern da "ssl yaz"ya ve basmakalp betimlemelere fazlaca dkn olduunu hissedebilmi olmalan gerekirken, onun l Deniz yalanndaki lle ya da Ibreezin bahemsi blgeleriyle ilgili imgelerini nasl olup da vmemezlik edebildiklerini anlamak g:
Ibreez'in kendisi, meyva aalar, ceviz aalar ve asmalardan bir yeilliin glgesi altna gizlenmitir. Kzl kayalardan byk yarlarn evreledii derin bir vadinin aznda durur... Okayc serin havas, yeillik rts, tertemiz buz gioi sularyla grkemli dereleri yazn yakc scanda ne gzel eydir ve gz alabildiine uzanan verimli toprayla vadi, pekl bu antla tanrya balln ve krann snamak isteyen eskil bir prensin ya da yce rahibin oturma yeri olabilirdi. Krallara ya da rahiplere layk bu yer pekl, bugn meyva aalarnn ve ceviz, kavak, st, dut ve mee korularyla dolu yeilliklerin arasnda yok olup gitmekte olan Cybistra da, ada Ereli'de olabilirdi. Buras bir ku cenneti. Ard kuu ve blbl, avaz kt kadar ter, ht ht kuu sorgucunu sallar, parlak tyl
8 Ezra Pound, L ite r a r y E s s a y s (Norfolk, Conn.: New Directions, 1954), s. 32. Soyut dnmeye Frazern katks genellikle hafife alnyor, fakat Gilbert Ryle son gnlerde onun yaptlarnn, yirminci yzyl felsefesinin "kuramsal karmaklna' bir uyan olduunu ileri sm ektedir. Bkz. T h e R e v o lu tio n in P h ilo s o p h y (Londra, 1956), s. 3.

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

353

aakakanlar daldan dala rpnr, krlanglarn yzlercesi birden bir lkta ok gibi atlr havann iine. Ama biraz tede, kaynaklarn ve derelerin yararl etki alann geince, her ey bir ren yazn byk bataklklarn ve geni tuz alanlarnn bld kra bir bozkr, kn artan gne ssyla kuruduka havaya zehirli stma soluyan alabildiine geni bir durgun su tabakas. Batya doru, mavilikler iinde yi tene kadar, ya da ta uzaklarda, gneli havalarda, zerinde kadife yumuaklnda erguvan rengi bulutlarn dinlendii sivri ulu volkanik- sradalarla snrlamncaya kadar gz alabildiine uzanan kasvetli Lycaonian dzl: plak, aasz ve ssz... (V, 121-123).

Frazer, ince derin ve dolaysz bir etki yaratan dilin imgeli kul lanmna, imgeciler ve gerekiler kadar kesin ayrntlar koyar. T.S. Eliot'm orak lke'de bunlardan yararlam, yukarda verdiimiz bozkr ve bahe imgelerinin yaratt etkilerin pek de azmsanacak gibi olmadn gsteriyor. Frazerm Altn Dal'dak biemi, Gibbon'mkiyle bir dzeye konacak gerek bir yaznsal baarysa, onun yapsyla acl yaznn byk yaptlar arasnda daha da yatan balar bulunabilir. nk Altn Dal ilk bakta on dokuzuncu yzyl tarznda, ulara kapal, arbal bir anlatm gibi grnyorsa da, biimde denemeler yap maya hevesli sanatlar ekebilecek yapsal zellikler de tamak tadr. Frazer, anlatt eylerde titizlikle mantksal ve sistematik bir dzenlemeden bilerek kanm, bunun yerine "okuyucuyu ekecek daha artistik bir kalp" (I, viii) semitir. Bundan dolay da kitaba Nemi rahibi ve ayinleriyle balar, nk bunlar, kendi balarna fazla nemli olmasa bile, daha nemli ve daha karmak len tanrlar ko nusu sunulduunda ve ilevleri kefedildiinde gizleri giderek, aydn lanacak olan eylem ve inanlara basit ve kolaylkla kavranabilen imgeler salarlar. Sonu olarak, Altn Dal'm biimi kesin bir sonat biimine benzetilmektedir.9 Dorudan bir kaynak olarak bunu tartmak yararsz ise de, burada T.S. Eliot'm Drt Kuartet1 te , Conrad Aiken'in The Divine Pilgrim'da, James Joycem Finnegans Wake'te
9 H.N.Brailsford, "The Golden Bough, T h e N e w S ta te s m a n a n d th e N a tio n , XXI (May 17. 1941), 502.

354

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

(zellikle II. Kitap, iv. Blm), Thomas Mann'n Doctor Faustusta, ve Edith Sitwell'in Faade'a ve Bucolic Comedies'in baz yerlerinde mzikal biime gsterdikleri ilgiyle koutluu belirtmeden gee meyeceiz. Bununla birlikte Frazerm kendisi de kitabn bir ressam gzyle dnrd. Nemi rahibinin "tablonun en nnde" durduu, oysa geri plann rahip-krallar, gnah keileri, len tanrlar, bycler ve bereket tanrlar kalabal ile dolu olduunu sylyor (I, viii). Gerekten de, Frazer bir anlamda, tpk Yeats gibi, sonularm kendi tarznda geli tirir ve anlamlarn yorumlarken gerek bir ressamn drtleri altnda yazyor. Frazer'a gre Tumerm Nemi tablosunun btn gzellii, ancak Macaulay'm Nemi ayinini iirsel anlat aklandnda hissedilebilir. rnein, Altn Dal 'n i kapandaki resim ve balang tanml (epigraph) onun ana temasm kapsyor. Kitabndan, "y lankavi d izgiler", ve onun "deiken k ve glgelerle oynay" gibi terimlerle sz etmesinde10, ya da daha ilk sayfasnda okuyucu larn, kafalarnda Nemi'nin "eksiksiz bir resmini" oluturmaya ar masnda (1,1) alacak bir ey yoktur. Yeats ve Auden gibi, resimselle szeli birbirinin karsna karr ve bylelikle birbirlerini aydnlat malarm salar, Eliot, Pound ve Wyndham Lewis gibi, sanatnn gr me ilkesini yazna tar; Lawrence ve Virginia Woolf gibi, yaratrken bile nesnedeki ve konumdaki cokusal titreimleri dnr. Bunlarn nda, rahmetli Profesr Chew'in Altn D a h Saint Antony'nn grd hayale benzetmesi de, Frazer'n imge ve figrlerini Brueghel'in ve Bosch'un karabasanms fantezilere benzetmesi de artmaz bizi.1 1 Frazer'n incelemesiyle acl iir ve dzyaz arasndaki mziksel ve resimsel benzerlikler, arpc ve esinlendirici de olsa, temelde rneksemeler ve kout geliim izgileridir. Bunlarn en belirgin ekilde gsterdii ey, Frazer'n yap tekniklerinin, yirminci yzyln byk sanatlarndan bazlarnn tekniklerini ne derece sezdirdiidir. Etki sorunu sz konusu olacak olursa hemen her zaman bilin eiinin
10 Downie'nin alnts, s. 21. (Bkz. not, 4.) 11 S.C. Chew, "Nemi and the Golden Bough," N o r th A m e ric a n R e v ie w , CCXVIII

(1923), 816.

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

355

altnda alr. Altn Dal'in ekici yanlarnn ksmi bir aklamas kadar, biraz daha gl bir etki durumu, onun zamandizinsel olmayan anlatm ynteminde aranmaldr. Bu yntem sonuta, yaps acl yazn karakterize eden ou bulu ve ustalkla ekillenen bir yapt karr ortaya. Altn Dal'm makroskobik biimine hangi ad verece imizi dnn. Karmzda, gerelerini tematik olarak sralayan, ok geni bir konuyla uraan; birbiriyle elien kant ve sahneleri dra matik amalarla yanyana sralayan; bak asn dolayl ve apraz yollardan ortaya koyan; insani yaany, tekrarlayan yaanlann bir ak olarak gren; tekrar ve deiik yollardan yinelemeyi entelektel olduu kadar cokusal aralar olarak da kullanan; grnte snrl ve basit eylemlerden insanlk tarihine ait simgesel somut rnekler ka ran; ve birbirinden apayr o kadar ok sayda olay ve konudan, karma k bir antrmalar ayla, anlatmda geriye ve ileriye gndermelerle birlemi bir btn yaratan bir yapt duruyor. teki yardmc etmen leri hi yadsmaksmn, Altn D alm ayn zamanda, ok gereki bir l kullanarak, acl yaznn yapsndan ve biiminden sorumlu olduu hakl olarak ileri srlebilir. orak lke'de, Kantolarda, Kprde ve Patterson'da gerecin tematik sralanmas, zc grngeler (perspectives), panoramik tarama, derin olanla nemsizin, dokunaklyla garip olann birbirine kartrlmas, Altn Dal'da kullanlan tekniklerin ayndr. Ayn ekil de, Frazer gibi ada yaznn da, bak asn nasl, ak ak bildir me yerine ayrntlarn seimi ve olaylarn dzenlenmesi yoluyla ver diini grmek iin Joyce'u dnmek yeter. Bu tekniin gerisinde yatan ve genellikle Joyce ve Eliot'ta birlikte ileyen sanat nesnellii (impersonality) retisi, kopuk kopuk meksemesini (analogie) Frazer'm sakin, yan tutmayan, akademik soukkanllnda bulur. Frazer bu yolla btn insanlk tarihini gzleyip zetleyebilmi, kendi kuramlarnn ykldn tam bir sknetle gzlerken bunu hesapsz bir lgnln belgesi olarak grebilmitir. acl yaznn yaam, tarih ve kltr konusunda evrim (cyclic) kuramlarna ne lde kapld daha da arpc bir gerektir. Hem A Vision hem de Finnegans Wake bu kavram titiz bir dikkatle ve ayrnt

356

BR KAYNAK OLARAK A LTIN D AL

zenginliiyle yceltir; tpk yldz, bitki ve insan dnyalarn bir doma, gelime, lm ve yeniden canlanma modelinde birbirine ba lamakla kalmayp, konuyu balad yerde, yani Nemi'deki kutsal koruda bitiren Altn Dal'da yapt gibi. Frazer bu modeli izlerken, olgularn tekrar, varsaymlarn ve karsamalarn yinelenmesi btn leyici bir rol oynar. Bunun sonucu, gzden yitme tehlikesinde olan noktalar yalnzca anmsatlmakla kalnmaz, ayn zamanda okuyucuda bunlarn ok anlaml olduu, zerinde uzun uzun durulmay, dnl meyi hakettikleri duygusunu da uyandrr. Lawrence, hi kukusuz gnnn roman yazma sreci karsndaki zel ve bireysel bir davra nn rn de olsa, The Rainbow ve The Plumed gibi romanlarnn nerdeyse bir ayindeymi gibi yinelenen pasajlarnda ayn trden bir etki yaratr. Joyce ve Eliot gibi Lawrence da insann yaamn sradan ve geleneksel eylemlerde simgesel olarak temsil ediliyor bulur. Hasat, sevime, bakalarnn gnahlarn tama ve gnlk yaamn sradan ilerini yapma, Frazer iin olduu gibi onlar iin de, yaamn z diye kabul edilen eyi farkl ekillerde yanstr. Ve orak lke, Ulysses, Finnegans Wake, The Anathemata gibi yaptlar, bu karmak z ilet mek iin, tpk Altn Dal gibi, btn zamanlarn adaln devaml olarak vurgulayan ok sayda apraz-gndermeler ve antrmalar dizisine dayanr byk lde. Altn Dal ile acl yazn arasndaki biemsel ve yapsal yakn lklardan belli ki, Frazerm yapt dorudan taklit edilmediyse, bilinli olarak bir kaynak gibi kullamlmadysa bile, ortaya koyduu imgelem ve teknikten dolay yaratc sanatlar zerinde yine de bir etki yap mt. Bu noktadan baklnca. Altn D a t m. baarsnda benim yaznsal neden dediim son ey grnr duruma gelecektir. nk Famell ya da Cook, Miss Harrison, Crawley ya da Hartland'dan ok Frazer'm, karlatrmal din aratrmalarnn yazna tanmasnda nasl ve niin nclk ettii kabaca akland halde, Frazer'm yapdan arasnda Altn Dal'm niin daha stn bir yer tuttuu sorusu hl ortada duru yor. Bunun yant onun trnde ya da yazn tarznda yatyor, nk aslnda bu yapt olgularn bir zeti olmaktan ok anlatmn nesnel aratrma biimi iinde bulmu dev bir aran romansdr. Altn D al'm yazn zerindeki etkisinin rastlantsal deil de zorunlu ve kanlmaz

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

357

olduunu ortaya koyan da, temelde trnn ilk tipi olduu dncesi dir. Onun ilk sayfalarn Folklore in the Old Testament, The Fear o f the Dead in Primitive Religion, ya da Myths o f the Origin o f Fi re12'nkilerle karlatrmamz, ilkinde kopuk kopuk yazmdan ok daha fazla bir ey olduunu gstermeye yetecektir. Adn verdiimiz bu son yaptlar hi vakit geirmeden ve cansz, yavan bir dille konunun iine dalar;
Incil'i dikkatle okuyanlar, Genesisin birinci ve ikinci blm lerinde kaytl, insann yaratlyla ilgili iki yk arasndaki arpc uyumsuzluun farkna varmamazlk edemez. (FOT) insanlar genellikle bilinli varlklarnn lmle son bulmaya cana, belirsiz bir sre ya da sonsuza kadar, onu bir zaman iinde barndrm olan narin beden zarf toza topraa dntkten ok sonraya kadar yaayacana inanrlar. (FOD) insann bulular arasnda ate yakma ynteminin kefi belki de en antsal ve en kapsamlsdr. Yeryznde atei kullanmay ve ate yakma tarzn bilmeyen bir yabanl kabile olduuna degin salam bir belge bulunmadna gre, son derece eskil bir tarihten beri biliniyor olmal bu. (MOF)

Fakat Altn D aa birlikte, btn szbilim (rhetoric) sorunlar, ses yinelemeleri, antrmalar, eretilemeler, devrik cmleler, Finnegans Wake yazan Joyce'un "anthropoetic" (insaniirsel) yaant diyebi lecei gerek bir yaznsal yaant yaratmak zere devreye girer;
Turnern Altn Dal tablosunu kim bilmez ki? Turnern olaanst aklnn en sradan doa grnmn bile iine daldrp gzelle tirdii altn parlaklndaki imgelemin yayld sahne, eskilerin "Diana nn Aynas" dedii Nemi'deki kk orman glnn de
12 Folklore in the Old Testament [Eski Ahi'te Folklor] (New York: Macmillan, 1918), I, 3; The Fear o f the Dead [llerden Korku] (New York: Macmillan, 1933), I, 3; Myths o f the Origins o f Fire [Atein Kkenlerine Dair Mitler] (New York: Macmillan, 1930), s.I.

358

BlR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

benzer grnmn verir. Alban Tepelerinin yemyeil bir ukurunda yer alan bu sakin suyu gren biri bir daha unutamaz onu. Kenarlarnda tembel tembel uzanan tipik iki Italyan ky ve yine teraslanm baheleri gle dimdik inen talyan saray sahnenin sessizliini hatta yalnzln hi bozamaz. Diana hl bu tenha kylar terk edemiyor, hl bu vahi ormana gelip gidiyor olabilir. Eskil alarda bu orman grnm, durmadan yinelenen garip bir trajedinin getii sahneydi. Bu trajediyi doru anlayabilmek iin, zihinlerimizde bu olayn olduu yerin tam bir resmini oluturmaya almalyz; nk, daha sonra greceimiz gibi, burann doal gzellii ile, din maskesi altnda burada ilenmi karanlk cinayetler, o kadar yzyl getikten sonra bu sakin ormanlara ve sulara hl ince bir hzn katan cinayetler arasnda, tanmlanmas g bir ba, varln srdrmektedir: "henz bir tek yapran bile solmad" o parlak eyll gnlerinden birine den sonbahardan bir ocuk nefesi gibi. (1,1-2.)13 Altn Dal'm, yazarn teki yaptlarndan (The Worship o f Na-

fure'daki baz pasajlar ve onun Pausanias basmn ayr tutabiliriz bundan) daha dikkae, daha gl bir hayal gcyle yazm oldu unu kabul etsek bile, tek bana bu, kitab bizim her zaman dn dmz gibi bir ansiklopedik tartma deil de bir romans yapmaya yetmez. Onunla geleneksel romans arasnda, ou okuyucunun u ya da bu lde hissedebilecei ak bir ba, Ezra Pound'un romans yorumunun her ikisine de uygulanabilirliinden ortaya kyor: "Bir birine benzer biimde anlatlm ayn ya da benzeri olaylarn devaml yineleniinden bkmadan, Crestien ya da bakas tarafndan yazlsn, bir dzineden ok ortaa romans okuyabilecek pek az kii vardr."1 4 Bunlarn Doa miti ve bereketlilik ideallerinin bir alt tabakasndan ortak temalar oluturma; birletirme ve balama iinde ana leitmotifleri kullanma; birbirine uymaz gereleri birbirine kartrma ve
13 Alntnn ikinci paragrafnn ilk cmlesinden sonraki blm, metne daha sonraki 12 ciltlik basmda eklenmi olduu iin, bizim A ltn D a l evirimizde bulunmamaktadr. e r . 14 Ezra Pound, T h e S p ir it o f R o m a n c e (Norfolk. Conn.: New Directions 1952), s.

82.

