You are on page 1of 64

DiNLER VE MiTOLOJi

tnsan, din duygusu ta§lyan bir yaratlktlr. tlerlemeye ve akla duyulan guven, en azmdan hristiyan Batt'da, XVIII. yuzylldan ba§layarak dici inan<;lann zaYlflamasma yol a<;ml§gibi gorundu. Ama <;agda§donemde, dini bir butun olarak benimseyen ve uygulamak isteyen aklrnlann canlanmasl, din olgusunun ve insarun kutsal bir aIernle ili§ki kurma, hem <;ektigiaCllann hem de olumun anlam kazandlgl bir obur dunyaya inanma ihtiyacmm devam ettigini a<;lk<;:a ortaya koydu. Din ihtiyacl medeniyetlere, Ulkelere ve <;:aglara bagh olarak <;okfarkh bi<;irnlereburundu. Memo Larousse bu b61umde, tarihin ba§langlcmda ortaya <;lkanbuyuk mitolojilerden, din olgusunun en guncel gorunurnlerine kadar, dinin <;e§itlibi<;imlerini okurlann gozleri onune seriyor.

ESKi MISIR KAYNAKLAR, TANRILAR 290 DiN ADAMLARI VE TORENlERi 292 MEZOPOTAMYA KAYNAKLAR, TANRILAR, DiN ADAMLARI VE TORENlERi

HRisTilANLIK iSA'NIN HAYATI, MESAJ, HAVARilER 3/1 METiNlER 3 1 2 iLKCEMAATlERVEYAYllMA 313 KAToLiK KilisESi KiLisENIN ANA IlKElERI, KiLisENIN YAPISI, DUNYADA HRiSTiYANUK 3/4 YEDi KUTSAMA 3/5 PAPAUKTA HAlEFiYET, PAPANIN OTORiTESi VE YETKilERi, YiRMINCi YUZYll PAPAlARl 316 DOGU VE ORTODOKS KiLiSELERi TARiHi VERilER, OGRETI VE RUHANiliK, ROMA'YLA BiRlESEN KiLisElER 3/7 ORTODOKS KiLiSElERi, ORTODOKS AYINlERi 3/8 REFORM KiLiSELERi TARiHi SEBEPlER, lUTHER, CAlViN 319 MElEKlER VE KOTU CiNlER OBUR DUNYANIN CoGRAFYASI, TAPINMA, AYIN VE KUTSAMALAR 320 DIN ADAMLARI VE ORGUTlER, FRANSA'DA PROTESTANUK, AVRUPA PROTESTANlIGI, c;AGDAS PROTESTANUK 321 ANGliKAN KilisESi VE MEZHEBi PROTESTAN KillsE VE TARiKATLARI 322 iSLAM . AN,", ilKElER, . ISlAMDAN ONCE ARABISTAN, PEYGAMBERiN HAYATI 323 KUR'AN 325 SUNNET, UMMET·i MUHAMMED 326 OGRETi 327 iSlAMlN BES SARTI 328 CAMi 329 DORT HALiFE (HUlEFA-1 RASIDiNI. SUNNiLiK VE SITliK 331

293

MEZHEPLER VE TARiKATLAR SUNNi iTiKADi MEZHEPlER SUNNi FIKIH MEZHEPlERi 333· SIT iTiKADi MEZHEPlER, SITFIKIH MEZHEPlERi TASAWUFVETARiKATLAR 335 BASLICA TARiKATLAR 336 ISlAM iNANCI VE DUNY A 337 AFRiKA DiNLERi GElENEKSEl DiNlER, PEYGAMBERLiK OZENTilERi 338 KARMA DiN: GABON'DA BuiTi FANG, iSlAM, HRiSTiYANlIK, VODU DiNi, LATiN AMERIKA KARMA DiNlERi 339 UZAK DOGU DiNlERi GUNUMUZDE UZAK DoGu DiNlERi, VEDA WEBiYATI, VEDA TANRILARI 340 VEDA iNANeLARI VE AYiNlERi, BRAHMANA VE UPANisAD, CA YNACILIGINKURUCUSU MAHAViRA, CAYNACllIK, iDEAL VE OGRETi ~41 HiNDUCUlUK KAYNAKLAR, TANRILAR, OGRETi 342 YOGA, TANTRACILIK 343 AYiNlER VE TAPINMA YERlERi, HiNDU HiNDisTAN 344

334

ESKiYUNAN KAYNAKLAR, DOlUP TASAN PANTEON, KAHRAMANLAR, TANRILARIN HiKAYESi 294 RUHUN OlUMDEN SONRAKi YOlCUlUGU, YUNAN DiNDARUGI, BAYRAMLAR 296 ESKi iRAN MEZDEKll~ ~~~~~ST<;:UlUK, MiTHRA DiNi VE MANi DiNi 297

.

ESKi ROMA KAYNAKLAR, OZElliKlER VE EVRiM, AilEDE VE TOPlUMDA TAPINMA 298 PANTEON 299 iMPARATORUN TANRILASMASI, RAHiplER, BAYRAMLAR VE DiNi OYUNLAR 300 GERMENLER, KElnER VE GAlYAULAR KA YNAKLAR, iRLANDA KElTlERi, GERMEN MiTOlOJiSi, GAlYA KElTlERi 30/ KOlOMB ONCESi DiNlER KAYNAKLAR, PANTEON 302 TAPINMA, EVREN BiLiMI, TOP OYUNU VE DIN 303 MUSEVlliK ilK TEKTANRICI DIN, iBRANi KUTSAl KiTABININ OlUSUMU 304 METiNlER 305 EDENE KADAR YAHUDilERiN TARIHi, TALMUD, KABALA 306 iKiNC! TAPlNAKTAN SONRA KUDUS, TARiKATLAR 307 ORTA c;AG YAHUDi DUSUNCESi, MESIHel HARE KETlER 308 HASiDiLlK, eAGDAS MUSEViLiK, .. BAYRAMLA~ 309 . DUNYADA YAHUDI CEMAATlERI, GUNUMUZDE YAHUDiliK 3 /0

BUDACILIK KAYNAKLAR, BUDDHA, ue BUYUK BUDACILIK 345 MUDRA" TAPINMA VE BAYRAMLAR 3412 BUDACILIGIN YAYllMASI, TIBET BUDACIlIGI, GUNUMUZDE BUDACILIK 347 ~iN'DE DiNLER AilE DiNI VE IMPARATOR DINi, SiMGElER VE EVREN BILIMi 348 TAOCUlUK: KAYNAKLAR, LAOZi, TAOCUlUK;. EVgiM YE..OGR.ETi, KONFUcYUS KONFUcYUSCUlUK, eIN'DE BUDACIlIK, BUGUNKU eiN'DE DINlER 350 JAPONYA'DA DiNLER SiNTO, JAPaN BUDACILIGI 351 SON GEli$MElER eESiTLI DiNlERiN SAYISAl BUYUKlUKlERi, ONEMLi ie GELiSMElER 352

GCX:

349

Ve bak,n,z
Taoculuk, KanfiieyU5I'uluk yd. i~in Eser/er ve iQheser/er bolumunde
toon ve.toplnok tosvirleri ic;inoynl

sf. 830 ye deyaml ;

bolumde

sf. 673 ve devoml.

ESKi MISIR
ski MlSlrhlann dini inane; ve ya§aYl§lan konusundaki bilgilerimiz uzun siire, eski e;ag ve ozellikle yunan gezginlerinin verdikleri bilgilerle smlrh kalml§tl. Herodotos (MO V. yy) Tari" adh kitabmm bir boliimiinii, gezip gormii§ oldugu MlsJr'a aYlrml§t1. « En dindar insanlar " dedigi MlsJrhlann §a§kmhk uyandmcl din! toren ve kurallan biiyiik din arutlan ve baZl garip tapmma bie;imleri (mesela kutsal hayvanlara tapmma) konusunda ilk bilgileri 0 .verdi. Napolyon'un MJ.slr seferinden (1798-1801) sonraki iki yiiz yllhk siire ie;inde, bu konudaki bilgi birikimi zenginle§ti. T apmak ve mezarlar ortaya e;lkanld!. T utankamon'un mezan 1922'de bulundu. Bu mezar, daha once soyguncular tarafmdan talan edilmemi§ oldugu ie;in, bilim ae;lsmdan son derece onemliydi. Boylece, ~inlerce metin ve heykel bulundu. Teb (Thebai) arutlan ortaya C;lkanhp restore ediJdi. Biiyiik Karnak ve Luksor tapll1aklanyla Yeni Imparatorluk donemi (MO XVI.-X!. yy) firavun ve devlet adamlanrun mezarlan da bu onemli arutlar arasmda yer alJr. Eski MJ.slr'dan giiniimiize kalan metinlerde, obiir diinyaya ili§kin inanc;lann ozel bir yeri ve onemi vardJr: Eski lmparatorluk kral piramitlerinin yer altl odalanrun duvarlanna i§lenmi§ olan Piramit Metinleri, Orta Imparatorluk ta§ sandukalanrun cidarlanna yazllml§ veya i§lenmi§ olan La"it Metinleri ve papiriis iizerine yazlhp Yeni lmparatorluk'tan .ba§layarak mumyalarla birlikte gomiilen OlUler Kitaplart bunun ornekleridir. IV. Ameflofis veya tektanncrngm ba~anSlzhgl. Uc; binYll boyunca, tannlar diinyaSlru yeniden diizenlemek isteyen rahipler, tek tann inanclru hakim kilmaYI ba§aramaml§lardl. MO 1372-1354 yl1lan arasmda hiikiim siiren IV. Amenofis bunu ba§anr gibi oldu. IV. Amenofis (Akhenaton), Teb'in tannSI Amon-Ra'ya ve onun rahiplerinin iktidarma kar§l e;lkarak, giine§ kursu bic;iminde sunulan tek tann Aton'a taplnmaYI kabul ettirmek istedi. Oteki tanrl1ar da inkar edilmedi i bu tek tanrlrun farkll goriinii§leri olarak benimsendi. Bu reform, « din sapkiru" Amenofis'ten sonra varhglru siirdiiremedi. <;:iinkii, tapmaklardaki kalabahk din adamIan tarafmdan tutu Ian ve savunulan c;oktannClhk en giiC;liidindi ve ozellikle, halkm dindarhgl, tann bilimcilerin kih kirk yaran dii§iincelerine kar§l C;lkiyordu. SJradan insanlar dua ederken yiizIerini gene, eskiden beri bildikleri tannlara ve yiizlerce dogaiistii koruyucu giice doniiyorlardl. Ne var ki, gerek halk dinini giidenler, gerek din bilginleri, Osiris'le e§i Isis'i ululaml§ ve saygl gostermi§lerdi : bunlar insanlara teselli veren, ebedi hayat vaat eden tannsal varllklardl i onlara taplnma, bu diinyada zenginlige, obiir diinyada mutluluga eri§menin yoluydu. Biiyii agxr baslyor. Eski <;:ag'm sonlannda MJ.slrhlar gene tannlanna taplmyorlardl; ama aruk ate§li bir iman soz konusu degildi. Inananlar kiitlesi Osiris ve lsis'e yonelmekte, « kutsal hayvanlar" da tannsal varhgl aramakta, putlardan ve mezarhklardan (yenilenmenin simgesi olan kutsal bocek gibi) medet ummakta, dert ve meselelerine c;oziim ararken gene biiyiiye ba§vurmaktaydl.

A -

Osiris.

tapmagl Abydos1dadlr. Ama, 61mli~ ve dirilmi~ olan bu tannEn onemli ya
MlSlf

butDn MISlf krah alan

taplrur. Osiris'i

kardqi

Seth kIskano;hk

yuzunden oldurmii~, ceseclini de pan;alara aytrmu~tl. M.!Slf inanc;lanna gore klZ karde~i ve e~i olan Isis bu par<;alan toplayarak ilk mumyaYl yapml~ ve Osiris/in dirilmesini saglaml~tl. Daha

soma,

altiler dUnyasma

goc;en ve 0 alemin hakimi alan Osiris'in intikamlnI aglu Horus aId!. Osiris, resimlerde beyaz elbiselidir i ba~mda, Yukan MIslr tael vardu; elinde, hiikumdarhk alametleri olarak asa ve kam~l rutaL (feb yakJltIlt-

daki Soylular Vadisi'llde Selll/teem'ill mezarlllda buIWlf!:11 bir fresk!ell aymll1, MOXlll.yy.)

lSlrhlar, biitiin Eski <;:ag halklan gibi, birc;ok tannya birden inaruyorlardl : e;oktannClydl1ar. Panteonlan, saYllamayac<Oikkadar e;ok tannyla dolup ta§lyordu. MO Ill. binyl1dan once MlSlr'da kirk kiiC;iikkralhk ve bunlann da C;qitli tannlan yard!. MlSlr tek bir yonetime kavu§tugunda bu tannlann tiimii benimsendi. Ne var ki, hangi site siyasal bakimdan yeni yapi ie;inde aglrhk kazandlysa, 0 sitenin tannlanrun iistiinliik kazandlgl bir astllk-iistliik malamasl da dogdu. Eski lmparatorluk doneminde, Memfis'e yakin Heliopolis'in biiyiik tanrlSl, giine§ tannSl Ra (ya cia Re) iistiinliik kazandl. Daha so~ hakim duruma gec;en T eb'li hanedanlar, Hava ve Riizgar tannSl Amon'u, ba§tann yaptllar. Ama, Amon-Re adlandlrmasmdan da anla§l1dlgl gibi, onu Ra ile birle§tirdiler ve bu karma tannyl, bir hanedan tanrlSl, (firavunlann tanrlSl) olarak benimsediler. Oteki tannlar, bu biiyiik tannmn altmda yer aldl ve aralannda aile baglan kuruldu. Ama bu akrabahklan belirten mitler, kentlere ve tapmaklara gore degi§iklik gosteriyordu. T annlar, tutkulan ve seriivenleriyle, insanlara benzetilmi§ti. Ne var ki, insan yiizlii bu tanrllann hayvan bedeniyle tasarlandlgl da oluyordu. <;:ocuk-tanrl Horus, §ahintannydl veya §ahin ba§h bir erkekti i Amon'sa, koC; ba§h olabiliyordu i tannc;a Hathor bir inek ba§l ta§lyordu veya bir inek §eklinde dii§iiniiliiyordu. Daha sonra bu simgeler, « kutsal" hayvanlara taplnmaya yol ac;acaktlr. <;:iinkii MlSlrhlar, bu hayvanlarda, tannlann cisimle§tigine inaruyorlardl (bk. sf. 291).

B-Horus.
aydmhk gakyuziine hukmeden ~ahin ba~ll rann, Horus'un adlanndan veya slfatlanndan birini ta~lyan firavunlann koruyucusudur. En buyuk taplnagl Edfu'dadlr. Horus, babasl Osiris/in 6IUmi..inden soma dogar ve annesi Isis tarafmdan Delta y6resindeki batakhklarda gizlice biiyUttililr. Er* genlik ~agma gelince babasmm tahtmt Seth/den geri ahr. lnsan bedenli ve ~ahin ba~hdlr ve iki taCt vardlr. Kanatb bir Gi.ine~ ~eklinde de eanlandmhr.

c-Amon. MO XVI. yiizYllda Teb
prensleri gu~lenince buyuk anem kazanan T eb'li hava ve bereket tannsl. Daha soma Gune~ tannSInl da 6zumleyerek Amon-Ra admi altr. 'lmparatorlugun ko* ruyucusudur. Amon taptnagl Karnak, diinyarun en buyuk tapmagldu. Insan yGzlii, ya da ko~ ba~* It olarak canlandmhr. T e* pesinde iki uzun ku~ tiiyii ..vardu. (Gralli! Iteykel,

Ba~langl(;ra,

AID XIV. yy Louvre miize*
si.)

(feb yakl11/11da, Krtlllar Vadisi'llde Horemlzeb'ill mezarmdaki bir freskten aym"" MO XIV. yy.)

I"

DiNLER VE MirOLOJi

A·Anubis.
Mezarhklarda dola§an ~a· kaldlT ve bu slfada, olUler dunyasmm efendisidir.

B· Hathor. Ozellikle, A,k ve Ne,e
tanw;aSI olarak ~ Bir inek bedenine [anIrur. biiriin-

C·Maat.
Ra'nm klZI clan bu kG.· C;iik tanru;arun ba§mda bir deveku§u tiiyii buluOzellikle Fayum ve Kom Ombo'da taplJan timsah tann. Evrenin efendilerind en biridir; hem top-

E-Sekhmet.
Asian tannt;a. Kimi za· man Ra'nm kanst olarak Memfis tannsl. Rahiple· rine gore dunyarun yaraUCISI olan tamI Ptah zanaat erbabmm da piridir. Ya~h bir adam olarak ve mumyaya benzer bir kl· yafetle canlandmhr; cisimle~mi~ :}ekli Apis bo"g.aslcltr.

MumyacJlann piri oIdugundan 6lGnun ruhunu
Osiris'in nr. divaruna
0

mG, olan bu gen, kadm, mGzigi ,ok sevdigi i,in
ucla benzeyen bir c;algtyla birlikte tasvir edilir. Yukan Mtslr'daki Den· derah, en buyuk Hathor tapmagldlf.

<;tka-

nur. Hem Dogru'yu hem de evrensel Uyum'u temsil eder. Tanm;a Maat butiin tannlann cia yer ailr. yarun·

kabul edilmi,tir. ~iddet gerektiginde (Ra'ya ba,kaldlranJan blduriir) ve salgm hastahklarda giiciinu gbsterir. Saygl gosterilip yatl~tlflhnea, mucizeli ilat;lanm sunar; rahi pIeri hekimlerdir.

rakta hem de ,uda bulunur. Ra ve Horus'la bir tutulur ve MIslr'a hayat verdigine inaruhr.

G· Thot.

H - Geb, Nut

ve ~u.
Ogullan ~u havadlr, onlann ayn duran viicudan arasmda doJa~lr. Nut, her gece Gune~'i yutar ve her sabah yeniden dogmaslru saglar. Firavun inciri Nueun kucsal agacldlr.

1-

tsis.

J-Hnum.
Insanlan yogurup bit;imlendiren c;:omlekt;i ve kot; ba~h tann. MtSlr'm her yamnda ve 6zellikle Elephantine'de kutsaruyordu. NiI'in kaynaklanrun koruyucusudur.

K - Khepri. Bocek tann. Ona benzer saY1SIZ nazarhk bulunmu~tur. Gokyiizune yiikselen Ra'nm simgesidir; Ra'nm Giine~'i itip yiikseltmesiyle, kutsal bocegin gubre topaglm itip gottirmesi arasmda bir benzerlik yok mudur?

tbis ba§h tann. Ay tannsIdlf. Thot yazlCllann ve buyuculerin piri oldugu
gibi yazlyl ve takvimi

Tann Geb (Vcr) ve tann-

,a Nut (Gok), ilk tannlardandlr. Geb Sirt ustu yatml~tlr. Nut, onun uzerinde, ancak ayaklanyla ve parmaklanrun ucuyla

Osiris'in e~i ve Horus'un anasl. lsis'e tapmma, MIslr'm btesine, Roma'nm

hakim

oldugu

yorelere

icat etmi§tir. Tannlann bir rur ba§katibiclir. Ra'run kalbi (=nkri)
ve Memfis Ptah'm dili dir. tannSI

Yer'e

degecek

,ekilde

bukU1mi.i~

durumdadlr.

kadar yaytlml~tlr. Isis, yardlma ko~an ve yararh buyiiler yapan bir tannc;adlr. Bu tanm;amn en unlLi tapmagl, Philai adasmda bulunmaktadtr.

§I

HAYVANLAR I

M

-Seth. ve Emma tannsl.

N-Bes. Sakalh, sarkik dilli, cana yakm ve gulunt; bir euee olarak canlandmhr. Buyiileri bozan ve kotti gtit;leri onleyen bir etkisi olduguna inamltr.

L·Ra. Gune~ tannsl. Heliopolis'in tanrlSlydl. Diinyayl, tannlan ve insanlan 0 yaratrnl~tlr. MISlf FiravunJa-

~iddet

Kulplu ha, hayatm sim·
gesidir. Giine~ tannSI Ra, giindiizleri gokyiiziinii bir kaYlk1a dola~tr ve geceIeri yer altl derinJiklerinde yolcuJuk eder.

TaZl ba,l1 ve ,ok ofkelidir. Yeni lmparacorluk donemi sava~C;I firavunlannca kutsandlysa ve 0 devircle t;ok itibar goren bir tann oJduysa da, sonralan klskanl;hk yiizunden MlSlr kralt olan karde~i Osirisi oldurdiigu i~in bir tLir kotLilLik tanrl51

n, Ra'nm ogullandlr. ~ahin ba~h bir insan ~eklin· de canJandmhr. Ba~mm uzerinde Giine~ kursu yer abr. Elinde Ilelteh (klr-

tl,

(Tell1peret ste"~ agaf iistiiue yapi/lm? resimdell aynl1kID VII. yy? Paris,

Hayvanlara tapmma, eski yunanll ve ramah gezginleri ~a~kma ~evirmi~ti. Bu tapmma ger~ekten de, Eski C;:agMlslfl'nm son donemIerinde buyuk onem kazand!. Ba~langl~ta, her yorenin, orada oturanlan koruyan bir tanrlSl, bir totemi yard!. Bu sebepledir ki insansalla~tlfllml~ tannIar hayvan gorunumunden slynlamadllar. Daha sonraki donemde, tapmakIann yakmmda hayvanlar yeti~tirildi ve bunlara taplIdl: Thot tapmaklan civanndaki ibisler ve ~ebekIer, Denderah'taki Hathor tapmagl civanndaki inekler gibi ... Delta yoresinde Bubastis'de tann~a Bastet, kedi-tann~ayd!. Bir ramah, birka~ kedi oldurdugu i~in burada lin~ ediImi~ti. Kutsal hayvanlar arasmda en unlusu, Ptah'm cisimIe~mi~i ve uIu ruh u olan boga Apis'tir. Kutsal hayvanlar, oIdukleri zaman mumyalarurd!. Memfis'teki Serapiofl, Apis bogalanrun gomiildugu buyuk bir yer aItl mezarhgldlr.

ba,) ve al/kii (kulplu ha,)
tutar. lki de asasl vardlr.

LOl/vre miizesi.)

olarak kabul edildi.

tigi yerlere u~u~urdu. Uzmanlar tarafmdan deri ve kemik haline getirilen ceset natron banyosunda kurutulur.evresinde rahip yeti~tiren ve " hayat evi » denen okullar vardl. E Kamak'daki Honsu tapmagunn maketi. lIahiler ve gunluk kokulanndan ho~nut olan tann. 'a. Mezann i~ine (1) girilemez.irmek gerekirdi. Ramses'den (MO 1198·1166) Ill. egik duvarlt iki kulenin arasmda yer alan buyuk ve amtsal bir kapldlf. ylkandlglru. Ruhun yargtlanmaSl. pHonun arkasmda bulunur ve herkese at. Karnak'da Am·m'a aynlml~ arazi. tlpb bir firavun gibi. mumyarun yaruna Oliiler Kitabl konur ve lahdin uzerine yazllar kazlmr. T avao. Tapmagm i. adaklan sunmada uzmandl.la mumyalama teknigini geli~tirdiler.in ba~vurulan onlemler hakkmda fikir vermektedir.!\mon buyuk rahipleri gu. yok. ~evresinde kutsal klyafet ve toren e~yasl' run korundugu yer ve mahzen gibi b6liimler vardlr. Yeni Impara.a ebedi mutlulugu hak eclemez. Olunun. guzel kokular surundugunu.ESKi MISIR DiN ADAMLARI VE TORENLERI ski MJmhlar tannlarm. T apmagl i~a ettiren veya denatan krallar buraya adlanm yazdmrlar. Amenofis bu yuzden onlarm gucunu kJrmak istemi~ti (bk. firavunun hucresine gidecek ziyaret~i1eri saptlrmak i<. kaYlglna binmi~ olarak tapmaktan ~lkanhr ve halk onu gormek i~in ge. Tapmma odasmm yamnda meza· olunun heykelinin bulundugu serdab yer all[. mrll slvllara bastinlml~ ~erit C . bunun giri~i de duvar orulerek kapatlhrdl (3). Lotlvrd son e\lre : firovunun odoSI (1) MEZARLA iLGiLi iNAN<:LARI Obur dunyada. ogun yemek yerdi. SIb temizlik kurallan uygular. Kulelere bagh direklerin iizerinde sancaklar bulunurclu. Hukumdarlara taplnma ayinleri.Jih bir hukumdardl) fiiljecen Tapmaga pilondan giriHr. Boylece oluye okuyacagl dualar ogretilir. Revakla lfevrilmi~ olan avlu. Mastabalar ve piramitler. uzun bir dehlizden (2) girilebilir.in.llan bu uzun belumde. gunde u. sargllarla sanhr. meselii kutsal muzikte. Thot ve Anubis'in denetiminde yaplhr (resim B). en ya~Wan ve en bilgilileri girebilirdi. bolUmune ancak. JlY. yani piramitten ayn tapmaklarda surdurulurdu. Bu batorluk d6neminin (MO klmdan. Kutsal gUnierde. Prolemaio. yuregi tartddlgl.in zenginler.kin dindarlann girmesine izin verilir. yun giyer. gunde altl kez ylkarur.ah~lrc. Mumyalanml~ cesedi korumak i. . U .Keops piramidi : kesit.in yapllmljtlr. Mumyalamadan soma olu.i. ruh (ka) ile bedenin birligi devam ederse. Avludan daha kutsal saYlhr ve ancak se<. Pilon. giyindigini ve yemek yedigini du~unurlerdi. Naos. sirf cenaze tore1580·1085) ripik iizellikni ve ayinJerine iizgu ta· A - lerini ta~lr. ye· ni bir hayat dogabilir. Td.Irakhk donemi ge. T apmaklann . pimmit dedigimiz muazzam arutkabirler yaptmrlardl.lk· tlr. her tapmagm en kutsal yerinde bulunan ve bir gun hayata yeniden donduklerinde bedenleri olsun diye yapllml~ heykellerin i~inde bulunduklanna inarurlardl. Bir ruh taroldlgmda adaletin simgesi saydan deveku~u cuyunden de ham gelmeli. B . Du· KaYlk 5alonu. Yuregin tartllmasl. Diger gunlerde ancak rahipler tapmaga girebilirlerdi.lmak i~in yerle~tirildigi kaylk bulunur.lu ve nufuzlu kJ~ljerdi. Rahipler. T ann heykeli buradadlr. Sutunlu salon. Cesedin bulundugu mezar odaslna (1). Giri~ kaplsIn. lki uea aC. sf.·ndeydi ve uzerinde 80 000 ki~i . Pan's. tann heykehnin dl~an ~lkan.'a (MO 246-221) kadar (Ptolemaios. Avlu. Rahipler.Mastaba : tapmma odasmm (2) giri~iyle nn giri~i aynhr. (Ar/D VIl. tannrun da rahipler tarafmdan uyandmldlglru. 291). yani mizana vuruldugunda iyi sol1u~ alabilmesi i. Bu yuzden. olu kendisini ziyarete gelenlerin dualanm ve armaganlanm yukandaki bir taplnma odasmda (2) kabul ederdi. Buradan soma gen. soma tabuta yerle~tirilip mezara konurdu. ytiksek stitunlarla desreklidir i sadece hi~uk pencerelerle aydmlarur. yunan ya- lamda rapmak bajlar. Rahiplik meslegine girebilmek i~in uzun bir .~VI.ek an- varlara yazllar ve resimler i~lenmi~tir. Bu rapmak.aolwl!Jouy fekmecesil1ill raJwlSl iizerine yap"n.. 200000 hektar geni~lig. O1umden soma dirilenlerin ilki olan oluler dunyaslrun hukumdan tann Osiris'le ozde~le~ir. MIslrlilar.ok. Pilon.dan en uzak ve lo~ b61iimdiir. dua okumada. ebedi hayata hak kazarur. IV. Bunlann en unlii ornegi u~ Gize piramididir (resim D). bu inan. ravun adlanru zalar vardlr. mane vi yol gostericiler olmaktan . Amon'un aglu Honsu'ya taplrunak pmaklardan ayndlf. Ruhlann tarblmasl veya psikhostasia. kendilerine mastaba yaptmrlardl (resim C). tapmagm memur ve yoneticileriydiler. Eski lmparatorluk doneminde firavunlar. me- zardan. Ancak yalmz dogru insanlar ebedi hayata hak kazamr.~ resimden tlVn1tll. tapmak e~yaslru ve tannlara adanml~ mal varhglru yonetirlerdi. Nitekim bu tapmakta III. tamamen tJra~h olurlardl. Mizan dengede kahr ve yurek gereken aglrllgl gosterirse olu. Rahiplerin her biri.

tannSl Enlil . Eski MlSlr'm kqfinden yanm yiizytl kadar santa. Buruara katllan.{f.hk. Babil'in tannslydl. ytlan ba~h bir ejderha bi. Babil'deki Marduk rapmagma dayah olarak yapllml~ tugladan devasa bir kuleyi anlatlL Kule 7 kathydl.ok onemli etkileri vardl . Herodotos. KitaT annsal diigiin yeri.lplak olarak caruandrnhr. bahk kuyruklu bir yaratlk bi. onemli bir tann oldu. her sabah testeresiyIe kendine yol a. hatta dovii~iirler. 1850-1860'dan itibaren Mezopotamya'nm diizerui ke~if .alann saYlsl da .e. Babil kenti.iminde gosterilir). hem de Adalet tamlSlydl. ozellikle yazl yazmayl bilen uzmaruardlr : hepsi yazlCldlr. Ba~hca tannlar. ilahiler sunulur.lkml~tlr.lIIdt1// t1/WIJ1/illr. Panj. r~lar sGrekli ibadet edemeyecekleri i.i govdeli.ah~malan ba~ladl. Kaldeli ve biiyiicii kelimeleri. oyma ve kabartrna siislemeler bulundu.eki~ir.e geli~tirerek sonunda buruan birbirinden aYlracak bilgi diizeyine ula~ttlar: Siimerleri bu yorede sami kokerui kavimler izlemi~ti . .110 III.) C· Tapman adam heykeli. Guniimuze kalan dort zigguratm en eskisi. ba~ rahibeyle evleni§ini kutlamak iizere Yllda en az bir kez bura~ yd iner. giiruiik yiyecekler. dualar. Mezopotamya'da bir Osiris iilkesi yoktur. sami kokerui kavimlerinse. bir. Babil ve Asur kralhklannm kuruldugu Eski Mezopotamya hakkmda. elinde silahlar veya daha .lIIii::e:. boyun egmekten fazlasl gelmez.eker. bu alanda . Nergal hiikiim siirer. Yer ile gok arasmda bir merdiven. Rahipler.in bo~una ugra~ttlar ama sonu.i5:dcril/e {(/~((/II l'akll/(/ l'tlJJtfllll? ItcVJ:dcik i t(/lm Abu tqV1l1tl. tapmaga onJann yerini tutan heykeUer konurdu. En arka bolmedeki tann heykeline. yalan soyler. goksel olaylara ve ozellikle Ylldlzlann konumuna bakarak kehanette bulunurlardl. Her insan kaderine boyun egmeli.aQlr .om'rc lIIi.MEZOPOTAMYA iimer sitelerinin. biitiin bu cezaJar. tann ozellikle onemlidir. BurGn taplOaklarda. alamadtlar. . resimde g6riilen Ur ziggu. deki tabamrun her kenan da 91 midi. bu- saraymda lunan kabartma. (ivi yazlsl . ayru zamanda Sava~ tann.~at1dlr. toz ve . .imin- kat!. yiizyll1ar boyu ancak Kitabl Mukaddes'den aktanlan bazl olgulardan ve imgelerden ba~ka bir~ey bilinmezdi : Babil kulesi. 0.i. D[N ADAMLARI VE TORENLERi ezopotamya'da da Eski MISlr'da 01dugu gibi tapmaklar saylCa . ulu ve her ~eye kadir sayarlar. arutlan ortaya "karma ve yeniden in~a konusunda gii. Bu yapmm kademeli bicrimi zigguratln yeryuzuyle g6kyuziinun birle~mesini simgeler. Babil'in kutsal fahi~eleri gibi .iminde goriinen Marduk. (AI(ldfll1 j'olltlll1I111~ VI. Bunun ii<. bunlardan ytizlercesi bulun· mu~tur.:' . Yarad"l~ oykiisii ve G"gaI111~ destaru gibi metiruer de ortaya 'lktl. ama Mezopotamya'da siyasi birlik saglandlgmda. tannlan ofkelendirmeden sadece uzun bir omiir dilemelidir. Tann. kurban kesilen hayvanlann bagIrSaklanna. biiyii. zengin adaklar sunmak insaruann borcudur.amurla beslenen ruhlan orada.ah~an bilgiruer. bil/I"I. nitekim Kitabl Mukaddes'te de bu etkilerin derin izleri a'lktu.. Din.oziildiikten santa bir Ylgm belgeyle kar~lla~lldl.in.liik . tepesine kadar yuksekligi 91 mol· dugu glbi. ikinci derecede onemli tannlar da vard! : Ylldmmda tecel1i eden Adad hem Flrtlna tannslydl. Tannlann insana benzer yiizleri ve ihtiraslan vardlr : kendi aralannda . Tapmma e~yasl. Buna ragmen Mezopotamyahlar onlan oliimsiiz. MO VIII. heykel1er.ah~malanru gittik. bazl biiyiik tannlar ortaya . ImL. . Onlann oniinde ins an ftrtmada egilen bir kaml~ tlr. Oruara gorkemli tapmaklar.asl t~tar buruann en iistiiniidiir. Oliimsiizliik araYI~ldlr ve Gilgaml~'a bu oliimsiizliik hi. Gok tannSI Anu (en biiyiik tapmagl Uruk'tadlr) .arak topragm i. ArkeologJar. . yarunda YlrtlCl bir hay·van bulunan kanath bir tann<.) A - Dr ziggurah'nm dl§tan goriinii§u.::.e5i.ok ba~aklar ve su dolu kaplar ta~lr. boyut olarak da biiyiiktiir. sular tannSI Ea (ke. Pi~manhk ve tovbe duaIan ilk defa Mezopotamya'da ortaya . Olen arkada~l Enkidu'yu unutamayan Uruk krait GIIgaml~'In destanmdaki tema. bl Mukaddes'teki Babil Kulesi efsanesi bu simgenin bir yanklsldlr. hem de Tufan'dan sorumluyduo Giine~tann ~ama~. panteonun ba~ ko~esine kuruldu : Asurlular Marduk'un yerine kendi milli tannlan Asur'u ge. Otuz kuk ytl ge. iyi egitim gormii~. Tannsal Ofkenin d!~a vuran i~aretleri alan sava~. hastahk gibi cezalara kar~l insanm elinden. kare bi<. OIiilerin korkun~ kaderi. Babil krah Hammurabi Mezop()tamya'YI hiikmii altma aldlktan soma (MO XVIII. Mezopotamya'da tannlar kadar tann. Buruar.inden .AsIan yavrusunu kucagmda tutan ~~gaml~~_~ Horsabad'da Sargon'un .· bir zaman verilmez. Bagd(/(.ok biiyiik medeniyetin soz konusu oldugunu gordiiler. imparatorluk Ylkildlktan soma da etkisini siirdiirdii ve yava~ yava~ geni~ bir din adamlan kitlesi edinerek. lkinci grup tannsal i~aretleri yorumlaYlp insaruara bildiren kahiruerdi. I~lk tannsl.ektiler.iinkii arutlann tugla duvarlan ufalarup gitrni~ti. deneyim ve . a. Oliiler i. Cehennemde korkun. bilerek ya da bilmeden yapllan kotii bir hareketin sonucudur. ebedi bir kararulkta ya~ar. Eski (ag'm sonunda Mezopotamya bbylece astrolojiyi (YlldlZ falClhgl) yarattl. Zigguratm son katmda rapmak hucresi bulunur. ezopotamya tannlan saytlacak olsa 3 000 ila 4 000 gibi ba~ dondiiriicii say tiara vanhr.ogu zaman . A~k ve Dogurganhk. kokular. yoneticilik alanmda elde edilen metiruer yarunda. MO 2100'e dogru in~a edilmi~ti. yy) Marduk.oktu. eski Dogu diruerinin olu~umunda .tikten santa. Giine~'in kom~usu Veniis gezegemnde goriiniir.irmek i.ok.1kacaktlL B . Mlsu'da oldugu gibi burada da her kentin kendi tannlan vardl . yy (I. kader ve gii..in. hukuk. Cinciler ozellikle hastanm bedenine girmi~ olan cirueri kovmaga yarayan sozleri bileruer: buruann en iyileri giderek hekim olurdu. (lrak) II. uzun siire e~anlamlt olarak kullamldl. Bu uzmaruar arasmda iki grup dikkati .'kardl. oliilerin.

kahraman ozellikle iinludiir : Girit'te Knossos labirentinde dola§an boga ba§h canavar Minotauros'u yenen Atinah Theseus. §airleri etkiledi. A. r.irmek ic. Klbns'tan Sicilya'ya kadar her yerde tapmaklan vardl. T annlarla insanlann birle§mesinden kahramanlar dogar : mesela Herakles'in babasI Zeus. ama diger tanru. Bu pare. Ogullanndan biri kendisine ayru §eyi yapar korkusuyla da.irdi.lk sa.k ve Dogurganhk tanru. Yenik devler gene ba§kald1rdl.aland1 veya Olympos tannlannm yuvarlad1klan kayalann altmda ezildi.ocuk bezlerine sanh bir ta§ vererek kocasml aldattl ve son c. Yalmzca « Meire (ahnyazlSl. Bu i§leri ba§aran ve diinyaYI haydutlardan ve canavarlardan temizleyen Herakles. klasik panteonda. iie. yy). isa'dan iki bin y11 once Grekler. Zeus'un saYls1z tanne. Onlan yakm bir gee. <:::apkm kocaslyla durmadan bfkeli bir kadm. DOLUP TA$AN PANTEON iger eski halk topluluklan gibi Yunanhlar da bire. Yunanhlar. Ama biitiin bu kahramanlann en biiyiigii ve en iinliisu Zeus'le oliimlii bir kadlrun oglu oIim Herakles'tir.lklayan kuramsal bir eser yoksa da.esi Hippolyte'nin kemerini ele gec. bin Ylldan beri ressamlan. ayru yiizytlda yaz1lm1§ olan Hesiodos'un I~!er ve Gun!er ve Theogonia (" T annlann Dogu§u. Girit'teki korkune.NLER VE M.hg1 yiizunden on iki i§i tamamlamaSl. em insan. yemesi ie. Cehennemi bekleyen iie. ilk tanne.asl. Ba§lang1c.ok kahra· manm da babaSI olan Zeus'a.ogu Zeus'un Ylldmmlanyla parc.venleri. l§lkh Gokyiiziiniin tamlSl vard1 ve bu tann. inananlara Zeus'un e§i. Tavusku§u onunla kutsalla§ffil§tlr. anaS1 tannc. Yl1dmm ve kartal onun simgeleridir. ierne batakhgmda ya§ayan e.in c. unanltlar da diinyamn olu§umunu.rOLOJ.asmm ozellikleriyle Giritlilerin ana tanne. Eski yunan mitolojisi boylece meydana geldi. kral Augias'm ahldanndaki giibreleri bo§altmak.a ve kadlnla ya§ad1g1 a§k serii. hemen her yerde taplyorlardl.ocugu Zeus'u kurtarmaY1 ba§ardl.) . Mi/ti l1liize. AS1I yunan tannlan. bu din. insanlarla ili§kilerini belirlediler. e. ejderhaYI oldurmek.). Girit adasmda buyuyen Zeus.irmekle odeyen Thebai krah Oidipus.alar Dogu'dan gelen tann ve tanne.lp~ lak veya yan <. evrenin yaradtl1§lyla tannlann ortaya e.ok say. unanistan'da oldugu gibi Yunanltlann yerle§mi§ oldugu biitiin Dogu Akdeniz'de de e. Theseus'un Minotauros'u yenmesi. tannlan slrufIandud1lar. Akhilleus'un babasl kral Peleus.esindeki altm elmalan toplamak.lar.ah§t1lar.ok ba§h y1laru.da tapmak harabesi. karlSl Rhea'run dogurdugu e. Kronos'u devirdi.1 D. klzkarde§i kavga ve eden fit 6gretmi§tir. Kuzey'den getirilmi§ti: bu tannlann ba§mda.ok tanny.lki§lru birbirine kan§t1ran ae. insan goriinii§ ve ihtiraslan yak1§tmrlardl.a· lar ve 6lUmlu kadmlarla da saY1S1Z a§k seruveni ya~ardl. yani e. Yer ile Gok'iin birle§mesinden ilk tannsal ku§ak olan Devler ve Titanlar dogdu.as1yla Kiie.ogunu i§tar veya Astarte adh Dogu tanne.alanndan alm1§t1r.in Argonautlar seferini diizenleyen Thessalia prensi iason.ocuklann hepsini yedi. evrene hukmeden aktls1z devlerin hakimiyetine son verdi. I~lkh G6kyuzunun tannsldlr. MG 460'a dogru yapdml?tlf. Herakles'in ba§anlan. Daha soma yiizy1llar boyunca bu tann ve tanne. bunlar arasmda en onemlisi bir ana tanne. « T annlann ve insanlann babaSl" ve bin. Eski Yunan dinini ae.Demeter. Ue.mi§te. Herakles ve on iki i~i. Ama bu giie.an . yani Akhahlar ve Dorlar tarafmdan. Evlilik blUmsiizliik bagl.a Hera'run kini ve kiskane. (Histiaia'da bu/unafl Zeus l) (yahut Persephone) anave anahgm koruyucusu olarak biitlin yunanhlar· ca saYlltrdl. heykelinden ayrtntl. A·A&odit.irmek . Biitiin bunlan. Yunanlilar. Ege bolgesinde ve ozellikle Girit adasmda taptlan bire. insanlann giinliik hayatma kan§m1§ olarak tasarlarlar.Zeus.eki diizen verdiler.alann incelenmesi Eski Yunan dininin karma§lkhg1 hakkmda fikir verir. Zeus. ezici bir iistiinluk tarumazlar. Bundan soma insana benzer tannlann devri ba§ladl.iik Asya kavimlerinin ana tannc.lu ve olumsiiz tannlara yunanhlar. Daha sonraki donemlerde.lplak tasvir edi1mi~tir. ba§h kopek Kerberos'a boyun egdirmek. Klzkarde§i Hera'yla evliydi.adu. ve halk topluluklanrun koruyucusu ve yeminlerin guvencesiydi. hem tann soyundan gelen " yan tannlar" eski yunan mitolojisinin biiyiik kahramanland1r. bogaY1 yakalamak.. heykel bulunmu§tur. Erymanthos dagmda ya§ayan canavar domuzu canll yakalamak . ama c. Tanm tanw. Amazonlar kralie. kader) onun sonsuz gucunu engelleyebilirdi. Stymphalos golii kiYlSlnda dola§an ugursuz ku§lan oldiirmek. nedimeleri kharitesler'dir. kapsar.alarla kan§t1 ve onlann tannsal ozellikleri daha onceki tannlara da verildi : mesela Afrodit. Dionysos ve Kore'yle birlikte kutsand18:I Eleusis'te. edebiyat eserlerinde tannlardan ve din! torenlerden soz eden bolumler vard1r. sldlr.lrmak . En onemliIeri. oliimsiizliige kavu§ur ve tannlar katma yiikselir. Bu mitoloji.ahnml§ slglrlanru bulup Geryon'a geri getirmek.a Thetis'dir.ta Kaos (karma§a) vardl. altm postu ele gec. Giivercin" yamndan aynlmaz.) adh §iirleridir.mesi gerekir : Nemea bolgesini kas1p kavuran aslam bogmak. babas1- c . Hesperis'lerin bahc. (" l. Gene onlar gibi tannlanna.ok Tann'ya taparlardl. Keryneia dagmdaki dev ciisseli di§i geyigi yaralamak. saylSlz ornek gosterilebilir. ESKi YUNAN ill oldiiren. Trakya hukiimdan Diomedes'in et yiyen kisraklanru kae.asldlL B- Tan· Kore'nin Hera. anaS1 giizel Alkmene'dir. Devlerden biri olan Kronos.oktannClydllar. heykelt1ra§lan. tannlann ba§l Zeus'a donii§ecekti. Homeros'un 1fyada ve Odysseia destanlanyla (MO VIII. babasl Uranos'u had1m ederek iktidan ele gee. Atinalt Ka/al1lis'in eseri sam/an bu bro"z heykel..lklamalarla izaha e. Hukumdarlann. Zeus'un e§i tanne. ·Sonunda Rhea. D . on iki smavdan gee. Olympos'a hiicum ettiler. Hera'da da Akhaltlann bir eski tanne.as1run izleri goriiliir. Bu tannlar Yunanistan'm kuzeyinde Olympos dagmda oturuyorlardl. Belirli bir anda. bu kalabahk tannlar panteonuna bir e.a olan Yer (Gaia) belirdi ve Gok'iin (Uranos) dogumuna yol ae. oykiiler ve mitlerle yapttlar.tl.Atilla. bilmeyerek anas1yla evlenen ve bu curumlerini hayatlilln sonunu kor olarak gee. ozelliklerinin e. gibi.

Bu sava~ tann<. sadlk e~i Penelope'ye ve oglu T elemakhos'a kavu~ur'. Troya'da kral Priamos. Bir~ok tann veya tann~a da sonradan gelip Olympos'a ylikselebilmi~ yabancl go~menJerdi : Aphrodite. Lakabl « parlak • anlamtna Phoebus'tur. Zeus ve Letdnun kJZl Apollon1un ikiz karde§i.aSI eze1i avel ve aym zamanda namusun ve dol bereketinin koruyucusudur. GLine~le bzde~le~tirilir. kadin.ekle~tirir. Bu sava~ta. Yani.. Yer altl zenginli~lerinin de tanrlsldlr. VIII. Futma ve depremlerin dogmasl onun elindedir ve bunla- n ii. bu ylizden uzun bir yolculuk yapml~ ve smavlardan ge~mi~tir. Uyum ve Muzik tannsldlr. Zeus'un ktZI.h81. sag kalan YunanJllar donli~ yolunu tutar. Hera/run Artemis'in ikiz karde~i. Yeraltl ve Cehennem tannSl Hades gibi.:atl~marun dl~mda kaIan Zeus ise zaferi Akhilleus'un kazanmasma engel olamaz. ve anu oglu. yani ilham perilerinin yoneticisidir. Oteki ad! Pluton (PllJtos) zenginlik anlamma gelir. Penelope bu slire boyunca.Djonysos. Sonunda Odysseus. Oluler ulkesinde anun hGkmi.'nin (Kore) kocasldlr.) adma laytk kapah giysilidir ve ba~lOda hep bir migfer ta~u. yy'da yazllml~ olan llyada ve Odysseia destanJan. elinde haberci asasl ta~lr ve topuklan kanathdu. i~inde hastaliklann ve kottilliklerin bulundugu kutuyu a~ar . tannlardan a~lrdlgl ate~in Slrnill glinlin birinde insanJara verir . Agamemnon'un karde~i Menelas'm kansl glizel Helena'Yl Priamos'un oteki oglu Paris ka~lrml~tlr.me yoluyla muduluk verir.asl Parthenos (<< bakire . Zeus. Zeus'un kafasmdan tepeden tlrnaga silahh olarak <. i. hatta hlrslzlann koruyucusudur. $liphesiz Babil'den alinml~ bir ba~ka efsaneye gore Zeus. bundan insanlann yararlanacagl teknikler dogar. Zeus. daha soma AskIepios'un da babasl olacaktlr. B-Hermes. T annlann habercisidir i ba~lOdabir seyahat ba. insanJann bi~are yaratlklar olarak var olageldiklerini dli~linlirler. Paris'in karde~i Hektor'u oldlirlir ve Troya'run ylkiml ba~lar. I-Hades. Tacirlerio. di~li z!pktruyla gerD . insanlara ho. H -Ares. ama ~ok da garip bir kadlill. Afrodit'in kOCaSldlr. Zeus'un bir ba~ka karde~i. I Zeus'un oglu. hi~ bitmeyen bir eli~i yapmak bahanesiyle taliplerini geri ~evirmi~tir. bereket ve tanm taorIsl i ozellikle iiziim ve ~arap (bagclhk) tannSt olarak da kabul edilir. Afrodit ve Ares Troyahlann taranru tutar. aym zamanda esnafm ve zanaatcllann koruyucusudur. Zeus. 295 J .1 kal· iLYADA VE ODYSSEiA tanrllardan Hera ve Athena YunanJIlann. Sileana sar- noslar ve Satyroslar e~lik eder .lrdlgI per_ sephon~.in top. gezginlerin. Zeus'un ogIu. Pandora'Yl gonderir . Deniz ve Su tanrlSldlr ve Amphitrite'le evlidir. ofkeYeryuzune lenerek ffil§t1C. Konusu Troya sava~ldlr. Boylece.im sLirer. Afrodit'in sevgilisi olmak i<. Agamemnon kumandasmdaki YunanJIlann T roya'ya kar~1 giri~tigi sefer. TIp tannsl da olan ApoUon. Vah~i ya~am tann<. Sava~m amaCl bu ka~lrma olaYlilln intikamlill almaktlr. bir ~ift dl~mda. Ithaka krali Odysseus'un donli~ . Eski YunanJllar. Titan'm oglu Prometheus. llyada bu sava~1 anJatlr.i§unce ve beceri konusunda insanlann yardlmma ko§ar. Bayku~ ve zeytin Athena'mn kutsal simgeleridir. Ate§ Tannsldlf j Etna'run altmda demirden silah ve e§ya yapar. <. T rakya kokenJidir . birtakun bunalimlardan ve felaketlerden sonra Zeus'un mutlak glicli yerylizline hiikim olur. Troya'run Ylkilmasmdan soma. insanJar dlinyasma ~ok glizel. <. InsjlnJan gli~lendirdigi i~in Prometheus'a ofkelenen Zeus. yigit ogiu Hektor'un koruyuculugunda hliklim slirmektedir. cesaretini ve becerikliligini begendigi Odysseus'u Athena'run korumasIna kar~1 ~lkmaz.luk ve kendinden ge. Bir ollim kalim mlicadelesinde yan-tann Akhilleus.Hephaistos. Bakkhalat.Yer altmcla hLiki. ins an soyunun T ufan'la yok 01maSlill ister.rtal. Prometheus'un tlikendik~e yeniden olu~an karacigerini gagalar ve yer. ilk zamanJardan beri. sarraflarm. Orada bir ka. yunanJl oldugu kadar da doguludur: sava~ tannsl Ares.i ge<.er.yolculugu on yll slirecektir. Zeus/un ffie§fU E-Apollon. IIDeh~ee' ve « Korku " nun e~lik ettigi bu aC1maSlZ ve migferli sava~ tanns1. onu Kafkas daglanna zincirler. Musalar'm. Apollon'un ofkesini ve Poseidon'un intikanuru lizerine ~eken Odysseus.Ama tannlann hepsi Olympos'ta ya~amlyordu. Zeus ve Hera'Oln bir diger ogIu. Zeus'un karde~i. 4 veya 5 ylizylldan beri derlenip i~lenmi~ ~iirlerden olu~ur. G . bunJar kutudan ~lklP yaYllinca insanJann tanrllarla ba~ edebilmeleri umudu sona erer.in ~iddeti ve kan dokmeyi bir yana buakml~tlr. $arap ve Sarho~luk tannSl Dionysos da trakyali ve hatta doguludur. Demeter'den ka<. nrlattlg. Odysseia'run konusu bu donli~tlir. Mo F• Poseidon. oysa bazllan bliylik tannlardl : mesela Deniz tannsl Poseidon. Denizlerin bu efendisinin kutsaI hayvanlan yunus ve attu.Iktl. Di.

I rg]tjLER VE MirOLOJi

ESKi YUNAN
RUHUN OLUMDEN SONRAKi YOLCULUGU
unanhlar'm bbur dunya hakkmdaki d u§uncio:leri YUzYlllar boyunca ge1i§ir. MO Y.-IV. yuzYlllarda, yani klasik dbnemde Yunanhlar §u du§unceyi benimsediler: blenin ruhu, Hades'le Persephone'nin hukmu altmdaki buyuk ulkeye, yani Cehennem'e gider. Bunun i~in beden yanml§ ve ruhun serbest kalmasl saglanml§tlr. Ruh, Hermes'in bnculugunde, korkun~ kbpek Kerberos'un (bk. sf. 294) bekledigi Cehennem'in e§igini a§ar; Styks lrmagmm kara sulanndan Kharon onu kaylglyla bte yana ge<;irir: blunun agzma konmu§ olan bir madeni parayla ruh ge<;i§ ucretini bder. Olu cehennemde Minos, Rhadamanthys ve Aiakos tarafmdan yargl1amr. Yargllamamn sonucuna gbre, ya Tartaros'a (gayya kuyusu) atlhr ve orada korkun~ aCllar ~eker ya da ebedi hayat surecegi Cennet bah<;eIerine (Elysion) ahmr. Cennet havasl, ~i<;ekleri, aga~lar, v.s. ile olaganustudur. unanhlar gundelik hayatlannda ikinci derecede daha bir~ok tannya ve tannsal varhklara inamr ve taparlardl: nymphe'ler, (su perileri), ~aYH ve orman tanrllan, nereid'ler (deniz tannlan) ... Yunanhlar bu tannlardan bol has at ve kar§IIa§llacak biitun kbtiiluklere kar§l him aye dilerlerdi. Ama her yerde tapI1an ba§ tanrl Zeus'tu. BaZI yerlerde Apollon, Athena ve Hera daha buyuk ve bnemli tann ve tann<;alardl. YunanlI1ar bu tannlan zevk du§kunu ve kavgact buyuk efendiler saymaktan vazge<;tiler. Iyiligin ve Adalet'in guvencesi haline gelen tannlar, kbtuleri cezalandmr, iyileri bdullendirir oldu. Ama felaketi ve bliimu hi~bir §ey hakll kI1maz. Bu yuzden teselli edici, bliimsuzluk vaad eden tannlar gittik~e daha ~ok saygmhk kazandl. Demeter'le birle§en Dionysos bu tannlardan biridir : onlann Atina'ya yak.m Eleusis'deki tapmaklannda yapllan tbrenlere katlIan ki§i blumden kurtulabilirdi. Bir yl1an tarafmdan blduriilen Eurydike'nin teselli edilemez e§i, efsanevi rnuzisyen Orpheus da bir ba§ka umut kaynagldlr : kanslm geri getirmek uzere Cehenneme iner, ama dbnup bakmasl yasaklandlgl halde dbnup baktlgl i~in onu ebediyen kaybeder. Ama aCl ~eken bir kahraman, bir an i~in blumu yenmi§ bir insan brnegi olarak bliimsuzliik umudu yaratH. unanlllar i<;in tannlar her zaman, her yerde mevcuttur. Aile ocagmdaki ate§ koruyucu bir periye ailenin reisi her gun ufak tefek bir §eyler sunar. Bir perinin banndlgl pmar, bir yol kav§agmda buyuk bir ta§, Hermes'in bir ugrak ni§aru halk.m gunluk ya§amda saygl gbsterip dua ettigi yerlerdir. Her sitenin kurucu ve koruyucu tannlan i~in tapmaklar (Athena i~in Atina'da, Hera i~in Argos'ta), buyuk tannlar ve kahramanlar i~in tapmaklar vardlr. Tann tapmakta, heykel halinde ikamet eder ; dl~arda ybneticiler ve slradan yurtta§lar da ta§tan sunaklar uzerine bir §eyler blrakmaktadHlar. Her yll, buyuk bayramlar butun yurtda§lan bir araya getirir: Atina'da, Athena §erefine Panathanaia gunleri kutlarur. 0 gun butun yurtda§Ian Akropolis'e dogru, Parthenon tap magma gbturen tbren alaYlyla bayram doruguna ula§lr. Butun Yunanhlann bir araya gelmesini saglayan toplantl yerleri de vardl : bu tapmaklara " Panhellenia » tapmaklan denirdi. Olympia'da, MO 776 ylhndan beri, Zeus §erefine, butun sitelerden yurtda§lann katlldlgl spar yan§malan yaplhrdl (Olimpiyat oyunlan). Delphoi'de ApolIon kahinine daru§lhrdl: T ann Apollon, Pythia denen bir rahibenin agzmdan konu§urdu. Yine dbrt YIIda bir, biitun Yunanhlar spor yan§malan ve muzik §blenleriyle Apollon §erefine bir araya gelirlerdi.

B . Atina

akropolisi.
rip edildi. Yunanltlar daha soma ilk akropolisin mermerlerini kullanarak Atina sitesinin kurucusu Athena'ya adarum~ bu tapmaklar toplulugunu yapnlar. Burada yer alan binalar Yunanistan'm en

Akropolis, «yuksek site. demektir. Bin;ok sitede oldugu gibi Atina'da da bir istila ve ku~atma tehlikesine kaql

kayahk bir tepe, halktn
slgmacagl bir mevki mustahkem haline getiril-

milti. 11kakropolis, Per.sler tarafmdan milattan once 480 yillannda tahA -

guzel

yapilandtr.

Eski

Parthenon'un

Yunan ve Roma donernIerinde, 800 yll boyunca, binalar ve armaganlar bu kayahkta biraraya geldi,

i~ goriiniimii.
Tapmaga bir sundurmadan (prolltlos) girilir (resimde sol tarafta). Kapilann arkasmda (ITaOS) adl verilen asil tapmak yer ahr. Burada, MO V. yuz-

giderek ,ogaldl.

Yllda heykelttra. Pheidialan ve fi1di~inden yapttg. Arhena heykeli yiikselir. Daha arkada,
as/m tanru;arun hazinesinin

Erekhtheion'dan Parthenon'a.

bulundugu dort sutunlu salon vardlr. Tapmagm adl bu .• Bakireler. (Yunanca parthellos) dan gelir. salonun-

Bir rapmaklar topiulugu
alan Erekhtheion, Parthe-

bulundugu sa.~uzey kenanndadtr. MO 406 yth oncehanhgm sine kadar onanldl. Kii-

non'un

,uk

bir

avluda

Athe-

na'mn kutsal zeytin agacl yukseldi. Van insan yan ejder alan ve tanoIar gibi taplnllan ilk Atina krah

Kekrops'la

oglu Erekh-

theus'un mezarlan buradadlr. Bir tapmak b6lmesinde Athena'run en eski tahta heykeli yer ahrdl ve Panathenaia giinlerinde

bu heykele gorkemli bir elbise giydirilirdi. Erekhtheion'la bugGnku Parthenon arasmda MG VI. yuzyuda Athena i,in yapliml~ bir ilk tapmak vard!. Bu tapmagl Persler ylkmca, Parthenon in~a

giri~. Athena Nike.
Akropolis'e Akropolis'e bandan, Kutsal Yol izlenerek vanhr. Dindarlar ve ziyaret,iler, Zafer'Ie (yun. Nike) OZde~le§tirilen Athena ad,na yapllan bu ku,uk taptnaktanAkrop~lis'e ge.;erler. Burasl MO V. yy'da, Artemis adma yapllml~ eski bir tapmagm temeli iizerinde in~a edildi.

Sahanltk. Eski <;:ag'da, bugun bulunan binalarm arasmda

bir,ok ba.ka yapmtn yarn slra sunak ve heykel yer ahyordu. Bu alanda bir.;ok tann ve kahramanm tapmagl yard!. Octada Athena Promakhos'un (<< sava~ta en on-

Propylaion.

edildi (MO 447-432) ve
Athena'run yeni liyle hazineleri heykeburaya

kondu.

de giden ,) 9 metre yuksekligindeki bronz heykeli bulunuyordu.

Akropol~~'in amtsal giri.idir. MO 437-435 y.lIan arasmda yapI1ml~tIr. Su· tiinlu giri~in altmdan ge,i1dikten soma be. kapl,

sahanhga a';l11r.Kuzeyinde ve giineyinde iki biti~ik yapl yer ahr. Kuzeyde yer alan binada bir resim koleksiyonu vardtr.

I D;NLER
!

~--~-~~-_._-----------------------------------------------------VE M;rOLOJ;

E5KliRAN

• •

1================:1
I

I I

KAYNAKLAR
ski Iran, MO 2000 Yilianna dogru Turkistan'dan gelen ath arilerin istilaslyla tarih sahnesine <;lktl. Bu donem, MS 642 Yllmda musluman Araplann Iran'l fethetmelerine kadar surdu. Boylece, eski Iran dini, 2500 yl!hk sure i<;inde, <;ok geni~ bir alanda ve ba~kil medeniyetlerle, mesela Babl! medeniyetiyle ili~ki halinde geli~ti. Bu konuda ba~hca kaynaglmlz MO VI. yuzyl!dan ba~layarak toplarum~ bir dinsel metinler derlemesi olan Avesta'dlr. Avesta, MO 2000 Ylhndan ba~layarak Kuzey Hindistan' a yerle~mi~ olan ba~ka arilerin meydana getirdikleri bir diger kutsal metinler derlemesi olan Rigveda'ya yakmdlf. Iran'm tannlan, ozellikle Mithra ve dinsel inall1§lan yunan-rama iileminde yaylldl, orada benimsenerek degi~ikliklere ugradl. Bu ge<; donem hakkmda bildiklerimiz, iran dininin ilk yuzYilian bakimmdan aldatlcl olabilir.

MiTHRA DiNi VE MANi DiNi
erdii§t ogretisi, yukanda belirtildigi gibi, biitiiniiyle etkili olmadl ve Iran diinyasmda Mithra en yiice tann olarak benimsendi. Ahura Mazda'mn I~lk tannhgl ve adaleti de ona yiiklendi. Mithra inam~l, bu topraklan istila eden Roma ordusuna ve oruann vasltas1Yla da Akdeniz yoresine yaylldl. Ardmdan, Irarullann ba~tan beri benimsedigi iyi ile kotiiniin sava~lm ilke olarak alan Mani'nin dini (MS III. yy) bu yorelerde yayl!dl. MS 275'e dogru, bu ikinci dinin kurucusu Mani idam edildi. Hiikiimdarlan zerdii~t<;ii olan Sasani hanedam zamamnda da bu "din sapbrulgl" bir<;ok kimse tarafmdan benimsendi. Evrende ve insandaki sonu gelmez Iyi-Kotii sava~l, inanaruan, ten zevklerinden kurtaran bir <;ilecilige yoneltiyordu. Bunu ger<;eklqtiremeyeruer klyamete kadar <;qitli bedenlere girip <;lkmak zorundaydllar: 15 yuzYllhk biiyiik bir karga~adan soma, iyi nihayet Kotii'den aynlacaktl.

.zerdii~t'iin ki~iligi, XIX. yiizyll Almanyasl'nda da etkili oldu. Filozof Friedrich Nietzsche (1844-1900) felseH bir duzyazl ~iir olan en biiyiik eseri Boyle Buyurdu Zerdii?t'ii 1883 ve 1885 Yillan arasmda yazdi ve dunyanm pek <;ok diline de <;evrilen bu eserinde insanustii kavramlm geli~tirdi. Richard Strauss da (1864-1949) besteledigi bir senfonik ~iirde (1896'dan soma) Nitezsche'nin aym eserinden yola <;lktl. (Nietzsche, kimin yaptrgl bilinllleyen bir XIX. yy gravljrii, Bibliotheque national).

MEZDEKILiK VE ZERDUSTC;ULUK
utun Hint-Avrupahlar (Adler veya Aryalar) gibi, lranhlar da bir Gok ve I~lk tanrlSl olan evrenin yaratlClsl, " bilgetann " Ahura Mazda'ya (Hurmuz) taparlardl. Yazata'lar, Ahura Mazda'nm buyrugundadlr ve Mithra'da simgelenen doga gu<;leridir; Mithra <;:oban-tann ve Yagmur tannSIdlf; Pmarlar tann<;aSI " Klzoglankiz " Anahita, kendi kendini doller. Sarho~ edici bir SIVlmn <;lkanldlgl bitkinin tanrlSl Haoma'yla birlikte bu l~lkh panteon tamamlarum~ olur. Bu dunyamn kar~lsmda karanhklar ulkesi yer ahr; Angra Mainyu (daha sonra Ehrimen) bu dunyamn efendisidir ve Iyilik gu<;lerine kar~l surekli mucadele eder. Tannlann <;oguna kurbaruar sunulur. Dindarlar haoma i<;erek vecde kapillflar. I§lgm efendisi Ahura Mazda onuruna, kulelerde atqler yabhr. Kotulukle sava§ml~ ath kahramanlann hikiiyeleri aruatlhr. Tannlan gazaba getirecek kirletmelerden sakimhr: topragl kirletmemek i<;in oluler gomulmez, Ahura Mazda'ya saygldan yakilmaz da. Cesetler, kuleler uzerinde, Ylrtlcl ku~lara blfakihr. Zerdii~t. Isa'dan once VI. yuzyl!da Zerdu§t (Zarathustra) adh bir reformcu belirdi. Belh (Baktriana) yoresinde, bugunku Afganistan'm batlSlnda dogan bu reformcu, Ahura Mazda'mn tek tann oldugunu soyledi. Zerdu~t'e gore, Yazata (doga gu<;leri) bu tek tannmn gorunumleridir. Ahura Mazda bir Iyilik ve bir Kotuluk melegi yarattl. Ins an, Iyi ile Kotu arasmda se<;imini yapmahdlr. Tann'ya ger<;ek kulluk, gonlu saf kilmak, ate~i dua yamnda bir simge olarak sunmak, haoma bitkisinden elde edilen i<;kinin verdigi sarho~lugu bir vecd araCI olarak kuIlanmaktan ka<;mmak ve karul kurban iiyiruerinden vaz ge<;mek demektir. Bu yeni ogretiye inanaruara, Ahura Mazda, ebedi mutlulugu verecektir. Zerdu~t ogretisinde, Hristiyarulk ve MuslUmarulkta o1dugu gibi, Klyamet ve Hesap Cunu inam~l yer ahyordu. Ondan sonraki yuzydlarda, irarul!ar Zerdu~t ogretisine kismen uydular. <;:oktanrlClhk, kurbaruar, buyuculiik halk arasmda ya~adl. Biiyiiciiliige inancl dayanan miineccimlerin onciiliik ettigi tarikatlar aglr bastl.

I
B

B- iran'da, Yezd'de, Sessizlik Kulesi. Cesetlerin, YlrtlCl ku~lann pan;alamasma buakl1dlgl kulelerden birisi. Eski ~agm Iranltlan da, bugLinku gebrJer ve parsiler gibi blLilerini gommezlerdi. Cesetler, "sessizlik kuleleri"nin ustunu orten parmakhklara yatlnhrdl. Ylrt1Clku~lann par<;aladlgl cesetlerden arta kalanlar kulelerin i<;ine du~erdi.

GEBRLER VE PARSiLER
Eski Zerdii~t dini, yeni adlar altmda giiniimlizde de ya~lyor. Iran'da 25 000 kadar gebr, diruerinin geregine uyuyor, ama ulusal toplulugun dl~mda sefil bir hayat suriiyorlar. Buruarla aym dinden· olan ve IX. yy'da islamhgl benimseyerek once Fars ve Horasan'a go<;en bir ki$lm zerdii~ti (mecusi) oradan Hindistan'a ge<;ti ; XVI. yy'da da Bombay yoresine gidip yerle~ti. Buruara orada parsi adl verildi. Bombay'da sayl!an 100 000' e varan Parsiler, Iran'daki dinda§lannm tersine, zengin tac!rlerden ve zanaat<;l!ardan blu~uyor. MO VII. yy'da iran'l terk etmi~ go<;menlerin bu toruruan, din reformculanmn etkisinde, zerdii~t<;ii kurallara titizlikle uyuyorlar. Ate~e taplyor, annmak i<;in deniz kiydannda Ylkamyor ve oliilerini " sessizlik kulesi "ne blrakiyorlar.

c -Iran'da Zerdii~t ayini yapan bir gebr. Ate~e tapmma Zerdi.i~t<;uli.ikten kaynaklanan dinlerde buyuk onem ta~lr. Burada, ate~i soluguyla kirletmemek i<;in, yuzunU bezle ortmU§ bir gebr gori.iluyor.
J

I

[lclNLER VE MirOLOJi

ESKi ROMA
nlann isteklerinin yl1dmm du§mesi, ucube hayvanlar dogmasl gibi olagandl§l olay ve mucizelerle a~lklandlgma veya bu isteklerin ku§lann u~u§undan anlam ~lkarma gibi baZl olgu ve olaylan yorumlayarak anla§llabilecegine inamhrdl. Roma'da her aile, her giin, kendilerini korumakta olan ~ok saYlda tannsal varhgl kutsar, devlet de roma toplumuna bereket ve zafer saglayan tannlar onuruna buyuk dim torenler duzenlerdi. Etkilere apk hir din. Once ltalikler, soma Etruskler dinsel gelenekleriyle ba§langl~taki roma toplulugunu etkilediler. Etruskler, Roma'da ilk tapmaklan yaptllar ve 1000 yl1dan fazla surecek bir mimari modeli belirlemi~ oldular. Ayinleri ve bayramlan kesin bir takvime bagladl1ar; ozel bir rahipler toplulugu kurdular. Hint-avrupa kokenli bir kavim olan ltalikler, numina denen tannlar kalabahgma da hukmeden, u~lu bir tann topluluguna inanHlardl: lupiter veya Jupiter (rahip tann), Mars (sava~~l tann) ve Ouirinus (insanlann beslenmesini saglayan faaJiyetlerin efendisi). Etruskler bunlann yerine bir ba~ka u~lUyu koydular: Jupiter, Junon, Minerva; bunlar;- Capitolium'daki buyuk tapmi\kta yer alan tannlardl. MO Vl.-Y. yuzyl1lardan ba§layarak roma dini, gittik~e yabanCl tannlara ve yabancl ayin usullerine' a~llmaga ba~ladl. Capitolium'daki u~luye, Cuney Italya'daki yunan kolonilerinden gelen bazl tannlar ve bunlara ili§kin inan~ ve torenler; Saturnus ve Neptunus gibi, insan yuzlU bazl gu~lu italik tannlar da eklendi. Bunahm zamanlannda oldugu uzere kehanet kitaplanna da ba~vuruluyordu. Herakles ve Artemis, Herkul ve Diana adlanyla benimsendi. Bir salgm SHasmda Veba ve lyile~me tar:msl sayl1an ApolIon da kadroya ahndl (MO V. yy). Soma Slra Dionysos'a geldi ... Daha once Roma'da §ekilci ve hukuka benzer bir din hakimdi. Bu alanda da, ah§veri§ alamndaki ilke yururlukteydi : do ut des! (<< Vermen i~in veriyorum ,,). Ciderek daha i~e donuk, ferdin ihtiya~lanna daha ~ok ceyap veren bir dine ge~ildi. C;:ok ge~meden ufukta Dogu tannlan belirdi. Ama bu degi~imin hemen ardmdan da, Roma yonetimi bu yabanCl ve yeni torenlerin gizliliginden ku~kulanmaga ba~ladl : yen! inan~lann ardmda komplolann, curumlerin, ahlak bozukluklanmn gizlendigi du§unuldu. MO 186 Ylhnda, Dionysos'a tapanlann yiizlercesi tutuklandl ve idam edildi : « Bacchanallia skandah ".

ski Roma dini hakkmda, arkeolojik kahntllardan, dikilita~ ve sunaklardaki pek ~ok yazlttan ba~ka zengin metin kaynaklanna da s~hibiz : buyuk klasik yazarlar, Roma'mn kurulu~una veya roma tannlanna ili~kin mitleri anlattlklan gibi, diger ayin usullerini ve tapmma bi~imlerini de anlatml~ ve dinde yuzYlllar boyunca ortaya ~lkan degi~iklikleri belirtmi~lerdir. Nitekim, Cicero u~ ciltlik De Natura DearUin (Tannlann Dogasl Ustune) adh kitablm MO 45'te yazm.l~ ; Titus-Livius Rama Tarihi adh eserini MO 27 Yllmdan ba~layarak kaleme alml~ ; Fasti'nin yazan Ovidius MS 3-8 yl1lannda bir ~iir yazml~ ve bu ~iirinde yl1m her gununu ele alarak dinsel bayramlann bir takvimini ~lkarml§tH.

