The Journal of Academic Social Science Studies

International Journal of Social Science Volume 6 Issue 4, p. 895-911, April 2013

TÜRK DİLİNİN BOŞNAKÇA İLE İLİŞKİLERİ VE ABDULAH ŠKALJİĆ
RELATIONS BETWEEN TURKISH LANGUAGE AND BOSNIAN LANGUAGES: ABDULAH ŠKALJIĆ

Yrd. Doç. Dr. Selçuk KIRBAÇ
Sakarya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Yeni Türk Dili ABD

Abstract
Throughout the history and in a wide geographic area Turkish language had come in touch with many different languages. Among those languages, there were Balkan languages, too. The arrival of Turks to the Balkans became in ancient time. The first Turkic invasions to the Balkans were the invasions of the Huns. Then, the arrivals of Bulgars, Avars, Pechenegs, Kuman-Kipcaks followed after. At last, Ottomans came and ruled over this region for the long time. During the Ottoman rule in the Balkans the culture of the Balkan peoples came under the influence of the Turkish culture. This influence is most seen in the language. The settlements of Turks in this region during the Ottoman period, the acceptance of Islam and its culture and traditions brought many new words from Turkish language to the Balkan languages. Turks had also brought new crafts to the region and that meant also new words and influence of the languages. The students who were going to Istnabul for the education and who learned Turkish language, when they came back to their countries continued to use many Turkish words even when they were speaking their mother tongues and in this way they were spreading these Turkish words. This was one of several reasons why today we have so many Turkish words in Balkan languages. Especially during the Ottoman rule many words from Turkish language had passed to Balkan languages. Those words had affected the relations among Balkan languages as well. Many works about on the elements of Turkish language in Balkan

Eski çağlardan itibaren Türkler Balkanlara gelmişlerdir. Bu kelimeler Balkan dilleri arasındaki ilişkilere de tesir etmiştir.896 Selçuk KIRBAÇ languages has been written and published. Bu eserler içerisinde gerek sahip olduğu malzeme bakımından gerekse ödünç kelimelerle ilgili tespit ve tasnif bakımından Abdulah Škaljić’in sözlüğü tarihî bir değer taşımaktadır. Bugün Balkanlarda Türk dilinin etkilemediği bir dil yoktur. It is one of the most important work in the world that has been done in the research of borrowed words relations. Balkan. Sözlük Giriş Bir dilin söz varlığı iki yolla oluşur ve zenginleşir: Türetme ve ödünçleme. Buraya ilk Türk akınları Hunlarla başlamıştır. alanlarla ilgili yabancı sözlerin komşu veya kültürel ilişki içinde bulunulan dillerden olduğu gibi alınması veya aktarılmasıdır. askerlik vb. This dictionary has been guide for many later works on this topic. Dilin söz hazinesini zenginleştiren ikinci yol da ödünçlemedir. Key Words: Borrowing. örnekleme yolu ile yeni sözler yaratma diye tanımlanır. Balkanlardaki Türk hâkimiyeti Balkan dillerinin ortaklıklarını bir kat daha artırmıştır. Balkan. Osmanlı hâkimiyeti döneminde Balkan dillerine Türk dilinden pek çok kelime geçmiştir. dünyada ödünçleme ilişkileri ile ilgili yapılan en önemli araştırmalardan biridir. Peçenekler. Dünyada söz hazinesinde başka dillerden alınmış . Dictionary Öz Türk dili tarih boyunca geniş bir coğrafyada farklı dillerle ilişki içinde olmuştur. Ödünçleme (Borrowing). Bunlardan ilki dilde mevcut kök ve eklerden faydalanarak. dinî kelimelerin Türkçeden alınıp kullanılmaya başlanması. Anahtar Kelimeler: Ödünçleme. bilim. Balkan dillerine binlerce kelimenin girmesine sebep olmuştur. Türkçe. in terms of material and in terms of both detection and calassification of borrowed words the dictionary of Abdulah Skaljic has a special historical value. Osmanlı döneminde bazı bölgelerin Türklerle iskânı. Kuman-Kıpçaklarla devam etmiştir Son olarak Osmanlıların Balkan yarımadasına geçmesi ve bu topraklarda hâkimiyet kurması Türk kültürünün Balkan milletlerinin kültürlerini etkilemesine sebep olmuştur. Avarlar. Turkish. Bu ilişkilerin en yoğun yaşandığı diller sıralamasında Balkan dilleri ilk sırayı alır. sanat. bazı öğrencilerin eğitim için İstanbul’a gitmeleri ve Türkçe eğitim görmeleri. Among these published works. Bu etki en çok dil alanında görülmüştür. kendi memleketlerine dönünce Türkçe kelimeleri kullanmaları ve yaymaları. Kendinden sonra yapılan çalışmalara da kılavuzluk eden bu eser. bir dilin konuşurlarınca bilinmeyen canlı cansız varlık ve nesne adları ile din. Türkçeden bu dillere geçen unsurlar üzerinde birçok eser yayımlanmıştır. Ardından gelen Bulgarlar. Türklerin getirmiş oldukları yeni zanaatlar. İslâmiyet’in kabulüyle İslâm kültürünün bu bölgelere yerleşmesi. teknik.

Karaağaç. S. s. Poppe’nin ‘Rusça’daki Türkçe Kelimelerle İlgili Çalışmalara Bir Bakış’ (Türk Dünyası Araştırmaları 24. s.526-529) adlı yazısı hem Türkçedeki en eski ödünç kelimelere dikkat çekilmesi bakımından hem de Eski Türkçedeki ödünç bazı kelimeleri ele alması bakımından dikkat çekicidir. Yunanca.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 897 yabancı söz bulunmayan dil yoktur. Büyük bir emek mahsulü olan bu çalışma. İstanbul. Yunancadan. çok eski çağlara giden geçmişi ve büyük bir coğrafyada yayılması ile pek çok dille temas içerisinde olmuş. Türlü ticarî ve kültürel ilişkiler. İslâvca ve Arapça Kelimeler’ (TDAY-Belleten 1960. Ekim 1977. s. Hırvatça. Bulgarca. Boşnakça. S: 313. s.295-371) adlı yazıları Türk dilinin ödünçleme ilişkilerini göstermesi bakımından anılmaya değer çalışmalardır.XLVII. müstakil bir çalışma konusudur. Slâv dillerinden kelimeler Türk diline girmişlerdir. 2008 yılında Ankara’da Türk Dil Kurumu Yayınları arasında çıkan bu kitapta.344-347). Zira bu. Osman Nedim Tuna’nın ‘Osmanlıcada Moğolca Kelimeler’ (Türkiyat Mecmuası XVIII. Türk toplulukları. Talât Tekin’in ‘Türkçedeki En Eski Ödünç Sözler’ (Türk Dili.1 Türkoloji çalışmaları içinde önemli bir konu olan ödünçleme ilişkileri Türk dili için en eski çağlardan itibaren söz konusudur.281-314).132-158). C:XXXVI. Farsçadan. 1 Burada. Türkçeden başka dillere geçmiş kelimeleri bir araya getirmiştir. tarih boyunca ilişki kurdukları değişik halkların dillerinden kelimeler almışlardır. ödünçleme ilişkileri konusunda yapılmış önemli araştırmalardan birisi olarak Türkoloji tarihindeki yerini almıştır. Türk dilinin ödünçleme ilişkilerini inceleyen pek çok çalışma yapılmıştır. Sırpça. s. Fransızcadan. Tabiî bu ödünçleme ilişkisinin farklı istikamette Türkçeden diğer dillere olduğu da birçok eserde incelenmiştir. 1983: 384). En eski çağlardan itibaren Çinceden. Romence. Türk dili. Bu anlamda Türk dilinin en eski dönemlerdeki ödünçleme ilişkilerinden günümüzdeki ödünçleme ilişkilerine kadar bütün bu konular Türkologlar ve diğer bilim adamları tarafından incelenmiştir. Haziran 1983. İngilizceden. Arnavutça. Türkçe ve Balkan Dilleri Türk dilinin en çok etkilediği. ödünçleme ilişkilerinde hem alıcı hem de verici dil olarak yer almıştır. C. Arapçadan. Sanskritçeden. Tabiî burada Günay Karaağaç’ın ‘Türkçe Verintiler Sözlüğü’ adlı eserini söylemek gereklidir. söz hazinesinden pek çok unsurun geçtiği diller sıralanırsa en başta Balkan dilleri gelir. Osmanlı dönemindeki Türk hâkimiyeti altında birçok kelime ve unsurları bünyelerine dâhil etmişlerdir. Türkçede Ödünçlemeler Üzerine Bir Sözcük İstatistiği Araştırması’ (Türk Dili. N. savaşlar ve istilâlar sonucu dile yabancı asıllı kelimeler girer ve konuşurlar arasında kullanılarak yaygınlaşır (Tekin.384. yapılan bu çalışmaları sıralamayacağız. İtalyancadan. Aralık 1983. . Doğan Aksan’ın ‘Köktürkçeden Bugüne. Toharcadan. Hasan Eren’in ‘Anadolu Ağızlarında Rumca. 1976. Diğer bir ifadeyle Türk dili borçlu kalmamıştır. Tibetçeden.