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

359

ayrntl olarak aklamakszm hemen olas anlamlan ima edivermek gibi zellikleri ayn derece ak ve hatta daha anlamldr. Ve eer Altn Dal'm, Northrop Frey'n "yerine geme", "kaydrma" dedii eyin bir rnei olduunu aklda tutarsak, hem ona bir romans karakteri veren hem de onun yaratt etkiyi aklayan baz baka zellikleri grebiliriz.1 5 nce, tpk ortaa romanslan gibi o da bir arayla ilgilidir yani, Nemi'de, Diana rahibinin, Ormann Kralnn ypt dinsel ayinin anlamn kefetme aray. Tek bana bu gerek, Frazerm acl yazn zerindeki zgn roln aklamaya yeter; nk Eliotm kefaret, Joyce'un baba, Lavvrence'in bir Altn a, Yeats'in gm ya da gizli sr, Miss Sitwell'inse annma tematik aray larnn hepsi belli belirsiz Altn Dal'da vardr. Frazer bu arayn daha balangta bildirmesine ve szlerini balamadan hemen nce tamam lamasna karn, buna birtakm kk olaylarn hazrlad ve yk snn doruunu oluturan byk serven gzyle bakarak katksz romans kalbn izlemez. Bunun yerine, ikinci dereceden bir rastla mayla balayp bitirerek geleneksel formln iini dna dndrr, bir yandan da bunu asl ilgilendii ana yaantlara, eziyet ekme ve yeniden dirilme yaantlarna doru eker. Ortaya kan sonular acl yazn iin son derece reticidir. Bir kere, Frazer'm olaylann kurgusu ve anlat devamll zerinde durmay, acl roman sanatyla byk koutluklar gstermektedir. Bu koutluk hibir yerde, her ikisinin de ortak eilimi olan, doruklann ve temel, nemli yaantlarn hemen hemen btnyle eylemden yoksun bulu ya da keif olaylan iine yerletirme eiliminde olduu kadar tam deildir. rnein, bugn ada ksa yknn en ok kullanlan buluu haline gelmi olan nemsiz grlen sradan durum ya da olay kavram, Altn D aim dzenleme ilkelerinden biridir. Romans kalbnn bu tersine evrilii, acl yazma bir baka temel etki de salar. Tema ynnden, okuyucu bir ip ulan zincirini ve artistik olarak eksik bilgi knnlann izledike anlamn giderek zenginlemesinden ibarettir bu. Tpk Frazer'm anagnorisis' hemen
15 A n a to m y o f C r itic is m (Princeton: Princeton University Press, 1957), s.136-137,

365.

360

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

hemen btn kitap boyunca uzat gibi, Ses ve fke de, Absalom, Absaloml da, Henry James'in byk romanlar da, "skenderiye Drt ls" de ayn eyi yapar. Yap ynnden, bu tersine evirme, para para [oluan] kalp fikrini verir. Bizi sahnenin ok yaknna getiren ya da ayrntyla bizi boan grngenin (perspective) yerinin dei tirilmesine dayanr bu; yle ki, ancak biraz geriye ekilip yaptn btnne uzaktan baknca kalp ortaya kar. Bunun hemen akla gelen rnekleri, Finnegan Wakes, Kantolar ve Dos Passos'un U.SA.'sda. Frazer, IV. ve V. Ciltlerde, ana konularndan birine annlann lm ve yeniden dirilii ulamadan nce, bizi byclk sanatlar, tabu trleri ve ruhun korkularndan oluan karmak bir yumak boyunca kendisini izlemeye zorlarken, hem tema hem de yap ynnden ayn eyi yapar. orak lke, tekilerden ok bu ciltlerde odaklanmakla, Ronald Bottrall'n Ate enlikleri'nden ok Altn D aim etkisinde olduunu gstermitir. Fakat Adonis, Attis, Osiris blmleri bile zn tmn vermez, nk ancak VIII. Ciltte Gnah Keisi blmnde daha nceki kitaplarn btnleyici temasn, tanrlarn ve insanlarn eziyet ekmesi temasn bir ara grr gibi oluruz. zgn romansn, toplumsal ya da entelektel ynetici snfn ide allerini yanstt; arama aamasndan olutuu (atma, lm ve keif ya da aklama); bu aamal yapnn dier birok zelliklerde yinelendii; aratrmann iki ana karakter ierdii (kahraman ve dman); ikinci karakterlerin basitletirilmi ve d izgileri zayf i zilmi olduu; aratrmann en sk rastlanan amalarnn bir ejderhann ldrlmesi ve herhangi bir biimde servetin, zenginliin ele gei rilmesi olduu; ve romansn birbirinden ayrdedilebilir birok evre tiplerine sahip olduu syleniyor.1 6 Altn Dal, asal bir zellik olarak bir aratrma motifine sahip olmakla kalmayp, ayn zamanda, Per ceval, Perlesvauls ya da Sir Gawain and the Green Knight gibi romanslardakiyle ayn ekilde olmasa bile demin belirttiimiz zellik lerin hepsini gsterir. Altn Dal, ortaa romanslarnn tersine, bir aristokrat, feodal top lumun ideallerini dile getirmez de, ge on dokuzuncu yzyl tngile16 A.g.y., s. 186-202.

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

361

re'sinin Darwin sonras, aklc ethosuna hakim olan deerlerin ak bir deerlendirmesini iletir. Von Strassburg iin mistik ak ne idiyse, Hristiyanlar iin valye onuru ne idiyse, ya da von Eschenbach iin Hristiyan inanc ne idiyse Frazer iin de neden ve hakikat odur. Yani karlatrmal yaklam, sezinlettii serven masalna bir giri olarak beliren eyde, yalnzca bir entelektel anlam deil, ayn zamanda hakikate sapmaz bir ballktan doan toplumsal bir yararllk da ierir. Bunun sonucu olarak, Altn Da ?m gerek kahraman ya da protagonist'!, insann yaam tarzyla ilgili bilinmeyen gerekleri, ayn zamanda dehet verici, kapsayc ve devrimci olabilen gerekleri aa karmak iin o gne dek bilinmeyen yollar kefeden uygar bir kafa olduunu kantlar. Ksacas, kahraman, Nero Wolf gibi insan olunun gizemli sorunlarn ve sularn koltuunda oturup zen Frazer'm kendisidir. Eer bu evinden kmadan sorunlar zme rol, romans iin temel olan aratrma ya da olaanst geziler kavramna aykr dyor gibi grnyorsa, babo dolaan'n ounlukla bir yazar olduu kadar bir kitap olduunu da anmsayabiliriz. Halk ma sallarnn, baladlarn ve romanslarn deiik ve ok yaygn biimleri bu konuda rnektir.1 7 Kuzey talya'daki kutsal kralln yantm Gney Hindistan'da ara mak, Frazer'm yaptn ileri srd gibi, aratrmalarnn amacna ulamak iin uzak lkelere giden Grail valyeleri geleneine en uygun yoldur. Frazer da tpk onlar gibi nerdeyse farkna varmadan kendini yollarda bulmutur. yle sylyor: "olaslklar her gn biraz daha geni bir biimde ald nmde; bylece adm adm, nmde uzayp giden alanlara ekildim" (I, vii). Aratrmann kendisi demek olan gezinin ayn temel imgesi, tm kitabn asal erevesini salar. lk blmde aklc kahraman, "daha geni alana yaylacak bir ara trmann" "sorunun zmnn ekirdeini ierebileceine karar ve rir (I, 42-43). O da lason, Theseus ya da Odysseus gibi, kendisini din lemekte olan yoldalarna "bir keif gezisi" nerir: "Bu gezide garip yabanc insanlar, ondan da garip treleri olan birok garip yabanc l keler greceiz. Rzgr, direklerimizin iplerini zorluyor: yelkenle
A.g.y..s. 57.

362

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

rimizi rzgra salyor ve talya sahilini bir sre iin arkamzda brak

yoruz" (1,43). On bir cilt ve yzden fazla blmn sonunda, btn bu ngrler gereklemi olarak, aratrmann sonuna ulatn bildirir Frazer: "Uzun keif gezimiz bitti, yelkenlimiz sonunda yorgun yelkenlerini indirdi limanda" (XI, 308). Bu gezi ve inanlmaz serven erevesi iinde Altn Dal 'n hem aratrmas hem de ba karakterleri romansla yaknlklarn ortaya karr. Kendisi bir yazn yapt deil bir antropoloji yapt yazdn syledii iin doallkla pek belirgin olmasa da, Frazerm aratr masnda romans iin zorunlu olan aama da var. Bu l biim zerindeki ikincil deiiklikler, kitabn ana konusu (by ve kutsal krallk, tabunun ilkeleri, ve len Tanr miti ve ayini) ve basmdr; sonuncusu, sanrm, romansn kahramann nc giriimindeki baa rsna denk dmektedir. Aratrma aamalarna gelince, geleneksel olarak, kahraman (protagonist) ile onun kart (antagonist) arasnda upuzun bir atmay, sonunda birinin ldrld yaamsal bir karlamay, ve nihayet aratrmaya dramatik bir zm salayan kefi ve kahramannn yceltiliini ierir. Altn Dal 'da atma, insani inanlar ve treler zerine yaplr. Daha zel olarak, birbirine zt iki g, eitli dinsel inan trleri arasnda, ya da genellikle dinsel inanlarla tmyle laik olarak dnlen inanlar arasnda herhangi bir ba olup olmadna karar vermeye alr. Frazer kahraman ola rak, yardmsz akl ve nesnel bilimsel hakikat davasn, ba temsilcisi dinsel inanlara sahip insan olan sipere girmi boinan glerinin karsna karr. Bir anlamda, Grail sylencesinin kendisi gibi Altn Dal da bir hal seferinin, Robert Graves her zaman kar ksa da, son derece baka ve st rtl bir hal seferinin rndr.18 Romans kalbna benzerlik, Frazer'm savyla daha da artar: Frazer, toplumunun, "salam bir kalede yaayan ve kahraman gzn krpmadan eskilliin, bencilliin ve gzelliin ekiciliiyle ayartacak olan gl ve yal bir rakipten yaylan aclardan ve zayflklardan kurtulmasna yardm etmeyi grev olarak stlendiini ileri srer (I, xxv-xxvi).
18 Helen Adolf, V isio P a d s (University Park: Pennsylvania State University Press, 1960), s. 11; Robert Graves, O c c u p a tio n : W r ite r (New York: Creative Age Press, 1950), s. 42-43.

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

363

Akl ile inancn ya da bilim ile dinin atmas belki de sonsuz olmasna karn, Altn Dal, ara tumann ikinci aamasn, savaan lardan birinin lm aamasn imgesel olarak gze alr. Bu durumda, yenilgi, Frazer'm boinan dedii gelenein ve inancn temsilcisinin payma der. Bunun kitapta kesinlikle hangi noktada yapldm sylemek gse de, bu lm annn yerini, dokuzuncu cilde eklenmi olan "Isa'nn armha Geriliiyle ilgili not olarak saptamak ok yanl bir ey olmayacaktr. Frazer, Isa'nn, benzerleri btn Bat Asya'da ok iyi tannan bir tanrnn yllk temsilcisi olarak ldn gstermenin, "Nasra'l Isa'y barbarca bir boinann daha bir sr kurban dzeyine indireceini, ve onun kiiliinde, ldrlme gibi ansl bir kaza sonucu yalnzca bir kurban deil ama ayn zamanda bir tanr tac giymi olan bir ahlk reticisinden baka bir ey grmeme anlamna geleceini" ima eder. (IX, 422-423.) Frazer burada Nietzsche'yle gbirliine girer, nk bir tanrnn lmn anlatrken, aslnda tanr olan kendi dmann ldryordur. nc aamaya, keif, coku ve zm aamasma gelince, hi kukusuz, btn ince lemenin sondan bir nceki blmnde olur bu. Frazer burada altn dal ile kseotu arasndaki ba kefeder sonunda, bu da Aeneas, Balder ve Nemi'deki Orman Krallarnn eylemleri iin ortak bir aklama bula rak aratrmasn zme balama olanam verir ona. Byle yapmak la da aslnda, kendini, grevini yerine getirmi ve daha sonraki bir kuak kadar kendi kua tarafndan da tannmay garanti altna alm bir kahraman olarak yceltmi olur. Geleneksel olarak romansn aamal aratrmas bir ejderhann ldrlp yere gml hzinenin bulunmasna yneliktir. Altn Dal 'a dndmzde, bir sr romansa yetecek kadar ejderha ve hzineye rastlarz onda, fakat bunlar bizim peinde olduumuz eyler gibi g rnmez bize, bunun tek nedeni de, kahramanmz Sir James ile do rudan, etkin iliki iinde olmamalar deildir. Burada Northrop Frayer'n nerisini yararl bir ip ucu olarak verebiliriz: labirent, ejder hann ya da canavarn bir imgesidir.19 Altn Dal'm, kendi zgn konu lan evresinde boyuna dolanp durma tekniini gzlemlemi olan her hangi bir kimse iin diyelim, dnya ve gnele ilgili tabular, ergen
19 A n a to m y o f C r itic is m , s. 190.

364

BR KAYNAK OLARAK ALTIN DAL

lie ulatklarnda kz ocuklarn bir yere kapatlmas, ate enlikleri, byl iekler, dtaki ruhun yaps ve bulunduu eitli yerler, ve Balder sylencesi zerinde uzun uzun durduktan sonra kseotunun ele geirilmesi g altn dalla nihayet zdeletirilmesinde olduu gibi burada ok byk ve ok karmak bir labirent bulunduu apaktr. Altn D aha temelinde yatan mitin sanki mit altnda mit gibi Theseus ve Minotauros miti olduu olduka bellidir. O zaman, aklc kahraman Frazer'n ldrmek zere arad canavar, ilk meksel (archetypal) ekli, eskil mit, acl folklor ve hem gemiin hem de imdiki zamann ayinlerinden oluan bir yan-insan, yan-hayvan olan bilisizliin kendisidir. Yani canavar zihinseldir: akla aykr ya da yetersiz aklamalarn saduyuda kk salm mantkl zihine sald rsnn yaratt aknlk, karmaa. Frazer'n canavara tipik tepkisi daha balangta, "Nemideki Diana tapmn aklamak iin anlatlan yklerin tarihd olduuna bizi inandracak daha ayrntl kantlara gerek yok" derken grlr (I, 21). Buna, kendi silah olan karlatrmal yntemle yantlanabilecek aklc sorular kurarak rakibini yenme kararllm da ekleyelim. So nu, abucak ekil deitiren canavarn peinden labirente giriidir: "Hippolitos sylencesi ya da miti kadar tapmn da inceleyerek daha derinliine aratrmak zorundayz" (I, 24) (italikler benim) gibi d ncelerle daha da dramatize edilen bir olaydr bu. Geriye dnn salama almak iin arkasnda hipotezlerden, sanlardan, saduyulu varsaymlardan ince bir zincir brakr. Bunun karlnda kazand dl, yalnzca yanl dnce ve inanlarn (en azndan kendi doyumu iin) yok edilmesi deil, fakat ayn zamanda labirentte derine gml m olan hzinenin ele geiriliidir. nk Frazer gibi bir aratrmac iin servetin ideal ekli, tutarl bir biimde sralanm, gizli eylerin beliriindeki bilgelikle, konumuza dnersek, "insanln yabanllktan uygarla doru uzun yrynde, ar ve yorucu ykselii"ndeki bilgelikle sonulanan bilgidir. (I, xxv.) Aray romansnn yerini alm bir yapt olarak Altn Dal zerine daha ok eyler sylenebilirse de rnein, acmay ve korkuyu se vin ve zevk biimleri olarak yle karmak bir ekilde kullanr ki, zgn romansn olaanst eylerden kard gerilimler, endieli bir

BR K A YN A K O LARAK A LTIN D A L

365

melankoli, kck uysal bir by yaygn hale gelir20 zdeliin vgs iin yeteri kadar ey sylenmi bulunuyor. Ama yine de gz nne alnmas gereken son bir nokta var. Altn Dal bir aray romans olsa bile, acl yazn iin nemini nasl aklayabilir bu? Buna verilecek herhangi bir yantn aka nemli yanlan, onun aray motifi, dinsel anlam ve ilkmek simgecilii olabilirdi. Ama acl yaznn bir de, romansn idealize edilmi dnyasyla atr grne bilecek derinden ironik bir yaps vardr. Bu nokta bizi yeniden daha nce belirtilen sorunun zelliklerine getiriyor Altn Dal'm biemi ve yaps. zgn romansn ironi ile hi kukusuz pek bir yaknl yoksa da, zaman bakmndan bize en yakn romanslarda, ister Hawthorne'un isterse Hudsonmkiler olsun, genellikle nemli bir ironi katks vardr. Ayn ey Altn Dal iin de geerlidir. Frazern Anatol France ve Emest Renan' kendi dzyaz ustalan olarak grmesi bouna deildi. En duyarl eletirmenlerimizden biri, Joyce'un Renann ironi ve acma kanmm kullanna, ayn eyin Altn Dal iin de geerli olduuna iaret etmekte.21 Altn Dal, Neminin "d-benzeri bir gr nm" ile balyor, anlatmn gzellii, burada ilenmi olan insani lgnlklar karsnda sevecen bir acmay dile getiriyor. Buradan hemen, insan ile tann arasndaki, asal olmasa bile en azndan tipik bir ilikiye dayal bir bileik ironiye dnyor anlatm: savata burann [Nemi'nin] kutsal hzineleri, amalarn gerekletirmek iin ilhi kutsamay olmasa bile lhi destei salamann yarann anlam olan Octavius'un bo sandklann doldurmaya gitti. Ama onun bu olayda Dianaya, kutsal amcas Julius Caesarm bir zamanlar Capitolino Jpiter'ine davrand kadar kibarca davrandn tarih sylemi yor bize: Caesar, tanrdan bin pound arlnda som altn dn alm, ama bunu aym arlkta altn kaplama bakrla geriye dememezlik etmemiti." (1,4) roni amalaryla karlatrma yntemini kullan Frazer'm asl amacna daha uygundur. Aykn eyleri yan yana getirmekle yaplan ironi ngiliz yaznna yadsnamaz bir ekilde ar Fransz vurgusuyla
20A . g . y s. 37. 21 Harry Levin, James Joyce (Norfolk, Conn.: New Directions, 1941), 217.