6ZELLiKLER VE EVRiM
omah son derece dindar bir insandl ve ~ok saYlda tannnm varhgma inamrdl. Bu karakterler roma dininin kaynaklanndan ileri gelir. Romahlar'm atalan olan ve MO 1000 y111annda gelip Orta ltalya'ya yerlqen ltalikler, her nesnede, her eylemde, tannsal bir behrti gorurlerdi : akan suda, aglayan bebekte, kaplYl dondurup a~an mentqede, her §eyde ... Romall1ar bu smlrSIZ guce numen derler ve ozunde bu gucun belirdigi nesneyi de, «kutsal "dan ~ok bir tur « tabu" anlammda sacer diye adlandmrlardl. Onemli olan bu iyiliksever veya korkun~ numen1e ban§lk ya§amaktl. Numen, binlerce tek tek tannda (numen'in ~ogulu numina) bireyselle§iyordu: Romahlann daha soma «pax deorum" (<< tannlann ban~l" veya «tannlarla ban~ ,,) dedikleri ~ey buduro Romahlar, tannlann insanlan harekette serbest blraknklan gunleri (Yllda 235 gun) fasti diye adlandmrlardl. Bir de 109 gun tutan nefasti gunler vardl ; bunlar tannlara, buyuk ve genel din] torenlere aynlml§tl. Tan-

Her roma evinde, evi ve aile topraklanm koruyan
gi.i<;Jerin resim veya hey-

olarak gortintUlenir. Bir ellerinde bir kap, oteki

ellerindeyse bir seper ve·
ya kupa bulunur. C;:ogu zaman aile reisinin genius'u da bir Yllan g6runumunde onlarm yanmda yer ahr. (Vetti ailesflTin

kellerinin bulundugu bir rnihrap yard!. Bu Ocak tannlanru~ yiyecek it;ecegi koruyan oteki gut;lerle kan~t1rmamak gerekir. Ocak tannlan (lar), klsa
tOnik giymi, delikanhlar

evilTdeki lIIillrap, Pompei).

AiLEDE VE TOPLUMDA TAPINMA
lk tapmllan tannlar, aileyi koruyan tannlardl, rahip de ailenin babaslyd!. Buyuk aijeler, kuruculan olan atalanm kutsarlard!. Gens Julia (Sezar'm ailesi) kurulu§unu, Aineias'm babasl Ascanius'la Veniis'iin a§kma dayandmyordu. Siirekli yakIlan ate§, sade bir anlaYl§la ailenin devamhlIk simgesi saYlhrd!. Ocaga gunluk adak ve sungular konurdu. Bunlar, besin maddeleri, meyve, atqe serpilen birka~ damla ~arap ve zeytinyagl gibi §eylerdi. Ocagm yamndaki bir dolapta ocak tannlanl1ln resimleri veya heykelcikleri, onun yamnda aile reisinin tamlsal yamm temsil eden genius'un goriintusii yer ahrdl. Oliilerin ruhlanm yatl§tumak i~in de ayinler yapI11rdl. OlUler sukunet i~indeyse hayat ya~anabilir olurdu. RomalIlann obiir diinya konusunda aynntlh bir dii~iincesi yoktu. Biitun dinsel torenler ruhlan yatl§tHmaga ve kendi alemlerine gondermege yonelik olduguna gore, oliilerin ruhlan ya~amaga devam ediyor inanCl yaygm demekti. Ruhlara - atalara- bir ~eyler sunmak giinluk hayat i~in yeterliydi. Ama korkun~ ve en kinci ruhlar, ancak uzun Lemuria (hayalet) ayinleriyle yatl~tU1labilirdi. Bir somaki yll i~in, genellikle ruhlardan ve ozellikle kotii ~artlarda iilmii§ kimselerin ruhlanndan 9, 11, 13 mayls geceleri yapllan bu ayinlerle korunulurdu. Hareketler ve sozler konusunda biiyuk titizlik gosterilirdi. Dual1ln ve sungunun etkili olabilmesi i~in, kusursuz olmasl gerekliydi. Toplu taplnmalar, tapmaklardan ~ok a~lk havada, ta§ mihraplar iizerinde ger~eklqtirilirdi : bunlarda da aym titizlik aramrdl. SHadan vatanda§ veya yuksek giirevli 01sun, bir romah bir ~ey sunmak istediginde, soylediklerini titizlikle yerine getirecegi bir rahiple birlikte olurdu.

ROMUL~S VE REMUS
Efsaneye gore, Roma'nm kurulu§u ~oyle olmu~tur : T roya sava~l kahramam Aeneas soyundan gelen Alba krah Numitor, karde§i Amulius tarafmdan tahtmdan indirilir. KlZl Rhea Silva, Ate~ tann~asl Vesta'mn hizmetine girmi~ ve onun gibi bekaret andl i~mi§tir. Ne var ki, tann Mars klzla birle~mi§ ve bu ili§kiden Romulus ve Remus adh ikizler dogmu§tur. Amulius, ~ocuklardan kurtulmak i~in, ikisini bir sepete koyar ve Tiber Hmagma atar. Sepet Hmak klYlsma suruklenir ve bir mucize

olur, di§i bir kurt ~ocuklan emzirir. Faustulus adh ~oban onlan ahr ve kansl Acca Larentia'ya baktmp buyutur (kansmm lakabl Lupa, yani « di~i kurt "tur). lkizler, 18 ya~ma gelince kim olduklanm ogrenirler. Amulius'u oldiiriip dedeleri Numitor'u Alba tahtma ~lkanrlar; soma dola§lp duran ~obanlan ve ~ift~ileri toplaYlp Palatium tepesinde bir kent kurarlar. Kimin ktal olacagml anlamak i~inse goge dam~lrlar : Remus 6 akbaba goriir, ama tannlar Romulus'a 12 akbaba gonderir. Demek ki Romulus ktal olacak ve kenti, Roma ad 1m ta~lyacaktlr. Ama Remus, Romulus'un ~izdigi Roma slmrlanm meydan okurcasma, bir sl~raYl~ta a§mca, Romulus onu oldurur. Roma'mn ba§langlcl gurultu patInl i~inde ge~er: ilk Roma ahalisi, Sabinlerin kadlnlanl1l ka~mrlar. Romulus olUnce, tann Mars tarafmdan goge yiiceltilir ve o zamandan beri Ouirinus adl alnnda kutsal say111r. (Capitplium Kurdu'nun ba~l, etriisk sanatl, MO V. yy'a dogru, Roma, Muhaflzlar SaraYl miizesi).

Tip tantlSI. Capitolium'un eski u~Iusunun yerini ~ok ge~meden yeni u~ tann aldl : jupiter. l~lkh Gok tannsl. yani bir kayna~ma hi~ bir ~ekilde soz konusu degildi.aSL Once bir Etriisk tanru. eski /lumina insan ~eklinde temsile ba~landlgmda. Minerva. .evresinde tit.) unan panteonuyIa rama panteonu birbirine kan~lyor gibi gori. ordulan zafere ula~tlnr. evlilikler ve zinalarla peki~mi~ bir topluluk halinde ya~amalan. Her kadm bu tannt.Iiistiniin bir iiyesi olarak geldi . Neptunus/Poseidon : Deniz tantlSI . Junon Regina (. bu tannlar arasmda buldugumuzu sandlglmlz ozde~Iikler ve benzerliklere kesin gozuyle bakamaYIZ.ekilmekten ahkor. ba~Iangl~ta Tanm tannslydl. Gupiter Statoc. ramah bir tann degildi.lklar.aslyla. Vesta. Pomona. Bu arada Dionysos. Devleti kocur. Louvre miizesi. A~k ve Guzellik tann~aSl' V~sta/Hestia : Aile Ocagl tann~asl.aYI koruyucusu sayar ulular. Nitekim Yunan'dan ahnml~ Apollon. Tanm tannsl olarak da tapttlar. tannlann yunanca veya latince adlannda oldugu soylenebilirse de. Teknik ve dU1Uncefaaliyetleri tannt. Sanat tantlSI .asldlr. junon. sava~C. 51 . Mars/Ares.) AJwlobnrbus sUl1agmda tal tan alfak kabanma. Capitolium Jupiteri. Juventus/Hebe. Bag tannsl . Liber.C -Junon. Aradaki farkm ancak. Faunus Ev Hayvanlan tannsl.l bir tann olarak tarunmasma yol a~an kokenlerinden tamamen kurtulamadi. krali~e. daha sonta iki yuzle temsil edilen janus. Fauna. Ostelik Romahlar yuzyillar boyunca Mars'a. somut bir gorunumleri olmayan. anndmlacak nesnenin t. lradesini Latince (domuz). l D· Minerva. Aile Ocagl tann~asl. Minerva/Athena: Zeka tann~asl.J olarak amhr. tannlann bi~imleridir.ii de suovetaurilia ad! verilen dini torenlerde kurban edilirdi. Y Roma tannIannm yunanh kar~illklan. [ ROMA VE YUNAN TANRILARI A . Dionysos bayramlan Sltasmdaki haykin~lardan birinin latinceIe~tirilmesinden meydana gelmi~ti. roma devri Izeykelt~ Roma. Roma'ya Etriisklerin capitolium ti<. Yunanh Ares'le ozde~Ie~en Mars. ovis l~~kh Yll- (koyun). Bu hayvanlann iiC.inur. Toprak ve Talul tann- Diana/Artemis. sonra yunan tannt. Kapl tannslydl" Ama. Evrenin efendisi. Etrusk ve Eski Yunan din uygulamalanru ozurnleyene kadar J:\0mahlar. (Domitius dmmla onun mus aC.i~leri) taparlardl. kadmm ve anahgm koruyucusu. Ticaret ve Belagat tannsl. Oncelikle Hera'yla oz- annlann. geri c. Venus/Afrodit. <. Nitekim. Jupiter'in e~i olarak hiiktimranllgl onunla payla~lr. Bu tannrun adl. Kucban t6reninin ba~hca amaci armmaYI saglamaktl i kurban sahipleriyle Rurbanlar. yy. Gen~lik tann~asl . ancak i~levIerini belirten birer ad ta~lyan /lwlli/la'ya (doga gi. Gok tanns!. Sava~ tannsl. Opti(Boll uk tannsl) ve lV!aximus (ulular ulusu) 51fatlandu. Meyveler tann~aSl. Ate~ tannsl. Varikafl miizesi. roma Smtatl. Apollon/Apollon Phoebus. Tanm tann~asl. Ekin tannsl. Bacchus. Kartal. Gune~ tantlSI. T ·• de§le~tirilen bir ToprakAna tannt. SU5 Evrerun efendisi. Vulcanus. Romahlann anlaYI~ma aykmdu.aSI Athena1yla ozde~ saYlldl. 1\110 II. vu· B· Suovetaurilia. kez d6nerlerdi. akrabahklar. Paris. Jupiter/Zeus. Roma OYll1dart adt verilen buyuk eglenceler anun onuruna duzenlenir. eski bir italik tantl olan Liber'i kovup uzakla~t1rml~tl . Satumus. BacchuslDionysos. Junon/Hera. uzun sure Gune~ degil Tip tantlSI olarak benimsendi. nan'm Zeus1u gihi. Sava~ ve Tip tann<.:i~ekler tann~asl. $arap ve Co~ku tann51. MercuriuslHermes.asl olarak da bilinir. habercisidir. taurus (boga) ke· limelerinden yapilml~ bir isimdir. Romahlann butunuyle Yunanlllardan aldlklan tek ~ey. Ceres/Demeter. Av tann~asl .

B . koleler.) .ta saYllan 9 iken sonradan 15 olan bu rahipler. kent ate~inin siirekli yanmaslru saghyordu : bu rahibeler.:iinkii devlet ve toplum ancak. Oyunlar. satlcllar. yy Deva miizesi. ii<.lar dogmadJk<. bu din. biiyiik tannlann rahipleriydiler. Dogu eyaletlerinde. kenti kurtlara kar~l koruyorlardl ve yaptlklan ayinler kadmlan dogurgan kihyordu.lar ~Ika· nldlgml simgeliyor.yiizyl1 boyunca ozellikle erkekler. sorulanna cevap arayanlar bu gibi Dogu dinlerine baglaruyorlardl.madan siiriip gitti. Daha soma saydan on be§ (quil1decemvirs) . kentin temizlenmesini ve dogurganllk gii<. Traianos'a ovgii) kendisinden. Etriisk Tarquinius tarafmdan icat edilen Iudi Romalli Jupiter ~erefine eyliil aymda diizenlenen bir bayramdl. yaltaklanmak i<. bu Dogu dinleri arasmdaydl. uzun bir gizli egitimden soma. Dip taraftal bir sunagm Gstunde bogaYI kurban eden tannmn tasviri bulunurdu i bogarun yaratlCI karu.in augur1ara veya kurban edilen hayvanlann baglrsaklanna bakarak faJ a<. Mlslr'dan gelen Isis inanclru ozel olarak desteklemi~lerdi . Hristiyanlann yaptlgl gibi. Imparatorluk doneminde. devlet bu duruma goz yummaktaydl. bu iran tannsl. bogazlanml~ bogarun karum getirenleri saflanna kabul ediyordu.lk budur.oziim.lerinin peki~mesini saghyordu.. Dogu dinleri arasmda en ragbette olaruysa Mithra inanClydl . Jupiterin yardlmclsl ve korudugu tannsal varhk olarak soz etmesine kar~l <.e. 10 yiizyl1 boyunca gorevlerine deyam ettiler.a. oyunlar i<. MS 100 Yllmda Traianus. hayvan ve gladyator dogii~leri yaplhrdl.rubu.:ok eski bir ge<.an aruspicis1ere ba~ vurulurdu. Binlerce killi bu dini co~kuyla benimsedi. 6nemli kararJ BAYRAMLAR VE DiNIOYUNLAR umhuriyet doneminde.agda~lan olan Martialis ve Statius'un Domitianus doneminde imparatoru en bayagl ~ekilde pohpohlamalanrun sebebiyse apa<.ekeni.ESKi ROMA IMPARATORUN TANRILA$MASI ezar.ekerek ya§ama kar~lhgmda yeniden dirilme umudu veriyordu. arasma sokacaktlr. onunla ozde~le~iyordu. ko~ular. i~lemek anlamma gelecektir. ve tapmmarun.ekle~tirirlerdi. imparatorlann dogum giinlerinin ve zaferlerinin de kurlanmaslyla. gunaha batml~ olaru bagl~latacak tann alma Dzelligini daha da pekilltirdi. MS J1·Ill.ldan hiikiimdara baghhgl da dile getiren bu samimi dindarhk. Arahk aymdaki Saturn us.) araba yan~lan olurdu. Augustus'u "Yurdun babasl" ilan eden ve onun genius'u ~erefine oyunlar ve §iilenler diizenleyen Roma senatosunun. titizlikle uygulanan diru torenler sayesinde ayakta kalabilirdi. Bir nesil ge<. bir giin'i<. kubbesi YlldlZh g6ge benzeyen. bu inaru~a baglananlann vecde ge1mekle 50nu<. ona adanml~ sunaklar <.in60 giin aynlml~tl. <.lkmaz. ba~kentte (ve Ostia'da) ve slimian koruyan lejyonlann bulundugu limes'teki askerler ona inandllar.ok eski bir taplnmarun uygulaYlCllanydllar. iki yiizyil boyunca a~mhga ka<.. adanan tapmaklar biitiin eyaletlere yaylldl. biiyiik ailelerin kente armagan olarak diizenledigi oyunlar da eklendi. yabancilarla ili~kiler sonucunda Dogu kokenli dinleri de benimsemekte. <. Bunahrnlara ve dii§iinii~ degi~ikliklerine ragmen bu rahipler. Resim. Roma inancma bir deAugustus inancmm eklendigi goriildii (MO 29). lann verilmesin· den once. Ekim aymda kutlanan Iudi Augusta/es. halk demekleri. Imparator Caligula ve Domitianus. ama diru'ydi. Ayru zamanda siyasal a<.in kolelerinin buyruguna girerlerdi. u<. tomah rahipler de pax deorum'u siirdiirmeyi saglayan ayinleri ve dualan bilmek zorunda olan meslekten ki~ilerdi.suz bucakslz iilkesine ban~ ve refah saglayan genius'uyla olaganiistii bir varhktlt ve oliimiinden soma tannlar arasma kan~acagma da inarulmaktadlt. Imparatof artlk. 20 fetialis. 10 ya~lllda egitilmeye ba~larur ve bakire kalmaga zorlarurdl . oliimiinden az soma (MO 44) divus (" tannsal . ~enlikleri denen ve biiyiik bir kamavalla kutlanan bu giinq bayrammda efendiler. En onde gelenler pontifex1erdi (Roma'run ilk zamanlanyla Imparatorluk donemi arasmda saYllan 5'ten 16'ya yiikselmi~ti): bunlar arasmda biiyiik pOl1tifex Roma dininin ba~lydl. sat tavuklann yem yeme· sinden de sonw. Romallya. ba~ta Aurelianus olmak iizere imparatorlar kendilerinin ya~ayan tannlar oldugundan soz ederler.mi~e dayanan rahip topluluklan uzmanla~malanru saghyordu.ektir. ki~iliginin ve gorevinin tannsal oldugunu kabul etmemek. Ama.JJ iitiin eski dinlerde oldugu gibi. Ceres' e adanan <. halk.meden. 12 sa/iens.a Kybele ile arkada~l Attis'e tapmma da. diinyadan el etek <. DOGU KOKENLi DiNLER Eski Roma'da. kutll I \ 1 \ . Bayramlar kmal ve siyasal ya~ama gore mevsimlere dagltl1ml~tl. giire~ miisabakalan. Jupiter'e benzetiliyor. yy'da. Suriye'den Baal inanCi Roma iilkesine ula~tI. ama kamu diizenine aykm sonu<. Augustus'un genius'u (ki~iliginde varsaYllan tann) i<. en aglt ~ekilde cezalandmlmaYI gerektiren bir su<. Mithra. heykeller ve yazltlarla biitiin imparatorluga yaYllml~ olan bu inan<. e .lanan dinsel danslan kalabahklann ho~una gidiyordu. yoksa.ogalmaga ba~ladl. bayram gelecek ekinlerin boy atl~llli miijdeliyordu. vaftiz edileni inananlar pia Trailla kololtisi/1de/1getelt hir mermer Itey/tel. Kapadokya yoresinden daha MO 204'te Roma'ya gelen biiyiik taml<.Augur.lanru birle~tiriyordu. renkli ve <. halk tarafmdan co~kuyla kar~llandlgl da bir ger<. diinyaYI kurtarmaga ve yargl1amaga gelecek tamlydl. YGzYlilar boyunca Mithra. insam kurtulu~a ula~t1racak. ama en ilgi <. Roma'da yuksek riitb€li g6revlilerin yarunda. Takvimde. rUt- Bu ibadet. Ya da imparatorluk gorevini tannsalla~tmrlar. ~ubat aymdaki Iuperws bayraml. ya~ayan imparatora taplnmayla tann olan Augustus'a taplnma inan<. bunahm donemlerinde yorumladlklan fal kitaplanm korumakla gorevliydiler.ekle~tirilirqi.ekici. Onun evlathgl Octavius MO 27'de Augustus olunca.) ilan edildi ve tannlar katma yiikseldigi duyuruldu (apotheosis [tannla~tIrmal bu demektir). Gen<. 12 Iupercus rahibi. Mithra'ya tapmma.in bir tapmma diizenlediler . yer altmdaki mitJrraell11t denen 6zel bir yerde ger<. diri diri topraga gomiiliirlerdi. 15 {lamen. Mars inancmm uzmanlanydllar. askerler gibi halktan insanlar. 12 arva/is. Tannlann isteklerini anlamak i<.in boyle davrandlgl dii~iiniilebilir. resmi takvimde 45 biiyiik bayram giinii kaYlthydl ve bunlara tapmaklann ve semtlerin bayramlan da eklenirdi. Resml dinlerle tatmin olamayan ve ki~isel 50runlanna <. bu saYI Yllda 175'e <. Plinus'un ovgii soylevlerinde (Panegyricus Trajano diews. "e~ref saat"j belirleyen veya ku~lann w. Nitekim Flaviuslann <. Baal. ellerinde i:lti_ tuus ad! verilen egri bie asa ta~1flardl. Forum'daki A. imparatorun. diplomatik ili~kileri diizenler ve sava~ ilaru torenlerini gefl. 7 vesta rahibesi. MS III.olan on uzman (decemvirs). ona . Circus Maximus'taki (<< Biiyiik Sirb. piyesler oynarur.lktle!)Bunlara.u- ~undan anlam ~lkararak tannlann isteklerini yorumla· yan rahiplere bu ad veriUe Ba~·langu. bunlara co~kuyla katlhrdl .

olacaklan onceden bilme konusundaki olaganustti gucunu simgelemektedir. Olmii§ sava§<. Bu eser. Bunun iizerine. Bilgi kaynaklanmlZln bir bolumu de. ileride kral Arthur roman dizilerinin benimseyecegi §ovalye tarikatlan temaSl.irilmi§ kelt ve germen gelenekleri hakkmda bilgiler var. Tuna'ya ve Ren'e kadar kita Avrupa'smm efendisi oldular. hem suvari. soma Galyahlann ulusal tannSl olan Teutates'te Mars'm ozellikleri se<. Siegfried ve Tmtrrlarrn $afagr. Euffigneix'de Fransa'da (Haute-Marne) bulun- NiBELUNGEN GERMEN MiTOLOJiSi ermenlerin din! mitlerini ve oykulerini de daha somalan yazlya ge<. yani Nibelung'u oldiiriir. Bunlar.ebilen ruhlann. Karpatlar'dan Irlanda'ya. oliiler iilkesinden donen Baldr hiikmedecektir. Paris). ayru zamanda §airane CO§kunun. Devlerin yol a<. akla bir vah~i doga tannSlnl getiriyor. Baldr. i<. Rossini akademisr. Dagda'nm kiZI Brigitte (<< parlayan »). ya da bir ozelligin su yiiziine <. dort be§ yiizyll boyunca tannlanna.ok sayldaki eserleri arasmda Nibelungen Yilzilgil ozel bir yere sahiptir. kar§lt ozellikleriyle. <. Kaynaklann bir diger bolumiiyse. <. soma gerilemeye ba§ladllar. alya'mn luzla romahla§tmlmasma ragmen Galyahlar. druid'lerin gorev yapmasml ve bilgi aktarmaslru yasakladllar. ne de eksikti. ama altl yiizyll boyunca efsanelerini ve din! geleneklerini korumu§lardl. Die Walkilre. kelt kralhklanru ve sitelerini (Galya. mitoslan ve edebiyat geleneklerini aktaran ozanlarla. Keltler de Germenler de yazl bilmiyorlardl . belki de. yy'da yerle§mi§ olan MS 400'den soma hristiyan 01. kizkarde§i Freyja'yla ili§kisi vardn. aym donemde yazlya ge<. Germenler'de de ii<.ember veya kare bi<. Baldr'm da anasldlr. ya da oduncu Esus'u gormek egilimindedir. Bitkilerin ve Aydlnllgm tannsldlr.liidiir. Ama adlnl bi!miyoruz. cin fikirli ve kurnazdn. 1833. bereket ve iiriin tamllan. Ylldmm tannSI ve aym zamanda rahiptann olan ve figiiriiyle tamnan Taranis'ten ba§kasl degildir . bir aga<. Vanes'ler di§i ve erkek olabilen varhklardn. Bu sefer.ok soma da. ytllar suren besteleme <. Bu din adarnIanmn Kelt kiiltiiriinu surdiirduklerini goren Romahlar.ogunlukla yunan-roma diinyasmdan almml§ yiizler ve davram§lar yaki§tlrdllar .ilir. Druidler. Annml§ yeni bir diinya dogacak ve yeni insanllga.ekle§tirildi. kotiilUk etmekten de geri kalmaz. bu biiyiik tannlann tutkulu diinyasma kan§ml§ <. Aslmda biz burada. Lug1a ozde§le§tirdigi Mercurius'u hepsinden yukan koyar .Nom vardn. Siegfried bu kahramanlardan biridir : Nibelulrgen'in. uzun sure Baltlk kiYllannda yerlqmi§ olan Germenler. somaki donemlerde yazlya ge<. Soma tek ba§ma. iki boliikte toplarur: Ases.ilmez hazineleri ele ge<. . Bologna. Sezar. yuzYlllarda yazlya ge<. tlpki romahla§ml§ Galyahlar gibi. Sonunda.« Tannlann krah» Lug. ciice Alberich'i yener ve ciicelerin sa hip 01dugu paha bi<. Yunan-Roma diinyasmm. Galyaillar. Nitekim.· kutsal ile kutsal-olmayan arasmda surekli bir bag bulundugunu. istiladan <. cinsel etkinlik ve giiciin de tamlSldn. Frija'mn biiyiilerine ragmen Baldrl oldiirmii§ ve biitun canll varhklann goz ya§lanna ve iiziintiisiine ragmen onu.llann. Romahlar.izgilerle birbirinden aynlml§ bir panteonu. Yaban domuzu figuru. ya da ba§mda geyik boynuzu ta§ldlgmda giine§ tann Cemlmnos'tur. yani druid1eri ya§atamadllar. Kahramanlar. kesin <.evresinde toplarur (bir tur §ehitler cenneti) . <. ispanya) fethetmege koyuldular.ogulu fanum). insan kaderini elinde tutan ii<. ve XII. Germen tannlan. Diger halklannkine benzer bitki ve hayvanlar sungu olarak verilirdi.er. uzla§mazl uzla§tlrmaga <. I I iI' KELTLER VE GALYALILAR ruyucusudur : haslmlanm kocaman <. din! arutlanndan ba§ka iz blrakmadllar. kizkardqi Herta'yla ili§ki kurmu§tur.irilmi§ olan irlanda ve galya metinleridir. Keltler. (Amiquitis l1alionates de Sail1t-Germail1e-Laye miizesi.a Epona'dn.e§it Aiskhylos olan Cilchirlain'in hayatl ve seruvenleridir . Soy tan taml Loki.) mu~ alan bu grapi ta~ heykel. Guiseppe Tivo/i'nin vapttgl portre. medeniyetlerinin derinlerinden gelen bir adm. Tacitus'un Germania'sldn (MS 98). belki de bir tann tasviridir.. bir<. ya da bir kaynak) din! torenler yaparlardl. bir <. Britanya. T annnm sol yanlOdaki kocaman goz. diinyamn bir sonu olmaslm ka<. sava§<. 1876'da gen. mu§. Siegfried'in askerlerinin aldlgl Nibelungen adl. Minerva. (Wagner. Metni 1852'de tamarnlanan eserin. I keltler I rlanda'ya $ .iminde geleneksel tapmaklar yaptllar. Yunan ve Roma kaynaklanndan bilgi edinebiliyoruz : bu kaynaklann en unluleri Sezar'm Galya Sava?r adh kitablyla. kahramanlann ruhlan. Nitekim Jupiter.ok saYlda yaZlt ve yontudur. Siegfried. Ba§ tann Odin veya Wotan'dn.ok iyi bilinen. ne var ki. oliiler iilkesine hapsetmi§tir. Odin'in <. Germen mitolojisinde. aym zamanda demir topuzlu bir sava§ tannsldlr. Thor veya Donar (<< yddmm »). Walhalla'da (Val-Hall). "Sisli diinyalarm". Bu Slralarda. onlarda Dagda adlru ta§lyordu.irilmi§ olan norve. Loki. ama kader onlann iistiindedir.tlglmn dii§iincesiyle ya§arlardl. temalan germen mitolojisinden almml§ dart operadan olu§ur : Ren A/tim.:ag'daki kahramanllk §iirlerinde bu adla amlanlar bu sonunculardn. ama ara Slra.. Evlenme ve Dogurma taml<. hem de bilge tann<.GERMENLER. durumdan bir ba§ka duruma ge<. Onlannki de galya tannlanydl. Tannlar gii<.e§itli gruplara aynhyordu: aSll rahipler. Parca'sl gibi. MO V.agda§ bilginlerse onda gene ya Teutates'i. Ama Galyahlar yunan ve roma aleminde §a§klnllk uyandnan din adamlanru. Odin. sa'dan bir yuzYII once sine kadar Akdeniz yoresi dl§mdaki Avrupa'run hiikim toplulugu Keltlerdi. Vanes. Bunlar. Kader. Kelt diinyaslmn en iyi bilinen temsilcileridir. <. canldar arasmda yeniden dogmak i<. Galyahlar. Bir de.l ve buyurucu . Kimi zaman Galyahlara atfedilen insan kurbanlanmn saylslysa. kelt diinyaslrun temel efsanelerini tarutlr: bunlann en onernlisi.ah§malanndan soma ilk temsili. Frevr'in. Ases'in kmadlgl gibi yakln akraba arasmda cinsel ili§kiye girebilir ve ba§ka uygunsuz hareketlerde bulunabilirler: nitekim Njord. vb. Ases Devler'le sava§acak (Ragnarok). atq evreni saracak ve yok edecektir.irir. Bu kaynaklar. kral Schilbung'u.milmaz kilar. Romahlar taklit edilerek yapllan resm! yapllardan <. hain Hagen'e Siegfried'i oldiirtiir. hayal edilen ve uzun ve yorucu deniz yolculuklan sonunda ula§llan sihirli ada hikayeleri bunlar arasmdadn. Devrelere gore gruplandmlml§ olan metinler. bir bOlumu X.ok saYlda kahraman vardlr. Akdeniz diinyasmda oldugundan ne fazla. Beyazlar giyinen druidler.lkmasma da engel olmadllar. onlan yenen Burgundlara ge<. iyilik ve bereket. yani yeraltl diinyaslmn oglu kral Nibelung'un uyruklan ciicelere adanml§ destamn ba§ kahramaru odur. MS 1000 Ylllanna kadar Hristiyan!JgI henuz ben. Odin'in oglu Baldra kotiiliik etmi§tir. fana'da veya herhangi bir kutsal yerde (bir doruk. Minerva-Epona'run kar§lhgldlr. ve izlanda metinleridir: Edda adl verilen din! manzumelerle saga adl verilen kahramanllk destanlan.den ogreniyoruz. Odin'in e§i Frigg veya Frija da Vanes'lerdendir.lerinde sungu kahntllan bulunan <. Keltlerin degi§ken hatta k'1lrmakan§lk tannsal dunyaslyla uzla§tlrmak istiyoruz.ok konuda ho§gorulii olduklan halde. ama adlan degi§ikti. Ren'den Cebelitank'a kadar yaYIIml§lardl.ok farkh olan fana'lardl (<.a!I§IYoruz: Romahlannki gibi <. biiyiiciiliik yapan ve hastahklan iyi eden kahinler.asldn. kelt haikl en az be§ yuzyddan beri ve bazl yorelerde on yuzyll oncesinden hristiyanla§ml§ bulunuyordu. Sava§ tannSI Ogmios'da veya once kabile tamlSl. Orta <.ekiciyIe ezer.l -valkiirBrunhilde'ye yakla§maYl ba§anr: ama karanllk entrikalardan ofkelenen Brunhilde.in oliiler diinyasmdan ka<. bakire sava§<. Galyahlann JupiterTaranis'inin kar§lhgl olan Dagda.irilen metinler. ama Odin'e yararh olabilir.abilecegi karga§aya kar§1 evrenin ko- YOZOGO Besteci Richard Wagner'in <.imsememi§ olan germen kavimlerine aittir. B - Bir kelt tannsi.

ve Yeni Impafaror{uk veya ge.ilannm darbeleri al· tmda ylklhp gitti.yy). yy'da. Bu efsane yuzunden.ilerin ya~amakta oldugu Mexico vadisine gelip yerle~ti· ler. kt~m. Atalar arasmda yer alan bir rahip ve medeniyet geti· ren kahraman olarak da kutsarur.l tann· lannm yerini bu yeni me· deniyet dbneminin sava~ tannlan aId!. te· okratik bir monar~i gbruniimiindedir. AI/trop%ji lIliiusi. Telekli Yllan» diye antIan bu tann. Aztek panteonu. Mactezuma doneminde nn gosterdikleri esretik incelik oolara a ve bilimsel deha Yeni Diinya1run 51fatmJ Yunanhlan:lt ka· ikinci rnaya kulturiine zernin hazHlayan ve Azteklerin haberciieri olan T oltekler. ilk inka olan Manco Capac' In Giine~ tannYI du~lemesine da- Ba~kenti Cuzco'ydu (""gobek"). ozellikle iyilik veya kotuliik tannlan olarak ele ahyorlardl. Ba~hca ·tannlar ~unlardH : inka imparator ailesinin atasl ve uzun sure ba~ tann olan. fransisken rahibi Bernardino de Sahagun'un (1500-1590) His/aria General de las Casas de la Nueva Espana'sldlr (<< Yeni Ispanya'da Olup Bitenlerin Gene! Tarihi »). aSll arkeolojik belge!er var: saYlsal i~aretli dikilita~lar.) B. Ba~hca tannlar ~unlardlr : tannlann babaSI. kralhglill yeniden kurmak i~in geri donecegine soz vermi~ti.lu bir merkezile~me gere. (Bazalt y. XIII. bUniann en onemlisi. Tikal. Ama bu geli~mi~ teokratik sistemin i~inde.co. Quetzalcoatl yaratlCI tanndlr. ikici dunya goru~lerini dile getirirdi. Sava~ tanrlSl. yerli halktan pek ~ogu. mlSlr tanrlSl Yumkaax . Bu mayala- yy'da. Bu panteon hayli ayn~lk yapldadlr.ilerin ve rahip· lerin sa kin. 1438-1532 YIIlannda en geni~ slmrlan- olarak kullamld1. kentlerde (Chichen ttza. Aztekler . Sava~C. mlSlr tann~asl Chicornecoatl. Bir de. kazlma al~ak kabartmalar. Meksika'nm fethine giri~ti. Meksika'nm biitiin kuzeyini ele gec. Bazl « yazdi» belgeler vardlr: ~izgi yazl (piktogram) ve hiyeroglif kan~lml yazmalar. halkm en fazla benirnsedigi yagmur tannSl Chac-Mool . Tollan'da (Tula) once!eri. bir tur cennet hayatI. belki de Toltek sa· va~<. l~lgtn ve gundiiz gune~inin tann· sldu. DiNLER sahip ~lkar: klasik miras (Quetzalcoatl). inka tannlan. mucizevl bir ~ekilde. ornek olarak benirnsedikleri ve saygl duyduklan T olteklerden geldigine inandlklan i~in. ama yerli dilinde yazdml~ metinler (Mayalar i~in PollOI Vuh veya Chilam Salam). resim) . zandlracaktL Bu klasik maya medeniyeti.kpare ta~ kopya. ama Slradan insanlann eri~emeyecegi kadar uzak ve yuce bir tannydl. ana tann~a Tonantzin. ve takvim bu do· nemde i~te bu merkezlerde yaratlldl.iftl. ge· ce gogtintin. azrek sauat" Lond· ra. 1200 ydlannda. kotu duruma du~mu~tu ve sava~ ka~mlirnazdl. gune~ tannrun ogludur. QuilO'dan (Ekvadar) Valparaiso'ya (Si· Ii) kadat yaydd1. Palengue. yani hukiimdann ozel unvam tidann kaynagl. Hiikiimdar II. Demek ki. kltarun fethinden klsa bir sure sonra latin harfleriyle.ta avcl-gol. Quetzalcoatl'm du~mam T ezcatlipoca gelerek.· X. ger<. ba~kentte alt dereceden tannlar olarak tapllan putlar getirdiIer. Bu panteon. X. Maya medeniyeti iki bu* yuk d6neme aynlarak incelenir : Eski lmJMralorluk veya klasik dbnem (III. Bugunku Peru'dan daha geni~ti. Aztekler. Ba~hca tannlan. en geni~ slmrlanna ula. Copan. Bu merkezlerde tanm tannlanna ve rahiplecin fikir ve kiiltiir ihti· yac. Efsaneye gore.:ilan ko· rur. once bu kablle adtydt.. yere! diru inan~lara ho~goriiyle bakml~lardlr. Ondan soma. « kartallar» ve jaguarlar. olum tannSI Ah Puch. onun e~i. iyilik ve guzellikler varken. Uaxactun gibl buyuk kiiltur ve medeniyet merkezleri kuruldu. heykeller ve ~e~itli amtlann konumu. Bu dint ik· (1521) Aztek imparatar· lugu son buldu. Ama Quetzalcoatl. Ama ashnda ispanyolca kaynaklara ba~vurmak gerekir. Britislt Aluslllm.) EI Mayalar.: sava~e. na ula. en 50nunda da bnderin. Aym zamanda Tolteklerin rahip kral tannSI olarak kabul edilir. zira Aztekler ~u u~ mirasa bird en A - Tezcatlipoca_ " TUten ayna " diye am· Ian bu tann. Mayapan. gecenin.evredeki butGn topluluklan hakimiyetleri altma aldllar. bir altIn ~ag ozlerni ve bir kurtancI beklentisi yarattllar. yarumaktadlr. ban~l.• yazl . 1325'te (veya 1345) kurulan Tenochtitlan'l (bugunkG Mexico) ba~kent edindiler. Orada bir yandan Teotihuacan'm geli~mi~ tanm kiiltiiriinii. Quetzalcoatl'l ulkesinden kovdu ve insan kurban edilmesi torenini ge~erli klld1. ruldl.tl. Questzalcoalt (bk. toplumdaki kademe!e~meleri yansltIrdl . onun insan goriinumundeki kar~lhgl olan T opiltzin Quetzalcoatl dogmu~tur.Quetzalcoatl. Yeni tmparatorluk doneminde. Ba~langll. aztek saIC Itatt.irilmesi ve Ylkllmasly[a lnka adt. kuzeybatl Meksi- ka'daki yuksek piatolarda bulunan efsanevi yurtlan Aztlan'dan gelir. tanm alanlannm daglt1ml. ToHan. Yagmur ve Gokgurultusu tannSI ve bitkilerin ba~ tannSl Tlaloc. tam bir devlet dini geli~tirdiler. koyli. soma. gune~ tann ve ilk Azteklerin tannsl Huitzilopochtli. Uxmal) dini yapilardan <. Inka. Tolteklerin mirasl (Tezcatlipoca) ve ilk Azteklerin mirasl (Huitzilopochtli). halk dini ve baZl etnik gruplann dinleri varhglnl surdurmege devam etti. kutsal kralhga me~ruiyet kazandlrdllar. daha sonra kabilenin se~kin ve yonetici smlfmm adt oldu . ispanyol istilaCllan kurtanCl sanarak aldandtlar. T enochtitlan'm Cortes tarafmdan ele ge<. gokyuzunun efendisi. Buradan ba~layarak l. Aztek iilkesi. Tezcatlipoca (bk. karma~lk yonetim sistemi. Fetihlerinden. askeri tarikatlanna bagh gene. kanll ve sava~~l Kolomb oncesi dinlerin (yalmzca Inkalar soz konusu oldugunda farklldlr) kaynaglrll olu~turdular. Mayalar'm ~e~itlilik gosteren zengin bir panteonlan yard!. Maya tannlan. Bir gun. 1532'de Pizarro'nun saldmlanyla YlklIan bu dUzen. resim). imparatorlugun butunle~mesini sagladl.-XV. (fiirkuaz ve IJayvall IC kabuklany/a bezeumi~ ba? figiirii. ana tann~a Ixchel . insan kurban edilrnesini adet haline getirdiler.ek bir devleti temsil ediyordu. Geni~lemeye paralel olarak giil. klasik dbnem (X.ebe olan Aztekler. Efsaneye dayah Quetzalcoatl tarihini yaratarak. Klasik donemde maya kGlturu doruguna ula~tl. bahar bitkileri tannSl Xipe Totec .. Jl1. sogugun ve oliimun tanrlsldlr.t1. Zira Mayalar tannlan. Bu tannlar ~unlardlr : lkiligin tannSl ve en yuce tann Ometeotl (diger tannlar ondan ~lkml~tH ve onun tasviri yapllamaz). . yerle~ik l.ex.1 bir medeniyet meydana getirdiler. kimi zaman ikici bir goriinum kazanan dinsel bir sistem i~inde bir araya getirmek gayretinde olduklan da unutulmamahdlr.KOLOMB ONeEli aZlsl olmayan butun kulturlerde kaynaklar sorunu gu~luk ~Ikanr.irdiler. yy).:ekle~ti: devlet dini. gune~ tann lnti .lanna cevap veren bir~ok ba~ka tannlara tapl- c::::J Adian.ok din dl~l yapilar kuruldu. Inka Imparatadugu. (1502·1520). Mayalara bzgu . Ancak 1519 ydm· da tspanyol Cortes. bereket. Inkalar. Inka imparatorlugu. «tek tann" Hunabku. ate yandan T olteklerin sava~\l ve kanh geleneklerini devraldilar. Ayru zamanda sava~ tanrlSJdlr. Rahiplerin efendisidir. yeraltl giine· ~inin. en yuce Varhk olan ve Pachacutec'ten ba~layarak panteonun ba~mda bulunan Viracocha : bu tann. rahiplerin ba~ tannSl ve maya medeniyetinin ger~ek kurucusu Itzamna .

afaYlp yemege kalk~ li bir hava kazandmrdl : tlgl da olurdu. Guney'i simgeler. din merkezlerinin ic. Yddmm ve YagmUf tannSl Tlaloc'un ve Azteklerin kabile tannSI HUitzilopochtli'nin 5Unaklan yer ahyordu.ok onemli yer tuttugu ic.inde ve tapmaklann hemen yanmdaydl.mesi gereken dar gec.ilerek alman c. Gune§in dogudan belirmesi ve Yeryuzunde hayatln deyam etmesi iC. Aztek kentlerinin tiimunde bulunan bir modele gore.eki§me1er ve mueadele yuzunden bozulmu§tur. ister kazansmlar ister kaybetsiriler. kulturun korunmaslmn guvenceleriydi. mitJer ve tanqlar da toplumlar. yazl ve astroloji ogretilirdi. Bolumlerin her biri. Azteklere gore dunya. tiP ve kehanete ili§kin bilgileri edinen ve bunlan zenginle§tirenlerdi.:ember bic. dini top oyunu sahasl). din adamlanrun yetkisinin dl§mdaydl. Kurban t6re~ gu'dur. Aztekler. Mtlii btaphk) du. Dev merdivenler ve labahgm orada cesetleri tarac. dart bolume aynlml§tlf ve dolaYlslYla. ------t_ ~ur (Codex Maghabechl'dell blr reSII1I.in degil.ok ve C. yani kt§ ve olumdur. Alt dunyarun en a§agldaki dilimi mietlatl'du. yatay olarak dart bolUmden olu§ur. Nispi ban§ donemlerinde bile karde§ ve baglmslz prenslikler bu amac. kalabahk ve uzmanla§ml§ bir din adamlan slrun olurdu. insan kurban ederek.idi temsil eder. mavi Huitzilopoehtli.Bir tapmak. ust dunya ic. Bu dim toren hem Dunya'run algllaru§lyla. baZl taplnmalar. gun ile geee arasmdaki evrensel c. Aztekler. (Codex hi'dell resilll. ya§lthk ve dogum ulkesidir. evren enerjisini simgeliyordu. Yo~ lun bte yanmda. durmadan insan kurban edilmesinin ba§hea sebebi budur. Kuzey. yani C. Ama yll boyunca. kurban torenlerinin yeri.:l~ karken blf yddlza donu- ••••---- 303 . Milli kitaphk. Kalp burada.j MagliabecFlorallsa. bic. Buna gore. Okullar. Okulda c.in slk slk « c.alar.ler ») ayini.ortaya koyan Azteklerinkidir. tam kar~ ~lda degirmi ay piramidi bulunuyordu. din hayatmm duzenleyicileri olmaktan once. Bu baklmdan top oyunu kurban toreni oneesi bir a§ama saYllabilir.eksava§l " duzenlerlerdi.bu hareketin kurban . yazl. kabile1er ve diller kadar c.in zorlama sava§a ba§vururlardl. zaman giderek ufalanmakta ve enerji durmadan kaybolmaktadlr (entropi). okla veya boyun vurarak oldurmenin yaru Slra. ozel okullar olan calmecac1arda rahip olarak yeti§tirilirdi. zalim olduklan ic. alt dunya ic. Kurbanlar tannlara. Bu biti§me yuzeyi dunyarun yuzeyini olu§turur. Oyun yolIan da. hem kurbarilarla ili§kilidir. Yani kurban ediJeeek insan ele gec. Gune§'in.ilecilik. birbirlerini dik a~lyla kesen sokaklar boyunca yerle§tirilmi§tir.. Azteklerde de onemli bir dim torendir.in de on bir dilim oldugunu du§unurlerdi. dunyarun tasanmlru simgeler.in boylamasma on uC. kurbanlarla (burilar insan da: olabilirdi) ilintili birc. Aztek medeniyetinin ba§hea ozelligidir. oburunun ueu yukan dogru 01mak uzere tabarilan birbirine biti§iktir. dunyarun yuzu evrenin ortasmda suyla c. Yalruzca kurban torenlerini yoneten rahipler otekiler kadar onemsenmezdi. bunlar bir (e~ ~it. Gune§'in her gun yeniden dogup batmasml guvenee altma almak zorunda kalml§tlr. tepeye do~ru adlffi ad 1m ilerlerlercfi.ni~angah 6devi gori.la birbirleriyle sava§lrlardl. A .mdeb yurek kurbanm gogsunden <. bunun bir ornegidir.atl§marun simgesidir. vardl. Ta· pmmaya aynlml~ binalar (piramit tapmaklar. kara Tezeatlipoea. cHenier pimidin tepesinde sunulur~ ramidin dibine atlhr/ kadu. kurbanlan getiren veya onlara e~lik edenler.Ja sava§ tutsagl almak ic.ir~ c _tnsamn kurban edilmesi.evrili. Kanlar lc.lkarmak da uyguladlklan yontemler arasmdaydl. Gece eannsmm yakmm~ da. beyaz Ouetzalcoatl. Nitekim oyun alam. yani oluler ulkesi. ba§langlc. B - Tann Tezcatlipoca ve oyuncular. butun ilkel ve eski toplumlarda oldugu gibi torenler ve ayinler c. Boyleee. mevsim donumlerinde tanmla. pirani sona erince. T annlara ve ozellikle Gune§e. T enochtitlan. eanhyken kurbanm kalbini C. bereket ve hayat ulkesi olan Do- aya medeniyetinde oldugu gibi. Orilara gore. oyuneulann tannlara kurban edilmesiyle baglamr. iki taklmm oyuneulanrun kar§lla§mastysa.in. en aynntth evren arilaYl§lru kozmoloji. Inka imparatorlugundaki huacas (<< guc. Oyunun sonueu. C. Dunya'ya can vermek ic. yer altmda gec.iminde kademeli piramitlere benzeyen bu iki dunyarun birinin ueu a§agl. Kolomb 6ncesi dunyaslnm buyuk bir kenti ve tapuuna merkezi alan T enochtitlan (bugunku Mexico). astronomi. Bu dart kuvvet arasmda. Aztekler. Piramidin tepesi. dim ilahiler.evresinde oyuncular ve duvarlara asllml~ ortasl delik teker~ ler yer alir . T1acluli denen top oyunu. Demek ki din adamlan.qitliydi. ilk tannrun ogullanndan biri saYlhr ve belli bir renkte oldugu du§unulUr. T oplumun ust katlanndan sec. edileeek insarilarla beslenmesi gerekir.imindedir. iNSAN KURBAN ETME insan kurban etme. Ate§te yakarak. olomb oneesi medeniyetler arasmda.ic.ocuklar. Ouetzalcoatl ile T ezeatlipoca arasmdaki uzun suren c.ogurilukla bir buyuk dikili ta§la veya ta§ ylglruyla simge1enen kutsal yerlere ya da nesnelere taplnma. hac.indeki degi§mesi ba§laml§ ve insanoglu. Bunurila birlikte. Biiyiik piramit BUyuk piramidin en us· runde.irmek ic.in doguda yeniden dogmadan once. KJrmlzl Tezeatlipoea.EER VE MirOLOJi ] olomb oncesi Amerika'da dinler. Bu toplumlar da.in. Floral/sa. Batt.in bu toreni yaplyorlardl.ta var olan denge. dunyanm zaman ic. enine ve boyuna boIUmlere aynlml§ bir tepsi bic. En saygm rahipler.imindeki oyun alarunm c. ~a~maz bie plana gore yapl1ml~tl. evrenin ylprandlglru du§undukleri ic. t6rene gorkem~ parc. kurban edileeek insan saglamak ve bu amac.ok bayram 01dugundan bu torerileri yonetecek rahiplere de buyuk ihtiyac.

ekliktir. hem zengin. « nehrin oteki yakasmdan gelenler ». Ezra-Nehemya) ve diger kitaplar : Rut. Hristiyanlann dilindeki « Bible» kelimesiyse yunanca ta Biblia'dan (<< kitaplar ») gelir ve sonunda « Kutsal Kitap » anlamlm kazanml§tlf.e§itli pare. Museviligin. Eyup. C. Yeremya ve Ezehyel.alan dl§mda blfakml~lardl. bolume aynhr ve buna modern Ibranicede Ta Na Kha de- T ann tarafmdan gonderildigine inanllan ve MS I.in sesli harfler eklendi.oban. anlammdadlr ve burada soz konusu olan Ordun nehridir). (Nice. sanlarla Yahve'nin in* simgelenmi~tir. Adlan. Ketuvim (<< Yazl1ar» veya «Kutsal Yazllar ») ~u kitaplan ie. tek tannrun varhgml ileri suren ilk dindir (tektannClhk).ift kelimelerin ve e. oysa Diaspora ie..arc-Clragall Message Biblique l1liizeSI~ FrclIlsa. C.uk peygamberler). bolUm. yani Kenan diyanndan yola e. Dualarda en e. bu yorede yerle§mi§ Essenler toplulugunun . Samuel (I ve II). yunanca kitaplan veya pare. Daha somalan Kumran'magaralarmda yapllan sistemli kazl1ar. Israil kutsal kitabmm bedevi e. ama Diaspora gene de ortadan kalkmad!.imdir. bakanm din adamlanndan olacagl ongorulmesine ragmen laik olan bu devlete. sf. Daha oncesi ie.erir : §iirler ve ozdeyi§ler (Mezmurlar.l1an bir magarada ilk yedi metni buldugu zaman. O'na her an hizmet etmekle somutla~ml~ olur. Sina dagmda Tannyla yapllan anla~ma uyannca Ibraniler see. Sinagogda ayin masmda okunan kitaplara bu adl veren Pavlus'tur. Bu resim.eklqti.) .k bulgulanndan birini gere. Bu kitaplarda tannsal vahiy yer alu. yuzYllda yapl1ml~ yunanca bir tercume de vardl ve buna. -I I iBRANI KUTSAl KiTABININ OlU$UMU erim olarak «Eski Ahit» sozu hristiyan kokenlidir. 1917'de soz verilen « milli Yahudi yurdu ». Israil'in kurallanm bozmadan ve titizlikle korumak. ue. milli tarihi boyunca ba~ma gelen felaketler sonucunda dunyanm dort bucagma daglld!. Din ve millet.ikimler.ilmi§ halktu (Ibraniler etimoloji baklmmdan. 1946 Yllmda Olu Deniz'e ae.:ag'da tomar halindeydi) ue. Anayasasmda ue. Ibrahim' den kaynaklanan ue. dini bir tarife Slgdmlamayan karma§lk bir gere.in « Israil dini » deyimini kullanmak yerinde olur. Sayllar ve Tesniye.:ogu par§omen uzerine yazllml~ bu metinler. de farkmda degildi.e§itli zamanlarda ve ortamlarda farkh metinlerin kabule ahnIIll§ oldugunu ortaya e. 307) kitaphgml ortaya e. Mersiyeler.ift anlamlann varhgml klsmen ae. Eski C.lklar. tarihi kitaplar (Tarihler. Aynca bu kitaphk sayesinde.alar elde edildi. sami ve mlSlr kulturleri) kar~lla§tlgl Akdeniz Yakm-Dogusu'ydu. 4). Torah ie. yuzYlla kadar uzanan bir sureye yaYllml§ olan bu ayn kale me almalar kitap metnindeki ayru kokten gelme e.=J (bk. 308) ba~latt!. Bir I OlU I DENiz/D~1 El YAZMALAR~_. manastu duzeninde ya~ayan bu toplulugun hayat tarzml ve kazl kalemiyle i~lenmi§ yan kitablmSl edebiyat urunleriyle (lbrani Kutsal Kitabma ahnmaml§ kitaplar) ortaya e.e§itli kulturlerin (mezopotamya. metnin ilk sozcuklerinden ahnml§tlr: T ekvin (Be re~it. « Ba§langle. buyuk peygamber: I§aya. bu kav~ak. Ishak. Musevilik. Hahamlar. 306) bu tespiti yaparken.lkan din anlaYl§lru ogrenmemize yarad!. iki temel ilkede ozetlenen ogretisinin yahnllgl da buradan gelir: Tannnm birligi ve Israil' in see. hem de e. Ikinci (ve son) Tapmagll1 MS 70'te tahrip edilmesi. yahudi halkl ie. Hahamlar (bk. MO IX. 1948'de Israil devleti olarak gere. sadece « yaZllar »dan veya « kitaplar »dan soz ederler. Demek ki Musevilik. gokku~aglyla j\1. soma Yakub »un yerle~tigi (MO XII.in 20 yuzyll suren buyuk Diaspora'Yl (bk.lkard!.ekle§tirdiginin hie. Aynca sesli harfleri olmayan bir me tin de hazlrlanml§tl .ok deger verilen de budur: « Dinle Israil : TannmlZ Rab. yani Tann. bid dl~mda.lkard!. yahudiler dunyamn her ko~esinden akm akm gelmege ba~ladllar .Levililer. Dar anlamda Musevilik.ikim kllacaktlr.in varhgml surdurme ~artldlr. sf. Kutsal Kitablh bilinen en eski el yazmalandu. nihayet " Oniki» peygamber (veya kue. Ester ve Danyal. Vaiz). yy) Filistin'in "vaat edilmi§ topragl»ndan. Ibrani kutsal kitablrun 24 kitabl (Eski C. Eski Ahit'in butUn kitaplanndan e. yuzy111mlzm en onemli arkeoloji.:lkl§.ilmi~ligi. Museviligin geli~imi. H. bir olan Rab'dlf» (Tesniye. Bunlar. Ne§idelerin Ne§idesi. VI. Meseller. Tek tannya inanCl. musevi halkl ie. Tarih baklmmdan da. Torah (<< Yasa " veya «Be§ kitap »). Neviim (<< Peygamberler ») tarihe ili~kin kitaplan veya daha onceki peygamberlerin kitaplanm bir araya getirir: Ye~u.in Yetmi~/er Kitabt deniyordu. O'nun vahiy slrasmda buyurdugu davram~lan yerine getirerek.:ag'da dunya tarihinin en onemli kav~aklanndan birinde geli§ti. Krallar (I ve II) .lkan.in. Bu ue. Yakmda yapl1an lenguistik ve filoloji incelemeleri. yuzYlldan N.ta »). sf. 72 bilge tarafmdan gere. yuzyl1da kesinlqtirilen kitaplanrun resmi listesidir. yalmzca ibranice ve aramca kitaplan goz onune alml~lardl. e. dinin ilkidir (otekiler Hristiyanhk ve Muslumanhk). daha soma noktalama i§aretleri ve yanll§ okumalan onlemek ie. "Ibrahimogullan. Iki binyl1 boyunca tarihteki biricik ve ilk tektannCl din olan Musevilik. dinine bagh yahudi halkl.eklqtirildigi ie. yaptrgl birinci anla~maYl temsil ediyor : anla~ma.in MO III. belli bir etnik gruba dayanan bir dindir ve burada milletle din kavramlan ustuste binmi~ durumdadlr. Ilk Tapmagm tahrip edilmesinden ve Yahudilerin Babil'e suriilmesinden (MO 587) soma yahudi dininin aldlgl bie. bir Mesih gonderdikten soma bu halkl oteki uluslara h.MUSEViLiK ilK TEKTANRICI DIN usevilik.

bugdaYlru ve yeni §arab. Ve MlSlrhlar bize kotii davrandllar ve bizi ale. ve orada biiyiik."Israil ogullanna §oyle diyeceksin : atalanruzm Allahl.. Ve ahdimi seninle benim aramda edecegim ve seni e. "Ve Yahve'nin melegi. Ve sana ve send en soma ziirriyetine Allah olmak ie. 1300'e dogru. bire.l onlara aktanyor.1-15. babarun Allahl. Altl gun i§leyeceksin ve biitiin i§ini yapacaksm. birini senin iizerine koymayacak. Musa!" Ve 0 : "-i§te ben"."» . e.iinkii butiin kavimlerden az idiniz. "Ve Allah Ibrahim'e dedi: "Ve sen ise. 5-10.e artt1.usa.uncu nesil uzerinde ve dordiincii nesil iizerinde arayan ve seven ve buyruklanml tutanlann binlercesine inayet eden. 1-14:) Ve Yahve §oyle dedi: "Gere.. 1-7. 1-14..in. (iilinil! sessiz harfli ~ekli alai! YHWH ile belinilir. Allaha bakanm korkusuyla yiizunii orttU.) . IsraiI ogullanrun feryadl bana eri§ti ve hem de M. yahut a§aglda yerde c1arun.ekten MIsn'da olan kavmimin slkmtlslru gordum .alttp iizerimize agn hizmet yiiklediler ve atalanmlzm tannsl Yahve'ye feryat ettik ve Yahve sesirnizi i§itti ve dii§kunliigumuzu ve zahmetimizi ve slktntlmlZI gordii ve Yahve. Sebt giiniinii kutsamak ie.suz tutmayacaktn.ok bir millet oldu." »(<.. Katletmeyeceksin. Sekiz giinliik olduklannda. " . ve MIslr'm bildigi kotii illetlerden hie.ve aktarmak.ek Allahdlr.ahrun ortasmdan seslendi: "Musa.iinkii ben. nesilden nesle siinnet olacaktlr. goe. "Abram doksan dokuz ya§ma geldiginde. Ue. ta ki sana iyilik olsun ve atalanrun Allahl Yahve'nin vaat ettigi gibi. ta ki. ve benim kavmimi. (II Regellsburg. Ibrahim'in Allahl. ve seni sevecek ve seni kutsanml§ kllacak ve seni e. XVII. ta ki. yukarda goklerde olarun. ue.lii Allahlm. « Allarun Yahve. hie. 0 can.in kutsal bir kavimsin. e. Museviler sayglda kusur endi~esiyle bu kelimeyi soylemez ve onun yerine Adonai'yi (Rab) kullatIlriar.1karan tannn Yahve benim. dedi.1karmak ie. ey lsrail: Allahlruz olan Yahve bir olan Yahve'dir. seni milletler yapacaglm ve senden kralhklar e. "Ve miilk olarak almak ie. kuvvetli ve saylca e. ebedl bir ahit olarak etinizde olacaktlr. yahut yerin altlnda sularda olarun suretini yapmayacaksm.. slgnlanrun yavrulanru ve siiriinun yavrulanru kutsanrru§ ktlacak. sana·buyurdugum bu yasalara ve buyruklara uyarak Allahm Yahve'den korkasm ve omrun uzun olsun. Sizinle ve senden soma ziirriyetinle benim aramda tutacagmlz ahdim §udur: araruzda her erkek siinnet olunacaktlr. yasalar A..in oyma put. Ve ey Israil. MIslr'dan e.in Sebttir.ogaltacaglm.ocuklar uzerinde. " «Ve sen onu tannn Yahve'nin onune koyacaksm ve tannn Yahve'nin oniinde secde kllacaksm" (Tesniye.. fakat Yahve sizi sevdigi ve atalanruza ettigi andl tutmak ie. sen ve senden soma ziirriyetin.) Musevi'nin « dinsel inane. <. Ve adm Abram e. Ibrahim'in Allahl..iinkii seni bire.ah ortasmda ate§ alevi §eklinde ona (Musa'ya) goriindii ve 0 baktl : ve i§te e.in bin nesle kadar ahdi ve inayeti koruyan ve kendisinden nefret edenleri yok etmek ie.. yeri ve denizi ve onlarda olan biitiin §eyleri altt giinde yarattt ve yedinci giinde istirahet etti. Allahm adl olml Yahve.mesi. . Kenan diyanru.in Yahve sizi kudretIi elle e. Israil ogullanru.unkii Yahve.ve siinnet. Zina etmeyeceksin. sana ve send en soma ziirriyetine ebedl miilk olarak verecegim ve sizin Allaruruz OlaC:l.:iinku sen. kendi ismini bo§ yere agza alaru sue..lkardl ve bizi bu yere getirdi \(e bu diyan.ogalaslruz! » .. ben olarum. «Dinle. Allallin Yahve'nin sana vermekte oldugu toprakta omriin uzun olsun. Ve §imdi ey Yahve. atalanna andettigi ahdi ve inayeti senin ie. Seni e. «var olmak.ok milletin babasl yaptlm. sayfa.. esirlik evinden e. nesillerce. i§te getirdim. derisinden siinnet olunmaml§ sunnetsiz erkek varsa. senin AIlahm Yahve. kendisini sevenler ve buyruklanru tutanlar ie.. yeryiiziinde olan biitiin kavimlerden kendine.eceginiz diyarda yapmak iizere Allahmlz Yahve'nin size ogretmeyi buyurdugu buyruklar. Ve ue. Bir boru sesi duyuldu ve gittike. seninle benim aramdaki ahdin alameti olacaktn..in onu hatlnnda tut. . Butiin kavimlerden ziyade kutsanrru§ olacaks1illz. onlara egilmeyeceksin ve onlara ibadet etmeyeceksin. Soma Harun'a ve halka yonelerek Yahve'nin Torah'lD.ve tannsal kutsama. butiin kavimlerden daha e. has kavim olarak seni se'iti. verilmesi. I\I\..Ben. nesiller boyunca ebedi ahit olarak sabit kllacaglm. Allahm Yahve." Abram yiiziistii yere dii§tii ve Allah ona §oyle dedi: "Benim.ok milletin babasl olacaksm.. Babana ve anana hiirmet et. Kudiis. Toralt'mdall hi.. Yakub'un Allahl. ahdimi tutacakslruz.evrili olarak Vasa Levhalan'ru ahyor.) Allawn see. sut ve bal akan diyarda ziyadesiyle e.ru ve zeytinyaglru.agmlmayacak.ah. 1-15." "Ben. Sebt gununu kutsanml§ ktldl ve onu kutsad!. dinleyeceksin ve yapmaga dikkat edeceksin. Allahm Yahve ie. i§te." »(Tekvin..in degildi.:Ikl§. Ve Allah §unlan soyledi: "Seni MlSlr diyanndan. Ve Yahve her hastahgl kaldlracak. kuvvetli elle ve uzanml§ kolla ve biiyiik deh§etle ve alametlerle ve harikalarla bizi MIStr'dan e. e.. ".. ve sana vermek iizere atalanna andettigi diyarda senin bedeninin verimini ve topraglrun verimini. derisinden siinnet olunacakslruz ve bu. benim gonderdi". Ve Allahm Yahve'yi biitiin yiireginle ve biitiin carunla ve butiin kuvvetinle seveceksin. Allarun Yahve. bu yargl1an dinlediginiz ve onlan tuttugunuz ve onlan yaptlglruz ie. bir e. babalarm gunahlru e. fakat onlan biitiin send en nefret edenlerin iizerine koyacak. fakat adm Ibrahim olacak. » (Tesniye." Musa.glm. I YEDiNCi GUN DiNLENECEKSiN I den.in seni Firavuna gondereyim. bir Allahlm. Allah Musa'ya §unlan da soyledi : .. MISlr krah Firavunun elinden sizi kurtard!.lkardl ve kolelik evinden. Ebediyen ismim budur ve devirden devire arulmam budur. gere.. Yakub'un AllahlYlm. sen ve oglun ve klzm. 1II. XX. Ve bil Ki.. Ve §imdi gel.:Ikl§. kolen ve cariyen ve hayvanlann ve kapllarmda olan garibin.ok fazla e.:AlIS. Yahve ona goriindii ve §oyle dedi: "Ben Giie. . e.tsnhlann onlara ettikleri cefayl gordiim. mulk olarak almak ie. benden nefret edenler- « ve yargllar bunlardn.in Allahm Yahve. Kar§mda ba§ka ilahlann olmayacak. " (Tesniye. Ve §imdi..1karacaglm. lsrailmiizesi. ishak'm Allahl.in koruyacak. senin bana verdigin topragm uriiniinun turfandaslru.Yasanm. Kendin ie.okecek. Allah ona e. biitiin erkekleriniz.) Allahm dagmda Adm A~anmasl: Yanan e. 0 benim ahdimi bozmu§tur.ok verimli kJ1acaglm. XXVI. seninle ve senden soma ziirriyetinle benim aramda ahdimi.ebe bir Arami idi ve sayICa az olarak MIslr'a inip orada misafir oldu.ok millet oniinde diz e. ktskane. hayattrun bii:u~nl gunlerinde sen ve oglun ve oglunun oglu.in gitmekte oldugun diyara seni ula§tlrdlgmda. " Ve vaki olacak ki. i§te ahdim seninledir : bire. Ahdim.) IALT1 GUN <. erkek olsun kadm olsun sizin araruzda ve hayvanlanruz arasmda ktsn olmayacak. VII. a~amasl ».iinkii Yahve gokleri. kendi kavminden kesilecektir.ah ate§Ie yaruyor ve tiikenmiyordu . Yahve beni size gonderdi.liir i§ yapmayacakslruz. Yahve'nin sizi sevmesi ve sizi see.ok' oldugunuz ie. siit ve bal akan diyan bize verdi. fakat yedinci giin Allahm Yahve ie. VI.. bunun ie. " Babam. senin yiireginde olacakttr ve onlan ogullanrun zihnine iyice koyacaksm ve evinde oturdugun ve yolda yiiriidugun ve yattlgm ve kalkttgm zaman bunlar hakkmda konu§acaksm..) Buyruklan korumak ve uygulamak .in yiizlerine kar§1 odeyen sadlk Allahdlr."» (<. Ve senin gurbet diyanru. Ve bugun sana buyurmakta oldugum bu sozler. Sina dagmda her yarn ate~le .I DiNlER VE MirOlOJi ] ----------- ! I !---------------! METINLER I 1 I tbrahim'le ahit .in Yahve. e.ogaltacak.in gee.tigi halk.. Ishak'm Allahl." Ve ekledi: "Israil ogullanna §oyle diyeceksin: Beni size. Allarun Yahve'nin ismini bo§ yere agzma almayacaksm. benim oniimde yiirii ve kusursuz 01.