böylece en güçlü etki. Orientalizm vb. Ünlü Slâvist F. Eserinde Peçenek. saat kuleleri. Balkan milletlerinin dillerine olmuştur. 1889. hamam. KumanKıpçaklarla devam etmiştir (Kurat. Leipzig. Buraya ilk Türk akınları Hunlarla başlamış. Turkizam. Turkizm. yeni sosyal düzen ve devlet id aresi. 1884. çok sayıda makale kaleme alınmıştır. Sırpça-Hırvatçadan başka. Türklerin getirmiş oldukları yeni zanaatlar. dinî kelimelerin Türkçeden alınıp kullanılmaya başlanması. Miklosich. Osmanlı döneminde bazı bölgelerin Türklerle iskânı. bazı öğrencilerin eğitim için İstanbul’a gitmeleri ve Türkçe eğitim görmeleri. F. eski çağlardan beri dil ve kültür ilişkisi içinde olmuşlardır. 1868. bezistan. Balkan milletlerinin maddî ve manevî hayatlarında önemli izler bırakmışlardır. köprü. Avrupa tarihinde önemli bir yeri olan bu coğrafyada yerleşen milletler. şadırvan. 2007:183) Türk dilinden Balkan dillerine geçen kelimeler farklı şekillerde isimlendirilmişlerdir: Turcizmi.Otto Blau. Türk Dilinden Balkan Dillerine Geçen Kelimelerle İlgili Çalışmalar Balkan dillerine Türk dilinden geçen kelimelerin incelenmesi konusu XIX. On dördüncü yüzyılın sonlarında ve on beşinci yüzyılın ilk yarısında Osmanlı idaresinde Balkanlara gelen Türkler. Yeni kurumlar ve yeni kavramlar yeni kelimeleri de beraberinde getirmiş. Bu bölgedeki Osmanlı hâkimiyeti döneminde Türk dili ile Balkan dilleri arasındaki ilişki en üst seviyede görülmektedir. incelemeler yazılmış. imarethane ve kervansaraylar gibi kültür eserleri. Avarlar. 1989: 12-14. 1890. kendi memleketlerine dönünce Türkçe kelimeleri kullanmaları ve yaymaları. çeşme. İslâmiyet’in kabulüyle İslâm kültürünün bu bölgelere yerleşmesi. (Agović. 1972: 141). divanhaneli tahta evleri. Şehirler. Türklerin Balkanlardaki bu egemenlik yılları. O. Yeni kültür böylece yeni bir dili de ortaya çıkarmıştır. medrese. Miklosich ise ilk defa bu konuyu bilimsel olarak ele almıştır. Osmanlı döneminde inşa edilmişti. Yine Osmanlı döneminde kültür ve bilim alanlarında önemli birçok isim yetişmişti. Sırpça-Hırvatçaya geçen Türk dili unsurlarına ilk ilgiyi Otto Blau uyandırmıştır: Dr. yeni kurumlar. Bunlardan başka Osmanlı yönetiminin buradaki milletlerin dilini rahatça kullanmalarına izin vermeleri ve aslâ baskı yapmamaları. Balkan dilleri için bu kelimelerle ilgili pek çok çalışma yapılmış. diğer Balkan dillerine geçen Türkçe unsurları da işlemiştir: ‘Die türkischen Elemente in den südost-und osteuropaischen Sprachen’. ‘Bosnich-türkische Sprachdenkmaler’. dükkânları. konuyu daha geniş bir çerçevede ele alarak Türkçenin Doğu ve Güney-Doğu Avrupa dilleri üzerine yapmış olduğu etkiyi dikkatle araştırmıştır. Peçenekler. Bu çalışmalar şunu göstermiştir: Balkan dilleri ve milletleri arasındaki yakınlığın artmasında Türkçeden gelen alıntıların büyük rolü vardır. yüzyıldan itibaren araştırılmaya başlanmıştır. 1885. yeni bir din. 1992).898 Selçuk KIRBAÇ Türk diliyle Balkan dilleri arasındaki ödünçleme ilişkileri Balkan yarımadasının uzak geçmişine gider. Balkanlarda. Türkçe kelimelerin kolaylıkla benimsenmesini sağlamıştır (Škaljić. Kuman gibi Türk kavimlerinden söz ederek Türkçenin . zaviyeleri olan bu kültürün özellikleriyle doluydu. ardından gelen Bulgarlar. Camiler. sözlükler. Kaleši. su kemerleri. yeni bir dil ve kültür getirmişlerdir. Balkan dillerine binlerce kelimenin girmesine sebep olmuştur.

‘Zu den Turcismen in den südslawischen Sprachen’.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 899 Balkan dillerindeki etkisinin Osmanlılardan çok daha önceki dönemlere indiğini belirtmiştir. Hist. III. F. Yine aynı bilim adamı Macarcadaki Slâv unsurlarını inceleyen bir çalışma da yapmıştır: Die Slâvischen Elemente im Magyarischen. Grekçe. Arnavutça. 1871. Bilim adamı. 1964.97-138. Bulgarca. Vol. yalnız Bulgar yazı dilindeki değil Bulgar ağızlarında geçen Türkçe unsurları da ele almıştır. ‘Remarques sur les emprunts turcs des langues sud-slaves’. Sandfeld. II.J. Bu alana daha sonra ‘Balkanoloji’ denmiştir. Türkçe. Ny. Bulgarcadaki Türkçe alıntılar üzerinde durmuştur.Serie. Viyana. Bu çalışmalar. Macarca ve Rumence unsurları ele almıştır. Miklosich. Antun Knežević.269-285) adlı yazısında Şumnu ağzında yaşayan Türkçe alıntıları incelemiştir. s.Kissling. Slavia Academiae Scientiarum Hungaricae VII (1961).Klasse. Bu eserde. 1889 yılında Viyana’da yayımladığı Die Slâvischen. Balkan dillerine geçen Türkçe kelimelerle ilgili olarak yapılan şu çalışmaları da tarih sırasına göre anmak gereklidir: G. Zeitschrift für Balkanologie. Arnavutçaya ise Türkçe kelimelerin bir kısmının Sırpça ve Yunanca aracılıyla girdiğini yazmıştır. Romence arasındaki karşılıklı ilişkileri gözden geçirmiştir.Hazai. Türk-Balkan dil ilişkilerini konu alan Linguistique balkanique adlı eserini yayımlar.-Filos. magyarischen und rumunischen Elemente in türkischen Sprachschatze adlı çalışmasında da Türkçede kullanılan Slâvca. Türkçe kelimelerin. Bergen Üniversitesi öğretim üyelerinden olan Grannes.8. s. Grannes’in Bulgarcadaki Türkçe ödünç kelimeleri içeren çalışmalarından bazıları şunlardır: Etudes sur les turcismes en bulgare (Skrifter utgitt av Det Norske Videnskaps-Akademi I Oslo. Viyana Üniversitesi’nde Slâv dilleri profesörü olarak çalışmış ve yayımladığı eserleri kendisinden sonra yapılan çalışmalara kaynaklık etmiştir. Slavisch-Baltisches Seminar der Westfalischen Wilhelms Universitat Münster. Türk dilinden Balkan dillerine geçen kelimelerle ilgili çalışmalar her bir Balkan dili için ayrı ayrı da ortaya konmuştur. gerek Balkan ülkelerinde buradaki bilim adamları tarafından gerekse Avrupalı Türkologlar tarafından yapılmışlardır. ‘Die Turzismen in der Sprache der Kroaten und Serben’. 1930 yılında Danimarkalı bilim adamı Kristian Sandfeld. Oslo. Les turcismes dans le parler bulgare de la ville de Šumen (Bulgarie de l’Est) dans les annees 1920 (Acta Orientalia. yeni bir araştırma alanını ortaya çıkmasına da yol açmıştır. 1974. Kristian Sandfeld’in bu düşünceleri. Norveçli bilim adamı Alf Grannes. . Rumencedeki Türkçe alıntıların bir bölümünün Bulgarcadan geçtiğini. H. Meisenheim am Glan 1962. Balkan dillerine uzun bir zaman diliminde geçtiğini ve Balkan dillerinde var olan alıntıların bir bölümünün bir dilden bir dile direkt olarak geçmeyerek bir başka Balkan diline geçtiğini vurgulamaktadır. Bilim adamı. Sandfeld. Nr. Sırpça. Buna örnek veren Sandfeld. 1970).