366

BR K A YN A K O LARAK A LTIN DAL

girmitir, ama Frazer'n anl anl ynteminin ou kez ayn ilevi da ha geni bir dzeyde gerekletirme tarz da gzden uzak tutulmama ldr. Laforgue'un ve Corbiere'in en alkan iki rencisi olan T.S. Eliot ile Edith Sitwell'in ayn zamanda dikkatli Altn Dal okuyucular olmalar da anlamsz deildir. Frazer'n tekniinin bir zellii, Adonis ve Aziz John enliklerinin anlatmndaki, grnte birbirine zt ama aslnda benzer trenlerin byk lde yanyana getiriliidir (IV, 244 ve devam). Bir bakas, rnein "kilisenin, dince iyiletirme ve d zeltme uruna, gerek bir putatapar enlii szde bir Hristiyan enliine dntrm olabilecei grnn, aslnda bir olasszlk olmadn" gzlerken yapt gibi, bir varsaym ciddi bir biimde kmseyiidir (I, 16). Bir Artemis tapncsnn tanraya ondalk vergisini dedii sylenirken, ya da Kibeie ve Attis'e Vatican blge sinde tapnld not edilirken ypld gibi, kasiannn gizlemeye alt benzerlikleri alayl bir biimde ortaya kayan terim ve imge leri kullan daha dolayl ama daha anlamldr. Son olarak, komik amalarla kullanlan, len ve yeniden canlanan tanr kavram kadar kendisinin nirengi kavramlarna yneltilmi ironi de vardr. rnein, aadaki pasajda, Joyceun Ulysses'te Hristiyan ayinlerini alayc bir biimde ele alnn, H.C.E.nin ykseliini ve dn daha gl drc bir biimde hikye ediinin izlerini sezebiliyoruz: "bu mitsel kiilik, iyi gnler de kt gnler de geirdii uzun yaamnda dikkate deer bir inatlk sergilemektedir. nk Roma takviminde, austos'un on nde. Diana gnnde yani, atlara balanp srklenerek ldrlm olan Aziz Hippolytus, putatapar bir gnahkr olarak iki kez ldkten sonra, tanrya kr, bir Hristiyan aziz olarak yeniden canlandrlm olan ayn adl Yunan kahramanndan bakas deildir, kukumuz olmasn" (1,21). Bir btn olarak acl yazmnki gibi Frazer'n ironisi de, gerekte, insan lgnlnn alayc bir tann olarak balar ve tanrlar taklit eden, toplumun gereksinimlerine kurban edilen, kitle piskolojisini ok iyi bildikleri iin acmasz tuzaklarla, hilelerle iktidar ele geirip elinde tutan, ve kendilerinden daha byk olarak dndkleri bir bakasnn nnde boyun eerek alalan insanlarn mitsel bir biimde ele almna doru geniler. rnein, Hardy'yi, Huxley'i, Lawrence'

BR KA YN A K O LARAK A LTIN D AL

367

ve Joyce'u yeni ironi tarzlarm tipletiren kiiler olarak alrsak, Altn Dal'm, onlarn kadercilik, fke, nostalji ve kopukluk ruh hallerini nasl kapsadn ve onlar kendi toplum unda zaten var olan bilginin ansiklopedik grnm iinde btnletirdiini grebiliriz. O zaman, Altn Dal, antropolojik aratrmann temel gereklii zerine oturtulduu, bir idealin romans aray ile dzenlendii, kutsal mitler ve insan trelerindeki ironiyle denetlenmi olduu iin gerekten de yirminci yzyl yaznnda asal bir konuma gelmi olur. Onu bu yazn'n aklc bir ilkmei, dolaysyla da kalb yapan da btn bunlardr.

Myth and Sym boidm , The Golden Bough: Impact And Archetype s.174-196 A Bison Book, University of Nebraska Press, Lincoln, 1967.

370

DZN

pirin tohumunu eker ve ilk olgun pirinci toplar ii. 74; ey tann kovulmas, ii, 151 Alligatr, insan yiyen, ii. 107 Almanya, Alman kylleri ve kasrga, i, 33; eski Alnanlarda yaygn kutsal korular, i. 58; aa de virme treni, i. 65; yamur b ys, i. 94; lm sonras bir tre, i. 145; bakla ilgili boinan, i. 175; sa kesmeyle ilgili boinan, i. 194, 196; hasat t resi, i. 331, 338, 362; baheyi trtllardan kurtarma yolu, ii. 125; bir by olarak dvme, ii. 201, 202; kutsal mee, ii. 265; Yazdnm Gn yak lan mee kt, ii. 267; Al man masallarnda d ruh, ii. 281-282 Alpler'de 1 Mays tresi, i. 107 Altn Dal, Tumer'in tablosu, i. IV; sy lencesi, i. 3-4; aa ruhunun temsilcisi, i. 109; gkle yer arasnda, ii. 209-224; ne oldu u, ii. 210; Altn Dal kseotudur, ii. 328, 332; kseotuna neden Altn Dal deniyordu, ii. 330; gnein ateinin yayl, Altn Dal, ii. 331 Altn Sahili, zenci kurbanlar, i. 71; de mirle ilgili boinanlar, i. 171 Altisheim'da hasat tresi, i. 331 Altmark'ta Pentikost treleri, i. 100; Paskalya enlik ateleri, ii. 232 Amboinada ruh alma, i. 138, 139; hastalarn zerine baharat serpme, i. 150; saiann g mlmesi, i. 197; hastalk tek neleri, ii. 173; sata bulundu u dnlen g, ii. 296; ilk rn sunulan, ii. 339 Amenhotep IV ve gne-tann, i. 303, 304

Amerika, batdaki ayrlklarda buffalonun yeniden dirildii inanc, ii. 119 Ammon'a kar gne tanns Ra'nrn f kesi, i. 304; tapnanlann kutsal sayd ko, ii. 92 Ana-Pamuk, i. 345 , msrn anas, i. 342-344 Andaman'llarm aynadaki yansmalar nn ruh olduuna inanmalan, i. 143 Anderida'daki byk ormann Kent, Surrey ve Sussex'teki kalntla r, i. 57 Angouleme'de Aziz Peter Gnnde bir kavak yakma tresi, i. 103 ngoy kralnn bedensel zur olma mas gerektii, i. 218 Annamitler'de cin boinam, i. 130 Antaymour krallar genel refahtan so rumludur, i. 47 Antrim'de hasat tresi, i. 333 Apai Kzlderilileri, yamur yadr ma, i. 15 Apalai Kzlderilileri, bir yabancnn geliinde yaplan tren, i. 150, 151 Aphrodite, i. 268 Apis, suda boulan kutsal Msr boas, ii. 65 ve dev. Apollo Diratiotes tapnanda iilen kutsal kuzu kan, i. 36 Arap yklerinde d ruh, ii. 287, 288 Araplarda aslann iyann zellikleri ne inan, ii. 85 Arabistan'da bir insann glgesiyle ilgi li inan, i. 141 A raplar, putatapan araplarn yamur yadrmas, i. 22 Arden orman, i. 57 Argos'ta Dionysos'la ilgili gelenek, i. 317,318 Arnma, yolculuktan sonra annma, i. 153,154 Ariadne, evlenii, i. 107

DZN

371

Ariciada "birok mani vardr atasznn aklamas, ii, 82, 83 Aricia Korusu, i. 7, 8; ayini, ii. 66, 67; hasat kutlamas, ii. 71; sylencesel kurucusu Manius, ii. 83; kutsal yiyecei, ii. 83, 84 Ariler, aaca tapmanlar, i. 57-61, 101; totemcilik, ii. 40; mee, kutsal aa, ii. 265; ilkel tapnma, ii. 333 Akadia'da yamur bys, i. 23; g nah keisinin dvlmesi, ii. 199 Arkon, Platae'nin Arkonu demire doku namaz, i. 171 Armut aac, srlarn koruyucusu, i. 77 Arnavutluk'ta Paskalya Yortusu Arife si, i. 266; ii. 168; gnah keisi, ii. 188; insan ve hayvanlarn dvlmesi, ii. 201 Aru Adalan'nda ruh boinan i. 124, 125; bir lmn ardndan, i. 124, 125; sa kesme, i. 197, 198; kpek etinin yenmesi, ii.
86

Arval kardeler, rahip okulu ve kutsal korusu, i. 67; kutsal koru ve demir, i. 168 Aschback'te hasat tresi, i. 357 Ash Wednesday treleri, i. 248-251; ii. 32,52, 230 Aslan, ldrlme tresi, 110, 113; asla nn iyamn zellikleri konu sunda Arap inanc, ii. 85 Asmann altndan geilmez, i. 180; D i onysos'a adanan asma, i. 312 Aanti'de kraliyet kannn yere aktlmamas, i, 178; hasat enlii, ii. 336 Ate enliklerinde sunulan insan kur banlar, i. 245, 246 Avrupa'da, ii. 227-260; gnei dourma byleri, ii. 244, 250 krallan, i. 55

odunlarn srtlmesiyle yak lan kutsal ate, ii. 246; mee aacyla yaklan ate, ii. 266, 267 Atina'da kralienin her yl Dionysos'la evlenmesi, i. 107; Adonis ayinleri, i. 275,276; gnah ke ileri, ii. 198; kzn kurban edilii ayini, ii. 41, 42, 43 Attis miti ve enlii, i. 284-286; ii. 54; bir aa ruhu ve tahl ruhu, i. 286-288; yce rahibin tann zelliinde ldrld olas l, i. 287; tapmn olas kke ni, i. 353; Lityerses'le ilikisi, i. 382, 383; bir domuz olarak, ii. 54 Atlar, Aricia korusundan karlan at lar, i. 7 ve Virbius, ii. 65-67 Auxerre'de ekin bime tresi, i. 330 Avrupa, yamur bys, i. 18; orman lar, i. 57, 58; ate enlikleri, ii. 227-260 Avustralya'da yamur yadrma, i. 22, 23; yabanc bir topraa girildi inde AvustralyalIlarn yapt tren, i. 152; kadnlarn aynlmas, i. 166; baz yerlerde ka nn yere aktknamas, i. 178, 179; ocuk doduktan sonra sann yaklmas, i. 204; to temcilik, ii. 127, 128, 301-303 Avustralya zencilerinin gnei durdur ma bys, i. 26; kzl kum stunlarna saldrma, i, 33; ka dnlarn kanndan korku, i. 182, 183; ii. 221; di arsna ila, ii. 143; hayaletlerin ylda bir kovulmas, ii, 154 Kamilaroilerinin yamyamlkla r, ii. 89 byc hekim ve ruh arma, i. 126,127 W otjobaluklarnm yamur yadrmas, i. 14

372

DZN

Avusturya'da rzgr dindirme bys, Balder'in keder atei, ii. 264 ve dev. i. 29; yal kyllerin aaBalk, yabanllarn bala saygs, ii. ruhlarna inanc, i. 63 116-119; balk yakanclan, ii. Ajdm'de ktlklerin ylda bir kovul 116, 117; baln gnln al mas, ii. 159 ma, i. 116, 117 Bali'de pirin tarlalar ve fareler, ii. Ay, Shrovetide ays, i. 248, 249; ay 126; ktlklerin zamanl ko nn kurban edilmesi, ii, 99vuluu, ii. 161, 162; bir do 106; ay ldrme treni, ii, um tresi, ii. 298 108-110, 113; biray av nce Balquhidder'de hasat tresi, i. 338 si tren, ii, 109, 110 Banjar'da hava durumundan sorumlu Aylar, l aylara saygl davranma, ii. krallar, i. 47 109, 110 Banks Adallar, tamaniu'lan, ii. 299 Aybalna sayg, ii. 108 Baranton pnar, i. 15 Aymara Kzlderililerinde salgn hasta Barcelona'da Mid-Lent tresi, i. 255 lk zamannda kullanlan g Bari kabilesi, yamur krallar, i. 54 nah keileri, ii. 176 Barotse'de yan tann kabile bakan, i. Aynann rtlmesi, i. 145 46 Azz John ya, ii. 263, 264 Bassam, Byk Bassam'da kzlerin Azteklerde yans-ruh, i. 143; araptan kurban edilmesi, ii, 43; kt nefret, i. 181 ruhun dan srlmesi treni, ii. 153 BABA, son demete verilen bir ad, i. Basutoiar ve yansyan ruh, i. 143; yam 334 yamlktan, ii, 89; ilk rn su Babar Adalarnda ruhun yerine konma nulan, ii. 335 s, i. 134; glgede olduuna Ba'n kutsall, i. 184-191; ykanma inanlan ruh, i. 140 treni, i. 184-185 Babil'de sacea enlii, i. 221; Tanra Baans'nn bakasna aktanlmas, ii. Istar'la ilgili sylence, i. 277 143 Baffin Land Eskimolannm ktl Bat Afrika yamurcular, . 22 kovmas, ii. 155 Battalar, rzgrla dv, i. 30; aa Bagotada tahtn kaltsnn uymak zo kesmeme, i. 66; ruhla ilgili runda olduu kstlamalar, ii. boinanlar, i. 123, 124, 132, 211 133; ruhun kamas, i. 155; la Baran boyun, i. 392-394 neti kovalama, i. 147 , 148; to Babozumu, Fenike tresinde, i. 354 temcilik, ii. 306, 307; ruhlarn Bahar ve hasat enlikleri karlatrma oulluu inanc, ii. 306 s, i. 339,340 Battambang'ta yamur bys, i. 21 treni, in'de, ii, 44, 47; Avru Bavaria'da 1 Mays tresi, i. 86; Pentipa'da ate enlikleri, ii. 228kost'ta aa-ruhun temsilcisi, 233 i. 236; hasat tresi, i. 336; ii. Baharat, hastalarn zerine baharat serp 31; hasahk ateinin tedavisi, me, i. 150 ii. 146; Paskalyada enlik ate Balder, kseotuyla ldrlmesi, ii. 225 leri, ii. 233; yaz dnm en ve dev.; mee, ii. 268; kselik teleri, ii. 255 otandaki yaam, ii. 326-327

DZN

373

Bayku, L 302, 303 Beauceda saptan adam, ii. 42 Bechuanalandda yamur bys, i. 18; gne boinam, i. 25; kutsal diken, i, 72; yolculuk sonras arnma, i. 153; timsahla ilgili boinan, ii. 58; hastalklarn baka birine aktarlmas, ii. 143 Bedenleen tanrlar, i. 33-55 Bedenleme, geici ve devaml, i. 35, 39-43 Bedevilerin rzgr kovalamas, i. 30 Belika'da dev sepetlerle tren alav, ii. 257 Belirtiler, ktl ortadan kaldran, i. 145 Belfast'ta hasat tresi, i. 331 Belli-Paaro, Quoja'da tren, ii. 311, 312 Beltane atelen, ii. 233, 237 Bengal'de Adonis Baheleri, i. 278, 279 Bemskastel'de ekin bime tresi, ii. 19 Berryde tahi-ruhun douuyla ilgili inan, ii. 23; hasat tresi, ii. 28 Beyaz kpein kurban edilmesi, ii. 156 farenin hayatnn balanma s, ii. 126, 127 Bhagatlarm sahte insan kurbanlar, i. 246.247 Bhotanda ksana tapanlar, i. 43 Bak, bir lmden sonra bak kullan mama, i. 174, 175 Bidasari, ii. 294 ve dev. Bilaspur'da bir Rajann lmnde yeri ne getirilen tre, i. 226, 227 Bithyniada oraklarn at, i. 354 Bitki mhu, insan eklinde, i. 89, 90; yazdnmnde ldrlr, ii. 250,251 Bizon, dirilii, ii. 119 Blankenfelde'de hasat tresi, i. 358 Blekingede yazdnm trenleri, i. 281

Boba, son demete verilen bir ad, i. 334, 335 Boeotianlar, Plataea'l, enlikleri, i. 101-104 Boeroe'de pirin haat treni, ii. 74 Boa, bir boa olarak Dionysos, i. 317, 318; tahl ruhu olarak, ii. 2226; Osiris ve boa, ii. 61-66; kutsal boa, ii. 62; gnah kei si olarak, ii. 187, 188 Bohemia'da yazdnm tresi, i. 79; ii. 238, 239; Mid-Lent tresi, i. 85; Pentikost tresi, i. 92,238240; lm dan srme tre ni, i. 251-253; lmle ilgili boinan, i. 253; yaz geri getir me treni, i. 256; hasat tresi, i. 334; Bohemia'da konman beyaz fare, ii. 126, 127; kaak avclarla ilgili boinan, ii. 262 Bolang, Mongondo'da ruhun yeniden ele geirilii, i. 129; kesilen salarn saklanmas, i. 199; pi rin haat treni, ii. 74, 75 Bombay'da rulla ilgili boinan, i. 126 Bori kral ve sarayllar, i. 219 Booandik kabilesi, kadnlarn kanyla ilgili boinan, i. 183 Bormu, Bithynian oraklarnn at na verilen ad, i. 354, 384 Bomeo'da hastala yakalanan kiilerle ilgili tre, i. 150 Bomeo'lu Biajalar, hastalklarn denize srlmesi, ii. 177 Bouphonia, i. 40-42 Bhmer Wald Dalar'nda oraklar t resi, ii. 19 Brabant, Kuzey, i. 90 Brahman ruh yks, i. 127, 128; g nah yiyiciler, i. 152 Brahmanlar, tapnaklar, i. 225; gnah lar stlenmeleri, ii. 186, 187 Brendi ile ilgili Kuzey Amerika Kzl derili kuram, ii. 86 Bressede 1 Mays treleri, i. 100; son demetle ilgili tren, i. 394