aglrun buyuk dii~unsel sorunlanna cevap getirmege .515 : ikinei laplnagln zenginle~mesi edebiyo'. ancak azel egitimden ge. kitabm yazlhmuu tamamlayan haham Yu- da Ha Nassi'ye (137-227) kadar uzarur.ekte. daha sonra bunlara ili~kin yorumlamalar da yapmak gerekti. Bunlann Arami dilinde ortaya koydugu kitap Gemara'dlf ve en geli~mi~ metni.ah~lr.538: Keyhusrev'in laplnagln izin vermesi yopilmaslna bo~onSlzllgl (Kudus'un yerle bir edilmesi) Klyomet ve yon kilobe . Kutsal Kitap'm ilk be~ kitablrun a. XlII.287 : Buyuk iskender ve Diodokhas .197 ilo .1850'ye dagru : Ibrahim Kenan diyonna vam . Birincisi Filistin akademilerindeki (azellikle. .168 : Antiakhos Epiphones'in loplnogl kirletmesi .880'e dagru : Samiriye'nin kurulmasl .687: Ezehyas 622 : din reformu . Habit Talmud'undaJ:! ~r s~ Bu Talmud.970: Dovud. Israil'in ayakta kalabilmesi i. dunyanm yaradll1~mdan bu yana 5751 yll ge. Bu bilginler dizisi.1350 : Atalar MlsIr'da . Mi~na ve Gemara. ba~ka edebi kaynaklarla ve arkeoloji bulgulanyla dogrulanan Eski Ahit bilgileri.ta.erir ve en unlu din bilginleri olan Tannaim (<< agretmenler .doki Filisti'lerie sovo~ .ok anemli olduklan i. Daniel Bomberg tarahndan 15201523 tarihleri arasmda _ kdara da 6mek oldu: 1. Gemara i 3. tannsal yaratl~m tamamlanmasma yardlm eden kimse 01maktadlr. T apmagm 70 ytlmda ylkJlmasl ve Bar Kokhba'run milll birligi kurmak i.1220 ilo 1200 : Ye~u Filistin'i fetheder . ...lmlamalanrun bu sayfa duzcni. Yahudiligi azveri ve milliyet temellerinden yoksun blraktl : bundan bayle.931 : Dinde aynlik ve iki kralligln kurulmasl .333 ilo .irmeden yazlli hale getirmek gerekti. Kabalacllann kutsal kitabl saYllan bu eser. sazlU Torah'l yazlya ge. 308).-XIV. Yuhanna ben Zakkai. Zohar. manevi enerjinin maddi dunyada etkili olmaslru saglayacak yollann belirlenmesidir.J. Ama ger. Talmud'un iki yazlhml vardn. katiiliigiin yenilgiye ugratllmaSI. 132-135'te ba~lattlgl son ayaklanmarun ba~arlSlzhga ugramasl. doruk noktasma ula~lr.in .) tarafmdan sazlii Yasa'run yazlya ge. Kudusun fethi 1. farkll danemlerde yazllml~ iki derlemenin toplamldn. Ba~langl.1040·ilo 1030: Samuel . Baylece kabalacl. yuzyll boyunca (II-V.537 ila .abiliyordu.587 : laplnagln i~yo : isroif fer-effisi ylkdmaSi ve 8abil surgunu yeniden yapllmaSi -.slr'do ongoryaya ko~ulur . Moise de Leon'un Zohar'lyla (Carkem Kitabl.XVl.MUSEViLiK GO~ EDENE KADAR YAHUDiLERiN TARIHi usevi takvimi MS 1991 ytlmda. Uygulamadaysa kabalarun amaCl. Bunda ideal.lgl i.) meydana getirdiler. ikincisiyse.1300 : Yahudiler M. 1300'e dogru yazllml~tlr) kabala. Kudus'le ilk laplnagln yapdmasl. Torunlanrun ve ogrencilerinin yorumlamalanndan olu- ~an Tossa(ol. yy) haham ku~aklan. Haham Akiba'ya (MS 50-135) atfedilen ve gizemci (mistik) eserlerin en eskisi olan Serer Yetsira (Yaradlh~ Kitabl) Allahm evreni yaratma yollanru (ibrani alfabesinin 22 harfi ve 10 sefira yaratma giziyle 32 yol) anlatlr.irilmesiyle meydana getirilmi~tir. ileride ba~ka bas- (bk.167 : Mokabiler'in oyoklonmaSi BoglmSiz Yohuda kralligl Filistin'de yogun helenle~tirme ~~q~utl~~~~~o. hep birlikte.142 : Selefkiler donemi . yanetiminde bir meclis (Sanhedrin) kurdu. Bu yorumu yapan hahamlaraysa Amoraim (<< yorumcular ») adl verildi.398: Ezro'nln yohudi dinini yenilemesi.931 : Suleyman . manevi dunyayla iizerinde ya~adlglmlz diinya arasmdaki bagmtllan inceleyen bir felsefedir.lmlamasldlf ve .irdiler ve baylece Talmud'u (<< agretim .mi~ az saYlda' kimsenin bildigi kapah bir agreti olan kabala.630: Tseronya .63 : Pompeius'un Kudus'u fethi .1700'e dagru . Taberiye ve Sepphoris akademileri) tart\~malara dayarularak yaztlml~tlr.970'e dogru Ma.37 ila +4 : Buyuk Herodes'in soltonah ' 6 : Yohudo'nln Romo eyoleti olmoSi 66 : ilk yohudi oyoklonmaSi 70 : Kudus'un du~mesi ve ikinei laplnagln ylkdmoSi Ikinci Diosporo 132 ila 135: 8arKohbo ayaklonmoslnln .716 .1030 ilo . T orah'm sazlU olarak agretilmesi.tigini gastermektedir. 4. binytldan bu yana saglam bir kronolojinin kurulmaslIu saglaml~tlr. Bu kitaplar .1000) . sf.~n9infe~mesi Yetmi~ler Kitob. Bu sebeple. III.197 logos honedonl donemi . Ra· ~i/nin ek yorumlamalan Venedik'te baslldl.627: Yeremyo .1010 ilo .1230: Muso Sino doglndo Yoso'y' (Torah) olir . Miina (<< ezberlemek »ten) Ibranice 63 kitap.in Yahudilerin Torah'a dart elle sanlmalan gerekiyordu. Babil'de kurulmu~ akademilerdeki . katLiliikle kirlenmi~ olan dunyarun yeni bir uyuma kavu~turulmasldlr. A1i~lIai 2. haham Akiba'dan (a. Kayseriye. yiizyllda Filistin Safed okulundan yeti~en en biiyuk kabalaCllar i. Yabne'de din bilginlerinden olu~an. leokrotik Yohudo devletinin yeniden kurulmoSi On iki peygomber Bobil yohudiferinin .874 j/o - 853: ilyas ve YahveciJerin fepkisi -740: i~ayo I - . Daha 70 Ylhnda.1200~e dogru : kly. yanh~ yorumlara ve sapmalara da yol a. T almud. MS 135). Allahm kurtancl hakimiyetini ba~latacaktJr. yuzYlllardan ba~layarak avrupa yahudiliginde yaygm bir akJm haline geldi. etimoloji bakJmmdan « gelenek" anlamma gelir ve Kutsal Kitap'tan ve MS ilk yiizYlllann kJyamet edebiyatmdan kaynaklamr. ba~hahamm (Nass. U.in de temel eser olmu~tur. ama ayru zamanda..ok iyi bir ~ekilde uygulanmaslru mumkiin klhyor.al1~malann iiruniidur. Yasa'run her yeni duruma . Kabala gizemciliginin iki temel yaru vardlf. Mokobiler'in KitopJofl . Talmud metinlerinin ve a<.1010: Saul .in. Ibrahim' in atalan Mezapatamya'da gOl'ebedirler . Ilki.721 : Samiriye'nin allnmaSi ve Israil kralllglnin sonu .2B7 ilo . u kelime. Babil Talmud'undadlr. sazlu gelenegi va kit ge.

ok erkek ve saytlan giderek artan karlm.inde surek· Ii odun ate~i ve annmak ic. Kudus'un <.tikten sonra. sunagm ve ASII anlamlyla •. banetlar (putperestler) avlusuna (4) a.iilen ardl~lk bolmeler halindedir. insanlann giinliik ihtiya. / Bir diizHikte yiikselen tapmak. gl buyuk revaga a'lhr. A Azizler Azizi'ne (7) giri.imde ylirtitiilen kazllar ve dikkatli ara§$ekhifla'mn (tannsal varyii- cierin vadilerle ljevrili tistiinde- hk) bulundugu :It bu yere Moria tepesinin ki duzlukte "ukselir. Romahlann i~ sava§lanndan yararlanan Heredes. Yahudilerin Filistin'e donmesine ve taplllaglll yeniden yapllmasllla izin verdikten sonra Kudiis. milli bidigin kurulmasml isteyerek. Do- guya bakan Guzel Kapl.er ve lsrai avlusu· na vandar i bu avlu da.in su bulundurulan bu buyuk sunaga her giin ve o'zellikle bayram gunlerinde kurbanlar getirilir ve bunlar. Kuzeyban ko. siirekli bir meydan okumaydl. Altl Gun sava§l'ndan yararlanan lsrail devleti. Bugiin de pek c. Taplllaktaki kurban tarenlerini yaneten zengin aristokrat rahipler slrunru olu§turuyorlardl.irilmi~ bu kutsal yerin Tannsma §ukranlanru sunmak i<.i~ yarn Bulunan kalmtl1ar. Ad! Antonia olan bu ka· lede. Yasa'nm lafZllla· bagh kalarak teolojik dii§iincedeki geli§meleri (yeniden dirilme. Azizi mahallinin Azizler onunde yaplltr. Dl~ duvar yunan tarzmda cllann bir revakttr ya- ki kapllardlr ve buradaki <.in bu asked gliC.uk bir yahudi toplu· lugu. yanm da- yakarlar.ok buyuk merdiven (3a).-imindeki hir merdivenin yukansmda yer alan Nikanor karlsmdan (6) gec.laruna gunii 1967'den sonra sistemli bir bi<. siyasette Roma'Yl destekliyor ve dim konularda. Yahudiye'nin rama ormalar bizans ve islam yaptlanrun (VII-XIII. Yunan zevkini yansltmasma ragmen. boylece biitiin dunya Yahudilerinin en dua ederler ve yazllt cli· leklerini ta~lann kovuklanna buakular.lanna eeyap verie: tacirlerin malIanru sergilemesine.ebilirdi.lhr. MO 63'te Pompeius'un lejyonlan . yiizytlda ya§aml§ yahudi yazar ve general) soziinii ettigi dart «tarikat »ten biri olan sadukiler. YIlda bir giin. Heeodes'in yaptudl- Kurbanyeri. Kutsal Kent ayru zamanda bir siyasl merkez oldu.ebilir j yasagl dinlememerun cezaSl blumdiir.Iardl. Bazl biiyiik rahiplik garevlerini de ellerinde bulunduran hasmon krallan. Eski <:.ekle§tirdi. hahamlar'dl. « ellerinrle bie i§aret ve ahnlannda bir ~eritle I. Levi'nin torunlanolan Levililer ise. 308) ve dinsel metinleri bilen ve C. Makabiler ayaklanmaslrun temelini olu§turan hasidim anlaYl§lrun miras~llan olan {erisiler. 1967'de..B-YahudIIere aynlnu§ hir yer. Filistin yahudi halktrun gaziinde biiyiik saygmhk kazanml§lardl. Kurban sunaguun otesine ancak. son defa milli baglmslzhgl gen.eriye dogru. duvar:lt anlamma gelen Kotef. VI. yy) yarn Slra. yorumlayan bilginler. Ne var ki. gittik. Bundan sonra Yahudiler. Dl~ revaklar.ahp ilahiler soyleyerek.in ic. <. ire bi. lkinci taplllagm yI!<l1masllldan soma ferisl musevlligi reSrnl musevllik haline geldi. yarn Biiyiik Bagl.algl c. Ibrarneede (Tefillin) taklp burada •. Azizler Azizi. lavius Josepheus'un (MS 1. bu diJvann kaltnttlan onuncle 70 yIltndan bu yana aglt kutsal yeri haline gelmi~ oldu. T aplnak:lt ikinci bolumde (5) ba:.i yahudileri i. melekler bilgisi) reddediyorlardl. rahiplerin en yiiksek kademesinde bulunan ve dolaYlslyla milli onder olan biiyiik rahip ge..lhr.lanyla datu masalann arasmclan gec. ancak daha az onemli alan torenleri yonetirler- ara~tmyodar. Kurhan toreni. Aglama Duvan. kadmlann daha ilerisine ge<. (. Herodes'in susletip geni~lettigi T apmak. i. yabangirebilecegi. Sinagoglarda sazlii olarak a~lkladlklan Torah agretileriyle. i. (T esniye. yeniden ele ge<. 307 J . i<.eren muskalar A. yiizYlldan ba§layarak Essenliler. yahudilerin dinsel merkezi haline geldi.emeyecekleri avluya aC.in akm akm geldiler. Yahve'ye yoneltilmi. Buna kar§lhk. I • ran kar§lsmda yenilgiye ugradllar. YabanCl iilkelerdeki yahudiler de Kudiis'ii merkez kabul ediyor ve bu tapmaga sungularla.e kii.! bir vergi de veriyorlardl. Kurbanlann yaktlmasl ic. her yJ.iKiNCi TAPINAKTAN SONRA KUDUS imparatoru Keyhiisrev.lkanlmaslru cia girer ve Allahl «yiiz ze goriirdu. Ia kullarulanlan guneyde- di. Kuc.Agtama Du~an'nda Yahudiler.ag'a ait olaganustti kahntllann ortaya C. II.esindeki dordtincli kenannda RomahIar bir kale yapml. Heredes'in bu ~abalanrun bir simgesi gibidir. Bu yuce gorev omara verilmi§ti. taplruna arac. Tapmagm batt duvanna ula~ma olana~l buldular. Harun'un to· J milliyet. c. Bu duvardaki kapIlann en faz- ronIan olan rahipler tarafmdan kesilip yaklhrdl. bolUmiiniin bulundugu rahipler avlusunun yarunda yer allr. ~imdi bilim adamlan ilk Taptnagm kahntilanru (3). sf. incillerde de sazii edilen (bk. Yahudiler.) [1]. buyuk rahibin dinsel toren elbiseleri korunuyordu.logu boliimunu i~gal etti. 3.1glrtkanlann ve meczup[arm bannmasma yarar. rampalan (2). sungulann. alana giden merdivenler ve giri. Hasmonlar hanedarurun milli bir monar§i kurmasllla yol a~an Makabiler ayaklanmasllldan soma. T utucu bir anlaYl§ benimsemi§ olan sadukller. yeniliklere a~lkttlar. L yiizyllm sagladl' duvanrun Tapmagm ban uzantlsl Ardl§Ik bolmeler Tapmak. Yahudiye ~aliine yerle§tiler ve kendilerini « israil'in son temsi1cileri » sayarak tapmagm rahiplerini rii§vet almakla ve dinsizlikle su~ladllar. taplllagm siislemeleri. eyaleti haline getirilmesinden soma.) Allahm sozlerini ic. Kat! anlaYl§lanna ragmen.lar ve buradan ileriye ancak museviler gec.Erkekler.

. Kokhba. latin lilkelerinde veya islam alerniyle kayna§rnt§ olarak ladino dilini ve ~e§itIi museviarap dillerini konu§uyorlardt. Yahudiligin manevi dunyasull doguya. Torah/m i<. MESIHC. yahudilerin. Orta <. yuzYlldan ba§layarak Islam fetihierinden yararlandllar. Halifelerce ulkeler uzerinde kurulan siyasi birlik.inde bulundugu dolaba. . yy] ger~ekle§tirdi. artlk kurtulu§ glinlinlin geldigi du§lincesine yol a~ml§tI. I recek olim Kurtanclmn (Mesih) gelmesinin i§aretleri olarak dli§linlilmesine §a§mamak gerekir. Babil Talmud'u gibi buyiik bir eseri ortaya koymu§ olan eski ve zengin topluluklar.kurucusu Rabbi Ra§i (1040-1105) tarafmdan tamamIand!. Ama aristoteles~i yunan felsefesiyle Musevilik arasmdaki en ustun sentezi. VII. gonderilen Mesih oldugunu ileri slirmekten ka~lnmaml§tlr. yahudilerin hepsi lilkelerine geri donmedikr. kth~ arnklanm BabiI'e gotlirdli ve bunIan kendine kole yaptl. Doguda ve Akdeniz ~evresinde ya§ayan sefaradlar. bu ~e§it mesih~i hareketlerin gli~ kazandlg1 donemdir. helenistik donemde. Bu donem. XN. MlSlr'a. XX. Babil'deki yahudi merkezinin de yozIa§masma yol a~tI. Islam imparatorlugunun par~alanmasl. Mesih oldugunu ilan etrni§tir. Bu felsefi dli§linceler ve aynca Mesih~i egilimIer (bk. lnan~lar ve Fikirler Kitabt). Talmud'da ele ahnmaml§ soruruara bir cevap bulmalanna yanyordu. Orta Avrupa'da ve ~evresindeyse. d!. « mlijde dolu glinIer » ve her §eyi sona erdi- I II I A . her biri kendine ozgli cemaatler halinde ya§adllar. ozeIlikle Akdeniz'in dogu kesimlerine yaylldllar. Tapmagm 70'de tahrip edilmesi. «Kudlis'lin. Bu eser. Selanik. yani doguya yonelmi~ler. lkinci Tapmak doneminin sonu. Latinceye ~evrilip hristiyan ilahiyat~llanm etkiledigi i~in. Toren salonunda (kadmlar 'l!Illkonda oturmaktadtr).. . Bu a~ldan baklhnca. a~kenaziler hem halk. Singer gibi bir yazarla. Boylece bir~ok yasa derlemesi ortaya ~lktl ve XVI.lanma. ylizyllda haham Joseph Caro. Babil cemaati. Emeviler doneminde tspanya. Babil slirglinlinden donli§ ile ikinci tapmagm Ylkili§l arasmda ge~en ylizyillar i~inden ba§land!. Yolunu $awnl1~/arm Ktlavuzu (1195'e dogru) adh eserinde. akilla vahyi uzla§tlrmaga ~ah§tIlar. tomarlar susHi kIhflanrun ic. Ispanya yahudiliginin buyuk ba§anlar elde etmesini saglad!. dinIe felsefeyi. bir edebiyat dili oldugunu da gosterdi . yahudi halklmn tarihindeki dramatik olaylarm. Ona inananIar daha sonra Musevilikten aynlarak Katolikligi benimsediler.i HAREKETLER llahm. Kurtu- « Halaka »ntn geli§tirilmesi. hahamlann. Troyes'daki Talmud okulunun Ye~iva veya Akaderni. Sabatay Sevi daha sonra Islam dinini kabul eder ve Mehmet Aziz Efendi adHll ahr. 'I Allahm dlizenini kurmak i~in bu doneme son verecektir. Halaka (<< yuriime tarZl » anIamma gelir) lizerinde titizIikle durmalan sayesinde dim inan~ i~in bir tehIike olu§turmadl. . yahudi din du§uncesinin aItm ~agldlr. Ancak mesihlik eylemini buakmaymca Amavutluk'ta 01glin'e surglin edilir. Meymun'un « on li~ iman maddesi » dualarda ve toreruerde yer aid!. yuzyillarda.inde elden ele gezdirilecek. ve VIII. Yahudileri se~ip benimsemekI' ten amaClmn Israil'in zaferi oldugu ve bunun da Yahve'nin bir el~isi (Mesih) tarafmdan ger~ekle§tirilecegi inanci . Halaka'run hi~ degil' se sozIu olarak saptanmasma. Ispanya'dan kovulan (1492) Yahudilerin ~ogunIugu OsmanIl lilkesine sagmdllar. Se~kin yahudi ilahiyat~llan. Aynca. yahudi alemi dl§mda da un kazandl. Bu Yunanca kelime. yuzyllda Levi bin Gerson tarafmdan §iddetle ele§tiri1mesine ragmen. f. gelenekle~ rini ve dillerini geli§tirerek korudular. Eski 12 kabileye bolunmli§lliglin otesinde. I I DiASPORA ~ I . yuzylldan sonra da Kabala du§uncesine damgaslm vurdu. Iskenderiyeli Phi~ lon. yy'tn ba§mda landra'cia hie sinagog. Mesih'in gelmesinden once ~ok Slkmtlh ve aClh glinIer ge~irilecek ve sonunda bir sava§~l olan Mesih. 132 Ylhndaki ayaklanmarun ba§anslzhga ugramaSI. XVIII. Fenike'ye ve Suriye'ye bir~ok insan gonderdigini ve Flrat'm otesine ge~enIerin de bulundugunu» yazar. mesih~i dli§lincenin Museviligin ozlinde bulundugu kolayca anla§lhr.apkah veya takkeli erkekler omuzlannda <. Biiyiik Bajlt. XVII. Keyhlisrev donerninde.:agyahudi felsefesinin babasl Saadia Gaon'dur (Emunot ve Deot. Aglama GunG birazdan sana ere· cek. bir bilgi kurarnt ortaya koydu ve Allahm olumsuz nitelikleri konusunda a~lklamalar yaptl. yani Babil'e kaydu- bah Musa bin Meymun (Ibni Meymun) [XII. Salomon bin Gabirol (1020'e dogu. ayaklanmaslmn ba§anslzhga ugramasilli hayanyla oder. BabiI'deki iki buyuk akademinin (Sura ve Pumbedita) ba§mda bulunaruann (gaonim) mane vi ve dim otoritelerini Islam imparatorlugunda ya§ayan butun Yahudilere yaymasHll saglad!.MUSEVTLiK ORT A C. Aynca bu kurallar. I YAHUDI DU$UNCES! ahudilerin 135 yilinda darmadagm 01maSl.-X.AG. Istanbul. goz online ahrunca. Bliylik Diaspora'ya yol a~tI ve bu dagllma Israil devletinin kuruldugu 1948'e kadar slirdli. Alman devletlerinde de buna benzer bir hareket ger~ekle§mi§ ve Jacob Frank (1726-1791). dim toren duzenini de belirledi. Tlirkiye'de ona Mia inandlklan ileri sliriilen bir cemaatin ya§adlgl iddia edilir ve onun yolunu benimseyenlere « donmeler » (avdetiler) adl verilir. Bu din adamIanrun ortaya koydugu kurallar (~eelot veya te~uvot). yahudi halklmn yurdundan go~ edip di:irt bir yana dagllmasHll belirtir. Filistin'de sozlu gelenegi yaZlya ge~irmek i~in ~ah§an (gelecekteki Kudas Talmudu) birka~ merkezin varhgull surdurebilmesine ragmen. Birinci Tapmagl ylkan Nabukodonosor. Nitekim. ylizytlda Izmir'de bir ba§ka tlir Mesih olan Sabatay Sevi (1626-1675) ortaya ~lkar (1665) ve MesihIigi Gaza'h rabbi Nathan tarafmdan kabul edilir. Museviligi dogru bi~imde uygulamamn yollanm a~lkhyor ve Talmud'a dayamyordu. din bilgirueri Kutsal Kitabm metnine kesin §eklini kazandlrdllar. MO 587'de. Sulhan Aruk'u yaylmlayarak Halaka'ya son bi~irnini verdi. a§aglda). Ancak daha sonraki yillarda Rabbi Ra§i'nin ogrencileri yahudiler i~in ~ok onemli olan bu eseri daha da geli§tirmeyi ba§ardllar. yuzyllda. Bu diI. Avrupa slmrlanm a§acak kadar canIlllk gosterdi (New York'ta Yidi§ dilinde gazeteler yaylmlanmaktadlr) ve Nobel edebiyat odlilunli kazanan Isaac B. eski yunan felsefesini tamdllar. Halaka. Yahudiler. ya§adlklan bolgenin hakim klilturiinden etkilense de. arap ~evirmenIer araclhglyla. Emevilerin Ispanya'da yarattlgl parlak medeniyet. kimi zaman ~ok uzaklarda bulunan.allan (relet). . isteyerek go~ eden yahudiler. « Ylldlzm Oglu » Bar Kokhba'mn.Son okumaclan once. Bu dli§linceye gore. hem de kliltlir dili olan zengin Yidi§ dilini geli§tirdiler.izgili .-1058'e dogru). XIII. Izrnir ve Edime'de bliyuk yahudi cemaatleri olu§tu. Mekor Hayim (Ya~am KaynaiJt) adh kitabl. ~aglmn en bliylik din bilgini ve ciddiyetinden §liphe edilemeyecek olan Rabbi Akiba.

. Yuda Makabi'nin Tapmagl temizle. Davraru§lanyla yeni bir dindarhk ogretisi yaYlyordu. Ama metne onem verdigi gibi co§kuyu da onemseyen Hasidlik bugun. tlrlatlr.. zamaru belirli bir bayramdlr. el i§. Yeni Yd.:lkanlmasl.imde klylmdan kurtulu§unun kutlanmasldu. « aziz » anlamma gelir). taren geregi e1den e1e dola.olune go. Kutsal yerinden C. surenin sonu.atl~tl. Bu akimm kurucusu Israel Ba'al ~em Tov (1700'e dogru -1760).unku yaradill~ i§ini kutlarur. daha soma Haftalar bayrarru ($avuot) urun almmasml ve Sina dagmda Yasa'run Allah taranndan indirilmesini kutlar.----- I DINLER VE MirOLOJ. Pantault-Combault §atosun- da (Fransa) 1954 yI1mda bu bayraml kutlayan genc.ekle§tirdikten soma. •••"""' 309J I . yahudiler cemaatlerine (kehilla) kapandllar ve dinlerinin buyruklanru yerine getirmekten otesiyle ilgilenmez oldular. buyuk onem ta~lr.ok onemli ki§iyi hasidlige kazandud!. sayesinde mucizevi bir bi. Sadece ~abat (Cumartesi). hem de kimliklerini kaybederek . ve Litvanya'da hlzla ba§an kazanmasmda.ev'li Levi Isaac. haham ve sinagog i1ahicisinde (hazall) oldugu gibi 6zel bir giysi (telet) ve ba~Inda bir takke (kipa) vard. mesih. ~ofar (din! toren . . Kazaklar ve ukraynah koylUier taranndan 1648'de kiYlma ugratllmasma kadar. yuzyilm ikinci yansmdan soma Batl Avrupa'YI altust eden du~unce akimlan (ozellikle Aydmlanma felsefesi).itilen kIrk yIl aruhr.ardaklar altmda geo. U~ bayram.:ok eskilere gibudur. (:AGDA$ MUSEVILIK vrupa yahudiliginin tarihi bakimmdan. yaradlh§ln yedinci gunune dayanan I da. Polonya'daki Talmud okullannda (Ye~ivot) Museviligin din kurallan titizlikle ele ahnd!. I§lklar bayraml (Hanuka) dinci gunu kutsadl. T 0rah dolahlmn 6nundeki rahleye O. Yahudilerin kar~lsma hem ozgurle~me sorununu. daha soma bu terim yayglnla~tl) ve ardmdan Avrupa'run dort bucagmda. Torah azizin ki§iliginde somutla§tlgl i. yeti~kin1erin di· ni topluluguna girdigini simgeleyen bar-mifsva torenine katlhr ve II iyi ey- lemin oglu» T ann soziiniin okunmasi. sonbahann geli~ini dolaYlslyla hasa- dl kuclar. Berdi. yani sevin" co§ku ve vecde varan raks ve muzikle ger. Ama XVIII.Sukot. Senunda. XX.iligi. ana inanan bir toplulukla Ukrayna'ya yerIe~ti. meyve tiriinleri kutsamr ve MJSlf <. Hasat (<. • Arahk ayuun ba§langlcmda. sonbaharda. neminin somasma ili~kindir : • Purim bayraml. yy'da dogan mistik bir anlaYI§tlr (hasid.olline kaO. XVI. fikir i§.e Ester . ! usevi dininin bayramlan. Sorna. Ti~a be Av (Av aylrun 9'u). yy'a varmadan dunyarun dort bir yaruna dagllmalanrun ba§langlCl oldu.:ocukyedi kellu ~amdamn (menorah) simgesel l~lgmda. Polonya. bilge ogretinin yerini ahr.ah~ma yasaklanml§tlr.T. Allahla ba~ ba~a kahnacak yeni bir donemin ba~lamaslru simDin! torenler'in konusu. Torah inceleme ve ogretimini derinle~tirmekle ugra~tllar. bir yanl. 306). ayakkablslrun bagClklanru nasll bagladlglru gormek i. veya evlerde ekmekle ~arabm kutsandlgl dualarla kutlarur. Torenin yaplldlgl tarih· ten sonraki cumartesi giinu. anlaml budur). resmi makamlann zoruyla veya kendi kimliklerini korumak kayglSlyla. XN. Celile'deki Safed'de kabaiacilar ve hahamlar bir araya geldi.un aruSlna. sf. yani Buyuk Bagl§lama gunudur baghdlr. XIII. • Sonbahardaysa Hasat (<. T ann sozunu yuksek sesle ve yeti.indeki yahudi cemaatleri. (Se(er Torah). alttaki fotograf).inTorah. oru" dua ve gunah ikran yoluyla nefislerini temizler• Baharda kutlanan Pesah bayraml (paskalya) Israilogullarmm Sina .:ardak) hayramt. aluc (barTomarlann ortaya C. Musevi bayramlanrun hepsi. Yllm ilk gununden (Ro~ A~ana) somavaat edilmi~ topraklara donmesinden onceki on gunluk nefis muhasebesinin sebebi ki olaylann hatulanmasldu. ler. Festival tarzm~abat. Musevileiin en buyuk den bu torenler. Osmanll yonetimindeki Filistin'de. Vasa her ora- y. arnk dini baklmdan Gem.. (Yom Kipur).:Jhr. Bu bayram.:ardak) Bayraml (Sukot) kutlarur (bk. Once Venedik'te (Yahudilerin mahallesine orada « ghetto» deniyordu .lkanhp rahleye konur. her ak§am bir bayram. ve XVII. bir hafta boyunca I zaman yenilenmi~ ve tertemizdir. nerede kahnml§sa dan aC. Bu bayram. bazl se. kutlanan bir bayramdlr. ve XV. .Buna kar~lhk. bilgisinden degil. Bu yuzden ~ayi~i aruhr (bk. A . Baylece Yasa'y' bildigini ve yedi ya~mdan ben 68rendigi Talmud Torah'l okuyabildigini karutlar. hasidlerin bilgelerinde §efaat yetkisi oldugunu one surerek ogretiye onemli bir oge ekledi ve okumu~hahamlar arasmdan bir. yuzyillar. On i. «Meseritz'deki Maggid'e ondan Torah .iligi olsun her rur .lldlgl zaman o. i~lemeli ortUlerinden O. Dov Baer.l okundugu io. yil boyunca devam eden u.i hareketlerin yararugl hayal kmkhgma kar~l. Bu go. yahudi. gunluk ya§ammdan gelir. Hasidlikte. Bir hafta boyunca.in gittim.incu ya~mm ilk haftasmda geno.evreleri i.-----------------------------------------------. <.ok eski . bunun omekleridir. a gun dinlenmeye vardu.erligi i<. yemum yakllarak. yonetim ozerkligine sahip ve refah i. en katl Museviligin temsilcisi durumundadlr.ogrenmek i.tmhr. kutsal metinlerin lafzma bagh kalan geleneksel musevilikIe .in gitmedim. ~ocugun tizerinde de.alglsl) .kin bilgeleriIi ki§iligi buyuk rol oynadl : Meseritz'li Dov Baer. yuzYllda Fransa ve soma Ingiltere yahudileri kovmaga ba§ladllar. mitsva'run asidlik.in gerekli olan on ki~ilik hir ":. Yahudilerin krali. Museiki Tapmagm Ylkih~lrun hatlrlandlgl bir yas vileri sinagogda bir araya getiren torenlerle gunudur. 1492'de Ispanya'dan kovulmalanysa. Bratslava'h Nahman ve Vitebsk'li Mendel (ogretiyi Filistin'de a yaydl).ekle~ebilirdi. inananlann Allaha kavu~masl ve Onun birliginde butunle~mesi ancak hitlahavut1a. Her ne kadar kutsal metinleri okumak ve dua Allaha hizmet etmenin ilk yoluysa da.usc:vi grubuna (millyalt) gmnt~ olur. Bireyler ve cemaat. Tannsalhkla boyle sine yakinllk kuran kimse bir bilgedir (tzaddik).Ikard!. Yahudilerin. bir dinsel t6renin ge<.ekildi. II. Orta Avrupa'da XVIII. aglzlanna mayalanml~ yiyecek koymazlar. Hasidlik bir sure. bat'ta. Israilogullanrun geler. yapmadan okur.almdlgmda.lkanlan tomarlar hi<. Resimde.inde erime tehlikesini . Kutsal Kitap §oyle der : « Allah. grup i.inde toplanabilir." (Tesniye. • Yedi hafta (50 gun). sade bir insandl. Bu haftarun onemli bir din! anlaml ger. Bu torenden soma da.ler goruliiyor. Hahamm degeri.aglann ilke! duzeni uyannca mevsimlere (ilkbahar. Onemli bir toren : bar-mitsva. digerleri takvime gore degi~ir. 3). » Hasidligin Rusya. Allaha yakla~mak i. yahudi Ijocugu.in onun yarunda ya~amak gerekirdi.kin oldugu kabul edilen gent.in. yy'da Orta Avrupa'da. <.unu ha. sonbahar) dim gunu. .lkmaayncahglm elde eder. Yahudilerin Babil esareti do- B . T ann s6zunun ge- rektigi gibi relaffuz edil· mesi zorunludur. yaradill~ duzenine uygun olarak gune§in batl~lyla ba§lar ve sana erer. Daha soma Yahudiligin iki onemli merkezi olu~tu. 1o.i~i.

. Avrupa kltasmm baosmda 1. Gorbal¥ov'un liberalle~me hareketi bu yonde iyile~tirici etkiler yaratacak gibidir. ba§ma buyruk oldugu zamanlardaki onemli yenilik. \=ogunlugu a~kenazi olan bu eski cemaat. Bugun Yahudilik kiiltur ve tarih a~lsmdan iki ol~ekte ele ahnmahdlr. yuzYII sonundan beri Avrupa'dan ka~an Yahudilerin art arda go~lerle (aliyot) gelip slgmdlklan Filistin'de milli bir yurt kurulmasml ilke olarak one suruyordu.. Giiniimiizde egilimler ve gerilim1er. ge~en yuzYllm sonundan Musevilikte kadmIar. .ol¥ler 50nunda olu~tu (Orta ve Dogu Avrupa'dan. -:::.1erdir). israil Yahudiligi de. ~.ok azaldl. ABD'de. darmadagm olmu§ israil kabilelerinin ya§adlgl gerilirnlerden kurtulmu§ degil. israil % 83 % O. yakm zamanlarda Avrupa'dan gelmi~lerdir. Daha sonra. Giineydogu Asya'da museviler eski toplumsal yap"an i. XIX. giderek daha ~ok uygutun bir dim otorite bulunmadlgl ve her ulluyorlardl.l'den oz %0. Bu cemaatler. Sosyalist Yahudi hareketi Bund'da iki egilim ba§ gosterdi. Buna kar§lhk.3. A. KOlOMBiY.5 ·2. Israil'in bu iilkeyle sUtdUrdUgU ili. 2000 yll soma milli bir boyut kazandlrdl. Torah onunde i~in ~e§itli dim egilimler kolayca ortaya ~lkerkekle e§it oiduklarlllin kabul edilmesini istl. ettiler ve bu Ulkede ancak 30 000 yahudi kaldl. SSCB ile !srail arasmdaki ili§kilerde. on plandaydllar. yuzyl1 tarihine SlkJ SlkJya baghdlr. egitime ve ibadete de onem veriyor ve vaftiz toreni Musevi aynmcthgt nu? Musevilikte.t~ "n n -!! 5 1~ 11 O~O B Sovyetler Birligi.MUSEVTLiK DUNYADA YAHUDi I CEMAATLERi unumuz dunyasmda yahudi cemaatlerinin bulundugu yerler.5 milyondan fazla yahudi ya~ar. Ruslann oteden beri yahudi dO. somadan musevi dinini benimseyenler ve farkh dinlerden kimselerle evliliklerden dogan ~ocuklar konusunda dim kurallann yumu~at1lmaslru isterken. Museviligin varhglru surdurmesi i~in dunyaya a~llmak gerektigini savundu. Museviligi de derinden etkiledi.turan (125 000 ki. Sinagoglarda erkeklerle yan yatiinle§mesi ve i~inde ya§adlklan ~evrede erina torenlere katllma hakkI istiyorlar. A§kena· zi asl1h olan franslz mu· sevi toplulugu. Reformcu kadlnlar i~inse. bu yiiZYl· 1m ba~mdan beri kotii durumdaki yahudilerin 'Llgmdlgl bir yer oldu. Yahudilerin. Ban Avrupa. Avusturalya'daki musevilerse. Yahudilige.119000 URUGUAY {.iide etkilemektedir. Fas'ta yerle§mi§ olan yahudiler (//lelia") lsrail'e go<. Guney Amerika'run yeni iilkesi Arjantin.rdlr. Kutsal Kitaba ve almanea a~lmlamalara dayamyordu.". Avrupa'run XX. / TU US \ '. Yahudilerin dunya uzerindeki dag111mlru etkiledi. Musevinin tarumlanmasl buyuk onem kazandl. dunyadaki Yahudilerin ancak dortte bir kadanru banndlrmaktadIr. Her iki egilimde de kadlnlar. " Reformcu sinagoglar »10 destekledigi liberal egilim. . canh. ve Fransa'da etkili olan ortodoks egilim (en militan kesimi Lubavi. (e Musa }) operasyonu sonunda. digeriyse Theodore Hertzl'in onderliginde. Ote yandan. ._------~. Dini kurallann ve yukumluluklerin yumu§atIlmasl ve dunyaya uyarlanma. GUNUMUZDE YAHUDiLlK I Yeni veriler. XIX. OZU aklila kavranabilen bir «vahyedilmi§ yasa " oldugunu ileri surdu. yakJn zamanda. us. sosyalist akJmlara alabildigine a~l1ml§lardl. Musevlligin. Asya ve Okyanusya. Hindistan'm dogu kesimlerinde «musevi oldugunu » yakm zamanda iferi siiren unutulmu§ bir ((kabile l}dende anlaillacagt gibi.lk veya gizli yahudi dU.5 ISVE<. 1984'te Israil yonetimi tarafmdan ge[(jekle~tirilen ilginc. ~e~itti &. r Amerika Birle§ik DevletIeri. bu durum etkili olmaktadlr. me getirdi. q:tBRE_ZiLYA $iLi 30 000 . muhafazakarlar buna kar§1 ~lkarak lrkm safhglru korumak i~in kurallara SlkJ SlkJya bagh kalmak istedikleri ve bu arada ABD'de. ekonomide onemH yeri olan topluluklardlr. ':.inde ya~amaktadlrlar. Israil'e gitti. a 3 ~50000 )' '. dl§ ve i~ gu~lukler) otesinde. sovyet yonetiminin de ate oIdugunu bilen bu cemaatten c. Ikinci Dunya sava§l slrasmda nazi soykJnml sonucunda u~te bire kadar azaldl (~e§itli toplama kamplannda 6 milyon avrupa yahudisi 01du).. geleneksel yahudi goru§leriyle ~atl§an Maskilim akJml buradan dogdu. Fransa'dakilerse daha muhafazak. son kedeki hahamba§lhk. Dine ili§kin bu bilimsel gorU§.kileri onemli olc. u~ sorunu ~ozumlemege ~ah§tl. din ra SlkJ slkJya baglanmasl sorununu gundetorelerinde bir devrimi ger~ekle§tirmek demekti. iYOPYA ARJANTIN 500 000 ~ONEY """" AFRiKA 125 000 Bu iilkenin yahudileri son Yillarda uluslararasl duzeyde. diinyamn en buyiik musevi kenticlir. ABD ile Israil arasmdaki ili~kilerde betideyici rol oynar. A&ika kltasmda kalan musevilerin hemen tiimUnU olu. --"-- I. ama gitmelerine izin verilmeyen on binlercesi de (reftizllik) Rusya'da ve Giircistan'da kaldl. Israil'de.mam oldugu· nu unutmayan. yy'm akJ1cI ve pozitivist devrimi. Tel AvivJden de once gelen. Nazi soykJnmlrun ardmdan 1948'de Israil devletinin kurulmasl. Batl Diasporasmm yerel topluluklarla butemeleriydi. ABD'de ilk kadm haham gore v basiyle kar§lla§masl. yerek Irksal ozelliklerini kaybetme tehlike1985'te.: 16000 iNGiLTERE \ -~. bu anlaYI§m sonucudur. Bu gen~ devletin ugra§mak zorunda oldugu sorunlar (a§kenazilerle sefaradlar arasmdaki toplumsal etnik kar§lthk. Bu cemaat. ~ Q1IlAN.] % 1·1.. bu insanlann iil¥te ikisi de Fransa'yla Ingiltere'de oturur.1 ·0.5 %0. T arihi 01~ek a~lsmdansa. bu iki akJm birbiriyle ~atl§tl.5.> . dim kural ve yukumluliiklerin sert bir bi~imde uygulanmaslru istedi ve Israil'de ~e§itli gosteriler duzenletti.manllgml dikkatle takip ederler i Ingiltere'de ya§ayan Museviler dim bakJrndan daha liberal.i) CUney Afrika musevi cemaati. Bu yuzden hahamhk kurumu (Kudus Hahamba§lhiP-.. Au(klarung (Aydmlanma felsefesi) akJml i~inde yer alan Moses Mendelssohn. ozellikle gen~ler arasmda yahudilik iddiasl pek ragbette oldugu i~in. I ! 650 000 FAS 30 000 VENEZUELA FR:~~:OO~~~NYA ~"_ -:.5 % 1. Kuzey Afrika'dan ve hatta lsrail'den gelenler). Israil devleti. en yuksek musevi kurumudur). Birinei Dunya sava§1 sIrasmda ortaya atllan Balfour Bildirisi. totaliter rejimlerin yahudi du§manhgl. Yeni yahudiler a~lsmdan bu. l¥evreyle iyice kayna~ml§. Reformcu egilirnler. haklanrun tarunmasllli istiyorlar. katilimClhgl reddeden.. \'HI' DI ISRAIJ. Kuzey Afrika' da &anslz somiirgeciliginin sona ermesinden sonraki gOl¥ler yiizunden Afrika'da yahudi nUfusu . dim kuralla§ma geldi. I ba§layarak. 1 310 . Arjantin. yahudi du§manhglyla kar§l kar§lya kalan SSCB ve Almanya'daki yahudi eemaatleri marksist olsun olmasm.! olan bar-mitsva'YI.ok saYlda insan. Muhafazakar kadlnlar. geleneksel anne rolunun onemi uzerinde duruyor. Almanya'da. daglruk kabileleri bir araya getiren sosyalist bir milli yahudi devletinin kurulmaslru ama~layan hareket. Bunlardan biri yahudilerin toplumsal devrime katllmalanru ongoren entemasyonalei egilim. 19561962 Yillannda Kuzey Afrika Sefaradlanrun gelmesiyle saytca biiyiik 61· ~iid~ artrm~ ve yeni kan kazanml~tlr. Yahudi halkJrun nufusu. Jerusalem oder iiber die religiose Macht und Judentum (Kudus veya Dini Iktidar ve Yahudilik) adh eserinde. Musevi veya yahudi kimdir? Israil devleti kuruldugu ve "geri donme yasasl » yururluk kazandlgl i~in (yasa ba§kalan yarunda Fala§alara da uygulandl) bu soruya eevap vermek ve bir tarumlama yapmak gerekti. Israil dl§mda 13 milyon kadar olduklan tahmin edilen Yahudilerin en onemli topluluklan Avrupa'da (SSCB dahill ve Amerika'da ya§amaktadlr. Etyopya'daki zenci Muse· viler Israil'e getirildiler.ok saYlda ve yUksek oranda yahudi Amerika Birle~ik Devletleri'nde ya~ar (lsrail'deki niifusun iki kat!) i New York. En .

dirildikten soma da butun dunyaya gonderir (Matta. lnciller.5 . lsa'run tannsal dunyaslyla Roma du~maru mill! hareketi birbirine kan~tlran Sadukilerse.once filistin sinagoglannda. XII. Ferisileri (bk. ortadan kaldmlmasl karanru peki~tirir : havarilerinden Yahuda'mn ihanetine ugrayan lsa. Allah da bu a~kla insaru ve dunyaYl sevmi~tir. Ahlaki ve sosyal her ti.irlu ya~amm ti. yazllmasl 50. 11-16). lsa'run gorkemli bir ~ekilde Kudus' e girip tapmaktaki tacirleri kovalamasl. sf. Bundan dolaYldu ki. Resimde Matta'cia da kaydedilen (I. milliyet<. Bu gruba daha ilerde Hristiyanhgl kabul etmesinden soma ~am yolunda gordugu ruyada. DEKtPOliS SAMiRiYEI. Bu geri donu~ beklenirken inananlan Kilisede toplamak i<. Allah sevgisi.ff Korme/ dogl Kefor "ohum i. olUmunden elli gun soma. yeni dini putperestler arasmda yayma gorevini dogrudan dogruya Isa'dan alan Paulus da kan~u (Korintoslulara Birinci Mektup IX.Yesse agaCl.eklqemeyecegini ogretir. lsa Mesih'tir : oldukten soma ger<. Sinoptik lncillerdeki metinlere gore. yuzYll sonunda biten Yeni Ahit'tir. Buna gore Yesse1nin torunu Davud'un soyundan bir Kral-Mesih gelecektir. Ve Yahudileri. Yahudiler esarete du~tukten soma "omek kral» diye andlklan Davud'un soyundan gelecek ve hurriyetlerini geri verecek bir KurtanClmn beklentisi i<. yaptlklanm yargllamak uzere onun geri gelmesini bekleyecektir. sf. Demek ki hristiyan ya~amlrun temeli Allah lsa'ya inan<. Petrus. MS 6-7 ytllannda Filistin'de yapllan nufus saYlml Slrasmda dunyaya gelir. "Karanllkta kalml~ » ilk otuz yllhk hayatmdan soma Vaftizci Yahya tarafmdan Urdun lrmagmda vaftiz edilir ve dogdugu yer olan Celile'de (Galile) inanclru yaymaga ba~lar. butun hristiyanlann uymasl gereken. donemde Sur· '" Filistin . isa'ya ihanet eden Yahuda iskariotes'tir." '''P~ "Y".ok saYlda Yahudiye. lsa'nm tarih degeri ta~lyan biyografisini vermez. Tomas.ekirdegini onlar olu~turdular ve. Zebedi'nin ogullan Yakup ve Yuhanna. 307). HA~'~iR~~~. t6geriye . Kudus'te hacda bulunan <.tlr. Mesih adl Yahve taraftndan se<. Gayyur Simun ve Yahuda lskariotes.r DiNLER VE MirOLOJi HRISTIYANLIK endisine inananlarca Mesih saYllan lsa peygamber.llan.~""Tooor dogl it~ b J iSA PEYGAMBER isa'mn ki~iligi hakkmda yahudi yazar Flavius Josephus'la latin tarih<.lk<. Matta. oysa "benim kralllglm bu dunyada degildir» diyen isa bu siyasal sorumlulugu hep reddetmi~tir. lncil'in ogretisini yaydllar. on iki havari. I . Bunlar Hristiyanllgl a<. Bu 12 saylSl. V isa'mn yanda~lan onu Mesih diye bilirler. 6-13). insanla Allah arasmda yeni ili~kileri de gerekli ktlar : kul Kurtanclsma yonelecek.egini birbirine kan~tlrmamakgerekir. Bu sebeple tariM ger<. Yunanca kar~lhgl "a~~s>: tol» ise apostelein. zira insanllgl affettirmek amaClyla lsa'mn kendisini feda etmesinin gerektirdigi birtaktm odevler vardlr : insan iman edecek ve "birbirinizi sevin» diye ifade ettigi emri yerine getirecektir.qitli sosyal ortamlara mensuptur: T aberiye golU bahk<. 15-16) I.agormek mumkundur. 1 ve Galatyahlara Mektup I.in. Mesih olarak onu tammaya ve vaat ettigi " HaYlrh Habere» (Mujde) inanmaga davet ederler..ildikten soma kutsal yagla ogulrnu~ is rail ve Yahuda krallanna verilen addu. yahudi makamlan.) .ileri Tacitus ve Suetoius'un deginmelerinden ve eyalet valisi Plinus'un imparator T rajanus'a gonderdigi ve "yanda~lan ona_ Tann gibi taplyorlar» diye yazdlgl rapordan bilgi edinebiliyoruz. "gondermek» fiilinden gelir. soma Kudus tapmagmda verdigi vaazlar.aya'nm kehaneti (XI. din devrimcisi lsa'mn yargtlanmaslm bir siyasi kl~ktrtlclrun yargtlamasma donu~tururler. lsa "kendisiyle birlikte olmak ve HaYlrh Haber'i halklara duyurmak uzere uzaklara gitmek i<. lID) belirtilmi. Beytuilohm YAHUDiYE Betpan(iO 6UJDE1/Z l~a'mn soyagaclIll gosteren ikonografik resim. XXVII!. Butun bu yazllar. 307) ktzdmr. lsa'mn yasasl yalruz insan toplumunun uymasl gereken bir kurallar ylgml degildir. selamete ermek i<. arasmda nufuzunun artmasma sebep olur.lkacaktu. Allah'm insanlara bu bildirisi "HaYlrh Haber (Mujde) »dir. per~embe gunu tutuklamr. Eserine slktca ortak ettigi havarileri isa.indeydiler. lsa'rnn ya~adlg. Onceleri aqk havada.i militan. Herodes'in saltanatlrun sonlannda veya en ge<. <. ilk hristiyan cemaatinin <. Kendisinin de inkiir etmedigi Mesihhk slfatl halk.if • • etrus'un ~avuot bayramlmn ak~ammda.armlha gerilerek olduri. ilerideki cennet ya~ammm bir rehinesi olarak Ruhulkudus'u gondermi~tir. Roma hakimiyeti doneminde mesihr.••• CElIlE go/v Nos. Ara sua onlar da Isa'runkilere benzer mucizeler gosterdiler. verdigi vaazda bile Hristiyanllk dininin bir<. 12 israel kabilesini hatlrlatlr.lklayan.d~ 1 demektir. Kurtancl ve Mesih lsa'ya inanmak gerektigini one suren teolojik metinlerdir.ekle iman ger<.ilur. Yunanca kerigme'dir ( " duyuru »).. gorevli olarak once Celile'ye (Markos. Allah'la insan arasmda yeni ili~kiler kuran bu inan<. lsa'mn kendisine inananlara blraktigl mesaj kardqlik sevgisidir: Kilise.unku vaazlanyla ruhban slruftrun halk arasmdaki otoritesini baltaladlglru. SimunPetrus.tir.in insanlann neler yapmasl gerektigini de ogutler. lsa.ekle§ince kendi durumlannm hemen degi~ecegine inamrlar. ~avuot bayrammda lsa'mn dirildigini ve onlara slk slk gorundugunu her yerde yuksek sesle tekrar ederler. Yllda ba~laYlp 1. Mesih'tir. ~avuot bayrammda. geleneklere aykm davrandlgml du~unurler.in» 12 ki~i se<. Bartolomeus. Zira ilahi a<. Masallar ve mesellerle susledigi vaazlanrun yaru Slra. aym inanCl payla~an insanlar arasmda da yeni birtaktm ili~kilerin bulunmaslm gerektirir.ok ozelligini a<. havarilerin mektuplan. Bu ogreti "Hayuh Haber »den aYlrt edilemez . Boulogne-sur-NIer belediye kiitiiphanesi Frallsa. Filipus. Yeni bir duzenin (0 tarihte kimsenin hayal edemiyecegi) kurulacaglru mujdeler . Taddeus. soma da Dogu iileminin buyuk kentlerinde. 18-20).ikenmez kaynagl bu sevgidir . yoksullar bu duzen ger<. Ama i~ burada bitmez.ilik inancma siyasi bir ideoloji de eklendi. VI. butun milletlere ogretilmesi gereken yeni bir dinin kurallan dogmu~tur. on iki havarisiyle birlikte yedigi ve ekmekle ~arap ayinini ba~lattlgl "son ak~am yemegi »nin ardmdan. lsa'ya inanan ve pe~inden giden halkm Romahlann kurdugu ban~l (Pax Romana) Ylkacagl du~uncesiyle ona du~man kesiiirler (bk. tedavi mucizeleri gosterir ve ilk yanda~lanru fakir yahudiler arasmda bulur. Bu inancm temeli Allah a~ktdlr. (Saillt-Alldri-au-Bois maflasttrlna air Kutsal Kitap millyatiirii. <.§ S~miriye r 'PERAiA B . Alfeus'un oglu Yakup. isa'mn ilahi niteligini bildiren.ekten dirilmi~tir ve zamanlann sonunda insanlan yargllamak uzere gene donecektir. Selamete eri~tirecek ahlak. Romah vali Pontius Pilatus'un kararlanru zorlamak ve ~iddetlendirmek amaclyla.in olup dirildigini soyleyen On ikiler'dir. Havariler <. kardqi Andreas. 'h E no) Emmaus ~ • \ Kudus:. Hristiyanllgm ilk gununden beri Allah sevgisiyle insan sevgisinin birbirinden aynlamayacagml ve imamn sevgisiz ger<. lncil'le birlikte der ki. YY. Bunlar. vergi tahsildan. insanlan kurtarmak i<.lklamadan bir yasa. isa. Hristiyanllk 0 gunden ba~layarak gun l~lgma <. T emel edebi kaynak.ti. Petrus. E'esah bayramlmn arife gunu (cuma).

. IX. orada bulunurlarken dogurmaSl gunleri geldi. kundaga sardl. Orada duranlardan bazllan bunu i§itinee : "l§te lIya'YI ~agmyor" dediler... iki korun ~ifa bulmasmda: « Ve lsa oradan ge~erken iki kor : "Ey Davud oglu.:oeugun babasl hemen bagmp dedi: "lman ederim! Ama iman noksarum i~in de bana yardlm eyle. ve dedi: "Blrakin gorelim. ve elemlerimizi o yuklendi. mueize denileeek bir taklm olgular. insarun ya~adlgl dunyada gaze gorunmeyen ustun ve ilam gu~lerin birer goruntusu sayllml§tlr.I I L DINLER VE MlrOLOJI • •• HRisTivANLIK ~ETiNLER * sa'run I isa'nm mucizeleri. lsaJrun dogumunu edinen resimlerde ya bir magarada bir kuHibenin <. AlIahm kullanna bah§ettigi iyiligin gostergesinden ba§ka bir §ey degildir." <. Kilise konu olay. bize merhamet eyle !" diye ~aglrarak onun ardmdan gittiler. 1 burada oldugu gibi 'ahta i<. " ' . Yeni Ahit'te Allahm Oglunun ger~ekle§tirdigi ffiucizelerin hikaye edili§ine slk slk rastlanmaktadu." Ve vaki oldu ki.. .. Isa. On Ikiler'den biri olan Yahuda Iskariotes. dediler. lsa'da varolu§unun alametleridir. inarulmaSI gu~) lneiller denen. 22-24). Luka ve Yuhanna taranndan kaleme ahnml~ dart lneil'de anlatllml~tlr. Selam ey Yahudilerin Krah! Bir kaml§la ba§ma vurdular. Ona l11urle kan§lk §arap verdiler: fakat almadl. Yusufu ve yemlikte yatan ~oeugu buldular. ve yardlm et.. iki haydudu onunla beraber ~armlha gerdiler. lsa'run hayatl konusunda butun hristiyanlann dini duygulanna yonelik hikayeler anlatan ve ~oeuklugu hakkmda bilgiler veren Yakubun lnei!'i gibi metinler de vardu. 0 gUnlerde butun dunyarun tahriri yapllsm diye imparator Augustus tarafmdan buyrultu ~Iktl. kotuluk gerilemektedir. ne de billmsel bir kavramdlr. "Evet ya Rab". Galile'deki (Celile) Nama ~ehrinden.ekicidir (Padova'dakl~ Scroyegni kilise+ si"de Giolto'nult freskl~ 1303-'/304. Isa'YI ele vermek i~in onlann yaruna gitti. Ve tapmagm perdesi yukandan a§aglya kadar ikiye aynldl. IIk oglunu dogurdu . lsa'run ki§iligi konusunda birer soru i§aretiydi. Olaylan ah§llml§m mantlk dogrultusunda algllanabilen olgulann dl§ma ta~lyan harikalar ve mueizeler AlIahm varhgrmn karutlan olarak kabul edilmi§tir. ba§kahinler ve yazleJ1ar hileyle onu nasil tutup 01dureeeklerini ara§tmyorlardl. Onlar da bunu i§ittikleri zaman sevindiler ve kendisine para vermeyi vaat ettiler." Ve birdenbire melekle beraber gok ordusundan bir eumhur AlIaha hamdederek dediler: "En yueelerde AlIaha izzet. <. Nitekim. I I I ya~aml Matta. ve Rabbin izzeti onlann ~evresini aydlnlattl. Meryemi." Ba§kahin esvaplru Ylrtlp dedi: "Siz kufurLi i§ittiniz. Meryem de gebe idi." (LIII. ve Insanoglunun Kudretin sagmda oturdugunu.) '- Mucize kavraml ne felseR.lerinde mueizeler buyuk rol oynar. size nasll gorunur?" Olumu hak etti diye hepsi hukmettiler. lsa lneillerde hi~bir zaman olaganustu kudrete sahip mueizeler yaratan bir ins an. Beden veya ruh hastahkIan olan erkek veya kadlnlara kar§1 eylemleri de. erguvaill giydirdiler. biri solunda. bir diken ta~ orLip ba§ma koydular. lsa onlara dedi: "bunu yapmaga kudretim olduguna inaruyor musunuz?" Korler kendisine. Pilatus da ona sordu : "Sen Yahudilerin Krah mlSln?" o da eevap verip ona dedi: "Soyledigin gibidir" Ba~kahinler onu ~ok ~eylerle itham ettiler. ve onu bir yemlige yatudl. lama sabaktani?" ki tercume edildiginde «Allahlm. Rabbin bir melegi onlann yarunda durdu. bize ael. Baba'run gueu Oglun i~tirak ettigi mueizelerle karutlanmaktadu.ocugun yaruba~mda duran 6kiiz ve ejek ilg. geeeleyin kJrda kalarak surulerini nobetle bekliyorlardl. Ba§kahin kendisini sorguya ~ekti : "Mubarekin Oglu Mesih sen misin?" Isa da dedi: "Benim. isa'mn azabl ve oliimii. Biri sagmda. Mesela.:inde getarafmdan apok saylian tncilde bulunan ama Luka InciHncle bulunmayan anlatlma uygun olarak Isa ." diye onlara slki tenbih etti. IX. Isa'run kar§lsmda duran yuzba§1 onun ruhunu boyle teslim ettigini gordugu zaman : "Ger~ekten. Suphesiz. Isa'YI ba§kahine goturduler. Ve segirterek geldiler. ~ogalt1lan besinler. «Ve vaki oldu ki. ya cia ~-----------'I -=--~ i HRisTiv ANLIK ." lsa ona dedi ki : "Eger yapabilirsem? lman edene her §ey mumkundur. (Matta. ve yeryuzunde razl oldugu adamlara selamet. Ve vaki oldu ki. Pilatus haw memnun etmek istediginden lsa'YI dovdurdukten soma ~armlha gerilsin diye verdi. .:unku bugun Davud'un ~ehrinde size KurtanCl dogdu. Melek de onlara dedi: "Korkmaym. Dokuzuneu saatte Isa yuksek sesle bagudl : "Eloi. mueizeden once imaru. Pilatus yine ondan sorup dedi: "Sen hi~ eevap vermiyor musun? Bak ne kadar §eylerle seni itham ediyorlar. Isa'YI bagladJ1ar ve onu Pilatus'a goturup verdiler. orada yazllmak uzere ~Iktl . "Ger~ek aCllanmlzl 0 ta§ldl. Ayru eivarda ~obanlar vardl . ~unku handa onlara yer yoktu. . Allahlm beni ni~in terk ettin? " demektir.) saylhr. Mueizelere Eski Ahit'te nadiren rastlandlgl halde. Sabahleyin. bir ufurLik~u olarak gosterilmemi~tir. Ama lsa. Herkes yazJ1mak i~in kendi ~ehrine gitti. Askerler onu saraym avlusuna goturduler. Allahm. ~unku i~te ben size butun kavme olaeak buyuk sevinci mujdeliyorum.~ ~ VE MucizE -----." Fakat lsa artlk hi~ eevap vermedi.. Bir~ok insan topluIuklannda mueize. aZlZ olarak tarunma sUre<. apokrif (gen. 0 da Rab Mesih'dir. U~uneu saatti onu ~armlha gerdiler. Onlar ise ~lktllar ve butun memlekete bunu yaydJ1ar. Hristiyanllk ta ermi§lerin arasma katllma.~_"i . £loi. XIV-XV). lIya onu indirmege gelir mi?" lsa yuksek ses ~Ikanp ruhunu teslim etti. Aeaba. ni~anhsl Meryem'le beraber. Onlann gozleri a~lldl. Kirinius Suriye valisi bulundugu zamanda yapJ1an ilk tahrir bu idi. dogal sure~lerde bir hlzlanma veya tersine donu~ gorunumundedir. Biri ko§up bir si~ngeri sirkeyle doldurdu ve bir kaml§a takJp i~irdi. ger~ekle~en ~ifalar. bu adam Allahm Oglu idi" dedi" (Markos. soma da sukGnu istemi~tir. Yahudiye'de Davud'un ~ehri olan Bey tullahim..ekliligi su goturur.:er. ve diz ~okup ona seede kildllar. onu selamlamaga ba§ladllar. I ! I' I I : I . Onunla alay ettikten sonra ~armlha gerilmek uzere Goigota denilen yere getirdiler. ~ok korktular. ununu kendisini ~evreleyen insanlann bekledigi olaganustu olaylara dayandumaYI asIa du~unmemi~. Dinsel antropoloji alaruna giren bir kavramdu. melekler ~obanlann yarundan goklere ~ekildikleri zaman onlar birbirlerine dediler : "Haydi Bey tullahime kadar gidelim ve Rabbin bize bildirdigi vaki bu ~eyi gorelim". Bu arada Kilise yonetiminee tarunmayan. «lki gun soma F~ slh ve Hamursuz bayraml olaeakb. 27-31. i I A· isa'mn dogumu ve ~oban1ara verilen miijde. Yusuf da Davud evinden ve onuri soyundan bulundugu i~in. Bunlardan ilk I u~u aralanndaki benzerlikten oturu kiliseee sinoptik (Yunanea « toptan gorLinu~ . Ve eve vannea korler yaruna geldiler .) Allah. «doga yasalanrun ihlali " degil. 0 zaman lsa : "Size imaruruza gore olsun" diyerek gozlerine dokundu. demek ki lsa araelliglyla insana beden saghglru iade etmekte. 4) diyen l§aya'run kehanetini ger~ekle§tirmi~ olmuyor muydu? Ineil yazan Yuhanna'ya gore ger~ekle§tirilen §ifalar. Ve lsa : "Sakirun kimse bunu bilmesin. uzerine tukurduler. ve gogun bulutlanyla geldigini goreeeksiniz. oglu umutsuz bir hastahga tutulmu§ bir baba ona dedi ki : "Eger bir §ey yapabilirsen. Markos. lsa'run iyile§tirdiklerinde uyandlrdlgl derin itimat burada ~ok belirgindir. hasta olup da yardlma muhta~ olan ve AlIahm rahim olduguna « iman " edip bunu gosterenlere dogru yonelmektedir. Orada bulunan kalabahk i~in mueizeler." (Markos. I ' I isa'nm dogumu.

lsa'run havarilerinin ogretilerine sadlk kaJarak. <. taSl g6mliludur. Birinci yuzYlhn sonundan ba§layarak iyice yerle§en bu duzen. Isa'run elbisesini payla~l· · yorlar. caruru vererek. siz ~armlha gerilmi§ Naslrah Isa'YI anyorsunuz. Bu ilk hristiyanlar til • I I caret erbabl yahudiIer. Scrovegni kilisesindeki. Hristiyanllgm ilk devri kapanml§. burada degildir. Batlda. ba~ka surette gorundu. Kadlnlar da ~lkip kabirden ka~tllar. Hac.eski.ah~lrlar.£le gorevlidirler. bu cemaatler Kilise'ye donu§ur. -. Decius zamamnda 250'de. T raianus'un bir fermamyla II. (Padova. ilk · insan alan Adem'in kafa· lar ve kupalarla kar~i1anmas. 300). tam baglaYICIolmasa da tarumlaYICI. Neron zamarunda (54-68) Roma'da yuksek aristokrasi i~inde sempatizanlar yeni dine yonelir. 13031304) lk hristiyan cemaatleri.m altmda. once kendisinden yedi cin ~lkardlgl Mecdelli Meryem'e gorundu.--- - · D'NLER VE M. ve Salome gelip ona surmek i~in baharlar satm aldllar. Din! ayinleri yonetmek ve kutsal metinleri okumakla gorevli papazlar. yani Hristiyarillgm temellerini ve lsa'run ogretisini tarutlCl yazlh bir ~er~eve olu~tu. Buna kar§lhk.. Bakire Mer· yem. marturus »tan gelir ve " taruk" demektil'. size dedigi gibi kendisini orada goreceksiniz. Bu §eylerden soma onlardan ikisine yuruyerek kira giderlerken. 1-14).armlh· taki Isa'run bayu ve tablooun merkezinde bulunmasl.:anruha gerilme.. Bir piskoposlar meclisi Hristiyanllk ogretisini yaymak ve korumakla gorevlendirilir. derler. Solda. Aralanndan biri lsa'run karuru ve etini payla§ma ayinini yonetir.6melmi~ olan Mecdelli Meryem glizel kokularla ovdugu Isa'run ayaklanru 6pmektedic. Roma de vleti yalruz duzeni korumak i~in mudahale eder. Korinthos. Z~ngin kentlerde. havari Yuhanna/run ve Zebede'nin ogullan· run anasmm destegiyle ayakta durmaktadlr. AIlahla turn hristiyanlar ve hristiyan alemi arasmda ili§kiyi surdurecek bir ruhban slrufl zamanla geli§ecektir. yy'm sonunda. Isa'YI taruml§ olan havariler ku§agl ortadan kalkml§tl. inan~ ilkeleri ve kutsal metinler bakimmdan temiz. Filistin Kayseriyesi. I. "Son Yemegi » hatlrlamak i~in. Ama. sosyal sorunlanru ~ozurnlemekle. Klsa bir zaman i~inde.i) XI. lskenderiye gibi dogu kentleri ~oktan havarilerin etkisi alMa girmi§ durumdaydL Boylece onemli yahudi topluluklanrun ya§adlgl kiYI kentlerinde ve limanlarda hristiyan cemaatlan olu§tu. gune~ dogdugu vakit. Havarilerden hareketle. onun §akirtlerine ve Petrus'a deyin : 0 sizden once Galile'ye gidiyor . i§kence gordukten soma ~armlha gerilerek oldurulen lsa'run kaderinin qidir. En geni~ ~aph zulumler Marcus Aurelius doneminde 177'de. Luka'nm «Resullerin l§leri " kitabmda tarumladlgl Kudus modeline uygun olarak geli§mi§tir.. Martir. ~unku onu klyam etmi~ gorenlere inanmadllar. lsa'run diri olup kendisine gorundugunu i§ittikleri zaman inanmadllar. ve ~ok ~a§tllar. Philippoi. "Sebt gunu ge~ince Mecdelli Meryem Yakubun anasl Meryem. A· Ha~m dihine c.----. sf. Hristiyanlar bu din kurbanlanna « martir . 0 kiyam etmi§tir. yy'da her §ey degi§ir : Imparatorlugu koruyan tannlan tammamak ve imparatoru tann kabul etmemek i~lenebilecek en buyuk su~tur (bk. 0 tarihte yalruz Roma'da bir toplulugun varhgl soz konusu olabilir. - . yy'da Kilise tarafmdan eklenmi~tir: «Babadan ohna Ruhulkudus'e inaruyorum". ~unku korkuyorlardL Haftarun ilk gununde sabah erken Isa kiyam ettigi zaman. halk tabakasmdan hamallar ve kolelerdir. Bu eklenti Dogu ve Batl kiliselerinin birbirinden aynhnasma sebep 01mu§tur (bk. ayru zamanda hristiyan cemaatinin ortak mallanru idare etmekle. FiLiooUE TARTISMASI Latince «ve oguldan» demek olan FiIioque keliriiesi Credo'ya (amenti. Antakya. Bu arada lsa'mn ogretileri bir araya toplanarak dart incil bi~iminde ya:Cl/a ge~irildi. Onun kaderi de. 0 da onlara dedi : U$a~maym. 0 da gitti ve lsa'yla beraber bulunmu§ olanlara haber v~rdi. Bunlar ortakllgma varacak kadar ileri bir karde§lik duygusu ve kendine ozgu ibadet ve dua yontemleri olan..- ILK CEMAATLER VE YAYILMA % ZULOMLERVE DiN KURBANIARI Hristiyanllam ugradlgl ilk zulumler Jlogrom 'benzeri eylemlerdir: «lnsanllgm yuz karaSI » diye nitelenen hristiyanlara kar§1 duyulan kinin ifadesidir. melekler tarafmdan tac. anun insanlann dlinyasma ait oldugunu.rOLOJ' I lsa'mn dirilmesi. Allaha olan baghhgllll ve sevgisini ispatlayan ki§idir. Efes.~----_. ruhban Slrufmdan bazl kimseler. Aralannda diyorlardl: "Kabrin kaplsmdan ta§1 bize kim yuvarlayacak?" Ve gozlerini kaldmnca ta§1 yuvarlanml~ gorduler. Bu sozcuk yunanca «martus. onlar yas tutmakta ve aglamakta idiler. klfSal kesimde halk daha yuzlerce yl1 hristiyanllg1 benimsemeyecek ve kendi ~ok eski animist dinini surdurecektir. 317). ~unku pek buyuktu. Mattirin ya§ayan bir azizlik simgesi ve sonsuz hayat umuduna en kestirme yoldan giden bir kul saYllmaslru anlamak pek de gu~ degildir. ba§piskopos olur (episkopos). Diocletianus zamarunda 303 ve 811' de yapllanlardlr. her kiliseyi. Ve haftarun ilk gununde sabah ~ok erken. Atina. dim cemaat ornekleridir. Soma sofrada otururlarken On Birler'e gorundu ve imanslzhklanndan ve yurek katillklanndan oturu onlan aYlpladl . Giallo (. i§te onu koyd uklan yer! Fakat gidin. SagIda. Boylece yeni dinin dogu§unun daha ilk a§amasmda ruham yetki. Bu sonuncu hareketin ba§anslzhgl 313'de Milano'da Constantinus tarafmdan ho§gorU fermammn yaYlnlanmasma sebep olur. Kabre girerek sag tarafta beyaz kaftan giymi§ bir genci oturuyor gorduler. ayru ustadm ogrencileri arasmda kallCl. sf. kabre geldiler. Dogu kiliseleri o gune kadar kullandlklan metne sadlk kahnaYI· tercih etmi§lerdir : « Babadan ve Oguldan ohna Ruhulkudus'e inaruyorum. kimseye bir ~ey soylemediler.. <.'ktlgml simgeler. hristiyan propagandasl zenginler arasmda da tutunur: mesela Kudus'te. romah askerler ." . XVI. Isa'Yl temsil eden piskoposun etrafmda toplayacak ve giderek kaliCl bir muessese niteligi kazanan kilise hristiyan birliginin gozle gorulen merkezi olacaktlr. ~imdiden gokyiizline .. derin ve ahenkli bir birlik kurmaga c. ekmegi bolu§me ayinini benimser." (Markos. Kudus. » .

papahglrun ilk on senesinde (1978-1988) 85 kardinal ataml~ ve 0 zamana kadar geleneksel olarak ~ogunlugu italyan alan avrupah kardinaller aleyhine dengeyi degi§tirmi~tir. ~iinkii kilise bir goniil birligidir (katholikos. I * atolik kilisesinin ba§l papadlr. Merkezi yonetim. Haiti veya Dominik Cumhuriyeti gibi bazi bolgelerde karma inan~h uygulamalar 6nemli yeT tutar. Hristiyanhk amentiisii (Credo). Italya'run en yetkili piskoposu (primatus). konsilinin son zamanlarda verdigi tarum §oyledir : «Kilise Y eni Ahit'teki Allamn milletidir (Lumen Gentium. Orta <. II Yukanda. Papahk makamma bagh daireler son defa. latin iilkelerinde ve lrlanda'da Kat~liklik hakirn· dir. kurucusunun kesin iradesiyle (<< bir olsunlar») ya§ar. 1957 oncesi: ramp sntuu cemaate donmii~. bu bilgileri dogrudan dogruya lsa'dan edinmi§ alan havarilerden alml§tu. hakimiyetini teblig eder. Gelenegi ve otoriteyi taruyan. baglmslz Vatikan devletinin de ba§ldu. Tek bir Allah ve Baba. aralannda bir mesafe. Bu miijdenin devamlru havarilerin halefleri saglaml§tlr. ama bir basamak a~aglda korodan i~ c. Hristiyanhk QzellikJe or- rada. rak atanml§ havari Petrus'un halefi alan Roma piskoposunun etrafmda toplanmalanyla belli olur. mahkeme1er ve kamu gorevlileri tarafllldan yiiriitiiliir. Bundan. Katolik kilisesi imanda birlikten ibaret degildir. ramp yiiziinii cemaate dorunii~. DUNYADA HRiSTiYANLIK Diinyada hristiyanlann saYlsl bugiin 1. Kilisenin yaptudlgl dim eylernler bu kutsalla§marun birer aracldlr.5 milyara ula§ml§t!r: bunlann % 59'u katolik. yunanca « evrensel» demektir). Memurlann i§ten ~Ikanlmalan eskiden imkanslzd" bugiin biitiin gorevler papa run oliimiiyle sana ermektedir . Otoritesini daha biiyiik bir bolgenin ba§lllda bulunan ba§piskopostan ahr.R 0 \ Asgr ad! Madeira ad. . tek bir vaftiz. VI. o Pitcairn Do proteston Do artadaks GUNEY AFRiKA fe 0 Mauritius La Reunion . Apostoliktir. % 29'u protestan ve % 11'i ortodokstur. Papa kilise hiyerar§isinde en yiiksek makamdn. Papanm bu baklmdan bir~ok slfatl vardn ve bu slfatlar Vatikan'm resmi kilavuzu Annuario Pontificio'da §oyle slralamr : Roma piskoposu. Kutsaldtr. -------Halkm bliylik ~ogunlugu katoliktir. reform ertesi: sunak diimdiiz bir masa. Papay' Kardinailer meclisi se~er. 9). Kilisenin biitiin i§leri. 75 ya§ ise ~ah§ma Slrun kabul edilmi§tir. lsa Mesih'in vekili (Vicarius). kiliseyi bir iman konusu olarak belirtir: «birdir. Roma'da. ~ogunlukla kardinaller tarafllldan yonetilir . Kuzn Avustralya ve Yeni Zelanda. Kuzey Amerika. se~ilebilme ~agl 80 ya§l a§maz. Piskopos dim bir bolgenin ba§mda bulunur. ardmda ~agda~ bir C:=anmhta Isall heykeli. Katoliktir. sf. Bat! kilisesi'nin en yiiksek piskoposu (pintefex). kendilerini kurtaran Allahm kutsalllgiru ya§amaya ~agnhdlr. belirli ko§ullarda iman ve ahlak konulannda dile getirdigi ogretilerde hi~ bir zaman yarulmaz. Papadan soma gelen ilk makam ve unvan kardinalliktir. Roma bolgesi ba§piskoposu ve metropoliti. Kuzeyde Protestanhk. Vatikan devletinin hiikiimdan. Hristiyanlar biiyuk ~o· gunluktadH (slraslyla % 84 ve % 91). T eblig kaynagl olarak sadece kitaplan almayan. zira ogrettigi ve yaydlgl tiim biIgiler kurtuIu§un miijdesini. XVI. Doguya dogru Ortodoksluk ballar. Uzun tarihi bir geli§im ge~iren Katoliklik. Kiiltiirleri ne olursa olsun tiim insanlara « kurtulu§» miijdesini verir. Latin Amerika. ~ '. Toplam nufus i~inde hristiyanlar ~ogunluktadlT: % 36 protestan. kilise hukuku denen bir dim hukuk ortaya ~lkar. aynca aylikll laik memur ve uzmanlardan da faydalamhr. Papamn kilisenin biitiin iiyeleri iizerinde. A. Giiney Afrika'da ve batt klyliannda. ~iinkii kilisenin biitiin iiyeleri. atama hakkt bir hiikl1mete veya yerel kilise adamllla devredilebilir. Allamn goklerde ve yerlerdeki hakirniyetini tarumaga davet edilen miirninler topluluguduro Vatikan II. Havari halefligi bu bakimdan hem ogretinin ba§langl~taki ashna uygunlugunun hem de yere1 kiliselerin ba§mdaki piskoposlann otoritesinin me§rulugunun temelidir. tek bir Allaha inanslnlar demi§tir. Derece maSI alan. Johannes Paulus. kutsarnm~ ek· mek havacla i ardmda. bir hiikl1met. lsa tarafmdan miiminlerin siirn «~obaru» ola-. Roma katolik kilisesinin ana ilkelerinden biri de Meryem Anayla azizlere edilen dualardn. kesin yargl yetkisi vardlr. B· Killsede ayin (eski ve yem tutum). ·BoIgeseI orgiitler. Sahra'nm giineyinde g6· riilur. paparun sorumlulugu alt!nda. kutSaIdlr. Kardinaller'in bir paparun yonetimi siiresince Roma'daki toplant!lanna konsistuar adl verilir.G G Kanarya adl "by e. tek bir iman.:agda saruldlgl gibi her piskopos bir havarinin haIefi degiIdir. SaYllan 120'yi. Papalik makamma bagh ~e§itli dairelere belirli konularda uzmanla§ml§ heyetler. ~iinkii kilise.il BurunG adala" ASYA Maka~ Hongkong . Yardlmcilan yarunda ve ayakta. @ l. Allalun goklerde ve yeryiiziindeki varhglru. Birdir. Piskoposlan da papa tayin eder . % 33 katolik olmak iizere % 87. ancak bolgesel bir durum sebebiyle temsil konusunda bir sorun ~lkt!glllda. 315'teki §ema). bir de. Kutsal metinler onlann eseridir. Paulus'un 15 agustos 1967 tarihli btlyrultusuyla yeniden diizenlenmi§tir (bk. miiminleri kardqlik baglanyla birle§tiren ozel bir kurum olarak tarihi varhgml 2000 Ylldan beri siirdiirmektedir. A~aglda. Bir kurum. Bu birlik. FiLipiNLER o Societe ado Ion o·Sey~eller iNDeN~ZY~" 0 ~Gkatolik Avrupa. iman a~lsmdan papanm ve piskoposlann ogretisine iiyelerin gosterdigi sadakat ve itaatla da belirlenen bir kurumdur.ocuk. kilisenin en yiiksek ogretmeni saYllan papa. ritleri ve torenleri insaru Allahm inayetine ula§tuan bir kurulu§ i~inde. katoliktir ve apostoliktir». AMERiKA( :"4. Kardinalleri dogrudan dogruya papa se~er. yy'dan beri ilk kez italyan olmadlgl halde se~ilen II. Katolik ogretisine gore.DI"!f!R VE MirOLOJi KATOLiK KiLisESi KiLiSENiN ANA iLKELERi sa tarafmdan kurulan kilise. havarilerin ba§lrun (Aziz Petrus) halefi. Batl patrigi.