s. c. Bu konuda yazılar yayımlayan iki bilim adamının adlarını burada anmak gerekir: Stefan Mladenov ve Emil Boev. Yine Rumencedeki Türkçe unsurlarla ilgili Mihail Guboğlu’nun Türkiye’de yayımlanan çalışmalarını hatırlamak gerekir: ‘Romen Ulusunun Eski Türk Kavimleriyle İlişkileri’. Ankara. Atina.201-288. s.Şaineanu’nun önemli bir eseri vardır: ‘İnfluenta orientala asupra limbei si culturei romaneşti I-II’. s. Bildiriler. 20-26 Eylül 2004. Rumen dilindeki Türkçe unsurlar hakkında L. Türk Dil Kurultayı Bilimsel Bildiriler. 16. 2004.900 Selçuk KIRBAÇ Grannes. 751-781. 1921. 1975.3-17. ‘Türkçeden Geçme Yunanca Kelimeler Sözlüğü’ adlı eserinde hem Türkçeden Yunancaya hem de Yunancadan Türkçeye geçmiş unsurları ele alır: ‘Leksilogion Ellinikon Lekseon Paragomenon ek tis Tourkisis’. 1968. Bilimsel Bildiriler 1972. ‘Romence-Türkçe İki Dilli Tarih Belgeleri’. IX. V. 1. Articles in English and French concerning Turkish influence on Bulgarian (Wiesbaden. 177-188. Yunancadaki Türkçe unsurlar hakkında da çalışmalar yapılmıştır. Boşnakçayı konuşan Boşnakların kim olduğu ve Boşnakça-Türkçe ilişkileri hakkında kısa bir bilgi vermekte fayda vardır. s. Türkçenin Bulgarcaya etkisi hakkında birçok çalışma yapılmıştır. Bükreş. (Morina.109-172. Makedonski Jazik 13-14. 1968. кн. Türk Tarih Kongresi. Emil Boev’in çalışmaları şunlardır: За предтурското тюркско влияние в българския език-още няколко прабългарски думи (Za predturskoto tyurksko vliyanie v bılgarskiya ezik-oşte nyakolko prabılgarski dumi). Известия на Института за български език. Godišnik na Sofijskija Universitet. За българскотюркските езикови връзки (Bulgar-Türk Dil İlişkilerine Dair). İstoriko-filologičeski fakultet 17. ‘Romanya Türkolojisi ve Rumen Dilinde Türk Sözleri Hakkında Bazı Araştırmalar’. Grannes son olarak Türk ve Bulgar dilleri arasındaki ilişkilere yönelik yazılarını Bulgaro-Turcica. s. . 1962-3. Stefan Mladenov’un şu çalışması önemlidir: ‘Verojatni i mnimi ostat’ci ot ezik ana Arparu bulgari v novobulgarska reč’.Coukidis. 1960. 237-255.1355-1366. 1910. (Bulgarcada Osmanlı Öncesi Türkçenin Etkileri-Birkaç Protobulgarca Kelime Daha)-Български език. Arnavut araştımacı Tahir Dizdari. 1981. 1965. Rumencedeki. Ankara. 2004 yılında Hamdi Hasan’ın Türk Dil Kurultayı’nda sunduğu şu bildiri de bu konuya temas eder: ‘Bugünkü Makedonca Sözlükte Türkçe ve Türkçeleşmiş Kelimeler’.Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri I.II. Ankara. 2004:2129) C. s. ayrıca Güney Slâv ve Arnavut dillerinde Türkçe lar/ler ekinin yeri üzerinde durmuştur. s. Arnavutçadaki. 1996) adlı kitapta toplamıştır. Balkan dilleri arasında Türkçeden en çok kelime alan dillerden biri Boşnakçadır. Türk dilinden Makedoncaya geçen unsurlar hakkında Olivera Jašar Nasteva’nın çalışmaları dikkat çeker: ‘Makedonskite kalki od turskiot jazik’. halk ağzındaki Türkçe kelimeleri ve deyimleri derlemiş ve 4000 kelimeyi aşan bu unsurları dikkatle incelemiştir. VIII. Ankara.