374

D fZfN

Brest'Je ate enlii, ii. 240 Bretanya'da ekin bime tresi, i. 330, 331; yazdnm ateleri, ii. 240 Breton, kyls ve rzgr, i. 33 Brezilya Kzlderililerinin kendilerini dvmeleri, ii. 200, 201; ergen lik anda kzlara davranla r, ii. 215,216 Brianon yresinde 1 Mays gn, i. 96; hasat treni, ii. 17 Briede 1 Mays tresi, i. 86; hasat tre si, i. 359, 363; yalana devin yaklmas, ii. 257 Bruckta hasat tresi, i. 329 Brunnen'de On ikinci Gece tresi, ii. 169 Brunswick'te Pentikost treleri, i. 92 Brd'n yata, i. 99 Budist animizmi, i, 62 Tatar tapnmas, i. 43, 44 Bualonun dirilecei inanc, ii. 119, 120; Todalann kutsal sayd buffalo, ii. 132 boa, ii. 22 Buday bitti, ii. 125 Buday-Gelin, son demeti balayana verilen ad, i. 338 kpei, son demeti balayana verilen ad, ii. 11 Bulgarlar n yamur bys, i. 16, 17; temel atma tresi i. 142; hasat tresi, i. 335 Burgherle'de ilk tohumun ekilmesi ve biilmesi, ii. 74, 75; gnahla rn aktarlmas, ii. 145,146 Burgundi krallar ktlk zamannda az ledilir, i. 47 Burma, soylu prenslerin ldrlme tar z, i. 178; ba ykama, i. 184, 185; hastalk zamannda ya landan gmme treni, ii. 84; koleray uzaklatrma treni, ii. 152; ilk rn sunulan, ii. 336

Burmal ve ruh, i. 128 Bro Adalar, kpek eti yeme, ii. 86; hastalk tekneleri, ii. 173 Busiris sylencesi, i. 386 By, duygusal by, i. 10-13 kesilen san by olarak kul lanl, i. 195-197 Bycler'in kard ve kard ruh, i. 132-139 srlmesi, ii. 168 Bycle kar korunma, ii. 326, 327 Bykanne, son demete verilen bir ad, i. 331 Byblus, Adonisin lmne at, i. 269 CALABRIA'da byclerin kovulma s, ii. 168 Calicut'ta krallar cx ikinci yln biti minde ldrlrd, i. 220-221 Caligula, i. 4 Callandarda Beltane ateieri, ii. 233, 234 Cambridgeshire'da hasat tresi, ii. 335, 336 Candlemas Gn treleri, i. 99; ii. 32 Canelos Kzlderililerinin portredeki ruha inanlar, i. 146 Canl canl gmme, i. 215 Carcassonnede itkuu av, ii. 139, 140 Caribler'in ruhlarn oulluuna inanc, ii. 305 Carinthiada Aziz John Gn trenleri, i. 86, 87; bir prensin tahta k ma treni, i. 227 Carmonada tre, ii. 171 Carpathus Adallar, resimlerinin ken dilerine benzetilmesinden e kinmeleri, i. 146; hastaln bakasna aktarlmas, ii. 147 Cavahlar ve pirin iei, i. 62, 63; pi rin haat treni, i. 347 ; Cavallar ve ruh, i. 123,124 Celebes te ruh, i. 122-124; hastala ya kalanm kiiyle ilgili tre, i.

DZN

375

150; bakla ilgili boinan, i. 175; yere kan aktlmamas, i. 179; doum tresi, ii. 297, 298; hasat enlii, ii. 338, 339 Ceram'da yamur yadrma, i. 14; ka dnlarn kanyla ilgili boinan, i. 183; sa kesmeyle ilgili bo inan, i. 191-92; ii. 297; hasta lk tekneleri, ii. 172; salgnda tren, ii. 173 kzlarn kapatl mas, ii. 214; erginleme treni, ii. 319-320 Cezayir'de yazdnm ateleri, ii. 244 Chaeronea'da insan eklinde gnah ke ileri, ii. 196,197 Chambery'de dven treni, ii. 25 Chedooba adasnda aa devimle tre ni, ii. 65 Cheremissler, eytann kovulmas, ii. 168 Cherokee Kzlderilileri'nde arnma enlii, ii. 156, 157 Chesterde yalanc dev alay, ii. 257 Chibcha'lann hava krallar, i. 45 Chippeway'ler, kadnlarn ayrdmas, ii. 221,222 Chiriguano'lann kzlan ayrmas, ii. 215 Chitome'ler, i. 114-116; doal lmle lmezler, i. 215 Chontal Kzlderililerinde nagual, ii. 300 Christian, Kaptan, vuruluu, i. 178 Christmas treleri, i. 62, 329; ii. 13, 14, 32-33,135,136, 139 Chrudim'de lm dan tama treni, i. 252-253 Circassianlar armut aacnn srlarn koruyucusu olduuna inanr lar, i. 77 Cobem'de ate enlii, ii. 230 Compitalia enlii, ii. 82 Coorg pirin haat trenleri, ii. 75 ComwalTda 1 Mays tresi, i. 79; yaz dnm ateleri, i. 103; ii.

241; oraklarn haykr, i. 393 Cracow'da hasat treleri, i. 334 Crannon'da yamur bys, i. 23 Creek Kzlderilileri, ilk rn enlikle ri, ii. 77, 78; eitli yiyecekle rin zellikleriyle ilgili dn celer, ii. 84-85; kadnlarn aynlmas, ii. 221 Croatia'da birbirini dvme, ii. 201 Cuma, Paskalya Yortusundan nceki Cuma tresi, ii. 201 Curca Cole'ler, Hindistan, aalarn te pesinde ruhlarn oturduu inanc, i. 66 Czamlnn temizlenme treni, ii. 144 Cyzicus danma meclisi binasnn ya pm, i. 172 AACI, Dionysos'a adanan aa, i. 312 avdar-domuz, ii. 28 kei, ii. 7 kurt, ii. 9-11, 12 ngrakl ylan, ldrlmez, ii. 107 iek hastalnn uzaklatrlmas, ii. 152; gnah keisi, ii. 176 in, mparatorlar kamu kurbanlar su nard, i. 9; yamur bys, i. 18; kuraklk vb. sorumlu tutu lan imparator, i. 51; bir lm den sonra baklardan ekin me, i. 174; ilkbaharn dn n karlama treni, ii. 44; inliler arasnda cesaretin zel olarak bulunduu yer, ii. 86; yamyamlk, ii. 89; insan ek linde gnah keileri, ii. 176; il kel kabileler enlii, ii. 177 itkuu avlanmas, ii. 135-140; bunun la ilgili ngiliz gelenei, ii. 135,136 ocuklar, ana-baba tarafndan kurban edilen ocuklar, i. 229-230 oban Adas'nda yabanclara kar al nan nlemler, i. 149,150 AM

376

DZN

us'un Aricia Korusunu ilk ona verdii sylencesi, i. 7; bir aa tanras, i. 108 Diananm aynas, i. 1 DAEDELA ENL, i. 102 Dahomey kraln bir ey yerken grene Dieyerie'ler, Gney Avustralya, Ya lm cezas, i. 157 m ur yadrma, i. 22; aala il Dakotalar ve kpein dirilii, ii. 119 gili boinan, i. 64 Damaralar, yolculuk sonras treleri, i. Diken, kutsal diken, i. 72 154; sr kannn yere aktlDil, konumada ge kalm ocuklara mamas, i. 179 ku dili yedirilir, ii. 86 Dana, tahl ruhu olarak, ii. 22-25 Din, ilkel dinin belirtileri, i. 340-341 Danae, ii. 219 ve by ilikisi, i. 33-35 Danimarka'da Christmas treleri, ii. 32, Peru, Parthia ve Msr krallar 33; yazdonm enlik ateleri, nn dinsel ynleri, i. 50-52 ii. 263 Dingelstedt'ta hasat tresi, i. 359 Danzig'de sa kesiklerinin gmlmesi, Dionysos, evlenmesi, i. 107; unvanlar, i. 198; bime tresi, i. 326; ha i. 310-311; miti, i. 314-317; sat treni, i. 356, 357 ayinleri, i. 316, 323; ii. 47-49, Dardlar'da yamur bys, i. 21 90; Osiris'inkine benzer ayin Darfur sultannn yzn rtmesi, i. leri, 309, 310; bir hayvan ola 158; sultan ve sarayllar, i. rak, i. 317-321; ii. 36-41; De 219; ruhun oturduu yer ola meler ve Proserpina ile iliki rak karacier, ii. 86 si, ii. 38 Darovven'de yazdonm enlik ateleri, Dirilme, hayvanlara dirilmesi, ii. 119i. 241 121; dirilme inancnn halk Debdende 1 Mays tresi, i. 80 masallarndaki izleri, ii. 120, Demeler, tahl ana, 324-325; enlikleri, 121; erginleme ayinlerinde ii. 47-50; domuz olarak, ii. 47lm ve dirilme taklidi, ii. 53; Phigalia sylencesi, ii. 53; 307-322 zencilerin temsili, ii. 53; De Di arsnn tedavisi, ii. 143 meler ve Proserpina miti, i. Doa krallar, i. 53; tann kraln doaya 323-325; olas kkeni, i. 346 bamll, i. 11 ve dev.; ilk tipleri, i, 347, 348 Dou Hindistan Adalar, epilepsi teda Demir, demirden korku boinam, i. visi, ii. 143 168, 172; by olarak demir Domalde, sve Kral, kurban edildi, i. kullanma, i. 173 48 Denderah'ta Osiris'in aac, i. 296 Domuz, tahl ruhu olarak, ii. 28-34; Devonshire oraklarnn haykr, i. kutsal domuz, ii. 54-60; do 392-393; ksrk tedavisi, ii. muz olarak Osiris, ii. 56-62; 147 Demeter ve Proserpina, ii. 47deniz arslamna sayg, ii. 108 54; Attis ve Adonis, ii. 54 Dev, yalanc dev alay ve yaklmas, ii. Domuz obanlan, Msr'da domuz o 256-258 banlarna getirilen kstlama Diana, rahiplik kural, i. 2, 3, 8; enlik lar, ii. 56 trenleri, i. 7; Manius Eeri -

uvalarn uygun kurban denemeleri, i. 38

DTN

:377

Douani'de yllk tren alay, ii. 256 Dvme, trensel bir arnma olarak dv me, ii. 199-201,216-218 Dmidler, mee tapm, i. 58 Dublinde 1 Mays tresi, i. 103 Duk-duk. ii. 316 Duke of York Island yerlilerinin balk avlama treni, ii. 117 Dulya, i. 15 Dunkirk, yllk tren alay, ii. 257 Duygusal yeme, yabanln etini yedii hayvann ya da insann zelli ini edinecei inanc, ii. 84-89 by, i. 10-13 Dler, enlii, ii. 155, 156 Dyaklar, aalarn ruhlarna inan, i. 62; ruhun karlmas, i. 132; ruhun yerine dnmesi, i. 134; hasat tresi, i, 72, 345; Dyak lar ve kt belirtiler, ii. 145; salgnlarda tre, ii. 84; geyik eti yiyemezler, ii. 85, 86; tim sah ldrmezler, ii. 06; Dyaklar ve palmiye, ii. 298; ilk rn enlikleri, ii. 338 EDERSLEBEN'de yazdnm ate enlii, ii. 240 Efugaolann yamyaml, ii. 89 Egeria, i. 7 Ereltiotu tohumu, yazdnm, ii. 330, 331 Eifel dalan, ate enlii, ii. 228; hasat belirtileri, ii. 247 Eisenach'ta yaz geri getirme treni, i. 256; lm dan srme tre ni, a.y. Ekim at, ii. 67 -71 Ekin ekme zamanyla ilgili tre, ii. 3133,34,52-53 Elan'a sayg, ii. 115 Eleusis mysterialan, ii. 38 Elk'e sayg, ii. 115, 116 Ellwangen'de hasat treni, ii. 21

Elma aac, ksr kadnlarn elma aa cyla ilgili boinam, i. 78 Emin Paann bir Orta Afrika kyne kabul, i. 151 Emu Wren, ii. 303 Encounter Krfezi kabilesi, kadnlarn kanndan korkulan, i. 183 Entlebuch'ta insan eklinde gnah kei si, ii. 186 Entraigue'lerde itkuunun avlanmas, ii. 139 Epilepsi, varsaylan tedavisi, ii. 143 Erfurt'ta hasat tresi, i. 330 Ergenlik anda kzlarn yere dokun masna ya da gnei grmesi ne izin verilmez, ii. 211-232; kzlar ayr yere kaplir, ii. 211; bunun nedenleri, ii. 221 ve dev Erginleme -ymlerinde lmn ve diri liin taklidi, ii. 308-322 Ertingen'de yazdnm tresi, i. 91 Erzgebirge'de Shrovetide tresi, i. 237 Esinlenme, i. 36; kan ierek, i. 36, 37; kutsal aa yoluyla, i. 36, 37 Esinii erkekler, i. 38, 39 kadnlar, i. 38 Eskimolar, rzgn sakinletirme by s, i. 29; Eskimolar ve ruh, i. 122; yabanclarn kabul, i. 151, 152; Eskimo kadnlan, i. 166 Esneme, Hindu tresi, i. 122 Essex'te itkuunu avlama, ii. 139 Estonya'da srlann sap ile ilgili bo inan, i. 77 ve dev. Estonyallar azlarna kan dedirmez, i. 176; kadnlann kan ile ilgili inan, i. 183; trnak kesikleri nin saklanmas, i. 200; lm tasvirini dan tama, i. 261; yeni rn yeme treni, ii. 73; Estonya kyllerinin buday bitinden korkulan, ii. 125

378

D lZN

Etiyopya krallar ve sarayllar, i. 218, Filipinlilerde aacn ruhuna inan, i. 219 64; yamyamlk, ii. 89 krallarnn saraylarna kapatl Finlandiyada riizgn satma, i. 28; or malar, i. 161 man tanrsnn koruduu sr lar, i. 108, 109; ayy ldrme Etrsk bycleri, i. 24 treni, ii. 109 Fladda apeli ve rzgr estirme, i. 28 FARELER, tarlalar farelerden kurtar Flamen Dialis, yaam kurallan, i. 117, ma bys, ii. 126 118; bir ardaa sanl asmann Fas'ta eytanlara kar bir korunma ola altndan geemez , i. 180; ke rak demir, i. 173; yenen karn silmi salan ve trnaklan g calar, ii. 86; kt ruhlar sap mlr, i. 197; yiyeceklerinde trma, ii. 144-145 kstlama, i. 205 Faunalar, temsilleri, ii. 36; orman Fau Virbialis, i. 8 nalar ve tahl ruhlar, ii. 36, Flaminica iin yaam kurallan, i. 118 37 Flanders'te yazdnm enlik ateleri, Feilenhofta tahl ruhu olarak kurt, ii. i i. 245; stmann tedavisi, ii. 10 146 Feloupe'lar, Senegambial, yamur Horansa'da "yal kadnn biilmesi" i. yadrma bys, i. 18 255 Felsefe, ilkel felsefenin kusuru, i. 207Florida Kzlderililerinin ilk ocuu 208; kutsal insanlarn yaam kurban etmeleri, i. 230 kurallar bu kusurun sonucu Forkr, Orta Afrikal, tmak kesiklerini dur, a.y. saklarlar, i. 200 Fenike'de babozumu tresi, i. 354; LiFoulahlar, Senegambial, timsah ldr nus arks, i. 384,385 mezler, ii. 107 Femando Po kralnn yiyeceklerinde Frache Comte'de hasat tresi, ii. 21 kstlamalar, i. 205 Fransa'nn kuzey dousunda hasat tre Ftk tedavisi, ii. 298 leri, ii. 11 Frtna, Motumotulann frtna kuram, Frank krallan salann kesemezlerdi, i. i. 29 191 Fida'da kraln bardandan hi kimse Friedingen de hasat tresi, ii. 28 bir ey iemez, i. 163 Friesland dousunda hasat treleri, ii. Fiji'de gnei durdurmak iin yaplan 15 by, i. 26; tanrlar, i. 41; ru Frstenwaldede hasat trenleri, ii. 14 hun bedenden karlmas, i. 137; iki ruha inan, i. 143; GABLINGEN'de hasat tresi, ii. 18 kukulanlan kimselerin kar Galelalarda erkek ocuklarn erginlen snda bir ey yememe, i. 156; me treni, ii. 316 ileri yalarda kendini ldrme, Galiya'da hasat treleri, ii. 14 i. 214; eytanlarn kovulmas, Gareloch, Dumbartonshire, baz iftlik ii. 162, 163; erginleme tren lerde hasat treleri, i. 338 leri, ii. 309, 310; ilk rn su Garolarda yamur bys, i. 18 nulan, ii. 339, 340 Gebelik, i. 234 Fil, bir filin ldrlme treni, ii. 110, Geici krallar, i. 223-228; bazan kalt 113 sal olur, i. 223-227