Eskiden toplu halde..Ikarsm ve verilecek cezaYl giiciine gore yerine getirmege ~ah~sm. giinahIanru a~lk. vaftiz olarun alru kutsal yagla ovulur.. i<. din adamlarl ve laik ensliluler i<. tespit. ta ki mazeret olarak hi. Rahip sadece tarukllk etmekle yetinir. Katolikligin benimsedigi bu kutsamalar ilk kez tannbilimci Pierre Lombard tarafmdan XII. HRisriv ANLIKT A GUNAH <. Ozverinin (kurban olma) gostergesi olan ekI mek ve ~arabl ancak bir rahip kutsalla~tlraI B Papa. kitaplanrun dordiinciisiinde (Ozdeyi~/er Kitabt) sayilrru~tlr. milletlerin hristiyanlajtlrllmaSi . Vaftiz.pkasl 1I1Il) (Illllril) ve boyun gorlilen bagil yun atklslyla (.in. kotiiliiklerden slynhp ger.inde en onemlisidir. Her kutsama kendine ozgii bir sevgi yaratlr. Rahibinin kabul ettigi.in . ~arapli ekmek. ta~lyacak kadar olgun gen. kalolik egilimi ..in . Resmen tarumlanmalanysa 1208 tarihinde papa III.ocuklarda da kudas ayininin ger. bundan boyle hristiyan gibi ya~amak istedigini soyleyen kimsenin giinahIanru rahip Allah adlna a£feder.. Piskopos veya temsilcisince ger. ya da din ogretimi gormii~. son kutsama adl bundandu) bu torende. din egitimi gormii~. Trento konsilinde tarumlanan ogretiye gore.. em10kdairesi . Johannes Paulus (Karol Wojryla) [d. Allalu giicendirdigini samimiyetle itiraf eden.ek bir hristiyan gibi ya~ayacagma soz veren ergin bir insan iizerinde icra edilir. Piskoposlor i<.". ya~am boyu kiliseye girmesi yasaklansm ve oliimiinde hristiyan kabrine gomiilmesin. yy'dan iti· baren kurulmuj. burun delikleri.. ne de hiikme varma yetkisi olur. azizlerin ijleri. Isa'yla kiliseyi birbirine baglayan duyguyla bir tutar.. Aksi halde oteki rahibin ne affetme.. oniann kar~Ihkll nzalanru aldlktan soma birlikteliklerini kutsar.. Hastalann kutsanmaSI.f. Evliligin kutsanmasl. taruk bulunmayan bir yerde Yllda en az bir kere kendi rahibine giinah '. Giinah ~rrna.Ikarma. yy'dan beri gizli yapilan bu itiraf N. yiizyilda.agma gelmi~ kadm veya erkek iman sahibi her insan. ruhban s. Laterano konsili (1215) karan ile Katolik kilisesine bagli 'herkes i~in mecburl blindl: «Sir saklama . Katolikligin kabul ettigi yedi kutsamarun I i. aglz. . Piskopos.. bu i~i engelleyen me~ru bir mazeret dl~mda. zaman i. ekmekle ~arap «0 zaman hakikaten ve maddeten Isa'run bedeni ve karu. aposlolik oda . AmacI. .an kutsal hareketler ve dini torenier. kapici gibi gorevler kaldlnlml~tlr. biitiin hristiyan cemaatl oniinde yapllan bu toren. rahipligin kutsanmasl.ektigi bedeni acilar kar~lSlnda hastaYI gii~lendirmek amaClyla dualar okunur. Bir aile kurma karan veren kadinia erkek arasmdaki kopmayacak ili~kiyi.ocuklan iizerinde. vaftiz edileni kavu~tugu yeni imarunda desteklemektir. kimse cehaletini one siiremesin. Vaftizin toreninin tamarnIaYlClsIdlr. Allahm af& katolik rahibin agzmdan '.kulak. ilk giinahm izierini silerek. papaz ~Irakllgl ve diyakozluk gibi kii~iiklii biiyiiklii birtakun gorevler iistlenirler. bunun i~in once kendi rahibinden izin alsm.a yerine getirilen T ann .ekle~tirilen torende. istatistik doiresi.aresiz kalmdlgmda.er-siz oldugu karan ahnabilir. Pius 1910 tarihinde.Jt1l1ibir torrnde II. Papa X. 1973'ten beri oliim ha... hi.ildi.igi I den «Son Yemebte onerdigi kutsamadlr... maliye bakanllgl .. Tespit. vaftiz edilmi~ bir laik tarafmdan da icra edilebilir. evliligin kutsanmasl. N. Biitiin bunian uygulamazsa. Genellikle bir rahip tarafmdan ger. Bir zamaniar sadece olmek iizere olaniara uygulanan (son dua. goz.Ikar. GiinahIanru yabanci bir rahibe '. deki son Bir imparatorluk saraYl dilzeninde. apostolik imza. Dogu kiliseleri . Bu hiikiim kiliselerde alenen ve slk slk okunsun. Adalel ve Barl~ komisyonu. Rahiplik kutsamasl. dinsellapmma .ekle~mesine izin vermi~tir.in laikler i<. Kutsal Ruhun ve onun verdigi yedi yetenegin iizerinde oldugunu simgelemek iizere eller alna d~gdirilir. Bu da Isa tara&ndan bildirilmi~tir.lklamalannda yer alml~tlr.linde olmayan hastalara da uygulanabilmektedir..llacak bir davayla. Rahiplik gorevlerini yerine getirme yetkisini saglar. dinselloren disiplini . Demek ki. degilse Paskalya'da Kudas kutsamaslru yerine getirsin. el ve ayaklan kutsal yagla ovulur. hastalann kutsanmasl (veya son dual. I> I ~arapla ekmek payla~dmasl (kudas). EvIiligin kutsanmasl bir rahibin yonetmedigi tek torendir. VIII. sorurnluluk . Kutsama nedir ? Katolik kilisesi kutsamayl ~oyle tarumlar: dogaiistii sevgiye yol a.a aniatan ve pi~manhglIU belirten. Katolik kilisesi yedi kutsama kabul eder: vaftiz.in. ~a. A - I BA$BAKANUK ana organ: bOjbakan tarefmdan yonelilir c=J c::J Hristiyanlann .darya . 1978'de papa se.agnsl uyannca rahip adaylan. 1920J. katolik kilisesi bo~anmaYl kabul etmez.inde kulaktan kulaga gizli yapllan bir itirafa donii~mii~tiir. I I bilir.. Ya ana babasl tarafmdan hristiyan inancma uyacagl sozii verilen . acil durumlarda veya oliim arunda. Kan<. .:1 KARMA Katolik hristiyaniar bagl~lanma amaciyla giinahlanru gizli olarak papaza itiraf ederler. Innocentius'un ve 1274 Ylhnda bizans imparatoru Mikhail Palailogos'un a'.ekle~tirilen toren.Ikarmak durumunda kalan. 1967' c=J . Bununia beraber Roma'daki rota mahkemesinde a'. <. hristiyan olmayanlarln inanmayanlann .:ocugun hristiyan topluluguna alinma torenidir. Isa'run kurumla~tlrdlgl bu toren. KutsamaYI ger~ekle~tirenier e~lerdir. ruhu ve tannhgl vas&ru alirl>.. c=J c::J PapaW< makann. 1972 Yllmda yapilan degi~iklikten beri ~eytan kovalaylcl. bazl ~artlar altlnda evIiligin ge. dine gireni Allahm inayetine ula~tlnr. sorey mudurlugu . reforma kadar surekli geli~mi~tir.. birligi i<. Apastalik cezoevi . iman ogretisi . giinah '. fsa'run oliim giiniinonceki gece miiritleriyle birlikte yed.

IX. Urbanus (1623-1644). XIII. Urbanus (1590). piskoposlar topluluguyla surekli i~birligi halinde saglamaslru da gerektirir.evrelerin husumetine hedef oldu. II. u<. Batl Kilisesi birliginin bozuldugu 1378-1417 tarihleri arasmda Roma'da yerle~mi~ papaJar (VI. Johannes Paulus. me~ru olduklanru iddia eden u<.KTA $ I HALEFIYET bir sure yerlqen Petrus'tan bu yana. Benedictus (1740-1758). XI. ku~kusuz iistiin bir otoritenin hakkidlr.'. 316 . Konstans'da toplanan konsil (1414-1418) Kilisedeki bu bolunmeye son vermi~tir. X. 1870'de Vatikan l'de de tammlandlg1 gibi. papamn yamlmazhgl dogmasma dayarur.ilmez. Leo (1878-1903). XXIII. Kiliselerin I I L nes/in uzla~macl giri~im- yakmla~masl· i<. A1manya'da V. XXIII. Pius (1503). Johannes Paulus (1978). Ill. Roma piskoposunun iistunliigii. <.i1di. Vatikan yonetimini yeniden diizenledi. Innocencius (1676-1689). Alexander (1492-1503). hristiyan. ii<.XXIII. Ogretim genellikle biitiin piskoposluklara veya btitun hristiyanllk alemine ya da ozel kiliselere gonderilen papa mektupJanyJa ger<.tlgl sosyal ve ekonomik sorunlar konusunda oldugu kadar. <. Gregorius (1572-1585). XIV. Benedictus (1724-1730). Pius (1775-1799).ok farkll olmalanna ragmen. IX. Pius. f!1 sa'nm vekili olan ve Antakya'da i! kaldlktan soma Roma'ya gelip 18 temmuz 1870'de Pastor aeternus bildirisinde belirttigi gibi. Hristiyanllgl kmp ge<. Boyle durumlarda aldlgl kararlar kesindir. VI. Haclrianus (1522-1523).yetki ve gorevi kapsar : hristiyan toplumunu kutsamak. 1939'da papa se~ildi. Kilisenin tarumadlgl. Benedictus (1914-1922). bir klsml Roma'da ikamet eden kardinallerin olu~turdugu KardinalJer Meclisi papaya yardlmcl olur.agnmz insamyla ve sorunlanyla yakmdan ilgilenen.e Kilisenin gorii~unu ve tutumunu belirtmekten geri durmadllar.ekle~tirilir. bir devletin valileri gibi. Dogu kiliseleriyle ili~kileri geli~tirdi. dogum kontrolu ve gebeligin onlenmesi konulannda kilisenin gorii~unu beJirtmek gibi. Paulus (160. Clemens (1758-1769). Pius (1800-1823). XII. V._VI. yy'm sonlanndan gunumiize kadar Kilisenin ba§ma ge<.lkan siyasi du- PAPANIN OTORiTESi VE YETKiLERi etrus'un halefi saYllan papa. Johannes_ RonBulga- XN. 1958 XIII. Yiinetim yetkisi.okele~tirildi. nasyonal sosyalizme (1937) veya komunizme (1963) kar~l tavnru a<. 0 da agu hastayken 33 gun kaJabildi. IX. Eugenius (1431-1447). Clemens (1700-1721). ! YiRMINCI YUZYIL PAPALARI osyal kokenleri. Clemens (1730-1740). XV. XI. Ill. maSI geJdik<. Sixtus (1585-1590). Clemens (1523-1534).in <. II. 1962'de Vatikan II. VI. VIII. Roma piskoposu ve Roma katolik kiJisesinin yeryuzundeki fanl reisidir. I. Leo (1605). XI.lktl.-1621). Pius (1922-1939). XII. bu tiir bir i~leme nadiren rastlamr. IV. Johannes ve VI.in.da Piza'ya 01. bir<. V. Gregorius (1621-1623). Petrus nasll havarilerin ilki idiyse. paparun piskoposlann yerine hareket etmesi demek degildir. Bonifatius. Pius (1566-1572). XXIII. II. XIV. Ex cathedra konu~tugu zaman.i:rkiye'den soma Paris'te Vatikan temsilcisi. VI. V.ildi). Kilisenin birligini koruyabilmesi i<. ki~ilikleri bakimmdan da <.iren kara vebadan soma. XII. XVI. VII. Clemens (1769-1774). her piskoposunki gibi. metnin Iatince ilk iki sozciigii ile adlandmhr. Pius (1939-1958). yerel kiliselerin ba§lOa yollanml~ gorevliler degiJdirler. II. VIII. ikinci bir Ylkim olarak kabul edilmi~tir.(sessiz » kah~1c.ildi.erikIi <. lsa'run bizzat yetkili kildlgl Petrus'tan alml~tlr . Sixtus (1471-1484). VI. Johannes Paulus (1978' de se<. Paulus (1555-1559).ilir se<. ama bu. yeti~meleri ve kilisedeki eski gorevleri baktmlOdan oldugu gibi. 1409'Ja 1415 YIJIan arasmda Avrupil'da. evrensel Roma katolik kilisesi uzerindeki hakimiyetini ustlenir. papa da piskoposlar meclisinin ba~ldlr ve onunla SIki i~birligi halindedir. Kutsal Ruhun kendisine sagladlgl destek sayesinde elinde buJundurdugu yarulmazhga mtlru dayar.ilir. ristan ve Ti. fa~izme (1931). Ogretim yetkisi. Johannes) yerlqen papalan bulduJar. Paulus (1534-1549).in papa. XII. I B . Kiliseyi yonetme yetkisi. VlII. XII. XV. Julius (1550-1555). Pius (1829-1830). 1978'de se<. II. II. Se<. Sava~ sirasmcla bin.Marcelius (1555). hristiyan olsun olmasm diinya kamuoyunun ilgisini ~ekmeyi ve daima gundemde kalmaYI da ba~ardlJar. Gregoriu5 (1831-1846). Clemens (1670-1676). XIII. IV. Paulus zamanmdan beri pap alar. Vatikan I. Gene de.. XII. Xl. Bunlara. Guncel onemIi konulara deginen bu mektuplar. Milano ba~piskopo· su (1954).ekti. " Kiliserun ba§mda bulunma hakklru.lnnocentius (1484-1492). butun piskoposlann fikrini almaYl ihmal etmemi~ti. 120 piskopostan oJu~an Kardinailer Meclisi tarafmdan. 5os- yal konulu ve ban~ ic. V. Ozel ve belirli bir konuyu goru~mek iizere olaganiistii delegeler de yolJayabilir: Fransa'da kilise ile devletin aynlmaslru. amijJapa diye arulan ve usulune uygun se<. VIII. slk seyahat eden. [1876Vati- t\ (Eugenio Pacelli) 1958]. Alexander ve XXIII. kardinal (1958) oldu. totaliter rejimlerin dogu~uyla ortaya <. Bu <.lklamak. Clemens (1667-1669). Paulus i<. kar~IJannda rakip olarak Fransa'da Avignon'la (VII. laikJik ilkesinin benimsenmesini kinamak (1906). Ogreti ve disiplin aC. Bu hukGmet etme gorevinde. I i rumlar ve demokratik rejimlerin talepleri hususunda da. Papa kiJiselere ve devletlere temsilciler gonderir.:agda~ diinyarun duygulanna ceyap vererek havariJerin ogiitledigi insarun butiinliigiinu koruma gorevlerini yerine getirirken. Pius (1458-1464). piskoposlar topluluguna sayglda kusur etmeksizin. XIII. Piskoposlar. Johan- lerini daha da ilerletti. lX. Johannes (1958-1963). Pius (1903-1914) dinde <. ekiminde papa l) sec. Pius (1846-1878). VII. N. XIII.agda~bir din! lider olarak ilgi <.te ikiden bir fazla oyla se<. Pius 1950' de Bakire Meryem'in Uruc'u dogmaslru ilan etmek i<. yani « Genelge » yoluyJa uzaktan veya yakindan vahiyle ilgili bir ogretiyi tarumJarken. VIII. Innocenti us (1691-1700). IV. Pius (1922-1939). degi~tirilmez. ger~ek anlamda <. Yonetimi.ina~agldaki resim altl yazllanna baktruz)_ I. Innocenti us ve XII. Gregorius (1590-1591). Pius. Gregorius).ilmeyenleri de ekJemek gerekir.agda~hga ve laiklik anlaYl~ma kar~l <. Johannes Paulus'a kadar papahk tahtma 262 papa oturdu. X. dikta rejimlerine ~iddetle kar~l durdu (XII. Pius'un ba~bakaru. 1963'te papa se. XIII. Ill. VII. Leo (1823-1829).ok muI- teciyi Vatikan'da sakla dlgl halde. Alexander (1689-1691).KAToLiK KiLisESi I PAPALI. I A - XII. Konsilinin (Giovanni Battista Montini) [1897-1978J.aba harcadl. Venedik kardinali Raffia « (1953) oldu. ayn papa yard!. (Angelo Giuseppe calli) [1881-1963]. 1950'de As- somption (Bakire Meryem'in Uruc'u) dogmas!ru belirleyip ilan etti. kan temsi1cisi. XV. Benedictus (1914-1922) XI. Xl. ozel din yayma kurumIan olan tarikatlan yonetirler. Nicolaus (1447 -1455). Paulus (1963. Johannes Paulus (1978'de se. Leo (1513-1521). Calixtus (1455-1458). Benedietus) Italya'. Innocentius (1644-1655). 1976/dan soma muhafazakar <. Leo (1878-1903) katolik franslz1ardan cumhuriyeti desteklemelerini istedi. Sekiz paparun her biri. Pius (1559-1565). X. Paparun ogretim yetkisi. Pius (1903-1914).enlerin tutumlannda pek <. 1958 yI1lOda papahk makammda.. kiliseyi yonetmek. Pi- us/un ba~bakan yardlmC1S1. Urbanus. onu rehber olarak tamyan tiim kiliselerin birligini. 1lI. konsilini topladl. aym anda. Bu sonuncular ozellikle Buyuk Aynhk devrinde gelen papalardlr. kiIisesini guncelle~tiren papa sayddl.lsmdan kilise· run geleneksel tutumuna sad.okpapah rekabet. XIX. VII. Roma'daki kardinallerin bir bolumu.I 978). Julius (1503-1513). nazilerin vah~etine kar~l . X. 1929'da kardinal oldu.oksinod topladl.ilen bugunku papa) ise. Martinus (1417-1431).k kaldl. Clemens ve XIII. Alexander (1655-1667). liberal kapitalizmin ve ardlOdan marksizmleninizmin yol a<.ok onemli iki ge· nelge yaYlmladl. VII. lnnocentius (1591). X. din! kurumlann tamammm denetiminde ve canlandmlmasmda ona slrurslz bir iktidar saglar. 'hukuken. Innocentius (1721-1724). Paulus (1464-1471). ogretisini yaymak. Clemens (1592-1605).ok ortak nokta vardlr.ilen II. Ustiin durumu.

aneak bu kar§l duru§la a~lklanabilir. kendi oz kurum ve torenlerini korumak §art1yla Roma kilisesiyle birle§tiler: bunlara Birle§ik Kiliseler (veya ortodoks terimiyle Uniat) denir. Mesela. Yanetimi Antakya marum ba§piskoposunun eIindedir. Ke§i§Iik. 600000'i batlda olmak uzere 1 670 000 uyesi vardlr (1986). Bizans'la ozde§le§en ayn bir dunya olu§turdular. Dogu ve Batl kiliseleri arasmdaki iIi§kilerde oynadlklan rol buyuktur. ~arklIann ve torenlerin eklenmesiyle ve metinlerin ~iir haIinde ifadesiyle daha da beIirginlqen bu ayinler. Maruni kilisesi (geIenekseI merkezi Lubnan'dlr). dim kurallara uygun ya§ayan her mumine saglanan bir degi§ebilme olanagldlr. selamete eri§mek i~in inarulmasl gereken bir dl§ etken degil. yy'da PortekizIilerin araeIllglyla ger~ekle§mi§tir. Roma kilisesinin ve latin dilinin etkisi dl§mda. kiIiseIerin ileri surdugu dogmarun ve tlhstiyanllk gizIerinin ki§isel bir hayat teerubesiyle ya§anml§ ohnasl §artma baglarur. Bu toreyi. onu 451'de. Dogu hristiyanllglru bir kere daha boldu. Kurulu§u XVIII. denir. Bakire Theotokos. 0 tarihIerde Dogu ve Batl kiliselerini birbirinden aynan og'I retisel herhangi bir fark yoktu. isa'nm tek ki§iliginde iki doga oldugunu one suren Khalkedon konsili bildirisini kabul etmeyenler izledi. zaman ge~tik~e butun Dogu din ortamlna yayild!. tarih boyunea ugradlkIan ~qitli zulme kar§l bir slgmak roW oynaml§tIr. ayru zamanda herkesin ula§abileeegi bir deneyin sonueu~ur. Her ki§iyi kapsamma alan hristiyan ya§ammm kutsaIhk anlaYI§1 bundan gelir. Dogu hristiyan dunyasmda ke§i§ler toplu halde ya§arlar ve aziz Basileios'un koydugu kurallan uygularlar. lsa'run sagladlgl kurtulu§a sadeee kilise i~inde ve sadeee kilise araClhglyla uIa§llabiIir. Katolik olmayan Dogu kiIiseIeri. Rum kilise babalanna gore ke§i§. Pius'un 1854'te ilan ettigi Meryem'in Bakire Hamileligi dogmaSlrun reddi. Latin kiIisesinin Credo duasma kendi ba§ma {ilioql/e (ve oguldan) kavramlru (bk. Floransa konsilinde (1439-1442) bazl Dogu kiIiseleri. 1986'da 550 OOO'iABD ve Kanada'da 01mak uzere BatIda 1 milyon kadar mumini yard!. hristiyanllk ruhunu korumu§. s. rekabet havasmdan ~Ikararak bir diyalog haline getirmege ~ah§maktadlr. yy'da monofizizme kar§l yurutulen sava§m ba§hea odagl olan. Ukrayna kiIisesi. Bu kiliseler V.beIirten teme! TesIis dogmasl (inanel). ya~anmt~ bir deney. Boyleee bizans ayin usulu asya ve pontus ayinlerinin yerini ahrken. Isa'run hem tann. Dogu Roma imparatorlugu i~inde geli§mi§ kiliselerdir. yalruz ba§ma (munzevi) ya§amaYI surdurenlere gunumuzde bile rastlanmaktadn. Hristiyan inanema gore. Bu bolunme. Aynaroz dagmda ilk defa ortaya ~lkan bu yontem. hem . Bolunmeye sebep olan Ruhulkudus ayini tartl§masl. IX. 1943'te Rus kilisesine zorunlu iltihakIndan anee 4 340 000 uyesi vard!. Kudus) ve kIpti (tskenderiye) ayin usulleri turn dogu ve mlSlr ayinlerinin yerini aid!. ve IX. Demek ki her mumin. Dogma. u katolik kiliselerinin 1986'da yakla§lk 14 milyon uyesi yard!. sevgi baglyla birle~mi§ turn muminIerin i~indedir ve hristiyan cemaatlerinin ba§l olan piskoposlar gibi. Malabar Suryani kilisesi (Guney Hindistan). ruham hayatm dorugunu oIu§turmu§tur. netim olarak YOYuna- nistan'a. Roma'yla birle§en kiliseleri. dogrudan dogruya kendisi sorurnludur. kiliseye bakI§ a~lsldIr : surekli ve yaruhnaz bir al~utu ve monolitik bir yaplsl olmadlgmdan. insaru zaman dl§ma iten etkileri giderek anla~t1dl. Allahm ona malum bldlgl dogruyu kabul edip etmemekte hurdur ve Kilisesine kar§l gosterdigi istemli ve akllh itaatten ve din karde§lerine olan sevgiden. {ilioql/e kavgasl . kilise kavraml. teminatl ve tek al~utu Kutsal Ruh olan inan~ o(takhgmda ya§ar. Bu kiIiselerde ogreti ve ruhameiIik kavramlan. Maron manastlnndan ahr. ikonalara gasterilen sayglyla bidikte. Tann konusunda bir ilahiyat bilgisi birikimi oImakIa kalmaz. gelenegin « lsa duaSI » diye adlandlrdlgl surekli dua etme yontemini de geli§tireeekti. daha Ha~h Seferleri daneminde Roma'ya bagl~nml§tIr. Aynaroz dagt dua ve Allaha yakla~ma fik· rinin en buyiik mer· kezi oidu i ne var kif hatall bir dG~Gnceyle erdem saYllan bu zi- hinsel ve kiiltiirel inzivarun. lsa peygamberin nasll daima hatlrda tutulaeaglrun ogrenildigi okuldur.DOGU VI ORTODOKS KiLisELERi I TARiHI VERILER ogu kiliseleri. agretiyi nefsinde toplaml§ din adamlanrun agzmda dile gelir. Arap~a da kullarulmaga ba~lanml§tlr. ortodoks kiliseIeri bir I kudas bidigi i~inde degildi. OrtodoksIuk'ta din adarnlanyla halk arasmdaki bidigi simgeler. .Dogu kiIiselerinin. dini aC. Bu dogruluk ruhu. 0 zamandan beri. baghdlr. 1950'deki Assomption (Bakire Meryem'in Urue'u) dogmasmm keza reddedihnesi. insan olarak tarumlanmasiru kabul etmeyen monofizit kiliselerle. kiIisenin evrenselligi ve hurriyet sorunlanrun milliyet~iIik kar§lsmdaki durumunu. Dag • Dogu • Kutsal ke~i~lerinden kalan tUrn mirasl topladl. 1986'da 3875000 uyesi yard!. SeIamete eri§mede deneyseI bir ger~ek~ilikten soz edilebiIir. lahiyat tarihleri. Dini toren ve ayinlerin onemi. ROMA'YLA KiLiSELER BiRLE$EN A • Aynaroz dag. 313) eklemesi. Halen 20 manastlrclan olu§an bir konfederasyondur. ~ile ~ekmek i~in. Ortodoksluk. Dunyadan uzak. Paparun otoritesini gu~lendirmek ve eskI geleneklere bagh kiIiseleri latinle§tirmek amael guden ara~lar gibi garmu§lerdir. her zaman. fazIaea net olarak belirlenmi§ ogreti formullerine kar§l her zaman diren~ gosterdigini yazar. Adlru N. Suriye'deki St. yy'da bolunmege ba§lad!. " I II I I I Dogu ve Ortodoks kiliselerinde manastldar. Dogma. «gagun yeryuzunde teeellisi» olarak herkes kendi bunyesinde ya§ar. Bu arada Roma kiIisesiI nin obur kiIiseIere a~lhna giri§imleri. tannla§marun gizeminden amek ahnarak yapllan bu surekli duayla. <. Ama gunumuzde surduriilen diyalog.:ogu zaman halkIn kendi diIiyle iera edildigi i~in daha etkiIi olan ayiriler. yani dua etmek ve Allaha yakmla§mak i~in gerekli i~ huzura kavu§ma bakunmdan daha eIveri§Ii oldugu karusl yaygmdn. lnzivadaki bu i~e kapanma. suriye (Antakya. birligi ve kiIisenin evrenselligini. yani « Allahm anaSI » bakire kavraml Dogu kokenli o!dugu halde. Ortodokslugun temel farkIanndan biri de. bu kiIiseIere monofizit kiliseler adl verilir.. Dogu ve Batl kiIiseIeri. Gunumuzde. daha yakm zamanlarda. ~e§itli kiliseIerin goru§leri arasmda derin bir inan~ bidigi ve ozde§lik bulundugunu gostermektedir. Bazl ayin usulleri yava§ yava§ ortadan kalktl ve patrikhanenin bulundugu kentin ayin usulu yayglrila§t1. Ayin diIi Suryarlieeyse de.ldan Istanbul (Fener) Rum patrigine . VI. Ineilin emirlerini harfiyen yerine getiren bir hristiyandlr. bu anlaYI§ta dini toren ve ayin buyuk rol oynar. Maruni kiIisesi bizans ayin usullerini red konusunda kararh tutum gostermi§. Bununla birIikte. ha~h seferleri slrasmda latin kilisesinin yerle§tirdigi paralel ve rakip hiyerar§i yuzunden busbuttin arttl. Nesturl kiIisesi 431'de (Efes konsiIi) otekilerden aynIdl. yy'lar arasmda olu§an bu ayinler. Dogu ile Batmm kopu§una sebep oldu (1054). Laik olan rahiplerinin bir~ogu evlidir. Bu yuzden. Roma'yla birle§mesi XVIII. Ozgiin kilise kavramt. ISSIZbir yerde yalruz ba§ma ya§amarun (hesykhia).. ~e§itlilikten bir omeklige dogru geli§ti. {ilioql/e ogretisini I reddeden ve Khalkedon konsiline sadlk kaIan ortodoks kiIiseleri. yy'dadlr. Allahm ki§isel niteIigini ve mutlak dl§salhglru -a§kmhk. 451'de.

Ba§mdaki katolikos Tiflis'te oturur. Antakya patrikhanesi (I. VI. T erkos". MlSlr. hatta (Makarios zamarunda) cumhurba§karu bile 01mu§tur. Ba§mda 1833'den beri Atina ba§piskoposu bulunur. Bulgaristan ozerk kilisesi (1945'te kuruldu). bunlar vaktiyle Roma patrikligiyle bidikte be§ti. digerleriyse bulunduklan iilkelerin dilini kullarurlar. 14 milyon iiyesi yard!. Komiinist hiikGmet~e yaklndan izlenen bu kilise. Ortodoks Kilisesi de. Bu tarihte ba§layan komiinist yonetimin baskllanna ragmen bugiin bile 50 rnilyona yakm bir cemaati vardu. Kutsal alanlann korunmaSlru iistlenen en eski patrikhanedir.. Karlof~a ortodoks kiliselerini bir araya getirerek 1920'de Pec (Yugoslavya) patrikhanesini olu§turdu.:in(20 000). Moskova kilisesinde bir evlenme toreni. Catherine manasan ke§i§leri tarafmdan se~ilmi§ bir ba§piskoposun yonettigi en kii~iik ortodoks kilisesidir.in simgesidir. iistunde siyah cLippe. ba. Dart eski patriklik. 0 Hint Siiryani ortodoks kilisesi. Yeni dogmu§ ~ocuklar vaftiz edilince hemen ardmdan "tespit" toreni yaplhr. yy'da kuruldu). C. Bugiin 7. Iskenderiye patrikhanesi (I. Adalar. yansl Kuzey Amerika'da 01mak i. Bu dort patrikhane dl§mda yakla§lk 15 ozerk ba§piskoposluga bagh 100 milyondan fazla ortodoks vardlr. Bizans kilisesinin devaml olacagml savunan ve ii~iincii Roma olma niyeti besleyen Rus kilisesinin 1917'den once 100 milyondan fazla iiyesi yard!.5 milyon iiyesi vardlr. Finlandiya (70 000). <. bu ozerk kiliseler ba§lanndaki metropolit1eri. Yakla§lk 2 milyon iiyesi vardlr (Tiirkiye. Kuzey Yunanistan. St. Devletten 1947'de aynldl. Slrbistan azerk kilisesi (kurulu§ 1879). Yakla§lk 450 000 iiyesi vardlr. 2. aynca ozerk kiliseler de vardl . Filistin'de 50 OOO'den az iiyesi vardu. Bosna.yer verilir ve aynca bunlara biiyiik bir kutsal deger de atfedilir. Fener Rum Ortodoks patrikhanesi (merkezi : Istanbul). usrii ikonalarla kaph ikonostazlll orta kaPiS! oniinde. yu:zii kiliseyi dolduran cemaate dontik olarak durmaktadlr. ama kqi§lerde bekarhk §arttH. Suriye ve ~iibnan'da yakla§lk 450000 iiye. a~agldaki listel iman bildirisini Khalkedon konsiIi oncesi bir yontemle a~lklarlar (bk . Dogu Siiryani veya Nesturi kilisesi. Ortodoks rahibi. Baa Avrupa'ya ve Amerika'ya go~ edenlerin kiliseleri ve Aynaroz daM. rtodoks kiliselerinin ~ogunda bizans ayin usulii uygularur. yy'da Kudiis patrigi tarafmdan kurulmu§ ve kutsalla§tmlml§ar). Yunan adalan. Bu saYlya Kanada ve Giiney Amerika'daki olduk~a kalabahk gruplan da eklemek gerekir. 0 Baa Siiryani veya Yakubi kilisesi (rahip Yakup Baradai tarafmd?n 578 yilma dogru kuruldu). yy'dan kalma Etyopya (Habe§) kilisesi.:1 bede· ni zevke kar§l kazandlk· Ian zaferin ve cennette oman bekleyen odtili. sf.. Her iki toren yonteminde ekmek §araba batmhr. Bu kiliseler (bk. Yiiz kadar iiyesi vardlr. 1953'te pat-· riklige donii§tiiriildii. Katoliklik gibi 7 kutsamaYl kabul eder.mda siyah takkesi ve elinde tespihiyle. KHALKEDON KONSiLi] ONCESi KiLisELER Katolik kilisesinden. bugiin 25 milyona yakln iiyesi vardlr. Sina dagl kilisesi. yani patrikle piskopos arasmda bir yer i§gal eden ba§piskoposlan kendileri se~erler. Ba§· lanna rahip tarafmdan yerle~tirilen bu taC. Kudiis patrikhanesi. 0 Ermeni kilisesi. Rus kilisesinden 1918'de aynld!. Bunlar dl§mda. Ba§mdaki ba§piskopos ~ogu zaman sivil vali. K1ptiler bundan aynlml§ar. BaZl ozerk kiliseler de. Japonya (36 000). Girit. Biikre§ patrikhanesi (T ransilvanya ve Romanya ozerk kiliselerinin birle~mesiyle 1925'te kuruldu). (VI. Bozcaada ve Gok~eada).DOGU VE ORTODOKS KiLisELERi Moskova patrikhanesi (kurulu§ 1589). oVI. 1987'de Tiirkiye'de Fener Rum Ortodoks patrikhanesine bagh 4 metropolitlik (Kadlkoy. ortodoks kiliseIerinde mihrabl mabetten ayuan. yy'dan beri pisko"oslar bunlann arasmdan se~ilir. 11 rum manastm faaliyette bulunuyordu ve patrikhaneye bagh 30 00 ki§ilik bir ortodoks cemaatl yard!. Ayinin temel ogesi ya aziz Khrysostomos'a veya aziz Basileios'a atfedilen bir torenle yerine getirilen Kudas (ekmekle §arabm payla§llmasl) ayinidir. Sudan.5 milyon kadar iiyesi vardu. Kiliselerde heykel yasaktlr. Melkit kilisesinin. Zaire ve Gana kiliselerini de saymak gerekir. Ortodoks camiasmda ev· lenme gosteri~li torenler· Ie icra edilir. Kore (Kuzey Amerika ba§piskoposluguna bagh) ve Iskenderiye patrigine bagh Uganda. . Roma'ya bagh Birle§ik kiliselerden ve Ortodoks kiliselerinden farkll olan Khalkedon konsili oncesi kiliselerin. 317). Piskopos. K1bns kilisesi (kurulu§ 431). Bakire Meryem ve Azizlerin kutsal resirnleri. yy).slr kilisesi. Fener patrikhanesini manevi otorite olarak tarur. Her zaman devlete bagh kalml§tlr. Bulgaristan'daki Rila ma· nastmrun rahiplerinden biri. Diger ortodoks kiliseleri. rtodoks bidiginin dort eski patrikligi vardlr. A • Melkit piskoposu. \=ok eski· den kalma bir adete gore e§lere tac. Ayinlerde ~algl ~almak yasakm. ABD'ye go~enler orada 3 milyondan fazla bir ortodoks aZlnllgl olu§turdular. Kiiltiir bakanllglrun kontrolu alandayd!. Ortodoks ayinleri daima ilahiler e§liginde icra edilir. 61 rum ordotoks kilisesi. 0 K1pti veya M. ama ilahiler biiyiik bir rol oynar. halen 6 milyon iiyesi vardlr. yy). Din adamhgl evlenmi§ olanlara da tevcih edilebilir.izere978 000 uyesi vardu. fakat ikonalara -Allah. Giircistan kilisesi 01. Yunanistan ozerk kilisesi. Kenya. Bunlar ya Fener patrikhanesine bagh bir ba§piskoposun veya 1970'de Moskova patrikhanesinden aynlan ve Kuzey Amerika ba§piskoposu tarafmdan yonetilen bir ozerk ortodoks kilisesinin iiyesidir. ~ogunlugu Dogu ve Orta Avrupa'da ya§ar. Karadag. En eski kiliseler Bizans YunancaSl veya Slavonca denen ayin dilini. Etyopya ve diger Afrika iilkelerinde 100 000 kadar iiye. B.:giydirilir.

Papahk bir « gUnah bagl§ senedi " uygulamasl ba§latml§n.. daha soma Erfurt Universitesinde sUrdUrdU. den soma (1534) Paris'ten ka~mak zorunda kaldl. Ayru yll eski bir rahibe olan Katharina van Bora'yla evlendi ve ondan be§ ~ocugu oldu. SaYIsiz vaaz vermesine. Nicolas Cop'un 1533'te yapacagl reform konu§maslrun kaleme almmasma yardlm etti. kabul ettirdi . Cenevre'yi bir Universite merkezi haline getirmek amaclyla Protestan Akademisini yeniden dUzenlemesine ragmen Calvin. Incil'deki mesajm kaynagma donU§U belirten ve daha az polemik kokan. « GUnah bagl§ senedi"nin yaranru reddetti. Eisenleben'de 1483'te dogdu. (Ressam/ bilinmeyen Calvin portresi. bu tUzUk. yenileme isteginin ifadesidir . fikirlerinin ruzla yaYlldlgrm gordU. 1538'de Cenevre'yi terk ettnek zorunda kaldl. ve hem de kesinlikle bolUnmeyi ongormeyen evanjelik (franslzca « evangelique.Van Beuningen muzesi. 1546' da Eisleben'de oldU. 1505'te felsefede yUksek lisans ogretimini tamamlad!. daha ~ok siyasi kokenli de olsa. dUrUstlUk tutkunu Luther. slkinnlanna bir ~are degilse de bir a~lklama bulduguna inand!. Ockham'h William. Wycliffe ve Jan Hus'un ardmdan giderek. Bir su~luluk duygusu altmda kalan. Atqli bir vaiz ve hukuk~u olarak. Ogrenimini Eisenbach'ta Magdeburg katedrali okulunda. REFORMCU MU __ ~ ? donU§ler "le doludur. ama Augsburg inanc/'ru yazmak. ldelette de Bure ile evlendi.:ag'm adaml olan.. Fransa'dan da aynld!. ean Calvin 1509'da Noyon'da (Frans a) dogdu. Basel' e yerle§ir yerle§mez Bucer tarafmdan Strasbourg'a davet edildi ve ileride kurulacak protestan topluluklanna ornek olacak ilk toplulugu kurdu.itarikanna girdikten soma 1507'de papaz oldu. Gen~ imparator V. Protestanligm bu ele§tiri evresini a§arak. bolUnme fikrini pek i~ermedigi i~in Ihmhlarca tercih edilmektedir. Selamet ve necatlru « sann alma" run gittik~e zorla§ngrm goren mUmin. Reform bir hareket olmaktan ~lkip kurumla§ml§tlr denilebilir. GUnah i§leyen ki§i. • • • I rotestan terirni tesadUfen ortaya ~Ikml§ bir terimdir. bir iyilik yaptlgl ve giderek dUpedUz bir miktar para verdigi takdirde. soma Wittenberg' e gonderildi. Onemli alan. mUmin i~in tek otoritenin kilise degil lncil oldugunu ve herkesin Kutsal Kitabl kendi dilinde okuma hakki bulundugunu savundular. Buchlein von der babylonisclzen Ge(angenschaft der Kirche (Kilisenin Babil Esareti) . Luther kendi kilisesinin kurulu§u ba§laymca Buyuk ve Ku. (protesto edenler) aforozla tehdit edildiler. Wartburg §atosunda mUnzevi bir ya§am sUrdUgU suada Rahiplik Yeminleri EI Kitab/'ru yazml§. « Romahlara Mektup "u yorumlarken (1515-1516) imanla annma kavramHu ke§federek bunu daha soma protestanllgm temeli yapn. iman ve gUnahlardan aklanma konusu Uzerinde durduo Her an olUm kayglsl duyulan bir dUnyada. Erasmusa kar§l De Servo Arbitrio (Kole Irade UstUne) adh eseri kaleme aId!. artin Luther. Latincesini geli§tirdi.) terimini ona tercih edenler de vardH. SaylCa aZlnllkta kalan bu « protestants" lar. YUksek Okulda dersler verdi. papazlann odaliklan da yard!. degi§me. Ondan somadlr ki. evrensel din adamhgl tezini ortaya attnak zorunda kald!. Renee de France'm saraymda bir sUre kaldlktan sonra. Bu unlu soIa scriptura (<< Sadece Yazl1ar. rezalet ayyuka ~lkn.REFORM KILISELERI I TARiHI SEBEPLER eformun sebepleri ~ok ve karma§lknr.) savlru matbaanm icadl ve hUmanistlerce kutsal metinler Uzerinde yapllan incelemeler baglammda goz onUne almak gerekir. Boisec. Kuzeni Olivetan'm Kutsal Kitabl'ru Franslzcaya ~evirmeye ~ah§tl. hem Yeni C. Ku§ku! suz piskoposlar IUksU severlerdi. siyaset ve din alanlanndaki kar§ltlanyla (Castellion. 1564'te olUmUne kadar. savlanru geri almadlgl takdirde aforoz edilecegini bildirdi. (Almanya'da Evangeliclze Kirclze. iki yUzyl1 boyunca Cenevre'nin adalet ve ahlak yasasl olacaktlr. bireyciligin ve laik zihniyetin yayglnla§lp ilerledigini goz onUne aIdlIar . Von der Freieheit eines Christenmensclzen (Hristiyarun OzgUrlUgUOstUne). Leipzig tartl§masl slrasmda Johann Eck'in kar§lsma ~Ikanlmca (1519). Vatable'den lbramce ogrendi.:ag'm. Evrensel kilise anlaYI§ma bagh din adamlan. ve 31 ekim 1517'de Wittenberg §atosu kilisesinin kaplsma astlgl 95 Tez adh bildiriyi kaleme aid!. Ama bunlar yeni degildi ve kilisede daha once de reform giri§irnleri olmu§tu. Exsurge Domine adh bir mektupla Luther'in ~ogu tezini mahkum ettikten soma. Paris'te Montaigu kolejinde skolastik bir egitim gordU.uk Din Kitab/'m yazdi. Ya~1t Cranach tara(mdan yaptlm/~ Luther ponresi. Papahk 1520'de. (Yukarrda. Basel'e gidince. Hareketin tarihi a gUnden beri « Reforma P 'II L- PROTESTAN Mi. Aziz Augustinus Ke§i§ler. reforma zarar verecek alan kararlan protesto ettiler. 1532'nin sonlanna dogru kendini protestan olarak taruttnaga ba§lad!. 1559'a kadar zaman zaman zenginle§tirecegi institution de la religion clzritienne (Hristiyan Dininin Kurulu§u) adh eserinin ilk baskislru 1536'da yaYlmladl. ~ok baglaYlCl diye nitelendirilen Yerei Kilise Yonetimi Uzerine Makaleler ve bir Confession de (oi (lnanca) yaYlmlaymca. Hukuk ogrenimini dU§UndUgU suada derin bir bunahma girdi ve kurtuldugu takdirde papaz olmaya yemin etti.. Kitabl Mukaddesi almancaya ~evirmege (1521) ba§laml§nr. Mainz ba§piskoposu kendi se~im masraflanru kar§l1amak Uzere. Luther bu gerilim ve tehdit doneminde en onemli eserlerini kaleme aId I : An den christlichen Adel Deutscher Nation (Alman Milleti'nin Hristiyan Soylulanna C. Ferrara'da. 1510 sonuyla 1511 ba§lan arasmda Roma'da gorevliydi. Basel' e yerle§ti. Evangelisch Kilisesi gibi). Floransa). Kutsal Yemege ili~kin kii. bir din dersi kitabl yazrnasma.:agn). takindlgl tavlr sonucu. Mart 1522'de Wittenberg'e donU§Unde. Amboise'da daglttIgl ileri derecede Katoliklik aleyhtan bildiriler. Uf(izi muzesi. 1541'de yeniden Cenevre'ye davet edildikten soma. Ogrenimine once Bourges'da. soma gene Paris'te devam etti. 1515'te. Katolik kilisesi i~indeki suiistimaller gibi sebepler yeterli degildir. « Protestan " terirni her ne kadar Roma'ya duyuIan tepkinin bir ifadesiyse de. tarunml§ luterci Wolmar'dan Yunanca. Protestanllk sonu'nda ozellikle. lIk eser olarak 1532'de. Seneca'run [)e Clementia adh kitabl UstUne bir a<.:agrr'YI yazarak sava§l mahkum etti (1525). Ordonnances icclisiatiques'i (Kilise Buyruklan) biraz gU~IUkle de olsa. T rolliet ve ozellikle 1553'te yakilarak idarn edilecek alan ve kendisini hristiyan ogretisini soysuzla§tlrmakla su~layan Michel Servet'yle) durmadan rnUcadele ettnek zorunda kald!. Yazdl1<1anru geri almasl teklifini reddetti. Sadolet'ye mektup. . Karl'm (Sarlken) 1521'de topladlgl diet Luther'i mahkum etti (Worms fermam). orada 1512'de ilahiyat doktoru oldu. Cenevre'ye ge~erek. « Protestanllk " teriminin belirmesiyIe.1klama yaYlmlad!. Katolik bir hUmanist olmasl beklenirken. cezaSI erteleniyordu. Bu adlandlrma dini degil. orada reformu saglamla§tlrmak i~in Farel'in yaptlgl ~ah§malara yardlmC! oldu. Speyer'de (1529) toplanan ikinci diette delegeler. saYIslz mektuplar yazdi. Orleans'a gitti ve ilahiyatl bHakip hukuk ogrenimine ba§lad!. Rotterdam). inan~ annmasmda. reformu benimsemi§ kilisenin ba§mda daha sakin bir hayat sUrdU. Kendisinden de ileri giden bazl mUritleri KoylU sava§lru ba§lannca (ba§lannda Thomas MUntzer vardl) Barr~a C.r ki. Nihayet « Reformcu" kelimesi bir dUzelme. hem Orta C. gene de Roma katolik kilisesinin bazl kurum ve geleneklerine ve yozla§maya kar§1 bir protestonun ifadesidir. Boymans. Jean Calvin 1528'de Paris'ten aynldl. bir dominiken papazlrun « gUnah bagl§ " vaaZl vermesi iznini papadan kopardlgl zamand.uk ders kitab/ adh eserlerini yaYlmladl. a gUnUn dim ihtiya~lanna ceyap vermi§ olmasldlr. bir i~ anla§mazhk havasl i~indeki Melanchton'a dU§tU (1530).

Dante'nin llahi Kamedyacagl bir "hayat bah~esi» olarak tarumlar. Orta <. Azrail (oliim melegi) ve Israfil (ba~ melek). Lutercilerle reformcular. Bah~enin ortasmda bilgi agacl dikilidir: Alruhlann kendilerini teselli eden. iradesini gen. REFORM KiLisELERi su. kimi zaman bedenine de hiikmederek. Cennet. ke. Once Musevlligin. dogaiistii yaratlklar olarak meleklere olan inan~ yaygmdlr. gene de anlaYl~lannda bazl farklar vardu.ekle~tirmek. gozden dii~- MELEKLER VE KOTU ciNLER Melekler. Bu melek «koruyucu melek »tir ve oldiikten soma insarun ruhunu cennete gotiirecektir . cehennemin goriinum ve tarumlamalanru verir. ya'smda araf cehennemin tersi. 8) bu kavramm bir iiriiniidiir rye Yahve araf cennetle cehennemden farkll bir yerAllah doguya dogru Aden'de bir bah. Oldiiriicii ve cinlerin en kotiisii olan krskan~hk cini olarak Asmode kisvesi altmda T obiya'run kitabmda rastlarur.r. Adl. ve giizel kadmlar. i~ine ilk insaru yerle~tirdigi bah~e (Tekvin. Kudus'iin giineyinde. Cennet bah~e anlamma gelen bir Buraya atllan ruhlar ~iddetli riizgarlann etkikelimedir.ilmi§ten olu~an halka. Cehennem. Ylg.tplak vucutlanmn yrlanlarla sanh oldu- arasmda yaptlml~ Yargt'dall ayrl11t1. Bunlar asi. ~eytan ve kotii cinler insaru kandlrmak i~in bazen goriiniir hale gelir. islam aleminde de oldugu gibi.e dikdir: ruhlann burada ge~irdikleri her gun YlIti.oplerin yakIldlgl siirekli ate~ Ta{din bulundugu vadinin adldn. umutsuzlugun hakim oldugu karanllklar hapishanesidir. Obiir dunyadaki bu « anndmcl . Kutsal Kitabm baZl metinlerine dayanarak. ayru zamanda kotii ahlakm yaratlC1Sl sayar. yedi katll. En somut ger~ek. bir tur cezadu diye tai rumlanabilir.ag ressamlannm cehennemi.ocuklan attlklan ve . kotii cinler onun kullandlr.e~itli yonleriyle gormek ve mutlulugu kaybettigini duymak da en biiyiik aCldlr. kanatlan lah bu agaCl yeni Kudiiste Son Yargl gununmutluluk renkleriyle boyanml~ meleklerin de yeniden dikecek ve oraSl ilk bah~enin huzurunda. . ihtiraslann. ~eytan figiirii Eyub'un kitabmda ortaya ~1kar: Allahm rakibidir ve Yahve kar~lsmda insaru mii~. gokte ~ok saYlda bulunur. yy'da biraz daha belirginle~meye ba~lar: II. Biiyiik melekler Allah'a en yakm olan meleklerdir ve saYllan dorttiir : Cebrail (vahiy veya haber melegi). Kalvenciler elemanlarda bir degi~im olmadlgl. sahici nuru gorememek ger~egidir. lanete ugraml~lann yandlgl/ bzel bir saplkhgm cezaSlnI Cj-e- gu bit ate. Katoliklik ogretisinde oldugu kadar onemli bir yer tutmadlgl gorulmektedir. sadece [sa'run bizzat bildirdigi iki kutsamaya inarurlar : vaftiz ve Son Yemek. Miiminlerin evrensel kutsal gorevleri 01dug una gore. Kenanlliann tannlan Molok'a kurban ettikleri . Bir melek ve bir sec. mertebe Slraslyla dokuz slrufa aynhrlar: serafim. fazilet melekleri. siirekli yaratma i~inde yardlmcl olmak iizere. AYiN VE KUTSAMALAR abul ettigi u~ buyiik ilkesi (yalruz Allah. Yahve'nin doguda geli~tirdigi ve siyle saga sola savrulur. yy'dan ba~layarak geli~mi~tir. histerik ~lrplnmalara ve ba~ka ruh hastahklanna da sebep olur. sag tarafmda alevlerin ~lktlgl. kinin. her zaman hazlr ve nazlr bulunduklan diinyada. Yahudi-hristiyan gelenekleri. ucubeler haline donii~ebilmesidir. Protestanlar. renkli Angelico'nun bu tablosundan buyuk bir mutluluk ve huzur &~klrmaktadtr. Araf. insandan once yaratllml~ ilahi varhklardu . Isa'run me- selleri onu. ~ayacaktlr. Allahm maiyetini olu~turur ve siirekli olarak ibadet ederler. Allahm saltanatma kar~l olan bir saltanatm hakimi durumuna sokar.inde onu giinaha sokmak i~in ya~amakla kalmaz. katoliklerin Son Yemek kutsamasmdaki madde ustiinliigii ogretisini red konusunda ayru fikirdeyselerde. huzur. diizenin korunmaSlill saglarlar . klskan~hgm ate~idir. Hristiyan inancmda araf. evlilik ve cenaze. ilahilerin anhgl gibi. Kotii cinlerin ilk ki~ilendirilmesine. taplnmarun. Lutercilerle reformcular. en buyuk lstlrabm Allahm iyiliklerinden yoksun olmak. helak edici. ~eytarun en biiyiik Qzelligi. Melekler. Ona tapamamak. ayartlcl bir melegin adldlr. Melekler Allahm emirlerini iletmek. Hristiyanllkta sadece giinahkarlar sonsuza kadar Cehennem'de kahrlar. ar~. melekut. Cinler kotiileri ve dinsizleri arkalanndan siiriikler. Mikail (askerleri koruyan melek). Cehennemin ate~i. reformcular vaazlara daha fazla onem verme egiliminde goriinurler. Kutsal larca surer. insanm dii~maru. devler. protestanlar selamete ermek i~in Katolikligin aksine bir rahibin araclhk etmesi gerektigine inanmazlar. ceberut. Luterciler kutsamalarla vaazlan e~ degerde kabul ettikleri halde.mlann bahc. Kutsal Ruh araClhglyla Isa'run hakikaten var oldugu iddiasmdadlrlar. Bu tarumlama XII. Dii~iince ve denetim dl~l duygusal etkiler yaratan kotU gii~lerin ve ruhlarm varoldugu inanCl.) Son 1435 . Allalun ga- TAPINMA. yalruz kitap. Eski <::ag'da Dogu'da. '1432- I. biiyiik melekler ve digerleri. Israil peygam berleri bu goriintuyii daha da aglrla~tlrarak ona i~inde her ~eyi yiyip bitiren bir ate~in yandlgl doymak bilmez bir kuyu (~eal) eklerler. Protestanlar iki kutsamarun yaru ba~mda baZl ayinleri kabul ederler . oliimden soma !sa'run kurtardlgl giinahkar ruhlann. hayvanlar.ici bir cezalandlrma ve gerekli bir lu ve adil insanlar burada sonsuza kadar yaanndlrma yeri olarak anlatllml~tlr.lar. B - Cehennem. solunda kar ve dolunun yagdlgl bir vadidir. ! zabmm gunahkarlan attlgl. giinahlanrun kefaretini odedikbenzeri haline geldigi zaman biitiin namusleri ge.esi yaydd. soma Hristiyanhgm etkisi altmda kalan Batlda. yerlerini kaybetmi~ meleklerdir. Cehennem adl. ama gene de saf ruhlardlr. tespit. A-Cennet.g.rud. ve yaptlgl adaml oraya koydu).in ba~lanna gelen kotiiliik ve felaketlerin sebebi. i~ledikleri gunahlardan pi~manKitabm oykulerinden biri bu bah~eyi bir dahk duyarlar ve Allahl gorme mutluluguna gm uzerinde gosterir ve adil insanlann ya~aula~maYI beklerler. her bir insarun dogru yolda ilerlemesini saglayacak ozel bir melegin bulundugu inanCl geli~mi~tir. ilahi mutluluga eri~meden once ge~irmeleri gereken deneydir. Fenahklan . gen. Melekler. mesela Israil' de geli~mi~ olan ~eytan (lblis) kavraml. OBQR DUNYANIN COGRAFYASI I Cehennem. Kotii cinIer. (Fra Alfgelico IlCennee.DiNLER VE MiroLoJi ~------------------------------------------------------~--~---. ! I I II Araf. Kotu cinler insarun i. rubi. Arka planda semavl KudOs/tin kaptlanndan altm ahyor. kudret. ~eytan kavramlrun kaynaglru olu~turmu~tur. tapmaklann sadeligi (sanat bir yukseli~ araCl degildir). insanlann iyilik ve kotiiliiklerinin muhasebesini tutarlar.Sail Marco I1Ijjzesl~ Floraflsa. protestan inancmda. Eyub'un kitabmda cehennem gOige ve karanllklar diinyasl. Luterciler madde birligini (Son Yemekte ekmek ve ~arapta Isa'run kan ve bedeninin bir arada bulunmasl) savunurlarken. yalruz ~ukiir) goz oniine ahrursa. kotii cinleri insanlar i.! ceza »run tamamlanmasl dii~iincesi Kuzeybatl Avrupada VIII. insan vicdarunm dim bir goriintiisiidiir. yer Aden Fra kenlerin r. ve karma~a ulkesidir. taplnmarun basitligi ve sadeligi iizerinde lsrarla dururlar: protestan papazmm giyimindeki basitlik.

Yerel yonetim gruplan bir araya gelir ve bucak kurulunun yonettigi bir ~e§it federasyon meydana getirir. i I HRiSTiYAN BiRLi@ C. kalvenci Eglise reformee d'Alsace-Lorraine. Pastor. Bundan ba§ka rahiplik yemini etse bile. kultu- FRANSA'DA PROTESTANLIK ransa krallanrun. yani Allah'tan ancak diyalektik olarak bah. Reform. Hristiyan birligi hareketi ge~en yuzyllin ortalannaa Protestanllk i~inde geli§mege ba§ladl. i~ ve dl§ siyaset geregi guttukleri Protestanllk aleyhtan siyaset. 27. bu kiliselerin birligini saglamaga ~ali§lr. T oplulugu pastor ve laiklerden (din adaml olmayan) olu§an bir kurul yonetir. Soma ortodoks kiliseleri de Konseye uye 01. ejus religio (<< prensin dini bolgenin dinidir . evlenmez ve gorevine uygun bir luyafet giyer.) ilkesiyle. Almanya'da niifusun yanya yakInI luterciQir. I~e donuk bir dindarlik ve ahlakll bir hristiyan ya§amlyla belirgin liberal bir ilahiyat. Konsey ilk defa 1948'de. bir gu~ saglamaz.0gunlugu kalvenci olan protestanlar nufusun 30'unu. Bundan ba§ka 1555'te imzalanan Augsburg ban§ andla§maslllda. 24 uyeli devamli bir Konsey. yy'rn ortaslllda. M0IJ-tpellier ve Aix-en-Provence'deki ilahiyat faIl.dular. agu Hollanda'da buyuk <. fsvi~reli ilahiyat~l Karl Barth'm (1886-1968) a~lkladlgl i1ahiyat ! budur : kelam ilahiyatl ve Allahm ozgeligi. hukuken tum pastorler e§ittir. bu yemin ona ozel bir hak.. guneyde bulunao Eglises evangeliques refomtees indipendallles (J?aglmslz Reformcu Protestan Kiliseleri). A .l5iN . 1906' da kuruIan bu federasyon §ll kiliseleri kapsar: 1938'den beri protest~r. yy'm sonunda ba§layarak butun'dunyaya yaYlldl. Milli sinod her kilisenin verdigi kararlann tartl§ildlgl yerdir. muminler arasilldan se~ilir. Federasyonlar bolgeler halinde toplarur ve pastor saYlSI kadar laikten olu§an sinod1arca yonetilir. luterci ve uzla§macl Eglise de ia Confession d'Augsbourg d'Alsace-Lorraine (A. Pastor sadece i§e yarar bir gorevlidir. toplom niifuso gore 0 dinden olonlonn oranl % 50'den tozlo o% 30 ilo 45 orOSi 0 0 % 15 ilo 25 OrOSi 0% l'den % 1 ilo 10 orOSi * az torihi merkezler .:agda§ Protestanllgl ilgilendiren sorun.' maz. Britanya adalan.sahnesine ~lkmaslyla.lsace-Lorraine Aug. Protestanlar buyiik <.ve ozgur kiliseleri bunyesinde toplayan Eglise reformee de France (Fransa Reforn'~cu Kilisesi) .ultelerinde pastorler yeti§tirilir. kilise i~in mutlaka gerekli bir unsur degildir. luterci ve reformcu. pastorlerin evlenmesine engel de yoktur. yeni bir papaz tipi yaratml§tlr: pastor (franslzca pasteur. protestan kiliseleriyle misyonerlik orgutleri ~e§itlenip ~ogaldl. Bu gorunumun uzerinde lsrarla durmak. uzerinde hi~ bir etkide bulunula.ogunluktadlr. milli alumlann ve Roma'dan kopma egilimlerinin yogun oldugu ulkelerde buyuk ilgi gordu. Fransa've Hollanda. Hareket once. soma Bullinger'in etkisiyle yayglOla~tl. Strasbourg. Eglise evangelique luthirienne de France (Fransa Luterci Protestan Kilisesi) JParis ve Montbeliard] . bugun top lam niifusun hemen hemen % 45'ini olu~turur. Protestanlar. reI geli§meye e§lik eden dim bir davraru§ gi~ bi gorunmektedir. Eglises evangeliques baptist~s de Frallce (Fransa Baptist Protestan Kiliseleri) . % % isvir. protestanhglll yayglnla§masl ~ok hlZli geli§ti. Uk buyuk lldlm 1910'da Edinburgh'da toplanan dunya misyonlan konferanslyla atlldL Konferans iki buyuk harekete onculuk etti : Faith alld Order (Iman ve Duzen). Gunumuzde 50 milyona yaklllluterci ve 14 milyona yaklll da reformcu oldugu bilinmektedir. Fransa'da 2'den aZlnl olu~turur. ozellikle gordugu egitime dayanarak mumini egitmek ve aydlnlatmakla gorevlidir. (Alsace Lorraine Reformcu Kilisesi) . Almanya. yalruz protestan kilise1erinin kanlmaslyla toplandl. dinin sosyal bakimdan zaylfladlgl bir toplumla kar§l kar§lya kahndlgl anlamma gelmektedir. Bu i. birle~meden once oran AFC'de % 43. bir pastorun ba§kanhgilldaki yerel topluluklar olu§turur. Liberalizmin getirdigi iyimserli in yerini buyuk bir karamsarhk alml§tlr. Katolik Kilisesiyse 1968'den beri resmi bir gozlemci heyet gondermektedir. ve Life and Work (Hayat ve Eylem). <. Sosyal Hristiyanllk ise halkl hristiyanla§tuma eylemiyle tannsal du§unceyi birlikte yurutmege ~ah§lr. tarihsel ele§tiri suzgecinden ge~irilerek ispatlanmaya ~ali§lhr.. lsko<. 1802 tarihli Dini Orgutler Yasasl'yla da luterci ve reformcu kiliseler yasal bir yonetime kavu§tu ve bunlann milli din meclisleri kurmalanna izin verildi. Reform hareketiyle dogan killseler. Anglikan kilisesinin. protestanlara yurtta§lik hakki tamyan Ho?goru Fermalll'yia 1787'de sona erdi.. dinsel yenilik guden Missioll populaire eyangilique (Protestan Halk Misyonu) ve Eglise apostolique (Havarici Kilise). Kilise ve devlet aynligilldan soma (1905). Pastorler arasilldaki hiyerar§i sadece idari bir duzenlemedir. ingilizce pastor) (protestan papazl]. Paris.ADA. AVRUPA PROTESTANLIGI rotestanllk.sbourg Inancasl Kilisesi). hukumdarlanmn dinini benimseme ilkesine uyan uyruklar sayesinde Avrupa'run buyuk bir bolumu Protestanllgl kabul etmi§ durumdaydl. Iskandinavya. yani kalvenci kiliseler ba§ka protestan kiliseleriyle birlikte toplarur. Reform once Zwingler'in.ya'da kalvenci bir protestarulk alan presbiteryenHk basar. Protestanllgm ongordugu bireycilikle bagda§mayan bu misyonerlik ~ali§malan. ADC'de % 56'ydl. Luterci ve reformcu kiliselerin ~ekirdegini.AGDA$ PROTESTANLIK rotestanllk XVIII. Kadlnlar da pastor olabilir.5 rnilyonu lngiltere'de 01mak uzere 62 milyon uyesi vard". hristiyanlann birligini saglama d u§uncesiyle ilintilidir. aralarrnda en unlusu Alliance evallgelique ulliverselle (Evrensel Hristiyanllk Ittifaki) olan uluslar ve mezheplerarasl kururnlann ortaya ~lkmaslyla kendini belli etti. Bir~ok ulkede. kutsama torenlerini yonetebilirler. Maddi manevi her turlu faaliyeti bu kurul yurutur. Lutercilik XVI.re. Yllda bir kez toplanan milli sinod i~in bolgelerden delegcier gonderilir. resmi makarnlar kar§lsillda ~e§itli protestan kiliselerini temsil etmek uzere Fransa Protestan Feder"syonu Kuruldu. dunyada gittik~e artan bolgele§me egilimleri kar§lsmda Hristiyanllglll ge~erliligi ve dinIe kultur arasilldaki ili§ki sorunudur.ki hareket Conseil oewmel1ique des Eglises'in (Kiliseler Birle§me Konseyi) ~ekirdegini olu§turdu. Laikler de vaaz edebilirler.I sedilebilir. yy'da gircli. Kutsal Kitablll yorumlanmasl alarunda kutsal metinlerin ge~erliligi. XVI. Kutsal Roma Germen Imparatorlugunca kabul edilen wjus regio.MlAR' VE ORGUTLER Katolik kilisesinde papaz belirli kurallara gore bu goreve atarur. Ozellikle ABD'nin dunya.