beş diyalektten oluşur: 1. Osmanlı Devleti’nin Bosna’yı fethine kadar varlığını sürdürdü. 17. Macar ve Bizans krallarının saldırılarına maruz kalan Bogomil Boşnaklar. hukuken Osmanlı Devleti’nde kaldı ancak denetimi Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’na bırakıldı. I. Batı desteğine güvenerek Osmanlılara haraç ödemeyi reddedince Fatih Sultan Mehmed idaresindeki Osmanlı ordusu Bosna’nın fethini 1463 yılında tamamladı. temelinde dinî tercihlerin rol oynadığı değişik gruplara ayrıldılar.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 901 Boşnaklar ve Boşnakça-Türkçe İlişkileri Roma İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra Balkanlara yerleşen Slâvlar. (DİA. güneydoğuda İbre Nehri ve batıda Lika’nın ilerisine kadar uzanıyordu. Osmanlı hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalan Kral II. Diğer taraftan ülkenin doğusuna yerleşen kolun tercihi Ortodoks mezhebiydi. eski Yugoslavya’dan ayrılan diğer devletlerle birlikte bağımsız bir devlet olarak varlığını sürdürmeye devam etmektedir. Bunun sonucunda Bosna-Hersek. Bizans’ın başkenti ve Ortodoks dünyasının dinî merkezi olan İstanbul’a bağlanan bu grup ise Sırplardı.Yugoslavya 08. Bosna’daki Slâvlar ise Hristiyanlığı Mani düalizmine benzer şekilde yorumlayan ‘Bogomil’ mezhebini seçtiler.1941’de tekrar parçalandı. Bosna’nın Osmanlı idaresine geçmesiyle bu bölgedeki fetihler devam etti. Tvrtko’nun tahta çıkışının ardından Bosna Kralları Osmanlılar tarafından haraca bağlandı. 1945’te II. 1995:13-14) Bosna’ya karşı ilk Osmanlı hücumları 1392’de Paşa Yiğit Bey tarafından Üsküp’ün alınmasından sonra başladı. Aynı yıl Bosna-Hersek de Yugoslavya Federe Devleti’ne girdi. (DİA. 08. 1992:296-303) Boşnakça. 1360 yılında prensliğe getirilen Tvrtko. Günümüzde Bosna-Hersek. Boşnakların dilidir ve Bosna Hersek’te. 1371’de bağımsız Bosna Krallığı’nı kurdu. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu. Sancak’ta (Bugün Sırbistan ve Karadağ sınırları içerisinde kalan bölge) ve diasporada Boşnaklar tarafından konuşulur. Yeni fethedilen bu bölgede bir sancak kuruldu ve Sancak Beyliği Minnetoğlu Mehmed Bey’e verildi.1908 tarihinde Bosna-Hersek’i topraklarına kattığını ilân etti. Doğu Bosna . Katolik mezhebini kabul ederek Vatikan’a bağlandı.1918 tarihinde I. bütün zorlamalara rağmen etraflarındaki mezheplere temayül etmeyerek kendi krallıklarını kurdular. 1877-78 Osmanlı Rus Savaşı sonucu 12. yüzyıl ortalarında Bosna eyaletinin sınırları kuzeyde Drava nehri. Bu krallık.02. Yerleşim yeri olarak Bosna’yı tercih eden grubun ülkenin kuzey ve kuzeybatısında bulunan kolları. Son Bosna Kralı Tomašević. Bir Güney Slâv dili olan Boşnakça. Bosna-Hersek Yugoslavya’ya katıldı. güneyde Adriyatik Denizi. 1992:296). Bu grubun kurduğu ‘Bosna Kilisesi’ İslâmiyet’in gelmesine kadar varlığını sürdürdü.10. Bu grup Hırvatlardı. Hırvat.07. Yugoslavya kuruldu. Değişik kereler Sırp. (Alkan.07.Yugoslavya kuruldu. Bu savaşın sonunda mağlûp olan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla 12.1878’de Berlin Kongresi yapıldı. doğuda Drina Nehri.

Hırvatların. Zira iki dünya savaşı arasındaki dönemde Sırpça-Hırvatça veya HırvatçaSırpça. yüzyılın sonuna kadar Boşnakların yüzde sekseni Müslüman olmuştu. Lâtince ve Grekçe kökenli kelimeler için kullanılır. Osmanlılar yeni bir devlet sistemi. ödünçleme yoluyla bu dillere geçen hem Türk dili kökenli hem de Arapça. Sırpların. Boşnakça için yeni gramer kitapları. 16. Bunlar ‘stecak’ (Bogomil dönemindeki mezar taşları)2. Hırvatça ve Boşnakçaya geçmiş bütün kelimeler için ‘Turcizmi’ tabiri kullanılır. Belli bir süre zarfında Boşnaklar ilmiyeden maliyeye askeriyeden mülkiyeye kadar Osmanlı devletinin çeşitli kademlerinde görev 2 Stecak. Batı Bosna diyalekti.902 Selçuk KIRBAÇ diyalekti. Osmanlıların Boşnakları egemenlikleri altına almasından sonra İstanbul’a din adamı olarak yetiştirilmek üzere pek çok öğrenci gönderildi. Boşnak dilini Sırpçadan ve Hırvatçadan ayırt eden en önemli özellik. 58000 tane bulunmaktadır. yeni bir din ve yeni kurumları beraberlerinde getirmişlerdi. Batı Hersek diyalekti. Boşnak dili Eski Yugoslavya’da resmî bir dil değildi. Lâtin alfabesi. Boşnakça yazılan eserlerde Boşnakçanın dil özellikleri en çok 14 ve 15. Bunlardan birisi de Boşnakça oldu. Bu dönemden başlayarak Türk dilinden buradaki dillere kelime verilmeye başlandı. Bu dönemde Sırpça-Hırvatça. asırdaki mezar taşlarında. Bosna-Hersek’te resmî dildi. Boşnakların ve Karadağlıların ortak dili olarak kullanılmıştır. Onlardan 6000 tanesi figürlerle (en çok insan figürleriyle) süslenmiştir. Farsça. kitleler hâlinde Müslüman olmaya başlamışlardı. 1999-11-13). Türk dilinden Sırpça. Son yıllarda Turcizmi kelimesi yerine ‘Orientalizm’ de kullanılmaktadır (Vajzović. Türklerin bu tarihlerden itibaren anılan bölgeye gelmeleriyle Türk dili ile Slâv dilleri arasında böylece bir ilgi ortaya çıkmıştı. 1991:21-50) Boşnakça için hem Lâtin hem de Kiril alfabesi kullanılır. Pek çoğu Hersek bölgesinde bulunur. asırdan kalmışlardır. Fatih Sultan Mehmed’in 1463’te Bosna’yı fethini takip eden yıllarda Boşnaklar. adapte edilmiş Arap alfabesiyle yazılan ‘Alhamiyado’ edebiyatında ve ortaçağdaki resmî yazışmalarda görülür (Halilović. 3. mektep ve dinî okullarda ya da yazdıkları kitaplarda öğrendikleri Türkçe kelimeleri kullandılar. Bu tabir. 2. Farsça ve Türkçe kökenli kelimelerdir. Bu İslâmlaşmada Osmanlı Devleti’nin bölgede tesis ettiği âdil yönetimin etkisi vardı. Yugoslavya’nın dağılması ve son savaşla (1992-1995) birlikte adını andığımız bölgelerde üç ayrı standart dil ortaya çıktı. sözlükler ve imlâ kılavuzu yazıldı. Doğu Hersek diyalekti. Dinî terminolojinin büyük kısmı Türkçe kelimelerden meydana geldi. ortaçağdaki kralların fermanları ve yazışmalarına ait eserlerdir. 5. O döneme ait metinlerde dilin en önemli özelliği daha çok kilise Slavcasına yakın olmasıdır. Osmanlı döneminde Türkçe vasıtasıyla Boşnakçaya girmiş olan Arapça. . Boşnak dilinin Osmanlı iktidarından önceki dönemlerine ait eserler vardır. Sancak diyalekti. O dönemde Kiril alfabesi kullanılır ancak Boşnakçanın kendine özgün bir alfabesi de vardır: ‘Bosancica’. Burada yetişen ve eğitim gören insanlar Bosna’ya dönünce medrese. Avusturya-Macaristan zamanında kullanılmaya başlar. Boşnakların böylece Osmanlı idaresi altına girmeleriyle yeni kelimeler ve terimler de bu insanların konuştukları dile girmeye başladılar. Bunlar genellikle XIV ve XV. 4.