DZN

379

Gelin, son demeti balayana verilen bir ad, i. 338 Gen kz, son bir avu rne verilen ad, i. 338, 339 Georgia'da yamur bys, i. 17 Gervasius'un yamur kayna dedii, i. 21 Geyie sayg, ii. 115, 116 Geyik eti, yenmez, ii. 85, 86 Geziden sonra arnma, i. 153, 154 Gdaklayan tavuk, ii. 15 Gilgit'te bir aac devirme treni, i. 67; kutsal sedir, i. 67 ve dev.; ha sat tresi, ii. 75, 76 Gilyaklann ay kurban etmeleri, ii. 104, 105 Gine'de kesik salarn ve trnaklarn saklanmas, i. 199; zencilerin yllk eytan kovma trenleri, ii. 159; izin zaman, ii. 191 Girit'te kurbanlar, i. 171; Dionysos en lii, i. 316-317; Demeter tap m, i. 325 Goldilerin ay kurban, ii. 105, 106 Gmmem'de hasat enlii, i. 359 Gotdlarn insan kurban etmeleri, i. 246, 372; yalanc insan kur banlar, i. 246; gnah keileri, ii. 187 Gkler, gk ve yer arasndaki Altn Dal, ii. 209-224 Glgede ruh, i. 140-146 Gmme treni tresi, i. 127, 128 Grtz'da yazdnm tresi, ii. 245 Grenoble'da 1 Mays, i. 95; hasat tre si, ii. 20,50 Grinya Stralannda kesik salarn g mlmesi koulu, i. 199 Grossvargula'da Pentikost tresi, i. 92 Grneberg'te hasat treni, ii. 17 Guanche'lerin yamur bys, i. 22 GuatemalalIlar arasnda nagual, ii. 300, 301 Guaycurular ve frtna, i. 30

Gut'un bir insandan bir aaca geiril mesi, ii. 146 Guyene'de hasat treni, ii. 13 Gnah keisi, ii. 170-198; bir gnah keisi hayvan, ii. 175-176, 180 ve dev.; insan, ii. 176; k pek, 180, 181; Tibetlilerin g nah keisi treni, ii. 182, 185; kutsal gnah keisi, ii. 186188; klasik eski alarda kul lanm, ii. 194-202; gnah ke isini dvme nedeni, ii. 199-

200
Gnah tayclar, ii. 145 Gnah yeme, ii. 147-149 Gne, gnei durdurma, i. 26; gne grmesine izin verilmeyen kutsal kiiler, ii. 210, 211, 224 dipnot:; ergenlik anda kz lar, ii. 211-232; bu kuraln halk masallarndaki izleri, ii. 218-220; gnein kadnlan ge be brakaca inanc, ii. 219; tabu kiiler gnei gremez, ii. 224 dipnot; gne bys ola rak ateler, ii. 244-250; gne yapma, i. 24-26 Gney Amerika Kzlderilileri, yedikle ri, yemedikleri yiyecekler, ii, 85; dvlmeleri, ii. 201 Gney Denizi Adalan'nda insan tanr lar, i. 40, 41 HADELN yresinde ekin bime tresi, i. 326 Haida Kzlderilileri, rzgr bys, i. 27 Halberstadt'ta insan gnah keileri, ii. 186 Halibut'lann onuruna enlik, ii. 118 Halk masallarnda yeniden dirilme, ii. 120, 121 Halmahera'da yamur yadrma, i. 14, 23

380

DZN

Hampstead orman, i, 57 Harran'da putatapar Suriyelilerin yapt ayin, i. 274 Harz Dalan'nda Paskalya ateleri, ii. 232 Hasat ocuu, son demete verilen bir ad, i, 337 horozu, son demete verilen bir ad, . 13, 14 haykrlar; i. 391-394 treleri, i. 326-340, 344, 345, 356-368, 394; ii, 11-31, 34, 50, 53, 72-75, 199 enlii, i. 165; ii. 159, 160, 336-338,344-346 keisi, ii. 18 kz, Proserpina'mn bir ilkmei, . 347 Mays, i. 72, 84; ii. 11 belirtileri, ii. 247 kraliesi, i. 337 arklar ve haykrlar, i. 353354, 391-394 Hastalklar tekneler iinde uzak 1tnlr.ii. 172-175, 177 ve dev. Hastalk atei tedavisi, ii. 146 Haarat, ilkel insanlarn haarata gs terdii sayg, ii. 124-126 Hava koullan krallan, i. 45-46 Hava koullan belirtileri, ii. 247, 248 Hawai'de ruhun alkonulmas, i. 138, lm cezas, i. 186 Hay ailesi ve kseotu, ii. 327, 328 Hayaletlerin kard ruh, i. 127-130; llerin hayaletlerinin ylda bir dan srlmesi, ii. 154 Hayvana tapmann iki tr, 127, 128; trenlerde kutsal olarak ta nan hayvanlar, ii. 134-142; g nah keisi, ii. 175-176, 180, 181; niteliklerini elde etmek iin yenilenlei, ii. 85, 86; ayn trden dier hayvanlarn cn den korkularak korunanlar, ii. 105-107; yabanllarn ldr dkleri hayvanlara duyduu

sayg, ii. 108-126; hayvanlarn dirileceine olan yabanl inan c, ii. 119-120; bitki ruhunun temsilcisi olarak yaklan hay vanlar, ii. 258-259 Hayvanlar, kutsallklar doann gidi inden sorumluluklan, i. 48 Headington'da 1 Mays tresi, i. 35 Hebridler'de baharn temsili, i. 99 Heligolan'dan ringa balcm kaybolu u, ii. 117 Herbrechtingen'de ekin dvme tresi, ii. 25 Hercynia orman, i. 57 Hereford'da gnah yiyiciler, ii, 147 Herefordshireda yazdnm ateleri, ii. 241 Hermsdorfda hasat tresi, i. 332 Herodotos, Psyllili rzgr savalan yks, i. 30 Hertfordshire'da hasat tresi, ii. 26 Hessen'de Ash Wednesday tresi, ii. 32; ekim zaman treleri, ii. 50 Hidatsa Kzlderililerinin ruhun oun luuna inanc, ii. 305 Hierapolis'te kutsal domuzlar, ii, 54 Himalayalar, Bat Himalayalar'da g nah keileri, ii. 178 Hindistan, Gney Hindistan'da eytan dans kutsal kan ier, i. 36; insan tannlar, i. 42, 43; uruplann ve aalarn evlenmesi, i. 62; gnah yeme, ii. 148; by olarak kullanlan demir, i. 173; 174; Orta Eyaletlerde ha sat tresi, i. 360; Orta eyalet lerde kolera srasnda tre, ii. 175; ilk rn sunulan, ii. 336, 337 Hindulann murrain'i tedavileri, ii. 176; hasat toplama enlii, ii. 248; kzlar ve ergenlik, ii. 218; Hin du masallarnda d ruh, ii. 270-275; uygun bir kurban se imi, i. 38; Hindular ve esne me, i. 122; trnak kesme tre

DZN

381

si, i. 193; yeni pirinci yeme enlii, ii. 161 Hinduku, kutsal aatan kan duma nn kadn bilici tarafndan so lunmas, i. 38; bilicinin denen mesi iin kan emme, a.y,; ey tanlarn kovulmas, ii. 161 Hippolytos, i. 7 Ho'lar'da hasat treleri, ii. 160; izin za man, ii. 192; ilk rn sunula r, ii. 336 Hollanda'da Pentikost tresi, i. 89; Pas kalya ateleri, ii. 232; sulular itirafa zorlamak iin sann kesilmesi, ii. 296 Holstei'da ekin bime tresi, i. 326; kseotunu iyiletirici etkisi, ii. 263 Homkampede hasat tresi, i. 332 Horoz, tahl nhu olarak, ii. 13-16 Hotanto rahipleri demir kullanmaz, i. 171; rzgr bys, i. 29; ate ten geirilen koyunlar, ii. 249 Hovaslar, MadagaskarlI, ilk rn sunu lan, ii. 336 Hovv'da Osiris'in sand i. 299 Huahine'de ilk rn sunulan, ii. 344 Huitziiopochtli, Meksika tanrsnn ha murdan yaplan ve yenilen tas viri, ii. 81 Kuronlar, ve balk kemikleri, ii. 116; ruh zerine dnceleri, i. 121; hastaln uzaklatrlma s, ii. 153 Huskanaw, Virginia Kzdderilileri ara snda bir erginleme treni ad, ii. 313 Hylae'de Apollon tasvirinin esinledii kutsal erkekler, i. 39 IBO kral, toprandan dar kamaz, i. 161 ddah kral, tanr olduunu ileri srer, i. 43 hlozi, Zululann gizemli ylan, ii. 300 htiya-ateleri, ii. 246, 247, 266

tlkdoan ocuun kurban edilmesi, i. 230 ilk rnler enlii, ii. 77-79; sunulan, ii. 335-346 lkel insan ve doast gler, i. 7-33 felsefenin sonucu yaam kuralian, i. 205-207 ndersdorf ta hasat tresi, ii. 21,22 nek derisine girmi adam, ii. 140, 141 , tahl olarak inek, ii. 23-24; kutsal inek, ii. 65; gnah kei si olarak inek, ii. 186-187 ngiliz gelenei, itkuu ldrmeyle il gili, ii. 135 Kolumbiyas Kzlderililerinin balk treni, ii. 118 nkalar, Peru nkalan tanr saygnl grrd, i. 51; kesilen sa ve tmaklarm saklanmas, i. 199; Peru tkas olacak olan Prense getirilen ksntlar, ii. 211; has talk vb. kovulma treni, ii. 157-158 Innuit'ler, Alaska'h, bir lmden sonra tre, i. 174 nsan Adas'nda rzgrn satlmas, i. 28; Christmas'ta itkuu av, ii. 136; yazdnm ateleri, ii. 241 nsanlar, niteliklerini edinmek iin ye nen insanlar, ii. 89, 90 nsan tanrlar, Gney Denizi Adalannda, i. 40; iki tipi, i. 13 nsan Kurbanlar, i. 229-233, 245, 246, 368; yalanc kurbanlarla dei tirilmeleri, i. 245-247; tahd ru hunu temsil ederler, i. 377-382 Irayalar, Luzon. ilk rn sunulan, ii. 339 rlanda, gney douda 1 Mays, i. 94; Christmas'ta itkuu av, ii. 136, 139; yazdnm atelen, ii. 241, 242 lroquoiler, dler enlii treni, ii. 155, 156; gnah keileri, ii. 181; izin zaman, ii. 192

382

DZN

sis, bir tahl tanras, i. 299, 300, 301; Msr'n ilk halk tarafndan aya verilen ad, i. 301; inek olarak, ii. 62 skandinav masallarnda d ruh, ii. 283, 284 skandinav Christmas tresi, ii. 32 skenderiye'de Adonis ve Aphrodile'nin lmlerinin anlmas, i. 269 Iskitlerde balanan krallar, i. 47 Iskoya Yaylalarnda baharn temsili, i. 99; bir by olarak demir, i. 173, 174; hasat tresi, i. 333, 338; Yaylalarda inek derisine giren sr oban, ii. 140, 141; yazdnm ateleri, ii. 242, 243 Ispanyada "yal kadn bime" tresi, i. 254, 255; yazdnm atele ri, ii. 244 Issapoo zencilerinin koruyucu tanrs kobra ylan, ii. 93,94 Istar, tanrayla ilgili sylence, i. 277 svete hasat boinan, i. 71; ktlk ne deniyle kurban edilen kral Domalde, i. 47, 48; Mays Arifesi treni, i. 81; yazdnm tre leri, i. 81, 82; Christmas tre leri, ii. 32-34; Yule sapnn boinansal kullanm, ii. 33; 1 Mays ateleri, ii. 237; yazd nm enlik ateleri, ii. 263; kseotu boinan, a.y.; kseotu keif ubuklar, ii. 331 Italonelerin yamyaml, ii. 89 talya, eski talyada aaca tapma, i. 58, 61; "yal kadn bime" tre si, i. 254; Adonis baheleri, i. 282; yazdnm ateleri, ii. 244; kutsal aa mee, ii. 265; Italyan masallarnda d ruh, ii. 279,280 tonomalar ve ruh. i. 123 Itzgrundda hasat tresi, i. 333 izin dnemleri, ii. 192

JACK, Yeilli Jack, i. 90, 91, 240 Jambi Krall, geici krallar, i. 226 Japonlar, kt ruhu kovma, ii. 163 Jarkino'da aalarn canlan olduu inan c, i. 63 Jerome, Prag'l, i. 26 Jeypure, iek hastal vakalannda kullanlan gnah keisi, ii. 176 Jbile, i. 221 Jpiter, Roma'da Kapitol'de bir meey le temsil edilir, ii. 265 KAAK avclar ve am kozalaklar, i. 262 Kadnlarn kanyla ilgili boinan, i. 182-184 aynlmas, ii. 221-224 ve aa ruhlan, i. 73-78 Kaffa'da insan tannya tapnma, i. 43 Kafir ocuklarnn snneti, i. 167; Yeni Yl enlii, ii. 76; fil avcdan, ii. 110; sa ve trnak kesikleri nin gmlmesi, i. 199 Kakian Birlii, ii. 319-321 Kakongo kralnn baz Avrupa mallanna dokunmas yasaktr, i. 155; yerken grlmez, i. 157 Kalamba baml kabile bakanlannn ziyaretinde uygulanan tren ler, i. 154, 155 Kaliforniya Kzlderilileri, toz stunlanna degin dnceleri, i. 33 Kaliforniya'da akbaba kurbanlan, ii. 90,91 Kalkta'da demir bys, i. 173 Kalmuklar, beyaz koun kurban edil mesi, ii. 131 Kamant kabilesi doal lme izin ver mez, i. 215 Kamboyada salgn zamannda esinli adam arama, i. 39; ate ve su krallan, i. 55-57; kutsal aa, i. 68; krallar, i. 118; kraln v cuduna dokunma, i. 167; kra ln san kesme treni, i. 194;

DZN

383

geici krallar, i. 223; Kambo 182; bala ilgili inan, i. 184; pirin ekimi tresi, i. 346 yal Stienler ve hayvanlarn l Karma aac, i. 279 drlmesi, ii. 113; kt ruhla Karnaval gmme treni, i. 238, 246rn kovulmas, ii. 164, 171; 250,261,262, 263 kzlarn kapatlmas, ii. 218; Karnaval delisi, i. 249 erkein bana dolamamama, Karoklar, KaliforniyalI, som bal av, i. 185 ii. 118 Kamatkallar kara ya da deniz hayvan Kasyalar, eytann kovalanmas, ii. 171 ldrmeden nce hayvandan Katodiler, aa devirme ncesi tren, i. zr dilerler, ii. 108; aybalk65 lanna, deniz arslanlanna sayg Kavak, Aziz Peter Gnnde yaklmas, duyarlar, ii. 108 i. 103 Kamerun'da bir insann yaam bir aa Kayn aac, Rusya'da Pentikost'ta ka cn yaamna bal saylr, ii. dn giysileri giydirilerek ssle 297 nen aa, i. 80 Kan, kanda olduu sanlan tuh, i. 176, Kayp ocuklarla ilgili boinan, i. 64, 177; kan iilmemesi, a.y.; yere 65 aktlmayan soylu kan, i, 177Kei, kutsal kei, ii. 59-60; bir kei 180; kan grmenin kt etkisi, olarak Dionysos, i. 320-322; i. 182, 183; kana dokunmak ii. 36-38; bir kei olarak tahl tan korku, i. 182-184; ilkelle ruhu, ii. 17-22 rin det kanamasndan korku Kedi, tahl ruhu olarak, ii. 16, 17; ya lan, ii. 220,221 klmas, ii. 258, 259 Kan ime, esin arac olarak, i. 36, 37 Kehanetten nce kan iilmesi, i. 36,37 Kanada Kzlderilileri, ruhun alkonmaKelebek, Samoallar ve kelebek, ii. 59 s, i. 138; kunduz av, ii. 114Keltlerde yakarak kurban etme, ii. 255 115 Keltlerin insan kurbanlar, ii. 255-260 Kngrada bahar tresi, i. 266, 267 Kelt masallarnda d ruh, ii. Kanayan aalar, i. 63 284 Kgra'da bir Raja'nn lmnde uyulan Kemikler, yabanllarn krmad hay tre, i. 226, 227; gnah yiyici van kemikleri, ii. 120 ler, ii. 148 Kendi kendini ldrme, i. 214, 220; FiKaplan eti yenir, ii. 85; yaralamaktan jilerin yallkta kendilerini l korku, ii. 107; Kaplumbaa eti drmeleri i. 214 yenmez, i. 158; kutsal olanlar Kent, Sarmak kz, i. 337 kurban edilir, ii. 94-99; inSan Keramin kabilesi, New South Wales, ruhlar kaplumbaa bedenine yamur yadrmalar, i. 15 ger, ii. 99 Keskin letlerin ruhlar yaralad, i. Kara gl, i. 15 174, 175 Karacierin ruhun bulunduu yer oldu Kemir masallarnda d ruh, ii. 275u dnccsi, ii. 89 276 Karenler'in gmme treni, i. 127, 128; Keten skcler tresi, i. 362 Karen'de ruh aktarm, i. 138 Key Adallar, ruhla ilgili bein anlar, i. kadnlarn kanndan korku, i.