Kokeni. 200' den fazla ulkede 2. 25 OOO'i" subay » olmak uzere 3 milyon olmak uzere yakla~lk 700 000 uyeleri vardlr. Isa'YI geri getirmedeki ba~anslzhgma ragmen Adventist kilisesi. tannsalligl ister istemez yalruz kendi mensuplanrun ~lkan a~lsmdan ele almaga yoneltir. Adventistler Kutsal Kitabm bir esin kaynagl ve otorite olduguna inarurlar. Ne din adamlan orgutu. minin Isa'ya olan baghhglru «a~lklane kutsamalan vardlf.CI ve ~ok olumlu bir etki gosterir. ozellikle kutsama gerekuracagl ve samimi ~ahitlerin bu yeni kurugi uzerinde durur. ne bir pastor sistemi. hakim kiliseden aynlmaya yol a~an bir anla~mazhktan dogar.lanru kullanyicileri cezbe haline getifmdan yonetilir. masmdan dogan bu hareket. akll ve bederu ahengini yeni ba~tan « A~lklaYlCl » bir kilise anlaYI~ma. delegeleriyse iki Yllda bir Anglikan Dant?ma Konseyi halinde toplarurlar. Olkelerin ~ogu.5). 1867'den beri. Hristiyanllktaki Baptistler (vaftizciler). Kanada (2. ki~isel ve i~e donuk bir dinin varhglru kabul eden Low Church (A~agl Kilise). C. gusal bir ger~eklik olamaz diyerek insarun ahlaki. ve lutercilerle kalvencilerin etkisi altmda kalan. Hekuruldu. Yehova ~ahitleri. «Kotuluk» te kabul ederler. Yehova ~ahitleri. amerikah Charles Russell'm (1852-1916) Metodistler. sevgilisi Anne Boleyn ile evlenebilmek i~in kansl Catherine of Aragon'dan bo~anmak isteyip de papa VII. dunyaya bakl~lanru belirlemekte mezheplerin sahip olduklan tam ozgurluk. Dinlenme gunu olarak Allahin kutsadlgl cumartesi gunune (~abat) gosterdikleri baghhk sebebiyle 1860'da «Yedinci Gun Adventisti» adl benimsendi. Bazl ko~ullarda sinodlann aldlgl kararlar Ingiltere parlamentosunun onayma baghdlr. Wardlr. Yasaklamak i~in a~lIan davala. Isa'dan aldlgl vahiyleri ula~t1rmak ic. ~evresinde olu~tu. Etrafmda bir havariler kumakta tereddtit etmiyor.gl bir kitabl araYlp •. Mormon adh bir «peygamA . Mormonlar. kadar uyesi vardlr.ru tam olarak kurulan bu kiliseler. gen~ amerikah Joseph Smith'e rine bagh olan anlatrutannsalhgl bir c. Clemens buna kar~l ~lkmca kralla paparun araSI a~l1dl . i~in i~iger~ek televizyon rundaki kiliseyi yeniden kurmak isteyen incilin mesajml kiitlelere ~ovlan diizenlemeye kaMormon kilisesi. Anglikan kilisesinin ozel bir ogretisi yoktur: a~lklanan iman. 27. Anglikan kilisesinin temel ozelligi. It It . beraatla sonu~landl ve bu inan~ san veya kuts·al kitap otoritesine degil. Reform hareketinden dogan kiliseler arasmda aldlgl yerdir.8 edilirler. Canterbury ba~piskoposunun manevi otoritesini taruyan kiliseler toplulugudur. Katoliklikle. Anglikan kilisesi. ABD (6. Kurulduklan andan beri Allah tarafmdan yaratllmadlgma gore. ber »in yazdlgl ve i~inde Amerika'run Kutsal Kitap tarihini anlatb. 350 OOO'iABD'de de. rulu bulunur. duyherkes i~in din ozgurlUgu ve kiliseyle devletin ayn olmasl gerektigini savunurlar. Zurich'te pratik olur du~uncesiyle askeri bir yapldlr. Ban~ yanllsl. ne de yaplla~ml~ bir taplnma yontemi vardlf. InTurkiye'de de goruldu. protestan kiliselebilen bu yeni vaiz tipi. 1647'de Ingiltere'de ortaya ~lkan Quaker hareketi. Bab. ban~ ve ne~e mesajlru yaymaYI ilke edinmi~tir.lIeti~im ara~lanyla vaaz. Menno SiHristiyarillgl kabul ettirmege ~ah~lr ve sosmons'un (1496-1561) oncUlugunde en ~ok yal hizmetler gorlir. I PROTESTAN KiUSE VE TARiKA TLARI HRisriy ANLIKT A MEZHEP NEOiR ? Hristiyanllkta mezhep. Yerel kiliselerin ozerkligini ve Booth'un (1829-1912) 1865'te kurdugu mishukumranhglru savunan kiliseler arasmda yondur. rebilmektedir. C.rr---------------------·-------------------[lDiNLER VE MirOLOJi . Bununla beraber. Isa zamahalde. Geri kalaru lrIanda. daha mennocu cemaatlar en eskileridir. Avustralya (4. C.:in biitiin Hedar vardmnakta ve dinleteblig etmekle gorevli bir peygamber tarati~im ara.Fundamentalist SOZ· Kitlelere ~i~ g6riinmeyi ctigu •. Kendi kaynaklar sistemini geli~tirmekte serbest hale gelen mezhep yeni manevi ihtiya9ara cevap vermekte mevcut kiliseye gore ~ok daha ~abuk davranabilir. . « Dagdaki imaru Kutsal Kitaba ve Isa'ya baghhkb. 11k baptist kilisesi « kaYlp ~ifa ogesi »ill yeniden bulmak ama1611'de Londra'da Thomas Helwys Clyla 1879'da amerikah kadm Mary Baker (1550'ye dogru-1616'ya dogru) tarafmdan Eddy (1821-1910) tarafmdan kuruldu. Hristiyanhk Bilimi kilisesi. ~u anda bin kadar uyesi run i~indeki nura dayah bir Hristiyanllgl vavardlf. Adventistler. teslis. Kutsal Kitabl kesin otoridefi aslmda tedaviden otedir. Isa'run. Incil'in ongormennocular. Adventistlerin par~alanBirligi uyesidirler. kral VIILHenry'yi Kilisenin ba~l olarak ilan eden Ustunliik Yasasl'run yaymlanmaslyla Anglikan kilisesi 1534'de dogdu ve Roma katolik kilisesinden ayrl1dl. on senede bir Lamberth konferansl'nda bir araya gelirler.:ok saYJda tapmak in~a eder ve merkezleri Salt Lake Ciry'den butun dunyaya yaYllma ~abalanru surdururler.e§it dog(1805-1844) inen bir vahiyle (1827) dogmu~ na gelir. 86 uIkesoyundan gelme sayarlar. Amerikah William Miller'in (1782-1849) Isa'run 1844'te geri donecegini ' bildiren vaaZl uzerine dogmu~ bir kilisedir. I ANGLIKAN KIUSESi VE MEZHEBi nglikan kilisesi Ingiltere'de kuruldu. yakla~lk 45 milyondur. Anglikan piskoposlan. Bugun saYllan a~agl yukan 6 milyon dolaymdadlf. mesih~iligi i~leyerek gene de yanda~ toplamaga devam etti. Baptistler. bulsun diye. yy'da Ingiltere'yi canlandlran «revival» ruhun olmezligi. Mezhep a~lsmdan baptistlere ~ok milyon dola:ymdadlf. muminIan dunyada ya~ayacaklan zaman uzak deler erginlik ~agma geldikten soma vaftiz gildir. I1ke olarak.r. 1875'e dogru ABD'de olmak uzere 31 milyona yakmdlr.__ ~ _ REFORM KiLisELERi I . 1525'de ortaya ~Ikan bu aklm.:ocuklann vaftizi genellikle bir « takdim »den ibaret kahr. daha bir~ok hristiyan toren ve bayramlanru John Wesley (1703-1791) tarafmdan 1740'ta reddederler. kilise babalanrun ve 1054'te Dogu'yla Batl aynlmadan once toplanan konsillerin ongordugu imandlf.5 milyonu Ingiltere'de olmak uzere 62 milyondan fazla uyesi vardlr. Kutsal Kitabm kehanetlerine buyuk onem verirler ve vaftizi erginlik ~agmda ger~ekle~tirirler. Bugun sayl1an 200000 kadar olan quaker'lerin diger ozellikleri ban~~l olmalan ve sosyal i~lere onem vermeleridir. Buna kar~l1lk. ba~1 Ingiltere krah olan Anglikan kilisesinde (piskoposlan ba~bakarun onerisiyle kral tayin eder) iki ayn egilim vardlf : din adamlanrun rolunu kabul ederek kendini katolik kilisesinin ayinlerine ve kutsamalanna yakm sayan High Church (Yukan Kilise). Henry. az eden George Fox'un (1624-1691) onderligiyle. XVIII. Vaaz »m ogretisine uygun ya~amak isteyen Ba~kaslru kendi gibi sevmeyi.5 milyondan fazla). Uyelerin % 25'i ABD'li amerikaABD'de olmak uzere. kral VII. fundamentalist mek amacmda oldugu papaz Jimmy Swaggart. Sayilan 26 milyonu . ozellikle ABD' de geli~ti. piskoposluk kiliselerince temsil edilir. 1563'te yayunlanan Otuz Dokuz Madde (1571'de yenilenmi~tir) ve 1888 tarihli Lamberth Dortgeni (Canterbury ba~piskoposunun Londra'daki saraymlIl admdan) Kitaplarm imarun temeli oldugu ve sadece iki kutsama (vaftiz ve kudas) bulundugu uzerinde Israrla durur. Metodist kiliseleri. Toplumdaki degi~iklikleri bu ~ekilde dikkate alma yetisi ve gucu genellikle mevcut kiliseler uzerinde degi~iklik yarab.5) vb. Isko~a. saltanab.:oguu~uncu dunya Ulkelerinde ya~ayan yakla~lk 5 milyon adventist vardlr. Selamet Ordusu'nun i~ yaplsl. cehennem inan~lan gibi (canlandlrma) hareketi sonucunda dogdu. yakln olan metodistlerin saYlsl 14 milyonu ulkeleridir. Baptistler bugun Dunya Baptistler ve uye saylSl 350 000' dir. yani mukurmaYl ama~lar. insaayn bir din saylldl. Selamet Ordusu. Mormonlann ~ok karma~lk bir metafizik ogretileri vardlr. Merkezi Boston'dur ma »smdan soma vaftiz edilmesi gerektigine inarurlar. Bu kiliseler yenirudan ve duygulu bir gibir kilisedir. ne kesin bir iman a~lklama bi~imi. Selametordusunun Hollanda'da geli~ti. vaftizi ergin ~agma geldikten soma yaparlar ve kendilerini anabaptistler dugu gibi bir hayat surmeyi. Mormonlann kutsal kitaplan lik Rkrine kar§l olduklan ri§imle dinleyiciye iletIncil ve Mormon Kitabl'dlr (1830). The Book of Common Prayer (Genel Dua Kitabl) katolik kiliselerindekine be~er dirU ayinler i~erir. Bu yasa bir ol~ude milliyet~i c!uygulan ve reform isteklerini tatmin ediyordu. Tam teokratik bir orgut olan Yehova ~ahitleri'nin saylSl. Yehova ~ahitleri 1950' den soma Quaker'ler (<< Dindar Dostlar Demegi »). Ingiliz William Mennocular.

Roma ve Yunan toplumlannda da benzerine rastlanan bir geli§imle ve ozellikle Mezopotamya dinlerinin etkisiyle. SURIYE . Muhammed'in en ki.i<. Kusay'a. Bu du§manllk ve sava§lardan da kan davalan dogard!. Vahye dayanan kutsal kitabl Kur'an-. onIan koruyacagma inarurlard!. Peygamber dogmadan once. Araplar bir~ok puta taparlard!. vahalardaki ktiC. baba tarafmdan dedesi Abdulmuttalib'in koruma ve gozetimi alonda buyur. Ibrahim peygamber tarafmdan kurul· mu§ bir tapmak olarak butun arap yanmadasl halkmdan saygl gormektedir. kabileler arasmdaysa. bu tarih 4 mayls 570'tir. Peygamber. Islam inancma gore son peygamber olan Hz. Rivayete gore Kabe'de irili-ufakh 360 kadar put yard!.Ibrahim peygamber ~izgisindedir. g6~ebe a~iret hayatl ya~ar. Abdulmuttalib de haniflerdendir. ibadet edilen bie toplant! ve bulu~ma yen olmasldtr.~siphan ::5. 19-20]. yy'm ilk yansmda ya§aml§or (570-632). sozhik anlaml olarak bir yandan ban§ ve esenlik (selam. Bunlann u~ buyugu olan Lat. Kur'an-l Kerim. panaYlr ve hac torenleri dolaylSlYla ziyaret edilirdi.30). Arap yanmadasmda. Siileymaniye camiinde bayram namaZl. ba§kanllgl veraset yoluyla e!de etmezdi . selamet). tektanrlcl ve evrensel bir dindir. Abdulmuttalib de peygamber henuz gen~ken olunce. Mekke kentindeki Kabe.:oktanncl Araplar. Kabile reisi olan ki§i. Peygamber 12 rebiyulevve!de dogduguna gore. Kent hayatma ge~en Mekke yorelerindeki yerle§ik toplumlardaysa kabilelerde de Muslumanhkta camilerin belirgin Qzelligi. Allaha astl bayram namazlann- I * f .. kendilerine' gunluk hayatta yardlmcl olabilecegine.ik klZI Fauma ve ciamadl Ali'yle birlikte na· maz kllarken canlandlran bu minyatiir. 'L. ayru dinin sozculeridir.. Peygamberin babasl Abdullah. Peygamber.~am Kudus Tayma Hayber ""f . Genel olarak. milattan sonra VI.. C.i. Kerim'dir.) kapli olan Arabistan'da halk. I B . Tann l<:. ozellikle. annesi Amine'yse oglu alo ya§mdayken olurler. putlann. Gen~liginde ticaret i~in amcaslyla Suriye'ye ve Yemen'e gitti.i§ler vardlr. Emeviler. kendilerine kitap vahyedilmi§ olan Musa ve Isa peygamberler de -son peygamberin de atasl saYllan. oglu Ebu Talib Kurey§ reisi olur vemail durumu pek e1veri§li qlmadlgl halde Peygamberi himayesine almakta tereddut etmez. IlI.i. 570 yllinda ger~ekle§mi§tir. Mekke'deki Kurey§ boyuna da bu baklmdan onemli gorevler du§erdi. Buras! Uzak Dogu'yla Akdeniz havzasl arasmda ve Do· PEYGAMBERiN HAYATI z. «Hallif" ve « muslim" birlikte arullr (Kur'an-l Kerim. geldigi aktanhr. 15lamm be~igi olan Hicaz. AbdimenaPdan sonra bu soydan aynhrlar ve Ha§im'in degil Umeyye'nin soyundan gelirler. . Hallif dini. Peygamber'in « &1y111"nda dogdugu. Nitekim Hristiyanl.aond<mgelen ger~ek dinin gene! adldn ve Adem'den Hatem'e (son peygamber) kadar butun ger~ek Tann el~ileri.. iSlAMDAN ONCE ARABiSTAN slam'dan once Arabistan'da kan bagma dayanan bir kabile duzeni yard!. bir yandan da Tann'ya guven ve kendini Tann'ya teslim etmeyi ifade eder (teslimiyet).-in c. gu A. Kur'an-l Kerim'e gore Islam. Bu olay. yy'm ikinci ve VII. Yazw olmayan torelere uyulurduo Ozellikle go~ebe ~ol araplan arasmda. Konsilinde de Musa. Peygamberin gen~ligi hakkmda daha ~ok rivayete dayanan bilgiler vardu. ke bolgesinde.ok eskiden beri bir kesi~me yeri olagel- bul'da Topkapi SaraYI miizesincleki bie siyer-i nebi'den ahnml~ttr. Ibrahim Peygamberin tapmagl.. ihti~aml Cuma ve bayram na· mazlannm camide topluca ktlmmasl zorunludur. Medine d24 Cidde Mekke ~·*Uhud625 (Yesrib) U' ·Tail bazl kar§ltllklar ba§laml§Or. Mekke'deki panteon.k bolumunde degindigimiz Vatikan II. kuzeydeki Babil (Mezopotamya) bolgesinin eski din kalmolanndan etkilenmeyen ve Ibrahim gelenegine sadlk kalan hanifler yard!. Buna gore eski peygamberlerin hepsi. Peygamber zamanmda Arap yanmadasl. insarun dogasmda var oldugu kabul edilen tek tann inanclrun genel adldlr. ondan sonra Ha§im'e dayarur. Mekke'deki gu~lu Kurey§ kabilesinin reisi Abdulmuttalib'in torunudur. Muhammed. Bu ibadetin cia ya~arur. bu gorevi yerine getirecek ve ~evrede kabilesine itibar kazandnacak niteliklere sahip olan ki§i kabile reisi olabilirdi. « haram aylar " adl verilen aylarda. Muhammed peygambere vahyedilmi§tir. Menat ve Uzza'run adl Kur'an'da da ge~er [LIlI. .ollerle (gliney ve bYl bblgeleri haric. leh~e ve §ivelerin uze· rinde bir ortak yazl dili dogmasma yol a~t!. lstan- Bozktr ve c.Musul IRAK --------' • Rey 1" ""f .) Boylece. sava§ toreye uygun sayllmaz. Kabile i~inde e§itlik ilkesi ve dayaru§ma oneITiliydi.) Ktzlldeniz'e Cidde limaruyla baglanabilen Mek· miltir . Kurey§ kabilesi i~inde bu soy. kabile i~inde e§itlik ve dayaru§ma. Panayu ve §olen dolaYlSlyla duzenlenen §iir yan§malan.&ika'yla Iran arasm· da kervan ve deniz yollan i<. du§manllk ve sava§ var demekti. ~ogunlukla kabul edildigi uzere.*. Buttin Kurey§liler gibi 0 da ticarete ilgi duI A .ik topluluklar dl~mda. Roma ve Yunanistan'daki gibi bir « panteon " halini alml§tlr. daha sonra « Islam" adl verilen tek dinin. [sa ve Muhammed dinleri «Ibrahimi dinler " kapsaml ve ~er~evesinde e!e almml§or. bu yl1m adlrun da Kabe'yi Ylkmak i~in gelen hristiyan Guney (Habe§istan) ordusunun ba§mdaki Yemen valisi Ebrehe'nin bindigi filden (Hz. Muhammed'in dogum tarihi hakkmda ~e§itli gori.• '0 <9 Basra ~ " Bed.ISLAM 1II • slam. Tann katmda kendilerine §efaat edecegine. Dinin adl olan Islam. uzla§ma olmadlk~a. bir ticari kav~ak noktasldlI.

i~tu. elde etti. malIan ellerinden ahndl. Sezgi. ticaret yolu ustunde bulunmasl ve burada muslumanlann gittik<.evresinde bazl bilgi ve teknik konulan olu~tu. aYI kabul edildi ve Hac farz kihnd!.mda. Kabe'den putlann kaldmlmasmm ticareti engelliyecegi kayglSl 'buyuk tepki yaratn.leri ve ayncahklan yitirmekten korkan zengin mekkelileri tedirgin etti. Hatice onu kendi akrabalanndan tarunml~ hallif Varaka lbni Nevfel'e goturdu. Muhammed Allahm bir mucizesi olarak Mekke'den Kudus'e goturuldu. Muhammed on yll boyunca du~uncelerini Mekke'de Yllmadan yaymaga <. Muhammed'e Musa ve lsa peygamberler tarafmdan gelecegi bildirilmi~ olan son peygamber 01dugunu soyledi. cedel) ogretir. Arafat'ta veda hutbesini akudu. Durumu kansl Hatice'ye a<. metne gelineel dama tertibi dizilmi~ (Tiirkiye. Oldugu zaman (13 rebiyulevvel 10.) denildi. Tann ~gnsl ve Mekke yillan. olumundenbirka<.inde Kur'all vahyi tamamland!. Cuma namazlrun bundan boyle toplu alarak kihnmasl emredildi. Hicretin ikinci yilmda Kudus yerine Mekke kJble aldu. A - Kur' an sayfalan.ine alan Medine kent A musluma'n aldu (630). Muhammed zamaru. Mira<. du~unmek ve dua etmek uz~re toplumdan uzakla~arak Mekke'nin yakla~lk 6 km kuzeyinde bulunan Hira dagmdaki bir magaraya <. irfan ve tasavvuf yoluyla. gunu aru<. 1-18). Ilk Mekke ziyareti mekkelilerce onJendi. Hz. Hz.imanlar parti Lm devletini kurdu. Paris. Muhammed eski du~manJanna iyi davrandl. Ama Mekke'yi ele ge<. altm yaldlzh zemin uzerine beyaz kufi yazlyla.ah~n. buyuk bir olaslhkla ramazan aymm 26'Slru 27'sine baglayan gece (Kadir gecesi) vahiy melegi Cebrail araclhglyla ilk vahiyi aId!. butun Mekke I DiNT BiLiMLER (ULOM-UD-DiNI I Kur'an tamamlandlktan soma <. Muhammed'in halki musluman.mege ba~ladllar.uk ya~ta olduler. ay once Hz. Hz. 632 Ylhnda.ogalmasl mekkelilerin i~ine gelmedi. ayru gece geri dondu (Kur'an. yani 8 haziran 632) ardmda.ah~tllar. ~eriat gibi bir anayasa ve Islamm <.ok sevdigi kJzl Fanma. Durustlugu ve guvenilirligiyIe Hatice uzerinde <. sureden iki sayfa. Muhammed bir hac mevsiminde YesribWerle gori.Ikarrna ve anJamlru a<.~ma ve inan<.lklama <. Muhammed gelip Medine'ye yerle~irse onu koruyacaklanna SOaZnJVaerradi. yazlyla Sure adl. Ertes. Hz. oradan da goklere yukseltildi. Bu magaraya ka<. 1 ve LlH. Muhammed muhacir. XIV. bu yuzden muslumanJan engellemeye <.i. Muhammed Medine'ye gitmeden once Mira.ogu olduruldu. Kur' an-I Kerim'in. XIX. sayilan hicretin kesin tarihi belli degildir.u felsefe arasmdaki fark gibi bir fark vardlf. Bu hac ile (veda hacCi) eski geleneklere yeni bir anlam kazandlrdl ve Mekke'nin Islam dininin merkezi oldugunu belirlemi~ aldu.irrnek kalay degildi. ve kendi cemaatini orada kurabilecegini anlad!. Hatta <.lkta kurban kesildi. ama ertesi yll ziyaret yapllabilmesi i<.e <. Sonunda Hz. En ku<.in go<. MuslumanJar hac farizaslru yerine getiremediklerinden a<.in hadis bilirnleri dogdu. Fransa.ekilmege ve ramazan aYlru orada ge<. Bibliotlleque l1atiol1ale. onJan gene de Islam dinine davet etti. Kur'an'da ve hadislerde verilen bilgilere gore. anlam <. Daha sonra hadisler arasmda dogru ve yanll~l belirleyebilecek ol<. Hz.up gelenJerle (muhacirin) bunJara yardimci olduklanndan ensar adl verilen yerli araplardan (Evs ve Hazrec kabileleri) ve yahudilerden alu~uyordu.lann dogrulugunu ispat etme teknigini (diyalektik.n. Mekke'deki kutsal Kabe'yi putlardan temizlemekti. yy?.utleri saptamak i<. Hz.i yll Hz. ehl-i kitabm skolastik felsefe ve ilahiyat ornegine gore kelam ilmi meydana geldi. Peygamberin amcasl Ebu T alib'in oglu Ali'yle evlendi (624) ve onJann soyundan gelenJer lslam'm ilerideki tarihinde onemli rol oynadllar. Muhammed islam'a <. amcasl Ebu Talib'in oglu Ali. Muhammed'in Medine'ye gidi~ine hicret (go<. Medine'nin _Mekke'yle Suriye arasmda. Hz. din ugruna Mekke'den go<. yuzYlllardan beri Islamm ornek devri alarak anillr. dogru okunmaSI bilgisine ktraat. Butun kesimlerin hak ve yukumluluklerini saptayan bir <. Bu anJa~ma ogrenilince muslubaskJ arttl ve musli.lkan ve Mekkelilerle i~birligi yapan yahudiler ve arap kabileleri cezalandmldl. lslamm ikinci yuzyl1mda.ah~malanru Mekke dl~ma da yaymaga yoneldi. Bu tarih Halife Omer zamarunda takvim ba~langlCl kabul edilmi~tir.in anla~ma yapildl (Hudeybiye antla~masl).iSLAM yuyordu. ensar ve bedevllerden olu~an bir arduyla Mekke'ye yurudu.ah~malanna tefsir denir.agnsl ozellikle ellerindeki gu<. Varaka Hz. Hz. sonradan azat ettigi gen<.01maya <. Hz. Kelam " log~ »un kar~lhgldlr ve dinl inan<. Kabe'deki butun putlar yak edildi.menJerle ensan karde~ ilan etti. Ertesi yll Ramazan aYI aru<. kendisinden biraz ya~h olan bu harumla evlendi (595). Bunlarla kelamcilar arasmda Ban felsefesinde. Yahudileri. Muhammed yaklnlanyla birlikte son hac ziyaretini yaptl. karelere siyah yazllml~tlf. ama kendisine varis tayin etmedi. Mekke ziyareti 629'da ger<. Muhammed Museviligi ve Hristiyanhgl din alarak tarumakla birlikte. kolesi Zeyd bin Harise ve ilk e~i Hatice'nin olumunden sonra evlenecegi Ay~e'nin babasl. yll gidip geldigi bilinmiyor. 324 .ege en yakin sayilaru 16 temmuz 622'dir. slrasmda be~ vakit namazla birlikte ~eriatta yer alan <. Muhammed'den izin alarak Habe~istan'a (Eryopya) go<. skolastik felsefeyle varolu~<. Hz. Bundan sanraki yll i<. Peygamber Hz. ve ban~ gunu ve Kudus kJble kabul edildi. mu~rikleri daha da kJzdlrd!. ama ger<.ocuklan ku<.ekle~ti. Suriye'ye yapngl ilk seferde <. Uhut ve Hendek sava~lanndan ve Yahudilere kar~1 giri~ilen Hayber sava~mdan sanra musIumanJar daha da kuvvetlendiler. olaYI meydana geldi. Buna ragmen Hz. Muhammed bunJar arasmda birlik saglamak i<. Hz. Muhammed de Ebubekir'le birlikte Mekke'den aynld!. Muhammed peygamber olmadan once. Muslumanlann bir kisml yapilan eziyete dayanamayarak ve Hz.e~itli konular hakkinda bir<. Muharrem aylrun 10.lar alarunda tartJ. ensann onlara yardim etmesini saglad!.ok iyi bir izIenim blfaktl ve yirmi be~ ya~lanndayken. hristiyanIan ve mu~rikleri de i<. Muhammed'in butun amaCl Ibrahim peygamberin saf dinini diriltmek. Mekkelilerle giri~ilen Bedir. Mekke'nin zengin tuccarlanndan Ebubekir. ettiler (615). Hac ve panaYlr mevsiminde Yesrip'ten (sonra adl Medine oIdu) Mekke'ye gelenJerle goru~tu . 610 yll. XVII.evresinde bir araya gelmi~ bir Arabistan blrakn.in arkalanna du~en mekkeliler bunu ba~aramadllar. kente sava~SIZ girildi. Bu arada Orner ile Osman'm musluman olmalan muslumanJann moralini yukseltti. gonul yoluyla Tanrl'ya erilebilecegini ileri surenJer kelam gibi bilimleri kuru ve yaramz bulurlar.ok kazan<. 41 ya~mdayken.) I II I I I Hicret'ten nhlete. Kar~1 <.ok ayet ve Bakara suresinin son ayetleri indio parti Medine'ye go<. Medine halkJ. Islam takvimine ba~langl<. Cennet ve Cehennemi gordu. Mekke'nin 435 km kuzeyindeki bu kentten gelenlerden once altl sonra on iki ki~i musluman oldu.er. Ertesi yll yetmi~ medineli daha musluman oldu ve Hz. Amcasl Ebu Lehep'ten ba~ka akrabalanrun da Peygambere yardlm etmesi ve Mekke ileri gelenJerinden bazl1annm musluman olmalan. Peygamber'in erkek <. Ticarete olan ilgisi Hatice ile taru~masma vesile oldu ve onun sermayesi ile ticarete ba~lad!. tutsaklann <.agnYI once yakmlanna yaptl : Hatice.uk ve en <. Hz. musluman alanlar bagl~land!.irmege ba~lad!.e~itanayasa hazlrlad!. OnJan yakalamak i<. Muhammed goklerde peygamberlerle goru~ti.

Aslinda Kur'an-r Kerfm'de nesh (bir aye tin hukmunun kaldmlarak yerine onun hukmuyle tamamen ~eli§en ikinei bir ayet getirilmi§ olmasl olgusu) yoktur. ilk vahyedilen ayetteki « lkra" (oku!) emrinin kaynagl olan «kara'a" . Boyleee ikinei kaynak Peygamberin soz. tek ger~ek dinin genel adl olarak kabul edilen Islam'm inan~ ilkelerini ve temel degerlerini kapsayan bir kitapur. ne var ki. Kur'an metninin sadeee kapsam bakimmdan degil. baul bir mezhep kabul edilmektedil.) RahmaI} ve Rahim Allah Adlyla : Hamd. ilk sure. «davet etmek.III slam. Muslumanlar. ($am'da Omeyye camii. Nasll Kur'an-r Kerfm i~inde ~eli§ki olmasma manuken imkan yoksa. Son Yillarda ABD'de mlslrh Re§ad Halife .! AI/ah yiicedir Dogmadr dogurmadr Ona kimse denk olmadd " T evhid veya Ihlas suresinin meali budur. her harfin bir de rakam degeri vardlr ve Allah admm arap alfabesiyIe yazill§mda ~Ikan rakam degeri 66 olmaktadlr. manuki butunluk ve tutarhhk ortaya ~lkar. fiilinden gelil. ayru konuya ili§kin butun ayetler bir arada goz onune alirursa. Peygamber'in vefatmdan soma. her hayuli i§e besmeleyle ba§larlar. Kur'an metni uzerinde oybirligi vardll. Bundan soma en uzun sure olan Bakara suresi gelir.ileri surmu§se de. Bahailik. eksiklik veya fazlahk olmakslZln eldeki metin olmakla birlikte. Ezan okuyan muezzin. Yalruzea « okumak " degil. bireysel veya toplu burun dualann sonunda okunmasl devam edegelen bir Islam gelenegidir. TEVHiDVEYA iHLAS SURESi Rahman ve Rahim AI/ah adryla : Diyesin ki: « 0 bir alan AI/ah't. muslumarun i~ten ve ozlu (halis) inanelru dile getirrnesindendil. Klir'an vahyiyle onceki peygamberlerin tebligi arasmda da ~eli§ki olmasma imkan yoktul. Buna kar§lhk Ahmedilik veya Kaadiyanilik. bir iki aye tin Slralamasmda fark vardl ve bu mushafm kenannda bazl tefsirler yer almaktaydl.aglrma demektir. sadeee tebligle yetindiginden ve Roma yonetimine kar§l « siyasi " bir devrim hareketine giri§mediginden. §eriat kitabl olarak Kur'an-r Kerfm'i kabul ettigi i~in. 6666 gibi rakamlarda lsrar edilmesinin sebebi budur. ayetlerin ini§ suasma degil. Hatta bu mezhep i~inde eldeki Klir'an-r Kerfm metninin duzenlenme ve slralanmasmm Ali Ibni Ebutalib tarafmdan yaplldlglru ileri surenler de vardlr. Butun muslumanlar arasmda agu basan goru§. Kur'an-r Kerfm. surelerin uzunluguna ve kisahgma onem verildigi gorulur. Bugun islam aleminde. bugun islam aleminde tek Kur'an-r Kerhn metni butun mezhepleree kabul gormektedir. Nitekim Kur'an-r Kerfm surelerinin saYIslrun 114 ve bu rakamm 19'un 6 kau olmasl dolaYlslyla da Kur'an-r Kerfm'in 19 rakamma dayandlglru ileri surenler de olmu§tur. kendisinden soma geli§en Hristiyanhk devletten ayn bir manevi ki§iligin dogumuna yol a~ml§tlr. Kur'an-r Kerfm'de eksiklik veya fazlahk bakimmdan mezhepler arasmda bir anla§mazhk olmadlgl halde. yeni bir kutsal kitap geldigini iddia ettigi i~in. Bu sebeple Islarniyet'in temel inan~ ve ilkelerinin bir ozeti olan bu sureyi. Kur'an'da «nasih" ve «mensuh" bulunup bulunmadlgl. Miite?abih ayetler'se. hadislerin (peygamber sozleri) yazllmaSI ho§ gorulmedi. Kur'an-r Kerfm. ~aglrmak. yarill§ bir lafzi yoruma gidilmemesi i~in de muhkem ayetlerin 1§lgmda yorumlanmasl gereken ayetlerdir. sure duzenlemesinin veya bir-ilo ayetin yer aldlgl surenin yahut SlraSllun farkh olmasl gerektigi konusunda bazl anla§mazhklara rastlanabilir. Islam'daysa. T emel kaynak Kur'an'dlr. bir muhkem ayetin hukmunun. Kur'an metninde eksiklik veya fazlahk a~lsmdan bir goru§ aynhgl bulunmadlgl halde. istisnalanyla birlikte ayru sure i~inde yer almayabilir. pozitif hukuk alarunda uyulmasl gereken ust ve temel (anayasal) ilkeleri i~ermektedil. Sureye [hlas admm verilmesi. Bir genel ilke. daha soma mute§abih bir ayetle ozel uygulama §artlanmn belirlenmesi olgusuna rastlanabilir. Tevbe suresinden (IX) ba§ka burun diger sureler besmele'yle ba§lar. Kur'an-r Kerfm'e gore butun ger~ek pey- A . 632 Ylhnda tamamlandl. Muhammed bir hadisinde «Fatiha'YI okumayarun namazl 01maz" del. Aneak. Kur'an-r Kerfm'in bir ingilizee ~evirisi bu iddiadadu. Fatiha suresidir. ama Kur' an ayetleri yazdmldl. tutum ve davraru§lan demek olan siinl/et'dir. 610 Yillannda ba§layan Kur'an vahyi. «Allah'm tebligi" anlamml ta§lmaktadu. 9. yargllayan Allah adlyla). Sadeee. $ii mezhebi de ayru Kur'an-r Kerfm metnini kabul edel. Bir goru§e gore de Ali'nin duzenledigi Kur'an-r Kerfm. Turk halk dilinde de okumak fiilinin bir zamanlar benzer anlamda kullaruldlgl gibi. (Ibrani kultur ~evresinden Araplara da ge~en gelenege gore. 6 666'ya kadar ~Ikmaktadu. Kur'an adl. ayn bir din degil.) Kur'an-r Kerfm duzenlenirken. butunuyle ele ahndlgmda. muminleri namaza c. Besmele. Sure saYIsmda anla§mazhk yoktur. ayet saylSl bakimmdan verilen rakamlar. surenin (Jevbe) son iki ayetinin Kur'an-r Kerfm'de bulunmaYlp somadan eklendigini -gene 19 rakaml esasma dayanan bazl kabul edilemez gerek~elerle. Muslumanlar bu sureyi dualarda ve namazda okumaYI severler. Kur'an metniyle kan§u endi§esiyle. mantlki tutarhligl ve ~eli§kisizligi ortaya ~lkan bir kitaptu. Hieret'den onee tamaml inen sureler genellikle daha kisa oldugu i~in. islam imarurun ozu olan tevhid inanelrun ozeti niteligini ta§lmasmdan. ~unku Islanun ozunu veren bir suredir. Kur'an-r Kerim'de 114 sure ve 6226 ayet vardlr. Peygamber doneminden itibaren. Kur'an. islam §eriatinin butunuyle ge~ersiz oldugunu. Aneak. Kur'an-l Kerim'in kapsarrn. Aynea Fatiha suresi dua niteligindeki surelerin de en ozlusudur. mezhep farkhhklanna ragmen. bizzat Peygamber tarahndan ihdas edilmi~tir. yukanda belirtildigi gibi. temel ilkeleri belirten ve dolaYlSlyla daha kolay anla§llan muhkem ayetleri kayltlayan. Islam dini dl§mda yeni bir din sayilmaktadlr. Medine doneminde. l Ezan muezzin denen din g6revlisi tarafmdan minarenin ~erefesinde dort I y6ne ayn ayn seslenerek. « Mehdi " tarafmdan ortaya ~lkanlmak uzere. « imamet emaneti " olarak muhafaza edildi ve Ehl-i Beyt imamlan arasmda devredildi. u~uncu halife Osman zamarunda da yazill§ birligi saglandl. Nitekim yeryuzunde tek bir Kur'an metni olu§u da bu genel kabulun gostergesidil. Mirza Gulam Ahmed'i nebi olarak kabul etse bile. Alemlerin Rabbi AI/aha'. T emel ve mutlak ilkeleri belirten ayetler muhkem ayerler'dir. Kur'an-r Kerim'i ayetlerin ini§ suasma go- re duzenlemeye kalkl§an bir iki munferit te§ebbus vardll. Rahman ve Rahim'e Din Giinii'niin Malikinel Ancak sana ibadet ederiz Ancak senden yardrm dileriz Bizi Dogru Yol'a ilerl Ni'metine erdirdiklerinin yoluna! Ofkene IIgrayanlarrnkine ve sapmr?larmkine degil! Hz. « bismillahirrahmanirrarum " tarzmda ifade edilen bir forrnuldur (esirgeyen. bir aye tin hukmunun daha sonra « mensuh » olup olmadlgl da bazl tereddutlere konu olmu§tur. Isa Peygamber de temel degerler a~lsmdan tam bir dunya goru§u teblig etmi§. halife Ebubekir'in talimatlyla bir heyet toplanarak bu yazdmlan ayetlerin ve ayetlerden olu§an surelerin dizilmesine tek bir bi~im verildi. Bu metin resmen kabul edilmedigi i~in. istisnalanru gosteren ve bir de simgeli ifade kullamldlgl i~in anlaml apa~lk olmayan. bu gibi goru§ler inanarilar arasmda genel kabul gormemi§tir. bu Slralamarun sonlannda yer ahr. . teblig etmek " anlamlanru da i~erir . Buna ragmen. temel ve kapsaYlCl degerlere dayanan tam bir dunya goru§udur. Daha once vahyedilen bir ayetin « yanll§ " oldugu gerek~esiyle somadan duzeltilmesi olgusuna hi~ rastlanmaz. Kur'an-l Kerim'in yaplsl. bazl eumleler birle§tirilerek veya aynlarak sayllabildiginden. §u halde. Bu temel ilkelerin aynntJlarda nasll uygulanaeaglru gostermek ve ikinei dereeede duzenlemeyi yapmak yetkisiyse Peygamber'dedir. Mekke'de. namazlann her rekaunda okumak vacip saYllir. musevi tebliginin ilk §eklinde oldugu gibi.. ayet ve sure sualamasl bakimmdan da genel bir kabule dayandlgldu.

Insanlann ge~mi§teki I konu§malanru ve olaylan aktaran da bizzat A ~ Kur'an okuyan bir Tanndlr~ mumin. Bu ummet i~inde. Xv.a. peygamberlerin tebliglerinden ve toplumlanrun onlan kar§llaYl§ bi~imlerinden ornek verilir. Isla. olarak ka bul edilir. «HUlef. T oplumbilim kanunlan rak hatmetrnek (hatirn belirtilirken. Kendilerine daha once ki: tap verilenlerin inan~lanyla Kur'an vahyine iman edenlerin inan~lan arasmdaki gorunurdeki ~eli§kiler. Kur'an-! da belirli bir kapsama ula§ml§ hadis gelene.. Hanbel'in Miisned adh hadis derlemesi kaI Sunnet u~e. Bundan sonra. bu dort Ieee. on" benden soma peygamber gelseydi Omer I larla goru§en nesle (tabi'in) ve tibi'in'le goolurdu » gibi uydurma hadisler ortaya atllru§en u~uneu nesle (tebe-i tabi'in) onem veml§tlr.1malannda gozlemlenen temel kurallanna uygun okuya· kanunlan gosterir. benim sunnetim gibidir» Daha soma ast kurallar da geli§tirilmi§ ve fttart. hr. ibadet ve ahlak da vardlr. kimselere ula§an rivayetlerden daha ustun gini derleyen ve ele§tirerek aYlklayan altI (XVII.rivayetler.On lki imamdan gelen degi§mez «yasa» anlammdadlr. Bu ummet bir §eriata baghdu. butun islam rirlerken. Bu sebeple. hi~ bir yerde bir ba§ka ki§inin beyaru araya kan§maz. ah. mak gerekir. mezheplerde «kaynak» olarak kabul edillunmasmda. 79. (VIlI. En Nesai (01.I§maSIZ ve mevsuk degildir. 41). Sunni mezheplerde. 42. ~e§itli leh~eler arasmda ortak yaZl diline ula§llmasmda etkili olmu§tur. birdenbire ortaya ~lkan. 13. Ebu Talib oglu yoktur. bu metinlerin Tann dilinden degil. " guvenilir» degildir. Osman. fiili siiltnet. «Ummet-i bul goren ve deger verilen bir derlemedir. Ali) Kur'an-I Kerim. Muslim (817-875). (peygamber sozleri) demektir. fbni Mace (825-887). XXxv. Hulefa-i ra§idin'den amaem ilk dort halife rilir. butun i. ~ii hadis bilginleriyse ashaba de~larak boyle olsa bile. yuzYllda Kuleyni tarafmdan derlenen fl. I Kur'an metnine insanlarm dokunamayaeagl ' ve metnin Tann himayesinde oldugu teblig edilmi§tir. «metin» olarak butun muslUmanlann uzerinde anla§tIgl tek bir hadis kulliyatI zilmi~ olmaktlr. Tann'run ba§ta Buhan ve Muslim kulliyatl olmak gelip ge~en FatIma ve Ali soyundan -Ali'nin yaradlh§ ve toplumbilim alarunda koydugu uzere. Yine sunni mezheplerinden Peygamber'in soz. Hadis bilginleri ~e§itli iGstaslara mezhebinde. «Hulefa-i ra§idinimin saYlsl UMMET-i MUHAMMED ! I . Orner. Hadis kulliyatl. Peygamber'den sonraki u~uneu aSlrkendisiyle birlikte. 991] tarafmdan toplanan Men la yahzurllhulKur' an-! Kerim anlammda «~eriat ». hele anu ba§tan salim kanunlanru. Musliimanltkta ibadet ni· lak ve hukuK duzeninin dayandlgl «ilahi yetiyle ve Allah\n ho~sevgi » ve « adalet » gibi temel deger ilkele~ nutlugunu kazanmak rini. bir derlemedir. Ibn Babuye (Babeveyh. ~ii Imamiye onun araelhgl ile insanllga. guvenilir bir rivahalifenin (Ebubekir. mm ikinei yuzyilmda Maliki mezhebi imaah§llml§ olmayan. Hadisler mealindedir. Sonu~ olarak. sitte): Buhari (810-870). gu kabul edilen bir hadis. vahyi alan peygambere ve i~inde ~ok tart. Kur'an vahyi son peygamber tarafmdan teblig edildigine gore. Peygamber'in davraru§landlr. 915). tekrar bir peygamber gelmeyeeeginden. Saduk) [920bir anlam ~lkanldlgl olur ki. sunnileree sahab'dan saYllan Kerim'de de bu anlamda kullarulmaktadlr. ban slrufl yoktur. T evrat ve Ineillerin metinlerine baiGldlgmda. artlk Kur'an-I Kerim'in « dokunulmazhk » kazanmasmda zorunluk yard!. Muhammed'den oneeki indirmek) buyuk sevap saYllu.. Bir hadis derlemesi i~inde yer alan Ali'den. Sunni mezheplerdeyse. Muhammed »·denir. aynhr: kavli sun net. rak niteleyip tumunu « adil » sayarlar. « hadis » Islaml kabul edenlere. XVIII. §iilere gore. Onemli olan manevi yaiGnllk ve sede. T usi'nin (01. «Hulefa-i ra§idin» teriminin kurallan konusunda. ashab'dan birinden.ljJ insanllga gonderilen peygal1lberdir. "uydurma» da. Kur'an-! Kerim metni gibi nimin sunneti. On lkinci Imam Hasanoglu Muukanda belirtildigi gibi sunnet. dogabilimleri alarunda ba~vurarak uydurma (<< mevzu ») hadisleri kapsamma on iki ehl-i beyt imamlrun gird igozlem yapmalan konusunda. . insanlann yanh§ yorumlara ve vahye aykm geleneklere ustunluk tarumalanndan ve daha oneeki kitaplann boi zulmasmdan dogmu§tur. ozellikle ikinei halife « mueize» etkisi yapml§. Sunniler. bir de Peytoplumdur. rni§ ve bunu hakll gostermek i~iIl de Peygamber'le goru§en ilk nesle (sahab). Devlet reisi de «e§itler bir eylem yapmama» gibi tutumlanndan arasmda birinci » (primus inter pares) saYllKa(i. devlet (akih. yaradlh§ alemine temel olan genel biamaClyla Kur an okumak. normatif temel hukuk musliimanlann tumunu ashab (sahabe) olailkeleri konusunda ogut ve talimatlar da ve. Sunnet. yeni terimler bubirinei dereeede onem verirler. Kur'an-I Kerim'deyse. Sunni hadis bilginleri bu konuda Peysozleri de geni§ anlamda sunnet (hadis) bu kanunlann dogrulugunu anlayarak kabul kapsamma girer. bid'at)~ Islam ogretisinde Maliki mezhebi dl§mda dahi kabul goren sunnet terimi tek ba§ma kullaruldlgmda. XXIll. 62. « hadisler » veya « kudsi hadisler » gibi. Bunlar.I DiNLER VE MirOLOJ. Peygamber'e zaman a~lSlndafl yakJnllgm birinei dereeede onemi mezheplerinde kaynak kabul edilmekteyse yoktur. arap~a Hade baiGmmdan sozleri sunnet kapsamma alrnmaz.I§malr veya uydurma olanlar on ikidir» hadisi dolaYlSlyla. mesine) kadar olan u~ yuzyJihk sure i~inde Tann i~in kullaruldlgmda. Kur' an-! Kerim. davraru§ ve tutumlan anI larruna gelir. « gelenekle§en davraru§ » anlamma kullaruEbll Davud (8177-888). 1067) derledigi Tehzib ve « Sunni » denen mezheplerde de dogruluyonetiminin uymasl ve baglmh olmasl gereIstibsar'dlr. I ve tutumdur (bid'a. 53. bir ba§ka ki§i tarafmdan veya peygamberin beyarurun bir « beyan aktanelsl » tarafmdan nakledildigi gorulur. imtiyazlr ruhlemesi ozellikle onem ta§lr. buna da takriri .. Et-Tirmizi (859-932). bir tepki gostermeme. gamber'in ~agda§l ve onunla goru§mu§ olan etmeleri konusunda. hadis kitabl. «sahih» kabul edilir (s!hah-! Bir de " oneekilerin davraru§lan ». 39. iSLAM -~---~- gamberler ayru inanel ve ayru temel deger~leri teblig ederler. inan~ esaslan yarunda. XXV.. "yeni tureme » davraru§ ml Imam Malik'in derledigi El-Muvatta da. Bu ummet e§itlik~i bir ~ii Imamiye mezhebindeyse dort hadis der. XL VIlI. Bunun kar§ltI. Hanbeli mezhebinin imaml Ahmet Ibn ~"" on peygamber bir kavme degil. Hz. sunnet denir. onuneu gamber'in «susma. sunnet. daha soma da gil eltl-i beyt imamlart'na ula§an bir rivayete Omer'in bazl soz ve davraru§lan sunni Arap~'run geli§mesinde. Nazari yet zinciriyle aktanlan hadis. Boyoldugu kabul edilmesil1e ragmen. vahyin tebligi slrasmda bir nev'i saYllamaz.' -i ra§idiken ust ve temel ilkelerdir (anayasal ilkeler). Isbutun hadisler de aym dereeede hammed'in « gaybet »ine (gozlerden gizlenlam'da ikinei kaynaktlr. toplurnlann geli§mesi ve na kadar tecvit ve tHavet bozulup dagJ. 23). toplumbilim gi kabul edilir ve ehl-i beyt imamlanmn « sahih» hadislerden aYlklamaya ~ah§ml§kanunlan alarunda tarihten ibret almalan ve lardlr. Bu arada.

tek tannrun ozel adldH. ger<. insan toprak'tan yaratl!mI~t1r.in belirtilmi§ temel ger<. nn ayn ayn ruh'lan soz konusu degildir. II. Mutezile ve ~iada. meleklerine. a da birbirine du§man olmak ve yer yuzunde. Bir hadisde. J<:. bir Allah mahl6ku. Fd<lun. Iblis ve cinler ate§'ten.ek icma'm saglanabilmesi zordur. Islam ogretisinin temeli alan bu ilkeler bi1tun muslUmanlar i<. peygamberlerine. ama elif'le degil aym'la yazllmaktadH. merkezi alan Ruh. tek tannrun <. cin cinsindendir. Bu Ruhun.. onlan zamana ve mekana yerle~tirdigi vakit"" Ben sizin Rabbiniz degil miyim? » diye sordu.. bir rivayete gore. sadece oruan kotuye _<. anlaml Tann'dan olup lafzl -Kur'an vahyinden farkh olarak.oktanrlClhga yol a<. irs ve feraiz ve vesaya (miras hukuku). zekat. ezell ve ebedldir.ta <. neseb ve nafakat (aile hukukunun bir diger bolUmu). lafza (soyleme) uygun yorumlan tercih ederler.kh alarunda " delil » sayllir..! 01sun. ukubat (ceza hukuku) gibi bOlumlerdir. inan<. Mutezile ve §ia bunu kabul etmez. 172-174). " ein §eytaruan » ve " ins ~eytaruan » diye adlandmlabilir. ger<. Flklhda. Allah mutlak ve zorunlu varhk oldugllndan. Cennet'ten kovulmalanna sebep alan da Iblis'tir. XVII.luluk ve eeza yaratlr ki. XXXVIII. olumle sana erecek ge<. Hristiyarulkta oldugu gibi Tann'run u<. Istanbul. muamelat (bor<. Kur'an'a gore bu i I I inancmm temel ilkeleri amentii'de ozetlenmi~tir : amentii billa hi ve melaiketihi ve kiitiibihi ve resulihi vel yevmil ahiri ve bil kaderi hayrihi ve ?errihi minel/ahi teala .lkan ve farkll sarulan inan<. Meleklerin ciereceleri vardlr.:in (Topkapt Sarayl Miizesi. Ancak. eW-i beyt imamlanrun katl!m<J.bir varhk yoktu. Allahm slfatlanna tekabul eden "guzel adlan » vardlr. ahret gunune ve kadere.agmr ve " §erri hayr gibi » gosterir. lster RuhUlkudus alan Cebrail'le ayru. benzetme (kzyas) gibi metodoloji bolum~erini kapsayan alana da usul-iil-{tkh denir.a " ana» anlarrunda alan iimm'den kaynaklandlgl kabul edilmektedir. $illikte bunlara birtaklm ekler yapllml~tH.ur'an-lKenm'de Peygamber i. dualist dinlerde oldugu gibi bir nev'i " $er TannSl» degil. Ondan ba~ka her ~ey yaratllml§ oldugundan. Ibrani dilinde de bu kelime vardH. 77) . » gibi ifadeleri akla uygun bir yorumla a<. . Melek. Iblis. Allah. sen bizim Rabbimizsin » dediler (Kur'an-I Kerfm. Flklh kapsamma " ibadat» hukumleri de girer. sadece ve sadece en buyuk memaddeleri arasmda yer almamakla birlikte kalubela ahdi (misak). Oruar da" Elbette. Bir de sunni mezheplerinde Allahm mumiruere rtiyada ve oteki dunyada gorunecegine ili§kin bir inanca rastlarur. "La ilahe illallah» ibaresinden de anla~dacagl gibi ilah. namaz. Adem'i ve Hawa'Yl kandmp Allah'a ita atslzhga yonelterek.1tlan harekete ge<. Tann'run kar~lligldlr.im ozg~rlUgu alan cinlerden biridir ve Allah'm. mutlak ve zorunlu varhktlr. Allah gorevlisi oldugu soylenebilir. zaman i<. kitaplanna. Ummetin bir konuda oybirligi (icma). mutlak varhk vardl. Diger varhklar " mahluk »tur (yaratilml~tH) ve mutlak degil.iren gu<.lklayacaklan yerde. "Tann'run elL. eiruer ve insaruardan Iblis'e uyanlar. sadece " mumkun varhklar »dH. Nasll " ilah » kelimesinin <...in ortaktlr. " Iman ettim Allaha.ince ummeti kar~dayan terim yerine kavm'i kar~dayan terim kullanllir olmu~tur. Adem ve onun soyundan gelenler i<. oruf. hac. Ibranicede daha sonralan. Adem'in soyundan geleeeklerin ruhlanru yarattlgl. Kadir gecesinde Ruh'un ve meleklerin indikleri soylenir. Cebrail olarak kabul edilir. $eytan kelimesi.tlgl du~unulerek. iman ve salamet aruaYl~lrun teJ!lel ogelerinden biridir. ama bunlar Islamm temel inan<.iei bir sure konaklamaktlr (Kur'an.---------_. zaman ve mekan kategorilerine Slgmaz. Bu ilkeler islamm ?anlan denilen ve ibadetin esaslanru belirleyen diger be~ ~artla tamamlarur : kelime-i ?ahadet. 51rurslz ve mutlak varhkla SJrurslz ve mutlak Kur/an'm yanll~slzyazllmaSt.. tek tann.indir ki. meleklerden ayn ve daha yuee bir varhktlr.lanru bozmaz. Allah vacib-Ul-vucuddur. ister ondan ayn olsun. Tann yaklrulgmdan kovulduktan sonra. caruJ.. Ktyamet gunune kadar insanlan ayartma giri§imleri surecektir. ayru imarun yeni tezahurlerinden ba~ka bir §ey degildir ve Allahm birligine iman da ilk kabulun bir tekrandH.!slrurlanamazsa slfatlann da slrurlanamayacagl ileri surtilur. Zihinde somut bir Allah tasawuru dogarsa. daha onceki kavimlerin. yokluktan mutlak varhgm dogmasma imkan yoktu._-~ I kzh adl verilip hukuk kurallanru da i<. belirli bir kavme gonderilmeyip butun insanllga gonderilmi~ Peygamber anlammdadlr. insan ve cin gibi se<. toplulugu yerine " kan bagl » esaSI ge<. Ruhulkudus. CarJ. lblis. tanrl olarak tapdan her ger<.e~itli slfatlanna ayn ve baglmslz varhk taruma egilimlerinin 50nu<.§eytan» kelimesi de <. Allah zihne de~il.dlgl bir gorti~u icma olarak kabul etmez. Bu adlarla zikr'edilir.evrelerde " ummetim hata uzerinde icma etmez» hadisi ileri surtilur. zihnin bir urunudur.) .ogulla~tlnlabilir. Buna kar§llik Iblis ozel addlr. bu tasavvur..inde ortaya <. Allah. insan zihnine melek.ek bir zorlama (cebr) gucu yoktur. I yoklugun yan yana iki e~deger ilke olmaslna da imkan yoktur.ogulu varsa .me ozgurlUgu ve sorumlulugu alan varhklar degildir..ek veya batJ.in "Nebiyyi Umrrli» denmesi de "okuyup yazma bilmeyen Peygamber » anlammda degil. Allah adlru i<.lar ve e~ya hukuku). ki hayn ve ~erri yUce Allahtandlr. Melekler. lek veya meleklerden de ustun bir Allah gorevlisidir.!an catllihk ozelligine kavu§turan ve ayn ki~ilik sahibi bir gu<. Yokluk asJ. Iblis'in insaruar ve ciruer uzerinde ger<. Buna gore. sadece Allahm emirlerini yerine getirir. Dualizm (ikicilik) mantlkSlzdlr. Bu husus yeteri kadar ara~tmlmaml~t1r. Melekler'in en buyugu alan Cebrail'dir (Ruhulkudus).ik olarak kabul edilirdi.. Kadr suresinde. cin ve insan dogasl arasmdaki farkllhgl kavratabilmek i. Yaradlh§dan once Allahdan ba§ka hi. Allah degildir.Peygamber'e ait sozdur). tektir. Allah'a benzer hi.!ilke olsaydl. eI yazmalan koleksiyonu.lar. fJ.in bir su<. sa<. " Adem'e secde et» emrine kar~l gelmi§tir (Kur'an-I Kerfm. yokluk bir ilke degildir. $i1 goru~. Ozellikle sunni <. len Kur'an'da oldugu ginesih giizelligi« rin tam hizalanna kon- ~ok 6nemli bie iistlinli. Butun bunlar. hukuku ilgilendiren bolumleri miinakehat (evlenme ve evlilik hukuku). yy. Allah zaman ve mekan kategorileriyle kaYltil olmadlgl i. nur'dan.uncu boyutu degil. Ommet kelimesinin arap<. insanlar gibi se<. Ruh. I • slam I I Allah.ek veya hayali varhga denebilir. bu da mantlkslzdH. Adem'in i§ledigi gunah misakln ebedl izini silemez . Allahl gormeye imkan yoktur. bir §ey yoktur (Leyse kemislihl $ey'un). AI/ahm slfatlan konusunda da mutezile ve §ia'yla sunni mezhepler arasmda fark gorulebilir. Adem'e seede etmeyi reddeden ciruerin eski ba~karurun adldlr. Ar~'a dayanmasl. insana benzetme) goru~une egilim duyanlar. $u halde "ilk sebeb »i aramada zincirleme sorulan "AllaJu kim yarattl? » sorusuna kadar vardmnak. VII.eklerdir. » A~aglda aynntlli olarak ele ahnacak alan bu altl ilkeye imanm ?anlan denir. melekken Allah'a isyan etmi~ bir varhk degildir. I I Kalubela ahdi. Insaruann ve earulla. Bu kalubela ahdine gore.ten saygl ile anmak da (zikr) bir ibadettir. bu akll yurtitmenin batll ve §eytani oldugu belirtilir. Allah. Buradaki Ruh'dan ama<. $u halde.eren uygulama kurallan duzeni kurulmu~tur. slfatlann zat'dan ayn olmadlgrm ve zat nasJ. islam. Ne var ki. Bir diger rivayete gore. bir kudsl hadis geregince "mumin kufun gonlune slgar» (Kudsf hadis.ma ve mantlkSlzdlr. 34-36). Hadiste belirtilen amentu Melekler. harekelerin harfle- maSI ve yukanda bi bir (I g6rii- ta§lmaSl hat iistatlan ic. Iblis. yaraddl§dan sonra da mutlak varhk sadece Allah'dlr. Iblis yerine de kullarulabilir. " mu§ebbihe » (Allahl yaratdml~lara.

belirli olaylar sonueunda. burun. ak~am. ~il ve sunlli mezhepleri arasmda bu namazlann rekat saYlsl bakimmdan . hayye aiel felah (2 kere) . Peygamberin ogutledigi ve klldlgl sunnet namazlar vardlr ki. Allah kaunda miil1lin sayllmasl i~in. Allah'dan vahiy ahrlar. 0 da birbirine du~man olmak ve yer yuzunde. Namaz fars~adan ge~mi~ bir kelimedir. olii mezara konurken de kelime-i ~ehadet getirilir. T avaf J iSLAMIN BE$ $ARTI aha once de belirttigimiz gibi. gelip ge~en zaman ebediyetin iki temel aru arasma slkl~ml~ur : bir yanda misak. boy abdesti). 172) tekrarlaml~ olur. T anndan ba~ka yoktur tapacak ". ne de kurtanelYl gerektirir. ButUn ger~ek peygamberler ayru dinin tebligeisidirler. Aremleri yaratan Allah onlann kaderini de belirler. Namaz. " E~hedii en la ilahe iI/aI/air ve e~lredii enne Mulraml1leden resulul/alr" (talllklik ederim ki Allah'dan ba~ka tann yoktur . Bu nedenle Allah Fatiha suresinde "Hukum gununun hakimi " olarak belirtilmi~tir. Kur'an'a gore. ikindi. yeni bir kitapla. Arap~asl "salat "tlr. Kur'an-I Ker/m'den soma ba~ka bir kitap gelmeyeeektir. (namaz uykudan haYJrhdlr) sozleri soylenir. vakit kthnml§ gibi olur. AI/ahii ekber (4 kere) . Kitaplar ve Tann e1~ileri. " erkan " veya " direkler " de denen bu be~ ~art ~unlardlr : 1° islama iman (~ahadet) . ak~am 3.G vaciptir. yatsl. ogle. Bir de aynea farz olmamakla. Peygamberlerin he psi "nebi" dir. kulagl temizleme bi~iminde yapllan bir annmadlr. sadeee bu temizlik yetmez. Kur'an bir~ok yerinde zamanlann sona ereeegi kozmik olguIan dile getirir : " gokler Ylkthp ~oktugu zaman" (Kur'an.] "Tann uludur. 5° hac. tasdik etmek gerekir. bedeni ba§tan a§aglya Ylkamak gerekir (gusul. 104) melekler hesaplann gorulmesi i~in herkesi meydanda toplanmaya ~aglraeaklardlr. ens eye lslak el gezdirme. haydin namaza. Bu eumlelere ~alradeteyn veya kelil1le-i ~alradet denir.3) KJ.l kelime-i ~ahadet getirmekle Kalubela'da Adem ve onun soyundan geleeek ruhlar tarafmdan benimsenmi~ olan tek tannYl taruma ahdini (Kur'an. [Yalruz sabah ezarunda hayye aiel felah'tan soma 2 kere es selaTii hayren minen neVIl1. \1. Kur'an kendinden oneeki Tevrat. (h.yamet giinii. 3° zekat . Tannrun el~isidir Muhammed. Kur'an-l Kerim'in ogretisi. yuz. kol. Kelime-i ~ahadet gunde be§ defa ezanlarda dile geldigi gibi. 4° oru( (savm) . ogleyle ikindi ak~amla yatslrun hemen art arda kihnmasma eevaz vardlr : 0 zaman u~ T avaf suasmda yiiriiyii~e Hacerii'I·Esved'in bulun· dugu kOleden ballarur ve Kabe sol yana almarak saga. Sabah 2. Aneak. ~ahadet. Muhammeden resulullah" bi~iminde kisalulml~ olarak da soylenir. Peygamber tebligi kendisine eri~meyen hi~ bir topluluk sorumlu tutulmaml~ ve her topluluga kendi dilinee peygamber gonderilmi~tir. Her ~oeuk islam alarak dagar. onlardan ol~u ve sayglyla zevk almaYl ogutler. Zebur ve incil'in Allahdan gelen metinlerini dogrulaml§. e~hedii enne Muhall1l11eden resulul/ah (2 kere) hayye ales salah (2 kere) . 2° nall1az (salat) . " La ilahe illallah " ibaresine de kelime-i tevhid denir. haydin felaha . din! yukumlu!uk dogurmamakla birlikte. ~ahadet getiren kimse. Abdest el. insanllga ilam te~ligi iletir ve ortlan ~eriata davet ederler: Oneeki peygamberin teblig ettigi kitap tahrif edilmi~se. sadeee dille ikrar yetmez. Mumil. "La ilahe illallah. Namazm iki§er se. zahir'de musliiman muamelesi gorur. al/ahiiekber (2 kere) . XXI. 0 zaman her insan ve her toplum muhakeme edileeektir.L 328 . aneak. 34-36). A - Kabe'yi tavaf eden hacLlar. Allahm yarauelhgma ve yarattlklanna hayran olmayl. Adem ve onun soyundan gelenler i~in bir su~luluk ve eeza yaranr ki. kapt ybniine Kabe <. ogle 4. T ann uludur . Bunun d6rdii farz. dogru yiiriiniir. ayak Ylkama ve ba~a. bazl nebi'ler ayru zamanda resul'dur . e~hedii en la ilahe il/al/ah (2 kere) . erginlik ya§ma vannea (mumeyyiz olunea) imaruru a~lk~a dile getirmesi gerekir. ~il mezhebinde. ikindi 4. Aynea. bilirim bildiririm T anrldan ba§ka yoktur tapaeak. Vahiy tamamlanrru~ur (Maide. tarukllk ederim ki Muhammed Allahm el~isidir). ayru zamanda gonulle de inanmak. Musliiman ki§i omur boyu bu tarukllgl tekrarlayaeaktlr. bu tahrifler ve sapmalar duzeltilir. "Resullerden hi~ biri kendi tebligi a~lsmdan digerlerine kar~lt sayllamaz ". islam cemaatinin ve her bir muminin Allahm birligine tarukhgl ve Allaha kar§l gorev ve yukumlulukleri bq temel ilkede ozetlenmi~tir . Iii ilahe illallah (1 kere). II. aglz.iSLAM izini silemez . Bu saYlda mezhepler arasmda ihtilaf yaktur. islarrun ikinei ~artl olarak gunde be~ vakit klhrur: sabah.evresinde yedi defa dolalliarak tamamla· rur. olumle sona ereeek ge~ici bir sure konaklamaktlr (Kur'an.edeyle birbirinden aynlan bolumlerine rekiit denir. aneak bu metinlerin tahrif edilmi~ kislmlanna kar~l ~lkml~ur. Namaz kilmak i~in abdestli olmak gerekir. yats14 olmak uzere toplam 17 rekat farzdlr. ote yanda son yargtlama (ktyamet gunu) bulunur. VII. Kur'atl'a gore bu durum ne kurtulmaYl.

hacca gidecek kadm kocasmdan bo§anml§ veya kocasl oImu§se. denir. Bayram gunleri gibi oru~ tutmarun haram oldugu gunler dl§mda. Ramazan bayrarru 3 gun.Ktyam. bir tur duadan ibarettir).I D. medinelilerin yI11I1 iki gununu bayram olarak kutladlklanru gordu ve muslumanlara. Hac i~in belirlenmi§ ozel yerler ziyaret edilmelidir. 5. kurban bayraml 4 gundur. 3. namaza ba§larken ve namaz kJ. belirli merasimi yerine getinnek §eklinde yaplhr. ayet namaZl (korku veren tabiat olaylanndan soma klhrur) saYllabilir. Medine'ye go~ ettiginde (622). yani temiz 01maki NAMAZIN $ARTLARI VE RUKUNLERi 3. Kur'an'dan ayetler okumak. Mazereti oImakslzm oru~ tutmayansa. Namazda bir klyam. 18). Arafat'ta arife gunu gun ortasmdan gune§ batlncaya kadar durmak. hac sevabtru arttlrmaga yarayan ~ok saYlda (kurban kesmek gibi) sunnet de vardlr. 4 rekat.Ogle namazl. Bunlann dl§mda. Kurban bayraml'run ilk gunu §afak sokmeden once Muzdelife denilen yerde bir siire kalmak.) 2. Oro\. Aynca bed en saghgl. farkh gorii§lere yer verilir. 4. Ramazan bayrammda nnr sadakasl (fitre) vennek. Bonlar bayramm ilk u~ gunu i~inde yaptlamaml§sa uygun alan ba§ka bir zamanda da yapllabilir. oteki zilhiccenin onuncu gunu ba§layan Kurban bayramt oImak uzere iki bayram vardu.Ktraat. Hac. Bunlar haccm farz oImasl i~in genel ko§ullardlr. « Allahm mescitlerini ancak Allah' a ve ahret gunune inananlar. tavafa Hacerii'l-Esved'den ba§lamak. islam dim takviminin on ikinci aYl alan Zilhicce aylrun onuncu gununden (Kurban bayraml) once Mekke'de olmak. bunu toplayan memurlara. Bunun 17 rekatl farz. Kur'an aynca muhta~ olanlara. ihram i~in konan kurallara ve yasaklara uymak. ahn ve burun yere degdirilir ve bu strada u~ kere « subhane rabbiyelala. Islam da cami Allah'a ibadet edilen ozel mekandlr: «Ku§kusuz mescitler Allah i~in kurulur i oyleyse Allah'la birlikte ba§ka birine kulluk etmeyiniz" (Kur'an. ii~ kere gelmek (sa'y).tutma adetine rastlanmaktadlr. be§i namazm i~indedir. Muhammed. Miislumanhkta caminin beytullah (Allah'ill evil saylImasl. LXXII. toplu veya tek olarak klhnabilir.i ortrnek (erkekte gobekten diz altma kadar. bir rukG ve iki secdeden olu§an bolUme rekiit denir. 4. kadillda yuz ve elden ba§ka her yer avrettir) . Nafile namazlar.iyerek en az 18 saatlik bir uzakhktan (Mekke ile Arafat arasmdaki uzakhk) hacca giden kadlrun yarunda kocaslrun veya nikah du§meyen bir yaklrurun (mahrem) bulunmasl. be§ vakit namazm sunnetleri. sadaka verilmesini de tavsiye etmektedir. vacip ve nafile olmak iizere u~e aynhr. Vacip namazlar. ya da 60 yoksulun birer gunluk nafakasml kar§llamahdlr. Hac yolculugu.Namaza dururken niyet etmek i 7. Namaz. Ancak bazl alevi topluluklannda. tuttuktan soma.Secde. yol guvenligi. iddet miiddetinin (bekleme suresi) bitmi§ olmasl da gerekir. Namazm riikiinleri 1. bu iki bayramm Ramazan ve Kurban bayrarnlan oldugunu ilan etti.!kindi namaZl. IX. Bu kelime fars~a « rGze " kelimesinden degi§iklige ugrayarak Turk~eye ge~mi§tir. rukGdan soma yere kapanmak. Bunlann yedisi namazm dl§mda.NLER VE M. hapislik veya devlet yasagl gibi engeller bulunmamasl.larken ayakta durmak.Necasetten taharet. Namazlarm rekat saYllan ve aynntllanru Hz. Arafat'taki vakfe. cuma namaZl. yani gune§in dogmasmdan onceki agarmadan. Maldan. gune§in batl§lIla kadar alan sure de yemekten i~mekten ve cinsi munasebetten ka~lruhr. oturamayan yatarak kllar.TOLOJ. namazlanru kllanlar. cenaze namaZl (diger namazlardan farkh. Safa'dan ba§layarak dart kere gitmek. Ay esasma dayanan dinl (kameri) takvimin dokuzuncu aYl alan Ramazall boyunca oru~ tutulur. soma 4 rekat farz. soma 4 rekat farz klhrur. IX. du§kunlere. 5 rekat .Hadesten taharet. Muhammed belirlemi§tir (sunnet). yolculuk gibi bir mazeretle oru~ tutamayan. Farz alan oru~ budur. Namazlar farz. her tavaftan soma iki rekat namaz klImak. Gunhik namazlar dl§mda bayram namazlan. soma 2 rekat farz klhrur. kolelerin. hangi dinden olurlarsa olsunlar. tavaf Slrasmda abdestli ve mahrem yerleri kapah 01mak. 18).nlarmdaki Safa ve Merve tepeleri araslIlda.Riikii. ya 60 gun oru~ tutmah. mazeret ortadan kalktlktan soma tekrar oru~ tutmahdu. ozel vaktinde (vakt-i mahsus) yapllmahdu. topluca kIllIlJr.Sabah namazl. Ba§hca vacipler. Islama gore farz Allamn yaplImaslru emrettigi eylernlerdir. 3. 3 rekatl vacip.. bu mekana kar§l sayglh oImaYI gerektirir i «cami adabl" bu gerekten dogan kurallardlr : camilere guzel ve iSLAMDA RAMAZANVE KURBAN BAYRAMI • iSlarniyette. yani abdestli 01mak. Farz namazlan. Namaz kllarken on iki §am yerine getinnek farzdu. dileyen oru~ tutabilir veya Ramazanda mazereti dolaYlslyla tutamadlgl gunlerin kaza'slIlJ tutar. Hz. bayram namazlandu. (Arka arkaya iki kere eller. klraatten soma elleri dize koyup egiImek.Kadei ahire (son oturu§) : son rekatta « ettehiyatu " okuyacak kadar oturmak.Namazl vaktinde kllmak i 6. Ramazandan soma 3 gun suren oru~ a~ma (fitr) bayraml gelir (Ramazan bayramt veya turk !:lalk dilinde ~eker bayranll). soma 3 rekat vitir namaZl kIllrur. kurban bayrammda kurban kesmek ve her iki bayramda da cemaat halinde bayram namazl klImak gereklidir. Tann onunde insan olarak muslumanlar arasmda tam e§itligi simgeleyen bir giysiye. dart devresi (§avt) farz alan ziyaret tavanru. mazereti ge~ici degilse. (RukGda· en az u~ kere « subhane rabbiyelazim " denir. Bakara suresinde belirtiImi§tir. (Ayakta duramayan oturarak. once 3 rekat farz. Sabahtan ak§ama. teravih namaZl ve sevap kazanmak niyetiyle klhnan namazlardlr.) 4. soma 2 rekat son sunnet kllirur. IIkine «ntlr bayraml" veya «kii~uk bayram" ikincisine «buyuk bayram" da denir.Yatsl namaZi.) 5. Hacca gidecek ki§inin musliiman.5).Ak§am namazl. Allah yolunda olanlann ve yolda kalanlann ugrunda sarf edilir (Kur'an. 5. Muhammed tarafmdan belirlenmi§tir: zekat Allahtan bir farz olarak yoksullara. zekatlru verenler ve Allah'tan gaynsmdan korkmayanlar yaparlar" (Kur'an. Mina'da §eytan ta§lamak diye slralanabilir. yuri. Bundan soma Kabe'yi tavaf vakti gelir. cuma ve cenaze namazldlr. 10 rekat i once 4 rekat ilk sunnet soma 4 rekat farz. biri Ramazanda otuz gun oru~. Namaz kJ. be§ vakit namaz.Setri avret. bor~lulann. Kabe'yi sola ahp yuruyerek donmek. Zekatm iki anlaml vardu : servetlerin vergi yoluyla gunahlardan annmaSl ve muminlerin sosyal dayaru§masl. Zekat. ergin. Haccm farzlar dl§mda vacipleri ve pek ~ok sunneti vardlr. Hastahk. . bayramm ilk u~ gunu i~inde yedi devir yapmak. ihrama rnikad yerinden ba§lamak. Namazm §artlan 1. Ramazan orucu yerine Muharrem aymda 12 gun orucu. Be§ vakit namaz 40 rekattlr. Bu vakit. Kabe yakJ. Islamm be§ §artlndan biridir. uygun her hangi bir yerde. kalpleri musliimanllga lsmdmlacak olanlara verilir . yeterli vakte ve kendisi hac'dayken ailesinin ihtiya~lanru kar§llayacak varhga sahip olmasl gerekir. §evvalin birinci gunu ba§layan Ramazan (~eker) bayramt. tutamadlgl her gun i~in bir yoksul doyunnahdlr. yani ihram denen diki§siz ortuye burunerek. Arafat'ta bir sure dunnak (vakfe) ve Beytullah'l (Kabe) tavaf etmekle yerine getirilir. « Allah size onlann (puta tapanlann) iki bayramma kar§lhk onlardan daha hayuh iki bayram verdi" diyerek. 60). servetten odenecek vergi belli biT orana goredir ve Medine'de Hz. once 2 rekat sunnet. 8 rekat i once 4 rekat siinnet. 2. $ii mezhebinde de bu baktmdan bir gorii§ aynhgl yoktur. vitir. DI§takilere ~artlar i~tekilere riikiinler denir. 13 rekat i once 4 rekat ilk sunnet. Bu §art.Namaza dururken «Allahiiekber" demek. 2. soma 2 rekat sunnet klhrur. 20 rekatl sunnettir. ozgur. uslumanllkta cuma ve bayram namazlan camilerde. Hac mevsimi dl§mda yapI1an Kabe ziyaretlerine umre denir. arife gunu ogleden soma (zeval vakti) ba§lar ve Kurban bayrammm birinci giinu fecrin (sabah aydlnllgl) dogu§uyla son bulur. 1.lh alan ve bulug ~agma· giren her musluman (erkek ve kadlIl) i~in gereklidir. Zekat oraru 1/40'tlr (% 2. Diger namazlar. yani avretyerin. Ge~iciyse. tutmadlgl gunu kaza etme yukumunden ba§ka.Ktbleye yoneImek i .Imak akJ. soma 2 rekat son sunnet. Esasen bu husus Kur'an'da.