1935’te Üsküp’ten Trebinje’ye. 1957’de Sarajevo Devlet Müzesi müdür yardımcılığına atanmıştır. Abdulah Škaljić ve Sözlüğü Boşnakçadaki Türkçe unsurları bir araya getiren Abdulah Škaljić’in sözlüğü dünyada ödünçleme ilişkileri konusunda yazılmış en önemli ve ilgi çekici sözlüklerden birisidir: ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’. Sarajevo. Bu durum bu kelimelerin yerleşmesinde önemli bir etken oldu. česma (çeşme). jorgan-pokrivač (yorgan). İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Sarajevo’da Folklor Araştırma Enstitüsü’nde göreve başlamıştır. 1966 yılında çıkan ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı eseri onun Türk dilinin. fajda (fayda). Halk şiiri geleneğinde Türkçe kelimeler varlıklarını devam ettirdiler ve halk şiiri toplayıcıları bu kelimelerin orijinal hallerini korudular. Başlangıçta İslâm hukuku alanında çalışan Škaljić. o zamanki adıyla Sırpça-Hırvatçaya verdiği bütün kelimeleri ele alan en büyük eseridir (Eren. Türkçe kelimeler günlük hayatta en sık tesadüf olunan kavramlar için kullanılmaya başlandı. jastuk-uzglavlje (yastık). Bazı kelimelerin ise Boşnakçada başka karşılıkları olmasına rağmen daha çok Türk dilinden alınanları tercih edilir: čaršaf-plahta (çarşaf). barjak (bayrak). Sarajevo Folklor Araştırmaları Enstitüsü’nün himayesi altında yapılan bu baskıda. 1926 yılında bu okulu bitirmiştir. mušema (muşamba). arkaik kelimeler olarak Boşnakçadaki yerini almış ya da sadece bazı kesimlerin kullandığı kelimeler hâline gelmişlerdir. 1941’de Travnik’e atanmıştır. daha sonra Türk diliyle ilgili araştırmalara yönelmiştir. Bugün Boşnakçada Türk dilinden geçen kelimeler. peškir-ručnik (peşkir. limun (limon).Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 903 almaya başladılar. 1991:36). günlük hayatta sıklıkla kullanılır. rakija (rakı). Eserin ikinci baskısının adı ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ (Sırp-Hırvat Dilindeki Türkçe Kelimeler) olarak değiştirilmiştir. Türk dilinin ödünçleme ilişkilerinde üst katman yani verici dil olduğu bir kesiti incelemesi bakımından fevkalade önemlidir. pendžer (pencere). kutija (kutu). Bu kelimelerin zaten Boşnakçada başka karşılıkları yoktur: čekić (Çekiç). haber. leđen (leğen). 1921 yılında Sancak Medresesi’nin birinci devresini bitirmiş. Bu baskıda kelime sayısı 8742’ye çıkarılmıştır. 1944’te Sarajevo Temyiz Mahkemesi yargıçlığına getirilmiştir. 1998:311) Bu anlamda sözlük. Türkçeden Boşnakçaya geçmiş 6500 kelime yer almaktadır. Diğer taraftan hayatın her sahasına yayılmış bulunan Turcizmilerin bir kısmı ya tamamen kullanımdan düşmüş. 1904 yılında Çelebipazarı’nda (Rogatica) doğmuştur. Djakovica yargıçlığına getirilmiş. Šeriatska Sudačka Škola’da okumuş. 1966. Abdulah Škaljić. pamuk (pamuk). Diğer taraftan Škaljić’in eseri daha sonra bu konuda yapılan çalışmalara da hem yöntem bakımından hem de malzeme . čizma (çizme). 1927’de Priština müftülüğü stajyer sekreterliğine atanmıştır. havlu) (Halilović. čaršija-trg (çarşı). mutvak (mutfak). Bu kelimelere şu örnekleri vermek mümkündür: sofra. taksirat. Bu sözlüğün ilk baskısı 1957 yılında iki cilt olarak yapılmıştır. İlk baskının adı ‘Turcizmi u narodnom govoru i narodnoj književnosti Bosne i Hercegovine’ (Bosna-Hersek Halk Dilinde ve Halk Edebiyatında Türkçe Kelimeler)’dir.

Vajzović. 1868) adlı çalışmasındaki bazı açıklamaları yanlış bulduğunu belirtir. Petar Skok da Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika (Zagreb 1971-1974) adlı sözlüğünde Škaljić’in sözlüğünden faydalanmıştır. ‘Škaljić. Bu bölümde. Škaljić. 1999. 1818 yılında Viyana’da yayımlanan bu eserden sonra Boşnakçadaki Türkçe unsurlarla ilgili en eski kaynaklardan biri olan Dr. Škaljić’in Türkçe kelimelerin etimolojisi ile ilgili bazı tespitlerinde de hata yaptığını vurgular (Adamović. sözlüğün hazırlanışında kullanılan yöntem hakkında bilgi verir. Turcizmi konusundaki diğer bir eser olan Petar Skok’un Prilozi proučavanju turcizama u srpskohrvatskom jeziku (Slavia. Abdulah: Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku ‘Svjetlost’. Böyle bir araştırma metodu uygulandığında yabancı kelimelerin doğru ve mükemmel açıklaması verilemez. Sarajevo. Türkçe ödünç kelimeler hakkında yapılan daha önceki çalışmalar ve bunların eleştirisi. s. Adamović. Bu sözlüğün ana malzemesi Škaljić’in eserine dayanmaktadır.Otto Blau’nun ‘Bosnich-türkische Sprachdenkmaler’ (Leipzig. Sarajevo. Yazılan bu eleştirilerden ilki Hasan Kaleši tarafından ‘Die Turzismen im Serbo-kroatischen’. Heft 12. Bu çalışmasında Skok’un malzemeleri Sırpça-Hırvatça konuşan Hıristiyanlardan aldığını söyleyen Škaljić. Yine Adamović. eserin başına 34 sayfalık bir inceleme bölümü koymuştur. Türkçeden geçen kelimelerin orijinal . Bu kaynaklara Vuk Stefanović Karadžić’in sözlüğü ile başlayan yazar. 622 s. Bu çalışmasında Vajzović. Prag) adlı çalışmasında Skok’un Turcizmiler hakkında yaptığı tespitlere Abdulah Škaljić bazı eleştiriler getirir. bu eleştiride Kaleši.121-130 adlı çalışmayla yapılmış. 1969 yılında TDAY-Belleten’de bu eseri tanıtan ve eleştiren bir yazı kaleme almıştır: Milan Adamović. Bunun ardından Türkçe ödünç kelimeler hakkında yapılan daha önceki çalışmalara temas eden Škaljić. hem Škaljić’in sözlüğünü tanıtmış hem de sözlükte kullanılan yöntem konusunda tespitlerde bulunmuştur. Škaljić’in sözlüğünde kullandığı yöntem ve kelimeler üzerinde durmuştur. Abdulah Škaljić. Bu çalışmalardan bir tanesi Dr. Band 30 (1967).904 Selçuk KIRBAÇ bakımından örnek olmuştur. morfolojik ve semantik bakımlardan incelemiştir. bu yazıda. Hanka Vajzović’e aittir: ‘Orijentalizmi u Književnom Djelu’. Ural-Altaische Jahrbücher. Bu çalışmanın ardından Milan Adamović.289-291. Abdulah Škaljić tarafından yazılan Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı sözlük üzerine eleştiriler yazılmıştır. Zira Sırpça-Hırvatçadaki Türkçe kelimeler edebî dildeki şekillerle değil Batı Rumeli ağızlarındaki şekillerle karşılaştırılmalıdır. burada on üç kaynak hakkında bilgi verir ve bu kaynakları farklı cepheleriyle tanıtır ve eleştirir. 1937-38. fonetik. 1969:289-292). Türkçeden Boşnakçaya geçmiş kelimeleri leksik. TDAY-Belleten 1969. Burada yapılan kelime etimolojilerinde yanlışlıklar olduğunu gözlemlemiştir. s. ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı eserinde bu dile Türk dili aracılığıyla giren 8742 kelime ve kavram incelemiştir.8. Škaljić. Türkçeden kelimelerin nasıl ve hangi şartlar altında geçtiği.’. Sözlükte o günkü adıyla Sırpça-Hırvatçadaki her kelime bugünkü Türkiye Türkçesi yazı dilindeki mukabil kelimeyle şekil ve mana bakımından karşılaştırılmıştır. ayrıca kitabının sonuna Türkçeden Boşnakçaya geçen kelimelerin sözlüğünü de ilâve etmiştir. Bu tespitlerden en dikkat çekeni Škaljić’in sözlüğünde kullandığı karşılaştırma yöntemidir.