384

DZN

128; hastaln uzaklatrlma Kobiler, ilk rn sunulan, ii. 339 s, ii. 151 Kobra kurban, ii. 94 Khondlar, insan kurbanlar, i, 372-378; Koch'lar, assamh, ilk rn sunulan, ii. yamur bys, ii. 44; kt 336 Ko, kutsal ko, ii. 66; Msrllarn ko lklerin uzaklatrlmas, ii. kurban, ii. 92, 93; Kalmukla161 nn beyaz kou, ii. 131 Khios'ta Dionysos ayinleri, i. 323 Kohlerwinkel'de hasat treni, ii. 28 Krmz horoz, ii. 15 Kolerann dar srlmesi, ii. 152, "Ksalan tendonlan yememe", ii. 122175,176 123 Kolosh Kzlderilileri, kzlann ayiniKsr kadnlarn elma aacyla ilgili mas, ii. 214 boinam, i. 78 Kolumbiya Nehri Kzlderilileri ve Ksrak, tahl ruhu olarak, ii. 26-28 som bal, ii. 118, 119 Kzlderililer, Alaskal, sa kesiklerini Komanilerin yamur bys, i. 21 saklarlar, i. 198; Kongo'da aa ruhlanna inanma, i. 62; Arizonal, insan kurbanlar su Kongo krallk Chitomsi, i. narlar, i. 245 114; zenciler ve ruh satma, i. Guayakil, ekim zaman insan 137; Kongo vadisinde erginle kurban, i. 368 me ayinleri, ii. 310, 311 Guiana, ergenlikte kzlarn te Koniaglar'da kzlann aynlmas, ii. 214 davisi, ii. 216-217 Konkanda kolera halinde Gneyde Peru, balk tanrlar, ii. 116 kullanlan gnah keisi, ii. 176 Virginia, erginleme treni, ii. Konzda yazdnm ate enlii, ii. 312-313 239, 240 Kzl sal kurbanlar, i. 294, 295 Kore, saraylanna kapatlan krallar, i. Kzlar, ergenlik anda kapatlmalar, 161; kendilerine dokunula ii. 211-226; nedeni, ii. 221maz, i. 168; deerli kaplan ke 224; yere dokunma ya da g mikleri, ii. 86 ne grme yasa, ii. 210-232; Korsikada yazdnm ateleri, ii. 244 bu kurallarn halk masallarn Kostromada gmme treni, i. 264 daki izleri, ii. 218-220 Kostrobunko, i. 263 Kibanga'da ldrlen krallar, i. 216 Koyun, Orta Afrika'da Madi kabilesi Kilema'da bir yabancnn kral grme koyun kurban eder, ii. 132 sinden nce yapla tren, i. Knigshain'de lm'n dtan srlme 155 si , i. 266 Kilimanjaro Da, eytanlarn evi oldu Kpek, tahl ruhu olarak, ii. 10-14; eti una inanlr, i. 148 yenir, ii. 86; yeniden dirilii, Kimbundalar'm yamyaml, ii. 89 ii. 119; gnah keisi olarak, ii. Kingsmill Adalar, ilk rn sunulan, ii. 180,181 340 Ktlklerin dar srlmesi treni, ii. Kiu, bir hasat akam yemei ad, i. 145, 150, 151-153, 159-172 338 177, 178, 191; insanlarla tem Klasenburg'ta hasat tresi, ii. 15 sili ve kovulmas, ii. 170-172 Kloxin'de hasat treni, i. 358 Ktlkler, kovulmas, ii. 140 ve dev.;

DZN

385

rastlantsal, ii. 150-153; za manl, ii. 153-169; ktlkle rin iki tr kovuluu, dorudan ya da dolaysz, dolayl ya da dolaynd,, ii. 150; genel gz lemler, ii. 188-193; bakasna aktarlmalar, ii. 140 ve dev. Kral, danalar kral, ii. 24 Mays kral, i. 240 kutsal ayinler kral, i. 8 Seksek kral, bir geici kral un van, i. 225 Ormann kral, i. 1-110; niin byle adlandnld, i. 8-9 hi bir zaman geici bir egemen olmad, i. 53; aa ruhunun bedenlemesi, i. 109-110; es kiden ylda bir ldrld olasl, i. 235, 236; Kuzey Avnpa kiilerine benzerlii, i. 243, 244; meenin bir kiile mesi, ii. 329; bir mee odunu ateinde yanm olma olasl , ii. 328-330 Krallar, tann olarak, i. 9-10; hava ko ullarn kontrol altnda tuttu u varsaym, i. 45-47; rn ktlnda cezalandrlmalar, i. 47-48; kutsallklar, i. 51; do a kral, i. 54; yamur kral, 54; hava koullan kral, i. 54; krall brakmalar, i. 118, 119; indirilmeleri, i. 120; ya banclara kar korunmalar, i. 154, 155; rtnmeleri, i. 157158; yemekte, i. 157, 158; sa raylarna kapatlmalar, i. 161, 162; kme belirtileri halinde ldrlmeleri, i. 214-220; belli bir dnemin sonunda ldr lrler, i. 220; yukardaki kural larn hafifletilmesiyle, kendile rini savunmalarna izin verilir, i. 220; her yl ldrlrler, i.

221-223; geici krallar, i. 223228; geici krallk bazan kalt saldr, i. 223, 226; byk tehli ke annda oullan kurban edi lir, i. 229 Kralie, Kutsal Trenler Kraliesi, i. 8 Krallk ve rahiplik tabular, i. 111 -120, 147-148, 206 kan yere aktlmaz, i. 176-178 Kukulu, rahip kral, i. 114 Kumerin iek hastaln dar sr meleri, ii. 152 Kunduzlarn ldrlmesiyle ilgili boinan, ii. 114 Kupalo, gmme treni, i. 263; temsili, i. 281 Kupole enlii, i. 283 Kurbaa yzc, i. 93 Kurban kral, i. 8 Kurban edilen kleler, i. 245, 246 Kurbanlar, insan, i. 228-233; 245, 246 Kurt, tahl ruhu olarak, ii. 10-13 Kutsal ekmein Ariciada kullanld na degin izler, ii. 82-83; hasat yemeinin kutsal zelli i, hayvan eklinde yenen ta hl ruhu, ii. 34; bir hayvan kurban olarak l drmenin iki tr, ii. 128 ve dev. oban halklarn kutsal bir hay van kurban olarak ldrmele ri ii. 128-133; yiyecekler, eski Meksika'da, ii. 79,80 sr, Msr'da, ii. 61, 62, 65 kiilerin kaplan bakalarnca kullanlamaz, i. 163; kutsal ki iler tehlikelidir, i. 163, 164; gnei grmelerine izin veril mez, ii. 210, 211, 224 dipnot; yere dokunmalarna izin veril mez, ii. 210,224 dipnot.

386

DTN

Kutsallk ve kirlilik ilkel insanca ayrdedilmez, i. 165-168 Kutsal hayvanlar, i. 48 kral, doann kutsal hayvanla ra bamll, i. 111 krallar, i. 51; gsterilen zen, i. 116; ynetimi brakma, i. 118, 119 krallar ve rahipler, zerlerine yklenen ar grevler, i. 110118; bu yklerin etkileri, i. 118-120 gnah keisi olarak insan, ii. 187, 193 kiilerin aymlmalan, ii. 223, 224 ruh, insandan insana g, i. 43-45 Kuzey Amerika Kzlderilileri, yaban clarla ilgili dnceleri, i. 150; belli zamanlarda kadnlar zerindeki kstlamalar, i. 166; dman ldrdkten sonra te mizlenme, i. 166, 167; kandan uzak durma, i. 176; trnak kes me, i. 193; yiyeceklerin eitli zellikleriyle ilgili inanlar, ii. 84. 85; ngrakl ylan ldr meme, ii. 107; elan, geyik ve elk'e sayg, ii. 115, 116; hay van kemiklerine sayg, ii. 120 Kuzey am, kutsal, i. 63, 64 Kk Asya ba rahipleri, i. 9 Kk yaprak adam, i. 90 LACHLIN ailesi ve geyik, ii. 328 La Ciotal'ta itkuu av, ii. 140 Lada'nm gmme treni, i. 264 Lagos'ta insan kurbanlar, i. 372 Lakorda hastalklarn denize srl, ii. 177 Lamalar, Yce, i. 44,45 Lambalar enlii, ii. 176 Lanet, laneti uurma trenleri, ii. 144, 145

Laosta yabanclara kar nlemler, i. 149; ruhlarn oulluuna inan, ii. 305, 306; Laos'ta ka dna tapmanlar, i. 43 La Palisse'te hasat tresi, ii. 72 Lapis manalis, i. 24 Laplaud'da rzgr satma, i. 28; bir hayvan kurban treni, ii. 119, 120; kadnlarn aynlmas, ii.

222
Leehrain'de yazdnm ateleri, ii. 238 Leipzig'te lm tasvirinin dar tan mas, i. 260 Lent treleri, i. 240-244 Leopar, ldrlme treni, ii. 110, 113 Lerwick rzgr satclar, i. 29 Letilerin hastalklar denize srmesi, ii. 177 Leucadia'llann gnah keisi, ii. 198 Lewis adasnda rzgr sat, i. 29 Lhoosai hasat enlii, i. 72 Libchowic yresinde Mid-Lent tresi, i. 94 Lille'de hasat treleri, ii. 27, 28 Linus, babozumunda Fenike atna varilen ad, i. 354 arks, i. 384, 385 Adonisle bir tutulan, i. 385 Litvanya, gnee tapanlar, i. 26; aaca tapanlar, i. 58; kutsal korular da aa kesmeyle ilgili bor inan, i. 68; 1 Mays treleri, i. 86; bir gmme treni sonras tresi, i. 174-175; dven za man tresi, i. 360, 361; kyl lerin yeni riin yeme trenle ri, ii. 72-73 Lityerses, hasat treleriyle karlatr ma, i. 355, 356; yks, i. 379-382; A ttisle yaknl, i. 382, 383 Frigyal oraklarn bir arks na verilen bir ad, i. 355

DZN

387

Livonia'da kutsal koru, i. 67 Lladebie'de gnah yeme, ii. 148 Loango, kral hasat baarsz olduun da azledilir, i. 47; doast glere sahip krallar, i. 116; kral yericen grmenin cezas lm, i, 156; ta giydikten son ra sarayna hapsedilen kral, i. 161; kraln art yiyecekler gmlr, i, 163; yiyecek kst lamalar, i. 205; ergenlikte kz larn aynlmas, ii. 211 Londra'da yazdnm alaylan, ii. 257 Longnor'da hasat tresi, ii. 27 Loucheux Kzlderilileri, hayvanlarn bacak kaslarn yeme yasakla r, ii. 123 Luchon'da yazdnm ate treni, ii. 258 Lumley, Sir. J., Diana Nemorensis ka zdan, i. 2 dipnot Lnebergte hasat tresi, i. 365 Lusatia'da lm dar tama treni, i. 252-256 M'BENGAlar bir ocuun yaamn bir aacnkine bal sayarlar, ii. 297 Macaristan'da Pentikost tresi, i. 94; Macar masallarnda d ruh, ii. 290, 291 Macusi'ler, ngiliz Guianas, ergenlik anda kzlarn tedavisi, ii. 216 ve dev. Madagasgar'da llerin ruhlarna atfe dilen g, i. 130; soylularn kannn yere aktlmamas, i. 178; timsah ldrlmez, ii. 107; hastalklarn bakasna aktarlmas iin kullanlan ara, ii. 143,144 Madenassanal Bumnlarda kutsal ke i, ii. 58 Madi kabilesi, trnak kesiklerinin g-

mlmesi, i. 199; kurban olarak kesilen koyun, ii. 132, 133 Makoldolar, kesilen salarn yaklmas ya da gmlmesi, i. 203 Malabar'da inee gsterilen sayg, ii. 186 Malay iirinde d ruh, ii. 294,295 Malayllar ve ruh, i. 123; ii. 299; insa nn bama dokunulmaz, i. 185 Maldives yerlileri sa ve trnak kesikle rini gmerler, i. 197 Mamilian kulesi, ii, 71 Mamurius Veturius ya da yal Mars, ii. 194 Mandan Kzdderilileri ve portreleri, i, 146; ktlklerin kovulmas, ii. 180, 181 Maneros, Msrl oraklarn ilk deme tin biilmesinde syledii a ta verilen ad, i. 353 Mangaia'da tann denilen rahipler, i. 36; dinsel ve sivil yetke, i, 120; bir savann glgesi yks, i. 141 Mania, i, 7 "manii, Aricia'da birok mani vardr" atasznn aklamas, ii. 82, 83 Manius Egerius, Aricia korusunun sylencesel kurucusu, i. 7; ii. 83 Maori, yabanc topraa girilince yap lan trenler, i. 152; Maoriler ve l vcutlar, i. 165; kadn larn kanndan korku, i. 183; ban kutsall, i. 187, 188; sa kesme treni, i. 194; balk av tresi, ii. 117; ilk rn su nulan, ii. 344 Marimolann insan kurbanlar, i. 372 Marktil yresinde hasat trenleri, ii.

20,21
Markiz A dalan, mr boyu tannlatmlan insanlar, i. 39, 40; Markizliler ve ruh, i, 12.2; ban ka znmas, i. 192

388

DZN

Mars Alannda araba yar, ii. 67,68 , yal Mars, ii. 194-196 Marsilya'da insan gnah keileri, ii. 198 Masuran'da yazdnm ate enlii, ii. 243 Mays gelini, i. 100 Gn ilahileri, i. 79-80 treleri, i. 74-88, 90, 91, 94, 95, 100-103; ii. 169, 233,234, 237, 238 kral, i. 91,92 direkleri, i. 81 ve dev., 225, 296; ii. 68 kraliesi, i. 94, 95 aalan, i. 78-85, 91, 92, 237, 240, 260, 261; . 14,231 uyuyan gveyi, i. 96 Mayennede 1 Mays tresi, i. 80 Mecklenburg'ta ekin bime tresi, i. 363 Meiningen'de Ash Wednesday tresi, ii. 32; ekin ekme, ii. 50 Melanezya'da gnei parlatma, i. 25; ruhu geri getirme, i. 133; Melanezya talan ve bir insann glgesi, i. 140, 141 Meleager, ii. 277 Melek Adam'n ban kesme, ii. 244 Mentawej Adalannda yabanclara kar nlemler, i. 149 Meroe, ldrlen Etiyopya krallar, i. 215 Metz'de yazdnm ateleri, ii. 258 Meksika kutsal yiyecekleri, yenen tan rnn hamurdan tasviri, ii. 8082; enlikler, ii. 80-84 Meksika'da tahta kan krallarn yemi ni, i. 51; yeni doan bebekle rin kurban edilmesi, i. 295; ha sat enliinde insan kurban, i. 368; bedenlemi tanrlarn l drlmesi, ii. 203-207 Meale alaylan, ii. 244, 249 Meeye tapma, ii. 265; Avrupal Arile-

rin ba kutsal aac, mee ii. 265-334; kutsal mee ateleri, ii. 266; Yazdnm gn yakdan mee odunu, ii. 267; Balder, ii. 268; insan temsilcisi, ii. 267-268; kseotunda mee ya am, ii. 325, 326; mee aa cyla ilgili boinan ii. 332; g nein ate deposu, ii. 333 Msr, Yukan Msrda doann gidiin den sorumlu hayvanlar, i. 48; tannlatmlan Msr krallan, i. 51, 52; kt rn yznden sulanan Msr krallan, i. 52; eski Msr Krallan arap i mezdi, i. 181; Yukan Msr'da geici yneticiler, i. 226; eski Msrllann kzl sal erkekle ri yakma tresi, i. 295; eski Msr'n dini, i. 302; Msrllar ve domuz, ii. 56, 59, 60; tap ndan Apis ve Mnevis boalan, ii. 62; ko kurban, ii. 92; M sr tipi kurtan ayini, ii. 128, 132; Msr gnah keisi, ii. 187; Msr masallarnda d ruh, ii. 285-287 Msr, (Mays) msnn anas, i. 342-343 Miaotselerin eytan dan srme tre ni, ii. 144 Mid-Lent treleri, i. 85, 94, 248, 255256,260 Mikado, yaamnn tanm, i. 112-113; yemeinin piirilmesi, i. 163, 164; giysilerinin izinsiz giyil" meinin etkileri, i. 164 salannn ve trnaklarnn kesilmesi, i. 194; yere dokunamamas, ii.