ya'iemii ma beyne eydihim vema halfehiim. azabmdan korkanz. Sana inarunz. Avlu. Fiy ciydiha habliin bin mesed. Diri ve her ~eyi yonetendir. bastlrdlgl zaman karanlIgm ~errinden. Ba~langl~ta « secde edilen. » Fit suresi «Elem tera keyfe feale Rabbiike bi-ashabilfiyl. Ve ersele aleyhim tayran ebabiyl. ne de kazanCl fayda vermedi. sana namaz kJIar.) « De ki : Rabb= yarattlklanrun ~errinden. Ey ~aru yiice Peygamber. » Felak suresi «Kul e-uzii bi-Rabbil-felak. Melikin nas. » Ettehiyyatii « Ettehiyyatii-Lillahi ve-ssalevatii vettayyibatii esselamii aleyke eyyiihen nebiyyii ve rahmetiillahi ve berakatiih. O'nun tahtl gokleri ve yeri kaplaml§ur. Ve qhedii enne Muhammeden abdiihii ve Rasuliih. » Leheb veya Tebbet suresi « Tebbet yeda Ebileheb'in ve tebbe. yiice ve biiyiiktiir. » I temiz e1biselerle gidilir. ah~veri~ gibi davraru~lardan ka~millr. caminin temizligine. la te'huziihu sinetiin vela nevm. O'nun izni olmadan huzurunda kim §efaat edebilir? Onlann onlerinde ve arkalannda olaru bilir.) «Kurey~in yaz ve kJ~ yolculuklanna ah~masl ve yolculuklarda anla~masl saglanrru~tlr. . anaml. Men zellezi vesfeu indehu ilia bi iznih. esselamii aleyna ve ala ibadillahissalihin. Alevli bir ate~e yaslanacak. Sana isyan edeni terk ederiz. secde ederiz. vela yiihitune bi ~ey'in min ilmihi ilia bima .in de duvarda imama aynIan oyuk bir mahal vardlr. CXII!. seni ogeriz. CV. « Allahiimme barik ala Muhammedin ve ala al-i Muhammedin kema barekte ala lbrahime ve ala al-i lbrahime inneke Hamidun Mecid. » " Biitiin dil ile bedenle ve mal ile yaplIan ibadetler Allah'a mahsustur. Ve min ~errihasidin iza hased. II. gi· Namaz loIma mahalli tc. babaml ve mii'minleri hesap giiniinde bagl§la.) « Gorrnedin mi Rabbin. Elleziy et'amehiim min cuin ve amenehiim min havf » (Kur'an. Feee-alehiimke'asfin me'kut.aglrmak ic. Gokleri ve yeri korumak O'nu yorrnaz. Rahmetini umar. oturanlann omuzlanndan atlayarak ileri saflara ge~mege ~ah~llmaz. CX!.) « De ki : insanlann Rabbine. vb . belli bir diizende ve ba~kalanna da yer kalacak bi~imde oturulur. Vemraetiihii hammaletel-hatab. dilencilik. CXIV. Seyasla naran zatelehebin. O'nu ne bir uyuklama. Muhammed'e ve Hz. » «Allalum. Ve min ~erri gasikm iza ve kab. kurudu da. Minare. » "Rabbimiz. lnne ~anieke hiivel-ebter. mahalle aralannda ~a edilrni~ kii~iik ibadet mahallerine mescit. Dogrusu. » (Kur'an. Fe-salli Ii Rabbike venhar.in<. » Kunut Dualan « Allahiimme inna nes'teiniike ve nes'tagfiruke ve nes'tehdike ve nii'miniibike ve netiibii ileyke ve netevekkelii aleyke veniis'ni aleykel-hayra kiillehii ne~'kiiruke ve la nekriifuke ve nah'leii ve net'rukii men yefeiiriik.inde cuma namazmda vaaz vermek iljin hir minber bulunur.-----~ iSLAM Nas suresi « Kul e-uzii bi-Rabbin-nas. Senden ba§ka ilah yoktur. Allah'm rahmeti ve hareketi senin iizerine olsun. Ben §ehadet ederim ki A1lah'dan ba~ka ilah yoktur. diigiirnlere iifleyen biiyiiciilerin ~errinden. sana tevbe ederiz. Ona ne mah. onlar O'nun ilrninden ancak O'nun diledigi kadar bir §ey kavrayabilirler. buna miltrap denir. » (Kur'an. bizi cehennem azabmdan koru. Muhammed'e ve Hz. Sana ko§anz. Minel-cinneti Yen nas. Insanlann gogiislerine vesvese veren 0 insan ve cin ~eytanlarlI1ln ~errinden. » Rabbena Atina «Rabbena atina fiddiinya. CV!. byleyse' onlan a~ken doyuran ve korkudan giivene kavu~turan ~u Ev'in Rabbma kulluk etsinler. Ibrahime ve aline Rahmet ettigin gibi Hz. » Kevser suresi « lnna atayna kel-kevser. » Allahiimme Salli ve Barik «AlIahiimme salli ala Muhammedin ve ala al-i Muhammedin kema salleyte ala lbrahime ve ala al-i lbrahime inneke Hamidiin Mecid. hased ettigi zaman haset~inin ~errinden sabahm rabbma slgmmm. » «Allalum. ancak sana ibadet ederiz. insanlarm Ilahma slglI1lnm. Muhammed aline de bereket ver. Yine ~ehadet ederim ki Muhammed Allahm kulu ve ResGliidiir. sana dil uzatandlr. Mtiezzinin namaza c. ~iiphesiz sen ogiilmii~siin. Onlan yenilmi~ ekin gibi yaptl.) « Ebu Leheb'in iki eli kurusun. azamet ve ~arun yiicedir.. Senin ismin miibarek.elme veya musluklannda bulundugu genil bit avluclan gec. her hayn senden bilir. 0 halde Rabbin i~in namaz kJl ve kurban kes. Ibrahime ve aline bereket verdigin gibi Hz. nesli kesik olan. Termiyhim bihicaratin min sieciyt. sana dayarur. kiifretmeyiz. Min ~erri ma halak. E~hedii en la ilahe illallah. » (Kur'an.» (Kur'an. CVIlL) « Biz sana keyser verdik. KanSI da odun hamah olarak 0 ate~e girecektir. Selam bizlere ve Allahm iyi kullanna olsun. Abdest almak i<. digerlerine eami.) «Allah ki O'ndan ba§ka ilah yoktur. Allahiimme iyyake.ae vasia kiirsiyyiihiissemavall vel ard. Ellezi yiives visii fiy sudurin nas. fil sahiplerine ne yaptl? Onlann diizenlerini bo~a ~lkarmadl rru? Onlann iizerlerine sert ta~lar atan Ebabil ku~lanru gonderdi. lehu ma fissemavati ve ma fil ard. Rabbenagfir Ii ve livalideyye ve li'l-mu'minine yevme yekumu'l-hisab. insanlarm Malikine. seni tesbih ve sana hamd ederim. 0. ~iiphesiz sen ogiilmii~siin yiicesin. Boynunda biikiilmii~ bir ip oldugu halde. al~ak sesle konu~ulur. Tiirk~ede. ahirette de iyilik ver. Goktekilerin ve yerdekilerin hepsi O'nundur. magfiret dileriz. » (Kur'an. Vela yeudiihu hlfzuhiima ve hiivel aliyyiil aziym. 255. » Ayetel kiirsi «AlIahu la ilahe ilia hiivel hayyiil kayyum.ilerek camiye rilir.in ezan okudu- gu yuksek kule. kentlerin biiyiik ve onemli ibadet yerlerine ulu eami ve sultanlarca yaptmlml~ olanlara selatin eamileri denir. biz senden yardlm dileriz. Ma agna anhii maliihii ve ma keseb. » (Kur'an. hidayet dileriz. derli toplu oturulur. » NAMAZDA OKUNAN BAli SURELER VE BAli DUALAR Kurey~suresi «Li-ilafi kurey~in ilafihim rihlete~-~itai vassayf Fel'yabiidu Rabbe hazel-Beyt. » " Allahlm Hz. nabiidii ve leke niisalli ve nes'eiidii ve ileyke nes'a ve nah'fidii nar'eu rahmeteke ve nah'. » Siibhaneke «Siibhanekel-Iahiimme vebi-hamdike vetebarekesmiike vetala eeddiike vela ilahe gayruk. ne de bir uyku tutmaz.» . Rabbimiz beni. Min ~erril vesvasil hannas. gereksiz sozler sarf edilmez. Ve min ~errinneffasati fil-ukad. Allahlm. llahin nas.. Elem yec'al kaydehiim fiy tadliyl. sogan-sarmlsak gibi kotii kokan yiyeceklerle cemaatl rahatSIZ etmemege itina gosterilir. » " Allalum Hz. genelfikle ta~tan ve camiye bitilik yaplhr. topluca namaz kJhnan yer» anlammda mescidiil cami denilen ibadet mekarurun adl giderek kJsaca cami olmu~tur. Kabe yonlinli gostennek ic. Muhakkak azabm kafirlere ula§acaktlr. haseneten ve filahireti haseneten ve kma azaben nar. Sana §iikreder. abdestsiz girilmez. Muhammed alinede Rahmet et. bize diinyada iyilik ver.a azabeke inne azabeke bil'kiiffari miil'hlk. girince « Salat-l mescit » denen iki rekat saygl namaZI kJhrur.

davraru§. Bu vasiyete uyuldu ve Ebubekir'in iili.ine hakim ktlabilmesidir. Hz.ildi.i bozmaz. Biitiin islam dii§iince tarihinde SiinnIlik denildiginde bu iki mezhep akla gelir.ini. MuteziIe gibi ehl-i siinnet dl§l akrmlarla ilml ve fikrI tartl§malar sonunda SiinnIligin iki ana kolu olan E~arlye (kurucusu imam Ebulhasan el-E§'arI [873-936]) ve Matiiridiye (kurucusu Ebu Mansur el-Mati.ik olarak Ebubekir. her iki kolun iiyeleri de temel ilkelerde ayru inanCl ta§lrlar : Allah birdir ve Hz. 53 m yiiksekliginde muhte. ondan soma Hi. Peygamber iili. Osman 656'da. Muhammed AlIalun el~isidir (resul). Ali'ye sadlk kalanlara da $ii adl verildi.iyi. Siinnilik. Omer ve Osman'm halifeligini bugiin de tarumaz. Ali'nin halifeligine Peygamber'in e§i Ay§e ve Osman'm yegeni Sam valisi Muaviye muhalefet ettiler Ali'yle Muaviye'nin askerleri Slffin'de kar§lla§olar. dinin uygulama alanlanyla (ibadet ve hukuk) ilgili gorii§leri 5 I I mezhebinde dinin ikincil §artlan arasmda saYllan cihad. 680 Yllmda.inden soma yerine kimin ge~ecegini belirtmedi.icadeleler giiri. DORT HALIFE (HULEFA-I RA$iDIN) icretten sornaki ilk yi. SUNNTLIK VE $iTLIK iinnIlik ve Siilik. ta ba§tan beri ona arkada§ ve yardlmcl olan sevgiIi e§i Ay§e'nin babasl Ebubekir. kan davasma doni.iseyin.iri.ecegi kullarm i. Ama bu ilk zamanlarda bile i~ rekabet ve mi. Osman gibi iinde gelen ve Hz. islam hukuk devleti ilkelerinden gitgide saptlarak saltanat sistemi benimsendikten soma. SiinnIligin esaSl Kur'an ve siinnet (Hz.lko. yoruma kalktnadan.apmda.i.Sinan'm buyuk eseri alan caminin ana mekaru dort bin metrekareden fazladlr ve 26.iyi.iridl [?-944]) ortaya <. Siller.ince.ildi.em bir kubbeyle taclandmlrm. imamhgm yalruz Ali'ye ve onun soyundan gelenlere ait olduguna inarurlar. gene Peygamber'in ifadesine uyarak kii~iik cihad (cihad-t asgar).i§tiiri.5 m <.ilmesini kabul etmez. kendisinden sonra gelecek halifenin belirlenmesi i§ini bir kurula . Bi. SiIlik. Kerbela'da yanda§lanyla birlikte topluca iildi.izyll Islamm altm ~agl saYlhr . ~iinnilikte. Oy birligiyle olmamakla birlikte Ali halife se~ildi. Peygamberin damadl Ali. I Ayrtllk devam etti ve halifelik konusunda (§iIler« imam" terirnini tercih ederler) farkh giiri. Siinnlligin. Soma Haridlik.iri.imi. Ismailiye . Hakem. siimiiri. Muhammed'in kendilerinden ovgiiyle siiz ettigi sahabenin ele§tirilmesi veya hakaretle aru1masl da onaylanmaz. Kelam ve akaid kitaplannda siinnI inan~ sahiplerinden ~ogu zaman «Ehl-i si. Muaviye'ye ve soma onun yerine ge~en oglu Yezid'e biat etmeyi kabul etmediginden.i§ler ortaya <. bunun ilk yansmda Peygamber'den soma gelen ve' « dogru yolu bulanlar" (ra~idin) olarak nitelenen diirt halife zamarunda Islam ~ok luzh yaYlld!. ay soma ona herkesin huzurunda biat etti. Kur'an ve siinnette verilen bilgilere oldugu gibi bagh kahr. halifelik konusunda kendisine daru§tlmadlgmdan Ebubekir'e gi. Muhammed'in siiz. evrenin yaradlh§l ve sonu. gerek insarun kendi nefsinde.lko. ancak adil bir imarrun emriyle olur.inde ger~ekle§mesi i~in yapilan her ti. cihad adl alonda Batl diinyasmdan farkslz olarak.icendi ve ancak birka<. insanhgm zuliim ve basktdan kurtarilmasl i~in yapilacak cihad. Islamm iki biiyiik koludur.ine yayilmasl. hilafet konusundaki anla§mazhk ve ~ao§malan din! olmaktan ~ok siyasl nitelikle giiri. I~inde Ali'nin de bulundugu kurul. Ali'nin bu anla§maYl kabul etmesini i~lerine sindiremeyen taraftarlan ondan aynldtlar : bunlara Hariciler denildi. P~ygamber'in belirttigi gibi. SiinnIligin ilk ve en onemli kaynaklanndan olan. Medine'deki on yllhk islam devleti diineminden soma. Siiler imam se~iminin kullann degil AlIahm i§i olduguna inandllar. kendisinden soma Omer'in halife olmaslyd!. Medine ileri gelenlerinin ~ogunlugunca halife se~ildi. Ali 661'de bir harid tarafmdan Kufe'de iildi.tlr. 'iI I . kolu halifeligi ancak AlIalun se<. gerek ~evresinde ve biitiin yeryiizi.izereyken Muaviye mi.iri. Herkes Ebubekir'e biat etti. uygulama ve onaylan) hiikiimIerini. bugi. lstanbul'daki selatin camilerin en onemlisidir i Mimar .imi. Omer. Omer'den soma Osman'm halifeligini kabul etti.iseyin ba§a ge~ti. degi§tirmeden oldugu gibi benimsemektir.verdi. denir. Omer. insarun iinii ve sonu (mebde ve mead) gibi metafizik konularda felsefi kuramlar yerine. Siinnilik ve siinnI mezhepler. Yeryiiziine adaleti yaymak i~in yaptlacak cihadaysa. Ebubekir'in vasiyeti. Bi.in Imamlye kolu Oran'da iktidara el koymu§ durumdadlr) §eriatta hi~ bir degi§ikligi kabul etmez ve bunu temin i~in imamm mevcudiyetini savunurken.i. Oysa cihad. Adaletin yeryiizi. Allah'm varhgl ve nitelikleri.istlenebileceginde lsrar etmektedir. bir Ali taraftannca iildi.i. Muaviye'ye hak verdi ve onu halife ilan erti.irlii ugra§.ik oglu Hasan 669'da §il cemaatinin ba§mda kaldl. her tiirlii ~aba demektir.iri.itareke ve tahkim (hakernlik) talep etti.ik cihad (cihad-t ekber). Ali'nin ordusu tam galip gelmek i. temei ilahl degerler olan ilam sevgi ve adaletin.A - Siileymaniye camii.inden soma Omer'e biat edildi. halife Ali'yle birlikte Ebubekir.ir ve bu olaylann ge~mi§te kalmasl.i ve yagma sava§lan yapllabilmi§tir.i. Bu farkllhk temelde dinin biitiinliigi. dini dogmalann (Kur' an ve siinnet) felsefi dii§iincelerle saptmlmaslru veya ikinci kaynak durumuna dii§i. Hi. « miisliiman olmayanla~la yaptlan kutsal sava§ " diye anla§llmaktadlr.ilmemesi gerektigine inarur. Islam diinyasmda ilk siinnIler selefiye adlyla aruld!.ildi. ge~mi§e doni.innet ve'lcemaat" diye soz edilir.ildi. Muhammed iili.. imam Ebul Hasan el-E§'arl'nin Makalat eI-lslamiyin adh eserinde bu mezhep inanclrun ba§hca ilkeleri otuz iki maddede iizetlenir. ilam sevgiyi giinli. Bu sebeple siinnIlik. insarun kendi nefsine ilam degerleri benimsetebilmesi. .

Hz. Bunlan diger miisliimanlardan aylran. ~iilik ve ~ii mezhepler. §abani 14. Ali'nin ve onun haleflerinin imamhgma iistiinliik tarumalanydl. biiyiik giinah i§leyen ki§i tovbe etmeden oliirse sonsuza kadar cehennemde kalacaktlr. Ba§langl~ta siinni ve zeydi §ii mezheplerinden inan~ yoniinden aynlmayan bu mezhepden. Ali'nin ve eW-i beyt imamlanrun yanda§lan anla§lhyordu. sinani ve u§§aki 4'er. Muhammed. kam- . Giiniimiizde Zeydilik ozellikle Yemen' de. Pakistan). bir aymm da.Muharrem aymda dOvUnen §iiler (Taltrall. burnu lam harfine. . oru~. ~lplak ayak iizerine meshetmeyi. 4° ba§ta ilk ii~ haliEe olmak iizere. Imam Sadlk'm oglu yedinci imam Musa Kazlm'm imametini reddedenler. ondan soma da onun ogullan ve torunlandu. 1882'de yaptlan bir saylma gore yalruz lstanbul'da 260 tekke vardl (nak. A . Imamiye (On lki Imam) mezhebi Iran ve lrak'ta. Ancak §iiler. T ekkeler cumhuriyet doneminde kapatlhncaya kadar (1925) Tiirkiye'de olduk.. admm okundugunu iddia ederler. Bu mezhep.eneyi ye harfine benzeterek insan ytiztinde AI. zekat gibi dini bir konudur. halveti 32. ha- lidi 3. Ismaili mezhebi Hindistan ve Suriye'de ya§amaktadlr. kendisinden soma gelecek imaml. c.imam Sadlk'm (altmcl §ii imaml) veEatmdan (765) soma. Ebubekir'in ve haleflerinin halifeligine kar§l ~lkarak. miras uygulamalanyla ilgili baZI konularda da siinnilerden aynhrlar. batmi mezhepler dogmu§tur. soydan ge~e olamaz ve haliEenin belirlenmesinde hi~ bir koken dikkate almamaz. cerraru 7. . Islam tarihinde onemli bir adlm veya a§ama saythr .edevi 8. halife Ali zamamnda ba§ladl. C . miirtettir. Muharrem aYI ~iller ic. siinbtili 21. Bugiin hariciler Kuzey Afrika'da. onun karde§i olan ve babasl sagken veEat eden Ismail'in soyuna bagh kaldilar.in buyuk 6nem ta~Ir. 5° §iiligin en onemli kesimini olu§turan Imamiye ve Zeydiye kollanna gore. ~oziimii halka blrakIlabilecek kamu i§lerinden degildir. be§inci eW-i beyt imaml Muhammed el-Baku'm ayaklanmayl reddetrnesi ve karde§i Zeyd'in ayaklarup §ehit olmasl sonucunda. eski din kahntllanrun gii~lii oldugu Suriye ve Dogu iilke!erinde. Resimde aymlannm her birinde Ali'nin ba§l bulunan bakI~lmlt iki Ali yazlSl goruluyor.a yaygmdl. vb. ~iinkii Islamda boliinmenin ba§langlCldlr. ~iinkii ameller de iman§ahadet kapsamma girer. kii~iik ve biiyiik biitiin giinaWardan korunmu§tur . 3° nas (dogma) ile belirlenip se~ilen bu imamlar.lyla doverler (Iran. Emeviler ve Abbasiler zamarunda da devam etti. Ali ve onun soyundan gelenler dl§mda haliEelik makamma ge~mi§ olanlann hepsi zuliim ve hakslzhk yapml§ ki§ilerdir.). Ba§langl~ta « §ii » denince. Ismailifer1e On Iki ImamCllar arasmda dogdu. Onlardan ve onlann haliEeligini taruyanlardan ilgiyi kesmek gerekir. kadiri 40. Insan yuziinde bazl harf· lerin a~lkc. bu siinni mezheplerden Earkh olarak. Mezhepler tarihi kaynaklannda $iiligin ortak teme! gOrU§leri §oyle Slfalarur: 1° Aft. §iiler i~inde Zeydiler grubu aynldl ve bunlar giderek hkIh baklmmdan siinnilere en yakm §ii mezhebini meydana getirdi. sadi 15. Malikilik. Hanbelilik'ten olu§an dort mezhep tarafmdan ortaya konulmu§tur. Ali'nin ve Ali soyunun hilafete en laYlk ki§iler oldugunu kabul etrnekle birlikte. halkm biatl saglarursa haliEenin· me§ru olacaglru ve biat yoluyla tayin edilmemi§ gaslplara kar§l klyam edilmesi gerektigini ileri siiriiyordu. Haricilere kar§l miicadele. aZlnllk olarak diger islam iilkelerinde. adlru ve nite!iklerini a~lklayarak belirlemi§tir. bu sebeple Hz. 2° imamet (haliEelik). Ira.ayini. Muhammed'den soma insanlann en erdemlisi ve en iistiiniidiir. Bu bakImdan hariciler Islarmn piiritenleri. onlara gore agu giinah i§leyen bir miisliiman donmedir. Onlara gore halifelik se~imlik bir makamdlr. En laYlk olan kim ise 0 haliEe se~ilir ve aym §ekilde bir kusur i§ledigi zaman gorevinden uzakla§tmhr. giil~eni. ~iiler imam Huseyin'in 10 muharremde Kerbela'da §ehit edilmesi nedeniyle yas tutarlar j 10 muharremde g6giislerini yumruklaYlp doviiniirler j daha a~lfl gidenler soyunup kendilerini zincirle.bayrami. $afiilik. mevlevi S. ge~ici ve siireli evlilik sozle§mesi demek olan « Miita nikahl »ru ge~erli sayar. kat! ilkecileridir. ezan metnine baZl sozler ekler. yiizYllm ba§larmda. B • Hurufilere ozgU simgesel bir minyatiir.Kadiri tekkesinde zikir. Onun belirttigi bu ki§i Ali.iSLAM Hanefilik. oziirsiiz olarak ogleyle ikindi ve ak§amla yatsl namazlanru birlqtirip ii~ vakitte kIlmaYI caiz goriirler . Tunus.i 51. Libya ve Cezayir'de ya§arlar. VIII. Zeydi ve On Iki Imam (Isnaa§eriye) §ii mezhepleri birbirinden aynldlktan soma. $iilik ba§hca hkIh konulannda hanefilik ve §aEiilik gibi dii§iiniir. b. namaz.azeli 2.) HARicTLiK Bugiin sayilan pek az olan hariciler. halidi 3.a goriildugiinii one siiren hurufiler. agzl aym harfine.

irade. tek ki§inin aktardlgl sahih olmayan hadislere dayanarak hiikiim vermekten ka~lnml§nr. kudret. r Teslim. reyii's-sahibeyn (iki sahib in gorii~ii) adl verilen hiikiirnler ortaya ~lkml~tlr. Malik bin Enes. Sahabe (sahabller). imall'm bir ciiz'iidiir. tarih~iler tarafmdan ii~ doneme aynhr. Ibn T eymiye (12631328) ve ogrencisi Ibn Kayyim (0. Abbasi imparatorlugunun resmi mezhebi olmasldlr.tyas). oysa Allah'm slfatlanndan alan soziin yaratllmadlglru. Selefiyeyle Muteziliye arasmda tartl~maya yol a~an tiim konularda orta yolu tutmu~tur. E~'arihkte. Matiiridiyedeyse. Gorii~ aynhgl bulunan konularda. sahih olmayan hadisler de. apa~lk dile getirilmi§ kesin hiikiim) veya orfle ~eli~irse.:iinkii. &klh konuIannda da. insarun ozgiir iradesiyIe iyi veya kotiiyii se~ebilecegini savunurken. selefiler. hiikiirnlerin yedi temel kaynagl vardlr : Kur'an. Ebu Hanife ve Ebu Yusuf'un gorii§leri birle§tirilerek reyii'~-~eyheyn (iki §eyhin goru~ii) adl verilen hiikiimler ~lkanlml~tlr. Kur'an'da sozii ge~en tiim slfatlan ta~u. Medine gelenekleri.:ok anlamh sozlerin anlamlru dii~iinmekten ka~lnma. dolaYlSlyla da eehennemde sonsuza kadar kalmaz. Sonradan ortaya ~lkan her ~eyi reddeden selefiIer. byas (bir hukuki sorunla ilgili. yy'a kadar Irak ve Suriye'de taraftar bulan bu mezhep. Aynea. hanefi hukukunu sistemle§tirmi~lerdir.:iinkii eylemi yaratan Allah'nr. sahabe fetvaIan da. Muteziliye Kur'all'm yaratllml~ (mahlfIk). Matiiridiyedir. Allah'm yasakladlklanru yapanlann veya buyurduklanru yapmayanlarm imam eksilir. sahabenin ki§isel ietiFiadlanru temel almaml§tlr. Dort siinni mezhebin. selefilerin. ~ok degi§ik yorelerde ortaya ~lkan sorunlara ~oziim bulmak zorunda kaldlgmdan. Pakistan ve Orta Asya'da yaygmdu. iman. kiifurle (dinden9kma) su~layarak reddederler. insarun ozgiir oldugunu kabul etmeyerek her §eyi kadere baglarlar. Balkanlar. Selefiye veya Selefilik. akll da gerekli goren Matiiridi. Hanefilikte. ama zattan ayn olduklan halde. Allah. naslann zahiri (dl~) anlamlanna a~m baghhk yiiziinden. nas ve akllla ilgili gorii~leridir. 3° Aezi itiraf Kur'all ve hadislerdeki ~ok anlamh sozlerin anl!. Muteziliye ve Selefiye gibi. Matiiridiye. Birinei donemde selefiler. Ebu Hanife. ililll. akll ba~vurulaeak en son Ol~iit kabul etmesidir. <. naslann dogrulugunu kamtlamakta aklldan yararlamlabilir.:in. Giiniimiizde Hanefilik. Mesela. akll mutlak bir Ol~iit kabul edilmez. E§'ariyede kesb de Allah tarafmdan yaratI!ml§tu. 0. iki kar~lt mezhep arasmda yer ahr. Orta Asya. Imam E§'ari'ye gor~. Ahmed Ibn Hanbel (780-855) tara&ndan kurulan flklh mezhebi.:ok anlamh sozleri. sahabe fetvalanm ve ya~ayan me dine geleneklerini de katarak siinnet kavramlru geni~letmi§tir. Allah'l mahluklann niteliklerin' den tenzih etme. Ma1ikiye veya Ma1iki1ik.. E~'ariye. Allah'm zatmdan ba~ka bir ger~eklik olarak slfat kabul etmez ve Allah'm siibuti slfatlanru (hayat. Selefiyenin tersine. 4° Siikilt. Aylrt ediei ozelligi. <. Sahabenin soz ve fiilleriniyse.~llamayaeagml kabul etme. Hanefiler ve hanbeliler arasmda da bu itikadi mezhebe bagh olanlar vardlr. kendinden onceki tartl§maYI sana erdirmek istemi§tir. Matiiridiye veya Matiiridilik. Kur'an ve siinnette ~oziimii bulunamayan sorunl<lr i~in sahabenin (peygamber'in sohbetini dinleyen miisliimanlar) sozleri esas ahnml~tlr. insan. ~ogunlugun itikadi mezhebi. tabiin'in (saha- . hi~ tartl~maga girmeden reddettiler. basar [gorme]. Hanefiyede. Matiiridiye. uygulanabilirligi artml~tlr. akla mutlak bir deger vermek. siinnete dayarur.:ok anlamh sozlerin anlamlru. hadislerin sahihligi konusunda daha esnek bir tutum benimsemi~tir : yalan iizerinde birle~meleri imkanslz saYllabileeek kadar ~ok ki~inin aktardlgl (miitevatir) ve her ku~aktan en az ii~ ki~inin sahip ~lktlgl (me~hur) hadisler. Ebu Yusuf ve Imam Muhammed'in gorii§leri birle~tiginde ise. 1350) tarafmdan ba~latI!an ikinci donemde seJefiler. Allah'm isim ve slfatlanyla ilgili Kur'all'da ve hadislerde ge~en biitiin kelimeleri kabul etme ve bu kelimelerin Allah'm yiieeligine uygun anlamlar i~erdigine inanma. Selefilik. genellikle ~u yedi kavramla dile getirilir: 1° Takdis. belli bir konuda vardlklan ortak gorii§) ve or( (genel kabul goren iyi gelenek ve toreler). Sahih (peygamber tara&ndan soylendigi kesin alan) hadislerin yaru Slra. ciiz'i irade (tikel irade) sahibi insan ozgiirdiir. zaman zaman Ebu Hanife'ninkilerden farkll gorii~ler belirtmi§lerdir. Malik bin Enes'e gore. hiikiimler i~in saglam bir temeldir. Bu slfatlar ger~ektir. Ebu'I-Hasan Ali bin Ismail el-E~'ari (873-936) tarafmdan sistemle~tirilen itikadi mezhep. Allah'l insana benzetme' tehlikesine dii~er. kelalll ve tekvill [yaratma]) bile reddeder. Peygamber ve sahabllerin bildigini kabul etme. yy'da Suudi Arabistan'm resmi mezhebi 01du. insarun kendisi degil. Matiiridiyedeyse. Irak.:ok anlamh sozleri anlayamayanlann. zatln dl~mda bir ger~eklikleri ve varhklan da yoktur. Tiirkiye dl~mda. « kalple tasdik "ten ibaret goriilmii§. Ama. diledigini yapabilir. saghgmda gorii~ ve fetvalanru kitapla§tlrmadlgl i~in. <. Malikiyede. Allah'm slfatlan konusundaki gorii~iiyle de Muteziliye ve Selefiye arasmda yer ahr: Muteziliye. XIV. eylemi ancak kazanu (kesb eder). yorumlamaktan ka~mrna. Bunlar da yetersiz kaldlgmda ba§vurulan ol~iit.. klyas ve kamu yaran (maslahar). iman ve naslann yerine akh koymak demektir. Selefiyeyse yaratllmaml~ oldugunu savunur. bir nasla desteklenmedik~e kaynak degeri ta~lmaz. Hanbeliye ~ok yaygln1a~maml§tlr. selll (i~itme]. XX. Cemaleddin AfganI (1838-1897) ve Muhammed Abduh (1849-1905) gibi bilginlerin oneiiliik ettigi yeni selefiler. insan mumin olmaktan ~lkmaz. Hindistan. 6° Kef( <. E§'ariyedeyse. kesin birer dayanaknr. beden sonraki ku~ak) sozleridir. Insarun ozgiirliigii ve yaplp ettiklerinden sorurnlulugu konusunda da. Kur'all'm lafZlyla yazl ve i~aretlerini birbirinden aYlrmadlk1anru. oneekilerin top tan reddettikleri konulan ele alarak derinlemesine ineelediler. gozetileeek yararlar. ogreneilerinden Ebu Yusuf ve Imam Muhammed (~eybanI). buna kar~lhk yazl ve i~aretlerin yaratlldlg1ru one siirmii~tiir. <. Malik bin Enes (711-795) tarafmdan kurulan &klh mezhebi. T ek ki~inin aktardlgl hadislerse. Kur'all ve siinnetin yaru Slra. EI-E~'ari'ye gore. tabiill ve tebe-i tabiill denilen ve birbirini izleyen ii~ ku~agm (selef) dinI konulardaki tuturn ve anlaYl~lru benimseme. siinnet. akla ve i~tihada onem vermesiyle obur siinni mezheplerden aynhr. aneak siinnete dayandlgl ol~iide kaynak sayml§. Malikilik'te. amel (insarun eylemleri). Ama eylemini yaratan. Bunun ba~hea sebebi. insarun akll yoluyla dogru yolu bulacaglru ve iyiyi kotiiden aYlrt edebilecegini kabul etmesiyle E§'ariyeden aynlml~tlr. Ona gore. ~eriata aykm . Hanefiye veya Hanefi1ik_ Ebu Hanife enNuman bin Sabit (699-767) tara&ndan kuruIan flklh mezhebi. bu tiir hadislere tereih edilir. toplumun ve ki~inin yaranru gozetme) ve sedd-i zerayi (kotiiluge giden yol'lan kapama) gibi dayanaklar da vardlr. Imam Matiiridi. inan~ konularmda da akla yer vermezler ve kelamla ugra~anlan. Kur'all ve sunnete donmek gerektigini soyleyerek selefiligin ilk donemiyle birle~tiler. Osmanll imparatorlugunda da reSml mezhep alan Hanefiye. Ama Ebu Yusuf ve Imam Muhammed. XVIII. Hindistan. <. sahabenin sozIeri ve fiilleri. Ebu Hanife. el-E§'ari. ozellikle hanefiler arasmda yaygmdlr. zaman baklmmdan en sonuneusu oldugundan. insarun eylemlerinde Qzgiir oldugunu kabul ederek de E§'ariyeden aynlml§tlr. medine gelenekleri gibi.rekir. mesalih-i miirsele (kesin bir hiikiim bulunmayan konularda. §afiller biiyiik ~ogunlukla e§'aridir. biiyiik giinah i~lese bile. Ebu Hanife gibi. Kur'an veya siinnette bulunan a~lk hiikiimden. EI-E~'ari. ~e~itli kelam okullanrun gorii~lerini. gizli. biitiin goru~leri aktarml~tlr. istihsan yoluyla hiikmu degi~tirmek ge. cebrller. Imam Matiiridi (852-944) tarafmdan kurulan siinni itikadi mezhep. hi~bir ~ey sormamasl. Selefiyeyse. Hanbeliyenin temelini. iema (din bilginlerinin. el-E~'ari'ye gore iki iddia da yanll~tlr. klyas yoluyla vanlan bir hiikiim. Malikller tamamen. <. muteziller ve E§'ariler arasmdaki bazl kar§lt gorii§Ieri uzla~tumaga ~ah§ml§tlr.MEZHEPLER VI TARiKATLAR SUNNT iTiKADT MEZHEPLER E~'ariye veya E~'arilik. Turkiye. Dinin dogru anla~I!abilmesi i~in. ameli iyi olmayanlar da miimin sayI!ml§tlr. Pakistan ve Eritre'de. lias (Kur'an veya hadislerde. ~ SUNNI FIKIH MEZHEPLERi Hanbeliye veya Hanbelilik. En yaygm mezhep Hanefiliktir. 5° hllsak. Kur'all hiikiimleri ve siinnet olu~turur. benzeri bir sorun i~in yararlanma). insan ira- desi gene de slmrhdu. Selefiye. Siinniler arasmda yaygm ii~ itikadi mezhepten biridir (digerleri Matiiridiye ve Selefiye) E~'ariye. Muteziliyede oldugu gibi. 2° Tasdik. Bu yiizden de eylemlerinden sorumludur. peygamber gonderilmemi§ olsaydl bile. E~'ariyeyi obiir itikadi mezheplerden aylran. Batl'da geli~en pozitif bilimlere ve teknige buyuk onem vermekle birlikte. istihsall (goriiniirdeki nedenlere degil. Tabiin arasmda gorii§ birliginin bulunmadlgl durumlarda. Imam E§'ari biiyiik giinah i§leyenlerin cehennemde sonsuza kadar kahp kalmayacaglmn AlIah'a bagh oldugunu belirtir. hil/i irade (tiimel irade) sahibi Allah'tlr. Ahmed Ibn Hanbel. Ama. yy'da Ibn Teymiye'nin etkisiyle Orta Arabistan'da yaylldl. Muteziliye. yani asI! nedenlere bakllarak yapI!an k.

ibahe (tum yasaklann ve yukumluliiklerin yok sayl1masl) : d. oteki imamlann ve onderlerin taI1!llIgma inanma noktasma varduanJar da olmu§tur. . goklerde gizlenmi~tir. olmam~k ~art1yla. goge ~ekildikleri ve gunun birinde yeryuzune donecekleri inane!. Peygamber'den sonraki ger~ek imamlar ~unJardlr: Ali. 2° Adalet: Mutezileye gore. Ona gore. Hattabiye. Turkistan. lMAM!YE. Ebu Hanife'nin. Muhammed Bahr. Ali RIza. 815-820 arasmda da MISlr'da &klh dersleri veren imam $afii. AIlah'm once Peygamber ve Ali'yi yaratlp. Cafer-i Sadlk. Bunu. Ama Bagdat'taki ogreneileri. Allah'm slfatlanru inkar eden Mutezilenin O'nu niteliksiz ve eylemsiz bir varhk saydlglru savunurlar. On lki imam ve bazl onderlerin ger~ekte olmedikleri. zamanJa oteki I mezheplerin yayllmasl kar~lsmda geriledi . Mameriye. Mukannaiye ve Durzilik gibi 20 dolaymda akrmda bu yakla~lm goruliir. Seb'aiye. Ome~. _ nileI ve kalana mermerle susHi kubbesi. Amr bin Ubeyd (0. Beyaniye. Imamiler. buyuk gunahlar i~lese de. Ayru ~ekilde.ilik. tek ki~inin aktardlgl (ahad) hadisler bile kaynak degeri ta~lr. Hasan-l Basri'nin ogreneisi VasIl bin Ad (699-748). Muhammed Mehdi. sunni kelam (inan~ ilkelerini akllla a~lklamaYI. Ali'den once halife olan Ebubekir. obur dunyada Allah'm gorulemeyeeegini ve iyiyle kotunun ablla bulunabileeegini savundugu i~in de Sunnilikten aynhr. Keysaniye ve Karmatiyede bu inan~ vardlr.iny~smm her yarunclan gelen ogrencilere yuksek din egitimi verir. (Kallire). Fas ve Sudan'da ~ogunJuk Malikidir. yy'dan ben camiye bagh $IT iTIKADT MEZHEPLER Mutezile veya MutezeIlik. VIII. Cezayir. Enes bin Malik'in ogreneisi imam $afii (767-820) tarafmdan kurulan &klh mezhebi. ve mesalih-i Oneeleri. hem Sahih-i Muslim 'de. namaz. Gurabiye. Mansuriye. tovbe etmeden oliirlerse. i bug un. sonsuza kadar cehennemde kalacaklardu.tannla~tlrma: ~ogu kez Ali'yi tann gibi gorme ~eklinde ortaya ~lkml~tlr. Hieaz. $u inan~lann biri veya birka~l bir arada bulunabilir ve Galiye diye adlandmhr : . tac. El Ezher <ami. inkar (Allah'm varhgma inanmama)ve ~irk dl§mdaki buyuk gunah- B· Mescid-i ~ah (Is/alum.e aldlgl kitaplarda degi~tirmi~tir. Bu mezhepte. Indonezya ve Turkiye'de ya~amaktadlrlar.kaplSl ve c. Sebaiye. Mutezilenin bu ilkesi. Islam du~uneesinin ilk ablel okulu olan Mutezile. kotiiluk yapanJan da cehennemde eezalandlracaktlr. sunniligin dl~mda tutulmakla birlikte. Muttzileye gore. Ali'den sonra bu goreve slrayla kimin geleeegini bildiren hadisler bulunduguna inanan ~ii mezhep. kaderi geregi kotu i~ler yaptlgl i~in eezalandml'saydl. yalruzea mevzu (uydurma 01dugu kesinle§mi~) hadisleri kaynak saymaz. adildir. Zeynelabidin. / 3° Muka(at ve ceza : Allah. Malikllik'te bir kaynak olan mesalih-i mursele de hukme temel aimmaml~tu. Ama sahabenin soz ve fiilleri kaynak kabul edilmi~tir. Mutezile. Mameriye. kendi ozgur iradesiyle se~erek yapar. Peygamber'den sonra imamet'in (ummetin siyasi-i~timai ve mane vi ba§kanJlgl). Imamm eski goru~lerini yaymay.-··--------·---·--------------l I MEZHEPLER VE TARiKATLAR I !miirsele.nin getirdigi yasaklan tarumama. $afiilikte. '$IT FIKIH ~~ Caferiye veya Caferilik. Bu. On ikiqci ve son imam. lslam dunyasmm bugune kadar gelen en 6nemli egitim kurumudur i X. gorur. $afillere. genel ge~er ilkelerden safmaya ve geli~iguzel kararlar vermeye yo a~abileeegi gerek~esiyle imam $afii tarafmdan reddedilmi~tir. Ali'nin soyundan gelen on iki imaml anJattlgma inarurlar. evrenin yaratllmaslru onJara bltaktlgl yolundaki inan~lar da bu kapsama ahnabilir. uygulamada a~lnhklara zuliimlere yol a~tl. abbasi halifesi Memun doneminde (813-833) resml ogreti durumuna geldi. ~irk (Allah'tan ba~ka tann olduguna inanma) ile anJamda~tlr. en onemli ~ii mezhep olan imamilikle de ilgisi olmayan ~e~itli inan~lann ortak ad!. . gucu yettigince. Filipinler. istihsan. kotuliik yapllmaslru engellemege ~ah§mah. ~a6iye veya ~a6. Mutezilenin ilk bilgini saYlhr. Bir sure. oru~. Hasan. . abbasi ve osmanJl haliEeleri de batlldlr. imam degildi.-X. ruhun i~inde bulundugu iyi veya kotu bedendir. Galiye veya Gali1ik. byamet yakla~mca ortaya ~lkarak yeryuzunde adaleti hakim blaeaktlr. el~iler araelhglyla yeryuzune buyruklar gondermi§tir. 761) de bu mezhebin kuruculannciandlr. zekat. T ersi olsaydl. OnJar sadeee birer siyasi-i~timai ba~kandl.ifte minaresi. adil oldugu . Oysa Allah. Afrika ve Endiilus'te yayl1arak ~ogunJugun mezhebi durumuna gelen Malikilik. ne de kafirdir. Allah tara&ndan bagl§lanabilir. Dolayh olarak obur dunyarun varhglru inkar eden bu inanca gore. Mugiriye.oliimiin zahiriligiJ Ali. Suriye. Huseyin. yUzyIlda lsfa· han'da ~ah Abbas zama· runda yapllan caminin C. hem de Sahih-i Buharl'de yer alan bir hadisteki « Hepsi Kurey§'ten olan on iki halife » ibaresinin. T unus. 810-814 arasmda Bagdat'ta. Hattabiye ve Ravendiyede bu inan~ vardlt. Libya. bunJann ortasmda bir yerdedir. hac gibi yukumlulukleri gereksiz bulma. Imam $afii. Peygamber'in vasiyeti uyannea. I I I l Ian i~leyenJer ne mumin. ba~ta Mlsu olmak uzere. XVI!. bu yuzden de yaptlklanndan sorumludur. gore. kaynaklanndan olap. bir baklma Allah'tan ba~ka ger~ekler oldugunu kabul eunektir.ve Osman'm imamhgl battldlr. iyilik yaptlrmaga ugra§mahdlr. bazl konularda iki goru~ veya fetvarun bulunmasl bu yuzdendir. temellendirmeyi ve savunmayl ama~ edinen bilim) okullanrun dogmaslna yol a~ml~tlr. Ali'ye a~U1baglIhklan yuzunden §ii sarulmalanna ragmen. bundan haberdar olmadlklanndan. ba~hea ilkeler. Bagdat'ta yazdlgl kitaplardaki bazl gorii~ ve fetvalanru. Imamiyeye gore. nehy ani'l-munker (iyiligi buyurma. Mutezile. Bugun de ya§amaktadlt. Ali Naki. insan iyi i~ler gibi korii i§leri de. imam E§'ari'nin bu goru§u terk eunesi uzerine zaylfladl ve gittik~e gu~lerien sunni kelam okullan kar~lsmda onemini yitirdi. Cenahiye. Daha sonraki emevi. . inan~ ilkelerini i~tenlikle kabul edenJer. Suriye. Kelam alarundaki hakimiyetini yakla~lk iki yuzytl surdurdukten sonra. Y Emr bi'l-maruf. Sunni kelamellarsa. Beyaniye. . medreselerinde islam di. bk. kotiilugu yasaklama): her mumin. Ebubekir'e degil Ali'ye verilmesi gerektigine. yani insan.tenasiih (ruhun bed end en bedene ge~mesi): ruhun bir bed end en ~lkarak ba~ka bir bedene girmesini klyamet olarak niteleyen inan~. tmamiye veya tmamilik veya Caferiye. Irak. istihsan byastan onernlidir. Mansuriye ve batmi diger bir~ok akrmda bu inanea rastlarur. Ali-ilahiye. us/H-i hamse denilen be~ ba~hk altmda a~lklarur : 1° Tevhid (Allah'm birligi) : Allah'm slfatlanru.i· irllll). gorme (basar) ve i~iune (sem) gibi baglmslz ezeli slfatlar yoktur. i~itir » ama bilme (ilim). surdurmu~lerdir. onun zatmdan ayn ve ezeli saymak. Mlslr'da kalem. J I 334 - .i~in. Allah adaletsiz davranml§ olurdu. inan~ ilkeleri baklmmdan sunni mezheplerle de. Iran. Sunnilere goreyse. buyruklan. Irak. hadislerde adl ge~en Mehdi'dir ve olmemi~. Seylan. Hindistan.peygamberligin kesintisizligi: peygamberlik kurumunun surekliligi ve Ali'nin ve onun soyundan gelen imamlann da birer peygamber oldugu inane!. zamarun en buyuk &klh bilginJeri araelhglyla insanJara ula~maktadlr. Rezzamiye ve Hattabiyede bu inan~ vardu. Hasan Askeri. iyilik yapanJan eennette odullendireeek. dince haram kabul edilen ~eyleri mubah sayma. Musa KaZlm. ama buyruk gondermemekte. « Allah bilir. Muhammed Taki.yy'lar arasmda Basra ve Bagdat'ta geli~en itikadi mezhep. 4° Menzile beyn eI-menzileteyn (orta yer): Mutezillere gore. En ulu imami muW- I A . cennet veya cehennem. OnJara.

tasavvuf ehline omek olmu§tur. onun da kendinden somakilere gizli bilgiler vermesindendir (ilm-i ledun). Ehl-i beyt'in (peygamber'in ev halkt) aktardlgl hadislere oncelik tarurur. tasavvuf yolundaki belli ba§h menzilleri (makam) ve hal1eri belirledi. Hasan-I Basri (0. 24) ge~ici nikahm. Gazali ve Serhendi gibi buyuk mutasavvlflar temsil ettiler. Hakim Tirmizi. Sonunda. Kur'an'da aruIan (Nisa suresi. Sunniler. Arabi'nin vahdet-i vucud ogretisine kar§l. Muhtar es-Sakafi. Zeynelabidin'den itibaren. IX. Serna sIrasmda leri rnevlevl serna ayinlerinin aynlrnaz pan. Ibrahim Edhem (0. ha?yetullah (Allah korkusu). Hallac-l Mansur. Keysamler. Bayezid-i Bistami. Sunniler.ilma cehennemde sonsuza degin kalmaz. Cafer Sadlk (0. Dolaylslyla imamlardan. All'nin bazl sozleri de kaynak degerindedir. Bu donemi. kehanetleri ~Ikmaymca kendisini. vera (gunah korkusu) ve huzun (ge~mi§teki hatah davraru§lardan dolaYI uzulme) gibi kavramlarda ifadesini buldu. nkhm ana kaynaklan Kur'an ve sunnettir. ak§am ve yaw namazlan birle§tirilirken.. sunnet. Buyiik bir gunah i§leyen ki§i ne mumin. 781). Gorii§ aynligl. Zamanla. TASAWUF VE TAR iKAT LAR i§inin. yy'm ortalarmda ba§ladl. a?k-t iliihi. mutrip tarafmdan icra edilen ve <. tarikatm iki ana ogesinclen bilidil (ikinci oge de muziktir). Arna sunniler. ~hedu enne Aliyyen veliyullah (veya emiril'l-muminin) ibaresini de eklerler. lkinci tutum. icma ve akll'dlt. imamllerse akll se~erler. yeni imam! kollann dogmasma yol a~ml§tlr. Bazllan da. Flkthta. Ilkinde §eriata uygunluk gozetilmeden birtaktm ilkeler. boyle bir yasaklama olmadlgl gorii§undedirler. All'nin azat ettigi bir kole veya kim oldugu tam olarak bilinmeyen Keysan taranndan ba§lat:lldlgl iddia edilir. All'nin oglu Muhammed bin el-Hanefiye'yi (0. Son iddiarun sahiplerine gore. . On lki imamdan her biri.ok kola aynlml§t:lr.sllerle uyu§tu. munzevi dervi§lerin giydigi suf (yun) elbiseyle veya Medine'deki Mescid-i Nebevl'ye biti§ik bir hucre olan Suffa'yla ili§kili gorenler vardlr. Muhammed bin el-' Hanefiye'nin imam ve kendisinin de onun halifesi oldugu inanclru yaymaya ~ali§tl. Kur'an ve sunnetin kaynak ahnmasl baktmmdan sunnilikle imamllik birbirinden aynlmaz. 780). $aklk Bellii (0. Yemen zeydileriyse 1962 yuma kadar kadar siyasi iktidarlanru surdurduler. yontemler belirlendi ve eski yunan. kadm mutasavvuf Rabia-i Adeviye (0. ama obur hadislere de ba§Vurulur. Ismail Dede Efendi'nin felahfeza ve Huseyin Fahrettin Dede'nin acema~iran ayin- Mevlevilikte serna. Tasavvuf teriminin turetildigi sufi kelimesinin kokeni tart:l§mahdlr. ilk onderin Muhtar bin Ebi Ubeyd es-Sakafi olduguna inarur. imamllerse. Siileymamye ve Butriye olmak uzere ~e§itli kollara aynldl. hint ve eski iran du§uncelerinden ogeler i~eren ~e§itli kuramlar geli§tirildi. Taberistan zeydlleri 917'ye. ozellikle yedinci imamla ba§laml§tl. $ebusteri gibi mutasavvlflar. Imamlardaki bu yarulmazlik. yy'da sistemle?me donemine giren tasavvuf. Davud Tai (0. Turn bunhula ~ozum saglanamazsa akla tiibi olunur. Flkth bakimmdan Hanefilige. Muhammed bin All bin Abdullah bin Abbas'a ge~tigini savundu'Ve Abba. 797). imamhgm Ebu Ha§im'den. 700) imam sayan ve All soyundan gelenlerin haklanru savunan akim. veWerin olaganusrii gu~leri oldugunu.hid1er (§eriat ve ibadetle ilgili bir sorunun ~ozumu i~in. Ferideddin-i Attar. §eriata aykm soz veya davraru§ ~lkmaz . kurallar. ama tasavvufi ilke ve kurallarda §eriata uygunluk aradl. Zeydiler. kufurle su~lanarak hapsedildi. inzivaya ~ekile- Keysaniye veya Keysanilik. Imamiyede istendiginde bir arada ktlmabilir. Imamller kelime-i ?ahadet'e (<< e§hedu enla ilahe illallah ve e§hedu enne Muhammeden abduhu ve resuluhu). istihsan ve mesalih-i mursele yollanru da kaynak sayarlar. yoneticilerin kendilerini dunyevi zevklere kapt:lrmalanna tepki olarak zahidler (dunyadan el etek ~ekerek kendini ibadete veren ki§iler).:unku sonsuz ceza. Peygamber ba§ta olmak uzere. imamiler yalruzca imamlann aktardlgl hadisleri kabul ederler. Oteki mezheplerin hukumleri de birer i~tihat saYllir. Allah'm fikir degi§tirdigini soyleyerek savunurdu. T asavvufun u~uncu donerni (orgutlenme) XII. sunni bilginlerin icmasma. Bu tutumdakiler. bu ya§ama tarzl. bu namazlar.:alan olrnu~ gibidir . Allah'm butun nitelikleriyle velilerde tecelli ettigini savunuyorlardl. <. sabtr. kelam anlaYI§l bakimmdan Mutezileye ve Imamiyeye yaktn oldugundan. imami bilginlerin icmasma itibar ederleI. Cuneyd-i Bagdadi. sunniler ktyas yolunu. sistemle§me ve orgutlenme donemleri. guvenilir kaynaklardan yararlanarak hukum [iftihat) ~Ikaran nkth bilgini). $illigin en yaygm mezhebi olan Imamiye. 801) ve Fudayl bin Iyaz (0. ibadet ve nkhm dort ana kaynagl Kur'an. 766). Imamiyeyle sunni mezhepler arasmda ~ok onemli farklar yoktur. Muhiddin Arabi'nin vahdet-i vucud (varhgm birligi) ogretisine ?ayali . yahudi. A - Mevlevi ayininde serna eden dervi§ler (semazen).bir felsefe sistemi haline geldi. Mevlana Celaleddin Rumi. klyas. Zeydllere gore. Tasavvufu. onlann sozleri de §eriat sayilir. tasavvuf. imami §illikle. Mehdi'nin naipleridir. icma. Hakktnda bir nas bulunmayan ve icmayla ~ozurnlenemeyen konularda.em verdi. Bu aktrrun. Imamiyede iman. yalruzca kafirler i~indir. Ku§eyri. $ehabeddin Suhreverdi. peygamber'den yakla§lk iki yuzyll soma kurumla§t:l. Zeydiye. ancak bazl §artlar alt:lnda ogle ve ikindi. Abbasi doneminde Keysamye. Emevi hukumdarlar zamarunda. Genellikle. Allah taranndan gunah i§lemekten korunmu§tur. Abbasi iktidan zaylflaymca Zeydiler Taberistan'da ve Yemen' de bagHnslz devletler kurdular. evrenin i§leyi§ini bir veWer toplulugunun yonettigini. iki ayn yonde geli§ti. ne de kafirdir (Mutezile goru'§u). imamilerse. Allah'a dogru maneVi bir yolculuk olarak niteleyen bu tutum. birincinin nerdeyse tamamen reddettigi aktl ve du§unceye ol).ahrur. Bu tutumu da. Allah'l dolayslz olarak bilmesini saglayan inan~ ve ya§ama bi~imi olarak tasavvuf. Peygamber'in All'ye. bir~ok temsilcisi. fena (insam niteliklerin ilam niteliklere donu§mesi) kuraffil ortaya ~Ikt:l. din bilginlerinin sert tepkisiyle kar§I!a§t:l. Veysel Karam (0. Zeyd bin Ali'nin oglu Yahya'run olumunden soma ba§hcalan Carudiye. ama geli§mesi gene de onlenemedi. rek bireysel bir din! hayata yoneldiler. 802) temsil ederler. ama Ebubekir'in halifeligi de me§rudur. Bunu yunanca sophia (hikmet) kelimesiyle.778). Zeyd bin Ali Zeynelabidin (699-739) taranndan kurulan mezhep. sahabenin aktardlgl hadisleri sahih sayarken. sunmlik arasmda yer ahr. bin. Abdullah bin Mubarek (0. Sunnilikte. Molla Cami. 728). Peygamber'den soma All'nin imam olmasl gerekirdi. 657). Bazl etkili Zeydiye veya Zeydilik. emevi iktidanrun sonuna kadar Ali ve soyunun haklanru savundular. Imamiyeye gore. tevekkul.e~it1iyerlerine ala nagmelel (Ielennum) serpi§tirilmi~ clan bir mtizik c. tasavvufun u~ tarim geli§im donerni oldugu kabul edilir: olu§um. Vahye muhatap oldugunu iddia eden Muhtar es-Sakafi. olduruldu veya suriildu (Hallac-I Mansur). bu tutumu temsil ederler. hristiyan. Suffa'da barman ve zamanlanru ibadetle ge~iren yoksul muhacirlerin ya§ama tarzl. Peygamber taranndan somadan yasaklandlglru kabul ederler. Zeydllikte. Bu tasavvuf anlaYl§l. maddi degerlere Slrt ~evirip tam anlamlyla Peygamber'in yo-' lundan gitme ~abaslydl. Olu?um doneminde tasavvuf. vahdet-i ?uhud (gorulenlerin veya mu§ahede edilenlerin birligi) ogretisi geli§tirildi. hemen her imamm oliimunden soma yerine kimin imam olacagl konusunda ~Ikan gorii§ aynhklan.

Bir tarikatm silsilesi. zikir ilerleyip de dervi~ler cezbe (ilahi eazibeye kapllan dervi~in a~lrI bir eo~kuyla kendinden ge~mesi) haIine girinee. Tarikaun merkez tekkesi. buyuk ol~ude yitirdi . Kendisi de bekta§l olan Abdulaziz doneminde gu~lenen Bekta~llik. Bir tarikatln mensuplan. Bir tarikata girmek isteyeri. II. her zaman. $eriat kaplsl. Bu a~amalar gorme. ill1le'l-yakin (akil yoluyla bilme). Bu tur hareketierden « burhan gosterme " diye soz edilir. Hz. Bekta~IIige sonradan giren ba~hea inan~ ve adetler. Mazdek ve Bu- . XII. 1925'te butun tekke ve zaviyeler kapauhnea Bekta~llik de.-D_'_·N_L_ER_V:_E_M~. Cumhuriyet doneminde. dort kapi inanema bagh dort inan~ daha vardlr: ibadet (Allah'm birIigini i~tenliklekabul etme). ~eyh tarafmdan. ~e~itli ~algilann e§liginde nefes denilen ilahller ve mersiyeler okur. Hieret slrasmda saklandildan magarada gizli zikri ogretmi~tir. biri sabah namazmdan soma. ya da Ali'yle Peygamber'e baglarur. alem-i ill1l'e girer. tekkenin. Her ~eyh. Kurucusu. zikir Slrasmda gozlerini kapayarak ba~lanru iki yana sallarlar. Temelini gizli zikir ve riyazetin olu~turdugu bu tarikata gore insan. Tasavvufun geIi~im sureeindeki ikinei donemde ortaya ~lkan kar~lt iki tutum. oburli gunun herhangi bir zamarunda olmak uzere iki kez dua ederler. Peygamber'in ve ehl-i bey tin yolundan gitmektir. MevlevlIige 6zgu ayin.:elebi tarafmdan kurulan tarikat. ve X. yedi a~amadan ge~er : 1° nefs-i emmare (kotu ~eyler isteyen. once dem (i~ki) i~iIir. tekkede ~e§itli hizmetleri yerine getirir. ba~ta Itri. oglu Veled C.eddin Nak~ibend (1318-1389). III. mutlak guzelIigi gorur. -koyun gibi atmaganlar). Bunun kisa suresini kapah bir huerede tek ba~ma ge~irir. Ali kelimesini olu§turan ayn. ate§i ellerine alma gibi marifetler ortaya ~Ikar. Nak~ibendilik veya Nak~ibendiye veya Nak~ilik. Ebubekir'e ~Ikar. 5° nefs-i raziye (kendi iradesini terk eden ve kendisini ilahi iradeye blrakan. Slra.. [bekta~ller. 4° 'Iefs-i mutmainne (tatmin olmu~. ya Ebubekir'le. buyuk besteeiler ve $eyh GaIib gibi buyuk ~airler ~lkml~tlr. Halvetllikte oldugu gibi Mevlevllikte de. Zikir daha ~ok toplu halde yaplhr : muritler. Murit. Omer Halveti (0. Bekta~i inanC!. oteki tarikatlar gibi. dergah. Kurueusu. Ahilerle dayaru§ma i~inde geIi§mege ba§layan Bekta§IIik. Fas'tan lndonezya'ya uzanan ~ok geni~ bir cografyada olduk~a yaygm alan Kadirlligin. hakke'l-yakin (Allah'ta yok olma). Yeni~eri Oeaglru lagvetti ve bekta~lligi yasaklad!. Ali). ama yeni~eriler arasmda ~ok yaygm 01dugundari. Bekta§llik de devlet destegini. farz ibadetlerin dl§mda yapllan nafile ibadetler-' dir. Ama Konya'da. ~eyhlerin. 2° nefs-i levval1le (kendini kmayan nefis) . Ismail Dede Efendi ve Zekai Dede olmak uzere. ~eriat. Nak~ibendilikte tarikat silsilesi. kelime-i tevhidi simgeler. halilezen ve ayinhanlar) sel1lazelller (tennure denilen ozel giysiler i~inde donen dervi~ler) katlhr. Muhammed'in Ali'ye ogrettigi zikir turu ise a~lk zikirdir. plrin kendisinin veya kabrinin bulundugu tekkedir._TO_L_O_tJ_. 1925'te. 0 tarikaun gelenek ve yontemlerine gore egitilmeyegelir.. Bekta~llikte. mutasavvlflardan her birinin yolunu beIirtmek i~in kullaruhrken. T arikata giren dervi~. Mevlana'run soyundan biri (felebi) olmu~tur. Anadolu'da oldugu kadar Rumeli'de de etkisi surdu. nefsini tamamen anndlfarak Allah' a ula~lr. hurufiIik (had ve rakamlann birtakim ger~eklerin simgesi oldugu inanC! . Muhammed. Hilalllik gibi bir~ok kolu vardlf. Anadolu'nun mogol istilasma ugradlgl. l1Ievdan denilen bolmesinde veya buyuk evlerde yapillr. §erbet yerine §arab i~ilmesi. tarikat. ba§ta E~refilik ve Rumllik olmak uzere. kendini a~arak butun insanlan sever.leme'dir (Allah. HaC! Bekta~ Veli'nin du~unee ve goru~lerini temel alan Bahm Sultan (0. Mevlevilik veya Mevleviye. tarikat zamanla Anadolu'da yaYlldlk~a ~il inanema. bir tarikatm merkezl ki~isidir ve tarikatm kurueusu (pir) degilse. pek ~ok bekta~l Nak~ibendl tarikatine girerek gizlendi. Bah~ilik ve U~~akiliktir. Murda~lIik. Mevlevl dergahlan. I. file (haivet) ~ok onemIidir. Abdulhamid zamarunda eski gueune kavu~tu. Allah'a yakinla~marun ba~hea yolu. ozel bir izinle olu~turulmu~ bir topluluk. II. T arikatm temeIini. tekke ve zaviyeierin kapatlimaslyla birlikte resmen sona erdi. $eyh. tasavvufi yontem ve uygulamayl kendi anlaYl~lanna gore yorumladllar ve ~ogu kez kendi adlanru ta~lyan tarikatlar kurdular. CemallIik. Esedllik. adak (dergaha verilen para. Abdulmeeid doneminde yeniden bekta~i tekkeleri kurulmaga ba~lad!. Abduikadir Geylani (1077/78-1166). Osmanlilar doneminde Anadolu ve Rumeli'de olduk~a yaygm olan Halvetiligin kirk dolaymda kolu yard!. biat veya inabe denilen ozel bir torenle kabul edilir ve murit olur. Kadirilikte. Muhiddin Arabi gibi buyuk mutasavvlflann bazl goru~lerini de. Kurueusu. AIlah'l tarur. Daha soma. IX. Kadirller. Murad'dan soma Osmanll devleti sunnl ~izgiye iyiee oturunea. yy'larda. Bunlar. Mahmud. Alevllikle kan~ml~ olarak varhglru surduren bir inan~tlr.rikatlardandlr. bilme ve olma kelimeleriyle de dile getirilmi~tir. Mevlevllik ba§langl~ta Konya ve dolayiannda. her yll arahk aymda turistler i~in sema ayini yapmaktadlf. evrenin slrlanru ogrenir. ilahi teeellilere mazhar olmu~ nefis) . SeIim. teberra'ysa. GenellikIe « hu " diyerek zikreden kadirller. 6° nefs-i marzive (Allah'm kendisinden raZl [ho~nut] oldugu nefis) . 1397). 01gunla~ma yolunda ilerleyen bekta~l. Bu hareket. yetkin nefis). Diger bir~ok tarikatm aksine. Kadirilik veya Kadiriye. Bekta~lligin onemli kavramlanndan ikisi de tevella ve teberra'dlf. Bunlann en onemIisi zikir'dir (Allah'l anma). Ali'ye degil. daha soma Istanbul'da ve tum Anadolu'da yaYllml~ur. 11k osmanh hukumdarlanndan destek goren Bekta~llik. klzgm nnna dalma. $eyhin (baba) veya vekilinin yonettigi ayin Slrasmda. da ogretilerinden. Burada u~ a~ama vardlr: ayne'l-yakin (gorerek bilme). genellikle ~eyhin de biti~iginde oturdugu tekke. aynea. Peygamberle bagl Ebubekir'in olu~turdugu tarikatlar bekri. $illigin etkisi yoktur. ~evrelerinde toplanan muritleri i~in beIirledigi ibadet ve hayat kurallanru anlaur oldu. Ali'nin olu~turdugu tarikatlar alevi diye nitelenmi~tir. MevleviIik de. toplam suresi 1001 gun olan ~ileye ba~lar. ba~ka tarikatlar gibi resmen son buldu. evlenmeme (l1Iucerred kalma). lam ve ye harflerinin insaru simgeledigine inarurlar]) ve u. Hz. Peygamber soyunu sevmeyi. tran'dan veya tran uzerinden gelen Mani. 3° nefs-i mulhime (kendisine iyi ve kotu. hakikat ve marifet kapllandlr. Hakikat kaplSlnda. Ayin-i eemde kurban kesmek ve helva pi§irmek de §arttlr. isterse ~ile suresini kisaltabilir. hayvanSl nefis) . Ekberilik. kudumzenler. Meviana Celaleddin Ruml'nin du~uneeleri uzerine. XVIII. ~eyhin ~evresinde halka olu~turur ve ellerini birbirlerinin omuzlanna koyarlar. ana nza gosteren nefis) . Bu dergahm ~eyhi. ba§langl~ta bir tarikat yaplsma sahip degildi: Osmanll devletinin kurulmaslyla orgutlenmege ba~lad!. Peygamber Ebubekir'e. genellikle ki§ geeel'eri. Marifet kaplSlndan ge~en dervi~. bir ~eyhe baglanmakur. tum ge~iei isteklerine SIrt ~evirmeIi ve Allah' a yonelmelidir. SeIim. 1516) tarafmdan kurulmu~tur. hatta hitit. bu kapldan girenlerin elinden. §eriatm haram saydlgl bir~ok §eyi mubah sayma (ibahe). dort kapl inanel olu~turur. Mevlevller arasmdan. r lIefs-i kamile (olgunla~ml~. Halvetilik. 1826'da II. Tevel/a. daha soma orgutlenen tarikatlann ~ogunda i~ i~e ge~mi~tir. Bekta§llerin ayin-i cem dedikjeri unlu i~kiIi torenleri. silsilesi Ali'ye ~lkan ta. alevl tarikatlarda da a~lk zikir benimsenmi~tir. soma zakirler (zikirciler). tam olarak aydmlatllamaml~ bir sure~ sonunda yeni~erilerle butunle~ti ve Yeni~eri Oeagl «HaC! Bekta~ Oeagl" diye aruhr oldu. $eriata a§lrI bagh olan Nak§ibendllikte. dogru ve yanll~ ilham edilen nefis) . kendi du~uneeleri i~inde erittiler. Arap~ada «yollar" anlamma gelen tarikat terimi. $eyh. ne kadar yapllaea- BASLICA TARiKATLAR Bekta~ilik. kalbin Allah dl~mdaki her ~eyden (masiva) temizlenmesiyle ba~layan ve her ~eyde Allah'l gorme noktasmda son bulan yolculugunda. sema adml ta~lr.. Binleree yeni~eri ve bekta~lnin 01duruldugu bu donemde. Mahmud. a~lk zikir benimsenmi~tir. Ama Bekta~llik gunumuz Turkiye'sinde. vueutlanrun herhangi bir yerine §i§ saplama. Sunbulilik. $abanilik. ba~ta Muaviye'nin oglu Yezid olmak uzere. Halvetilik veya Halvetiye. beIinden ve dilinden kotUluk ~lkmamahdlr. yalruz tasavvuf ve muzik i~in degil. Bekta~l. zaviye veya hankah denilen ozel bir binada toplarur. lydia ve frigya inan~lanndan kalmtllann da eklendigi ~ok renkIi bir mozaik haIini aid!. Bu yuzden bekrl tarikatlarda gizli. Bayezid-i Bistaml. $emsiIik. Bekta~ller bu arada. rama ve turk dinlerinden bazl unsurlann. Bunlann en onemIileri Ru~eniIik. Peygamber'e kadar uzanan zineirin (silsile) bir halkasldlr. edebiyat ve obur sanatlar i~in de bir akademi niteIigi ta~lml~ur. Mevlevi dergahlrun semahane denilen ozel salonunda yapilan sema ayinine. Muhammed Baha. bu kapldan ge~inee. Ozellikle aydlnlar ve devlet adamlan (bunlara III. ehl-i beyt du~manlanna du~man olmaYl ifade eder. Silsilesi Ali'ye ~lkan tarikatlardan olan Kadirllikte de. vuslat (mutlak guzellik olan Allah'a ula~ma). Ahmed Yesevl. onun veya ondan somakilerin halifesidir. ~ MEZHEPLER VE TARiKATLAR tasavvlflar. mutrib deniien muzik~ilerle (neyzenler. Bu yuzden Nak~ibendllikte. Abdulmeeid de dahildi) arasmda yayilan Mevlevlligin merkez tekkesi Konya'daydl. eski yunan. merkezl siyasl otoritenin zaylfladlgl bir ortamda. niyaz (namazm yerini alan yalvarma). Sonuneu a~amada dervi~. yy'dan itibaren. Gul~enllik. Tarikat kaplSl. AhmediIik. yy'dan soma. Zikrin ne zaman.