bunları Hıristiyan konuşurlardan toplamanın imkânsız olduğunu söyler. Durmiš. Derviš. Nerimana) hep bu geleneğin devamı mahiyetindedir. Türkçe kelimelerin kökenleri konusunda hatalar yapıldığını. Alajbeg. Javra. Bisera. Orhan. Sutla. Hasan). Askerlikten. Duran. Osman. Škaljić. bazı Arapça ve Farsça kelimelerin Türkçe kökenli. Arapça-Farsça. Arslan. Pemba. Dragija vb. Šećer. Türkçe bazı kelimelerin de tam tersi yazıldığını söyler (Škaljić. Burada örnek verdiği isimlerden Farsça başlığı altında yazdıklarından bazıları şunlardır: Aguš. sayfalarında kelimelerin alındığı alanlara göre gruplandırır. Türkçe-Farsça olarak kaydettiği isimleri sıralar. Čelebija. Türkçe-Farsça’dan kastettiği farklı kökenli iki kelimenin bir araya geldiği yahut bir kelimeye başka bir dilin ekinin eklenmesiyle orta çıkan isimlerdir. 1989: 27). Hana. Durak.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 905 şekillerini görmek için bu kelimeleri Müslümanların nasıl kullandığını bilmenin gerekli olduğunu bilmek gerekli olduğunu. Türkçe-Arapça. Bajram. Bu eserde 1000 civarında Türkçeden geçen kelimenin ele alındığını ifade eden Škaljić. Tabiî bu isimlerin yanında Boşnakçada kullanılan Slâv kökenli isimler de vardır: Zlatka. (Škaljić. Server. Rustem. dinî ibarelerin de ancak Müslümanlarda kullanıldığını. Kelimeleri 38 alana ait olarak tasnif eder. Skok’un sözlüğündeki bu hataları böylece sıralamış olur (Škaljić 1989: 19-20). Bunların birkaç örneğini sıralamak gerekir: Alemdar. Hz. Husrev. Buradaki bilgiler Abdulah Škaljić’in sözlüğünün yazıldığı zamana kadar yapılmış çalışmaların kronolojik sırasını bize verdiği gibi bu eserler hakkında bilgileri ve Turcizmi konusundaki tespitleri içermesi bakımından fevkalâde önemlidir. Šahin. Abdulah Škaljić. 1951) adlı çalışması vardır. Salih yerine Salko vb. Bunların bazılarının Arapça veya Farsça kökenli olduğunu bazılarının da Türkçe kökenli olduğunu belirtir. Behmen. Ayrıca Boşnakçadaki kişi adlarının en karakteristik özelliklerinden biri kısaltılmış şekillerin olması ve bu şekillerin zaman zaman asıl isim olarak kullanılmasıdır. ticaretten müziğe kadar saydığı 38 alanda Boşnakçada 8742 Türkçe kelime olduğunu vurgular. izraza i kratica (Zagreb. İbrahim yerine İbro. Demir. Muhammed’in adı ve Allah’ın 99 adının Abd şeklinden sonra yer alan şekillerinin kullanılması. Bunlardan başka yazar Yunanca. Begzada vb. Eleştirilerini yaptığı Turcizmi kaynaklarında Türkçeden geçmiş kelimelerin kökenleri konusunda hatalar yapıldığını belirten Škaljić’in sıraladığı eserler arasında Bratoljub Klaić’in Riječnik stranih riječi. Kaplan. Kurt. 1989:21-22). Jilduza. Kahriman. Đulesma. . tıptan avcılığa. Türkçe kökenli kişi adları başlığı altında ise şu isimleri zikreder: Ajdin. Kahriman. Ayrıca pek çok kişi adının da Türkçeden Boşnakçaya geçtiğini bu bölümde örneklerle gösterir. Jašar. Burada Arapça-Farsça veya Türkçe-Arapça. sözlüğüne dâhil ettiği kelimeleri inceleme bölümünün 25-26. Nijaz. atçılığa. Farsçadan gelen adlar (Firdevsa. Boşnakçadaki kişi adları Boşnakların İslâmiyeti kabûlünden itibaren büyük bir değişime uğramış ve özellikle Osmanlı-Türk geleneğine uygun olarak isimler konulmuştur. Mustafa yerine Mujo. İslâm tarihindeki önemli kişilerin adları (Omer. Begajeta.

Birinci Millî Türkoloji Kongresi-Tebliğler. Ankara. s. Bu şu anlama gelir. morfolojik. etimolojik ve semantik olarak incelemiştir. Bu konuya İsmail Eren de şu çalışmasında temas etmiştir: Güney İslav (Sırp-Hırvat. Öncelikle Türkçeden Boşnakçaya geçen kelimelerdeki bazı eklere temas eder. Bunların arkasından Boşnakçaya geçen Türkçe kelimelerdeki ses değişmelerine geçen Škaljić. Türkçeden Boşnakçaya giren kelimelerdeki ses değişmelerini de sözlüğünün giriş bölümünde inceler. -lIK ve –CI ekleri sadece Türkçeden geçmiş kelimelere değil Slâv kökenli Boşnakça kelimelere de gelirler: apetitlija ‘iştahlı’. bekčija vb. 1977. 1989: 27). 1978 yılında düzenlenen Birinci Millî Türkoloji Kongresi’nde İsmail Kaynak ve İsmet Smailović tarafından tanıtılmıştır: ‘Sarajevo Dil ve Edebiyat Enstitüsünün Yeni Çıkardığı Müslüman Adlarını İçine Alan Bir Kitap Üzerine’. -lIK ve -CI ekleridir. Boşnakçada kullanılan kişi adlarıyla ilgili en önemli çalışmayı İsmet Smailović yapmıştır: Muslimanska imena orijentalnog porijekla u Bosni i Hercegovini. Türkçe k kefil kerpiç < Boşnakça ć ćefil ćerpič Boşnakça đ đem đovda Türkçe i izin minare Boşnakça u izun munara . avdžija. vekil kelimesi većil şeklinde geçmiştir. Mesela Türkçedeki gevrek kelimesi Boşnakçaya đevrek (cevrek) şeklinde geçmiştir. 1968. siledžija ‘saldırgan’.906 Selçuk KIRBAÇ Söylenildiği gibi bu kısa şekillerden bazıları bugün birer kişi adı olarak kullanılmaktadır: Avdo (Abdulah). Škaljić. (Škaljić. Hajro (Hayrudin) vb. Bu eserde Smailović. bezobrazluk ‘yüzsüzlük’. Bu eklerdeki ses değişikliklerini anlatan yazar. başlıklar hâlinde bu ses değişikliklerini sıralar. bu kelimelerdeki ses değişmelerini başlıklar hâlinde göstererek örnekleriyle açıklamıştır: Türkçe g gem gövde <. daha ilerideki sayfalarda da incelenecek olan -lI. bahtlija. 1980. Bu ekler. İstanbul. -lI. 3000 Müslüman adını fonetik.23-27. Bahtsız kelimesi baksuz şeklinde. XI. Bu çalışma. Bulgar ve Makedon) Dillerinde Kullanılan Türkçe Ekler. Sarajevo. -lI ve –CI eklerinin Boşnakçada –ja (-ya) ekini aldığını söyler. Škaljić. Boşnakçaya geçmiş Türkçe kelimelerdeki bu ekler-lija ve –cija şeklini alırlar: ašiklija. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildirilerden Ayrıbasım.