210,211
Miklucho-Maclay, Baron, Maday sahi linde bir kye giriinde yap lan tren, i. 152 Minahassalar, yamur bys, i. 17; enliklerde kan ime, i. 37;

DZN

389

hastalk zaman tresi, ii. 84; eytanlarn uzaklatrlmas, ii, 150, 151 Mingreliada yamur yadrma, i. 15 Minnataree Kzlderilileri ve bizonun dirilii, ii, 119 Mira Gn, tre, i. 257 Miriler, aa boinan, i. 65; kaplan eti nin yenmesi, ii. 85 Mithraie Mysteria'lan, ii. 322 Mnevis, boa, ii. 62, 65 Moalar, hastalklarn denize srlmesi, ii. 177 Mole, Le, i. 7 Molucca'da enlikler, i. 41; iekteki karanfil aalarna davran, i. 62; ruhun karlmas, i. 130, 131; yolculuktan dnte t ren, i. 154 Mondard, Yce, ii. 42-43 Moollar. kurban edilen hayvann deri sinin doldurulmas, ii. 120; Moollar ve ruh, i. 126 Monomotapa kral iin alman nlem ler, i. 155 Montalto'da, Mid-Lent tresi, i. 255 Moosheimda ate enlii, ii. 255 Moqui Kzlderililerinin insan ruhlar nn kaplumbaaya gt inanc, ii. 99; totem klanlar, ii. 99 Moresby, Kaptan, oban Adasnda, i. 149 Motumoto frtnalar kuram, i. 29 'nun yanssnda olduuna inan lan ruh, i. 143 Mowat'n rnleri etkileme gc oldu una inanlan bakan, i. 47 bymesi iin dvlen olan ocuklar, ii. 201 Mozcas'ta hava koulu krallar, i. 45 Muato Jawwo'yu bir ey yerken gren lere verilen lm cezas, i. 157

Mundaris, kutsal korular, i. 65; kutsal aalan kesmeyle ilgili boinan, i. 68; hasat enlii, ii. 160 Mundalann pirin dikme treni, i. 278, 279 Munster'de yamur kayna, i. 21 Mnsteriand'de Paskalya ateleri, ii. 232 Murrain tedavisi, ii. 176 Murramlarda (Manipur'lu) yiyecek s nrlamalar, i- 205 Muyscalarda hava koulu krallar, i. 45 NAGUAL, Guatemala Kzlderilileri, ii. 301 Namaqualar, yedikleri ve yemedikleri yiyecekler, ii. 85 Naumea adasnda yabanclara kar n lemler, i. 148 Narrinyeriler ve totemleri, i. 162, 163 Nass nehri Kzlderilileri ve ruhun a rlmas, i. 139 Natchez'lerde hasat enlii, ii. 344-346 Nanderste kutsal aa, i. 63, 64 Naudowessi'lerde erginleme treni, ii. 313 Navarra'da yamur yadrma, i. 16 Ndembo, ii. 310 Nemi, gl, i. 1; tapmak iindeki aa, i. 3; rahibi, i. 243, 247 ii. 209; deimemi duruyor, ii. 333, 334 Nerectha'da Pentikost treleri, i. 96 Neuanta'da arpa ekimi tresi, ii. 31 Neuhansen'de hasat tresi, i. 359 Neusaassda hasat tresi, i. 332 New Britain'de yamur yadrma, i. 14, 15; rzgr bys, i. 28; ktln srlmesi, ii. 150; eytanlarn srlmesi, ii. 191; erginleme treni, ii. 315, 316 New Ireland'de kzlarn aynlmas, ii. 211-213

390

DZN

New South Wales'te erginleme treni, i. 158; ilk doan ocuun yen mesi, i. 230 Nias, halk ve ruh, i. 122, 134, 137; ya banclara kar nlemler, i. 151; ardllk, i. 233; bir baka nn gmme treninde kleler kurban edilir, i. 246; eytan kovalama, ii. 151, 152; gnah keileri, ii. 182, 185 Nicobar Adalarnda salgn hallerinde yaplan tren, ii. 174; eytan larn srlmesi, ii. 177 Nightjar, ii. 301, 302 Nineck, son demete verilen bir ad, i. 331 Nisus, Megara Kral, ii. 277 Nootka Kzlderilileri, bir ay ldrme treni, ii. 110; erginleme tre ni, ii. 314 Nrdlingen'de ekin dvme tresi, i. 359 Northamptonshire, 1 Mays tresi, i. 79; ksrk tedavisi, ii. 147 Norve'te sa ve trnak kesiklerinin g mlmesi, i. 203; yazdnm ateleri, ii. 263 Nmberg'te lm dar tama tre ni, i. 252 OBERMEDLNGEN'de dven treci, ii. 24, 25; yazdnm ateleri, ii. 247 Oberpfalz'da dven tresi, i. 359 Ojebway'lerin gn bys, i. 24; card aalan kesmeme, i. 63 Olaf, kurban edilen sve kral, i. 48 Old Calabar'da eytanlann kovulmas elencesi, ii. 178 Oldenburg'ta yansmayla ilgili boinan, i. 144, 145; sa kesikleriyle il gili tre, i. 197; ate enlii, ii. 230 Omaha Kzlderilileri, yamur yadr ma, i. 14; Omahallarm rzgr klan, i. 27; totemleri, ii. 57-59

Onitsha'da taze yan yeme treni, ii. 76; Yeni Yl enlii, ii. 159, 160; insan gnah keileri, ii. 181,182 Oraon enlii, i. 87, 88 Oraonlular, pirin dikme treni, i. 278 Orchomenos'ta Dionysos trenlerinde insan kurban, i. 323 Oregon, Saiish Kzlderililerinin ruhun geriye arlaca inanc, i. 133, 134 Orestes, Diana tapmmn kurucusu, i. 3 Orinoco yamur bys, i, 18, 94; g ne bys, i. 24 Orissa'da ingtere kraliesine tapnanlar, i. 42; yetimekte olan pi rin, i. 63 Orkney Adalan, hastaln bakasna aktanlmas, ii. 146 Ormanlar, Tarihncesi zamanlarda Av rupa nn kapl olduu orman lar, i. 57 On kinci Gn treleri, ii. 139, 140, 169 Osiris, miti, i. 288 ve dev.; ayini, i. 290-294; sis tapmanda l vcudun temsili, i. 294; bir ta hl ruhu, i. 294-295; Philae'deki mezan, i. 299; gne tanns oluuna kart kantlar, i. 301-303, 307, 308, 309, 310; Dionysos ve Adonisinkine benzer ayinleri, i. 309, 310; bitki tanns, i. 309; tap mn olas kkeni, i. 353; bir insan kurbanla temsili, i. 386391; antlarda Osiris, i. 390; mysteria'lannn anahtan, i. 391; domuz olarak, ii. 56-62; lm, ii. 60, 61; her yl adna adanan bir domuz, ii. 60, 61; boa olarak, ii. 61-65 Osnabrck'te hasat tresi, i. 330

DTN

391
tanmas" tresinde lm bel ki de kutsal bir gnah keisi dir, ii. 193-195; gmlme t renleri, ii. 230; lm tasviri, i. 250 ve dev. lm cezas, i. 157, 186

Osterode'de Paskalya ateleri, ii. 232 Ostiaklar'da bir ayy ldrme treni, ii. 108-109 Ot Daman'Iann yabancyla ilgili trele ri, i. 148, 149; kzlarn aynlraas, ii. 213 Otawa Kzlderililerinin bir ayy ldr me treni, ii. 110; balk ke miklerini yakmamalar, ii. 116 Otlak kral, i. 92-93, 240 Oude'da gnah yeme, ii. 149 Ozieri'de Adonis baheleri, i. 280

PASiFK'te insan kurbanlar, i. 40, 41 Pdamlar, Assam'l kayp ocuklarla il gili boinan, i. 65 Palermo'da "yal kadn bime", . 254 Palmiye, Dyaklar ve palmiye, ii. 298 Paskalya ncesi Pazar tresi, ii. 201 Paskalya Yortusu treleri, i. 263, 266, KSEOTU, Keltlerce tapnlr ve Dru329; ii. 32,168, 201 idlerce toplanrd, ii. 260,261, ateleri, ii. 230, 231 263, 268; Yazdnm arife Adallar hayvan kan aktmaz, sinde toplanrd, ii. 261 ve i. 180; ilk rn sunulan, ii. dev.; nitelikleri, ii. 263; yaa 344 mn bulunduu yer olarak ba Pan, temsili, ii. 36; Ormann Efendisi, klrd, ii. 268; meenin yaa ii. 36 m onun iindeydi, ii. 326; ye Panes enlii, ii, 90, 91 re dokunmasna izin verilmez Papuanlar, yiyecekleri, ii. 86; ocuun di, ii. 326; bycle kar yaamnn aacnnkine bal bir koruma, ii. 327; Altm Dal, olduu inanc, ii. 297, 298 ii. 328, 332; Altn Dal olarak Paris'te sahte dev alay, ii. 257 adlandrlma nedeni, ii. 330; Parthian monarklanna tanr diye taplrneden altn diye adlandrlrd, d, i. 51 ii. 330, 331; svete atal u PatagonyaMar, dklen salarn yakar buklar yaplrd, ii. 331; yazlar, i. 203 dnmnde Christmas'ta top Pavvnee'ler, ekin ekmede insan kurban lanrd, ii. 331 lar, i. 368, 371. kseotundan yaplma keif ubuklar, Payagualar, rzgrla dvme yntemi, ii. 331 i. 30 ksrk tedavisi, ii. 147 Pelew Adallar, tanrlar, i. 41; aa kz, Atina'da kurban ayini, ii. 41, 42, kesme treni, i. 64, 65; bir in 43; tahl ruhunun bedenlemesan ldrme treni, i. 175 si olarak, ii. 43-47; Osiris ve kz, ii. 61-65 Pemrokeshire'da On kinci Gn tresi, ii. 139 l Pazar, i. 248, 253 Pencap'ta bir mezhep General Nicholller kitab, i. 302 son'a tapard, i. 42; pamuk el lm, iddete yelenmesi, i. 213, 214; malar patladnda yaplan t lmle ilgili boinan, i. 233 ren, i. 344; lamba enlii tre "dar tanmas", i. 250-254, si, ii. 163 257-262, ii. 194; dar srl Pentikost sepeti, i, 91 mesi, i. 251, 252, 263; "dar

392

DZN

gelini,". 100 Pongol enlii, ii. 75 Pont Moussou'da hasat treni, ii. 24 treleri, i. 80, 81, 83 , 88-98, 100, 236, 237-240 Portredeki ruh, i. 145,146 iei, i. 89 Portrelerdeki yaam, i. 145 kral, i. 91 Patates kpei, ii. 11 kurdu, ii. 10, 12; Sutherland kraliesi, i. 94 shire'da taze patatesleri kar Pepper Coast, genel salktan sorumlu ma tresi, ii. 74 yce rahip, i. 47 Pers krallar yemek yerken grlemez, Patniae'de Dionysos ayinleri, i. 323 Pouilly'de hasat treni, ii. 24, 50 i. 157 Peru, yamur bys, i. 17; gnei dur Proserpina ve domuz, ii. 48-53 durma bys, i. 26; eski Pe Prusya, meeye sayg, i. 58; eski Prus rulularn tahl ruhu temsilcisi yalIlar yce aalara taparlar ni saklamalar, i, 342, 343; d, i. 66; bir gmme sonras t eytanlarn kovulmas, ii. 191; resi, i. 174-175; eski PrusyalI kendi kendini dvme, ii. 201; larn yce yneticisinin nkalarla ilgili nota da bak kendini ldrmesi, i. 219; ba nz. harda topra srne treni, i. Phrygiada sahte insan kurbanlar, i. 277; tahln slatlmas, i. 277; 288; oraklarn arks, i. 355 Adonis baheleri, i. 283; hasat Piedmontta yazdnm kyl tresi, i. tresi, i. 331, 332, 337; k to 278 humunu ekme treni, ii. 22; Pilsen yaknnda Pentikost tresi, i. 93 yazdnm ate enlii, ii. 243 Pinsk, Rus kzlarnn Whit-Monday t Pulverbatch'ta mee aacyla ilgili bo renleri, i. 89, 90 inan, ii. 332 Pirenelerde treler, i. 103 Pirin-gelin, i. 346 QUAUHTTLAN'lann insan kurbanla hasat trenleri, ii. 74, 75 r, ii. 206 Plas yresinde Pentikost tresi, i. 93 Queensland'da erginleme trenleri, ii. Po ovasnda kazlar, i. 57 309 Point Barrow'lu Eskimolann kt ruhu Quilacare kralnn kendini ldrmesi, i. avlamalar, ii. 154, 155 220 Poitov'da vaz sonu ate enlikleri, ii. Quoja'da erginleme ayinleri, ii. 311 240 Polonya'da lm dar srme treni, RA, gne tanrs, 302-304 i. 253, 254; hasat tresi, i. 333. Rahip krallar, i. 8,9 334, 336, 337; Christmas tre Rahipler, Roma ve Sabine rahipleri de si, ii. 13,14 mir usturalarla tra olmazd, i. Polinezyahlar, bala ilgili boinan, i. 168 185, 186; kutsal bulama, ii. Raja, bir rajanm lmnde uygulanan 58 tre, i. 226,227 Pomeranya'da sa kesikleri yaklr, i. Rajamahallde ilk rn sunulan, ii. 336, 203; 337 Pomolar, KaliforniyalI, eytanlarn ko Rali panaym, i. 267 vulmas, ii. 170

DZN

392

Ramin'de hasat tresi, i. 364 Raskolnikler ve aynalar, i. 145 Ratzeburg'ta hasat tresi, i. 364 Rhetra'da rahip, kurban kann tadar, i. 35 Rhn dalarnda ate enlikleri, ii. 229 Ringa balnn Heligoland'de kaybolu u, ii. 117 Rio de la Plata Kzlderililerinin kzlan kapatmalan, ii. 215 Roma'da hastalk atei tedavisi, ii. 146 sa kesme tresi, i. 196 Romadan yal Mars'n srlmesi tre ni, ii. 194-196 Romallar, aaca tapnma, i. 101 RomanyalIlar, yamur yadrma, i. 16, 17; lmden sonra bir tre, i. 174; tohumu slatma, i. 276 Romove'de kutsal mee, i. 58, 66 Rook adasnda ktln kovulmas, ii. 150; erginleme, ii. 315 Rosenheim'da hasat tresi, ii. 23 Roti adasnda sa kesme treni, i. 198, 203 Rottenburg'ta yazdnm tresi, ii. 244 Ruhla da bahar tresi, i. 90 Rusya, Pentikost tresi, i. 80, 81; Putataparlar ilk ocuu kurban ederdi, i. 230; Kk Rusya'da Paskalya treleri, i. 263, 264; hasat tresi, i. 335; ilk demeti bime treni, i. 354; Beyaz Rusya'da Paskalya tresi, ii. 32; Rus tahl ruhlar, ii. 37; Rus orman ruhlan, ii. 37; by olarak dvme, ii. 201 yazd nm treleri, ii. 243-245 Ruthenia'da ate enlii, ii. 243 Ruh, korkulan, i. 111 ve dev.; bedenin kk bir modeli, i. 121-122; kamasn nleme nlemleri, i. 122-123; ku olarak anlalan ruh, i. 123; ka, i. 123-124; uykuda kayb, i. 124-127; gi

dii her zaman isteyerek ol maz, i. 127-128; hayaletler kamr, i. 127-130; geriye arl mas, i. 127-139; eytanlar a lar, i. 130-132; grnr ekil de geriye getirilir, i. 133-137: bycler tarafndan kanl ya da tutulur, i. 137-139; ba ka birine aktan mas, i. 138: portrede olduuna inanlan rul i. 145, 146; glgede, i. 140146; kanda, i. 176; insan ruhu nun bir kaplumbaa bedenine g, ii. 99; halk masaEann da d ruh, ii. 269-295; hali trelerinde d ruh, ii. 296322; aalarn ruhu, i. 61-63 ardllanna geen kutsal kiile rin ruhu i. 230-234; ruhun o ulluu, ii. 305; insan eklidt bitki ruhu i. 89-90; soyular ruh, i. 367; ruhlar keskin ara larla yaralanabilir, i. 174, 175 Rzgr, alma ve satma, i. 29; rzgrh dv, i. 29-30; rzgr yapma i. 28, 29 SABA, krallan saraylanndan ttan karlmaz, i. 161 Sabarios enlii, ii. 72 Sacae enlii, Babil'de, i. 221, 385 Sa, dklen salarn yaklmas, i. 203 salarn ocuk doumunda sonra yaklmas, i, 204; kesi len salar gvenli bir yere ko nur, i. 197-203; kesilmesi, i 191 ve dev.; sa kesimi iir ayrlan en kutsal gn, i. 194 sa kesimi ile ilgili boinan, i 193-196; yalnzca bir frtn srasnda, i. 196; temizlik ola rak sa kesilmesi, i. 204; 205 by olarak, i. 195, 196; sa larda olduu varsaylan g

394

DZN

ii. 296-297; kesme yasa, i. 195, 196; sa ve trnaklarn kesilmesiyle ilgili boinan, i. 191-205 Saffron Walden'de 1 Mays tresi, i. 80 Safra kesesi, inlilerde cesaretin bu lunduu zel yer, ii. 86 Saar'da grip, ii. 175 Sakson kylerinde Pentikost tesi, i. 95 Saksonlar, transilvanyal, sereleri to humdan uzak tutma bys, i. 125 Saksonya'da Pentikost trenleri, i. 237 Salgn zamannda yaplan tren, i. 39, ii. 84, 173-175 Saligne'de hasat tresi, i. 336 Salii, i 196 dipnot Salza blgesi. Byk Perhizm Arife gn tresi, ii. 32 Salzwedel, Pentikost tresi, ii. 91 Samlerin ocuklar kurban etmeleri, i. 229; kurban edilen kraln olu, a.y.; Adonis tapm, i. 268 Samoallann tanrs, i. 40, ii. 57 Samoallar, ve kanayan aalar, i. 63; ruhun geriye anl, i. 132; yenmeyen kaplumbaa, i. 158; Samoallar ve kelebek ii. 59; ilk rnlerin sunuluu, ii. 343 Samogitianlar'da aa boinan, i. 66; kutsal saylan ormann ku ve hayvanlan, i. 108 Samorin krallan, i. 221 Samoi masallarnda d ruh, ii. 291 Samurlar, ldrlmeleriyle ilgili bo inan, ii. 114 Sankara ve glgesi, i. 140 Santallarda bir ruh yks, i. 124, 125 Sap keiler, ii. 20 Sardinya'da Adonis baheleri, i. 279 Sarmak kz, i. 337 Satyr'lerin temsili, ii. 37 Schaumburg'da Paskalya ateleri, ii. 232

Schluckenan'da Shrovetide tresi, i. 238 Sedir, Gilgit'in kutsal aac, i. 72 Semer Adasnda yansma ve ruh, i. 143 Senegambia'da Piton klan, ii. 94; Sere re 'lerde ruhun tutulmas, i. 137 Senjero'da ilk doan ocuun kurban edilmesi, i. 230 Sereler ve tahl, ii. 125 Servia'da (Srbistan) yamur yadrma, i. 16; meale alay, ii. 244 Seks totemleri, Avustralya'da, ii. 301304 Shan'lann ate ruhunu kovmalar, ii. 167 Shark Point'te Kral Kukulu'nun yuvas, i. 114 Shetland denizcileri ve rzgr satn al ma, i. 29 Shropshire'da "Boyun", son avu tahla verilen ad, i. 393, 394; hasat tresi, ii. 26, 27; gnah yeme, ii. 147, 148 Shrovetide Ays, i. 248,249 treleri, i. 99, 237, 261; ii. 32, 230, 233-237, 262 Sr, aalar ve sr, i. 74 ve dev.; atein iinden geirilmesi, ii. 249 Stma, tedavisi, ii. 146 Sibirya samur avclar, ii. 114 Sicilya'da Adcmis baheleri, i. 282,283 Siillerin tedavisi, ii. 146 Silenus, bir orman ve tahl ruhu, ii. 3637; temsili, a.y. Silezya'da lm uzaklatrma, i. 253; "lmn dan srlmesi," i. 259; yaz geri getirme, i. 256; hasat tresi, i. 331,339; ii. 14 Siivanus, bir orman ve tahl ruhu, ii. 36-37 Siyam'da ruhla ilgili boinan, i. 61; kral soyundan gelenlerin idam tar z, i. 177; bala ilgili boinan, i. 183, 184; geici kral, i. 224;