<.lk zikir benimsenmi§tir. $azelilikte. az uyumak.e§itli sebeplerle zprdur: zet. Ba§ta MlSlr olmak zu boyutlanna ula§tL Bununla birlikte XIX. Kuzey Afrika. Arusilik. I ran tanntarumaz marksist-materyalist rimci aklmlar nedeniyle Islam inanClrun yaKaslmilik. Afifilik. Halife olacak murit.e yayglnla§Yllmaya ba§ladl ve <. zamanla yakla§lk yirmi kola aydevnIdL Bunlardan Cevherilik. duyulmarru§tlr. 1986'da butun dunyadabir odada tek ba§ma kalarak AlIah'l du§unki muslumanlann saYlsl 860 milyon ila 1 mesi ve zikretmesidir. ldrisilik. 648 milyon. Hatm-i hac egan.in ayndu. Her gun yapilamazsa. mekteydi ve Birle§mi§ Milletler'e gore Islatan zamaru uyaruk olmak. kurucusu. her an ve her Islarrun Dunya'da mumin saYlsl en c. yyJdan beri lran'm resmi dinidir. namaZI toplu halde kilmak. Yllmasmda (Afrika dl§mda) bir duraklama.e§itli basamaklardan ge<. e§-$azeli'nin halifesi mlSlrh mutasavvlf Ebu'l Abbas el-Mursi ve onun halifesi Ataullah el Iskenderi (ii. muslumanlan olan Hui'lerin durumu).ogunluk muslumandlr). ya'da ve azellikle Guneydogu Asya'da (InAnadolu'nun <. turriat duzenini benimsediler.. din ve taolacagl §imdiden bellidir.lk zikir benimsenmi§- I " I I I I Afrika'run ka1am. Slradan muritler i<. onun garG§leri uzerine temellendirilen 1m tarikat. Bu yantemde murit. Zahid Bedah§i ve Muhammed Parsa tarafmdan yayilan Nak§ibendilik. Muhammedilik. Ltibnan. Asya-Okyanusya.Feyz ahnarak ya§ayan bir mur§it olabilecegi gibi. dualar ve ilahiler okunur. verileni reddetmemek. ve: rilmeyeni istememek. Riya()larak belirlemek <. Alevi tarikatlardan olan §azelilikte de. lam Cumhuriyeti gibi). her an Allah'm huzurunda haritada garGldugu gibiydi.bir §ey du§unmemelidir. ~iilik XVI. 1493).abasma giri§enler bile oldu (Iran Is(0. ikindi namazmdan soma yapilir. Allah'tan ba§ka §eylere baglanmayan kalp. Nak§ibendiligin en aylrt edici azelligi.ogunlukla stinni (haneH). bu ulkelerin degi§iklik de olmadl: muslumanlann bubagunslzlik hareketlerinde <. Ger<.inayn.lktl.a buyGktur.kidan <. nefsine hukmetme. 0%30ila50 0%50ila80 10%5ila30 0% ~ •• 80'den fazl liilik . <. muridin olduk<.. yy'da Anadolu'da <. Abdulharnid bu tarikata ve Afrika'run geri kalan kismmda (bu kislmgirdikten soma §azelilik Istanbul'da da yada Hristiyanllk aleyhine gittik<.ok uzun bir danem boyunca. duyse de..ok ge<. 16 milyon.a(dil ve dudaklarla) anmaga dayarur. §azeli maktadlr). tir. Ha~imilik. <. Magnp'ta oynadL Sultan II. evrensel dan yayildL $eyh Zerruk da (0. min~ari (bl<. Rifai dervi§inin olgunla§masl i<.lkanlara la dune kadar sovyet muslumanlanyla c. Zikir Slrasmbelirlemeye yasaklar koymu§ olmasl (meseda. Tarikat. i toplom nufuso gore muslUmon sayiS' [ 0%2i1a5 Avrupa. azel adlar ta§lyan <. Muhammed Bahaeddin Nak§ibend'in halifelerinden Alaeddin Attar. a<.lk<. nak§ibendi dergahlannda her gun. 1309) tarafmrabistan'da dogan Islamiyet. bl<.ok din yerde i<. Medenilik. yy'm ilk yansmda butun dunyaYI saTarikat. Bireysel zikir.uncu Dunya ulkelerinden bir<. halm-i hacegim diye adlandmlml§tlr. azellikle XIX.ogunlugu Kuzey Afrika'da.:ogu maliki mezhebinden 95 milyon stinni. 1166).in halvet ve riyazet de gereklidir. Aszan Ahmed Ziyaeddin Hendi'nin etkisiyle. son zamanlarda tersine bir geli§me ottaya <.ki zikri) diye olarak da islam toplumlanndaki hJZ11nufus adlandmlml§tlr. Genellikle §eyh veya vekilinin yanetiminde toplu halde yapllan zikir suasmda Kur'an'dan ayetler. bazl devletler resmen §eYesevilik veya Yeseviye. imam Rabbani zamarunda Hindistan'm en yaygm tarikatl oldu.ekte.lk (cehrij zikirdir. uzere.meden u<. ISlAM iNANel VE DUNYA RUailik veya Rufailik. Zikir. zikir Slrasmda AlIah'tan ba§ka hi<.' hatta laiklik lehine yer yer gerileme garUl§amaktadlr. 147 milyon. hatta bu duzeni kistanll mutasavvlf ve §air Ahmed Yesevi yayma <. miirid'in (tarikata giren ve §eyhe bagIanan) durumuna gore mur§it veya §eyh belirler. tekke veya zaviye gibi iizel mekanlara da ihtiya<. ate§' yutma.in benzer sesler gelir. AlIah'm adlanndan. Iran. kurucusu Ahmed Rifai (1118-1182).ali§lr. stinni (hanefi) ve lii(ismaili'). Kurucusu.0gunlukt<l. Turkiye'de en etkili tarikat Nak§ibendiliktir. MUrit.ogunlukmemek gibi yollarla.llml§tlr. Yakm ve Orta Dog.algllar e§lik edebilir. katl kural ve tarenler yoktur. muridin bogazmdan. <.ok anernli rol yuk <. Azmilik ve Hamidilik. almu§ bir tarikat buyugu de olabilir. MU51r'da ortaya <. halvel-i lezhib'e (altlnlama halveti) girer.erek yukselmesinde ve Allah'a ula§masmda rablta. Bu yuzden bu tur zikir. Camiii'l-usul adh eserin yagede buyuk <. kendini almu§.abasldu. kendini bayagl zevklere kaptlrmayan bir nefs olarak tarumlayan Ahmed Rifai'ye gore i<.e§itli <. riyadan anruru§ ibadet. savvuf buyuklerine uymak da anernlidir. Irak (% 51) ve Vmman'da <. Yesevilerin bir ba§ka anemartl§L Istatistik rakamlan arasmdaki farklar Ii uygulamasl da halvet'tir. son zikr-i erre veya zikr-. Tasavvufu. zikirden daha etkilidir.ok tarikatta oldugu gibi. Bahreyn.e§itli kentlerinde de §azeli donezya) ya§amaktadu. Fatih Sultan Mehmed daneminde Istanbul'da da yaYllmaga ba§layan tarikat.lkml§tlr. muridin az yemek. az koU<. Afganistan. Alevi tarikatlardan olan nfailikte a<. Halvetilikte garGlen vucuda §i§ batlrma. Turkler arasmda.musluman saYlslru kesin ligin temelini riyazet ve zikir olu§turur. Vefailik. halifeler (§eyhin yerini alabilecek yetenekli mUritler) i<.ak veya killcm keskin agzma basma gibi havarfk (olaganusttilukler). haftada en az iki gun yapllmalidlr. her zaman abmm (1983) yeryuzundeki daglhml a§agldaki destli bulunmak. §eyhin anerdigi birini hafi olarak (kalpten) veya a<. ta olmadlgl ulkelerde bunlann saylSlru az onu anndlrma ve terbiye etme <. rab.la'dlr. tunuslu mutasavvlf Ebu'l-Hasan Takiyuddin Ali bin Abdullah e§-$azeli (1196-1258).ogundaki nu§mak ve bedeni isteklerine kar§lhk versaylm zorluklan .ok itibar gardu.inden AlIah'l zikretmek. gasterme egilirni veya siyasi iktidann din Yesevi zikri a<. $eriata slkica bagh bir tarikat olan YeseviYeryuzundeki. bl<. Kavukcilik. gunumuzde de ya. bireysel oldugu gibi toplu da olabilir. 2000'li Yillarda olundugu bilincini korumak.. Bu yuzden. mal biriktirmemek ve ba§kalanrun aYlplanru garmemek gerekir. $azeli tarikatlrun yaYlh§ma dogru yaylldl ve gunumuzde yeryubuyuk katklda bulundu. gllli. abur bir<. Feyzilik. T oplu zikir.ten olmak. ate§e girme. futuvvet kurumundan ve Bekta§ilikten etkilenerek aslmdan uzakla§rru§tlr. Zikre. 12 milyon stinni (maliki) ve digerleri. Salimilik. milyar 102 milyon arasmda tahmin edilYesevilikte. tasavbir din olarak Afrika'ya ve Dogu'ya vufi eserleriyle. Yakm ve Orta Dogu'da (bu baltekkesi kuruldu. Kuveyt ve Yemen'de de onemli orandadu. toplu halde zikir yapmak ve hizb (din ve tasavvuf buyuklerinden nakledilen dualar) okumaktlr. kefenlenmi§ ve gamulmu§ varsayar ve zihninde canlandlrdlgl mur§idinin iki ka§l arasma bakarak ruhaniyetinden feyz almaga <. Gunumuzde. bid'at ve hurafeden uzak bir din. tekkeleri aC. Muridin. Her Yll muharrem aylrun ilk yedi gununde girilen ve halvel-i muhaTTemiye denilen halvet. Zikir slrasmda dervi§ler ayakta durur ve zikri yaneten §eyhin (veya vekilinin) <. Halvet iki turludur.evresinde halkalarur ve danerler (devranj. Rifailikte de vardlr. e§-$azeli'nin muritleri tarafmdan. 206 milyon (bir<. ~azelilik veya ~azeliye. Banglade§ ve Pakistan'da oldugu gibi. butioin Kuzey Afrika ulkelerinde en yy'dan beri cografi daglhmmda anemli bir yaygm tarikat olan $azelilik. Halvet. muslumanlann <. XX.ok tari· kat mensubu). Bu tarikata mensup dervi§lerin tek mukellefiyeti. En yaygm tarikatlardan olan Rifailik.

dogada ~uriiyen humusun ustunde mevsimden mevsime yeniden ortaya ~lkmasl gibi.I DiNLER VE MiTOLOJi AFRiKA DiNLERi GELENEKSEL O[NLER ahra'run guneyinde kalan Afrika. SiERRA LEONE ----J" LiBERYA-:J FiLDi$i KIYISI GAT~O Islamiyet. hastalan iyile~tirirler ve hem yagmurdan hem de uriin bollugundan sorurnludurlar. Kimi zaman bu peygamberler. Ama du~unce ve inan~ sistemini topraga baghhk belirledigi i~in. Din tbrenleri duzensizligi bnler ve atalara saygl gbstermek olumlu sonu~lar verir. medeniyetlere gore degi~ir (bk. Bundan otiirii. T opIum.uk de olsa varhglru hala surdurmeye de· yam ediyor. ormanlarda ve kayalarda . Tann'run " kairn »nda hayata bir geri donu~ olarak ger~ekle~ecegini ileri surer. insanm varhgmda bulunan ve onu atalanndan ayJran yabanCl ogeleri kovmak gereklidir.menin ge1mil 01. GUNEY LESOTHO eskiden ber! geniI bir AUSJKA kipti toplulugu vardlr 0 1000 km (nufusun yuzde 57'si). Hristiyanllk kulturiiyle yeti~mi~ olan. Bu peygamberce mesajda. genel olarak geleneksel afrika dinlerinden soz edilebilir. nesiller de. Yuzunde yuvarlak bir maske ve bacaklann· da brrne liflerden yaptlml~ SIb bir pantolon var. tllslm. kesimlere GINESI I GOLA dogru yaytldl. 0 Hristiyanhk. Doga ogelerinin ama~lan ve gu~leri oldugu ve insarun da bunlara baglmh bulundugu inancma animizm (canhClhk) denir. S PEYGAMBERLiK OZENT!LER[ frika'da XIX. Animizm. C A. J ca Avrupa'dan <. kbtu!ukler (hastahk. Burada. Bu « peygamberler »in ortaya ~lkt~l. cografyayla da a'lkJayabiliriz. ~arSVA MA~AGASKAR buraya yuzyillar boyun. verilenlerin ho~a gidip gitmeyecegi de asIa bilinemez. c . Nitekim kiihinler yeteneklerinden. Kurtulu~. harita). ktSllhk. Bu bir ah~veri~.. " masumlar » onlara kar~l savunmaSlZdlr. Harris~iligin yuz binlerce.ocuklann yeti~kinlige gec. Afrika'da din. Bu sebeple buyuk taplllmalarda. bolluk ve verim saglayanlan ~a~Jrmak. dogarun her yarunda bulunan ruhlann maddi tasvirlerine verilen addJr. evrensel duzene kar~l i~lenmi~ kabahatleri belirlemek. bu duzen i~inde bir yeri vardlr. Gizli gu~ler. sosyal gu~lere ka~1 durmak gibi ustiinlukler saglar. ve onun kaybolu~unun.ogunlukJa hristi.. Bbylece Afrikahlar. BiiyiiciilUge inanma. insanoglunu gu~ duruma sokmu~tur. Afrika'da ~ok onemli bir yer tutar. hayatlll surekliligine ve yenilenmesine yoneliktir. l<JJzeyden gelen bu din. Diinyanm diizeni. Bantular'da tek tannrun adl Zambe'dir ve ilk yasaglll ~ignenmesi yuzunden yaradlh~lll ba~!anglCllldan beri insanlardan uzakta kalml~tJr. (50z konusu Kara Afrika'dlr). William Wade Harris (1929'da bldu tarafmdan 1910'a dogru Fildi~i KiYlsl'nda kurulmu~ olan Harris'~ilik. muska.ok say'. Evrenin ba~langlCl hakkmdaki efsaneler. Afrikahlar. bir pazarhk gibidir : yani ancak verilenin kar~lhglllda bir ~eyler elde edilebilir .oIu veya tropikal ormanlar) vardl! ve toplumsal ortamlar cia birbirindeh farklJdlf (avellar. ellerini gage ve ayaklanru yere uzatlf durumcla can· lanclmr. Gizli gii~ler. Beyazlann yardlml olrnadan Kutsal Kitab'm ve Tann sozunun anlamlru kavrayabilecekleri du~uncesi de ileri suruldugu i~in. <. bir~ok tannya inanmazlar. ve Simon Kimbangu (1889-1951) tarafmdan 1930'lu Yillarda Zaire'de ortaya atllan Kimbangu' culuk hareketleridir.i~torenini yoneten buyiicu goriiluyor. kazalar.:unku fizik engeller (Sahra . dunyarun bir duzeni oldugu du~uncesini benimsemi~lerdir. devri bir hareket i~inde art arda gelir. sularda. Afrika/cia ~e~itli clinIer bulunulunu. yani binyl!cJhk inanCl da yer ahyordu. Bbylece Beyazlann tannsma gbre etkisiz olan feti~ler ve buy(i bir yana blrakIldl. dtinyarun ekseni olan insaru. I yandlr (ytizde 40'1 proNAMiBYA (lI At V testan). gizli varhklarla ve onlara katllan blUlerle ya~aml payla~mak zorundadJr. Gerilemesine ragmen bu din. geleneksel dine oranla bir devrim saYllabilir. dogarun efendisi degildir. Bunlar topluma kabul edilrne tbrenlerini ybnetirler. bazl insanlara ayru anda iki yerde gbriinmek. hristiyanla~ml~ bblgelerde genellikle kilise halinde brgutlenmi~ yeni din hareketleri ortaya ~Iktl. atalardan.. lnsanm.Dogonlann danS1. din•. gen~ ya~ta blum. Kimbanguculugun da milyonlarca inanaru vardll. j 0 Ie . Feli~ (portekizcede. Bu hareket. <. anlamllla gelir). Bitkilerin. erkek l. ama « Beyazlann dunyasl » run hiikimiyetine kar~l bir kurtulu~ mesajl getiren ve halka ~irin gbriinmeyi bilen erkek ve kadm misyonerlerin ~ah~malan sonucuydu. <l-masldlr. Etyopya'daysa. FranSlzca konu~ulan ulkelerde en me~hur peygamberlik ozentileri. 11k yaratlklann i~ledigi bu su~. animizm.) " gecenin efendileri» denilen bu kiihinlerin etkisiyle a~lklarur . Afrika'da din. Bunun nedeni. hristiyan rnisyonerlerin durumunda da kbklu bir degi~iklik ortaya ~lktl. binyJ! soma kurtulu~un ger~ekle~ecegi du~uncesi. kbtu uriin. B - Kara Afrika'da dinler. ler a~lsmdan ~e~itlilik gosterir ve burada inan~lar. evrenin dogu~unun bir dum oldugunu. SVAZiLAND da go<. ya~ayanlardan ve dogacak ~ocuklardan olu~an bir surekliliktir. bulunan gozle gbrulrnez varhklara ho~ gbrunmek zorundadlr. blum ve yeni ya~am bir arada ele ahnml~tlr. yani lsa'run yerini de ahyor ve Zencilerin kurtancisl olarak gbrunuyorlardl.. Yaradili~l simgeleyen bu dansta. Insan onlara doyum sagladlgl bl~ude ya~ama ara~lanna kavu~ur. din adarnlan tarafllldan ybnetilmez : herkes istedigi gibi bir sungu ya da kurban verebilir. sarularun aksine. ozellikJe Akdeniz klylS' boyunca ve dogu klY1la· nnda geli~ti. BENiN Bu din Afrika'da batl kl. ~ifttyiler ve bahktytlar.EKVATOR y'lanndan i<. Hayatta kalabilrnek i~in. hayata kar~lt olan butlin gu~lerle mucadeleye girerek elde edilebilir. yuzYlhn sonundan bu yana. Buyucunun yaptlgl gibi gucunu kbtiiye kullarup kendini buyuk gbrerek bu duzenin dl~ma ~Ikmaga ~ah~mak yanll~tlr. Aynca. Ana ilkeler olara!< hayat ve olUm. vb. ellerine daha fazla gu~ ve zenginlik ge~irmek i~in de yararlarurlar. toprakta. maskelerin iize- rindeki motif. Biiyiiciiliigiin onemi. DolaYlSlyla. Zencilerin. Ama kiihinlik yapan ve ~e~itli ruhlar i~in tbrenler duzenleyen bazl uzmanlar vardJr. farkh tannlara taparlar). Insan. Guney AfGABON AMBi KOMORLAR rika.Pende'lerde topluma kabul dansl. ki~ilikleri dolaYlslyla beyaz Mesih'in. hemen her yerde bbIUk per<.

Mumin saYlsl 100 milyon ki~iyi. Misyonerler. Bu din. Fanglar. yy sonIannda. Inanan ki~i. topluma kabul edilme. sarho~luk veren bir koku (eboga) ~ignemek zorundadlrlar. . yani butun dunyadaki MuslumanIann onda birini bulur (bk. Dogumu. A - Bir vodu sahnesi. Dinse! ~izimler ve iistune alkol serpilerek mUffi- larla aydmlatdan yiyecek sungulan. aile yaplslru degi~iklige ugratmamasl (geni~ akrabahk ve ~okkanhhk). geri kalaru katoliktir.1.'kmaga ve etkilerini g6stermege davet amaCl glider. Bieri denilen bir atalar dinine taplrurlar.) ~ok uzaklardadlr. Loarun en ~arplel yaru. En onemli din. Bu arada. Latin Amerika'daki. sf. boyun egmez kimliklerini ozgun simgelerde ifade ve muhafaza etmeyi surduruyorlar. Gabon'un kuzeyinde ve batlsmda. Hungan denen din adamlanrun yonettigi din torenlerinde kahinlik ve sungu onemli yer tutar. Islamiyet. Donu~um koktendi : ~oke~lilik ve her turlu « puta tapma " terk ediIiyordu.yava~ ger~ekle~ti. aneak XII. Hem geleneksel hem de modem olan bu karma dine buiti fang adl verildi. Amerika'ya yerle~en Zenei kOleler. murabtt denilen manevi bir kJlavuzun yonetimindeki topluluklar halinde orgutlendi. Katolik azizlerin kimi zaman bu ruhlarla benze~tirihnesine ve toren tarihierinin hristiyan dim bayramlanna rastlatlhnl~ olmaslna ragmen. misyonerligin aglr toplanru. TapInagm giri~indeki enIemesine delinmi~ direk. hristiyan misyonerler somurgeeilikle i~birligi ettikleri ileri surulerek ele~tirildiler. kendinden ge~me. Hristiyanligl benimsedikten soma da. Haiti'de. Daha ilk yuzyilmda Ortadogu'ya ve Kuzey ~frika'ya yayilan lslamiyet. ortaya ~lkJ~mdan (VII. Katolik kilisesi. Boyleee. Ayru bolgelerde kokeni Fanglardan ba~ka olan kabililer de ya~ar ve bunIann he psi Fanglarla ortak bir kulture baghdu. Gine'de ve Kamerun'da ya~ayan bantu kokenli bir halktu. bir ~I~ude geleneksel dinlerine bagh kaldllar. Kara Afrika'ya giri~i. Bu dinde. 338). loa denen bir ruhun himayesi altlndadlr. afrika din ve inan~Ian polis tarafmdan yasaklandlgmda akJl hastahklan artml§ ve hekimlerin onayak 01maslyla kandomble'ye tekrar izin verihni~tir. inananIann toplulukla butunIe~melerini ve i~ rahathgl duymalanru saglar. LATIN AMERIKA KARMA DiNLERi aiti'deki vodueular gibi. halkli. kreol dilinde ger~ekle§tirilen bu taplnmalar sayesinde. Kaduilar da. olumu ve obur dunyadaki hayatl simgeleyen dim toren u~ gun surer ve ~ok karma~lktlr. u~te birine yakJndlr . kuzeyden ve dogudan gelmi~ musluman du~unurlerden feyz aldllar. bu torende onemli bir yer tutar. bir yandan da medeniyeti yayml~ olaeaklardl.rOLOJ. Her vodu mumini. Bahia eyaletinden ~evreye yaYlhnl~ olan kalldomble inanCldlr. yy) hayli somadu. 338). ozgun kultur sistemlerini dikkate alan bir afrika ilahiyatl ve ayin duzeni geIi~tirmektedir. Zenei Mus!UmanIIgI. ozellikle Brezilya' daki eski koleler de.NLER VE M. Giiniimiizde afrika hristiyanh(. Boyleee. F rek yava~ . Ger~ek afrika dinlerinde oldugu gibi. tamamen ayn ve kendine ozgu bir kiliseye sahip olaeagl inanema yoneltiliyor. vodunlara taplnma inanel. yy'da Kongo kralllgmda kuruldugundan soz edilir. Bu deneyim. « dogum deligini " simgeler. Afrika nufusunun. a~tlklan okullarda ~oeuklan egitmekti. bir yandan da i~inden ~lktlgl ve yeniden donecegi Tannrun Karruna girer. hristiyanligl yerle~tirirken. Hristiyanlikla yanyana ya~ayan bir halk dinidir. lkinci Dunya sava~mdan soma. ~oktannelhk yava~ yava~ ortadan kalkaeak ve onunIa birlikte «vah~ilik" de silinip gideeekti. ~arkilar ve danslar) afrika geleneklerine uygun olarak uygularur. Loalann her birinin ayn adl ve ki~iIigi vardu. ~e~itli tapmma geleneklerinin kayna~tlgl karma bir din olu~tu. Afrikahlar bu yeni inanel. Bu dini benimsemek isteyenIer. kabilelere gore degi~en bir luzla benimsediler. Bu konuda ilk ili~kilerin XV. Misyonerlerin taktigi. baglmslzllk~l kiliseler kuruldu (bk. enin Halk Cumhuriyeti'nde (eski Dahomey). Kandomble. afrikah atalanrun dinini unutmadllar. Avrupah rnisyoner demekleri. Ori§alar katolik azizlerine benzetilmi~tir . Vodu.:ad imparatorluk veya kralliklanrun (Kanem kralhgl) ~efleriydi. kendisiyle birle~ip butunle~en muridi sahiplenmesidir. harita. haiti vodusu adl altmda varhgml surdurdu. animist inan~lanna iyiee bagh ve soy sop uzerine temellenmi~ bir toplumsal sistem. erkekler gibi bu torene katlhrlar. yy'da Angola'da ve XVII. annesinin karruna dogru yukselirken.I D. Brezilya'da. loa1an (ruh- Iar) ortaya . buiti fang da Batl dunyaslrun kutsalligl bozucu egilimlerine ka~l ~lkar ve buyueuluk gueunun ortadan kaldlrl1masma yonelir. Beyazlann hakimiyetine kar~l bir direnei temsil etmektedir. zenei kulturleriyle kolayea uzla~maktadlr. buiti ve Kutsal Kitap'a dayanan karma bir din edindiler. bir~ok 'ulkede yuz Ylldan beri faaldirler. Yayilma slrun fizik ve kulturel engellerdi: a~i1masl gu~ olan ekvator ve tropik ormanIanyla. Afrika HristiyanIIgI. ~ogunIugu vaftiz edihni~ de olsa voducular. bu dinde de tek Taml (<< Buyuk Efendi. Islamiyetin yayilmasl. yedi sekiz yuzYII sure- I • slamiyetin tyopya'run 20 milyon ortodoks hristiyaru bir yana buakihrsa. Afrika'run aydlnIan kraliyet saraylannda. Cinsellige ili~kin simgeler. Bu dinIer. sf. Bazl bolgeler hemen hemen tumuyle vaftiz edildi. ama torenIer (kehanet.. « asayi~ saglandlktan " soma Afrika'ya gonderdiler. Sierra Leone ve Nijerya gibi bazl ulkeler. Bu ruha kaplhp kendinden ge~mek onemlidir ve bu deneyim. Diger yeni dim hareketler gibi. Bir ol~ude hristiyanIa~ml~ olan Fanglar. olumlerini oneeden gorurler ve uzerlerindeki butun bUyUeuluk izlerini silerler. Bunun sebepleri. birka~ milyonu protestan. Ilk zenci muslumanIar. XIX. 1920'li yillarda Libreville ve Port-Gentil'de. sungular. Boyleee. Liberya. Kuzey Afrikah tacirler ~o!U ge~tikleri zaman Kara Afrika'ya girmeye ba~ladl. Son Vatikan konsili. atalanyla kar~i1a~malanru ve Nzambia-Pongo'nun (!sa) evini bulmalanru saglar. KARMA DiN GABON'DA BulTI FANG anglar. Afrikahlar bugun bile vodull denilen ruhlara taplrurlar. yy'da. Misyonerler. ulkenin orta kesimlerinden gelen ve kendi dinIeri buiti'yi yaymaga ~ah~an emek~ilerle kar~lla~tllar. HristiyanIIgm ve bir ol~ude de kizllderili dinIerinin etkisiyle.lnna bu dini benimseten eski Sudan ve <. Bu geli~mede hristiyan azizleriyle zenci tamilanrun arasmdaki baZl benzerlikler ozellikle rol oynadl. to plum a kabul edihne torenIerini yoneten din ululanrunkine benzer bir rol oynayan murabltlar tarafmdan yaYIImaSl (Kur'an'm okunmasmdan ~ok vaazlar etkilidir) ve bir inan~ oldugu kadar bir medeniyeti ve bir geli~me sureeini de birlikte getirmesidir. makumba. kolelikten kurtulan amerikah zeneiler tarafmdan hristiyanIa~tlnIdI. boyleee bieri. ama bu hristiyanIa~t1rma ~ah~maslrun ardl gelmedi. Ozellikle Karayiblerde. HristiyanIlk Afrika'ya ilk girdigi yerler dolaYlslyla aneak Orta ve Guney Afrika'da yayilma olanagl bulabildi. Ozellikle kentlerde yaygm olan makumba ve onun bir ~e~idi olan umbanda da bu inan~lar arasmda yer ahr. Nijerya'daki halklardan Yorubalarm tannlan olan ori~a1ar ulularur. kolelik zamarundan beri. misyonerlerin ~abalanyla hristiyanIa~tmhnl~ zenei nufusu. kotu ko~ullarda ya~ayan gruplara toplumsal bir rahatlama saghyor gibi gorunuyor. yerel kiliselerin baglmslzhgma katkida bulundu.

. .. Yakla§lk 6 000 kitalik 731 ilahiden olu§ur. obiir diinyamn esranru yoklamaga. Ama en sert marks<. son derece derin bir manevi alan sakhdu : Veda'iardan esinlenen §airler. resmi tanntarumazlik. Sanskrit~e olarak. site-devletle rin (Harappa. lndra'run var1Jgmda ifadesini bulur. Yapllan kazilar. (I I VEDA. Ganj vadisine yerle~tiler ve soma Dekkan' a yayildilar. Tibet'te oldugu gibi. . XX. yi veya kotu yaradl1J§ta bir<. gorkernli dini torenler. Rahipler ~evresinin dl§mda yazllml§ olan bu kitap. Rahiplerin (brahmanlar) metafizigiyIe kutsal kra1Jn giicii arasmdaki ittifak. tannsalliga.:in hukumeti. .:YA MALElYA Singopur N D o o • III N E Bali Z Y A 0 Im ~ (KonfU.ulUk. milliyet~ilik ve marksizmin ya)l1lmasl zamamnda oldugu kadar kokten degi~iklige ugramadl. yuzyllda din alamnda gori.:in. Yacurveda (<< Formuller Vedasl ").in dinleri BANGLADE$ :J o / TAYI:AI'>ID KAMPUC. Bu kitaplar. Veda'run bu ~ok kalaba1Jk panteonunun ardmda.in Avrupa'da aym dilli yaplrun benimsenmesini sagladllar : semavi ve sava§~l tannlar. « dua » ve «kutsal bilgi» anlamma da gelir. Dilli inan~lar ve toreler.) Bu. Rigveda'da oldugu gibi ilahiler §eklinde okunur. ~iirler. daha soma yazllml~tJr ve buyi. yani ate§. krallik. Mohenco-Daro) yarattlgl kirsal bir medeniyet MO 30001500 yillan arasmda geli§ti.. ~iva tapmmaslru etkiledigi soylenebilir. MO 1500 YIIlannda yaZlldl ve daha somaki dilli hint edebiyatlrun temelini olu§turdu. - .. Vietnam vb. Bunlann yam sua ayinlerde ba§ vuruIan ba§ka tannlar da vardu: Agni. yerli kabileler buyuk ana tann~aya taplyor ve erkeklik orgam simgelerini yi. Rigveda (<< lIahiler Vedasl "). dilli duygulara kar§l ~lkma.~ ~<j 0 Mo 'l.ki. Daha garibi.. her torende okunacak dualan da kapsar. Rahiplerin kullanacagl ve hem ezgiyi. onemi ve inananlan giderek artIY0r. VedaCl1Jgm ve daha soma Brahmancillgm zaferini sagladl.. Guney Hindistan'daysa. kastlara boliinmii§ toplum yaplSl. lndra) ve tapmmalara (Agni. Budacllik) 'o~o dinleri . Kuzeyde.iceltiyordu. ortak bilincin ve atasal torelerin teWikeye girmesi gibi algllanmaktadu.yus. dogarun ve insarun kokenini doga simgelerinde aramaya koyulurlar.e§itliligin ardmda. §iirsel bir dille ve olaganusti.. ('"P. gori. medeniyetin korunmasl ve sava§. onlann ~oku~unu hizlandudl. ayinlerde sarho~luk veren ve goniil goziiyle gorme hali yaratan tannsal i<. Bu topluluklann zaten yok olma surecinde oldugu yerlerde.. Hint-Ganj ovasmda.eren bu kitapta 10 000' den fazla mlsra yer a1Jr.) toplanan buyuk bir din edebiyatl olu§tu. GUNUMUZDE UZAK DOGU DiNLERi zak Dogu'da. Soyut du§unceye ve buyulere ili~kin bilgileri kapsar. lIerde Tantracl1Jkta ortaya ~lkacak olan. topragm. Atharvaveda. Orta Asya'dan gelen halklar Kuzey Hindistan'da. her §eyin kaynagl olan ve her ~eyin ona dondiigii ilk ve mutlak varligm aranmasI soz konusu olur. Samaveda (<< Ezgiler Vedasl "). Panteonun boyle ii~e aynlmasl.~" Samonllk ve canllcdlk. sanatlann ve tekniklerin zenginligi de taml<.ilere ili§kin bilgiler Asya. yukandaki u~ derlemeye daha soma eklenmi§tir.UZAK DOGU DINLERI .tWdar Iatas.: geleneksel alonlar : o BHUTAN ~ ASSAM : lliRMA~YAII o =::::J LAOS * Budaclilk BudaClilgln kaynagl Hinduculuk MuslUmonlik Sihler Hristiyanlik Karma <. kurban ate~i. Butun bu geleneklerin daha soma. ezgileri ve ilahik. bireyin kurtulu§unu ger<. bu site-devletler zamarunda yapllnu~ olup daha soma su baskinlanyla veya hint-avrupa kokenli kavimlerin istilalanyla harap olan ve Babil'dekilere benzeyen tapmaklann varliglm ortaya ~lkardl.a Aditi'yle Asvin ikizlerinin alarudlr. yy arasmda dart kitap1Jk Veda1arda (sanskrit~e «bilgi. Ama bu <. Musluman1Jk ve Hristiyanllk. Kore.c c. kutsal sozlerin nasll okunacagl hint geleneginde buyuk onemi olan muzik hakkinda bilgiler verir.) baskllanna ragmen.i karma§lk simgelerle yaZllnu§ olan bu kitaplar insanlara. Hinduculuk. Sibirya'daki ~amanllgm etkisiyle. BudaCilik. Hindistan'da Arya (Arner) diye adlandmlan bu halklar. Bu teknik eser. alanda ayn ayn hiikiim siiren birka~ buyiik tann vardu: din. « Kutsalligm geri donu§u ". Sungu sunarak tapmdlglrruz. kast sisterniyle uyum halindedir. din konusunda farkll tutumlar benimsedi. yani olumsuzluk i~kisi) adanml§tlr.. halk ruhunda dilli duygularla milli kimligin birbirine kan~masldlr.q Be'nares HiNDiSTAN e* TIBET Lhos~~ -. en eski ~agJann buyuk kahinleri olan ri~i.ONCESi DINLER I XVIII. biiyu ve adalet Vauna ve Mitra'run elindedir.ok ku~uk tann. Bunun birsebebi de... ii<. ama diger yerlerde bu topluluklan ortadan kal- dlrmayl ba§aramadl. Daha soma. hem ritmi belirten i§aretler bu kitapta yer alir.ri kapsar.'?' Amritsor Iv. ozellikle siyasetIe din duygulanrun birbirine kan§tlgl ortamlarda.1ere tannlar tarafmdan a~lklanan ebedi dogrulan dije getiriyordu. tran'da ve daha soma go~tiikleri biiti. Sintodinl L:J . «Tannlar arasmda. . 10. tek tannrun ne oldugu. hi~ bir zaman kurtulu~ sava~lan. tek olan Tann. Mitra. evrenin yaradill§ma. Brahman « ilahi ". yahut Soma. A· Geleneksel clinler yanmda ls1amiyetin yeri. Soma. dize 31-32.inmeyen gu~lerle ileti§im kurmak i~in gerekli dinsel torenlere ili§kin bilgiler veriyordu. o Hint dinlerinin Tarihoncesi hakkmda pek az ~ey biliniyor. tanmsal ve kadlnsal eski hint dinlerinin yerine kendilerininkini koydular. Kuzey Kore'deki durumdur: komunist yonetici Kim 11Song'un kutsalla§tlnlmaslyla ad eta yeni bir dinin dogdugu gori. binyl1Jn ba§lannda. Bunlann iistiinde.ilmedik kan~lkhklar ortaya ~lktl. buyuk dini topluluklar var1Jklanru surdurdu. Taoculuk. •. Dualan. doga gu~lerini temsil eden simgelere inan~ (anirnizm) ve tamllarla insanlar arasmda ili§ki kuran ve hasta1Jklan iyile§tiren bir ki§iye (~aman) guven dogdu.ekle§tirmek i~in birle§meyi ozledigi a§kin varlik da. ~ok zengin bir destan gelenegi.l rejirnlerin bile bu konudaki tutumunda bir bularukllk olagelmi§tir: 1949' dan soma <. evreni kuran ogeler arasmdaki gizli ili§kileri a~lklar. degi§ik geli§melere yol a~maktadu. Bu T ann hangisidir ? » (Rigveda. Bununla birlikte komunist rejirnlerin (<. dim kal"l. i~erir. Rigveda'da bir soru olarak ortaya atllml§ ve daha soma bu var1Jga « bilmece » ve « §ifreli formiil » anlamma gelen «brahman» adl verilmi§tir.. tannlara (Varuna. yy ile VIII.ilmekte «kimilsongculuk " inancmdan soz edilmektedir. bugun de canWIglru koruyan dinlerdir. Boylece. kahramanllk §arkilanru ve mitleri kapsayan 1028 ilahiyi i<. Bunlar. ayru sozciikle ifade edilmi§tir. Ama gene de u~ buyuk akim aylrt edilebilir. tapmma yontem ve torenlerinin aynntilanru verir.. 121. I HiNT-AVRUPALIIAU II. doga gu~lerini veya ya§am i§levlerini simgeler.

Mahavira tutkulanndan kurtulunea tannsall§lkla aydullandl ve omrunu. Sungu ve kurbanlar yerine gonUiden.) mau). ~:~~~a. <. Bazl ayinler. SaYlIan pek ~ok alan sair metinlerde. dinin zaylfladlgl donernlerde yenileyici bir mesaj vermek i~in ortaya ~Ikan 23 kurtancldan soma gelen kurtaneldlr. « dogru bilgi " ve « dogru davraru§ ". 527'ye dogru oldu. ayinlere ustunluk tarumaktan vazge~erek. CAYNACILIGIN KURUCUSU MAHAVIRA aynaClhgm kurueusu M. boyIeee ortaya ~Iktl. Ucu atalara varan ki§isel ve ailev! ayinler de. CaynaeIlar. tannlarla insanIar arasmclaki en buytik aracldlf: sungu ve kurbanlann madde yaruru yak ederek ve w. Aynea §iddete ba§ vuimamak (ahimsa). Bu par~alamaYI simgeleyen ayinlerde. karma~lk bie yasaklar agmm dogmaslna da yol a<. Hindistan'da Patna'da MO 540'a dogru dunyaya geldi (CaynaCilar. (At iizerinde Agni. Agni «ate~ _. ya§amm butun evreleri ayn " kutsalhk " ta§lr. otuz ya§ma dogru hukumdarhgl ve ailesini buaktl ve bir bilgeler toplulugu i~inde on iki yI! gezgin bir inziva hayatl surdu. Ayinler. Agni. Bunun uzerine. dunyadan el etek ~ekmeye ve temizlige onem veren toplum dl§1 bir dindir. ruh dinginligi. Dogarun ve ya§amm ba§langlCl uzerinde du§unme ve sorular sorma. ahlaki iyile§meye ve metafizik bilgiye onem verdiler. hem brahman edebiyatlrun tumunu ifade eder. Cayna kurallan denen ogretisi. Insanlarla tannlar arasmda vazge~ilmez araCilar alan brahmanlar. toplumun kademeli yaplsma ve " bu dunya " ile " obur dunya " arasmdaki ili§kilere dayarur. Brahmana denen aynnniaria dolu koskoea kitaplara bakmadan gorevlerini yerine getiremez oldular. Toplumsal kademele~me. Qz ki§iliklerinde bulunan benligin (atman). yurekten. BrahmanClhgm kurallanndan blkml§ alan Ksatriya aristokratlannca verilmi§tir. sondiiriilmeyen ate~idir ve boylece giinluk hayatta da var- ve bunlar Zerd(j~t. Mahavira adl "buyuk galip" anlamma gelir . BRAHMANA VE UPAN!SAD ungu ve kurbanlann buyuk onem ta§lmas 1 ve hayatm her safhasmda yer alan saylSlz ayin. Bunlann ~ogunda tannlann. bir " brahman kivllelml ". asia et yememek. Buyiik B. Gandhi. omrun UZatllmaslru ve belki de tannlarla birlikte olumsuzluge kavu§ulmaslru saglar. Veda'dan kaynaklanan topIum. yy'la miladm ba§langlCl arasmda yazlIan bu yeni kitaplar VedaClhgm yenilenmesini sagladl. en ba§taki bir ilk varhgl par~aladlklanndan ve bu varhgm ~e§itli organlanndan evrenin bolUrnlerinin dogdugundan soz edilir. Ogretisini. Bu ayinlerde kral kutsarur ve ad klanlarm gucu peki§tirilir (tahta ~Ikarma. belli anlan belirginle§tirir (§afak ve gurup. Veda'da sungu ve kurbanlar buyuk ~e§itlilik gosterir. aym evreleri. ahlak ve kultur baklmmdan ustun ve kisltll topluluklar halinde ya~arlar. ki§isel bir geli§me yoluydu: yaranel bir tann yoktu. bir ahlak yontemi degil. miiminlerin dualanm gbk yuzune gotiiriir.. Vedaclhgm kanll sungu ve kurbanlanndan ka~mmak. teme1de birbiriyle ozde§ ve ezelden beri mevcut bir evren ve ruhlar vardl ve bunlar yalruz karman1anyla farkllla§ml§n. dogruluk veya egrilik.~ ve dokunulmazlar) Yukaeda. Bu sert kurallar gunluk ya§aml karma§lk hale getirmektedir. §iddete ba§vurmama hareketini ortaya atarken CaynaeIllktan esinlenmi§tir. tit. dini baglarm siirekliligini simgeleyen aile ocagmm hit. krallann ve prens· lerin yer aldlgl. du§uneeden armagan verilmesini onerdiler. Caynael olmak isteyen ki§i sin uygulamalardan (oru~.!<otui§lerie belirlenmesi S . ilkesidir. butun duygulardan slynlma. kurtancllik i§levi ta§lffiaSI ve kendisini donu§ume ugratmak ve daha yuksek bir bilin~ duzeyine ula§mak isteyenler i~in omek olmasldu. Veda dininin kahpla§masma yol a~n. Portekizcede «kan§maml§. tovbe) ge~mek zorundadlr. Manev! ustunlukler edinilmesinden ve gunahlann giderilmesind en ~ok. Ama bu bilgi oneelikle ayin metinleri ve duzeniyle ilgili bir bilgidir. kasta aynl* ffil§tJr (kast. Bu ogreti veya " u~ elmas yolu" u~ ilkeye dayarur: « dogru inan~ ". §efkat ve sevgiden ~ok. Ihm noktasl ve gundonumu). Upanisad bilgeleri.n geri kalan kismlru vaaz vererek ge~irdi. temizlik veya pislik onem kazanmaktadu.tl. Agni/nin kamusal • ve " ozel • ikili niteligi bun· clan Heri gelir. Karman. Rivayete gore. isteklerini veya ahlaki eksikliklerini a§ml§ ve boyleee. bu unvan ana.. ke§i§ olmayanlann izleyeeegi daha yumu§ak kurallar da belirtilmi§tir. evrenin ogeleri arasmdaki bagmtllara. a§klnllgm bir par~aSl oldugunu ke§fettiler. bin. Soma'run verdigi sarho§luk..) unvaru da verilmi§tir . karman yasasl11m onerni uzerinde durdular. duzeni tehlikelerden korur. ~ocuklugunda Vardhamana adUll alml§tl. nefsini oldurmek. caynaCilara gore. kendinden ge~menin kabaea taklidiydi. yeniden ba§ka bir varhk olarak dunyaya gelme zorunlugundan (samskara) kurtulmu§ olmasmdadu. bir sinek bile olsa hi~ bir eanllYI oldurmemek de uyacagl ilkeler arasmdadlr. Mahavira'run zaferi. Bu topluluk. Mahavira bilgeliginin temeli. daha onceki var olu§lanyla ve yaptlgl iyi ya da . ogretilerini. dunyarun duzenine buyuk saygl duyar: tannlann guvenee altlna aldlgl ve surdurdugu bu duzen (rita). Gunluk hayat bu kutsal hava i~inde ge~er: ate§i hi~ sondurulmeyecek bir oeak kar§lsmda her gun taplnma demek olan agnihotra'dan ba§ka. Caynaelhk. A· .ok yaradw§ efsanesinin ortaya ~lkmasma yol a~ml§tlr. anla· mma gelir): T anndan esinlenen ve ayinleri yoT arih boyunca.ucu bir QZ haline gel- melerini sa~layarak. Miladrn ilk yuzyillannda yazllml§ metinlerde a~lklanml§tlf. iyilikle kotiilUkten ~ok. her yaratlgm §imdiki durumunun.(j1Uk veya Hristiyanhk gibi yabanel dinleri benimsedi· hgl daima hissedilie. Evlenip.VEDA iNAN(IARI VE AYiNLERi eda inanCHll benimseyen ki§i. MO VII.:oktannclhk ve mitoloji onlar i~in sadece. . Mahavira'ya ili§kin oykuler ve hem ahlak hem felsefe konulanru i§leyen yazllar yer ahr. Daha soma dua ve ayin duzenleri geli§ti. brahman kastlrun dl§mdaki ku~uk gruplar. Veda. XVII.ya). bere- lee.i a{rak kaCIl neten eahipler (brah- bartma. Hindistan. i~selle§me deneyiyle benlik ve genel varhk arasmda ozde§lik saglanacagull ileri suren gizemci ogretisi. Hukumdar oglu alan Mahavira. at kurban etme). yani butiinun. bu toplumsal yapl karma§lkla§* tl . yani nefesten. ke§i§lere aynlml§ sert kurallann yaru S1fa.~Paris. ~oluk ~oeuk sahibi old uktan soma. Mahavira'ya Tirthankara (<< ge~it . sebebi. veda inanCl en iyi bi~imde dile gelir.ahavira. yy Guimet m{jzes. Upanisad1ann. Bu ogretide. "bilgi" demektir. onlann manev! ozlemini dile getirir. Hem hinduculugun dort kitablru (samhita). aym hazlChgmda blC brahman goeuluyor 341 . bedene ve ruha tam anlamlyla hiikim alma ve mutlak varhk i~inde ki§iligi yava§ yava§ eritip silme olarak ozetlenebilir. slki kurallara bagh bir ke§i§ler tarikatl kurarak Bengal bolgesinde yaydl. agar i. ayru zamanda. Upanisad denilen yeni metinlerde dile getirdiler. Caynaclhk ba§langl~ta kurulu bir din 01maktan ~ok. Kast sistemi egitirni ve toplumsal korunmaYl saglamaslna kerli topragl i~leyen koyliiler ve geleneksel teknikleri geli§tiren zanatkarlar (vai. bu tarihi 600 olarak gosterirler). madd! zenginlik ve manev! ustunluk elde edilmesini. ziyaret yerleri olacak taplnaklar yaplldl. topluluk ayinleri gibi. Bundan oturu Veda'da. Mahavira'dan onceki son Tinhankara (" lrmak ge~idini a§an" veya kurtanCl) alan bilge Par§va'run kurallanru izliyordu. ama kendilerinden 6nceki Brahmanclhgl altiist edecek Mahavira ve Buddha gibi bilgeleri de kapsayan sa· va§l1llar (ksatriya). Mahavira.Kast1ar. baZl alt kastlar olu§tu topluluk ayinlerinde kutsanan ve en yiice rahip olan Agni. mutluluga ula§nraeak yollardl . c ahavira'run idealine ula§mak son dereee gu~tur..

ete kemige buriinerek yeryuzune iner. aydlnlar ve filazaflar. r.J c.kln deneylerin taonSl. yy'da Ramanuca veya XVI.VIII. Xl. Brahma'nm Bilgi ve BiHm tannSI ohnasma kar- . ila X.lhk. ululanml§ bed en! hazlarda simgeleyen BhagavataPurana'daysa.lerini ve ozellikle cinsel gi. (Gupta doltemi nf(ak kabartmasl. tam anlamlyla batlh bir kavramdlf. §eytan Ravana'yla sava§an iyiligin ve inancm temsilcisidir.ogunlukla Veda vardl!. tarihinin " ~aglar »la simgelenen surekli bazulmaSl sonucu kendi Ylklmma dogru ilerlemektedir.kuiu ne~eyidue getirir.emberinde. Bunlann en tarunml§lan §unlardlr : VIII.in gur. Brahman cia. Halk dinine gelince. Devamh geli§me halindeki butun bu alu§umlann gene de. aykmhklarla dolu bu tannrun bi.) . ~oban klzlan ba§tan ~Ikaran deli§men delikanltdlr. t:: kahraman.ik gizemcilerin artaya r. DolaYlslyla tannsal esin.iyi. ~iva. Vi~nu. Vi~nu Narayana (I' sulann ustunde dinlenen") denir. Iyilik yapmaslru seven ve olumlUlere §efkatle davranan bir tamldlf.inde bulunan ve zamamn ezici . Ama ayru zamanda. *eyin koruyucusu olan bu tann. Ama Hintlilerin alaganustuluge du§kunlukleri. bilgi- bundan duydugu co.) iT1kmasi anlanuna gelen samsara'YI simgeleyen alev <.ici. iTe* Dort ba~l ve dart kolu olan Brahma'run elinde C. induculugun evren anlaYI§I. yuzYlllar boyunca Vi§nu yeryuzunde on kere gorunmu§tur. Bundan oturi. Bu cia. MadMa Prad".ihakimiyeti altma aldlgl ir. Yaklp Ylkmaslmn amaci doni. evrensel za* marun evrelerini. yy Guimet lIIiizesi Paris.izel metni Bhagavad-Gita'da sava§~1 Arcuna'ya bilgeligi ogre ten tamlsal arabaCldu.i§i. Aslmda hindu ilahiyatmda yer alan ve safu halk dindarhgmdan metafizik sayutlamaya. ~iva ayinlerinin hepsinde. ~iva donu§umu ve ylklml simgeler. beden ve ruhun disiplin alana ahnmaslna yonelen. Buna gore dunya. Insanlann "Yuce Efendi »ye duyduklan hayranhgl. Bunlann en unlusu Rama ve Kri§na'dlf. Vi§nu idealinin dile getirdigi yurek temizligi ve sevgi.ola lzalledam dOl1emillde yapIfm/? bro/lzdall Izeykel. Vi~nu'ysa dindarhgm ve dinsel ya*amm tannsldlr. Varhklann. "karanhk ~ag »m ir. Purana destarunda ve diger iki buyuk destan alan kuzey yorelerinde derlenmi§ iVlahabharata ve Seylan'dan gelen Ramayana'da toplanml§ alan saYIS1Zefsaneyle beslendi. Vah§! bir tamldlr ve hem a§klnhgm. VI. a. Din! aile torenlerini (Grihya-sutra). Evrenin ilk maddesi sayilan yilanm lizerinde oturmu~ veya uzarunt~ olarak canlandmllr. ozellikle ~akti'nin korkunr. hipleri. . tartl§maslz kabul edilen artak bir kaynagl vardlf: kutsal metinler. Ayru zamanda. Vi§nu korunmayl. Boylece. Bundan oti.u felsefeler geli§tirdiler. gunluk uygulamalara dayanan ve ustadan ~omeze intikal eden bir gelenegi temsil eden Yoga. ~ivaClhgm temsilcileri.i ~iva. ski veda tannlanmterk eden Hinduculuk. yy'da Caitanya gibi. i~ten bir sevgiyle ulularur ve muminleri de sevgi (a§k) duygusuna (bhakti) buyuk onem verirler.HiNDUCULUK induculuk denilen §ey. Ariler oncesi donemin geleneklerinden de yararlanan (TantraClhk gibi) buyuk sentezler artaya kandu. Duzensizlik yeryuzunu tehdit ettiginde Vi§nu. ezeli evrenin yasasl dharma'run temelidir. toplum ve aile ili§kilerine ozgu hukuk kurallanru (Dharma-sutra) aynntllanyla a~lklayan ba§ka kitaplar da vardlr. Si* va'run dansl. ruhun kendinden ge~mesini ve . varolu§r. tannlann yaratlCI Kelam'l uzerinde titizlikle duran Mimamsa.~iva.iyukli.imler saglamaktlr. Hinduculugun bir ba§ka bayutunu dile getirir.iru gizemcilerin ve yogaCilann omek aldlklan bir tamldlr.lkmaslru da saglaml§tlr : XI. ~iva Nataraca A. di§i yaru alan $atki'yle tam bir birlik i~inde tasvir edilir. Veda ve Brahman mitlerinde bu tann Alun d6li. hem kutsal deh§etin simgesidir. ozellikle Kri§na'da ifadesini bulur.iyi. ~iva. Ya§amm bi. yy arasmda. bi.itli bedenlerde orraya nsal ki~ile~mesidir. Manevi zenginligin kaynagl alan bu gerilim. Vi§nu. (KoI.iguyle kabahgl arasmda kaldlklanndan daima metafizik bir u~urumun kenannda saYlhrlar. yani yaratlcl tann olarak Brahma'run ilk belirtileri alan Zaman ve Mekaru doguran evrensel di~iye benzetilir. bi~imi olan Kara Kali'ye du§kunli. bi.ite (lzirallyagarblza). tannsalhgm U~uz Bi~im (Trimurti) oldugunu ileri suren buyuk bir din! sentez ortaya koydu. buna gore Brahma yaradlh§l. (<. Bu durumda ana.iti. Ker uslu* sizlik ml~ iizerinde kazarulzaferi (§eytan ayak~ larmm altmdadu).-XII. Bu ~.Brahma.in kuvvet onun elindedir.iti.ilecilikle erotizm arasmdaki bu gerilim dile gelir. Ramayana destammn kahramaru Rama.in. Budaci harekete tepki alarak Hindistan'da Veda ve Upanisad metinlerindeki ilk tannsal esine bir donu§ hareketi ba§ladl ve V. aydm muhafazakarhgmdan ibadet ta§klnllglna. yuzyd. r. hi'1 bie nitelikle klsltlanmaml~ olan ve kimsenin kavrayamayacagl sonsuz ve mutlak btlllda klzmer yapmll Izeykef X. kastml yani brahmanlar korudugunu belirtir. brahman'm tan· (<< Dans Krall II) biitun Hindis* tan'da iTok iyi bilinen bir tanndu. yuzyl1da ~ankara'run artaya attlgl gizemci bir idealizm alan Vedama. ravarhktlr. )'Y Deogarh rap'nag'. Brahma. bi.ik destan ~evrimi Mahabharata'mn en gi. militan yabazhgmdan evrenselci ha§goriiye kadar varan birbirinden ~ak farkh ifadeleri kan§tlrmamak gerekir. Her *eye can veren ve her.ik gibi din! uygulamalara yal a~ml§tlr.evrimsellik ilkesini benimseyen bir ogretiye dayamr. Madras miizesi. herkesin ger~ekle§tirebilecegi bir ahlakl ama~lar.

) B . Yoga-sulra (MO II. dii§iinceyi yogunla§tlrma ve 'i~e kapanma teknikleridiL Patancali'nin bu yoga modeli diger hinduculuk okullan tarafmdan da benimsenmi§.ah§malann bir usta (guru) gozetiminde yapl1masl gerekir. hayatm siiriip gitmesini saglayan kar§ltllklann birlqtirilmesi ve hakimiyet aluna ahnmasldlr. torensel cinsel birle~me tekniklerinin amaCl.l\lfahabltarara'YI gonderen de odur: « Sen Gane~a.lkaran delikanh olarak canlandmlml§ttr. Mutlak varhga serbest~e kavu§mak i~in her tiirlii diinya mahndan tamamen vaz ge~me donemi. evreni simgeler. karma-marga. Racasthau. bu mitin doga1cl 6zelligi belirgin bir bic. aile ve meslek hayatl donemi.imde canlandmlml~t1r. Tantraclhk. Ahlaka aykm degil ahlak dl§l saYllan ve karga~ahk yaratlcl yanlan saruldlgmdan az olan TantraClhk. Sanskrit~ede «kuma§taki ilmik". yoga yapan bir taml heykeli bulundugu dogruysa. bu tann~a. yani kali yuga'da dogmu§ alan insana kurtulu§ vaat eder. Tibet'te §amanllgm etkisi altmda kalan. oga kelimesi. dii§iinceye ve ~ilecilige dayanan bir « sag yol "la cinsel simgeciligin aglr bastlgl bir « sol yol " a~lklanml§tl[. olumlu oldugunda hafifler ve dolaylslyla bedenden kolayca aynlabilir. soma «ayin ogretisi " anlamma gelen Tan/ra. Gane§a'nm bu ozelligi belirtilmektedir. iizel kofleksiyOIl). Gane~a 'bilgi tannSl oIdugu iryin her ~eye kan§lf ve bundan otiirii de her i§in ba§lnda ana ba§ vurulur. bilin~altl gii~leri. Mohenco-Daro'da yapllan kazllarda. gerilim ve gev§eme gibi kar§ltllklardlr. Bu dinde ve. her ger. Burada. hatta Baghavata okulu onu taplnma diizeyinde bir sevgi uygulamasl durumuna getirmi§tir. bu . metafizik kotiimserlige kapilinaml§lardlr. Karman olumsuz oldugu zaman bu OZ aglrla§lr. Ama diinyarun sonunu. bunlar yoga duru§lan. ki§iyi samskara'dan kurtaracagma inandlklan i~in.hangar okulu. Aynca Hinduculuk bir ya§am evreleri kurami geli~tirmi§tir. Bu metinlerde. cnana-marga: bunda. Ganapati (. Karman kuramma bagh olan samskara kavraml (<< siirekli akr§ ").ilenmi~ gibidir. dart ayakh hayvanlar ve maymunlar da ilahi miizikle biiyi. Ozellikle merhametli ama ayru zamanda deh§et verici ana tann~a bunun bir omegidir . bir birle~tirme disiplini alan yogaYl. ikiliklerini. yazdm bu eseri . yeni bir evrenin dogumu takip eder.da oncesi ogelerin ortaya ~lkugl goriiliir. dagllma ve toplanma. Nitekim yogada da onemli olan. kar§ltllklann etkisinden kurtulamayarak dengesiz bir varhk olarak kalacaktlr. bireysel benlikle evrensel mutlak varhk arasmda tam bir ozde§lik saglayacak bilgiye ula~mak soz konusuduL Hindular.yiikiinii duyan bugiinkii insanhgm ~ok uzagmda ve ilk ba~langl~ta yer ahr.( Kategorilerin Hendi· si ») edebiyatm ve okullano tannsldIr. birbirine kavu§an ve birbiriyle ah§ veri§i olan bir enerjiler toplarru olarak goriiL Uyandlrma. iki anlaml vardlr: i~teki enerjiyi zaptetmek i~in i~e ko§mak.ekle§tirilmi§ olan bu Bhagavata-Purana el yazmasmm ba§mda cia. Mutlakta bulu§up biiyiik bir co~ku duymaslru saglayan iistiin ruhsal durumlara ula§uracak alan dikkat. Nitekim. int ilahiyatmdaki sonuncu inan~ olan T antraClhk. bir de en zor yol. . erkek ve di~i.de. yogaCl olmak isteyenlerin once bir ustadan (guru) ders almasl gerektigini vurgular ve ne gibi hareketlerin gerekli oldugunu belirtir . bunlardan elde edebilecegi giicii ve bunlara hiikmetmeyi bilemedigi i~in. ~iva'mn e§i $akli'yle ozde§lqtirilir. bireysel varhgm daha once ba~ka bedenlere biiriinmii§ oldugunu. i~tenlikle ve ciddiyetle dine baglanmarun. bu dinin kutsal metinleridir. yiizyillar arasmdadlr. Kri§na'yla Radha'run 'a§klan halkm c. BibHolheque lIationale. Bu ~ifte simge. Gane§a'run bie bir. Yoga yapmayan kimse. Ra· Gane~a veya casthan'da XVIII. Bu yiizden aSll sorun alman'm yani bedende hapsolmu§ Benligin nasll sahverilebilecegini bilmektir. Donii§tiirmenin simyasl diyebilecegimiz bu uygulamalar. gtizel r. Bunun i~in ~e§itli kurtulma yollan onerilmi§tir: ~ogunlukla ba§ vurulan ayinlere kaulma ve iyi i§!er yapma yolu. TantraClhgl benimsemek isteyen ki§iyi tehlikelerle yiiz yiize blrakrr: boyle oldugu i~in de. Hinduculugun hlzla geli~tigi donemlerde. yy) adh eserinde. (Paris. Her insan ve hayvan. geli§me saglayan gii~lere ve hatta kehanetlere donii§tiirmektir.imi olan Fil. sonsuz siire~ uyannca. selamete ula~mak i~in her birine ozgiil bir i§lev tamnarak dinselle§tirilir : dinseI hayata ba§lama donemi. kural dl~l ve dogrudan ya§anan delleyimlere ba~vurarak mutlakla ili§ki kurrnaya yonelir ve bu yiizden herkese a~lk din kurumlannda uygulanamaz. Bunlar ruh ve beden. diger rahatlama ve kurtulu§ yollan yarunda yoga'run da 0Ilemli bir yeri oldu_ Patancali. daha soma da biiriinecegini ve bunun sonsuza dek siirecegini belirtir. Ke§mir'de metafizik ozellikler edinen ve annan. tam anlamlyla belirtir. yoga Hindistan kadar eskidiL Upanisad'da da yoga uygulamalanrun. Bura- daki XVIII. Veda dii§iincesini yenileyen ~ileciler ve bilgeler de. yy minyaturunde (Ki. A- Gane~a. Yoga'Yl. goz oniinde canlandlrma. yuzYllcia gen. buna gore hayatm biitiin evreleri.ekligi. ses titre§imleri yaratma. evrensel donemlerin en kotiisiir. Benlik ile Mutlak arasmda ozde§le§meyi saglayacak etkili bir yol oldugundan soz edilir.ok sevdigi bir masal konusudur. bedensel duru~. duygulanru bo§altmaya ve tannsalhkla i~ten ili§ki kurma ihtiyacma dayanan sofluk yolu bhakli-marga. ayru ritmi vermek iizere iki hayyam bir araya getirmek.Kri~na_ Kri§Da buracia. Giiney Hindistan'da sofuluga konu olan T antraClhk. iki temel anlam ta§lyan sanskrit~e yuc «boyunduruk vurmak" kokiinden gelir. En parlak donemi X-XVIII. bir bedenden otekine ge~en (ruh go~ii) ve ezelden beri var olan ruhsal bir OZ ta§lr..oban klZ Radha'YI ba§tan <. TantraClhgm bazl ~lglrla nnda. bir din olmasa da yararh bir uygulama olarak gormii~lerdir. kapah ~evrelerde ogretildigi ve uygulandlgl i~in kavranmasl gii~ bir dindir. nefes almarun belli bir ritimle ger~ekle§tirilmesi ve ozgiirliige kavu§an bilincin.

dini l OPIUlUklanru XVII.I D. nayasasmda laiklik maddesi bulunan bugiinkii Hindistan devleti. Ashnda. ve XI.ekten de Sihler.lhr. Bugiin Hinduculugun felsefe okullan canhhglru var giiciiyle siirdiirmekte ve ~agda~ diinyaya ustaca ayak uydurmaktadlr. ama <. HiNDUCULUK AYINLER VE TAPINMA YERLERI indu tapmaklan i~in. <. Arkada. AI"n Tapt· lIak. sebzeler sunulur (giiniimiizde. Hinduculuk giinliik hayata dirli anlam kazandmr: dolaYlslyla yataktan kalkmak. (Katmandu yakmlndaki Pasupatinat bir yOfli-fi. Aile reisinin ger~ekle~tirdigi ozel ayin daha onernlidir.narak kurdular. ~lkml~ durumdacltr. Hindu tapmag. Sihlerin dini kimliklerinin tarunrnamasma kar~Igiri~tikleri protestoIann da sonucudur. ca giiciinii yitirdi ve Hindistan'la Pakistan'm aynlmasmdan soma bir aZlnllk dini durumunagirdi. Gen. Aynca. erimi~ tereyagl da (Ghrita veya ghi) sungular arasmdadlr. Pencap'm Hindistan ve Pa- kistan arasmda paylalllmaslyia ikiye bolUnduIer. A· « Linga (veya Iingam). giizel ve ugurlu (subha) yerler se~ilir.evreleyip slmrla~· yan daglan simge1er . evlenme. Hisarlar.-. yabanCllara yasaklanml~ bir mihrap vardlr. oliim.aSlill simgeler. Dint mer~ ( Gelelzekse! giirii'lumiiyle -han~er~ sakal ve UZUIl sa~Ian saklayan riirball~b. her zaman kalabaltk olarak gelen haCllar agularur.zga. demektir. kadmhk orgaru yoni'yi simge~eyen yuvarlak bir tablarun i<jinden c. yuz YIIda yazilm1l olan Adi Gramh veya Gramh Sahib'e (Kutsal Kitap) day.ok. diinyarun ekseni olan kutsal dagl ve zekarun yeri olan ba~l simgeler. Sri Lanka'yla olan ili~kilerde. Bugunku ~atl~malar. tannlann gelebilecegi. su kaynaklanna yakm.i dile getirir. tek T annya inanrnayl savundular.NLER VE M. ilk omegi tannlar tarafmdan kurban edilen Pracapati olan insanm bedenindeki organlan simgeler. yemek yernek bir tiir ayin gibidir. dogdu.r silt erkegi.inde kar~lthk talldlgl ilkesine dayanan bir gbri. «Dollit evi» veya « dogum evi ). Sihlerle siirekli ~atl~malara yol a~maktadlr. XI!. Sihler.) tapmagmda Silt.egin enerji oldugu ve ic. diye adlandmhr. Altm Tapmak'a saldmlmasl ve 1984'te Indira Gandhi'nin oldiiriilmesi. azmllk olan hindu Tamiller. dog urn. Mihrap ~ veya Siitunlu salon veya mandapa. yy) doruguna ula~tlysa da. dogdugu iilkede geli~emedi. ate yandan genel olarak. tarihi boyunca onu tahtmdan indirmelerine ramak kalan Budaclhk ve soma Miisliimanllk gibi dinler kar~lsmda direnmeyi ba~arrru~tlr. Nanak ve halefleri.) 344 . hindu VilnucuIuguyia MuslUmanhk arasmdaki yakm~ la~marun yeni bir dini ortam yaratngl bir <. Kuzeyde. Hint yanmadasmda dogdu. yy arasmda yapllan taptnak~ goz- Iann tipik omegi) bu kesitinde aym ozellik lemleniyor. Gebe kalma. ~ogunluktaki Theravada budaCllanna kar~l ayaklandlklan ve Hindistan'm kendilerine yardlm etmesini istedikleri i~in sorunlar dogmaktadlr.. ergenlik ~agmda topluma kabul edilme. Dikey durumdaki bir erkeklik orgaru olan Iinga. Giineyde. «<jomez. yy'da ba~layan islam etkisiyse Hint-Tiirk imparatorlugu doneminde (XVI-XVII!. arna tapmaklarda ayinlere katllmak zorunlu degildir. BudaC111k ba~langl~ta. cinayetler zoraki go~ler unutulmamaktadlr. Buraya ancak tannrun hizmetkarlan girebilir. Hindularla Miisliimanlar arasmdaki ili~kiler gerginligini korumakta. Biitiin gece dua edilir. Ulkede ya~ayan insanlann a~agl yukan yiizde 80\ Hinduculugu olu~turan ~e~itli ~lglrlardan birini benimsemi~tir. T aplfunarun gizli merkezi alan bu yapi. ad konmasl. Tapmaklard. Hisarlar lizerindeki kapt ~ larsa dort ana yone a<.i~i. hinduculuk kar~I!a~tlgl zorluklan tamamen a~ml~ degildir. siyast sorunlarm oldugu kadar. Guru Nanak'm ve onun dokuz halefinin ~omezleri~ dir. az da olsa et sunuldugu da goriilmektedir) .-. Bu iki nesnenin biitunu. Bhubanesvar'daki Brahme~vara ta- pmagmm (VI!I.rOLOJ.0gunlukla. Revaklar (ardhamanda~ pa) ve bunlan . Evreni . Hinclular. Iingaya buyuk bir co~kuyla tapmlrlar. Nitekim bugiin ii~ onemli ~atl~ma bu zorluklan gozler oniine sermektedir. gerc. Her hindu evinde.evrede kezleri. daha soma tiim Asya'ya yaYlldl ama. garbhagriha. Rahiplerin (brahman) koylii ailelere a~lkladlklan ~ok eski kitaplar (Grihya-sutra [« ev kitaplan "J) bu ~ok karma~lk kurallan belirtir.evre1eyen boliimleriyle birlikte.!ysa gorkemli bir hava eser. ate~te yakllma ve atalann arulmasl gibi olaylann hepsi dirli bir nitelik ta~lr. Hinduculuk. ingiliz hakimiyeti ba~laymB. Guru Nanak. yatmak. Ylkarullr.ok dindar bir top~ luluk olan Sihler. tann $iva'run en belirgin simgesi alan nes- neyi dile getirir. Hindu tapmagl. Sava~<. niifusunun ~ogunluguyla hindudur. kutsaruru~ bir erotizmden l~aret» anlammdaki bu kelime. Amritsar'daki. !469'da Lahor yaklI1lI1da. uygun. Ylkanmak. Tapmaklar tannlarla ileti~irn kurmayl saglayan yerlerdir.-.I. Amritsar'daki AItm Tapmak'nr. evrenin ve insanm benzeridir :boliimlerinin her biri bu iki ger~egin bir par.