reisul-ulema. eserini yazdığında Balkan yarımadasındaki Türklerin ağızları henüz araştırılmamıştı. Bu yüzdendir ki Türkçeden Boşnakçaya geçen kelimelerdeki ses değişiklikleri Boşnakçada değil Türkçede (Rumeli ağızlarında) meydana gelmişler. Balkan ülkelerinde yapılacak Türkoloji çalışmalarının önemli bir konusu hâline gelecektir. Meselâ metatez başlığı altında Türkçe bayrak Boşnakça barjak.ö>u ses değişimini ihtiva eden bütün kelimeler Rumeli ağızlarından alınmışlardır: čuprija<küpri (köprü) vb. vukela vb. Diğer öğe yani mastar eki alıcı dilin sisteminden aktarılır (Filan. 2006: 31). (Škaljić. Boşnakça ‘anlaisati’. 1969: 291). Fiiller girdiği dilin türetme ilkelerine uymak zorundadır. Miklosich’ten itibaren sadece Türk yazı dilini göz önünde bulundurmuşlardır. Boşnakça ‘eglenisati’ (Škaljić. Adamović. Türkçe ‘eğlen-‘.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 907 < Türkçe ı hatır bakır < Boşnakça a hatar bakar Diğer taraftan Türkçeden geçen kelimelerdeki ses olayları da yine Škaljić tarafından örnekleriyle gösterilmiştir. (Adamović. Škaljić’in bu özelliklere göre çeşitlenen fiillere verdiği . 1969: 291) Balkan dillerindeki alıntıları inceleyen bilim adamları. bu şekilde ödünçlendiğini söyler. Miklosich. Bu kelimelerin ses özellikleri Türk edebî diline uygundur: ešgal. tekrar. 1989: 41). Burada şu bilgiyi hatırlayabiliriz. Abdulah Škaljić. Türkçede edebî dilde olan şekillerle karşılaştırılmıştır. Tabiî bu alıntıları incelemek için Balkan yarımadasında konuşulan Türk ağızlarını hesaba katmak gerekir. Bu noktada Abdulah Škaljić’in adı anılan eserini tanıtan Milan Adamović. az da olsa Türk edebî dilinden Boşnakçaya kelime geçtiğini söyleyerek bunu örneklendirir. Balkan dillerindeki Türk ödünçlemelerinin fonetizmi ancak yerli Türk ağızlarının özellikleriyle açıklanabilir. o dönemdeki adıyla Sırp-Hırvat dilindeki Türkçe kelimelerin pek çoğunun aydınların faaliyetleriyle değil geniş halk kitlelerinin birbirleriyle teması neticesinde gerçekleştiğini. 1989: 39) Tabiî buradaki ses değişiklikleri ve ses olayları Türk edebî dili esas alınarak incelenmiş. Fiillerin ödünçlenmesinde fiil kökü veya gövdesi verici dilden anılır. Diğer taraftan Milan Adamović. bu şekilleriyle bu dile girmişlerdir. Balkan Türk ağızlarının araştırılması işi daha sonra Türkologlar tarafından yapılacak ve bu konu. tufek. Meselâ o. Boşnakça kurjuk incelenmiştir. Škaljić’i eleştirir ve kullandığı yöntemin doğru olmadığını söyler (Adamović. Türkçe kuyruk. sözlüğünde Türkçeden Boşnakçaya geçen Türkçe fiillerin Boşnakçada kendi ekleriyle kullanıldığını gösterir: Türkçe ‘anla-‘.

isimlerden türetilen fiil örnekleri şöyledir: Türkçe ‘belâ’. smislu: žudnja. fiil veya sıfat oldukları belirtilir. Sırpça. 511). Türkçe ‘battal’. avlija (avlu). Boşnakça ‘belaisati’.H. birleşik kelimelerde. Türkçe ‘duy-‘.-U ob. drveni ili željezni klin. Türkçeden Boşnakçaya geçen kelimeleri madde başı olarak yazdıktan sonra kelimenin dilbilgisi kategorilerini yazar. Maddenin sonunda da kelimenin kökeni belirtilmiş ve türevlerine yer verilmiştir. 1989: 178) Kelimenin Türkçe kökenli olmadığı durumlarda ise önce Türkçedeki şekli arkasından da hangi dilden Türkçeye geçtiği yazılır ve kökeni belirtilir. böylece hem Türkçeden geçen kelimeleri bir araya getirmesiyle hem de bu kelimeler hakkında verdiği şekil. u pren. Meselâ Arapça ise ‘ar. Burada madde başı olan čivija (çivi) ilk olarak ‘ağaç veya demir çivi’ olarak anlamlandırılmış ve bir eserden alıntı yapılarak örneklendirilmiştir.’ kullanır. čavao.III 196. Bu bölümde Škaljić. Türkçeden Boşnakçaya geçen bu şekilleri teferruatlı olarak inceleyen Kerima Filan. < tur.gov. Türkçe kelimelerin nereden geldiğini açıklar. Grek ve Lâtin asıllı kelimeleri de Balkanlarda kendi unsurları olarak yaymışlardır. Meselâ ‘lazum’ madde başında kelimenin Türkçedeki ‘lâzım’ şekli. Bunların ardından içinde 8742 Türkçe kelimenin bulunduğu sözlük bölümü gelir. Škaljić. kelimelerin kökenini kısaltmalarla gösterir. Tamlamalarda. ses. Osmanlılar. Şayet kelimenin türevleri varsa bunlar da maddenin içinde yer alırlar. čiviluk. Abdulah Škaljić’in ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı sözlüğü. Burada birden fazla anlam söz konusu ise bunu belirtir. efendija (efendi-Boşnakça ‘imam’). anlam ve kaynak bilgileriyle Türk dilinin ödünçleme ilişkilerinin araştırılması tarihindeki yerini almıştır. Boşnakça ‘benzeisati’. čavao. . çivi ‘klinac. (tur.908 Selçuk KIRBAÇ örnekler pek fazladır: Türkçe ‘benze-‘. klin’ V. Boşnakça ‘dujisati’. ‘Pa Ajkuna do čivije dođe’ (M. unsurların hangi kökenli olduğunu. Bu kelimenin ikinci olarak mecazî anlamı verilmiş ve ‘arzu. 2006: 29-40).: ‘Ona mu je velika čivija’= ima veliku žudnju za njom. istek’ olarak anlamlandırılmış ve yine bir örnek verilmiştir. 2. Kelimenin kökeni hakkında başka bilgiler de vererek transkripsiyonunu yapar.) 1. ardından ise Arapça kökenli olduğu belirtilerek ‘lāzim’ yazılmıştır (Škaljić. Daha sonra kelimelerin anlamlarını verir. Türkçede kullanılan ve Türkçeleşmiş bu kelimeler. Boşnakça ‘bataliti’. İsim. 1989: 432). Bir maddeyle bunu izah etmek istiyoruz: Čivija f.-‘Sa čivije sablju ujagmio’. merak. Hırvatça ve Boşnakça sözlüklere de Turcizmi olarak girmişlerdir: fenjer (fener).čivijati. bunun üzerinde de dikkatlice durarak Boşnakçadaki ve Türkçedeki anlamları sıralar. (Škaljić. Boşnakçaya geçen kelimelerden fiil türetilmesinin kurallarını vermiş ve bu fiil yapılma şekillerinin madde madde sıralamıştır (Filan. Türkçe kelimenin Boşnakçada farklı bir anlam kazandığı durumlar söz konusu olduğundan Škaljić.