DZN

3l

eytanlann kovulmas, ii. 164; Sutherlandshireda taze patatesleri < , karana tresi, ii. 74 insan gnah keileri, ii. 182; Siyam masallarnda d ruh, ii. Snnet i. 167 276, 277 Snni mslmanlar aynalarn yz Skye'da hasat enlii, ii. 19; Beltane rterler, i. 145 ateleri, ii. 234 Sresiz bedenleme, i. 39-43 Slavonya'da "lmn dar anmas" Stler, Todalann tapnd stl i. 253; ii. 195; Slaviarda "yal i. 42-43 kadn bime" tresi, i. 255; Swabia'da sa kesiklerinin gmlme Slaviarda ekin bime tresi, i. i. 198; karnavaln gmlme 329, 346; birbirini dvme, ii. i. 248-250; hasat tresi, ii. 2 201; yazdniim ateleri, i. ate enlii, ii. 228-229; P; 243; Slavlarn devaml atei, kalya ateleri, ii. 233; yazd ii. 266; Slav masallarnda d nm ateleri, ii, 238 ruh, ii. 280,281 Syleus sylencesi, i. 384 Slovenler, Oberkrain'li, Byk perhiz arifesi treni, i. 99 AMANLAR'da kraln kefaret olar Soest'te keten skcleri tresi, i. 362 kurban edilmesi, i. 48 Sofala, kral, ldrlmesi, i. 216, 217 arap, asmann kam, i. 181, 182, an Sogamoso'da tahtn kaltsna kstla tan saknma, a.y. malar, ii. 211 eytanlann kard ruh, i. 130-132 Solr'de hasat tresi, i. 362 ili, kesilen salarn saklanmas, i. 2( Som bal av, ii. 118, 119 Sornersetshire'da yazdnm ateleri, TABU, t. 120, 121, 175, 176; ldrii ii. 241 etkileri, i. 163-166; tabulu Son demete verilen eitli adlar ve ilgi ilerin aynlmas, i. 166, 1 < li trenler, i. 330-332,. 334tabunun amac yaam ko 339, 394; i. II, 13, 14,72 maktr, i. 147; krallk ve rah Spackendorfta ate enlikleri, ii. 229. lik tabular, i. 111-120, 1 230 148, 206 Sparta krallarnn sunduu devlet kur Tabor, Bohemya, lm dan ta banlar, i. 9 treni, i. 251 Su krallar, i. 55-57 perisi, suyla ilgili Ingiliz bo- Tahl, bir yamur bys olarak sla mas, i. 277; iki kez kiile inan, i. 144 rilmesi, i. 349; tahla sar Sucla-Tirthalann gnahlar denize s orak, bac ya da dvenci r, ii. 177 358-359 Sumara'da yamur bys, i. 18; aa bebei, ii. 25 boinan, i. 65; kaplan ldr keisi, ii. 18, 19 meme, ii. 107 ana, i. 226-227; Demeter'in Surenthal'da yazdnm ate treni, ii. ilk rnei, i. 347 239 kraliesi, i. 335 Surinaml Bush zencileri ve totemleri, ruhu, bykanne... vb. ola ii. 57 i. 330-337; gen olarak, Suriye'de trtllar, ii. 126 Sutherland'da ksrn tedavisi, ii. 337-339; lm, i. 353-3 147 kendisinin va da temsilcisi

396

DZN

ldrlr gibi yaplmas, i. 360-367; bir yabancnn temsil ettii, i, 362-367; bir insan kurbann temsil ettii, i. 377382; temsilci nasl seilir, i. 380; bir hayvan olarak, ii. 971; horoz, ii. 13-16; tavan, ii. 16; kedi, ii. 17, 18; kei, ii. 17-18; boa, . 22-26; dana, a.y.; inek, ii. 23, 24; ksrak, ii. 26, 27; at, ii. 28; domuz, ii. 28-33; insanbiimsel ve hayvanbiimsel tahl kavramlar arasndaki koutluk, ii. 34; la, ii. 33-34; hayvan ek linde bedenlemesi konusunda nerilen aklama, ii. 34; kz olarak bedenlemesi, ii. 43-47 kurt, ii. 10-14, 33 kadn, 1.336,337 Tahiti'de krallarn ekilmesi, i. 120; kral ve kralienin vcuduna dokunulamaz, i. 168; bala il gili bo inan, i. 186, 187; sa kesiklerinin gmlmesi, i. 197 Tifte bir yolculuktan dnte san kesilmesi, i. 192 Tamaniv, Bank Adallar, ii. 299, 300 Tana'da adallarn yiyecek artklarn yok etmeleri, i. 163; ilk rn sunulan, ii. 340 Tanry ldrme, i. 211; ii. 203-297; bir tanny hayvan eklinde ldr me, i. 321, 322; tanny ldr me nedenleri, i. 212-214 Tanrlar lr ve gmlr, i. 211, 212 bedenleir, ldrlr, ii. 203207 iki biimde kiiletirilii, i. 351, 352 ' Tanrnn szcs, eski PrusyalI yneti cinin ad, i. 219 Tamow'da ekin bite tresi, i. 329330 Tatar Han, bir yabancnn ziyaretinde tren, i. 154

iirlerinde d ruh, ii. 291-293 Ta-ta-thi klan, New South Wales'li, yamur yadrma, i. 15 T-uz onuruna enlik, i. 274 Tavan, tahl ruha olarak, ii. 16 ve dev. Tehlike Adalar ruh tuzaklan, i. 137, 138 Teksas'l Tonkaway Kzlderililerinde erginleme treni, ti. 315 Tembel adam, i. 91 Tenedosta Dionysos ayinleri, i. 323 Tenimber Adalarnda ilk rn sunulan, ii. 339 Thammuz, bir tahl ruhu olarak, i. 274, 278 Than'da 1 Mays treleri, i. 85 Thebaililerin ayini, ii. 92; Theba'de ko kurban, ii. 66 Thesmophoria, ii. 48-53 Thlinket'ler, Alaskal, pisi bal onuru na enlik, ii. 117-118 Thringende Pentikost treleri, i. 92, 237; Mid-lent treleri, i. 251; dvme tresi, i. 359 Trnaklar, kesilmesi, i. 193, 194; bir ocuun kesilen ilk trnaklan rnn gmlmesi, i. 197; kesik lerin saklanmas, i. 198-203 Trtllar, bir baheyi trtllardan kurtar ma yntemi, ii. 125 Tibetlilerin Yeni Yl tresi, ii. 178-181; gnah geii, ii. 182-185 Tikopia Adallan, salgm hastalk halin de yaplan tren, ii. 174 Tillot kantonunda dvme tresi, i. 360 Timor, Bat, bir konumac tresi, i. 158 Timorlulann yamur bys, i. 18 Timorlaut'ta evli erkeklerin salann kesmelerine izin verilmez, i. 191; hastalk tekneleri, ii. 172, 173 Timsahlar, teki timsahlarn cnden korkularak balanr, ii. 107 Tip, iki hayvan tapm tipi, ii. 127, 128 Tirol'de byclerin kovulmas, i. 178,

DZN

179; sa kesiklerini kullandk lar sylenen bycler, i. 196; yazdnm tresi, ii. 244 Tjumba'da hasat enlii, ii. 338 lodalarda mandra bir tapnaktr, i. 42; buffalo kutsaldr, ii. 132 Tona, Zapoteklerin tona's, ii. 300 Tonga, krallar bir ey yerken grl mez, i. 157; kutsal bulama ile ilgili tren, ii. 58; ilk rn en lii, ii. 341-343 Tonicat, ii. 17 Tonkin'de uygun bir kurban arama de nemesi, i. 38; koruyucu ruhla rn seimi, i. 42; monari, i. 119, 120; krallar halk ne karlmaz, i. 162; kral soyun dan olanlarn idam, i. 177, 178; kt rullann kovulmas, ii. 163-164; izin zaman, ii. 191 Toprak, kutsal kiilerin dokunma yasa , ii. 210, 224 dipnot, ergen likte gen kzlarn dokunma yasa, ii. 211-232; kutsal ey ler topraa dokunamaz, ii. 224 dipnot Totem, bir nesnedir (hayvan, bitki... vb.), insan gvende olsun diye ruhunu onun iine brakr, ii 303-308 Totemcilik, ii. 41, 57, 59, 127, 303308, 322 Totemler, seks totemleri, ii. 301 Toz stunlar, i. 33 Toton krailan yce rahiplerin gcn kullanrd, i. 9 Transiivanya'da yamur bys, i. 17; Saksonlarda karnavaln g mlmesi, i. 248; "lmn d ar tanmas, i. 257,258; ta hl slatma, i. 276; tahln b ceklerden korunmas tresi, ii. 125; bir ruh yks, i. 125, 126 Traunstein yresinde hasat tresi, ii. 28

Travancore'da hastaln baka; tanlmas, ii. 145 Trier'de hasat tresi, ii. 12 Tuareglerde, Sahra'l, yzn n i. 158 Tukaitawa ve glgesi, i. 41 Tumern Altn Dal tablosu, i. I Tkrme, koruyucu bir by, i . : Trkler trnak kesiklerini saklar, Orta Asya Trkleri, ko. s geciken ocuklara k yedirir, ii. 86 Tycoonlar, i. 119 Typhon, ii. 60-62 UALAROI'dd erginleme ayini 309 Uapes, Brezilya, ergenlik am< lann tedavisi, ii. 301 Udvartvely'de hasat evi, i. 359; s met treni, ii. 15, 50 Uea'da llerin ruhlarna atfedile i. 129 Uelzende hasat treni, ii. 18 Uganda'da kraln kardelerini ; tresi, i. 178; kral ve sar n, i. 219 Ugi'de kadnlarn kanndan ko 182; kesik salarn gm si, i. 198 Uliase'de hastalarn zerine b; serpilmesi, i. 150 Unyoro'da ldrlen krallar, i. 216 Upsala'da kutsal koru, i. 58 Utch Kurgan'da gnah yeme, ii. 1Uyuyann tek edilmesi, i. 99 RNLER'in azl nedeniyle k rahiplerin cezalandrl i. 47, 48; insan kurbanl 372, 373; yeni rnlerin me treni, ii. 72-73; yeni nn kutsal yiyecek olarak mesi, ii. 72-78 Ovez, bycle kar etkili, ii. 3'.

398

DZN

VAH ADAM, i. 237, 238, 243, 245, 261; ii. 43 Val di Ledro'da ate enlii, i i. 230 Vatede diri diri gmlme, i. 215 Vesta atei, i. 7 erdenlerinin salar, i. 197 Victoria, Kralie, Orissa'da her mezhep ona tapar, i. 42 Virbius sylencesi, i. 7; Aricia Dianasyla ilikisi, i. 352; Virbius ve at, ii. 65-71; gnele neden ka rtrld, ii. 332,333 Volderlerde dven tresi, i. 362 Vorarlberg'te ate etlii, ii. 228 Vosges dalarnda 1 Mays treleri, i. 80 WADAI sultannn yzn rtmesi, i. 158; vcuta sakatl olma mas zorunluluu, i. 218 Wagandalarda tapun, i. 45 Walber, i. 86, 88 Wallachia'da tahl slatma, i. 276 Wanikalar aalarn ruhlanna inanrlar, i. 61; hayvanlarn kann dk mezler, i. 179 Wanyorolar sa ve trnak kesiklerini gizlerler, i. 199 Wanzleben'de hasat tresi, ii. 12 Waruaiar bir ev yerken grlmezler, i. 156 Wa-teita'lar fotoraflarnn ekilmesini istemez, i. 146 Watjobaluklar ve yarasa, ii. 301 Weiden'de hasat tresi, i. 332 Welsh, gnah yeme tresi, ii. 147 Wendler mee aacnn evresinde dans ederler, i. 77 W ennland'de dvenciler arasndaki t re, i. 365; son demetle ilgili t re, ii. 71 Westeihsen'de ekin bime tresi, i. 329 Westphalia'da Pentikost tresi, i.. 100; hasat tresi, i. 330; ii. 14, 15 Wetar'da glgelerine saldmrlarken ya ralanan erkekler, i. 140; kadrn-

lann kanyla ilgili boinan, i. 183; Wetarllann atalaryla il gili dnceleri, ii. 56, 57 Wiedinhardede dven tresi, i. 365 Winenthal'de yazdnm ate tresi, ii. 239 Wolfeck'te yazdnm enlik atei, ii. 252 Wotjaklann kutsal korusu, i. 67; eyta n srmeleri, ii. 167, 168 Wurmlingen'de W hit Monday tresi, i. 236,237; dven tresi, ii. 24 YABANCILAR, byclklerine kar nlemler, i. 147-156; oraklann tahl ruhu temsilcileri ola rak demetlere sard yabanc lar, i. 362-367 Yabanla borcumuz, i. 121, 122 Yamur bys, i. 94, 196, 277, 279, 329, 362, 377,386; ii. 44 krallar, i. 54 yadrma, i. 13-24 Yakutlarn yamur yadrma bys, i. 27; kurbanlar, i. 38 Yalanc idamlar, i. 254 insan kurbanlar, i. 244-247 Yamyamlk, ii. 89,90 Yans, ruhun yanss, i. 143-145 Yarasa, ii. 301-304 Yarilo'nun gmme treni, i. 264 Yaam bitkisi, ii. 298 Yaam bir bitkinin yaamna bal olan kii, ii. 297-299 Yal adam, son demete verilen bir ad, i. 331, 332 kadn, son demete verilen bir ad, i. 331,332 "Yal kadnn biilmesi, i. 254, 255 Yaz aac, i. 260, 261 Yaz geri getirme, i. 255, 256,260 Yazdnm treleri, i. 81 ve dev,, 91, 102, 263, 274-282; ii. 330-331 Avrupa ate enlikleri, ii. 238, 244, 245, 258, 259; yazdcn-

D/ZJN

m atelerinde tasvirlerin ya klmas, ii. 244, 245 arifesi boinanlan, ii. 261,262; Yazdnm arifesinde topla nan sihirli bitkiler, i. 261-263 belirtileri, i. 282 Yedi meeler, 1 Mays tresi, i. 80 Yeme-ime, niteliklerini elde etmek iin hayvanlan yeme, ii. 8490; tanny yeme, ii. 71-90; al nan adem ler, i. 155-158 Yeni Gine'de kzlarn aymlmas, ii. 213,214 Yeni Kaledonya'da yamur yadrma, i. 16; gne bys, i. 24-26 Yeni rnler, kutsal olarak yenir, i. 7280; ii. 335-346 Yeni Zelanda'da kann kutsall, i. 180; bala ilgili boinan, i. 187; sa kesme, i. 194, 196; sa krpklarnn gmlmesi, i. 197; kutsal bulamann etkile ri, ii. 58; taunlar, ii. 89, 90 Yeil George, i. 87, 88 Ylanla btnleme, ii. 133 kabilesi, ii. 94; hamurdan y lanla yaplan bir tren, ii. 134, 135 Ylba treleri, ii. 159, 160, 167, 178, 249, 250 Yiyecekler, bitirilmeyen yiyecekler g mlr, i. 163; yasak yiyecek ler, i. 205-206; kuvvetli yiye cekler, ii. 84 Yorkshire'da ilk rn din adamlarnn bimesi tresi, ii. 74 Yoruba'da yabanclara kar nlemler, i. 148 Yucatan'da gnei durdurma bys, i. 26; Yeni Yl enlii, ii. 249 Yulaf tanr, ii. 18, 19 Yule domuzu, ii. 32-34,50 sap, ii. 33 Yunanistan'da yamur yadrma, i. 16; aaca tapnma, i. 58, 61, 101; Yunan enlikleri, i. 101, 102,

104; bir temel tann ye rilmesi treni, i. 142; I treni, ii. 57, 58; insan keileri, ii. 197-202; ya 2 m ateleri, ii. 244; masallannda d ruh, ii. 279 Yce Lama, lm ve yeniden tx i. 44; Sankara'nm glg 140 Yzn rtme, i. 157,158 ZABNERN'de 1 Mays tresi, i. 8 sat tresi, ii. 21 Zacynthus halk gcn sata oid inanr, ii. 297 Zafinameno'lar bir ey yerken { mezler, i. 156 Zaparo Kzlderilileri, Gney Am yedikleri-yemedikleri yiy ler, ii. 85 Zapoteklerin yce piskoposu, i. 115; ii. 210; hasat tre 344; tonalan, ii. 300 Zarif tleen kuu, ii. 303 Zealand, kzlkk haat tresi, i. 367 Zencilerde ruh fikri, i. 124 Zend Avesta'mn sa ve trnak kesn ilgili buyruklan, i. 198 Zeus tapnana girince glgesi ka lan adam, i. 142; Dodo bir meeyle temsili, i i. 26i ve Hera'nn evlenmelerin in sili, i. 104 Zoola'lann kralda arad nitelikli 216 Zulu yamur bys, i. 21; yan: ruh olduu inanc, i. 143 drlen krallar, i. 216; has dneminde tre, ii. 85; ) yamlk, ii. 89; ergenlikte a lan kzlar, ii. 211; Zululan lozi'si, ii. 300 Zunilerin kaplumbaa kurban, ii. 99; totem klanlar, ii. 99 Zrich'te ate enlii, ii. 230

PAYEL YAYINEV - Caaloglu Yokuu Evsen Han Kat 3, No: 51 Caaloln - stanbul Tel: 528 44 09 - 511 82 33