insamn aCl ~ekmesi ger~egine dayamr.. Mahayana Budactlrgr veya "Buyuk Ta~lt".e~itli bedenlere girme bagmdan kurtulmaYl saglar. bir yanda bu fani d unyadaki simgelerin ve dinlerin ve sevginin yolu vardlt ve bu yol da insaru Kurtulu§'a goturebilir. Arkasmda. Ostad'm en ayncahkll ~omezlerinden." Buddha.) diye adlandmlan bu ~lglt. Benares vaazmdaki §u sozlerden de anla~llmaktadlr: "Ben Azizirn. Sevilmeyenle birlqmek de. hi~ degilse ba~langl~ta. ya~hhk aCldlt. Nepal slrurma yakin bir yerde.-VIII. Birmanya. Vacravana Budacrlrgr veya " Elmas Ta~lt" halk Hinduculuguyla $ivaCl TantraClhgm kan§masl sonucu daha ge~ (VII. Ama Gautama u~ kere. Yolda~lanndan aynhp tek ba~ma kalinca. bir konu uzerinde yogunla~ma. aCl ve aCldan kurtulma konusundaki " dort dogru "yu a~lkladl ve "orta yol" bilgeligini savundu. aCI ~eken insanllga yardlm etmek i~in duydugu ~efkat yiizunden Kendi kurtulu§unu geciktiren Bodhisattva'dlr. "C. kral A~oka. altmda yedi hafta kimildamadan durdugu bir incir agaClrun dibinde aydlnlandl. Tibet. Buyuk Ta~lt daha soma Tibet~e ve C.) adlyla tamnan bir metinler derlemesi ortaya kondu. Brahmanlann ve daha soma yogaCllann yarunda ve en sonunda kendi kendine bilgeligi aramaya koyuldu. yakindaki Kapilavastu kentine ka~tl ve u~ kere ~u simgesel ki~ilerle kar~lla~tl : aClrun ne oldugunu ogrenmesini saglayan bir ihtiyarla bir ceset. ama bu tatlann ge~ici olu~unun. Pataliputra'da u~uncu meclisi topladl ve topllantlda ~Igltlara bolunme olgusu goru~uldu. sf. bu yolda. tannlar da.yy) ortaya ~Iktl. bugun ozellikle Sri Lanka (eski Seylan). Esnekligi nedeniyle bu ~lglr. acmm ve oliimiln evren· sel sebeplerini ogrendigi strada. <. ve ruhun mutluluk1an da dahil olmak uzere butun mutluluklan verebilecek i. Buddha.e. Boylece Buddha. anu ba~tan ~lkarmak istedi. bir hekim gibi once te~his koyar. amaCl insan davraru~lanru duzene sokmak. A - Mara'om saldlnsl. aClYl i~inde ta~ldlklanru gosterdigini soyler. . hem bencilligi yendi. . yol bulunmu~tur. dingin ve dunyadan kopuk bilge idealine en bagh ~lglrdlr. her insanm ilk ornegidir. olum aCldu. .) ula~tl. sevilenden ayn du§mek de. Guney Bihar'da.BUDACILIK yru donemde geli~en CaynaClhk gibi. Smltli ba~ansl ve aristokrat ahlaki yiizunden hakSlZ olarak ~ogunlukla Itinayana (" Kii~uk Ta§It . Cuimer miize51). Ne mistisizm (gizemcilik). Ama Buddha. olum susuzluglf' veya umutsuzluk. BUYUK BUDACILIK heravada BudaClligl ·veya "Eskilerin BudaClligl ".. Kaynaklar daha karma§lk hale gelmi~ti.:.yy mermer. Buddha du~uncesinin ilk ve katl~lkSlZ ilkelerine tam anlamlyla sadlk kalmlyorduo Nitekim bu ~Igmn bilginleri. oliimiinden onceki son ogiitleri. Dordiincii dogru. ilkelerini Pataliputra meclisinde. Kusursuzum. aCI<jekeninsanhgl bir yana blrakarak kendini mirvana'yla (bk. hint-iskit krali Kani~ka'mn ba~kanllk ettigi din meclisinde belirlendi. Theravada ilkelerini Kabul ederse de. Ama burada bir kotumserlik soz konusu degildir ve bilgeligin dogru yolu izlenirse. Buddha'nm uddha (" lJyanrru~" diye adlandmlan ki~i). Dogar dogmaz. Birinci dogru. o zaman her §eyi blraktl . " Evrensel aClmn kokeninde susuzluk vardlt. bu davraru~ onun evrensel gorevinin i~aretiydi. Bodh-Gaya'da altl yll yalmz ba~ma kaldl.buyuk vecd. tannlar ve Bodhisattvalar. Amaravati okulunun bu guzel al<jak kabartmaslOda (ll. Bu budacllik.. tarihi bilgilere dayanan deneyimidir. Bu ~lglrm temel ilkeleri. tannsal gizleri goz onune alan ve sonunda gizemci co~kuya ula~an bir ogreti edinmi~ 01dugunu da ileri surer. Bu birey. Ihmhliga ve diirustluge yonelik bu sekiz buyruk. Kendine gelince ilk vaazlru verdi: Benares vaazl. "Her ~ey aCldlr: dogum aCldlr. ya~amda tat ve mutluluk oldugunu inkar etmez. hem arzuIan.ya~amlIU siirdiirme susuzlugu veya korunma i~gudusu ==. soma MO I. C. Beni dinleyin ".. Mutlu bir hayat sursun diye babasl onu gorkemli bir saraya yerle~tirdi ve evlendirdi. yuzyila Kadar Hindistan'da yaYlldl . Gelenek. gittik~e geli~en bir bilgelik ve ahlaki bir donii~iim. MS 120'de. boylelikle. ailesinde verdigi vaaz..:iinkii her insan bir " uyanml~ " insan haline gelebilir. dingin ve degi~mez bir ruh haline sahip olma yeteneklerini ve sag duyusunu geli~tirmek olan sekiz "erdem"i ger~ekle~tirmege baglidlr. tkinci dogru. Budaclhgl kabul etti . olu~un zincirlerini kirma istegine onem verir. MO 560'a dogru kuzeydogu Hindistan'da. Ey ke~i~ler. annesi prenses Maya'yla bir beyaz Win mucizevi birle~me- I=·~Buddha'run ogretisi. "orta yol "dur. lugat>. vahye dayah metinler de soz konusu degildir. yalruzca ayaklanrun izleriyle belirtilmektedir : simge a~klIlltgmsirfin! koruyor.. O~uncii dogru. mesajlru ~a~llacak bir hlzla yayacak inanml§ ve zeki muritler bltaktl. "Buddha'run daha onceki hayatlan " temaSl ~evresinde ~ok zengin bir halk mitolojisinin geli~mesi gibi . MO 250'ye dogru. Tripi/aka (" U~lii Sepet. Kaynaklann ~ok basit oldugu. BudaClhk da. ve bir de diinyadan uzak durmarun ne oldugunu kavramaslm saglayan bir dilenci ke~i~. Bu sure i~inde daha onceki var olu~lanru bir bir gordii. Ama sonunda bu yolun onu aradlgma ula~tlramlyacaglm anladl. her tiir dinle uzla~abiliyordu. sinden dogdu. de aCldlr. tannsal diinyaya ili~kin fikirlere kayltslz kali§ma. anlaYl~. Seksen ya~mda. 346) butunle. " Acmm ortadan kaldmlmaslm saglayan dingin ve ozgiir bir yol " vardlt.meye blrakmaSInI bnerdi. Soma butun kuzeydogu Hindistan'l dola~tl. Buddha ya~amlyla. ama gene de ortak yonler ~oktu : metafizige veya ayinlere ili~kin sorunlar kar~lsmda ya~anml~ bilgeligin aglr basmasl . Efsaneye gore. yani azizdir. isteklerden kurtulu~a ula~tlran bu yolun sonuna vanlabilecegini gostermi~tir. ~eytan Mara tarafmdan ba~tan ~lkanlmaga ~ali~lldl ve evrensel aClrun ne oldugunu kavradl. ancak Nirvana'nm pe~eleridir. Tayland ve Kambo~ya'da canhliglru korumaktadlt. kurtulu~ mumkundiir. Buddha'run MO 480'e dogru olumunden hemen soma bir din meclisi toplandl ve taruklar bildiklerini a~lkladilar. vecde dalml§ alan bil- ge. I Uc.i~ gilzel klZlIII Buddha lya gbnderdi. sebepleri gozler onune serer ve ne yapllmasl gerektigini belirtir. Yiice Buddha'Ylm. V. tannlar arasmdan bir tann durumuna geliyor ve onun cennetine. bir hukumdar ailesinin ~ocugu olarak dunyaya geldi ve Siddhartha Gautama adlru aldl. Bodh·Gaya'da ki incir agacmm altmda derin du~lincelere dahp. . ayncahklan Kabul etmez . Bu ~Igmn ideali. bu ~lgmn merkezidir. yolu vardlt . BudaClhk kast aynmlanru. ne olaganiistii dinsel uygulamalar: "tyi Yasa » adlyla bilinen bilgece bir ya~am kurali . Kurtulu~. kulaklanruzl a~m. Pads. Demek ki Mahayana. Veda'Yl ve Upallisad'r kutsal kitap olarak tarumaz. " : tat ve zevk alma susuzlugu. Kqmir'de Kundalavana'da. Bir yll soma da ilkeleri ve kurallan belirlemek i~in Vai~ali'de ikinci bir meclis toplandl. . BudaClhkta.:inceye ~evrildi ve her tarafta ~a§ilacak bir hIZla yaylldl. Yiizyilda Seylan'da tespit etti.. dunyanm her yonune dogru yedi adlm atabildi.:ifte dogru " kuramlru ortaya attllar. yoneldigi nesneleri kaybedince aCI dogurur . Buddha'run biiyiik vaazlanru tespit etmi~tir : Ate~ vaaZl.. onun "Saf Ulke »sine gitme umudu besleniyordu. 1 . Yukanda'. var olu~unu sona erdiren l11ahaparinirvana'ya (" . Soma.:<~ l olUmle kar~l kar~lya gelir . istenen ~eyi elde edememel<. Buna gore. Bu dinin temeti. ote yandaysa salt bjJgi edinmenin gu<. Buddha. Oltim'un (ve dolaylsJyla samsara'run) efendisi olan ~eytan Mara. uyanml~ (aydlnlanml~) bir bireyin.

hnml§tu_ Mantra : bilin~li bir ruhsal bo§luk durumu yaratmak i~in tekrarlanan kutsal formul. TAPINMA VE BAYRAMLAR ayllmasl sltaslllda kar§lla§tlgl ~e§itli yerel geleneklerle butunle§tigi i~in. Guanyin. kendisine taplllarak biriktirdikleri meziyetler sayesinde ozgurle§mi§ ruhlann banndlgl saf Dunya'run efendisidir. baZl simgeler kullarularak tanmann ofkeli veya sakin bic. verilir. Stupa'iar 347).ik ievaklar ve ~ember bi~iminde parmakhklar Have edildi. Avalokite§vara: Badhisattva1ann en yaygll1l ve evrensel merhametin simgesidir.:inlilerin Chan (~an) ve Japonla- H A • Stupa.lar. abhaya·mudra'run ta· mamlaylClsl olan bir harekettir.BUDACILIK udralar butun Uzak Dogu dinlerinde rastlanan ve her biri belli bir duyguyu dile getirerek. uyanml§ varhgl olarak belirlendigi soylenen yuce varl. Tibet'te Chenrezi'dir (<< Buyuk Merhametli . ~ok garkemli ve karma~lk simgelerle doludur. tamlrun veya azizin " ince bedeni »ndeki enerjinin yogunla§tmlmaslru. D . nn Zeit okullanrun adl haline gelmi§tir. ballangl<.ogunlukla tann Vilnu'yla ililkilidir. Belli bir mudrayla belli bir manev! durumun (dinginlik. <. Burada. BudaClhglll bayrarnlanru genel ~izgiIerle a~lklamak olanakslzdu. ama aCl ~eken insanhga duydugu merhamet yuzunden kendi kurtulu§unu ertelerni§ bir bireydir. Degi§iklige ugrayan dhayana kelimesi <. kimi de ana tann~a $aktilere ozgudur. Bodhisattva: " Uyaru§a adanml§ varhk (yaratlk) " anlamllla gelir. samsara'dan.) gorulUyar (bk. Orta Asya'da ulularur ve oli. inananlara iyilik etme yoluyla verdi- birle*tirilmesiyle. <. Herhangi bir kuralla elde edilemeyen. Koruma ve yat1~tlrma E. Bu hareketle tann. Mudralar ~ogunlukla Vi§nu'ya. Mancu§ri: Sozun ve $arkimn efendisidir. c . <. yani yeniden dogu§lar zincirinden ~lkip kurtulmak anlamllldaki bu durumu anlatmaga kelimeler yetmez. Bu. Bu bayramlar Tibet'te $amanllglll rengine burunmu§. Buna gore taplnma. San T akkeIiler . Derin dii~iince durumun- ve sevgi belirten bir harekettir. a(jllmasl soz konudur. 350). Maitreya: Buddha $akyamuni'ni tarafllldan.ekle~tireDler.) . Keliller. Ladakh'ta Spituk manas· tmndaki (veya gom- larkJlan gibi. dua ve mantra1arla (bk. T annrun. §imdiki dunyarun gelecekteki Buddha'sl. bir kismlysa $iva'ya ozgudur. ozellikle Buddha heykellerinde gorulenler ~ok kullamhr.:in'de Omitua fa. Bu tapmaklara daha sonra biiyi. sf. Tiber'te bu yapllara fotten ad.in ideal ko~ullar yaratlC. Lugat~e) birlikte. «geniil rahathgl »ru tern- lannm yuksek bilince sil eder. « Uyaru§ Fikri "ni edinmi§. bir~ok ya-· §amda buyuk bilgelige ula§ml§. Man~ulann adl ondan 'l. BudaClhk. Halk yuksek diizeydeki ayinlere katllamaz. Kutsama tekniklerinde sesin c. bunlar. yapl· run ~evresinde danerek taplIlIl1a (pradakiina) ala- pa'smdaki) Dge-Iungspalamalan (. o B - Ancali-mudra.tk. Hinduculugun aksine. bu dinde sungu veya kurban yoktur. Bodhnath srupasl. halk taplnmalannda da yer al. bazllan..Varada-mudra. ne de doluluk. ayinleri derin bir ruh yagunluguna eri~mi~ olarak gerc. (Kat111a11duyakwlllda.Dhyana~mudra. sadece hazularulan ve beklenen bir durumdur. NepaI'da ulularur. lki elin Saygl ayalanrun tam olarak hareketidir ve <. Varada-mudra. saglayan ayinlerdir. bazl belirgin temellere dayarur. i~selle~me ic. Japonya'da imparatorluk veya §into torenlerinden bir~ok age ahnml§tu. Japonya'da Amida adl altlllda geli§erek ~ok yaylldl. Dhyana : derin du§unceye dalma durumu. yaplli- Budaci ayin.irdugune ve Yasa'run koruyucusu old uguna inarultr.imden gayn onemli anlanru kutsamaz.).ekle§tiririer. Veda tannsal sozunden kaynaklarur ve butun budacl ulkelerin dillerinde bir ruhsal uygulama halindedir.ok renkli. bir iyilik yapar j inanarun dilegini yerine getirir. inanan ki§inin ornek alacagl Uyanml§ varhglll kutsanmasldu. Ama ger~ek budaCilann tap=a anlaYl§l. Bu mudralar ellerin ve parmaklann (kimi zaman butun bedenin) belli bir konumda tutulmaslyla.Abhaya-mudra. taren ve tapmma salonlan olmayan dolu yapllardl. ama bu hareketler. nagllll elde etlnil oldular. bagl~laYIClhgllli esirgememi~ olur. Nirvana: " Solugun sana ermesi " anlamllla gelir ve arzulardan ve her turlu baglardan kurtulmu§ bilin~ durumunu belirtir. sf. YogaCllar mudraYl slk slk kullarur . yonlendirilmesini veya yaylrnlanmaslru saglar. Buddha'run ya§amllldaki olaylann arumsanmasldlt. Baylece inananlar.:in'deki. insanla tannsalltk arasmda araclhk etmek iizere lamak amaclyla gerekli bilgileri elde etmi~ ke~i~lerdir.imleriyle g6riinmesini yordu. sagla solun birle~tiginiJ yarn her tur ikiligin ortadan da Slk kullarulan bu hareket. yani "Dunya aglzlarll1l anlayan » bir tann~a oldu (bk.ilerin ruhlanru I§lga goti. Arnitabha : " Sonsuz l§lk ». annma veya bazl nitelikler edinme aracldlr.ok 6nemli bir yeri vardlr: gong sesleri veya mantra Vacrayana Budaal1g"nda Buddha'run ve yanda~la· nrun kutsal e~yaslIU sak· ayinler c. ya§amlll oli. bir tannrun veya manev! efendinin varhglru belirten simgesel hareketlerdir. dahp gitme) ortaya ~lkmasl saglarur.:in'de. Ellerin birleltirilinesiyle dll etkilerden slynlma ve el aya- gi dingin bilgeligi ve kalkmll aldugunu belirtmeyi amac. a§k. Arnitabha'ya tap=a.ra. Bu Buddha. Ne bo§luktur. Bu ayinleri gen.tr.

lkan bir Buddha hiyerar§isi belirlediler. genellikle hareketlerin simgesel anlamlanru bilen lamalardu. Bu halklar. hem de derin dii~i.lklamalan olaganustudur.in kapah bir dGnya gibi ya§amml kendi kendine surduren biiyuk bir manastlf olan Potala/run bugunku binasl.ocuk ararur ve ona lamalann butun bildikleri ogretilir. Bir Dalay Lama olunce. yani tek bir ilke. yam BudaClhgl Hindistan dl§mda .ude benimsemi§lerdir ve Tibet dim. sf.I_i ] BUDACILIGIN YAYILMASI udaClhgm geli§mesi hayli degi§ik bir olgudur. yani Bon.lglrolan Theravada BudaClhgl (bk.] goruntti hem olan mandala. Paris.llar. Laos. Dgelugs-pa) temsil eder. kendi nzaslyla C. yuzYllda Vacrayana (" Elmas Ta§lt ») [bk.:in'e. yy'dan itibaren Seylan'l merkez edinen Budaclhk. Japonya'da modern hayatm kurucu ogelerinden biri haline geldi. Buna kar§lhk rahipler. l~inde her ~ey uretildigi. Bugune kadar on dort Dalay Lama birbirim izledi.iluyor. Durum. ozellikle VIII. bugun de oyledir. MS V. birc. Seylan'da geli§ti ve tum guneydogu Asya'ya yaylldl.an Lama. OgretiYi.lanna da cevap vermektedir. ogelerden.§a§dacak bir hlZ ve sureklilikle yaydllar : MO II.:in'de gucunu kaybetmi§ olan bu C.:in'in Tibet'i i§gal etmesi uzerine kac. Daha dogrusu.e§itli durumlan. Karga§a donemlerinde iktidann bu ikilqmesi. Ulkemn ba§l DalayLama 1959' dan beri surgunde ya§amaktadlr. . derin du§unce a§amalan konusundaki aC. bugun de yayllmasml saghyor: surgun tibetliler ve japon zerueri. C. B· Dansp. be~inci Dalay Lama tara- fmdan. Dalay Lama'lara kar§lt olan Panc. Boylece gen. §aman dim ozelI Ilkligi ta§lyordu. ilk diruerine donduler. 342) e.. Rahipler (lamalar) Tibet'i. madde konusundaki a<.e aSlllan kaybolmu§ metirueri koruyan ve biruerce manastu kuran bir " T annlar ulkesi » haline getirdiler. Ne var ki. bGtun ihtiyat. Nitekim Panc. "Kuzey Okulu »dur. Ladakh'daki Hemis manastmnda kut- lanan bir bayram SlraSIn- cia kullarulan lie.ok c. Bilgisiz ve dinine c. . yuzyllda yaptmldl. onun yemden bederue§tigi olaganustu bir c.'-.:in'e girdi.:igatse'de. Soma Hintliler. lyi Yasayl. yuzyda kadar Hindistan'm her yerinde bu dimn etkisi eski BrahmaClhgl bastudl: krallar bu dim bemmsediler ve arkalanndan halklanru da suruklediler. Kuzey Hindistan'l ve Tibet'i a§an bu C.imde kullamlmaktadlr. Buyuk Ta§lt kuzeyde Tibet'e girdi ve orada LamaClhgl dogurdu: I. .lktl.:in basklSl altmda y()k olma tehlikesiyle kar§l kar§lya kaldl.lglr.ok du§kun olan halk. Ayru zamanda tapmak.an Lama'lar ortaya c.) [Guimet miizesi. . XII. bilincin c. 1950'de C.gi ic. sf. yuzyllda. gonglardan veya zillerden ve mantralann surekli tekrarlanmasmdan yararlarurlar.Mandala. Bu" Cuney Okulu »na kar§lhk Buyuk Ta§It. yy'dan soma Budaclhk ku~uk bir aZlrulgm dini oldu. lki kaynak. BudaCllann ruh c. yuzYllda Tsong-kha-pa. yuzyllda.tlgl Hindistan'm kuzeyinde Dharmsala'da surgun olarak Tibet'in mapevi dunyaSlnl kurtarmaga c. c. On dorduncu Dalay Lama Tenzin-Cyatso.ocuklanm bu manastlrlara seve seve okumaya gonderir : c. DansC. 345).in XVII. . sf. W bcam-gampo ulkeye BudaClhgl yaydl ve Tibet'le Hindistan arasmda.. 343) buyuk olc. her dort tibetliden biri rahipti. sanskritc. A. hayal gucu ve ruya. Bu rahiplerin. yy'dan itibaren ta uzaklardaki Japonya'ya yerle§ti.lktlr ve ~imdi muze olarak bir evren hem insan ruhunun bir tasviri. butun guneydogu Asya'da (Birmanya. Vacrayana BudaClhglrun "Elmas Ta§lt" ulkesi olan Tibet'in dunyayla ili§kisi kesildi. dort buyuk' manastlr C. Tayland ve Kambowa) vaaz kursulerimn hiikimiydi. C. T antra ayin duzemni (bk. 345J ustatlanndan Padma Sambhava'run gelmesiyle buyuk bir dini ah§ veri§ ili§kisi kuruldu. yy'dan itibaren <. ilk ke§i§ tarikatl olan KlrmlZl Takkeliler. (Burada. VI. tann tarumaz bir rejimin baskismda degillerse. yam mahayana. on dort insanda ete kemige burundu. yuzYllda Batl'da bile baZl yanda§lar buldu.ozumlemeleriyle psikanaliz arasmda benzerlikler vardlr.ah§maktadlr. BudaClhk. kral Stong- Yoga'mn bazl tekniklerinden.i ~akti'nin Tibeeteki ~eytan1bi<.a Vacravarahi gori. Ostelik tannSlZ bir " din" olan BudaClhk.lklamalan da bazl nukleer fizik varsaYlmlanyla benzerlik gosterir. kendinden ge. Burada. yuzYllda iki buyuk ustat (Marpa ve Milerepa) tarafmdan kuruldu ve kisa surede sihirli ayirueriyle tamndl. C. Avalokitqvara'run Tibet'teki kar§lhgl Chemezi. Hinduculuga donu§ecek yeni bir sentezle.ek tibet teokrasisi fikri bakimdan buyuk bir geli§me gerc. Kagyur-pa.evresinde simgesel bir goriiniir hale ge1mesidir.imi olan tanw. mandala gibi renkli gorsel. kale ve saray alan bu yapmm bir b6W:mu aC. GUNUMUZDE BUDACILIK indistan'dan tam amen silinmi§ olan budaClhk. C Lhassa'daki Potala. Aynca tek ilkeden. daha komumst devriminden once C. San Takkeliler tarikatim kurdu. XVII. bugun yemden yaYllmaktadlr (nufusun binde 6'Sl. a~km de· neylerin tannSl ~iva'run (bk. tibet ayinlerinde onem!i yer tutar.incenin kutbu olan ve merkezde yer alan tannrun mucizeli bir bi<.agda§ insarun manevl ihtiyac. yam Adibuddha'dan yola C. Bir merkez diizenlenmi§ <. simgesi. Kore'ye ve Japonya'ya yayddl ve tann bilimsel esnekligi sebebiyle her yere uyarlanabildi.in i§gali doneminden once. Sakya-pa.lglr. diruerim uygulamaktan geri kalmlyorlar. Hinduculugun tannlanndan. Tibet'in du§maruanmn i§ine yarayabiliyordu.lar kar~I1anabildi. XX. XI..eklqtirdi.ene kadar taklit etmege dayanan kutsal danslar.lgm (Nyingma-pa. sf. Daha soma XlV. kutsal qya g6riilUyor: tannya benzemeyi saglayan san maske i sag elde ylldmmelmas (dorce) i sol elde zil (trllpu).:iruilerin rehinesi oldu. VII.-D_iN_L_ER_v:_E_M_i_TO_L_O_'. yam 4 milyon hintli) Buddha'run humanizmine en sadlk C. gelecek ydlarda onemli bir mesaj verecek gibi gorunuyor. Tannlan ve §eytanlan. kendisinin ve ha- leflerinin oturmasl ic.

aile mihrabmda kutsal bir yer aymr.ileci aziz imgesi bir biitun haline gelmi~tir. tutmak.a halinde yiikselir ve u<. imparatorun iilkeyi. "Daha once gelen ".imin- birligini belirtir. ya iyilik yapan. 4 mevsim.lii bir i~leve sahiptir. insanlann ba~mdan gec. ashnda din aC.enleri ve hatta mevsimlerin akJ~lru olumlu yone donduriir. a~m derecede sayglh ve alc.ege yakmhgl. Kore'deki Song Gwang tapmagm· daki bir duvar resminde abur diinyaya yol- culugunda kendisine re~ fakat etmek uzere onun yanma diri did gorntileceklerdi (ve bk.ek bir tapmak yaparlar.).. atalann temsilcisi olarak goriir ve oldiigiinde ona.aglann ve eski hanedanlann. Eski c. araClSl ve gerc. « KonfUc. Yal1gh". en iyi ve en nitelikli gorevlileri kendine c.ekle~tiri- Cin'de her aile evinde. i. Tianzi." bilgisine dayanan akupunktur gibi bilirnlerin dogmasma yol aC.<::in dii~iincesinde kralhk idealiyle insan ya~amlrun gerc.lklamaya yoneldi.ember. tabiatl temsil ettigi ic.in'i ilk defa birlige kavujtu- di'nin (c.g (yangjeng) yani "Ruhlann besinin denen temel ayin suaSln- dan gelenlerin ikametgahi » diye komlinist adlandmlan ve rejim tarafm- da bu tableiler ulularnr. hastahklann kaynagml ve bunlann c. lUgtine bek. kehanete. Gerc.in ~i Huangdi) mezandlL Heykelleri yapilip gomulmemij alsay· dl. Han siilalesinin en biiyiik hiikiimdan olan Wudi (Vudi). Saytlanrun ~oklugu ve yuzlerin- deki ifadenin ger. Ama <::inliler. en eski c. bizim bildigimiz anlamda yonetmesi gerekli degildir. ·. giiniimiizde de biiyiik ve yaratlcl etkileri devam etmektedir. 360 gun.an dn omegini. bir kademele~meler toplamldu (mevsimler. dort ana yonun cinidir. . anahk kutbunu.in gereklidir. onun evrene ili~kin c. Bu yiizden. 5 iC. <::inlilere ozgii bir anlaYI~a gore. Buna gore. her bireyde ve her toplulukta goriilen ve kutsal olan bir kar~l1Jkll ili~kiler agldlr.indeki insan (mikrokozmos) aras!ndaki bu benzerlik aC. yani topragl. Tao insarun tutum ve davraru~lannda uymasl ve izlemesi gerekli ahlaki yoldur.e~itli hizgarlara kar~lhk. c. heykeUeri bulan arkeologlan ~a~kma l. A .olarak can· landmhr (deh~et sac. dinsel gortiyoruz). yonler. onlann kar~lhkh yiikiimliiliiklerine ve halefselef ili~kilerine gore bi~imlenir. Boyun egen.ilerinin eder. babaslrun Oliimiine tamamen sahip ~Iktlglru gosteren yas torenlerinin biiyiik onemi buradan ileri gelmektedir. taonun guvencesi. heykellerin i~inde bulundugu odalar. atalara taplnma i<.in c. MO 113'te C. her tiir toplumsal orgiitlenmenin ve ahlaki ve siyasi diizenin temelidir.eklqme yolu ". bu durumuna ragmen. Bundan oriiru evren de. tarac.eker . <. ya dehjet sac. vb. riizgarlarda.ok onemli bir boyutu bulundugunu gosterir. hatta manevi ozerkligi olmayan kadm. giinliik ya~amdaki ciddi. C.ekle~tirmi~ olan c.i. astrolojiye ve simyaya kaynakllk etti.ik bie mihrap. XVI. 360 eklem. kendisine baghhk ve saygl gostermek zorunda olan biitiin uyruklanrun babasldlr. Efsanevi hukiimdarlar. <::iinkii imparatorun dim yiiceligi.ekligi yaratular.ak goniillii davraru~l.lklanml~tlr. Aynca ogul babasml.ekilmek.ember bi. Sava§~J1ann heykelleri.aglarda hiikumdarlar.iftyonlii bir taplnma ba~lattl: guC. hi~ bir yaratl~m veya donii~iimiin gerc.. 674).eklik. kapah ya~ayan.ylis'lin soyun· lir. Zamaru ve Mekaru slrurlayarak gerc.lii Yer'e ve ulu Gok'e armaganlar sunma.an bir gtiC. Tabiatla insan. dl~ diinyayla (makrokozmos) bu diinya ic. Shan· dang'daki Qufu'da. Tiim insan ili~kileri.evirmi§ti.ok daha karma~lk hale geldi .. bu gorevi yiiklenecek ve oliilerle ya~ayanlar arasmda araCl olacak ki~i ic. yuzyilda yaptlml~ olan. bu anahk ilkesine yin derler ve onsuz. soylu davranmak ve tapmma kurallanru ogrenmek. <::in hiikiimdan " Giine~. hukuki. susmak gibi smamalann e~lik ettigi ve sonunda ogulun. sf. yani Gogiin Oglu olmasl.ler iizerinde otorite kurmasl degil. gokyuzunun simgesidirJ 3 saylSlysa.inHuangdi adlyla aruhr.in bie yer aymr. bedenle ruhsal yapl arasmdaki bu kusursuz yakJnllk. gaglin. insan bedeninde 4 organ.arelerini aC. Lakapala_ C· Pekin'deki Gok tapmagt. ltgldtr.tlarJ hiikiimdano D .ilkenin birlik ve blitun· bir tipi olan bu cin.ok giiC.ok eski inanc. lrmaklarda ve daglarda goriinmez giic. onun "ardmdan gelen "den daha degerlidir ve tannsalhga daha yakmdlr. Bu iilkede ya~hlarm genc.ek ozu olan "hareket etmeme" ilkesini (wu-wei) gerc. zenginler gen. « gerc.lardan kaynaklarur ve evrenin buyiik onem ta~ldlgl bir medemyette.izgileri. Bu simgesel sis. vlat 11% E . Ba~ka insanlann da Taoculuga girmege ozenmelerini ister ve beklerlerdi.ok ilkeye dayanan dim bir anlaYI~ soz konusudur. ran (MO Ill. daml vardlr. Eski soylentilere gore.. renkler. oruc. boyle bir ta· pmak vardu. lekesiz bir birey olmak. Yoksullar bu- nun i<. birc. SiMGELER VE EVREN BiLiMi ski <::in dininde bildigimiz anlamda tannlar yoktu. c. c. Han siilalesi doneminde yazllml~ en eski felsefe kitaplanndan biri olan Shujing'de.ekle~emeyecegini dii~iiniirler.t:emler sonralan c.ekle~tiricisi gorevini ustienmi~lerdi. <::inlilerde biitiin manevi ya~amm.. deki bu yaplJ e~ merkezli li<. Hiikiimdar. <::inliler. Boylece ogulun.~iN'DE DiNLER AILE DiNI VE IMPARATOR DINi sevgisi. 1420'de yapLlml~ alan bu tapmakJ Yer tapmmasma aynlml~ olan T anm tapmagmm kar~l· Lokapala.lsmdan bir tiir olgunla~ma ve dim ~ef niteligini kazanma siirecidir.tl. Insanla diinya arasmda simgesel bir benzerlik goruyorlardl: biri olmadan oteki var olamazdl ve evrenin ba~langlCl toplumun ba~langlClndan once degildi.ilik Ejik bek. Ay ve Ylldlzlann diizenini belirledigi " iC.in kiic.. dan da titizlikle korunan bir sarayda. insarun ve yerin 1mparatorluk saraylnln dl~ duvarlannm yaklrun· da. B - Atalara tapmma. organ ve viicuttaki enerjileri yonlendiren soluklar vardlr. TapuunaJ her biri olii· nlin adlnl ta~lyan ve olliyu temsil eden tabletler araciltglyla gen. Bir ko~eye c. babayla ogul arasmda kurulan sevgi ve saygl bagma . bu sava~<.ler bulunduguna inaruyorlardl. vucuttaki hayati «giiC. 5 age ve c. yuzy'hn sa· nu) Quin Shi Huang- Kilden yapllmlj bu hey· keUer Xian (~ian) yak!runda bulundu. yani Tao'dur. E . tutkulann ve duygulann incelenmesine.

Yoga'da oldugu gibi Taoculukta da. 1< olu~turdugu piramidal yapuun adak noktasmda yer ahyor. 517'de oldiigii saruhyor.. kuz) Ay'm. §U Be~ K/asik ortaya ~Ikacaktl : Shuiillg. 0 hint bilgeleri gibi. Bununla birlikte Laozi'nin taocu felsefeyi ogretmek i~in dersler verdigi ve Daodejillg (Tao-to Killg) «Tao'nun ve To'niin Kitabl" «Varhgm ve Var Olu§un Kitabl " veya «Mutlagm ve Beliri§in Kitabl" adh eseri yaz. daha fazla yin veya yang olabilir. yy'dan soma cizvit rnisyonerleri tarafmdan ke§fedilerek latincele§tirilmi§ adlyla. Ayru model. Konfu~iis iyi bir ogrenim gordii ve eski metinleri. otekinin azalmasl ve eksilmesi sona erer. der Laozi. Burada g6- rulen ve XN. MO 551'de. <. Yoksul oldugu halde ailesi ona. Buna gore. diinyaya onem vermedigini ve §ekilde kalan din torenlerini de istemedigini belirtmi§tir. Laozi'nin yolundan gitti. «yolu izlemek ". Oliirken. Han'lar doneminde.:in dI~mda. « lIkbahar ve Sonbahar YIlllklan . Vietnam/cia ve Kore/de yaYlldl.. §ey biliniyor. Boylece . siyasete yoneldi. soma da adalet bakanllgl gorevini verdi.•. Lu kralhgmda dogdu. Onun bu ifadesi Laozi denilen bilge ki§inin. Demek ki T aoculukta ideal bilge. Bunlar arasmda Zhuangzi (<. dii§iincelerini tastamam uygulayacak bir hiikiimdar bulmak amaClYla ~e§itli kii~iik devletler arasmda dola§lp durdu.. Iktidarin el degi§tirmesi ve zorbalann ba§a ge~mesi yiiziinden yeniden ba§ka yerlere go~ etmek zorunda kaldl. Aynca bilgelik ogiitleri veriyordu. aydlnllgl simgeler .is<. 604'te dogdugu soylenir. simyaclhga dayah olarak geli§ir . bir duygu.TAOCULUK: KAYNAKLAR . Laozi'yle bu slrada ml kar§lla§tl? Anlatllan oykii dogruya benzemektedir ve ondan soma Konfu~yiis'iin iinii halk arasmda luzla yayilml§tu. pratik etkinlikleriyle degil. yiice bir edilginlik i~ine ~ekiIdigini belirtir. toreleri ve ayinleri inceledi . MO IV. di§iligin. Bu dinin temel kavraml tao'dur ve baZl filozoflarda bir tannsal ki§ilige biiriinmii§ 01sa da. Konfu~yiis burada. Taoculuk tipik ~in dii§iincesine.:iinkii bunlardan biri doruk noktasma ula§mca. ne var ki. Lu hiikiimdan. kendisine saygl duyan c.iiliik <. « ~iirler Kitabl ". Ta()culuga felsefi boyutunu kazandudl.~pllml~ alan resimde. yiizYllda yazllml§ Liezi'de de §oyle denir: «Bir kuru yaprak veya saman gibi. Yijillg. aydlnlanml§ ve uyanml§ bir kimse olarak elde ettigi gii~le (de [to)) belirginle§en ve olaylann gidi§ini etkileyen bir kimsedir. aslmda. omriiniin son yillanm ge~irmek ve ~in bilgeliginin hemen hemen biitiin konu ve kavramlanm kapsayan eserlerini de~leyip toparlamak ve tamamlamak i~in MO 483 tarihinde Lu'ya dondii. Evrensel Diizene ve Yiice Iyiye katilu ve ona boyun eger. ~inli hiikiimdar Huangdi'nin bagh oldugu simyaci tarikatlann miras~lSI olarak kabul ederlerdi. daha sonralan. daha soma. T ao kendisini. aoculugun kurucusu hakkmda pek az . Taoculugun ana ilkesi. Onun hayat hikayesi Laozi'ninkinden daha iyi biliniyor.. Konfu~yiis'iin ikinci nesil ~omezlerinin derledigi LUIlYu (se~me yazilar veya konu§malar) bir ba§ka onemli kaynaktlr.:in). Konfu~yiis'iin toplumsal etkililigine kar§lttlr. kademelejmi~ diizen ~avraml dile getiriliyor. « ileti§im kurmak " ve nihayet «yolu. ama ge. Chen'lerin ve Cai'lerin saraylarmda ders vermege devam etti. kiiltiirlii aile ~ocuklanna kamu ya§ammda dogru davranma kurallanm ogretmek i~in kii~iik bir akademi kurdu. Konfii~yiis. yiizyll arasmda yazllml§ olabilir.:in'de ~ok yaygm ve gii~lii olan bir sezgiyi de ortaya koyar. yy) geldigine inamhyordu. Tao'ya nasil ula§mah. riizgarm pe§inde doguya ve batlya gidiyordum ve ger~ekten bilmiyordum. biiyii ve oliimsiizliik saglayan ila~lara dayanan bir halk dini haline gelecektir. Ama uzmanlar. nasll vecde ermeIi? Her §eyden once ki§isel tutum ve eylemleri bir yana buakmakla. ya§ayan soylu bir insandl" der.yi. 530'da. «Bu kaynaga donii§. MO 501'de. Sima Oian. kuru slCagl. insanoglu. yin ve yang'm art arda geli§iyle a~lklanabilir. «Gok ve Yer. bir tannmn tene biiriiniip cisirnle§mi§ goriintiisii degildir. Konfii~yiis'ii ~aglrdl ve ona Zhondu valiligi. <. « Belgeler Kitabl " . eski tOlelerden esinlenen reformlanm titiz bir diiriistliik ve sofu bir ahlak~lhk gozeterek dikkatle uyguladl. Ne var ki. Nitekim onun ozge~mi§ini yazan (MO II. kendini on plana ~Ikarmamakla ve taonun belirtileri kar§lsmda nefsini silmekle (wuwei) ula§lhr. erkekligi.:uangzi). imparatorluk kitaphgmda memuriyet bulmas111l saglayacak bir egitim verdirdi.dlgl soylenir. Giiney ve Ay. Chullqiu. Sima Oian. MO V. Yallg (bir dagm giiney aklaru) Giine§i. Batl'da. yoksa ben mi riizgan ". yani « Kon fu~iis " olarak tarundl. Gok ile Yer arasmda ili§ki kurmaYI saglayan dini uygulamalann tiimiinii belirtiyordu ve bu i§i yapmak da insana ve ozellikle imparatora dii§iiyordu. Laozi'nin admda bile bir kelime oyunu var gibidir: sanki bilgelikte manevi bir gen~lik varml§casma hem «ya§h iistat" hem «ya§h ~ocuk" anlamma gelir. Laozi'nin bir ruh ve dii§iince bunahmmdan soma. Hunan'da (Giiney <. Lijillg «Ayinler Kitabl". Dii§iincelerinin uygulanamadlglm goriince. soy gelenegine ve ~agma uyarak. riizgar ml beni gotiiriiyor. nernli sogugun. A. En onemli kitabl da kendi adml ta§lr: Zhuallgzi. «Laozi. beden gii~lerinin yogunla§tmlmasl. vb. «Degi§imler Kitabl ". Zaten Taoculugun babalan da ~ogu zaman kendilerini. XVII. Bu dogalcl modelin ~in medeniyeti kadar eski oldugu soylenebilir. bu durumda.ne de gorkernli Shang siilalesinden (MO XVIII. Ama. Bir mevsim. yy) Sima Oian. karanllgm simgesidir. bugiinkii Shandong'da. Ustat Kong » fl- gliruyle bagmtlh olarak . Paraslz pulsuz evlendi ve Lu hiikiimdanmn yamnda kahyahk gorevinde bulundu. ruhla beden kayna§lr. ~in dii§iincesinin eski ilkelerine dayandlgmdan §iiphe edilmemektedir. yonetim gorevinden ~ekildi. dart yiiZyl1 once ya§aml§ bir ki§iden soz eder ve kendisinin de bazl tereddiitleri 01dugunu soylemekten ka~lnmaz. oliilerin lambalan gibi benim i~in yamyor. nefesini tutma. Ogluysa. bu kitap ancak. onun ya§amlm biitiin ayrmtilanyla anlatlr. ~evresi tarafmdan sevilmesini ve onemli gorevlere getirilmesini engelledi. «yol ". hareketsizligin. degi§ik oranlarda bir araya gelerek evreni meydana getirir. canll giicii. aozi'nin ger~ek bir ki§ilik oldugunu soylemek gii~tiir. KONFUC:=YUS onggzi veya Kongfuzi ( « Ustat Kong "). bir daga ~ekilerek derin dii§iincelere dalml§ ve daha somaki kitaplannda filozof bir §air olarak dehaslru ortaya koymu§tur. Konfu~yiis.. TAOCULUK: EVRIM VE OGRETi aha soma bir~ok onemli dii§iiniir ve §air.6mezlerinin KonfU<. yill'se (nernli aklan. yiizyilla II. ogretiyi soylemek ve ogretmek " anlamma gelir. Konfu~iis. anlatilanlann bir~ogunun dogru 01dugunu kabul eder ve bu adamakilll yerle§mi§ gelenege saygl gosterirler. hiir dii§iinceli olu§u. Bu iki tip ger~ekliklerin her biri. benim tabutumdur. Konfii-ryiis ve ~omezleri. 6zellikle Japanya'da. zaman zaman.-X. YlldlZlar incilerim ve klymetli ta§lanmdlr ve biitiin yaradlh§ bir cenaze aiaYI gibi ardlmdan geliyor " diyerek. Laozi'nin. memuriyetini ve ailesini blraklp bit kenara ~ekiIdigi biliniyor. Wei'lerin. Ama onun gorii§lerinin. yiice ve anlatllmaz evrensel diizen olan T ao'yla slrf bireyselligi ve etkinlikleri yiiziinden ondan ayn dii§mii§ olan insanoglunun biitiinle§mesidir.. yang ve yin'in olu§turdugu iki kutup arasmda gidip gelerek gosteriyordu. yiizyilda ya§ayan Zhuangzi. Taoculugun bu tutkulardan slynlma ve dinginlik durumu. dinginliktir ve yazglrun ger~ekle§mesidir ". Tao'yla birle§me bir ~e§it kendini kaybetmedir. Her §eyin evrirni ve ge~iciligi. Zhou'lar (Cou'lar) doneminde yiiksek gorevlere geldi. bir yemek. Shiji ($ici) [Tarihse/ AIII/ar) adh kitabmda. gizli. tao'yla birle§me saglamr ve oliimsiizliige ula§lhr. Shijillg. IV. gibi teknikler uygulamr. Ustat. yuzyllda Kare/de y. Ba§langl~ta tao.

iiliigiin bazl ana ilkeleri vardlr.yiis<. 61 Yllinda. Ger<.yiis<. Aynea. din! miraslrun ne kadar gii<..I!an §iddetli sava§. XIX. ote yandan. Bu sebeple. Mogollarda ~amanllk. siyasi se· beplerle siirgline gitmek zorunda kalan ve Dalay Lama'yla yakm ili§kiler ic. Hindistan'a hacea gitti. baharat ve madenler kadar dinleri ve idealleri de bir kitadan . sf.layarak insanoglunun dileklerine cevap veren ki§isel bir tannrun ululandlgl bir duygu ve goniil diniydi. Ama biitiin bunlar. hi<. diizene yatkm bir varliktu.ok rahip Avrupa'ya gidip topluluklar kurarak. Okumu§lar slrunrun « soylu varligl ".ULUK onfii<. Ona gore ins an. Konfu<. Budizme giri~ ayini.e.ekle§mesine yol a<.inli ruhuna.inee Ol1litua fa. kutsalligm yeniden degerlendirilmesi ve bilimlerle felsefeler arasmda verimli ili§kiler kurulmaSI.iiayinle-' rin (evlenme. bk.. II.yiis ogretisini liberal ve iyimser dogrultuda sistemli olarak a<.alanml§ olan Tibet'ten.yiis<.yiis ve Laozi arasmda farklar da siJikle§ti. baba gibi.lardu. babaerkil ve klanCl ahlak. Maitreya'ya taplliyor ve Avalokite§vara da tann<.iiliik. «Hiikiimdar. Batl ile Asya arasmda saruldlgmdan daha <. . kul. <. Nitekim Lunyu'da (<< Kanu~l1lalar») §U temel ozdeyi§ler yer alu : « Ben. slrufslz bir toplumun goziinde tutucu bir idealizmi temsiJ eden Konfu<. <. Buna kar§llik. Buddha.digerine ta§lml§tlr. Kalu Rimpo§e Saone-et-Loire ilindeki Kagyu §U anda.. insan i§leriyle ilgilenen iistadm toplumsal ve siyasal ortamdaki etkisi anlatllir.lgm geli§mege ba§ladl. Taoeuluktan ve Budaelliktan gelen birtakim saptlrmalar ve etkilere ragmen.:inlilerin yiizde otuzu. Bu insanlar. ogretinin maddeci bir felsefeye dayanmasl ve f10laYlslyla tanntarumaz olu§u yoneticilerin de istedigi §eylerdi.. yiizYlldan itibaren Buddha Amitabha'run (<.a Guanyin'le (bk. Bir yandan. 1) .. Songlar ve ozellikle Mogollar doneminde. diriltici tutkusu olmasaydl. noktaya ula§an rahipler sofuluk gosterilerini hor gorurlerdi. Kiiltiir Devrimi (1966-1976) suasmda doruk noktasma ula§tl. 346) SafUlke Okulu veya Al1lidactllk denen taplnma <.onun olumlu oldugu soylenebilir: bedenle ruhsal ya§amm birbirine yakla§masl ve boylece goniil rahatligma ve zengin bir i<. maddeci bir felsefedir ve dolaYIslyla tanntammazdlr. yy'dan ba§layarak <.lii oldugunu somiirge olmaktan kurtulunea anladl. Mengzi. Konfu<.biiyiik dinden (Konfii<.sel ya§ama ula§ma. saglam ve llimli bir ahlak. Uygurlarda Musliimanllk) korumu§lardl.:in'de dinlerin durumu hayli garipti. ahlaki bir ~uygu ta§u.omezlerinin derleyip aktardlklan bu ogreti. devlet i§lerinde gorev alacaklarm Konfu<.indininin ve hiimanizminin biiyiik bir kismlru bilmeyecektik..inBudaclligl gerilemege ve canliligiru kaybetmege ba§ladl. sadece aktanyorum " (VII.Sinden once. 520'ye dogru budaCl biiyiik ke§i§ Bodhidharma.IN'DE BATI DUNY ASI ASYA'YI DiNLiYOR Pythagoras. kendinden ge<. T . ayru temellere dayanarak.noktasma ula§ml§ Amerikalilar ve. gomiilme. Xunzi (~iinzi) [MO 300'e dogru -235'e dogru]. Direnenler ve baskiya ugrayanlar. Ama sorunlar biitiin ciddiyetini korumaktadu : <.iiliikten daha uygun degildi. Bu kavimler.<:iN'DE DiNLER . Taoculuk. KonfiiWiis<. annmaya ve i<.tyor. bir<. Aynca Taoculukta ve Konfii<. ruhun. teknolojik geli§menin u<. bu iki diinyarun kar§lla§maslrun sagladlgl olumlu sonu<.:in'de doruk noktasma ula§tl ve bir<.yiis klasiklerinden smava <.. Bununla birlikte. taocu ve budaCl rahipleri. budacl ke§i§lerin ve metinlerin aranmaslru istedi. Tapmaklarda. Bliyiik Lama). dogal egilimleri boyunduruk altma alan ototiter ve aristokrat bir rejimin savunuculugunu yapml§tu. yeni yI! veya oliiler bayraml) ger<. Zhanyang'daysa (<< Degi§mez Ortam . sf.ok rahip kervanlarla. yani tannsalla yakin ve avutucu bir ileti§im kurulmasma da olanak taruyordu. Kalu Rimpo§e (Rimpo§e.) birbirine aykm tutkulan arasmda denge saglaml§ olan ve hem her durumla hem de dogal diizenle uyumlu olarak davramnasHu bilen bilgenin portresi <.ekilmesi de bunu a<.la Taoculuk arasmda bir yakinla§ma ger<. sadece tam inan<. Bu konuyu ineelemek i<. Ne var ki. .ekten de.iiliik. 346) ozdqlqtiriliyordu. Buddha. A. Yiizyillar boyunea.an llimli davraru§ da bu ilkeler arasmdadu. inan<. Batlda Mencius diye tarunan Mengzi'nin (MO 372'ye dogru-289) eserlerini de eklemek gerekir.yiis<.ta tamamen reddediJdigi halde. « Biiyiik Ineeleme "deyse (Daxue).:in i§gali yiiziinden par<. yenilik yapmlyorum. hiikiimdar gibi.iide baski altmdadlrlar.yiis<.lanyla yabancl dinlere baglanml§ ki§ileri (mesela hristiyanlan) saymak gerekir.YUSC.. Din duygusu zaYlflaYlp yaliuzca aile gorevlerini onemseyen bir ideoloji benimseninee ve bunun yaru sua eski biiyii yontemlerine ba§ vurma yaygmla§mca. baba. tao bilincine varmakla ve wuwei'de ya§am hali de « hareket etmemekle "Ie ozde§le§ti. belki de <. ipek. gordiigii bir riiyarun etkisinde kalarak ad am gonderdi. ev sahiplerine bilgeliklerini sunuyorlar.. ogul gibi davranmalidu" (XII. 1965-1970 Yillannda hippilerin mutluluk araYI§lanrun ba§anslzliga ugramasl gibi hayal kmkliklanna yol a<. bu ilkelerin uygulanmasma baglidlr. iyiligini bagl§. Konfuwiis'iin bizzat verdigi derslerden <.inonce Han <. Konfii<. Bu dii§iinceyledir ki. Mao Zedong (Mao <.lkmaSI tehlikesi de var : Guyana ormanla- nna slgmarak hep birlikte intihar eden Jim jones'un Halk T apmagl hareketine bagli ki§ilerin feci sonu gibi .yiis<. Bunun birlikte batlli komiinist iilkelerde yayglnla§an din ozgiirliigii havasl doguya da uzanacak gibi goriinmektedir. 1912'ye kadar. ve Hindistan'da. . ba§langl<.iinku <. eylemle manevl diinyaYI uzla§tlran Zen BudaClligrm diinyarun dort bucagma yaymakla me§guL <. okumu§lann geleneksel bilgi dagarclglYdl.a gostermektedir.uliikte eksik olan bir yarun ger<.lklaml§tlr. 1949'da kurulan yeni rejimin. Tanglar doneminde <. Ail eye ve topluluga iJi§kin erdemler.ekle§tirilmesine izin verildi. Bu me tinlere.iiliik. Biiyiik Iskender veya Apostata Julianus'tan bu yana. Budacllik. Hanlarsa. KONFUC.ekle§ti. lugat<.inde olan tibetli bilgin- lerden biridir. dogu§tan iyidir. Dogu'nun biiyiik iilkelerinde olup bitenler. devlet tapmaklannda ayinler yapllmasma ve Konfii<.lkarmaga <.iN'DE BUDACILIK an siilalesinden imparator Mingdi. <. ogul. yiizyllm sonunda birbiriyle kayna§an ii<.:etung) §oyle yazlyordu : «Konfiiwus'ten. Japonya. Ama XVII. imparatorlann otoritesi altlnda bile kendi dinlerini (Tibet'te Lamacllik. En u<. biiyiik bir manevl ve kiiltiirel bo§luga dii§mii§ olduklanru fark ediyor. Konfii<. tannsalllgm kavranmaz bo§lugunda ya§amasml. C.yus ve Laozi yan yana ulularuyordu.bir ogreti Konfii<.iilerin kar§l durmasma ragmen Budaclligm ba§ansl devam etti. tiearet alarundaki ba§anlanrun yaru Slra. tibetlileri. BudaCllik) birini benimsemi§lerdi. yani 300 rnilyon ki§i herhangi bir dine baghdlr. Avrupalilar.liikle kar§lla§mayl§ma §a§mamak gerekir. dogu dinleri etkisinde kurulmu§ bazl tarikatlerde faeialann ortaya <.izilir. Bu din. Biitiin bir ulus kendi koklerini ve kimligini onun Bq Klasik1erinde bulmaktadlr. Bunlar arasmda. Konfu<.abaya dayaruyor ve derin dii§iinme haliyle.:ok ge<. ruhun oliimsiizliigiinii kabul etmez.ekle§mesine.lanrun gerektirdigi bi<.maktan da geri kalmlyor. a§mliklardan ka<. BUGUNKU DiNLER C. Evrenin diizenine boyun egmek.sel <. genel bilan<. Derin Du~unl1le Okulu'yla (Chan) birlikte Henan'da Luoyang manastmru kurdu. Bu din. resmi bir tanntarumazlik kurma konusunda gii<.okve yakm felsefi ili§kiler 01mu§ ve ticaret yollan.yiis<.inlilerini diger kavimlerden aylrt etmek gerekir.. Uyanml§lik hali. 11).mesini sagliyordu. Ama bugiin durum bamba§kadlr. anntarumaz Marksizm-Leninizmin yerle§mf. kul gibi. zamanla saygmlik kazanmaga ba§ladl.ali§tllar.yiis ve onun yenileyici.lk<.li ki§iJerdi. Batl'ya dogru bir «dii§iinee go<. birbirine kar§lt ogretiler hep Konfiiwiis'e dayandlklanru ileri siirerek kendilerini hakll <.meden bu inan<.imde taplnma konusunda §U ya da bu ol<. Nitekim Hindistan. daha sekiz ya§mdayken nefret etmege ba§ladlm ".ki§isel inan<. Fransa'da Ling manastmnm cia manevi licleridir. Dinlere kar§l a<.ii"niin ger<.

kamidir. XX. bu iki din. Zen yolu tutularak resim yapllabilecegi gibi ~ift~ilik de yapllabilir. Buyuk tannlar (Gunqin ve canll Dunyanm tann~asl Amaterasu. yuzYllda Engi~iki'de (<< Engi Donemi Kurallan »). VII. (Burada. imparator Mutsuhito'nun hl§mma ugradl. Amidaclhkta. gen~ imparator Mutsuhito tarafmdan devlet dini olarak onaylandl. ilk ornegi alan hint tann<. sar). inan~ ozgurlugu yeniden saglandl. metafizik a~ldan ~ok pratik a~ldan onem kazandl. Burada. ~unku edinmi§ olduklan se~ici dikkat yetenegini i§lerine uygulayacaklardu.im ve yas aglr ba- fam. Bu evre!erin her biri etkili bir dimerkezin ~evresinde toplanan buyuk tarikattn dogu§uyla be!irgindir.a. Nitekim amerikan giri§imcileri bunu anlayarak. DiNLER JAPON BUDACILIGI ahayanacl rahipler 520' de Kore'den Japonya'ya ge~tiler. Zihin hayattm. ve ~oyo Dai§i tarafmdan XIII. Ger~ekligi donu§ume ugratabilen her gu~. Ne varki. X. sf.) ZEN. yanlannda ~ah§anlann zen'i benimsemeleri i~in ~alt§malar yapml§lardlL. (Nara d6neminin buyuk taptnaklanndan biri alan Yaku~i-Wden. m Ki§ipoten. ~ogunlukla bir du§uncel~r dizisi oldugunu ve derin du§uncenin ~ok ge~meden hayattn sorumluluklanndan ka~lp kurtulrna olanagl yarattlglru ileri surduler. almml~ VIII. Zen'in ustatlan. hatta i§ adaml olarak ki§i verimliligini ve zekaslru arttrabilir. Bu yol. yy'da sava§~l kamikaze!er. Budaclhgm ~into'yla kayna§maslru saglaml§tu. ruhu birdenbire saydam hale getiren bir aydlnlanmayla ~ozulebilecegini savundular. yuzyl1 resmi. hem kami1erin. butsudo'dan (<< Buddha'run yolu ») aylrt etmek i~in. ~into'nun agultk merkezi. XVII. ihtiraslara kar§l erkek~e sava§ma. yaygm ve tek bir tannsal ilkeye inarurlar ve ~ogunlukla buyuye onem veren tantracl ozellikler ta§lrlar. Budaclltgm etkisinde 01gunluga ula§tl. varhklanru hala surduren Tendai ve ~ingon tarikatlandlr.:asl Maha~ri gibi. ve 1808'de son ~ogun iktidardan du§tukten soma. Kyoto'da bulunan Heian tarikatlan (7941192). hayvanlar (halk arasmda yaygm bir verimlilik tapmmaslruh simgesi olan tilki Inani) ve tabiatm teme! gu~leri birer kamidir. ~ozulmesi olanakslz paradokslar (koan) sayesinde hakimiyet altma almaYl ogrettiler ve bu paradokslann. 1868'den 1889'a kadar Budaclhk.i~lerini. tapmagl Hon§u adasmda Ise'de bulunan buyuk tann~a Amaterasu'nun soyundan ge!en imparatorun tannsalllgldu. Bu tarikatlar. Birinci donem. tann~a Amaterasu'yu Buddha Vairokana yaparak ve sava§ tannSl Ha§iman'l bir Boddhisattva haline getirerek. yuzYllda yaygutla§tmlan Zen.inde ge~en Kamakura doneminde (1192-1603) din. paradoksal bir bi~imde. daha somalan birbirini etkiledi. Soma §into'nun ilahiyat ve ahlak ogretilerinin noksanllgl kar§lsmda. tann kelimesiyle ~evirilmesi pek yerinde olmayan kami sozu ge~er. buyuk bir etkililikle harekete ge~meyi de bilirler . ilke! ayin duzenlerine dayanan panteist bir animizm anlaYl§lydl. gunu gunune butunuyle ya§anacak bir hayat tecrubesidir. YEN'iN HizMETiNDE bir felsefe olmaktan ~ok. Nara (710-794) tarikatlan evresidir ve bu tarikatlar bugun hemen hemen ortadan kalkml§tlr. giizelligi ve uyumu dUe getirir. ~into mitolojisini. eski ~into inan~lanna. Mutlak'a ula§maYl saglayan aydlnlanmaYl (satori) ara§tlrmaga yone!di. Bunlar. bizim du§unce dedigimiz §eyin.) . halkm beklentilerine cevap verdikleri i~in ~ok yaYllml§lardu. ilk inan~lann yerini almasl u~ donemde ger~eklqti. Eisai (1141-1215) tarafmdan budacl ~in derin du§unce okulu <. Buna kar§lhk Amidactllk (bk. dualar. 350) inayete ve kendini Merhametli Tann'run. hem evrenin birIigini dile getiren kutsal bir eglencedir. Oturmu§ durumda ve hareketsiz kalrnaYl da (zazen) ihmal etmeyen bilge!er. Bu din. ParisI DZe/ koleksiyon. Bu a~lmlamarun bede!i olan stoaclltk. a§bp ve duzensizligin tannSl Susanoo). mane VI ve din! bir anlaYl§m. eylemde gucune hukmetme demektir. yani bay- ~into bireysel veya kamusal olsun hayatl kutlar (BudaClhktaysa 6li. Zen. bir ahlak anlaYl§l i~ermiyordu. Okyanus'un. A . torenler ve buyuk bayramlar tespit edildi. Karga§a i<. bu tanrIl. VIII. Slra i§lerine gelince. yuzYlla kadar kapalt bir dunyaydl ve bu ulkenin yaygm dini. gunumuz Japonya'smda da kendini gostermege devam etti.:an'a dayarularak kurulan. yy'dan soma. Matsuri.[PWUR VE MirOLOJi JAPONYA'DA SiNTO aponya VI. «tannlann yolu » anlamma ge!en kami no mi~i dendi. Koyu milliyet~iligiyle unlu ulkede bu yabancl dinin.Tannlj-a eden japan tamllanrun yarunda daha az onemli de elsa. kahramanlar. Daha soma. temsil B . 1175'te Honen ~onin tarafmdan kurulan Saf DIke Okulunu (codo~u) ve 1250'ye dogru bir reformla ortaya konan codo-~in~l. (Kyoto'nun eski adl Heian-kyo'dur) gizlilikleriyle dikkati ~eker. ve BudaClhgm §a§llasl uyum saglama yetenegi. Kasunga tapmagmda yapllan bir ~into festivali goruliiyor. Budaclltk yaytlmaga ba§ladlgmda. maddeciligin ve uluslararaSl rekabetin geli§mesine katlldlglru goruyoruz. yuzyll metinleri olan Kociki'den (<< Eski Olaylar Derlemesi ») ve Nihongi'den (Nihon §oki) [«Japonya Kronigi »] ogreniyoruz. sadece « kirlenme »den korunma duygusuna onem veriyordu. yani Buddha Amitabha'run takdirine blrakmaga onem verir. yani blu atalann. hatta 1946'dan soma Japon halk! bu dinden esinlendi. bilgeler. yy' da ~into'nun BudaClhktan derinlemesine etkilenmi§ ryobu-~into ~lgtr1 ortaya ~lktt. Ama ger~ekte. Boylece kurtulu§a goturen buyuk ~lglrlar ortaya ~lktl. se~kinlerin ve samuraylann ye>ludur. Bu metinlerde./yu birbirinden ayut etmek gerekir. Buylik Buddha'iann ve evren gi. Vagaku-§a okulunun ve ustat Motoori Norinaga'run (17301801) etkisiyle ~into yeniden dogmu§ oldu . ~into bayramJ t6renleri : erkan dansl. hem de toplulugun ya~ayan iiye- lerinin kat1l1mlru saglavan ve hem ya~ama sevincini. ~into ba§langl~ta.

r I PARSis' 0. L ~-- 0 llUDACIUK 'j Buddha. ABD. Bu kararlar.-_ 479 [ Laozi.yiis~iiliigiin. bir i<.1 rejime kar~1 milli nitelik ta~lyan bir direncin ortaya <. yakm zamanda.tlann ileri siirdiigii tezlerin goz iiniine ahnmasl zorunlugunu dogurdu (Latin Amerika'da. medeniyet ta- diinyada ya~ayan miisliimanlann saylSlrun bu Yillarda hristiyanlann sa- \ rihde ilk defa olarak.v PROTESTANLAR. konsili veya II. HRisTiYANUK fl3I' ~ Y~Ni KARMA DINLER 1986'd~ I inananlann saYlsl 108milyon I ~\: \1 --. latinee veya milll dillerle yaptlmasl tartl~malan gibi). Ama.ten i<. Kutsal Yaztlar'a dayahbir siyaset giidiilmesini ve teokratik bir devlet kurulmaslru istiyorlar. biiyiik tektannel dinler (lslamhk) veya yeni karma dinler (bk. YY_---_-Nanak Ve. uyarlanma gereksinimini ortaya ~Ikardl ve Vatikan bu konuda bazl onlernler aldl (Vatikan II. Ayru gerileme. din alarunda bir bo~luk dogurdu. Konfu<. MO VI -V yy.«lIkel" denilen kiiltiirlerin ugradlklan donii~iimler (ozellikle Afrika'da). Vatikan II. Karaiplerde ve Filipinler'de «iizgiirle~me tannbilirni .eken dii~manllk giisterileri yaparak. 1509-1564 VIII. biitiin diinyada derin yanktlar uyandlrd!.SON GELi'ME ER i C. :: . din! a<. Gene ayru kaynaga gore.------ MUSWMANUK Mahavira 840milyon 16 ""Iyo" i SIH-LER-' I ~' I MiO. Orta Dogu'da (Iran. 0 giine kadar tarumadlgl ve kolay kolay artlayamlyaeagl korkutuCU bir yaruyla kar~1 kar~lya kald!. Israil'deki bazl musevllerin de iizerinde durdugu bir sorundur. lnt~n~afiottal Bulletin of M. Fransa ve Kanada (bunlar geleneksel olarak hristiyan iilkelerdir) bu durumun ornekleridir. A· Diinyadaki biiyiik din1er.ekapanma hareketi de dogurdu.reli. Ortodokslugun.alanml~ oluyordu. XXI.sslouary Researchfe goreJ 1986'da.foro.-I I I Ir--~--L: J . ba~ka yerlerde ayru tiirden bir devrimin ger<. .inde de farkh tutumlar benimsenmesine yo! a<.Ikmasma sebep oldu. yani bir eiliad aldugunu savunarak ve Ban'ya kar~l dikkati <. dinleri i<.da kulsal kitaplart MO 1800'den sonra [ VEDAd~u~K==~H~iN~DUCULUK Dev. bir ispanyol ve I iRAN'DA iSlAM CUMHURiYETi . hristiyanlardan ~ok olaeaktlr.). .ldan me~ru tek hiikGmet bi<. marks<. bir isvi<. biitiin miisliiman diinyasma. Islam dininin. • Din! uyaru~ arzusu. tannnm varhgl iizerinde hi~ bir fikri olmayan bilinemezciIerin saYlsl 825 milyon. mart 1979'da. Irak'la sava~m kutsal bir sava~. Ama Iran'daki devrim.Iktyorlard!. Halk bu tartl~manm aneak yiizeysel ve giiriiniir yanlan iizerinde durdu (ayinlerin.Bu iki gidi~in tersine.Ian iizerinde yogunla~n.agda~ diinyaya uyarlanmayla. miisliiman §Iemi de par<. • Katolikligin. bu korkuyu peki~tirdi. 450milYOn' . ayetullah Humeyni'nin Fransa'da siirgiinden diinmesinden bir ay soma ilan edildi. ~~~ecfi~~ecegini goster- . ayru inanem i<.Ylllardlr yiiriitiilen din kar~ltl propaganda. fAG ~1 'e dog-'-"-. Ban.Marks<.. ayru dinin.i katolik din adarnlan ise kilisenin bu tutumuna kar~1 <. <. Iran devriminin. iran'da « Islam Cumhuriyeti ".Hristiyanlara oranla.t!. herhangi bir akmu mahkGm etmeksizin. miisliimanlann ~ok daha tuzla ~ogalmasl.. Katolikligin gerilemesi. Muhammed 571 r -------.1~~~:. Bu «dine diinii~". dini oldugu gibi koruma ve siirdiirme egilimleri <.meden diger diirt piskoposla (bir ingiliz.ekle~mesine yol a<. Johannes Paulus tarafmdan ileti~im ara~lanrun kullarulmasl). <. Biiyle dii~iinenler. biitiineii bir model iinerdi. Bu olay. bilinemezeilerin (agnostikler) ve tanntarumazlann orarurun artmasma yo! a<. YY J Dogu kilisesinin ay"lmasl 1054 ' _. son Ylllarda. konsilinin (1962-1965) kararlan ve bunlann sonu<. resmi din! olmayan laik devletlerin ~ogalmasl da bilinemezeiligin ve tanntarumazClhgm gii~lenmesine sebep oldu. 2000 Yilt i. .e etkiledi : • Hristiyan geleneginin Avrupa'da ve ABD'de zaylflamasl. 560'a dogru . dinlerin saYIsal biiyiikliikleri iizerinde de etkili oldu. 1483-1586 Calvin. .~) bW~" ..I ~~ TAOCUWK _ ! 151milyon Konfu~yus.re deki Econe dill okuluna diirt piskopos atayarak «yenilqme "ye kar~1 sava~lru siirdiirdii. Taoeulugun ve BudaClhgm gerilem.VI. bu kitabm yazanna kar~1 ~i1lerin taktndlgl kan tavlr Banhlan ve laikleri gene de iirkiitmektedir.ilerin ba~mda bulunan 83 ya~md~ki kard~al Marcel Lefebvre. yeni bir toplumsal-dinsel iigreti ortaya atarken. ONEMLi iC::: GELi$MELER a~ka donii~iimler de. . miladi larih ba~langtctndan -4 ytlonce 33'le . 1978-1979' da Iran'da islam devrimi. Luther.dildi. marks<.12milyonI • . iizellikle din iizgiirliigii ve hristiyan olmayanlarla ili~kiler iizerinde duruyardu. sf. bugiinkii dengenin bozulmasma yol a~aeak. miisliimanlann saylSl. ---KONFU~U~m:UK~--. . Veya Polonya'da oldugu gibi.in yaptlan tahminler.Bu iki egilimin (aynen devam ve degi~iklik) temsilcileri arasmdaki kavga.irni oldugunu ileri siirerek. 339) lehine. biitiin diinya goz oniine ahndlg:mda. geleneksel dinlerin gerilemesine yol a~t!. Isa.at1~n.1 rejimlerin h§kim oldugu iilkelerde « bo~ inan<. Fakat « ~eytan ayetleri " adh kitap yiiziinden.lar"a kar~1 miieadele edildi : Sovyetler Birligi'nde ve <:.480 .ine kapanma veya liberal bir yol benimseme arasmda kesin karar verememesinin yaru Slra.Batl'da. Ayru geriIerne.:~~~~~. iiteki biiyiik tektannel dinlerde de tedirginlikler ya~and!.~~ CAY_~AC_IL_IK_. C$iNTO i I -11 .ramasl alaslhgl biiyiik korku doguruyordu.mad!. .J 20milyon..:ESITLI DINLERIN SAYISAL BUYUKLUKLER! iifusun ve toplumlann son zamanlarda ugradlgl biiyiik degi~iklikler. Gelenek<. buna kar~i1lk tannrun varhgma inanmayan tanntarumazlann saYISl ise 214 milyondu.. i<. yiizYllm ba~mda. IsvI<._ .n.------------- KATOliK BOTONCOlOK Biitiin iiteki dinlerde o!dugu gibi Katoliklikte de._~ ~rr &~. Bu yiizden yeni dinler ve ozellikle ogretilerini ozel olarak veya kamusal diizeyde yayan ve Dogu felsefesinden esinlenen tarikatlar etkili olmaga ba~lad!.. 890milyon 171milyonI 18milyonl r " 1 __ UKLER J Ii ORTODOKSLAR YAHUDiUK Ibrahim MO XIX. 1_469-~. -Vi 161milyonl.:in'de. Iran'daki yeni rejim.esine. Henry'nin AnglikanClilgl 1534 ---. iiteki iilkelere de sl<.ok ge<. Pakistan) ve arap iilkelerinde goriilen islamel geli~me dindarlann saYIsmda eskisine gore bir artl~ saglad!. Ote yandan. T utueu ve 'gelenek<.