Makedonca ve Yunancada birçok Türkçe kelime bugün de yaşamaktadır. Grek ve Lâtin kökenli kelimeleri Türkçedeki şekilleriyle vermişler. Kıpçak ve Oğuz boyları bu topraklarda yüzyıllarca kalmışlardır. Fatih Sultan Mehmed’in 1463’te Boşnakların Osmanlı idaresi altına girmeleriyle yeni kelimeler ve terimler de bu insanların konuştukları dile girmeye başladılar. büyük bir kısmı ise geniş halk kitlelerinin birbirleriyle ilişkileri sonucunda ödünçlenmiştir. Balkan milletlerinin maddî ve manevî hayatlarında silinemeyen izler bırakılmıştır. atasözü ve deyim. askerî ve dinî alanlara aittir. ekler bu dillerde varlıklarını sürdürmeye devam etmişlerdir. Arnavutça. Bu dönemlerden başlayarak Türk kültürünün etkisi hissedilmeye başlar. Fars.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 909 Sonuç ve Değerlendirme Türk toplulukları eski çağlardan itibaren Balkan yarımadasına gelmişlerdir. Bu izlerin içinde en kuvvetli hissedileni Balkan milletlerinin dillerindekiler olmuştur. Bu kelimeler daha ziyade idarî. Bu bakımdan hem diğer Balkan dillerine hem de Boşnakçaya geçen Türkçe kelimeleri değerlendirmek için Balkan yarımadasında konuşulan Türk ağızlarını hesaba katmak gereklidir. Bu kelimelerin Boşnakçadaki şekillerinin edebî Türkçedeki şekillere uygun olması bu durumu açıklamaktadır. Bulgarca. Orientalizm tabirleri Türkçe kökenli olan ve Türkçe aracılığıyla ödünçlenen bütün kelimeler için kullanılırlar. binlerce Türkçe kelime. yeni bir sosyal düzen ve yeni kurumları ortaya çıkarır. Bu kelimelerin bir kısmı Boşnakçaya Türk yazı dili aracılığıyla girmiş. Balkan dillerinin malı olmuşlardır. Turkizm. Osmanlılar. Boşnakça. yeni devlet idaresi. On dördüncü yüzyılın sonları ve on beşinci yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Türklerinin Balkanlara gelmesi ve burada uzun sürecek olan bir hâkimiyet döneminin başlamasıyla bu bölgeye yeni bir din. Bu çalışmalar içerisinde şüphesiz Abdulah Škaljić’in eseri en önemli . Hırvatça. Bu ödünç kelimelerde görülen fonetik değişiklikler ancak bu ağızların özellikleri yoluyla izah edilebilirler. Zaten Balkan dillerine geçen Türkçe kelimeler için kullanılan Turcizmi. Bu ikinci yoldan giren kelimeler Balkanlardaki Türk ağızlarından alınmış ve onların fonetik şekilleriyle Boşnakçaya girmişlerdir. Fener. On dokuzuncu yüzyıldan itibaren gerçekleştirilen bu dilleri yabancı dillerden gelen kelimelerden arındırma çabalarına rağmen. kiler ve avlu gibi kelimeler Türkçe aracılığıyla bu dillere girmişler ve sözlüklerde Turcizmi olarak nitelendirilmişlerdir. Türk dilinden Balkan dillerine geçen kelimeler konusunda pek çok çalışma yapılmıştır. Kelimelerin bir kısmının ise aydınların faaliyetleri sonucunda Türk yazı dili aracılığıyla girdiğini söylemiştik. Buradaki dillere binlerce kelime girmiştir. Sırpça. Böylece bütün bunlar yeni bir hayatı da beraberinde getirmiştir. Turkizam. Balkan dilleri arasında Türkçeden en çok kelime alan dillerden biri Boşnakçadır. Balkan dillerine ve Boşnakçaya Arap. Bu unsurlar. Hunlardan başka Bulgar. kendi unsurları olarak yaymışlardır.

Bildiriler. Ankara. her şeyden önce ihtiva ettiği malzemedir. ‘Romanya Türkolojisi ve Romen Dilinde Türk Sözleri Hakkında Bazı Araştırmalar’. Škaljić’in eserini önemli kılan. Eserde kelimeler madde başı olarak sadece anlamlarıyla yer almamışlar. Hasan (1998). bu kelimeleri konularına göre tasnif etmiş. Škaljić’in sözlüğünü önemli kılmaktadır. Türklük Bilimi Sözlüğü. eserinin ilk bölümünü buna ayırmıştır. s. Ankara. EREN. Türkçe kelimelerin incelemesini yaptığı bölümde. Boşnakçadaki Türkçe unsurları bir araya getiren ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı bu sözlükte. İstanbul. Bajro (2007). Türkçeden geçen kelimeleri fonetik. morfolojik. 8742 kelime için yapılmıştır. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. Türkçe kelimelerin kaynaklarını da vermiştir. Bu. sözlüğünde. Türk Dil Kurultayı. Škaljić. ‚Boşnakçada Türkçe Kelimeler–Fiiller Üzerine‛. Yine yazar. Kerima (2006). Škaljić. kendisinden sonra Turcizmi ile ilgili yapılan bütün çalışmalarda kullanılmışlardır. ALKAN. Turcizmi konusunda yapılan çalışmalar için de yol gösterici olmuştur. Boşnakçada kullanılan Türkçe kelimeleri bir bu ölçüde bir araya getirmiş olan başka bir sözlük olmadığı gibi diğer Balkan dillerindeki Türkçe kelimeleri bir araya getiren böyle başka bir sözlük de yoktur. Podgorica. Abdulah Škaljić’in ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı çalışmasında yer alan Türkçe kelimeler. Bu bölümde yapılan açıklama ve tespitler.29-40. GUBOĞLU. XI. Mihail (1968). Makalede Kullanılan Boşnakça Kelimelerdeki Harflerin Türkçe Fonetik Değeri ć/ Ć č/ Č đ/ Đ dž/ Dž j/ J š/ Š c/ C İnce ç Kalın ç İnce c Kalın c y ş ts KAYNAKÇA AGOVİĆ. Islamska Zajednica u Crnoj Gori.910 Selçuk KIRBAÇ çalışmadır. Türkçe kökenli ve Türkçe aracılığıyla Boşnakçaya (yazıldığı tarih itibarıyla Sırpça-Hırvatça olarak isimlendirilen dile) geçmiş 8742 Türkçe unsur bulunmaktadır. Dağılan Yugoslavya Mozaiğinde Bosna. Necmettin (1995). Bütün bu özellikler. FİLAN. . semantik olarak da incelemiş. yaptığı tasnif de bu konuda yapılan ilk tasnif denemesi olarak tarihteki yerini almıştır.

Selçuk (2012). Cilt. . Türk Dili Araştırmaları Tarihi (Rusçadan Çeviren Kenan Koç). Tarih Boyunca Slâv-Türk Dil İlişkileri Türkçede ve Öteki Türk Lehçelerinde Slâv Leksik Unsurları. V.297-305. s. ‘Türk Dilinin Balkan Dilerine Etkisi’. İstanbul. ‘Arnavut Dilinde Kullanılan Osmanlıca-Türkçe Ekler’. KONONOV. 1992. ‘Balkan Türkoloji Tarihçesi’. Abdulah (1989). Türkoloji Tarihi Türkologlar ve Eserleri. Türk Dili. Orijentalizmi u Književnom Djelu-Lingvistička AnalizaSarajevo. ‘Bosna Eyaleti Maddesi’.526.296-297. Ankara. C:XLVII.N. Tuna Köprüleri (Macarcadan çeviren: Hicran Akın). s. İstanbul. RASONYİ. Bilimsel Bildiriler.384. Selçuk (2012). İstanbul. s. Turcizmi u Srpskohrvatskom Jeziku. Ankara. Cilt. İstanbul. Ankara. ŠKALJİĆ. 6. S.Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri I. Talât (1983). KALEŠİ. Hamdi (2004). JAHİĆ.Selçuk Kırbaç). ‘Balkan Bilim Çevrelerinin Türkçe Kelimelere Karşı Aldıkları Tavır’. Hasan (1972).141-151. Sarajevo. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. İstanbul. IV-XVIII.Dr.Türk Dilinin Boşnakça İle İlişkileri ve Abdulah Škaljić 911 HASAN. (2006). VAJZOVİĆ. İrfan (2004). Amra Dedeic-Kırbaç (2007). 1992. 6. Zenica. ‘Bugünkü Makedonca Sözlükte Türkçe ve Türkçeleşmiş Kelimeler’. Balkan Türkoloji Tarihçesi ve Balkan Türkologları (Editör: Yrd. A. YENİSOY.33-85. s. MORİNA. Selçuk. s. Hayriye Süleymanoğlu (1998). Ankara.47-57. KIRBAÇ. Gramatika Bosanskoga Jezika.Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri II. KIRBAÇ. ‘Bosna-Hersek Maddesi’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). Ankara. Gora Abidesi. KURAT. ‘Türkçedeki En Eski Ödünç Sözler’. Laszlo (1984). KIRBAÇ. TEKİN. Ankara. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). Dževad ve diğerleri (2000). s. Akdes Nimet (1972). V. Hanka (1999).Doç.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful